Ólafur Sigurgeirsson , lektor í fiskeldi við Háskólann á Hólum . Ólafur Sigurgeirsson skrifar : Hvers vegna er ekki meira af laxi ? Engar viðhlítandi skýringar voru til þá og eru ekki enn , en hvatt til að leita þeirra víða og með opnum huga . Í mörgum löndum við Atlantshafið hefur fiskirækt á laxi verið stunduð í meira en 120 - 150 ár . Hún hefur einkum byggst á að taka klakfisk úr ám til framleiðslu seiða sem síðan var sleppt aftur í ár . Lengi vel var slíkum eldisseiðum af villtum uppruna sleppt hingað og þangað - þar sem talið var að seiði skorti í ám og nýliðun væri ónóg . Þá sögu þekkjum við ágætlega á Íslandi , og sjá má m.a. í skýrslu fyrrum Veiðimálstofnunar . Á síðari árum voru hinsvegar sett skilyrði um að ef sleppa ætti seiðum í á skyldu þau vera upprunnin úr vatnakerfinu . Slíkar reglur voru t.d. settar árið 1985 í Noregi en síðar á Íslandi . Fram að þeim tíma hafði mörgum tugum milljónum seiða verið sleppt hist og her . Hér á landi eru , til viðbótar við þessa tegund fiskiræktar , enn umtalsverðar seiðasleppingar í nokkrar ár sem ekki bera náttúrulega laxastofna . Erfðafræðilegur uppruni fiska sem sleppt er í „ ónáttúrulegar laxveiðiár “ mun vera nokkuð á reyki . Þekkt er að fiskur úr fiskirækt ( alinn í seiðastöð ) á erfiðara með að finna sína heimaá í samanburði við villt seiði . Því er líklegra að villugöngur þeirra séu meiri en endurheimtur að jafnaði mun minni . Skiptir það einhverju máli fyrir náttúrulega laxastofna ? Nei líklega ekki og ekki verður heldur séð að áratuga langar seiðasleppingar í aðrar ár hafi haft einhver sérstök erfðafræðileg áhrif – ef marka má stofnasamanbuðrarrannsóknir í íslenskum laxveiðiám . Hvað hefur þá orðið um þetta „ framandi “ erfðaefni sem komið hefur í árnar í gegn um tíðina ( t.d. voru um 40% laxa í Elliðaám taldir af eldisuppruna á níunda áratugnum ) ? Gagnrýnendur laxeldis í kvíum , sem jafnframt telja sig vini og verndara villtra laxastofna , hafa einblýnt á þá kenningu að villtum laxastofnum stafi mest hætta af eldislaxi , einkum ef hann sleppur úr kvíunum og blandist við villta stofna . Niðurstaðan muni verða að eldislaxinn útrými villtu laxastofnunum . Þetta hrun varð þó meira í löndum suðlægari útbreiðslu laxins og á svæðum þar sem ekkert laxeldi í kvíum var eða er stundað . Ekki hefur enn tekist að sýna fram á raunveruleika þessarar kenningar , þrátt fyrir að mikill fjöldi fræðimanna hafi hamast um árabil við að reyna að staðfesta þessa tilgátu . Þar er erfðablöndun metin , í nánast hverri á sem lax finnst ( niður í ár sem gefa 5 - 10 laxa ) , út frá hlutfalli eldislaxa í metnum klakfiskastofni sem ganga á árnar . Það mat gefur þó ekki gott viðmið við mögulega erfðablöndun því margar rannsóknir hafa sýnt að eldislax á ekki gott með að blandast við villtan lax . Nýjustu rannsónkir benda til að hæfni eldislaxa til að ljúka lífsferli sínum sé um 3,5 - 5,2% af hæfni villtra stofna . Það eitt sýnir gott dæmi um hvað eldislax á erfitt uppdráttar við að koma út erfðaefni sínu . Þær mögulegu breytingar sem orðið hafa á tíðni óvirkra svæða í erfðaefninu , utan virkra gena ( SNP eða örtungla ) miðað við áratuga gömul sýni sem höfð eru til viðmiðunar geta mjög vel átt aðrar skýringar en erfðablöndun við eldislax , þó eldislax hafi vissulega í sumum tilfellum náð að æxlast í ánum . Matið á á erfðafræðilegri samsetningu stofns getur ekki auðveldlega skilið á milli hvort hún hefur orðið vegna blöndunar við eldislax , orðið vegna náttúrulegrar villugöngu laxa ( sem er nauðsynleg til að viðhalda erfðabreytileika ) , vegna náttúrulegs genareks ( genetic drift – sem ekki er ólíkleg sérstaklega í litlum stofnum ) eða eigi jafnvel rætur til fyrri seiðasleppinga í fiskræktarskyni . Í samhengi útbreyðslu meintrar erfðablöndunar er einnig vert að hafa í huga að í Noregi þurrkuðust laxastofnar í 42 ám í SV-Noregi út að talið var vegna súrs gegns í kringum 1980 og að auki hafa laxaseiði í 55 ám verið þurrkuð út með rótenoni til að ráða niðurlögum sníkjudýrsins Gyrodactilus salaris . ( Það hefur tekist vel en nú eru aðeins 7 ár taldar smitaðar . Þess má geta að sníkjudýrið er talið hafa borist frá Svíþjóð árið 1975 með laxaseiðum sem sleppt var í laxveiðiár í fiskræktarskyni ) . Endurheimt laxastofna og breytingar á erfðasamsetningu í þessum ám getur því vitaskuld verið af margvíslegum uppruna og erfðabreytingarnar ekki augljóslega vegna blöndunar við eldislax . Í nýjustu skýrslu norska vísindahópsins ( og í öðrum skýrslum ) er sýnilegt að ganga sloppinna eldislaxa í norskar ár fer minnkandi og hefur farið minnkandi ár frá ári þrátt fyrir vaxandi laxeldi í Noregi síðustu áratugi . Ótrúlega lítið er gert úr þeirri staðreynd og einnig því að bæði laxa - -og urriðastofnar virðast sumstaðar vera vaxandi á þeim svæðum þar sem ógnin af laxeldinu hefur verið metin hvað mest af sömu aðilum , t.d. í Harðangursfirði í Noregi . Einvern veginn er þetta á skjön við áðurnefndar fyrri kenningar um að flúinn eldislax muni útrýma villtum laxi ( og eða laxalús strá-drepi gönguseiði og urriða ) . Jafnframt hefur það aldrei fengist útskýrt á viðunandi hátt hvernig eldislax . sem hefur verið gerður að húsdýri eftir 12 - 14 kynslóða kynbætur , eigi að útrýma villtum laxastofnum sem hafa betri hæfni til að komast af og eru aðlagaðir að náttúrulegum aðstæðum í kynslóðir . Ótal margar rannsóknir sýna og staðfesta lakari hæfni eldisfisks í náttúrunni í samanburði við villtan fisk og það á einnig við um önnur dýr sem reynt hefur verið að ala upp en sleppa í náttúruna . . Það er eins og menn séu hættir að trúa á kenningar Darwins um náttúruval . Munurinn endurspeglast líklega einnig m.a. í þekktum mismun á endurheimtum villtra seiða og eldis-gönguseiða sem sleppt hefur verið í laxveiðiár hér á landi . Hvers vegna er þá villti laxinn á undanhaldi ? Á því er ekki til nein ein viðhlýtandi skýring en margar kenningar . Þær eru of umfangsmiklar til að ræða hér . Viðtekin staðreynd er þó að laxinn virðist skila sér mun ver úr hafi en fyrir nokkrum áratugum og gildir það um allt útbreyðslusvæði hans . Endurheimturnar eru sérlega litlar á sunnanverðu útbreyðslusvæðinu í N-Atlantshaf , bæði að austan og vestan . Sumstaðar er nýliðun einnig orðin afar lítil vegna lélagra laxagangna upp í árnar um ára bil og mögulegrar ofveiði . Þrátt fyrir það stunda menn áfram stangveiði ( og jafnvel netaveiði ) en sleppa fiskinum af króknum , líklega í friðþægingarskyni . Að veiða og sleppa fiski hefur t.d. verið stundað á Englandi og í Skotlandi ( bæði austan og vestan , en ekkert laxeldi er í austur Skotlandi ) í áratugi og nú er sumstaðar nánast öllum fiski sleppt eftir veiði . Engu að síður eru stofnarnir á niðurleið , en veiðiálagið minnkar samt ekki ! . Og einnig þarf að spyrja hvort og hversu miklar stofnerfðafræðilegar afleiðingar veiðarnar sjálfar hafa . Það er margt sem bendir til þess að áhrif veiðanna séu umtalsverð og ekki ætti að horfa framhjá því . Veiðarnar eru veljandi í sjálfum sér og því hluti af „ náttúruvali “ . Erfðabreytileiki lífvera á jörðinni er talinn mjög þverrandi . Hann er hinsvegar mjög mikilvægur , bæði innan tegundar og stofna , svo hvoru tveggja geti staðist náttúruval síbreytilegrar náttúru og umhverfisáhrifa . Í nýrri rannsókn var virk stofnstærð ( Ne ) hjá 172 stofnum víða úr N-Atlantshafi skoðuð . Niðurstaðan var að hún hefði minnkað hjá meira en 60% laxastofna . Helsta skýringin var talin tengd breytingum á hitastigi , bæði í ferskvatni og sjó . Afar lítið er gert úr þætti laxeldis og erfðablöndunar sem skýringar á hnignun laxastofna og þverrandi erfðabreytileika . Niðurstaðan er að ekki dugar að leita einfaldra skýringa á hnignun laxastofna í N-Atlantshafi . Látlaus áróður gegn laxeldi í kvíum verður aldrei annað en einmitt það , fyrr en viðunandi raunverulegar mælingar og niðurstöður sýna samhengið milli kvíaeldis og hnignunar laxastofna . Á sama tíma er leitin að öðrum skýringum vanrækt , en af nógu er að taka . Hvers vegna var laxveiðin á Íslandi svona léleg þetta sumarið ? Hvers vegna veiddist enginn eldislax í íslenskum láxveiðiám þetta sumarið -þrátt fyrir vaxandi laxeldi ? Hvernig ætlar Hafrannsóknarstofnun að nota þá niðurstöðu þ.e. töluna núll í margfeldinu í sínu áhættumati erfðablöndunar og hvernig samræmist raunveruleikinn líkaninu sem haft er til grundvallar þetta árið ?