Alþingis að færa kvótann heim – almennings að krefjast þess Ögmundur Jónasson skrifar 6. janúar 2020 09:00 Kvótakerfið er ekki eins gamalt og margir ætla . Kerfið í núverandi mynd bjó Alþingi til fyrir aðeins þrjátíu árum . Margir bundu vonir við þetta kerfi , aðrir vöruðu við . Nú er það í verkahring stjórnmálanna að horfast í augu við afleiðingar gerða sinna , vega þær og meta og breyta því sem breyta þarf . Stjórnmálin hafa brugðist Þetta hafa margir stjórnmálamenn á Alþingi viljað gera á undangengnum þremur áratugum og eiga þeir lof skilið . Það breytir því ekki að þrátt fyrir baráttu og góðan ásetning margra stjórnmálamanna þá hafa stjórnmálin í heild sinni brugðist . Við svöruðum ekki sem skyldi kalli þeirra sem urðu þessu kerfi að bráð ; kalli byggða sem misstu réttinn til veiða og þar með lífsbjörgina fyrir samfélögin , kalli þeirra sem misbauð misskiptingin sem kerfið hefur leitt til og kalli þeirra sem ekki vilja sætta sig við að fámennum hópi sé í skjóli laga og dómsvalds heimilað að sölsa undir sig sameiginlega þjóðareign . Sameign gerð að prívateign Kvótakerfinu – úthlutun aflaheimilda – var komið á laggirnar árið 1983 en umdeildasta hluta kerfisins , heimildum til að framselja kvótann og veðsetja hann , sjö árum síðar , með lagasetningu árið 1990 . Þar með var hægt að gera tvennt : Annars vegar var nú heimilt að versla með kvótann , selja hann og leigja og hins vegar fénýta hann í einkahagsmunaskyni með því að veðsetja hann vegna þeirra framtíðarverðmæta sem hann var ávísun á . Þetta þýddi í reynd að veðsett var út á óveiddan fisk í sjónum , fisk sem landslög kveða á um að sé sameiginleg eign þjóðarinnar , samanber fyrstu grein laga um stjórn fiskveiða : “ Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar . ” Þessa sameign fóru fjármálastofnanir að líta á , undir aldamótin síðustu , sem prívateign handhafa kvótans og að þeim bæri réttur til að fénýta hana sjálfum sér til framdráttar . Braskað með þjóðareignina Sú kenning hefur verið sett fram að útrásin hafi hafist með veðsetningu kvótans . Verðmæti sem áður skiluðu sér inn í atvinnulíf og inn á heimili tugþúsunda fólks voru nú færð yfir á braskreikninga fárra einstaklinga sem tóku að fjárfesta í starfsemi alls óskyldri sjávarútvegi og þá einnig , og ekki síst , út fyrir landsteinana . Þar með var útrásin hafin . Eftirleikinn þekkjum við : Hrun og sviðin jörð . Ég hef sannfærst um að kvótakerfið í þeirri mynd sem það tók á sig í byrjun tíunda áratugar síðustu aldar hafi farið verr með samfélag okkar en nokkurt annað mál . Glöggt er gestsaugað Fyrir áramótin gafst okkur tækifæri til að skoða kvótakerfið með gestsauga . Við , íslenskur almenningur , vorum gesturinn . Við vorum stödd í Namibíu í boði sjónvarpsþáttarins Kveiks sem gerði okkur kleift að horfa inn í samfélagið þar . Í Namibíu sáum við brask og mútur , undanskot frá skatti , ráðstöfun þjóðareignar í þágu einstaklinga á kostnað samfélags . Við hljótum að spyrja hve mikið af því sem við sáum eigi við um íslenskt samfélag . Sumt eða allt ? Þörf á alvöru og ábyrgð Forystumenn í íslenskum stjórnmálum fjölluðu ekki í áramótaávörpum sínum um þjóðarskömm okkar í Namibíu eins og tilefni hefði verið til . Kannski vegna þess að þótt gagnrýnin beinist réttilega að tilteknu fyrirtæki og handlöngurum þess þá er skömmin ekki síður stjórnmálanna almennt . Það eru stjórnmálin sem hafa leyft óheilbrigðu kerfi að mótast og þróast á forsendum hagsmuna fárra , á kostnað hagsmuna almennings . Það er þetta sem stjórnmálamenn verða nú að horfast í augu við af mikilli alvöru og ábyrgð . Tilefnin til slíks hafa verið ærin á undanförnum árum . Þjóðarskömmin í Namibíu eru enn eitt tilefnið . Þar í landi vilja menn nú kvótann heim , heimta auðlindir sínar úr höndum aðila sem eiga í reynd engan siðferðilegan rétt til þeirra . Menn vilja að auðlindirnar verði nýttar í þágu almennings , ekki fámenns hóps . Á þetta ekki að verða okkur tilefni til að taka til í okkar eigin ranni ? Viljum við ekki nýta auðlindir okkar í þágu okkar samfélags ? Það er mín sannfæring í ljósi reynslunnar að ekkert muni hreyfast í þessum málum án utanaðkomandi þrýstings af hálfu almennings . Komi sá þrýstingur verður brugðist við honum . Ég hef trú a því . Gleymum því ekki að almennt vilja menn samfélagi sínu vel . Það á við innan veggja Alþingis sem utan þeirra veggja . Og ef tekst að beina umræðunni inn í jákvæðan og uppbyggilegan farveg ; ef tekst að horfa til framtíðar í leit að lausnum en ekki fortíðar í leit að blórabögglum ; ef tekst að hefjast handa við uppstokkun á fiskveiðikerfinu með það að leiðarljósi að ætla mönnum gott en ekki illt þá verður uppskeran eftir því . Það breytir því ekki að miklir peningalegir og pólitískir hagsmunir eru í húfi . Í þessa hagsmuni hefur alltaf öðru hvoru sést glytta , utan þings en einnig innan Alþingis . Á þessu er engin sýnileg breyting – enn sem komið er . Það hvílir því á almenningi að gera baráttuna fyrir afnámi kvótakerfisins í núverandi mynd að baráttumáli sínu . Sú barátta er jafnframt barátta gegn byggðaröskun , hróplegri misskiptingu og því siðrofi sem kerfið hefur leitt af sér og birtist okkur nú síðast í samskiptum við fátækt þróunarland . Hagsmunir í húfi Ef að líkum lætur munu handlangarar kerfisins ekkert aðhafast nema þeir verði til þess knúnir – eða skipt út . Þeir verða að skilja að það eru valkostirnir . Kvótakerfið hefur mölbrotið samfélagið . Verkefnið er að gera það heilt að nýju . Og það er hægt . En forsendan er að kvótinn komi heim ! Einnig áskilur Vísir sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi eða ósæmilegar athugasemdir og ummæli þeirra sem tjá sig ekki undir eigin nafni .