Tæpitungulaust . Höfum við gengið til góðs ? Í gærkvöldi heyrði ég hann Guðmund Andra Thorsson lesa glefsur úr ævisögu Ingólfs Gíslasonar læknis , sem var héraðslæknir í ýmsum læknishéruðum á árunum 1901 - 1943 , en í sögunni lýsir hann starfi héraðslæknis á Íslandi á fyrri hluta nýliðinnar aldar , eða fram á fimmta áratuginn . Jafnvel fyrir okkur sem reyndum það að starfa sem héraðslæknar einum til tveimur áratugum síðar , eru frásagnir Ingólfs skáldskaparkenndar og fyrir unga lækna í dag hljóma þær sem þjóðsögur . Þá hljóta frásagnir Ingólfs að virka eins og skáldskapur á almenning , sem kvartar undan læknastéttinni og mistökum ef ekki næst strax í lækni eða ef meðferð leiðir ekki til skjóts og öruggs bata . Læknar fá sektarkennd ef þeir " missa " sjúkling og reynt er að hanga í lífinu , löngu eftir að menn vita að það er einskis virði . Þó okkur kunni að finnast frásögn Ingólfs reyfarakennd á köflum , skulum við hugleiða stöðu héraðslæknisins á þeim tíma sem um ræðir . Hann var einn , flestir vegir voru ófærir nema gangandi mönnum og hestum , ár voru óbrúaðar , virk lyf , önnur en verkjalyf , morfín eða ópíum , voru ekki til og aðgengi að sjúkrahúsum með sérfræðiþjónustu ekki fyrir hendi . Skurðaðgerðir urðu héraðslæknar oft að framkvæma í heimahúsum með aðstoð heimilisfólks , án svæfingar eða deyfingar . Eina hjálparstétt lækna voru ljósmæður og allar konur fæddu heima . Óþarft er að taka fram að tilgangslaust var að hringja á sjúkrabíl , hvað þá sjúkraflugvél . Það var ekki endilega víst að sími væri á staðnum . Sjúkdómarnir sem þessir forverar okkar börðust við voru oftast sýkingar , ýmist bráðar eða langvarandi , fingurmein gat leitt til dauða , ungir sem aldnir dóu úr lungnabólgu og berklarnir urðu einstaklingum á öllum aldri að aldurtila . Svo var sullaveikin . Flestir voru fátækir og laun fyrir læknisverk guldust seint og illa og það að bjarga mannslífi gat orðið lækninum slíkt gleðiefni að hann sendi sjúklingnum vínlögg á glasi í þakklætisskyni fyrir að hafa lifað af hættulega aðgerð , gerða við frumstæð skilyrði . Þegar við hugleiðum starfsskilyrði þessara lækna , hljótum við að undrast og hugleiða hver hvatinn var til að leggja útá svo þyrnum stráða braut sem læknisstarfið var á þessum tíma . Ekki var það hagnaðarvon og tæpast framavon og þó orðstír þeirra sem þóttu heppnir við lækningar gæti orðið nokkur , þá var sá orðstír venjulega staðbundinn og jók mönnum hvorki fé né frama . Sá sem í dag fyndi hjá sér hvöt til að prófa þetta á eigin skinni , þyrfti að leita að starfsvettvangi í einhverju af fátækustu þróunarlöndum , til dæmis Afganistan , og ákveða að eyða þar allri ævinni . Sú spurning vaknar af því sem hér hefur verið sagt hvort þeir háskólaborgarar , sem lögðu fyrir sig læknisfræði á þessum tíma , hafi verið haldnir sjálfspyntingarhvöt , það var nefnilega miklu þægilegra að gerast sýslumaður eða prestur . En þó nokkrir yrðu all háðir Bakkusi , sem varla getur talist óeðlilegt , voru þó flestir skyldu sinni trúir og mætir borgarar , sem auk læknisstarfanna voru eftirsóttir til trúnaðarstarfa í héraði . Er þá spurningin sem felst í fyrirsögn þessarar greinar ekki út í hött ef við skoðum stöðuna í dag ? Flestir læknar vinna nú í hópum , vegir með bundnu slitlagi liggja um landið þvert og endilangt , á flestum stöðum er aðstaða til að lenda flugvélum , úrval lyfja við flestum kvillum er slíkt að það getur verið erfitt að velja . Í vanda er á augabragði hægt að ná síma - eða tölvusambandi við sjúkrahús til að fá ráð hjá sérfræðingi , jafnvel leita ráða út fyrir landsteinana gegnum internetið . Flestar konur fæða börn sín á vel búnum sjúkrastofnunum . Ekki stendur heldur á að læknar fái laun sín greidd skilvíslega . Þó menn séu kannski ekki sammála hve há þau eigi að vera , virðast þau næg til að lifa nokkuð mannsæmandi lífi . Hvernig má það þá vera að læknar vilja helst ekki gerast heimilis - eða héraðslæknar ? Er það hugsanlega vegna breyttra þjóðfélagshátta ? Eða liggur það í breyttu viðhorfi þjóðfélagsþegnanna hvers til annars . Í dag er þeirri kenningu haldið mjög á lofti , að mönnum beri fyrst og fremst að hugsa um eigin hag og að einstaklingurinn skuli hafa sem mest frelsi til orða og athafna . Samneysla er metin til fárra fiska , en samúð kostar lítið . Að ríða Jökulsá í jökulhlaupi og jakaburði til að bjarga konu úr barnsnauð er einfaldlega ekki " stíllinn " í dag . Þó veit ég að í læknastétt eru enn menn sem tilbúnir eru til að taka persónulega áhættu , þó sú áhætta sé ekki fólgin í því að hætta lífinu . Það getur kostað bæði fé og frama að standa fast á sannfæringu sinni . Óþarft er að rifja það upp hvernig viðhorf almennings til læknastéttarinnar hefur breyst síðan Ingólfur Gíslason kafaði snjóinn á illfærum fjallvegum til að vitja sjúklinga , hverra örlög hann vissi að réðust tæplega fyrir tilstilli hans . Samt kafaði hann snjóinn . Flestir sjúkdómanna sem gömlu héraðslæknarnir börðust við á árum áður , eru horfnir eða orðnir viðráðanlegir . En það sækja á okkur aðrir sjúkdómar , sem vissulega voru til , en sem voru huti af því ferli allra lifandi vera að hrörna og deyja . Það er við þessa öðruvísi sjúkdóma sem héraðslæknirinn þarf að fást nú . Héraðslæknar eru nú sem áður að glíma við hversdagslega kvilla , hugga hér og plástra þar , en um leið og einhver verður " alvarlega " veikur heyrist í sírenu sjúkrabílsins eða vængjaþyti þyrlunnar . Eftir situr héraðslæknirinn og skráir atvikið í tölvuna sína svo það komist inn á " miðlægan gagnagrunn " . Læknist sjúklingurinn hlýtur hálærði og tæknivæddi sérfræðingurinn heiðurinn , ef ekki , var allt gert sem hægt var . Getur verið , að það að lækna venjulega kvilla hjá venjulegu fólk sé ekki lengur spennandi ? Það er miklu meira spennandi að klæðast geimfarabúningi á skurðstofu og gera aðgerðir gegnum rör , þú þarft ekki einu sinni að sjá framaní sjúklinginn . Svo er það líka miklu meira spennandi að standa við raðgreiningarfæriband á frægri rannsóknarstofu , sem með jöfnu millibili greinir frá vísindaafrekum starfsmanna sinna en að hlúa að þeim vaxandi fjölda sem þarf á umönnun að halda vegna þess að bætt lífskjör og betri lækningar hafa stuðlað að langlífi , sem góða velferðarkerfið okkar ræður ekki lengur við . Spurningin um það , hvort vér höfum gengið til góðs , stendur því enn opin .