14 MORGUNBLAÐIÐ , LAUGARDAGUR 15. OKTÓBER 1977 — ÁUIAMKV ^ ) Bókin 30. marz 1949 hefur valdið íslenzkum róttæklingum nokkr - um áhyggjum , og hvor tveggja er fróðleg , bókin og gagnrýni þeirra f * eftir HANNES GlSSURARSON Fróðleg bók Á síðasta ári kom út bókin 30. marz 1949 — innganga íslands í Atlantshafsbanda - lagið og óeirðirnar á Austurvelli eftir Baldur Guðlaugsson lögfræðing , sem reit fyrri bókarkaflann , og Pál Heiðar Jónsson frétta - mann , sem reit hinn siðari Til þess eru einhverjar ástæður , að utanrikisstefna íslend - inga , samvinna þeirra við aðrar vestrænar þjóðir um varnir og viðskipti , hefur verið deiluefni á íslandi , en ágreiningur er ekki teljandi um Atlanzhafsbandalagið i öðrum aðildarrikjum þess ( Og . . evrópukommún - istarnir " eru sumir orðnir stuðningsmenn þess — að minnsta kosti i orði kveðnu ) En íslendingar deila enn um það . hvort verja eigi landið eða ekki , en aðrar lýðræðisþjóðir um hitt , hvernig eigi að verja það Sam - eignarsinnar á íslandi hafa ekki allir skilið nauðsyn varna á viðsjárverðum timum eins vel og Einar Olgeirsson , sem sagði i Þjóð - viljanum 3 febrúar 1939 : „ Við eigum strax að leita tryggingar Bandarikjanna og annarra rikja fyrir sjálfstæði voru og friðhelgi . svo að við séum ekki einangraðir og varnarlausir . " En vegna þessa sérstæða stjórnmálaviðhorfs á íslandi hefur bókin valdið nokkrum áhyggj - um með andstæðingum aðildarinnar að Atlanzhafsbandalaginu . Árni Bergmann bók - menntagagnrýnandi reit „ sunnudagspistil " um hana i Þjóðviljann 19 desember 1976 , Guðsteinn Þengilsson læknir ritdóm i Dag - fara . blað „ herstöðvaandstæðinga " 30. marz 1977 , Svavar Gestsson lögfræðingur grein í 1 hefti Réttar 197 7 og Gunnar Karlsson sagnfræðingur ritgerð i 2 hefti Timarits máls og menningar 19 77 Allir gagnrýna þeir efnisval og efnistök Baldurs og Páls Heiðars , og í þessari grein ætla ég að gera bókina og gagnrýni hennar að umtalsefni , enda er hvor tveggia fróðleg . Gagnrýni bókarinnar Bókin 30. marz 1949 er alls ekki galla - laus . þó að gallarnir fari eftir þeim mæli - kvarða . sem á hana er lagður Hver er réttur mælikvarðinn ? Ég held . að telja verði hana verk rannsóknarblaðamanna ( i betri merk - ingu þess orðs ) , en ekki fræðimanna , litlu sem engu er bætt við fræðilega þekkingu okkar , bókinni er umfram allt ætlað að vera söltfbók um athyglisverðan atburð Ég sakna sjálfur greiningar islenzkra stjórnmála árið 1949 og mats á hagsmunum Islendinga i markaðsmálum Smávægilegir gallar á bók - inni eru þeir , að nafnaskrá vantar og að prentvillur eru allt of margar En stórvægileg - asti gallinn á henni er sá , að höfundarnir hafa ekki fulla yfirsýn yfir efnið , kunna ekki að greina kjarnann frá hisminu , þess vegna er bókin miklu lengri en efnið gefur tilefni til , 290 bls Vandi sérhvers sögumanns er að draga fröðleik sinn saman til skilningsauka öðrum , vinna úr honum , kunna að velja og hafna Hann kann það , ef orði er ekki of - aukið En bókin er læsileg þrátt fyrir þennan galla , og hún ber með sér sanngirni og hófsemi höfunda Fengur er að slíkum rann - sóknarblaðamönnum , og ég tel . að allir áhugamenn um islenzk stjórnmál verði að lesa bókina . En gagnrýni sameignarsinna á hana er ekki fræðileg , heldur hugmynda - fræðileg . Grein Svavars Gestssonar er reynd - ar marklaus , hann beitir áróðursbrögðum kappræðufunda , sem koma engum skynsöm - um manni við Hún er einungis heimild um tilfinningalif hans . Grein blaðamannsins Árna er miklu skynsamlegri en ritstjórans Svavars Árni , Guðsteinn og Gunnar telja allir höfundana hlutdræga og finna að skiln - ingi þeirra á upphafi Kalda stríðsins . stofnun Atlanzhafsbandalagsins . aðild íslendinga að því og upphafi átakanna á Austurvelli 30 marz Staðreyndir um Kalda stríðið Árni Bergmann er sammála ónefndum sagnfræðingum um það . að „ bandariskir ráðamenn hafi viljað neyta efnahagslegs máttar og kjarnorkuyfirburða til að þvinga fram endurskoðun á póhtiskum niðurstöðum styrjaldarinnar i Austur-Evrópu , einmitt með - an Sovétríkin voru mjög i sárum " Og Gunnar Karlsson tekur það til dæmis um hlutdrægni bókarhöfunda , að þeir hafni „ næsta hvatvislega þeirri hugmynd að stofn - un Atlantshafsbandalagsins hafi i raun verið útþensla bandarikjamanna " . Ástæða er til þess að lita á þessa kenningu í Ijósi örfárra staðreynda Hverjar voru „ pólitiskar niður - stöður styrjaldarinnar í Austur-Evrópu " ? Kúgun sameignarsinna Um það er ekki deilt Þjóðviljinn sjálfur véfengir það ekki — eins og hann gerði árið 1 949 Og slikum „ pólitískum niðurstöðum " ber að reyna að breyta En hvaða staðreyndir má hafa til marks um það , hverjir voru upphafsmenn Kalda striðsins ? Ég get nefnt nokkrar : ( 1 ) Bandarikjamenn áttu einir kjarnorkuvopn á þessum árum , en notuðu þau ekki gegn Kremlverjum ( 2 ) Bandarikjamenn afvopn - uðu her sinn að heimsstyrjöldinni lokinni , M marz hermönnum þeirra fækkaði úr 1 2 milljónum i 1 mílljón . en Kremlverjar ekki , höfðu að minnsta kosti 4 milljónir manna undir vopn - um . ( 3 ) Bandarikjamenn veittu öllum norður - álfuþjóðunum , sem það vildu , fjárhagsað - stoð , Marshallaðstoðina . sem gerði þær sjálfstæðari i efnahagsmálum ( 4 ) Herir Kremlverja lögðu undir þá Pólland , Austur - Þýzkaland , Ungverjaland , Tékkóslóvakiu , Búlgariu , Rúmeníu auk Eystrasaltsríkjanna Hvaða afstöðu ber að taka til þessara stað - reynda ? Sú er hæpin , svo að ekki sé meira sagt , að „ heimsvaldastefna " Bandarikja - manna hafi valdið Kalda striðinu Bandaríkin og Atlantshafsbanda - lagið Sá einn sannleikur er i máli sameignar - sinna , að utanrikisstefha allra stórvelda , bæði Bandarikjanna og Ráðstjórnarrikjanna , miðar að því að auka völd þeirra á alþjóða - vettvangi En munurinn á utanrikisstefnu Bandarikjanna og Ráðstjórnarrikjanna . sem áðurnefndar staðreyndir eru til marks um , er rökréttur vegna þess , að eðlismunur er á „ innri gerð " þessara stórvelda , ef svo má taka til orða Annað er lýðræðisriki , hitt einræðisriki Utanrikisstefna lýðræðisrikis er að öllu jöfnu friðsamleg , þvi að almenningur er friðsamur , en utanrikisstefna einræðisríkis fer eftir valdhöfunum , hún er „ útþenslu - stefna " . Gunnar Karlsson segir i grein sinni um bókarkafla Baldurs : „ Af einhverjum ástæðum virðist hann ekki heimfæra upp á Bandarikin það stjórnmálafræðilega lögmál sem hann setur fram i umræðu um útþenslu sovétmanna i Austur-Evrópu ( bls. 1 9 ) ; „ Það er eðli stórvelda að breiða úr sér yfir tóma - rúm " . " Af þessum ástæðum er „ lögmálið " ekki eins nothæft um Bandarikin og Ráð - stjórnarrikin . Það , sem skiptir máli . er , að öll stórveldi eru i „ ytri " skilningi sömu gerðar , en ekki í „ innri " skilningi , og þess vegna má ekki leggja þau að jöfnu Aðstaða íslendinga , sem eru á „ áhrifasvæði " Bandarikjamanna , er önnur en aðstaða Tékkóslóvaka . sem eru á áhrifasvæði Kremlverja . Og hver er sá heil - vita sagnfræðingur , sem hefur rannsakað forsögu Atlantshafsbandalagsins og segir , að það hafi veriö stofnað vegna „ útþenslu Bandarikjanna " ? Norðurálfurikín vildu flest sterkari tengsl við Bandaríkin árið 1949 en Bandaríkjamenn sjálfir — til þess að tryggja varnir sinar Þessi söguskoðun róttæklinga steytir á skeri staðreyndanna , en þeim , sem vilja fræðast um sögufalsanir fáeinna sam - eignarsinna , visa ég á bókina The New Left and the Origins of the Cold War eftir bandariska prófessorinn Robert James Maddox I Aðild íslendinga að Atlantshafsbandalaginu Baldur Guðlaugsson reifar i bókarkafla sinum rökin , sem stuðningsmenn aðildarinn - ar að Atlantshafsbandalaginu færðu fyrir henni : Þau voru i sem fæstum orðum þessi : ( 1 ) Kremlverjar ógnuðu norðurálfuríkjunum og valdajafnvægi í álfunni , ef ekki var að gert . ( 2 ) Sameinuðu þjóðirnar voru gagnslitl - ar til friðargæzlu ( 3 ) Atlanzhafsbandalagið var til varnaðar . ekki hernaðar . ( 4 ) Skipulag bandalagsins var lýðræðislegt , og skuldbind - ingar íslendinga drógu ekki úr sjálfstæði þeirra Herstöðvar voru ekki nauðsynlegar á íslandi á friðartimum ( 5 ) Hlutleysi íslend - inga var óhugsandí vegna legu landsins , hernaðargildis þess Menn geta sjálfir borið um gildi þessara raka að liðnum 28 árum . en vist er , að friðartiniar eru ekki i heiminum . En kjarni málsins er sá , að hagsmunir íslend - inga í varnarmálum og viðskiptamálum eru slíkir , að samvinna við vestrænar þjóðir i þeim málum kemur ein til greina — auk þess sem hugsjónir okkar eru hinar sömu og þessara lýðræðisþjóða Utanríkisstefna ís - lendinga miðar að þvi að tryggja tilveru þjóðarinnar á þessari eyju — tryggja varnir landsins , aðflutninga , útlenda markaði og menningu þjóðarinnar Og smáþjóð eins og hin islenzka verður að gera það með samn - ingum við aðrar þjóðir , ekki með yfirlýsing - um einum Sagnfræðingar , sem greina þessa stefnu án hins algenga orðagjálfurs íslend - inga , komast að þvi , að aðildin að Atlanzhafs - bandalaginu var íslendingum nauðsyn að gefnum aðstæðum . 011 rök andstæðinga aðildarinnar 1949 eru fallin , og íslendingar áttu þvi láni að fagna , að við lýðræðisþjóðirn - ar var að semja . en ekki Kremlverja . Flugumenn Kremlverja Róttæklingarnir segja i tilefni bókarinnar . að islenzka sósialista hafi ekki þurft að óttast árið 1949 . En á þessum árum fylgdu foringj - ar Sósialistaflokksins Kremlverjum að mál - um , afkastamestu fjöldamorðingjum sögunn - ar , og nægir að visa til málgagna þeirra um það Ég gat þess i einni morgunblaðsgrein minni , sem Kristinn E Andrésson hafði eftir flokksbróður sinum , Brynjólfi Bjarnasyni , i nýbirtum „ minnisblöðum um leynifundi þingmanna " um herstöðvarmálið 1945 : „ Brynjólfur Bjarnason sagðí , að ef víð yrðum neyddir til að fylgja annarri hvorri blokk , þá væri greinilegt að menn skiptust hér i flokka , Ásgeir og aðrir vildu fylgja vesturblokkinni , hann sagðist vilja fylgja Rússum . " Þessi nýlega heimild er einungis eín af mörgum . íslenzkir sósialistar voru á bandi Kremlverja . En voru þeir i bandi þeirra ? Færri gögn eru til um það , en fróðlegt verður að lesa skjöl Kremlverja um viðræður þeirra við fslend - inga , ef og þegar þau verða birt , og bera þau saman við nýbirt skjöl Bandaríkjastjórnar Foringjar Sósialistaflokksíns voru á þessum árum i nánu sambandi við Kremlverja , sóttu Ráðstjórnarríkin heim reglulega Ég veit . að þessi samskiptasaga er ótrúleg , þvi að flokk - ur sameignarsinna er nú á timum ekki svipur hjá sjón , flestar vígtennurnar hafa verið úr honum dregnar , Alþýðubandalagið minnir stundum á sauðargæru án úlfsins En honum má ekki gleyma . Átökin við Alþingishúsið Bókarkafli Páls Heiðars gerir tilraunir rót - tæklinganna til þess að segja helgisögur af átökunum frægu við Alþingishúsið 30. marz 1 949 að erigu Róttæklingarnir töldu á sin - um tima , að varnir lögreglu og varaliðs hennar við Alþingishúsið hefði verið ögrun við múginn , sem mótmælti aðildinni að At - lantshafsbandalaginu með grjótkasti , og hún og varalið hennar þess vegna átt sökina á átökunum . Og Arni Bergmann segir lævis - lega í grein sinni , að menn geti „ vel velt þvi fyrir sér . hverjum það var i hag , að þetta lið birtist á spennustund og virkaði eins og olia á eld " . Hvað gerðist ? Um kl 13.30 hópuð - ust mótmælendur á Austurvöll , um kl. 14.00 tóku þeir að kasta grjóti i Alþingis - húsið , og næsta hálftimann var gerð hörð grjóthríð að þvi og lögreglunni , sem það varði . Um kl. 14.30 kallaði einn sósialistinn i hátalara . sem Sósialistaflokkurinn átti , að þingmenn flokksins væru fangar inni í þing - húsinu ( en það var ósatt ) , við það æstist mótmælendamúgurinn svo , að lögreglan varð að kalla út varaliðið , sem var í þinghús - inu Kom til snarpra átaka , sem lauk með því , að lögreglan kastaði táragassprengjum á Austurvöll , og múgurinn dreifðist Páll Heið - ar telur í bókarkaflanum , að Sjálfstæðismenn hafi safnað varaliði lögreglunnar og að for - ingjar Sósíalistaflokksins hafi ekki skipulagt árásina á Alþingishúsið , og er hvort tveggja sennilegt Sósialistar geta þó ekki afsakað árásina , sem var gerð af stuðningsmönnum þeirra að undangengnum vitfirringslegum áróðri þeirra Þjóðviljinn boðaði þessa árás beinum orðum 2 7 marz 1949 : „ Þegar bandarikjalepparnir leggja hinn nýja land - ráðasamning fyrir Alþingi , munu Reykvíking - ar tugþúsundum saman koma og mótmæla til að hindra , að hann verði gerður . " Varalið - inu verður alls ekki kennt um átökin , þegar atburðarásin er greind Eða áttu þeir ekki upptökin , sem köstuðu grjótinu , gerðu árásir á Alþingishúsið og kölluðu , að þingmenn sósialista væru fangar ? Það var eftir það , sem varalíðíð var kallað út . Sjálfsögð skylda lýðræðissinna var að safna þessu varaliði og lögreglustjóra að taka við þvi , það kom i góðar þarfir , þótt ekki væri til annars en að sýna kommúnistum , að fullur varnarhugur réttarrikísins var með mönnum . En það var reyndar mikið áhyggjuefni stjórnmálamanna á þessum árum , hvað rikisvald var veikt á íslandi . Þetta skiptir mestu máli , en auk þess hefur Páll Heiðar fundið margar missagnir og fært til hins sanna . í grein sinni gagnrýnir Gunnar Karlsson hann þó fyrir athugaleysi . „ Engin rannsókn er gerð á réttmæti þessa hjá Morgunblaðinu að kalla Margréti Önnu Þórð - ardóttur „ kvensnift " ( bls 250 ) . 1 7 ára stúlk - una " Án efa bætir Gunnar úr þvi Griðrof sameignarsinna Lýðræði felst i þvi . að menn gefa hver öðrum grið , það er umfram allt friðsamleg lausn ágreiningsefna . Og griðrof verða i lýðræðisriki , þegar einhverjir menn sætta sig ekki við þessa lausn , beita ofbeldi Sameign - arsinnar á Islandi rufu griðin , þegar þeir gerðu árásina á Alþingishúsið 30. marz 1949 Það er þess vegna óverjandi . sem Gunnar Karlsson segir i grein sinni : „ Stund - um kemur það fyrir að skammsýnn og hroka - fullur meirihluti valdhafa knýr fram ákvörun , sem stór minnihluti — eða jafnvel meirihluti — samfélagsins getur ekki sætt sig við . Þannig kemur brotalöm i samfélag og veikir alla byggingu þess uns úr er bætt . Ákvörðun - m sem alþingi tók 30. mars 1 949 var þess konar griðrof sem hafa sett svip á allt íslenskt þjóðlif upp frá því . " En hvað um friðhelgi Alþingis ? Hvað um ákvörðunarrétt Alþingis i lýðræðisrikinu íslandi ? Hvað um haustkosn - ingarnar 1949 , þegar 70 — 80% þ / óðarinn - ar kaus þá , sem aðildina höfðu kosið ? Hvað um önnur aðildarriki Atlantshafsbandalags - ins ? Það var gæfa Islendinga , að skammsýnn og hrokafullur minní hluti þjóðarinnar fékk ekki ráðið utanrikisstefnunni með ofbeldi • | HHHrtlli : l » HIIIHIIill » HIIMl ! MrilíMII > llltltM » llí » llllllíUlllimM . * » i »