Læknar á Íslandi hafa sinnt bráðaútköllum utan sjúkrahúsa frá upphafi vega . Langalangafi fyrsta höfundar þessarar greinar fór ríðandi að sinna sjúklingum á 19. öld en margt hefur breyst frá þeim dögum . Fatnaður og búnaður Tryggja þarf að allir þeir sem vinna á bráðavettvangi hafi nægilegan öryggisbúnað . Rétt er að í vaktbíl læknis séu ávallt til staðar hlý föt og nauðsynlegt er að hann hafi vesti eða áberandi einkennisfatnað til að auðkenna sig á vettvangi . Einnig þarf að vera til staðar hjálmur , vinnuvettlingar og öryggisgleraugu til að nota á vettvangi slysa , en því miður hefur þennan sjálfsagða öryggisbúnað víða vantað í sjúkrabíla . Ólíkt getur verið eftir læknishéruðum hvaða kröfur eru gerðar til læknis varðandi bráðaútköll . Ef nauðsynlegan öryggisbúnað vantar í sjúkrabíl ætti læknir að gera þá kröfu að rekstraraðili sjúkraflutninga bæti úr . Akstur sjúkrabíls Áhöfn sjúkrabíls verður að hafa öryggi sitt og annarra efst í huga við akstur líkt og við vinnu á vettvangi . Forgangsakstur sjúkrabíls er beiðni til annarra í umferðinni um forgang , sjúkrabíll á í raun engan rétt umfram aðra vegfarendur þó hann sé með sírenur og blikkandi forgangsljós . Við forgangsakstur verður að veita öðrum ökumönnum svigrúm til þess að bregðast við , taka tillit til aðstæðna og miða ökuhraða við skilyrði . Almenn umferð sem ætlar að víkja undan sjúkrabíl í forgangsakstri getur skapað hættu fyrir þriðja aðila , sérstaklega á umferðarljósum . Æskilegt væri að allir læknar sem geta þurft að aka á forgangi í útköllum tækju sérstök námskeið í slíkum akstri . Umferðarslys Fyrsta atriði sem huga þarf að á vettvangi umferðarslysa er að tryggja öryggi og er það verkefni lögreglumanna . Ef lögreglan er ekki komin á vettvang í upphafi aðgerða geta aðrir viðbragðsaðilar þurft að taka þann þátt að sér . Á hann ávallt að hafa forgang á að sinna sjúklingunum . Iðnaður Við iðnaðarslys getur verið um að ræða hættu vegna sérhæfðra véla eða bygginga . Á byggingarsvæðum eru yfirleitt hættur til staðar sem getur verið erfitt fyrir óvana að þekkja . Sérstök hætta er til staðar í álverum , vegna háspennu í kerskálum er mikil hætta á banvænu skammhlaupi sé ekki farið eftir þeim öryggisreglum sem þar gilda . Einnig getur verið að rafeindabúnaður starfi ekki rétt vegna segulsviðsins . Við útköll á iðnaðarsvæðum er því æskilegt að starfsmaður vinnustaðarins fylgi áhöfn sjúkrabíls við störf sín og tryggi að öryggis sé gætt , sérstaklega þegar farið er í kerskála álvera . Einnig getur starfsmaðurinn búið yfir mikilvægum upplýsingum sem nýtast við björgun eða vinnu viðbragðsliðs á staðnum , til dæmis um aðkomuleiðir eða hvernig tæki eða vélar virka . Því miður er hætta á að viðbragðsaðilar verði fyrir ofbeldi við störf sín á vettvangi . Í flestum tilfellum er ekki mikil ástæða til að hafa áhyggjur af ofbeldi , enda sem betur fer fáir einstaklingar ofbeldisfullir í samfélaginu . Ekki er þó sjaldgæft að verið sé að sinna einstaklingum sem eru í neyslu áfengis eða fíkniefna og oft er útkallslýsing mjög óljós þannig að hafa þarf hættu á ofbeldi í huga . Þeir sem kallaðir eru til starfa á eldstað þurfa að gæta eigin öryggis . Á eldstað er svæðinu venjulega lokað með tvennum hætti . Á innra hættusvæði eiga eingöngu að vera sérþjálfaðir slökkviliðsmenn í viðeigandi hlífðarbúnaði en læknir staðsetur sig á ytra öryggissvæði þar sem ekki er hætta fyrir björgunarmenn en svæðinu lokað fyrir óviðkomandi . Slökkviliðsmenn sjá um að koma sjúklingum út af innra hættusvæðinu á söfnunarsvæði slasaðra sem á að vera í öruggri fjarlægð frá eldstaðnum sjálfum . Ef fjöldi sjúklinga er mikill fer forgangsröðun og bráðaflokkun fram á söfnunarsvæði . Óbyggðir og utan alfaraleiðar Líkt og í öðrum björgunaraðgerðum gildir sú regla á fjöllum og í óbyggðum að fyrst verður að tryggja öryggi björgunarmannanna , en til þess þurfa viðkomandi að hafa þekkingu og reynslu í notkun sérhæfðs öryggisbúnaðar við þær aðstæður . Þeir sem eru kallaðir til að sinna sjúklingi á jökli eða fjalllendi án þess að hafa fengið þjálfun í grunnatriðum fjallamennsku , svo sem að klæða sig fyrir ýmis veður , beita mannbroddum , notkun línu , snjósleða eða GPS-tækis , eru öðrum háðir um að tryggja öryggi sitt og geta því orðið dragbítur á björgunarstarfið . Það er því ávallt matsatriði hvort rétt sé að læknir taki þátt í björgunarleiðangri í óbyggðum eða bíði í byggð og láti sérþjálfuðum björgunaraðilum eftir fjallaferðir . Að sjálfsögðu getur sú ákvörðun einnig farið eftir því hverjir aðrir séu í björgunarleiðangrinum , eðlilegt er að treysta þjálfuðum bráðatækni til að sinna mun alvarlegri vandamálum en manni með skyndihjálparþekkingu . Aðgangur að réttum hlífðarfatnaði og flotvestum eru frumskilyrði þess að viðbragðsaðilar geti sinnt störfum á og við vötn eða sjó . Enginn ætti til dæmis að fara um borð í báta án þess að vera í flotvesti . Einnig er hér spurning um vinnuaðstöðu , lítil vinnuaðstaða er um borð í flestum bátum . Ef vegalengdir eru ekki þeim mun meiri er rétt að setja upp söfnunarsvæði slasaðra á öruggu svæði á landi . Ef vegalengdin er hins vegar mikil er spurning hvort útbúa eigi sérstakan bát til þess að sinna sjúklingum og setja bátinn þá upp þannig að vinnuaðstaða sé um borð . Vinna við straumvatn eða á ís getur verið mjög hættuleg og ekki réttlætanlegt að björgunarmenn leggi sig í hættu án þess að þeir séu sérstaklega þjálfaðir til þess að eiga við þessar hættur . Í mörgum tilvikum er sjúkraflug fljótlegasta og ódýrasta leiðin til að flytja sjúkling á sjúkrahús . Meti læknir ástand sjúklings af einhverjum ástæðum ótryggt fyrir flutning með sjúkraflugi skal leita annarra leiða . Ósjaldan er farið í sjúkraflug við aðstæður þar sem almennt farþegaflug yfir Íslandi liggur niðri . Það er á ábyrgð flugmanna og flugumsjónar að meta hvort veðuraðstæður og lendingarskilyrði séu örugg til flugs en læknum er óheimilt að hafa áhrif á ákvarðanir flugmanna sem snúa að flugöryggismálum . Að taka að móti þyrlu Ef þyrla er væntanleg til aðstoðar á vettvang þurfa þeir sem eru á staðnum ávallt að reyna að finna hentugan lendingarstað í nágrenninu . Haldin eru sérstök námskeið í móttöku þyrlu og sé þess nokkur kostur ætti aðili með slíka sérþekkingu að taka að sér stjórnun á jörðu niðri . Jón Bjartmarz , Slysavarnarfélagið Landsbjörg Helga Magnúsdóttir Auðunn Kristinssonhmb@centrum.is