Sáttmáli um fagmennsku í læknisfræði er afrakstur verkefnisins Fagmennska í læknisfræði ( The Medical Professionalism Project ) sem hófst árið 1999 og er unnið af samtökum lyflækna í Bandaríkjunum og Evrópu . Tilgangur verkefnisins er að auka vægi hugtaksins fagmennska í vitund lyflækna og hafa áhrif á siðfræðilega og faglega staðla í lyflækningum í Bandaríkjunum og í Evrópu . Hvatinn að verkefninu eru þær breytingar sem orðið hafa í starfsumhverfi lækna á undanförnum árum og áratugum . Vaxandi útgjöld til heilbrigðismála á Vesturlöndum hafa leitt til sparnaðaraðgerða þar sem fagleg gildi læknisfræðinnar eru ekki alltaf höfð að leiðarljósi . Aukinn þungi markaðsafla og þversagnarkennt hlutverk lyfjafyrirtækja í þjónustu við sjúklinga og í símenntun lækna hefur í för með sér aukna hættu á hagsmunaárekstrum . Að sama skapi geta miðstýrðar sjúkrastofnanir ríksins hindrað lækna í að framkvæma það sem þeir telja sjúklingum sínum fyrir bestu . Við þessar kringumstæður er æ erfiðara fyrir lækna að standa vörð um gildi fagmennsku . Að margra mati hefur læknastéttin tapað áhrifum og nú er fremur hlustað á raddir stofnana , ríkis og markaðsafla en lækna . Stéttin þarf að öðlast aukin áhrif á stefnumótun heilbrigðismála þar sem sérþekking hennar er viðurkennd og nýtt . Sáttmálinn geymir stuttan inngang , þrjár grundvallarreglur og tíu þætti sem varða faglega ábyrgð . Grundvallarreglan um að velferð sjúklinga hafi forgang hefur fylgt læknum um aldir og byggir á eiði Hippókratesar . Reglan um sjálfsforræði sjúklinga á sér skemmri sögu en hún leggur áherslu á ráðgjafarhlutverk læknisins gagnvart sjúklingum . Grundvallarreglan um samfélagslegt réttlæti er ákall til lækna um að berjast fyrir sanngjarnri dreifingu heilbrigðisþjónustu til þegnanna . Sáttmálinn er ekki siðareglur heldur er megintilgangur hans að örva umræðu um fagmennsku í starfi lækna . Sáttmálinn birtist samtímis í Annals of Internal Medicine og Lancet fyrir tveimur árum . Hann hefur verið þýddur á fjölda tungumála og birst í fagtímaritum lækna um allan heim . Sáttmálinn hefur verið kynntur á fjölmörgum þingum í læknisfræði og í læknaskólum . Fjöldi sérgreinafélaga bæði austanhafs og vestan hafa lýst yfir stuðningi við sáttmálann og tileinkað sér hann . Verkefnið hefur einnig hlotið mikla umfjöllun í fjölmiðlum . Stjórn Félags íslenskra lyflækna ákvað að þýða sáttmálann um fagmennsku í læknisfræði og tengist sú vinna inngöngu félagsins í European Federation of Internal Medicine á árinu 2003 . Við teljum að þessi sáttmáli eigi erindi við íslenska lækna því margar af þeim breytingum og ógnum við siðferðileg gildi læknisfræðinnar sem vísað er til í sáttmálanum eiga einnig við í íslensku samfélagi . Við vonum að læknar muni tileinka sér boðskap sáttmálans og hafi hann að leiðarljósi í starfi sínu . Læknar samtímans upplifa mótlæti vegna breytinga á heilbrigðisþjónustu í nær öllum iðnvæddum löndum því þær ógna eðli og gildi fagmennsku í læknisfræði . Samtök lyflækna í Evrópu ( European Federation of Internal Medicine ) og Bandaríkjunum ( American College of Physicians - American Society of Internal Medicine , ACP-ASIM , og American Board of Internal Medicine , ABIM ) hafa fjallað um þetta mál og staðfest að viðhorf lækna til fagmennsku eru víðast hvar svipuð í því fjölbreytilega umhverfi sem liggur til grundvallar heilbrigðisþjónustu í hinum ýmsu löndum . Við erum sammála þeirri skoðun að skuldbindingu lækna gagnvart sjúklingum sé ógnað af breytingum er tengjast þáttum utan heilbrigðisþjónustunnar . Að undanförnu hafa heyrst raddir í mörgum löndum sem kalla eftir endurvakningu fagmennsku sem hefði áhrif á endurmótun heilbrigðiskerfa . Til að svara þessari áskorun sameinuðu krafta sína European Federation of Internal Medicine , ACP-ASIM og ABIM og hleyptu af stokkunum verkefninu " Fagmennska í læknisfræði " ( www.professionalism.org ) síðla árs 1999 . Þessi samtök tilnefndu fulltrúa til að semja sáttmála með nokkrum grundvallarreglum er allir læknar ættu að leitast við að fylgja . Sáttmálinn styður viðleitni lækna til að tryggja að heilbrigðiskerfi og læknar sem innan þess starfa skuldbindi sig áfram til að setja velferð sjúklinga í forgang og til að framfylgja grundvallarkenningum félagslegs réttlætis . Enn fremur er sáttmálanum ætlað að koma að notum í ólíkum menningarsamfélögum og stjórnkerfum . Fagmennska er grundvöllurinn að tengslum læknavísindanna við samfélagið . Hún krefst þess að hagsmunir sjúklinga séu settir ofar hagsmunum læknisins , að settir séu staðlar um hæfni og heiðarleika og að samfélaginu sé veitt sérfræðiráðgjöf um heilbrigðismál . Reglur og ábyrgð sem fylgir fagmennsku í læknisfræði verður að vera bæði læknastéttinni og samfélaginu ljós . Grundvöllur þessara samskipta er traust almennings til lækna en það er háð heiðarleika einstakra lækna og læknastéttarinnar í heild . Nú á dögum stendur læknastéttin frammi fyrir ýmsum krefjandi viðfangsefnum , meðal annars örri framþróun í tæknivæðingu , breytingum í markaðsöflum , erfiðleikum við að veita heilbrigðisþjónustu , hryðjuverkum með lífefnavopnum og alþjóðavæðingu . Afleiðingin er sú að læknar eiga sífellt erfiðara með að axla ábyrgð gagnvart sjúklingum og samfélaginu . Við þessar kringumstæður er mikilvægara en nokkru sinni fyrr að staðfesta á nýjan leik hinar altæku undirstöðureglur og gildi fagmennsku í læknisfræði sem læknar munu áfram hafa að leiðarljósi . Stétt lækna er hvarvetna greypt inn í fjölbreytilega menningu og þjóðarhefðir en læknar eiga það sameiginlegt að vera í hlutverki græðara sem á rætur sínar að rekja til Hippókratesar . Læknastéttin stendur frammi fyrir baráttu við flókin öfl stjórnmála , lögfræði og markaða . Jafnvel þótt læknisþjónusta sé mjög breytileg , bæði hvað snertir skipulag og rekstur , má greina grundvallarreglur sem geta birst á margslunginn hátt . Þrátt fyrir þennan breytileika koma fram sameiginlegir grunnþættir sem mynda undirstöðu þessa sáttmála í formi þriggja grundvallarreglna og nokkurra afdráttarlausra atriða sem varða faglega ábyrgð . Regla um að velferð sjúklinga hafi forgang Þessi regla byggir á skuldbindingu til að þjóna hagsmunum sjúklinga . Umhyggja fyrir hag annarra stuðlar að trausti sem er þungamiðjan í sambandi læknis og sjúklings . Markaðsöfl , samfélagsþrýstingur og knýjandi stjórnunarleg vandamál mega ekki draga úr gildi þessarar reglu . Regla um sjálfsforræði sjúklinga Læknar verða að bera virðingu fyrir sjálfsforræði sjúklinga . Læknar verða að vera heiðarlegir við sjúklinga og gera þeim kleift að taka upplýstar ákvarðanir um læknisfræðilega meðferð sína . Ákvarðanir sjúklinga um læknisfræðilega meðferð verður að virða svo fremi að slíkar ákvarðanir séu í samræmi við siðferðilega starfshætti og leiði ekki til kröfu um óviðeigandi þjónustu . Regla um samfélagslegt réttlæti Læknastéttin verður að stuðla að réttlæti innan heilbrigðiskerfisins , þar á meðal sanngjarnri dreifingu þeirra úrræða sem völ er á í heilbrigðisþjónustunni . Læknar ættu að vinna að því að útrýma mismunun í heilbrigðisþjónustu , hvort sem hún er vegna kynþáttar , kynferðis , félagslegrar stöðu , þjóðernis , trúarbragða eða annarra félagslegra þátta . Læknar verða að skuldbinda sig til ævilangrar þekkingaröflunar og til að bera ábyrgð á að viðhalda þeirri læknisfræðilegu þekkingu , klínísku færni og hæfni til að starfa með öðrum , sem er nauðsynleg til þess að geta veitt sem besta þjónustu . Í víðari skilningi þarf læknastéttin sem heild að keppa að því að allir læknar séu hæfir og hún verður að tryggja að þeir eigi völ á viðeigandi leiðum til að ná þessu takmarki . Skuldbinding til heiðarleika gagnvart sjúklingum Læknar verða að tryggja að sjúklingar séu upplýstir að fullu og á heiðarlegan hátt áður en þeir samþykkja læknisfræðilega meðferð og eftir að hún hefur verið veitt . Þessi kvöð þýðir þó ekki að sjúklingar eigi að taka þátt í öllum minniháttar ákvörðunum um læknisþjónustu ; öllu heldur verður að gera þeim kleift að ákvarða meðferðarleið . Læknar ættu einnig að viðurkenna að í heilbrigðisþjónustu verða stundum mistök sem skaða sjúklinga . Ávallt er sjúklingur verður fyrir skaða af völdum læknisþjónustu ætti að upplýsa hann tafarlaust því ef það bregst rýrir það alvarlega traust sjúklinga og samfélagsins til lækna . Tilkynning og rannsókn á læknisfræðilegum mistökum mynda grundvöll viðeigandi forvarna og aðgerða til úrbóta og eru forsenda þess að sá sem fyrir mistökum verður fái bætur . Skuldbinding til að standa vörð um trúnað við sjúklinga Að vinna traust og trúnað sjúklinga krefst þess að gát sé höfð þegar gefnar eru upplýsingar um mál er þá varða . Þetta á einnig við um viðtöl við fulltrúa þeirra sjúklinga sem geta ekki sjálfir veitt samþykki fyrir meðferð . Að halda trúnað við sjúklinga er mikilvægara nú en nokkru sinni fyrr vegna útbreiddrar notkunar á rafrænum upplýsingakerfum þar sem safnað er saman upplýsingum um sjúklinga og vegna aukins aðgengis að erfðafræðilegum upplýsingum . Læknar gera sér þó grein fyrir að stundum verður trúnaður að víkja fyrir mikilvægum málum sem varða almannaheill ( til dæmis þegar öðrum stafar hætta af sjúklingum ) . Skuldbinding til að viðhalda eðlilegu sambandi við sjúklinga Þar sem sjúklingar eru í eðli sínu berskjaldaðir og háðir lækni sínum verður að forðast tiltekin samskipti læknis og sjúklings . Sérstaklega ættu læknar aldrei að stofna til kynferðislegs sambands við sjúklinga sína eða notfæra sér tengsl sín við sjúklinga til fjárhagslegs ávinnings eða á annan hátt í þágu eigin hagsmuna . Skuldbinding til að bæta gæði þjónustunnar Læknar verða stöðugt að helga sig umbótum á gæðum heilbrigðisþjónustunnar . Þessi helgun snýst ekki aðeins um að viðhalda klínískri færni , heldur einnig um samvinnu við aðra fagaðila í því skyni að fækka læknisfræðilegum mistökum , auka öryggi sjúklinga , minnka misnotkun heilbrigðiskerfisins eins og unnt er og bæta árangur heilbrigðisþjónustunnar . Læknar verða að taka virkan þátt í að þróa betri mælikvarða á gæði þjónustunnar og þróa gæðastaðla sem nota má til að meta reglulega frammistöðu allra einstaklinga , stofnana og verkferla innan heilbrigðisþjónustunnar . Það er hlutverk lækna , bæði sem einstaklinga og faghóps , að skapa og hrinda í framkvæmd nýjum aðferðum til að auka stöðugt gæði þjónustunnar . Skuldbinding til að bæta aðgengi að þjónustu Fagmennska í læknisfræði krefst þess að markmið allra heilbrigðiskerfa sé að tryggja samræmda og viðunandi þjónustu . Læknar verða , sem einstaklingar og hópur , að leggja sig fram um að draga úr hindrunum að jöfnu aðgengi að heilbrigðisþjónustu . Læknar ættu hvarvetna að vinna að því að afnema aðgengishindranir sem tengjast menntun , lögum , fjárhag , búsetu og félagslegri mismunun . Að stefna að jöfnuði felur í sér að auka veg lýðheilsu og fyrirbyggjandi læknisfræði , sem og opinbera ráðgjöf frá sérhverjum lækni án tillits til eiginhagsmuna læknisins eða stéttar hans . Skuldbinding til að vinna að réttlátri dreifingu á þjónustu sem er takmörkunum háð Jafnframt því að sinna þörfum einstakra sjúklinga er þess krafist af læknum að þeir veiti þjónustu sem byggir á skynsamlegri og hagkvæmri stýringu á klínískum þjónustuþáttum sem takmarkað framboð er á . Þeir ættu að leggja sig fram um að vinna með öðrum læknum , sjúkrahúsum og greiðendum þjónustunnar að þróun leiðbeininga sem stuðla að hagkvæmri þjónustu . Fagleg ábyrgð lækna á að þjónustan sé skynsamleg og við hæfi krefst þess að sneitt sé hjá óhóflegum rannsóknum og aðgerðum . Þarflaus þjónusta eykur ekki einungis líkur á mögulegum skaða og óþörfum útgjöldum , heldur leiðir hún til minna framboðs á þjónustu öðrum til handa . Samskipti lækna við samfélagið byggja að miklu leyti á heiðarleika og viðeigandi notkun vísindalegrar þekkingar og tækni . Læknum ber skylda til að halda uppi vísindalegum stöðlum , stuðla að vísindarannsóknum og sköpun nýrrar þekkingar og tryggja viðeigandi notkun hennar . Stéttin ber ábyrgð á sannleiksgildi þessarar þekkingar sem er byggð á vísindalegum grunni og reynslu lækna . Skuldbinding til að viðhalda trausti með því að takast á við hagsmunaárekstra Læknar og fagfélög þeirra standa oft frammi fyrir hættu á að rýra faglega ábyrgð með því að sækjast eftir einkahagnaði og persónulegum ávinningi . Sérstök hætta er á slíkum skaða í samskiptum einstaklinga eða félagasamtaka við fyrirtæki sem rekin eru í hagnaðarskyni , svo sem framleiðendur lækningatækja , tryggingafyrirtæki og lyfjafyrirtæki . Læknum ber skylda til að átta sig á og gera opinberlega grein fyrir og takast á við hagsmunaárekstra sem koma upp í tengslum við faglegar skyldur þeirra og störf . Samband milli fyrirtækja og áhrifamanna í læknastétt á að gera opinbert , sérstaklega þegar þeir síðarnefndu ákveða skilmerki fyrir framkvæmd og birtingu klínískra rannsókna , skrifa ritstjórnargreinar ellegar meðferðarleiðbeiningar , eða gegna stöðu ritstjóra vísindatímarita . Skuldbinding til að bera faglega ábyrgð Til þess er ætlast af læknum að þeir hafi samvinnu um að tryggja að þjónusta við sjúklinga sé eins góð og kostur er . Enn fremur að þeir beri virðingu hver fyrir öðrum og taki þátt í innra eftirliti , þar á meðal að beita viðurlögum gegn starfsbræðrum sem standast ekki faglegar kröfur ásamt því að sinna endurmenntun þeirra . Læknastéttin ætti að skilgreina og skipuleggja menntun og gæðastaðla fyrir núverandi og verðandi lækna . Læknum ber skylda til þess að taka þátt í þessu ferli . Í þeirri skyldu felst meðal annars að taka þátt í innra mati og gangast undir utanaðkomandi skoðun á öllum þáttum faglegrar frammistöðu . Nú á tímum stendur læknisfræðin frammi fyrir fjölmörgum áður óþekktum áskorunum í nánast öllum menningarheimum og þjóðfélögum heimsins . Af þessum áskorunum ber hæst vaxandi misræmi milli réttmætra þarfa sjúklinga og þjónustuþátta sem eru fyrir hendi til að mæta þessum þörfum , vaxandi áhrif markaðsafla við umbreytingu heilbrigðiskerfa og sú freisting fyrir lækna að láta virðingu fyrir því að hagsmunir sjúklingsins séu í fyrirrúmi víkja . Til að viðhalda trúnaði í samskiptum lækna og samfélagsins á þessum umbrotatímum álítum við að læknar verði að leggja áherslu á skyldu sína við grundvallarþætti fagmennskunnar sem á bæði við um persónulegar skyldur þeirra gagnvart velferð sjúklinga sem og sameiginlegt framtak til að bæta heilbrigðiskerfið með aukna velferð samfélagsins að leiðarljósi . Þessum " Sáttmála um fagmennsku í læknisfræði " er ætlað að hvetja til slíkrar helgunar og stuðla að frekari vexti og framþróun læknisfræðinnar sem faggreinar .