Hvaða áhrif höfðu Skaftáreldar á Ísland og íslenskt samfélag ? Eldgosið sem við köllum Skaftárelda hófst 8. júní 1783 í óbyggðum norður af Síðu í Vestur-Skaftafellssýslu . Þar gaus í langri röð gíga sem eru kallaðir Lakagígar og liggja í suðvestur frá vesturjaðri Vatnajökuls í gegnum fellið Laka . Nokkrum dögum síðar helltist hraunstraumurinn niður í byggðina eftir farvegi Skaftár og tók að leggjast yfir tún og engjar á bæjum . Hraunflóðið hélt áfram niður í Meðalland og átti skammt eftir til sjávar þegar það stöðvaðist . Annað hraunflóð minna kom niður í byggð austar , í Fljótshverfi . Auk hraunsins varð mikið öskufall , og kom í ljós að askan var eitruð , líklega af flúor . Í október fór að draga úr hraunrennslinu , og í febrúar sást síðast til elda í Lakagígum . Undir hraun fóru 13 bæir en 29 aðrar jarðir og hjáleigur fóru í eyði um lengri eða skemmri tíma vegna hraunstraums , gjóskufalls , sandfoks og vatnagangs . Langflest áttu þessi býli eftir að byggjast aftur . Jarðir sem eyddust af hraunrennsli en byggðust aftur voru um tíu ár í eyði að meðaltali , aðrar skemur . Varanleg bein áhrif gossins á búskap landsmanna voru því ekki mikil . Hins vegar varð óskaplegt tjón af því að gosið dreifði fíngerðri gjósku upp í lofthjúpinn yfir öllu landinu – og miklu víðar raunar . Hún olli því að móða lagðist yfir og hindraði sólarljósið í að ná niður til jarðar . Afleiðingin var gífurlegir kuldar , kenndir við móðuna og kallaðir móðuharðindi . Svo vildi til að undanfarandi vetur höfðu verið kaldir og snjóþungir norðanlands og heyfyrningar því óvíða nokkrar . Veturinn 1783 – 84 varð svo afburðaharður vegna móðunnar . Hey voru lítil eftir sumarið og sums staðar eitruð af gosösku . Fénaður tók að falla af heyleysi , fólk flosnaði upp af jörðum , fór á flakk og féll líka . Hafís lá við allt Norðurland svo að ekki var hægt að sækja næringu í sjóinn . Strax í desember var fólk farið að deyja úr hungri í Þingeyjarsýslu og Eyjafirði . Fólk streymdi til verstöðva vestan - og suðvestanlands . Margir komust ekki alla leið , og þeir sem gerðu það voru margir orðnir svo máttfarnir af næringarskorti að þeir þoldu ekki að komast í nýjan fisk og dóu því unnvörpum . Sumarið 1784 heyjaðist aftur lítið , enda fólk víða máttfarið eftir hungrið um veturinn . Við það bættust jarðskjálftar sunnanlands í ágúst sem felldu um 400 bæi . Til að koma upp húsaskjóli fyrir veturinn varð að eyða tíma sem annars hefði nýst til heyskapar . Mannfellir varð því enn af hungri veturinn 1784 – 85 . Sumarið 1785 var hins vegar gott , og telst móðuharðindum þar með lokið . Erfitt er að meta manntjón í móðuharðindum . Í kirkjubókum eru fleiri skráðir dánir úr landfarsótt en hungri . En þar kemur engin farsótt til greina sem hefði getað verið svo skæð að hún dræpi fjölda fólks ef það hefði verið bærilega á sig komið . Bólusótt gekk um landið og eru heimildir um að hún hafi fellt um 1.500 manns . Í heild fækkaði Íslendingum um 10.000 manns , úr tæpum 50 þúsundum í tæp 40 þúsund frá árslokum 1783 til ársloka 1786 . Við góðar aðstæður hefði mátt ætla að því fjölgaði um nálægt því eitt þúsund , svo að það hefði næstum mætt því sem bólan felldi . Verður því að ætla að móðuharðindin hafi fækkað þjóðinni um 10.000 eða um 20% . Skaftáreldar í túlkun Ásgríms Jónssonar ( 1876 - 1958 ) . Venjulega veldur fólksfækkun því að meira og betra lífsviðurværi verður eftir handa þeim sem lifa af , og má sjá glögg merki þess eftir móðuharðindi . Um aldir hafði verið skortur á jarðnæði til búskapar á Íslandi . Hann olli því að fólk fékk seint tækifæri til að hefja búskap og þar með að ganga í hjónaband því óvíða var rúm fyrir hjónafólk í vinnumennsku , síst ef það eignaðist börn . Margar konur giftust ekki fyrr en þær voru komnar af frjósamasta skeiði og eignuðust því færri börn en ella hefði verið . Eftir móðuharðindi varð auðveldara að fá jarðnæði , fólk gifti sig yngra en áður og eignaðist mikið af börnum . Á áratugunum fyrir móðuharðindi , 1860 – 80 , hafði landsmönnum fjölgað um 0,65% á ári að meðaltali í nokkurn veginn bærilegu árferði . Á árunum 1787 og 1788 var fjölgunin álíka mikil , um 0,64% . En þá tók hún við sér , var 1,46% að meðaltali á árunum 1789 – 1800 og komst yfir 2% í bestu árum . Um aldamótin vantaði aðeins 2.000 upp á að fólksfjöldinn væri búinn að ná því sem hann hafði verið fyrir móðuharðindi . Þessar tölur bera vitni um góð lífsskilyrði . Aftur á móti held ég að Íslendingar hafi orðið fyrir miklu áfalli í móðuharðindunum . Hugmyndin um framfarir var farin að breiðast út á Íslandi og bjó meðal annars að baki nýjungatilraunum Innréttinganna í Reykjavík . Ég kannaði einu sinni einn þátt þessara nýjunga , nefnilega kornyrkjutilraunir . Hafði verið farið af stað með þær aftur og aftur allt síðan rétt fyrir miðja öldina , en við móðuharðindin hættu þær gersamlega . Annað dæmi nefni ég stundum þótt ekki styðjist það við mikil rök og því síður rannsóknir . Íslendingar hættu nokkurn veginn alveg að dansa á 18. öld og byrjuðu ekki á því að neinu marki fyrr en um öld eftir móðuharðindi . Lengi hefur verið talið að þetta stafi af því að heittrúaðir Danakonungar hafi bannað landsmönnum að dansa , og hafa menn þá velt því fyrir sér hvers vegna Færeyingar hafi ekki týnt sínum dansi því að þeir höfðu alveg sömu kóngana . Skoðun mín er sú að Íslendingar hafi hreinlega ekki verið í skapi til að dansa á árunum eftir móðuharðindi , og þannig hafi danslistin tapast . Heimildir og myndir : Gunnar Karlsson og fleiri : Fornir tímar . Spor mannsins frá Laetoli til Reykjavíkur , 4.000.000 f. Kr. til 1800 e. Kr . Reykjavík , Mál og menning , 2003 . Reykjavík , Hagstofa Íslands , 1997 . Ásta Bryndís Schram er lektor og kennsluþróunarstjóri við Heilbrigðisvísindasvið HÍ auk þess sem hún starfar við kennsluráðgjöf hjá Kennslumiðstöð . Meginviðfangsefni hennar í rannsóknum er áhugahvöt , sjálfsmynd , samsömun og samspil þessara þátta við kennsluaðferðir .