Þótt ég hafi gagnrýnt PISA-prófin nokkuð harkalega , bæði núna og ekki síst fyrir þremur árum , vil ég í upphafi taka fram að ég held að þessi próf séu í grundvallaratriðum mjög góð og gagnleg , úthugsuð og vel samin , og geti þess vegna gefið mikilvægar upplýsingar um stöðu nemenda og verið góður grundvöllur til samanburðar , bæði milli landa og frá ári til árs . En til að svo sé þarf að vera tryggt að samræmi milli frumtexta og þýðingar sé sem mest . Það tel ég að hafi brugðist í íslenskri útgáfu prófsins , a.m.k. í prófinu frá 2015 sem ég skoðaði vel ( sjá bls. 100 o.áfr. ) – ég hef ekki haft tök á að kanna prófið frá 2018 með sama hætti . Til að raunhæfur samanburður milli landa geti farið fram þurfa að liggja fyrir upplýsingar um til hvers sé hægt að ætlast . Fyrir ensku , og væntanlega fjölda annarra mála , eru til ítarlegar upplýsingar um eðlilegan orðaforða 10 ára barna , 11 ára barna , 12 ára barna o.s.frv . Það má almennt gera ráð fyrir að börn tileinki sér algengustu orð málsins fyrst , og eftir því sem þau eldast læri þau fleiri og sjaldgæfari orð . Því þarf að hafa skrá um algengustu orð málsins í tíðniröð til að velja þau orð sem eru notuð í þýðingu prófsins , og reyna eftir því sem unnt er að gæta samræmis þannig að algengt orð í ensku sé ekki þýtt með sjaldgæfu orði á íslensku , og öfugt . En hvernig er staðan hjá okkur ? Engar upplýsingar um orðaforða mismunandi aldurshópa eru til fyrir íslensku . Við höfum m.ö.o. ekki hugmynd um það hvaða orð er eðlilegt að 15 ára unglingar hafi á valdi sínu . Er t.d. eðlilegt að ætlast til að þeir þekki orðið skeið í merkingunni ' tímabil' , svo að tekið sé dæmi úr PISA 2018 ? Við þessum skorti á upplýsingum er svo sem ekkert að gera – nema gera vandaðar rannsóknir á orðaforða barna og unglinga til að koma upp viðmiðum um orðaforða hvers aldurshóps . Ég get vel skilið að það sé hvorki á verksviði né valdi Menntamálastofnunar að gera slíkar rannsóknir – en þær eru bráðnauðsynlegar . Orðtíðniskrá fyrir íslensku hefur verið í tæp 30 ár , síðan Íslensk orðtíðnibók kom út 1991 . Hún byggist á 500 þúsund orðum úr fáum textaflokkum , en frá 2012 hefur verið hægt að nýta Markaða íslenska málheild sem hefur að geyma 25 milljónir orða úr fjölmörgum textaflokkum , og síðan í fyrra hefur verið hægt að nýta Risamálheild sem inniheldur 1,4 milljarða orða úr fjölbreyttum textum . En ég veit ekki til þess að þessar skrár hafi verið nýttar við þýðingu PISA-prófsins sem mér finnst alveg stórfurðulegt og ámælisvert . Í nýrri grein í Netlu hafa Auður Pálsdóttir og Sigíður Ólafsdóttir sýnt fram á að í PISA-prófinu 2018 er töluvert um ósamræmi í tíðniflokkum orða milli frumtexta og þýðingar , og í meira en 2/3 þeirra dæma sem þær skoðuðu hallar á íslenskuna , þ.e. íslensku orðin eru í sjaldgæfari tíðniflokki en þau ensku . Eftirfarandi tafla er úr grein Auðar og Sigríðar : Til að gefa hugmynd um það hversu mikil áhrif vinnubrögð við þýðingu geta haft á niðurstöður prófsins tek ég dæmi úr sýnihefti um lesskilningsverkefni í PISA sem Námsmatsstofnun , fyrirrennari Menntamálastofnunar , gaf út 2008 ( og endurbætta útgáfu 2017 ) . Þar er texti sem þýddur var fyrir prófið árið 2000 en fór á flakk haustið 2016 og olli mikilli hneykslun á Facebook og víðar – svo mikilli að Menntamálastofnun sá sig knúna til að senda frá sér frétt um hann . Þar sagði að í heftinu væri „ ekki sá texti sem notaður var í sjálfu prófinu . Þegar heftið var tekið saman vildi svo til að rangur texti var valinn en ekki hin endanlega útgáfa “ . Stofnunin birti svo aðra útgáfu sem hún sagði að hefði verið notuð í prófinu . Lítum nú á eina málsgrein úr frumtextanum ( bls. 62 ) ásamt upphaflegu þýðingunni og hinni endanlegu . Væntanlega velkjast fæstir í vafa um það að endurskoðaða þýðingin sé á miklu vandaðri íslensku . En hér er samt margs að gæta . Eitt er það að endurskoðaða þýðingin er rúmum þriðjungi lengri en bæði frumtextinn og upphaflega þýðingin – 27 orð á móti 20 . Fjöldi málsgreina og orðafjöldi eru tveir stuðlar af þremur í LIX-formúlunni sem oft var notuð til að reikna þyngdarstig texta . Þriðji stuðullinn er fjöldi orða sem eru meira en sex bókstafir – tvö í upphaflegri þýðingu , fimm í endurskoðun . Sé LIX-formúlunni beitt á þetta dæmi kemur út að textinn í upphaflegu ( vondu ) þýðingunni er léttastur ( LIX 30 ) , þar á eftir kemur enski frumtextinn ( LIX 35 ) , en endurskoðaða þýðingin er langþyngst ( LIX 45 ) . Nú er auðvitað ekki hægt að alhæfa út frá einni málsgrein , auk þess sem skiptar skoðanir eru um gildi LIX-formúlunnar . En varla leikur vafi á því að lengd málsgreina og löng orð hafa áhrif á lesskilning . Þess vegna þarf að huga að þessu í þýðingunni . Í enska textanum er vatnið í ánni brown , og það er þýtt sem brúnt í upphaflegu þýðingunni – sem er auðvitað ekki röng þýðing , þannig séð . En í endurskoðuðu þýðingunni er vatnið orðið mórautt . Nú er það í samræmi við íslenska málhefð að tala um á í vexti sem mórauða eða kolmórauða frekar en brúna . Í þeim skilningi er augljóslega betra mál á endurskoðuðu þýðingunni . Hins vegar er alls ekki víst að unglingarnir sem taka prófið þekki lýsingarorðið mórauður . Í Risamálheild eru 9.418 dæmi um brúnn , en aðeins 562 um mórauður . Sé litið á tíðniröð er brúnn í sæti 7.120 , en mórauður í sæti 48.118 . Til samanburðar er brown í sæti 1.782 í enskri tíðniskrá . Þótt þessi breyting virðist til bóta , frá sjónarmiði íslensks máls , þá gerir hún textann í raun þyngri og skekkir þar með samanburðargrundvöllinn . Orðið dissolving í enska textanum er upphaflega þýtt með eyða upp en í endanlegum texta með svarfa úr . Í Risamálheild eru 113.079 dæmi um eyða ( þar af aðeins 152 um eyða upp ) en 15 dæmi um svarfa ( þar af 3 um svarfa úr ) og eyða er í sæti 1.087 , en svarfa er ekki meðal fjögur hundruð þúsund algengustu orða málsins . Til samanburðar er dissolve í sæti 4.337 í ensku . Það má því segja að orðið í prófinu sjálfu sé alltof þungt , en orðið í upphaflegu þýðingunni of létt ef miðað er við sögnina eina en of þungt ef miðað er við sambandið eyða upp . Ég er ekki að halda því fram að þetta sé dæmigert fyrir vinnubrögð við þýðingu prófsins . Ég er bara að benda á hvað það skiptir miklu að þýðingin sé byggð á bestu tiltæku upplýsingum um orðaforða og orðtíðni . Það hefur ekki verið gert . Ég er ekki einn um að hafa gert athugasemdir við þýðingu og málfar PISA-prófsins . Ásdís Bergþórsdóttir sálfræðingur gagnrýndi þýðinguna harðlega fyrir þremur árum , og ég sá ekki betur en sú gagnrýni væri réttmæt að mestu leyti . Anna Ingólfsdóttir , prófessor í tölvunarfræði við HR og framhaldsskólakennari í stærðfræði til margra ára sagði nýlega á Facebook : „ ég tel að Písakönnuninni þurfi að taka með fyrirvara . Ég sá til dæmis eitt verkefnið í raungreinum og það var svo illa þýtt ( óljóst orðalag ) að ég átti fullt í fangi með að átta mig til hvers var ætlast . Ef það á að bera saman niðurstöður úr mismunandi löndum , þarf maður að vera viss um að prófin séu sambærileg . “ Í þessu sambandi er rétt að vekja athygli á að í bæði stærðfræði - og náttúrufræðiprófunum er mikill texti , og skilningur á honum er forsenda þess að geta svarað spurningunum , ekki síður en kunnátta í stærðfræði og náttúrufræði . Þrátt fyrir að hafa miklar efasemdir um marktækni íslenska PISA-prófsins finnst mér ekki ástæða til að draga í efa að lesskilningi íslenskra ungmenna fari hrakandi , en ég held að það endurspegli fyrst og fremst veikari stöðu íslenskunnar í málsamfélaginu á síðustu árum en áður – sem ýmsar vísbendingar eru um . Það hefur margsinnis verið bent á hvernig samfélags - og tæknibreytingar hafa þrengt að íslenskunni undanfarinn áratug . Börn og unglingar eru í miklu meiri tengslum en áður við enskan málheim og lesa minna á íslensku . Það getur leitt til þess að þau tileinki sér ekki ýmis orð og setningagerðir sem eru forsenda þess að skilja fjölbreytta texta til hlítar . Þróunin ætti því ekki að koma á óvart , en þetta kallar á önnur viðbrögð en ef um tæknileg atriði varðandi lestur er að ræða . Læsisátakið sem hefur verið í gangi er ugglaust gott og gilt en það er samt hætt við að það skili litlu ef ekki er um leið hugað að því að styrkja stöðu íslenskunnar í samfélaginu , ekki síst meðal barna og unglinga . Til þess þarf margvíslegar aðgerðir og það er mikilvægt að ráðast að rótum vandans , og fráleitt að varpa allri ábyrgðinni á skólakerfið eða kenna því um stöðuna . Ef við viljum bæta lesskilning ungs fólks er forgangsverkefni að efla rannsóknir á íslenskum orðaforða og setningagerð – setja fram rökstudd viðmið um það hvaða orðaforða og hvaða setningagerðir hver aldurshópur þarf að hafa á valdi sínu , og útbúa síðan viðeigandi kennsluefni fyrir hvern aldurshóp . Til að öðlast góðan lesskilning þurfa börnin að læra annars konar orðaforða en fæst með venjulegum yndislestri , og ná valdi á fjölbreyttari og flóknari setningagerðum en notaðar eru í samtölum og afþreyingarefni . Þennan orðaforða og þessar setningagerðir þarf að kenna sérstaklega , með því að láta börn og unglinga lesa viðeigandi texta . Það þarf líka að stórauka framboð á fjölbreyttu fræðslu - og afþreyingarefni á íslensku . Það er mjög mikilvægt að auka íslenskukennslu í skólum og endurskoða námsefni eins og á að gera samkvæmt þingsályktun síðan í vor , en það dugir skammt ef grundvöllurinn , sem er lagður á máltökuskeiði á fyrstu árum barnsins , er of veikur . Samtal foreldra og barna , og lestur fyrir börn og með börnum , er frumforsendan . Ef þessi grundvöllur er sterkur getur skólakerfið byggt ofan á hann og eflt lesskilning . En þá skiptir máli að kennslutíminn sé nýttur vel – ekki í ófrjóa greiningarvinnu eða vonlausa baráttu við langt gengnar málbreytingar , heldur í lestur hvers kyns texta , eflingu orðaforða og þjálfun í ritun og munnlegri tjáningu . Það skiptir öllu máli að átta sig á að ábyrgðin á því að bæta úr verður ekki lögð á skólakerfið eitt og sér – þetta er ekki síður verkefni foreldra og annarra uppalenda , og samfélagsins í heild . Í Málvöndunarþættinum á Facebook og víðar hefur oftar en einu sinni skapast umræða um orðið konuforseti sem kemur fyrir í titli á nýrri barnabók um Vigdísi Finnbogadóttur . Margir hafa hneykslast á þessu orði og sagt að það sé barnamál – þetta heiti kvenforseti á íslensku . Það er auðvitað rétt að það er hefð fyrir orðinu kvenforseti þótt sú hefð sé raunar ekki ýkja gömul – elsta dæmið um orðið á tímarit.is er 60 ára gamalt og orðið komst ekki í almenna notkun fyrr en með kjöri Vigdísar 1980 . Bæði orðin , kvenforseti og konuforseti , eru jafnrétt íslenska , í þeim skilningi að þau lúta orðmyndunarreglum málsins . Samsett orð í íslensku eru einkum af tvennum toga – í sumum er fyrri liðurinn orðstofn , eins og kven - , en í öðrum er fyrri liðurinn eignarfall ( eintölu eða fleirtölu ) , eins og konu - . Það eru til ýmsar fullkomlega viðurkenndar samsetningar með konu - sem fyrri lið – konudagur , konukvöld , konuríki , konubíll , konuleit , konuefni , konukind , Konukot o.fl . En þótt báðar orðmyndunaraðferðirnar sem nefndar eru hér að ofan séu jafnréttar er almennt séð eðlilegt að halda sig við hefðina – ef komin er hefð á aðra aðferðina er oftast ástæðulaust að mynda orð sömu merkingar eftir hinni aðferðinni . En það er samt ekki rangt . Það er líka rétt að athuga að fjölbreytni í málnotkun þykir yfirleitt af hinu góða . Það er ekkert að því að hafa fleiri en eitt orð yfir sama hugtak . Í slíkum tilvikum hafa orðin oft með sér einhverja verkaskiptingu – barn er formlegra en krakki , bifreið er formlegra en bíll , fákur er formlegra en hestur o.s.frv . Það táknar ekki að annað orðið um hvert þessara hugtaka sé eitthvað betra eða réttara en hitt – þau henta bara mismunandi aðstæðum , mismunandi málsniði . Þannig er það einmitt í þessu tilviki . Höfundur umræddrar bókar hefur skýrt titilinn fullkomlega : „ Bókin er um barn sem fer í heimsókn til Vigdísar í þeim tilgangi að skrifa um hana bók . Titill bókarinnar er titill barnsins . “ Eitt af því merkilegasta og stórkostlegasta við börn er hvað þau eru óhrædd við að nota málið . Ef þau kunna ekki orð um eitthvað sem þau vilja tala um búa þau til sitt eigið orð , í samræmi við þær reglur málsins sem þau hafa tileinkað sér . Konuforseti er orð af því tagi . Kvenforseti er sjaldgæft orð sem ekki er hægt að búast við að ung börn þekki , og myndin kven - er svo fjarlæg orðinu kona að það er ekki við því að búast að börn hafi orðmyndun með henni á valdi sínu . En þau eru ekki í neinum vanda með að búa til orðið konuforseti – gott og gilt orð í fullu samræmi við íslenskar orðmyndunarreglur . En hér hangir meira á spýtunni . Börn hafa gaman af tungumálinu og hæfileikar þeirra til nýsköpunar í máli eru dýrmætir fyrir íslenskuna og framtíð hennar . Með því að hafna nýsköpun barnanna , með því að vera sífellt að segja að þeirra orð séu ekki til , erum við að brjóta niður áhuga þeirra á málinu og vinna gegn íslenskunni . Þess í stað eigum við að taka nýmyndunum barnanna vel og nota þær til að kveikja umræður um tungumálið – umræður sem börnin eru móttækileg fyrir . Höfundur umræddrar bókar segir að orðið konuforseti í titlinum sé valið í samráði við Vigdísi sjálfa . Enginn getur sakað Vigdísi um að vilja ekki veg íslenskunnar sem mestan . En hún skilur að ólík orð henta mismunandi aðstæðum . Hún skilur að framtíð íslenskunnar veltur á því að börnin hafi áhuga á að nota hana , og þann áhuga má ekki drepa með því að berja niður frjóa málnotkun þeirra . Um daginn hringdi í mig framhaldsskólanemi sem ég kannast við og var að spyrja mig út í orðflokkagreiningu . Hann var á leið í íslenskupróf og var óviss á ýmsum atriðum en hafði lært utan að nokkrar þumalfingursreglur um einkenni ákveðinna orðflokka og var að bera undir mig hvort einhverjar líkur væru á að þær kæmu honum í gegnum prófið . Það var greinilegt að íslenska var ekki uppáhaldsnámsgrein hans – hann er í iðnnámi og gat ómögulega séð nokkurn tilgang í þessari greiningu . Ég gat ekki annað en tekið undir það . Mér finnst fráleitt að verja takmörkuðum kennslutíma í íslensku í tilgangslausa og steingelda greiningu af þessu tagi , og í vonlausa baráttu gegn áratuga gömlum málbreytingum sem gera málinu engan skaða . Þetta þýðir alls ekki að ég sé á móti allri málfræðikennslu – skárra væri það nú . Málfræðin er gagnleg til að átta sig á uppbyggingu tungumálsins og til að auðveldara sé að leiðbeina um ýmis atriði í meðferð þess . EN – og það er stórt EN – til að hún nýtist á þann hátt þarf að vera á einhverju að byggja . Það þarf að vera búið að þjálfa nemendur í að lesa margs konar texta og fjalla um hann frá ýmsum hliðum . Það þarf að vera búið að vekja áhuga nemenda á málinu og fjölbreytileik þess . Þá getur málfræðikennslan verið gagnleg – og jafnvel skemmtileg ef rétt er á haldið . Greiningarvinna án grundvallar er hins vegar bara til bölvunar . Af tveimur ástæðum . Annars vegar vegna þess að hún tekur tíma frá mikilvægari hlutum – lestri margvíslegra texta , þjálfun í orðaforða og lesskilningi , ritun , munnlegri tjáningu o.þ.h . Hins vegar vegna þess að hún gerir nemendur fráhverfa íslensku sem námsgrein og elur á neikvæðum viðhorfum þeirra til málsins . Nú veit ég auðvitað að kennsla í grunn - og framhaldsskólum er með ýmsu móti og dettur ekki í hug að fullyrða að áherslur í kennslunni séu alls staðar á greiningu og rétt mál . En samræmdu prófin gera a.m.k. sitt til að viðhalda þessu . Ef við ætlum að bæta árangur okkar í PISA verður að breyta þessu . Ég hjómaði yfir PISA-skýrsluna og fór á fund um hana á Menntavísindasviði Það er auðvitað alvarlegt mál að útkoma íslenskra unglinga á lesskilningsprófi fari versnandi en það er athyglisvert að lesskilningurinn er sér á báti í þessu – útkoman í stærðfræði - og náttúrufræðilæsi er svipuð og síðast ( en ekki góð ) . Þetta vekur þá spurningu hvort útkoman í lesskilningsprófinu endurspegli fyrst og fremst veikari stöðu íslenskunnar í málsamfélaginu á síðustu árum en áður – sem ýmsar vísbendingar eru um . Það hefur margsinnis verið bent á það hvernig samfélags - og tæknibreytingar hafa þrengt að íslenskunni undanfarinn áratug – t.d. í grein minni í Skírni 2016 , grein okkar Sigríðar Sigurjónsdóttur í Netlu í fyrra , og í ótal erindum sem við höfum haldið undanfarin ár í tengslum við rannsóknarverkefnið Greining á málfræðilegum afleiðingum stafræns málsambýlis . Þróunin ætti því ekki að koma á óvart . Þetta kallar á önnur viðbrögð en ef um tæknileg atriði varðandi læsi er að ræða . Læsisátakið sem hefur verið í gangi er gott og gilt en það er samt hætt við að það skili litlu ef ekki er um leið hugað að því að styrkja stöðu íslenskunnar í samfélaginu , ekki síst meðal barna og unglinga . Til þess þarf margvíslegar aðgerðir og það er mikilvægt að ráðast að rótum vandans . Máltækniátak er í gangi , en það þarf líka að stórauka útgáfu á góðu lestrarefni fyrir börn og unglinga , framleiðslu á íslensku sjónvarps - og margmiðlunarefni , tölvuleikjagerð á íslensku , o.fl . Til að byggja upp traust málkerfi barna á máltökuskeiði skiptir öllu máli að tala sem mest við börnin , lesa fyrir þau og lesa með þeim , og láta þau lesa sjálf þegar þau hafa aldur til . En þetta dugir ekki til þegar kemur að því að þjálfa lesskilning , eins og hann er mældur t.d. í PISA-prófum . Til að öðlast góðan lesskilning þurfa börnin að læra annars konar orðaforða en fæst með venjulegum yndislestri , og ná valdi á fjölbreyttari og flóknari setningagerðum en notaðar eru í samtölum og afþreyingarefni . Þennan orðaforða og þessar setningagerðir þarf að kenna sérstaklega , með því að láta börn og unglinga lesa viðeigandi texta . Ef við viljum bæta lesskilning ungs fólks held ég að það sé forgangsverkefni að efla rannsóknir á íslenskum orðaforða og setningagerð – setja fram rökstudd viðmið um það hvaða orðaforða og hvaða setningagerðir hver aldurshópur þarf að hafa á valdi sínu , og útbúa síðan viðeigandi kennsluefni fyrir hvern aldurshóp . Við höfum núna miklar upplýsingar um orðaforða í mismunandi textategundum . Risamálheildin sem komið hefur verið upp hjá Árnastofnun hefur að geyma á annan milljarð orða úr fjölbreyttum textum – fréttum , lagatextum , dómum , þingræðum , fræðsluefni , bloggi o.fl . Þarna eru komnar forsendur til að útbúa skrá um orð sem mikilvægt er að börn og unglingar tileinki sér , og nýta þá skrá til að velja eða semja texta sem hægt er að láta þau lesa . Það skiptir öllu máli að átta sig á að ábyrgðin á því að bæta úr verður ekki lögð á skólakerfið eitt og sér – þetta er ekki síður verkefni foreldra og annarra uppalenda , og samfélagsins í heild . Það er mjög mikilvægt að auka íslenskukennslu í skólum og endurskoða námsefni eins og mennta - og menningarmálaráðherra vill gera , en það dugir skammt ef grundvöllurinn , sem er lagður á máltökuskeiði á fyrstu árum barnsins , er of veikur . Samtal foreldra og barna , og lestur fyrir börn og með börnum , er frumforsendan . Ef þessi grundvöllur er sterkur getur skólakerfið byggt ofan á hann . En þá skiptir máli að kennslutíminn sé nýttur vel – ekki í ófrjóa greiningarvinnu eða vonlausa baráttu við langt gengnar málbreytingar , heldur í lestur hvers kyns texta , eflingu orðaforða og þjálfun í ritun og munnlegri tjáningu . Setningarstaða miðstigsins og efsta stigsins virðist nefnilega vera verulega frábrugðin stöðu frumstigsins . Hins vegar koma miðstigið fleiri og efsta stigið flestir varla eða ekki fyrir í þessu sambandi , og raunar virðist veik beyging efsta stigs ( sem ætti að vera * flestu ) ekki vera til . Sú niðurstaða myndi í fyrsta lagi byggjast á því að þau eru orðmyndunarlega óskyld margur , í öðru lagi á ólíkri setningarstöðu þeirra , og í þriðja lagi á því að flestur hefur aðeins sterka beygingu eins og óákveðin fornöfn ( fleiri er venjulega talið veik beyging en það er í raun merkingarlaust vegna þess að orðið hefur alltaf þetta sama form ) . Elsta dæmi um það á tímarit.is er í grein sem Loftur Guttormsson skrifaði í Sögu 1979 um kenningar félagsfræðingsins Émile Durkheim . Orðið kemur nokkrum sinnum fyrir á næstu þremur áratugum og oftastnær í þessari merkingu að því er virðist . Vissulega geta orð breytt um merkingu og gera það oft . Ef málnotendur , eða talsverður hluti þeirra , koma sér saman um að nota orð í annarri merkingu en það hafði áður er oft ekkert við það að athuga – það er hluti af eðlilegri málþróun . Íðorð lúta svolítið öðrum lögmálum en almennur orðaforði . Þau eru hluti af ákveðnu hugtakakerfi og það er mikilvægt að merking þeirra sé skýrt skilgreind og fari ekki á milli mála . Fram að efnahagshruninu 2008 er siðrof augljóslega fyrst og fremst íðorð , og iðulega notað í tengslum við kenningar Durkheims þaðan sem það er komið eins og áður segir . Sú skýring stenst því aðeins að átt sé við að því rofi fylgi það upplausnarástand sem að ofan er lýst . „ Íslensk málgögn “ eru safn stafrænna málgagna , þ.e. margvíslegra gagna um íslenskt mál ( textagagna , tölfræðigagna , hljóðskráa , myndefnis ) , sem hafa orðið til á undanförnum árum í ýmsum rannsóknarverkefnum sem flest hafa verið styrkt af Rannsóknasjóði . Þessi gögn eru einkum af fernum toga . Í fyrsta lagi ýmiss konar textagögn , t.d. spurningakannanir af ýmsu tagi og svör við þeim , uppskriftir samtala og viðtala við börn og fullorðna , uppskriftir texta frá eldri málstigum o.fl . Það er því oft umtalsverð fyrirhöfn fyrir verkefnisstjóra að veita aðgang að gögnum sínum , og ekki síður fyrirhöfn fyrir notendur að setja sig inn í skipulag þeirra og átta sig á þeim . „ Umsækjendur telja að hér gefist einstakt tækifæri til að útvega þeim sem fást við rannsóknir á íslensku máli mikil verðmæt gögn með litlum tilkostnaði . Í flestum tilvikum hafa gögnin nýst vel til þess sem þau voru upphaflega ætluð , og skilað fjölmörgum bókum og fræðigreinum . En mikið af þeim gæti nýst áfram , væru þau aðgengileg – bæði til áframhaldandi rannsókna á sama sviði og ekki síður til annars konar rannsókna en þau voru upphaflega ætluð til . Að auki þarf að tryggja örugga vistun gagnanna og varanlegt aðgengi að þeim . Með þátttöku Íslands í evrópska innviðaverkefninu CLARIN ERIC og uppsetningu CLARIN-miðstöðvar á Íslandi er kominn vettvangur til að vista gögnin varanlega og tryggja aðgang að þeim til frambúðar . En einnig er ljóst að fjöldi annarra fræðimanna , innan lands og erlendis , mun nýta gögnin ef þau eru gerð aðgengileg . Þar skiptir máli vistun þeirra á CLARIN-miðstöðinni þar sem þau verða skráð í gagnagrunn CLARIN og lýsigögn þeirra – og í sumum tilvikum gögnin sjálf – þar með hluti af leitargrunni CLARIN . Til að auðvelda erlendum fræðimönnum notkun gagnanna verða lýsigögnin bæði á íslensku og ensku . Í öðrum tilvikum geta gögnin nýst til annars en þeim var upphaflega ætlað . Gögn úr báðum þessum rannsóknum voru síðan notuð í verkefninu „ Málbreytingar í rauntíma í íslensku hljóðkerfi og setningagerð “ ( RAUN ) á árunum 2010 - 2012 . Það hefur sýnt sig að erlendir fræðimenn hafa nýtt sér íslensk málleg gögn sem hafa verið gerð aðgengileg . Gott dæmi um það er að tvær doktorsritgerðir sem varðar voru í lok síðasta árs , önnur við háskólann í Manchester á Englandi en hin við háskólann í Konstanz í Þýskalandi , byggjast algerlega á Sögulega íslenska trjábankanum ( IcePaHC ) sem var gerður innan öndvegisverkefnisins „ Hagkvæm máltækni utan ensku “ sem Rannsóknasjóður styrkti árin 2009 - 2011 . Með opnu aðgengi að gögnum , samræmdu gagnasniði og stöðluðum lýsigögnum , verður margfalt auðveldara en áður að láta stúdenta vinna með gögnin á ýmsan hátt , bæði í smærri námskeiðsverkefnum og stærri ritgerðum – námskeiðsritgerðum , BA - og MA-ritgerðum og jafnvel doktorsritgerðum . En einnig skapast nýir möguleikar til vinnu með gögnin – hægt verður að láta stúdenta bera gögn úr mismunandi rannsóknum saman á ýmsan hátt , skoða þróun málbreytinga o.s.frv . Þetta verður því alger gullkista til þjálfunar stúdenta í sjálfstæðri vinnu með fjölbreytileg málleg gögn , og það er vitaskuld mjög hvetjandi fyrir stúdenta að fá tækifæri til að svara spurningum sem ekki hefur verið svarað áður . Þau bera það því ekki með sér að þau séu erlend að uppruna og til að átta okkur á því þurfum við að þekkja þau í upprunamálinu . Lengi vel komu slík sambönd úr dönsku og margir minnast þess úr skólagöngu sinni að amast hafi verið við algengum orðasamböndum eins og fyrst og fremst , til að byrja með og fjölmörgum öðrum sem eru hluti af daglegu máli okkar . Þetta er ekki gamalt í málinu – elsta dæmið á tímarit.is er frá 2005 , en á síðustu 10 árum hefur notkunin stóraukist . Ég kunni ekki við þetta samband í fyrstu en er farinn að venjast því og sé svo sem ekkert athugavert við það . Enginn vafi er á að þetta eru áhrif frá enska sambandinu no matter what sem einmitt er notað svona . Í íslensku hefur fram til þessa þurft að skilgreina ástæðuna eitthvað nánar – segja af góðri ástæðu , af ákveðinni ástæðu , af þeirri ástæðu o.s.frv . En í ensku er hægt að segja for a reason án nánari útskýringa og þaðan er þetta væntanlega komið . Erlendur uppruni einn og sér er ekki gild ástæða til að amast við einhverju orðalagi , og þótt samböndin eins og enginn væri morgundagurinn , sama hvað og af ástæðu séu greinilega öll komin úr ensku finnst mér ástæða til að gera upp á milli þeirra . Eins og við vitum öll hefur íslenska þrjú kyn í fallorðum – karlkyn , kvenkyn og hvorugkyn . Við erum vön því og finnst það eðlilegt , vegna þess að við tengjum þetta við líffræðilegt kyn . Hvernig má það vera ? Málið er að kyn í tungumáli er málfræðileg flokkun en ekki líffræðileg . Vissulega eru sterk tengsl milli málfræðilegs og líffræðilegs kyns í mörgum tungumálum , þ. á m. íslensku , en þau eru alls ekki algild eins og alþekkt er . Svo mætti lengi telja . Hvorugkynið heitir á latínu neutrum , neuter á ensku , og það merkir ' hlutlaust' . En þarna er um að ræða málfræðileg vensl og vísun innan setninga eða milli setninga . Öðru máli gegnir um vísun út fyrir tungumálið – þegar vísað er til blandaðs hóps karla og kvenna án þess að þau hafi verið nefnd . Í indóevrópska frummálinu voru tvö kyn – annað var notað um lífverur en hitt um dauða hluti . Hið fyrrnefnda mætti svo sem kalla samkyn en það er sögulega séð fyrirrennari karlkyns , í þeim skilningi að karlkynsbeygingu má hljóðsögulega rekja til þess . Það eru eingöngu lífverur sem geta verið gerendur í setningum og vegna þess að nefnifall var fall gerandans voru það eingöngu karlkynsorð sem höfðu sérstaka nefnifallsmynd . Kvenkyn þróaðist síðan úr hvorugkyninu , en þótt kvenkyn væri komið til fékk það ekki jafnstöðu við karlkynið . Hið gamla samkyn , sem nú var orðið karlkyn af því að kvenkyn var komið til , hélt ýmsum samkynshlutverkum sínum , t.d. því að geta vísað til blandaðs hóps en ekki bara karla . Það er ekkert því til fyrirstöðu að segja Öll eru mætt . Mörg hafa mælt með því . Í staðinn fyrir Enginn vill að … er tæpast hægt að segja Ekkert vill að … . Það er aftur á móti snúnara að fást við karlkynsnafnorð , sambeygingu með þeim og vísun til þeirra . Mjög mörg starfsheiti , þjóðaheiti o.s.frv. eru karlkyns . Kennari er karlkynsorð , málfræðingur er karlkynsorð , Íslendingur er karlkynsorð , Akureyringur er karlkynsorð , o.s.frv . En hvorugkynið er endingarlaust – nema veika beygingin , sem er eiginlega frátekin fyrir orð um líffæri og líkamshluta . Annar kostur væri að halda orðunum óbreyttum en breyta tilvísun og sambeygingu . Það er eiginlega alveg ómögulegt að segja Bæði kennararnir eru hress eða eitthvað í þá átt , og þar væri raunverulega verið að misþyrma málkerfinu finnst mér . Í sumum tilvikum er hægt að nota eignarfallssamband í stað þess að láta fornafnið samræmast nafnorðinu – segja Sumar / Sum kennaranna eru hressar / hress . Þriðji kosturinn er svo að halda þessu óbreyttu – segja að í þessu tilviki sé um málfræðilega flokkun að ræða sem ekki þurfi að tengja við líffræðilegt kyn . Það er hluti af málkerfi okkar flestra og við breytum því ekki svo glatt , og mér finnst ekki hægt að ætlast til þess að fólk geri það . Málið þolir alveg að mismunandi málvenjur séu í gangi samtímis .