22 FIMMTUDAGUR 9. NÓVEMBER 1995 MORGUNBLAÐIÐ LISTIR Götur þaktar glerbrotum Þjóðleikhúsið frumsýnir Glerbrot , nýjasta verk Arthurs Millers , á Stóra sviðinu annað kvöld . Leikurinn gerist meðal gyðinga í Brooklyn en kveikjan að verkinu var kristals - nóttin alræmda sem sló óhug á gyðinga um heim allan . Orri Páll Ormarsson fræddist um verkið og hitti leikstjórann að máli . Morgunblaðið / Kristinn GELLBURG-hjónin ( Sigurður Sigurjónsson og Guðrún S. Gísladóttir ) eru ekki alltaf á einu máli . IBYRJUN nóvember 1938 réð pólskur gyðingur , Hersch - el Grynszpan að nafni , þýsk - an erindreka af dögum í París . Ríkisstjórn nasista í Þýska - landi brást ókvæða við og aðfara - nótt 10. - nóvember lét hún til skar - ar skríða gegn gyðingum í land - inu ; tugir biðu bana , tugir þúsunda voru teknir höndum , samkundu - hús voru brennd og verslanir og íbúðarhús lögð í rúst . Lögreglan svaf vísvitandi á verðinum . Þetta var kristalsnóttin — skýr vísbend - ing um það sem koma skyldi . Heimurinn horfði á en hélt að sér höndum . Sögusvið Glerbrota , nýjasta leikrits Arthurs Millers , er Brook - lyn , skömmu eftir að þessir voveif - legu atburðir eiga sér stað . Banda - ríska þjóðin lætur sér fátt um finnast enda í klóm kreppunnar miklu . Fréttirnar fá þó á Sylviu Gellburg , húsmóður af gyðinga - ættum , og af óþekktum orsökum missir hún mátt úr fótum . Eigin - maður hennar , farsæll en hnugg - inn viðskiptajöfur , leitar til Iæknis sem kemst að þeirri niðurstöðu að veikindi Sylviu séu af sálrænum toga . Þar með er þó ekki öll sagan sögð og ljóst að heilsa húsmóður - innar er ekki það eina sem er í húfi . Fleira en gler á eftir að brotna . Fordómar og fyrirlitning Arthur Miller er eitt dáðasta leikritaskáld aldarinnar . Hann fæddist í Brooklyn fyrir áttatíu árum en foreldrar hans voru gyð - ingar af pólskum ættum . Óx Mill - er úr grasi í hringiðu fordóma og fyrirlitningar en margir litu gyð - inga hornauga í Bandaríkjunum á þeim tíma . Lengi man það er ung - ur getur og er Glerbrot ekki eina verk Millers þar sem gyðingaof - sóknir ber á góma . „ Auðvitað við - urkenni ég gyðinglegan bakgrunn minn . Ég get ekki séð sjálfan mig án hans . En ekki í hefðbundnum skilningi . Ég er ekki trúaður . Ég er ekki gyðingur í þeim skilningi , " hefur hann sagt . Miller er maður hispurslaus . Hann á sínar hugsjónir og hefur jafnan tekið afdráttarlausa af - stöðu gegn fordómum , spillingu , ofstæki og afturhaldssemi sem iðulega skjóta upp kollinum í þjóðfélagsumræðunni vestra . Þá hefur hann verið ómyrkur í máli þegar bandarískt leikhúslíf berst í tal og segir að peningahyggjan hafi gert út af við alvarleg leikrit á Broadway . „ Miller hefur aldrei látið fletja sig út og hefur hvorki hlaupið í skjóf firringarinnar né afþrey - ingarinnar , " segir Þórhildur Þor - leifsdóttir sem leikstýrir Glerbrot - um í Þjóðleikhúsinu . „ Það þarf sterk bein til að standa gegn meg - instraumnum en Miller hefur hald - ið ótrauður áfram að skoða hluti í ljósi þjóðfélagsþröunar og at - burða . Það fer hins vegar ekkert á milli mála að hann hefur goldið það dýru verði . " Hliðstæður í nútima Miller vakti heimsathygli með leikritinu Allir synir mínir sem frumsýnt var 1947 . í kjölfarið komu verk á borð við Sölumaður deyr , sem er uppgjör við banda - ríska velgengnishugsunarháttinn og í deiglunni , þar sem Miller tengir ofsóknir Óamerísku nefnd - arinnar á McCarthy-tímanum við galdraofsóknir á 17. öld í ádeilu á ofstæki í stjórn - og trúmálum . Meðal annarra þekktra leikrita Millers eru Horft af brúnni , Eftir syndafallið og Gjaldið . Hliðstæður ' eru höfundi hug - leiknar í Glerbrotum en í hans huga eru augljós tengsl á milli kristalsnæturinnar og þeirra at - burða sem átt hafa sér stað síð - asta kastið í Bosníu , Rúanda og víðar . „ Sagan endurtekur sig , " sagði Miller um líkt leyti og verk - ið var frumsýnt í New York á liðnu HYMAN læknir ( Arnar Jónsson ) er annálaður kvennamaður . Hér bregður hann á leik með konu sinni , ( Ragnheiði Steindórsdóttur ) . VIÐSKIPTAJOFRARNIR Stanton Case ( Helgi Skúlason ) og Filip Gellburg horfa fram veginn en greina ekki glerbrotin . ári . „ Ég hef þekkt þessa sögu í fimmtíu ár en ég skrifaði hana ekki fyrr en nú , þar sem mér fannst hún alltaf tilheyra fortíð - inni , þar til fyrir tveimur árum að fréttir fóru að b * erast af kynþátta - hreinsunum og þjóðarmorðum . Þá varð þessi saga skyndilega hluti af nútíðinni . " Þórhildur leikstjóri segir að Glerbrot sé flókið leikrit , þótt það virki einfalt á yfirborðinu . „ Miller hefur þetta leikrit , eins og flest sín verk , í fjölskyldusögubúningi . Þáu hafa þó jafnan víðari skírskot - un . Auðvitað fylltu þessir atburðir í Þýskalandi gyðinga ótta — jafn - vel þótt þeir stæðu utan atburða - rásar og Glerbrot fjallar kannski öðru fremur um óttann : Óttann við það sem er að gerast í kringum þig , óttann við atburði sem þú hefur ekkert yfir að segja og ekki síst óttann við sjálfan þig . Verkið fjallar jafnframt um þá ábyrgð sem þú berð á eigin lífi — hvort þú ætlar einungis að vera þolandi kúgunar og ótta — eða gerandi . " I fullu fjöri Þórhildur segir að Miller sé aug - ljóslega enn í fullu fjöri sem leik - ritaskáld . „ Það sést glöggt á Gler - brotum en verkið var varia komið úr pennanum þegar farið var að sýna það um allan heim . Þetta leik - rit hefur vakið heimsathygli , þótt því _ hafí verið ' misjafnlega tekið . " í helstu hlutverkum í Glerbrot - um eru Sigurður Sigurjónsson og Guðrún S. Gísladóttir sem leika Gellburg-hjónin og Arnar Jónsson sem leikur lækninn , Harry Hyman . Ragnheiður Steindórsdóttur leikur eiginkonu læknisins , Lilja Guðrún Þorvaldsdóttir systur Sylviu og Helgi Skúlason stjórnarform - ann fyrirtækisins sem Gellburg starfar hjá . Birgir Sigurðsson þýddi verkið , Iýsingu gerir Páll Ragnarsson og leikmynd og búningar eru eftir Sigurjón Jó - hannsson . Glerbrot er sjöunda verkið sem Miller sendir frá sér á undanförn - um áratug og munu fleiri vera í smíðum . Hann lætur engan bilbug á sér finna og blæs á allar vanga - veltur þess efnis að hann sé að setjast í helgan stein en það hefði hann neyðst til að gera fyrir löngu í flestum öðrum starfsgreinum . „ Ég gæti ekki sest f helgan stein . Það væri eins og að slíta úr mér hjartað . Hvers vegna ætti ég að gera það ? " Já , hvers vegna í ósköpunum ? TONIJST Tón 1 i s ta r dagar Dömkí rkjunnar ORGELLEIKUR Tveir orgelleikarar , eitt orgel . Viera Gulázs - iová og Pavel Manásek . Þriðjudagur 7. nóvember . AF erlendum orgelleikurum sem leitað hafa eftir atvinnu á íslandi eru tékkneskir vafalaust langflestir , og ágætir orgelleikarar tékkneskir í störfum hér í Reykjavík eru ófá - ir , allt vel menntaðir hljóðfæraleikarar sem fengur er að . Maður spyr sig , aftur á móti , hvers vegna Tékkarnir koma svo margir hingað til þess útskers menningarinnar . Lík - Iegasta skýringin er offramleiðsla á orgelleik - urum hjá Tékklendingum . Skýringarnar eru þó líklega miklu fleiri og langt mál að hætta sér út á þær vangaveltur í bili og Iæt ég nægja að þakka fyrir þessar himnasending - ar , en himnasending hlýtur það að vera fyrir kirkjuna að detta ofan á góðan organleikara . Vöruskipti á annan veginn í kvöld voru það tveir ungir tékkneskir orgel - leikarar sem kynntu sig með tónleikum í Dómkirkjunni . Ástæðan fyrir valinu á Dóm - kirkjunni var sjálfsagt fyrst og fremst sú að þetta var liður í Tónlistardögum kirkjunnar og svo hin ástæðan að Háteigskirkja og Sel - tjarnarneskirkja , kirkjurnar sem þau tvö eru ráðin til , . hafa hvorug orgel til tónleikahalds og er það Háteigskirkju til vansa , svo gömul og gróin sem hún er og eftirsótt tónleika - hús . Þeir á Seltjarnarnesinu hugsa sko ekki svo smátt , þótt nesið sé lítið og lágt , því þeir eru þegar búnir að panta orgel í sína nýbyggðu kirkju og vel sé þeim . Pavel Manásek byrjaði tónleikana með Preludíu festivo 1 eftir Peter Eben , sem und - irritaður veit engin deili á . Preludían var hvorki flókin , gömul né ný og sagði lítið til um flytjandann . Kona hans Viera lék klukk - urnar í Westminster eftir Vierne . Lítið sögðu klukkurnar um flytjandann sem orgelleikara annað en að hún hefði alls ekki átt að velja þetta verk til flutnings í Dómkirkjunni . Verk - ið er skrifað fyrir stórt orgel í stórri og hljóm - mikilli kirkju og þannig og aðeins þannig nýtur það sín á sína vísu . Við þurran og engan hljómburð verða endurtekningarnar langdregnar og allt að því leiðinlegar . Von - andi sýnir Viera sig í annarri mynd síðar . Pavel lék tvö stutt atriði úr Árstíðum Viv - aldis í eigin umskrift fyrir orgel . Fróðlegra hefði verið að heyra eitthvað af tékkneskri orgeltónlist sem lítið eða ekkert hefur heyrst hér , en framúrskarandi tónskáld hafa Tékkar átt í gegn um tímann . Það var fyrst í síðustu verkunum tveim sem Pavel sýndi sig sem traustan og öruggan orgelleikara . H-moll Preludía og fúga J.S. Bachs er eitt af erfið - ari orgelverkum höfundarins . Verkið var skýrt mótað frá hendi Pavels og flutt af öryggi og Preludían af töluverðri reisn , en auðheyrt var að orgelleikarinn var vanur meiri hljómburði . Dómkirkjan krefst nokkuð annars spilamáta en venjan er í miklum hljómburði og tíma tekur að læra á það og tekst sumum aldrei . F-moll Fantasía Mozarts er heldur ekkert smásmíði og veldur fótfímum oft vanda . Pav - el lék verkið yfirvegað og enn af því öryggi sem ungum er tamt . Skarpari persónuleg mótun verkanna kemur með árunum og eðli - legum þroska , og er þá ekkert annað eftir en að bjóða þau hjón velkomin til íslands . Ragnar Björnsson