Hvað ef það væri hægt að taka töflu til að verða einbeittari eða gáfaðari ? Hljómar eins og plottið í myndinni “ Limitless ” en gæti þó verið spurning til að staldra við . Í dag er orðið þekkt að nemendur í háskólum á Íslandi og erlendis misnota lyfseðilskyld lyf með það í huga að auka hugræna getu sína . Stúdentablaðið tók viðtal árið 2016 við nemendur í HÍ varðandi slíka notkun . Einnig var unnið lokaverkefni við HA ári áður um viðhorf nemenda til notkunar á lyfseðilskyldum lyfjum við lærdóm . Hugtakið “ nootropic ” eða “ cognitive enchancer ” eru lyf sem ætluð eru til að auka hugræna getu og eru þróuð sem meðferð við ýmsum sjúkdómum og rannsökuð sem slík . Þetta eru t.d. sjúkdómar á borð við ADHD , Alzheimer og drómasýki . Sum þessara lyfja eru ný af nálinni og afkvæmi lyfjafræðibyltingar 20. aldarinnar , t.d. Methylpenidate , Modafinil og Piracetam . Önnur lík efni hafa verið notuð af manninum frá örófi alda og eru jafnvel hluti af menningu okkar eins og kaffi . Lyf sem eru hvað mest misnotuð á Íslandi eru Concerta og Ritalin en RÙV fjallaði um notkun Íslendinga á þessum lyfjum árið 2016 . Misnotkun Modafinils í sama tilgangi er þekkt á Íslandi sem og erlendis . Tilgangur nemenda með notkun slíkra lyfja er tilraun til þess að auka þrautseigju og úthald t.d. við prófalestur eða vegna verkefnaskila . Þeir sem misnota þessi lyfseðilsskyldu lyf gera það oft hálfs hugar og byggja ákvörðun sína aðeins á reynslusögum annarra af slíkri notkun . Rannsóknir eru enn í dag oft ósammála um hjálpsemi slíkra lyfja fyrir heilbrigðan einstakling . Óupplýst notkun slíkra efna er varhugaverð því það lyf sem er án aukaverkanna er óhugsandi . Lesendur ættu að þekkja það undir heitunum Rítalín eða Concerta og er örvandi lyf ( e. stimulating drug ) sem m.a. er notað til meðferðar ADHD . Methylphenidate örvar miðtaugakerfið meðal annars með því að auka magn dópamíns og noradrenalíns í heila . Lyfið virkar vel fyrir þá sem þjást af ADHD og virðist auka einbeitingu og minnka ofvirkni . Fyrir þá sem hafa ekki þörf fyrir lyfið hafa áhrifin þó verið takmörkuð og rannsóknir sýnt takmarkað . Lyfið virðast því aðeins virka fyrir þá sem þurfa mest á því að halda og sumir gætu í raun haft bein ónot af því . Aukaverkanir Methylphenidate eru m.a. höfuðverkur , magaóþægindi , svefnleysi og í sumum tilfellum neyðast einstaklingar til að hætta notkun lyfsins vegna þeirra . Helsti ókostur lyfsins eru þó ávanabindandi eiginleikar þess en misnotkun á því er nokkuð algeng . En Rítalín er eitt mest misnotaða lyfið á Íslandi . Modafinil er andvöku hvetjandi lyf ( e. wakefulness-promoting agent ) og er notað við ýmsum svefnröskunum svo sem drómasýki . Virkni Modafinils er talin svipa til annarra örvandi lyfja en þó er mörgum spurningum ósvarað í þeim málum . Modafinil virðist minnka endurupptöku frumna á dópamíni og noradrenalíni og þar með auka framboð þessara efna utan frumna . Einnig hefur Modafinil afleidd áhrif á fleiri taugaboðefni . Modafinil er talið hafa lága líkamlega ávanabindandi eiginleika en þó er ekki hægt að útloka sálrænan ávana ( e. psychological dependence ) . Áhrif Modafinils á hugræna getu í heilbrigðum einstaklingum er enn nokkuð umdeild og rannsóknir hafa ekki gefið eina skýra niðurstöðu . Áhrifin ef einhver eru talin mest í svefnlausum einstaklingum en í úthvíldum virðist Modafinil takmörkuð og breytileg á milli rannsókna . Aukaverkanir eru höfuðverkur , svefnleysi , lystarleysi , ógleði og skapstyggð . Þá er helsti ókostur Modafinils að lítið er vitað um áhrif langtíma notkunar og á heilbrigða einstaklinga . Rannsóknir á ofangreindum lyfjum eiga þó eitt sameiginlegt . Flestar hafa sýnt fylgni milli misnotkunar á þeim og tengsl við annan vanda . Þá sérstaklega vímuefnavanda . Tvö önnur efni er vert að minnast á en bæði eru algeng til neyslu í dag . Það er góðkunna kaffið og nikótínið en bæði þessi efni hafa áhrif á miðtaugakerfið . Kaffi , einn vinsælasti drykkur heims . Eins og nafnið gefur til kynna inniheldur kaffi efnið koffín . Áhrif koffíns á miðtaugakerfið hafa verið þekkt í aldanna rás en koffín flokkast sem örvandi efni og er án efa eitt mest notaða örvandi efnið í dag . Áhrif koffíns felast m.a. í hindrun þess á viðtaka boðefnisins adenósín , þó hefur koffín einnig víðtækari áhrif . Koffín virðist hafa jákvæð áhrif á árvekni og athygli í einföldum verkefnum . Áhrif á nám og minni eru þó takmörkuð en eru mest í vansvefta eða þreyttum viðfangsefnum . Áhrif koffíns eru almennt talin vera frekar jákvæðari en neikvæð . Neikvæðu áhrifin koma þá helst í ljós ef koffíns er neitt í óhóflegu magni . Nikótín er einnig örvandi efni og hefur víðtæk áhrif á heilastarfsemina en sú áhrif eru helst í gengnum acetýlkólínviðtakann . Slíkir viðtakar eru dreifðir víða um heilann og eru m.a. hluti af kerfum heilans sem taka þátt í lærdómi , minnisfestingu og athygli . Rannsóknir hafa sýnt að nikótín getur aukið vægt hugræna getu í bæði sjúkum og heilbrigðum . Hins vegar er nikótín þekktast fyrir ávanabindandi eiginleika og margar milljónir manna eru háðir því og notkun þess er gríðarlega kostnaðarsöm fyrir samfélög um allan heim . Nikótín hefur skaðleg áhrif á mörg líffærakerfi svo sem hjarta - og æða - , öndunarfæra - , meltingarfæra - og ónæmiskerfið . Ásamt því hefur nikótín áhrif á frjósemi og síðast en ekki síst er það krabbameinsvaldandi . Að lokum má ekki gleyma að ýmsar aðrar leiðir eru til að auka hugræna getu svo sem með hreyfingu og réttu mataræði . Aukning viðbúin á næstu árum Þróun lyfja sem hafa áhrif á hugræna getu munu að öllum líkindum ekki dragast saman á næstu árum heldur mætti frekar búast við aukningu . Við sem samfélag erum að eldast og því fylgir aldurstengd hrörnun heilans og hinir ýmsu hrörnunar - og taugasjúkdómar svo sem hinn alkunni sjúkdómur Alzheimer . Einnig erum við enn að leita að svörum við sjúkdómum sem koma fyrr á lífsleiðinni og hafa áhrif á hugræna getu svo sem geðklofi . Uppgötvun á fullkomnu slíku lyfi með takmörkuðum aukaverkunum getur haft kosti fyrir samfélagið í heild . Það hins vegar verður að teljast fjarlægur draumur og ekki má gleyma að slík uppgötvun getur verið tvíeggja sverð . Misnotkun lyfseðilsskyldra lyfja til að auka árvekni og athygli virðist vera komin til að vera og mörgum spurningum varðandi notkun slíkra lyfja er enn ósvarað . Viljum við sem samfélag líta á misnotkun þessara lyfja á svipaðan hátt og steranotkun í íþróttum ? Eða á notkunin að vera leyfð með það í huga að fá yfirsýn yfir hana ? Sjáum við kannski fram á framtíð sem gerir kröfu um notkun til að viðhalda samkeppnishæfni ? Þegar allt kom til alls sat þó undirritaður langt fram á nótt skrifandi þessa grein með heitan kaffibolla við höndina .