Eftirfarandi skrá er fjórða tilraun höfundar til að setja saman yfirlit um helstu náttúruverðmæti á Fljótsdalshéraði . Sú fyrsta nefndist " Drög að náttúruminjaskrá Héraðs 1992 " , upp úr henni var samin " Náttúruminjaskrá Héraðs 1994 " ( um 100 bls. ) . Einstakir hlutar þeirrar skrár voru endurskoðaðir , mismikið , á ýmsum tímum og öll skráin yfirfarin og endurskoðuð 1998 og bætt við kafla um hálendið . Að lokum var öll skráin endurskoðuð veturinn 2007 - 08 með tilliti til nýrrar vitneskju og breytinga á umhverfi og mannlífi síðustu tíu árin . Sá kostur var valinn að skrásetja sem flesta athyglisverða staði og svæði , sem hér kallast náttúrmæri ( * ) , og undirritaður hefur skoðað eða haft spurnir af . Jafnframt er reynt að lýsa landslagi þeirra í stuttu máli og geta um helstu örnefni . Oft er líka minnst á gróður og getið um fágætar tegundir plantna , og stundum fugla og fiska . Skráin er því orðin eins konar náttúrulýsing og ætti að gefa nothæft yfirlit um náttúrufar Héraðs , sérstaklega láglendis og heiða . Reynt hefur verið tengja nálæga staði saman í stærri svæði sem hér kallast griðlönd og má líta á sem æskileg verndarsvæði . Við afmörkun griðlanda er oftast miðað við að innan þeirra sé samstæð og eitthvað aðskilin landslagsheild eða ákveðin sérkenni sem reynt er að draga fram í stuttri lýsingu á þeim . Griðlöndin jaðra oft saman og tengjast í stærri heildir , eins og fram kemur á meðf. korti . Fyrsta skrá um helstu náttúrumæri á Austurlandi var unnin af Hjörleifi Guttormssyni á vegum Náttúruverndarsamtaka Austurlands ( NAUST ) 1973 . þar eru skráðir 12 staðir og svæði í byggðum og 6 á hálendinu upp af þeim . Þorvarður Árnason kannaði náttúruminjar á vesturhluta Héraðs á vegum NAUST sumarið 1983 og samdi drög að skýrslu um Hlíðarhrepp . Á hinni opinberu náttúruminjaskrá , sem Náttúruverndarráð stóð fyrir en nú er á vegum Umhverfisstofnunar , eru skráðir 23 staðir og svæði í síðustu útgáfu 1996 . Um aldamót 2000 hafði ekkert svæði á Héraði verið friðlýst , nema Kringilsárrani , þar sem stofnað var hreindýrafriðland 1975 , og hefur nýlega verið skert . í Náttúruverndaráætlun Umhverfisstofnunar 2003 - 08 er lagt til að friðlýsa 7 svæði , þ.e. " Úthérað " ( friðland ) , " Egilsstaðaskóg " ( fólkvang ) , Eyjólfsstaðaskóg ( búsvæði ) , Þingmúla ( náttúruvætti ) , Hallormsstaða - og Ranaskóga ( fólkvang ) , Eyjabakka og Vesturöræfi ( friðland ) og Kverkfjöll-Krepputungu ( þjóðgarð ) . Það síðastnefnda hefur verið innlimað í Vatnajökulsþjóðgarð sem verið er að koma á fót , en friðlýsingu hinna hefur lítið eða ekkert miðað . Á Fljótsdalshéraði er ótrúlega margbreytilegt landslag og veðurfar , sem gefur tilefni til samsvarandi fjölbreytileika flóru og gróðurs og væntanlega einnig dýralífs . Skráning náttúrumæra á þessu svæði er því ekkert áhlaupaverk . Þarf vart að taka fram að skráin er engan veginn endanleg , og verður í rauninni aldrei , því að aukin þekking og ný viðhorf mun valda því að hún tekur stöðugum breytingum . Samt vonast ég til að skráin stuðli að því að vekja athygli Héraðsbúa og annara á hinu fjölbreytta náttúrufari svæðisins og þeim miklu verðmætum sem þar eru í húfi þegar um framkvæmdir er að ræða sem leitt geta til varanlegra landbreytinga . Þegar ég flutti austur árið 1987 byrjaði ég að ferðast um Héraðið , í því skyni að kanna þar náttúru - og söguminjar , skrásetja þær og lýsa þeim . Síðan hefur eitthvað verið unnið við þessa könnun á hverju ári . Ljósmyndir hafa verið teknar í öllum ferðum og ferðalýsingar ritaðar eftir að heim var komið . þar er oftast um miklu nákvæmari lýsingar að ræða en í skránni . Afrit þeirra er geymt í Héraðsskjalasafni Austfirðinga á Egilsstöðum . Áætlun um skógræktarbúskap á Héraði undir nafni Héraðsskóga hljóp af stokkum 1990 , og var mér þá falið að kanna náttúrufar fyrirhugaðra skógræktarsvæða og gera tillögur um verndun þeirra , einkum með tilliti til skógræktar . Um aldamótin höfðu um 60 svæði á nálægt 110 jörðum verið könnuð og kortlögð í því skyni . Fyrir hvert slíkt svæði voru teiknuð grunnkort eftir flugmyndum , oftast í mælikvarða 1 : 5.000 , með helstu dráttum landslag og örnefnum og landið flokkað í fimm verndarflokka sem merktir voru á þennan grunn , auk mannvirkja og sögulegra minja . Kortin ná yfir mikinn hluta láglendis á Mið - og Upphéraði . Þessi könnun hefur að sjálfsögðu aukið mjög þekkingu á viðkomandi svæðum og þar er skráningin nákvæmust . þá hef ég lagt áherslu á að skoða fyrirhuguð virkjunarsvæði á Héraðsöræfum og rita um þau . Víða hef ég orðið að styðjast við heimildir sem eru af skornum skammti , því ennþá hefur ekkert heilaryfirlit komið út um landfræði Héraðs , ef undan er skilin bók Gunnars Gunnarssonar skálds Fljótsdalshérað ( árb . F. í . 1944 ) , sem er varla annað en ágrip . Sveitir og jarðir í Múlaþingi öðru nafni " Búkolla " I. - IV. bindi ( 1974 - 1978 ) og aukabindi 1995 , undir ritstjórn Ármanns Halldórssonar hefur oftar en ekki reynst gagnlegt uppsláttarrit enda leynast þar mörg gullkornin . Varðandi fjöll og hálendi hafa árbækur Ferðafélags íslands eftir Hjörleif Guttormsson , Austfjarðafjöll ( 1974 ) og Norðausturland - Hálendi og eyðibyggðir ( 1987 ) reynst mikilvægur upplýsingasjóður . Þá hefur Hjörleifur nýlega lokið við Ferðafélagsbók um Úthérað , sem hann hefur leyft mér að nota í handriti . Fljótsdals - og Jökuldalsafréttir hafa talsvert verið kannaðar vegna fyrirhugaðra virkjana , og liggja þar fyrir ýmsar skýrslur um jarðfræði og líffræði , sömuleiðis um Lagarfljót og lægstu svæðin ( nesin ) meðfram því . Á árunum 2001 - 2004 skoðaði ég umhverfi Lagarfljóts sérstaklega vegna bókar sem þá var í smíðum Lagarfljót - mesta vatnsfall íslands , er út kom haustið 2005 . Loks er að nefna greinar í blöðum og tímaritum . Heimilda er oftast getið við griðlönd eða mæri . Öll tiltæk kort hafa verið nýtt til þessa verkefnis og loftmyndir Landmælinga Íslands á sumum svæðum , einkum á skógræktarjörðum . Örnefnaskrár hafa notast til að finna nöfn á stöðum og svæðum . Skarphéðinn G. þórisson hefur tekið mikið af ljósmyndum úr lofti um allt Hérað , sérstaklega á öræfunum . Við næstsíðustu endurskoðun skrárinnar léði hann mér þetta myndasafn sem reyndist mikilvæg heimild . Sögustaðir , mannvistarminjar og þjóðtrúarstaðir hafa fengið mjög takmarkað rými í þessari umfjöllun , en þeirra er víða getið í smáletursklausum . Fornleifaskráning fór fram í Egilsstaða - , Hjaltastaða - og Fellahreppum 1996 - 1998 og " svæðisskráning menningarminja " í Fljótsdals - , Jökuldals - og Hlíðarhreppum , þ.e. eftir heimildum . Fornleifastofnun íslands annaðist þessa skráningu , sem er að ýmsu leyti ábótavant . Skrá um " vættastöðvar " á Héraði er til í handriti höfundar . Æskilegt væri að flétta allar þessar skrár saman , því að sögu - og þjóðtrúarminjar gefa landinu aukið verndargildi og gagnkvæmt . Griðlöndum og mærum er raðað eftir sveitum sólarsinnis á Héraði , en öræfin eru í sérstökum kafla . Reynt var að flokka mærin eftir áætluðu verndargildi í þrjá flokka sem merktir eru með einni til þremur stjörnum ( * ) . Þessi stjörnugjöf er að sjálfsögðu oft mikið álitamál og ber að skoða sem uppástungur . Auk þess eru allmörg mæri ekki stjörnumerkt og lýsingar þeirra með smáu letri . Þau mynda í raun fjórða flokkinn . Þegar lítið er vitað um viðkomandi mæri er það gefið til kynna með merkinu ( # ) . Mæri sem einkum eru skráð vegna lífríkis eru einkennd með ( ) og jarðfræðiminjar með ( ) . Mannvistarminjar eru merktar með ( ) og þjóðtrúarminjar með ( ) Höfundi er ljóst að skráin er næsta ófullkomin og ekki er fyrir að synja að ýmis náttúrudjásn hafi orðið útundan . Ég taldi samt rétt að koma því á framfæri sem þegar er vitað , enda er auðvelt að leiðrétta það og bæta á tímum tölvutækni þegar vitneskja eykst . Vinna við svæðisskipulag Héraðssvæðis varð hvati að endurskoðun verksins 1998 , þegar samvinnunefnd um það verkefni ákvað að kaupa afnotarétt af skránni , og síðasta endurskoðun var gerð að tilhlutan fyrirtæksins Alta ehf í Reykjavík sem tók að sér aðalskipulag Fljótsdalshéraðs 2007 . Á vegum þess voru náttúrumæri í 1. - 2. flokki , ásamt útlínum griðlanda , færð inn á meðfylgjandi kort , sem Sigurður Metúsalemsson landfræðingur vann , eftir uppkasti mínu . Þess skal getið að NAUST útvegaði mér nokkra styrki til þessa verkefnis á síðasta áratug , sem sótt var um til þjóðhátíðarsjóðs , og sveitarfélög á Héraði styrktu endurskoðun þess 1998 , en mest hefur þetta verið unnið án væntingar um endurgjald annað en gleðina yfir því að skoða handarverk skaparans og leggja fram svolítinn skerf til verndunar þeirra . Að lokum skal sveitarfélaginu Fljótsdalshéraði þakkað fyrir að kosta útgáfu skrárinnar . Egilsstöðum á hundadögum 2008 . H. Hall . ( * ) Orðið náttúruminjar hefur fram til þessa oftast verið notað um staði með sérstaklega athyglisverðu náttúrufari . það er að ýmsu leyti óheppilegt og því var hér tekið upp orðið " náttúrumæri " , sem stytta má í " mæri " ( hk. et . ) . Orðið er gamalt og merkir land eða landssvæði , fyrir löngu fallið úr almennri notkun .