l > UlBLAOIi ) . MIÐVIKUDAUUR 22. . IUNÍ 1977 . 11 Minnumst Soweto Kjallarinn 16. júni var rétt ár liðið fiú upphafi óeirðanna i Soweto . Sowéto eða Suðvesturborg er eitt verkamannahverfi Jðhannesarborgar , aðskilið frá henni langan veg , aðskilið vegna þess að verkalýður Jóhannesarborgar — eins og Suður-Afríku almennt — er hörundsdökkur og jafnan aðskilinn frá hörundsbleikum , m.a. að búsetu . 16. júní 1976 hafði skólaverk - fall staðið vikum saman í Sowetb . Astæða þess var sú ákvörðun stjórnvalda að færa kennslu fyrir þeldökka að nokkru leyti yfir á afrikaans , mál búanna . Þennan dag , 16. júni , komu um 10.000 skóla - krakkar sainan í mótmælaað - gerð til að styðja skólaverk - fallið . Lögreglan kom og kast - aði fyrirvaralaust táragass - sprengju á hópinn . Henni var svarað með grjótkasti og fóru hópar andófsmanna um Soweto og brenndu opinberar bygging - ar — og áfengisútsölur , sem þeldökkir telja greinilega hluta kúgunarkerfisins . Þennan dag voru að minnsta kosti sex negrar drepnir . þ.á m. tvö börn . Andóf þetta stóð i rúma viku . Það breiddist brátt út til bantústanhéraðanna , þar sem þeldökkir eru neyddir til að búa , hvarvetna voru stjórnar - byggingar brenndar , lögreglu - stöðvar , skólar og áfengisút - sölur , óeirðirnar náðu og yfir alla Jóhannesarborg . 6. júlí tilkynnti rikisstjórnin að hún væri hætt við að inn - leiða afrikaans . Það kom þá á daginn að þessi tungumáladeila hafði aðeins verið tilefni óeirðanna en ekki orsökin , þvi þær héldu áfram og mögnuðust um allan helming í ágiist - lok . Þá'hófst þriggja daga alls - herjarverkfall í Soweto , þátt - taka varð 90% . Lögreglan svaraði bæði með beinum árás - um og með þvi að etja farand - verkamönnum frá Zúlúhéraði á verkfallsmenn . En óeirðirnar breiddust stöðugt út , suður til Höfðaborgar , Port Elizabeth . Durban , hvarvetna um Suður - Afriku , þar sem mótmæla - aðgerðir höfðu víðast varla sést i 15 ár . Þátttakan var geysileg og sívaxandi , 15. september tóku Zúlúmenn þátt í alls - herjarverkfalli í Soweto , nú gat lögreglan ekki lengur beitt þeim fyrir sig . Óeirðirnar stóðu' fram á vetur , en með siaukinni lögreglukúgun tókst að bæla þær niður , 600 manns hafa flúið land , fjölmargir hand - teknir , um 1200 drepnir . Hvað olli nú öllum þessum óeirðum , úr því að deilan um afrikaans var bara tilefni ? Af lýsingum íslendings í Suður - Afríku , sem oftlega skrifar i íslenzk blöð , mætti ætla að þar byggju svartir sem hvítir við besta hugsanlega skipulag . En flestum mun sýnast annað . Negrar í S-Afríku eru næstum 18 milljónir ' eða rúm 70% íbúanna , þeim eru ætluð 13 " / , ' ) jarðnæðis , en hvítir , sem eru tæp 17% . rúmar 4 milljónir , fá 70 ' ? , í sinn hlut . Að sjálfsögðu eiga hvitir námurnar og hinn mikla iðnað . Hvitir fengu i sinn hlut 73% þ.jóðartekna , en þau 70% , sem teljast svört , fengu 19% þ.jóðartekna. Það er frægt að hvergi í veröldinni eru lífs - kjör jafngðð og í S-Afríku — fyrir hvíta . Hitt er kannski ekki jafnfrægt , að laun svartra verkamanna eru ad meðaltali undir örbirgðarmörkum . Hvernig í ósköpunum fer fólkið þá að pvi að lifa ? í fyrsta lagi skortir þdð yfirleitt allt nema brýnustu lifsnauðsynjar . Í öðru lagi er algengt að konur og börn dragi fram llfið á garðhokri í bantústan - héruðunum — og sem heimilis - þjónar hvítra — á meðan karl - menn þræla í námum og iðjuverum . í þriðja lagi deyr fólkið úr skorti , í þessu auðuga iðnríki þjáðust 60% afrískra barna af hörgulsjúkdómum um 1960 , og vitað er að á stórum svæðum deyr helmingur þeirra innan við tíu ára aldur . Þessar tölur eru ófullkomnar , enda eru opinberar stofnanir S - Afríku frábitnar því að veita tölulegar upplýsingar um svona atriði , en 1962 töldust 80% ófaglærðra verkamanna markaðir af hörgulsjúkdómum , og lífskjör þeirra hafa versnað síðan . Það segir sig sjálft , að svona kjör ákvarðast ekki „ af frjálsu samspili aðilja vinnu - markaðsins " . Til skamms tima var negrum bannað að ganga í verkalýðsfélög , nú mega peir ganga i verkalýðsfélög rikis - st.jórnarinnar , en verkföll eru auðvitað harðbönnuð . Þau nátt - tröll hér á íslandi , sem kenna verkföllum og stéttabaráttu verkalýðs um allt sem miður fer , ættu að velta því fyrir sér , hvort þau vildu búa við kjör svarts s-afrísks verkalýðs . Þar er semsé vinnufriður , atvinnu - málaráðunevtið eða atvinnu - rekendur skammta svörtum verkalýð kaupið . Eða þáað það er ákveðið í samningum at - vinnurekenda við hvít verka - lýðsfélög . Ég tek sérstaklega fram að þetta er ekki vegna neinnar félagslegrar vanþróun - ar negra , áður fyrr áttu þeir vígreifa verkalýðshreyfingu , en hún var brotin niður af stjórn - völdum . Tekinn var upp aðskilnaður kynþátta í búsetu . Allir negrar , nema þeir sem teldust nauðsynlegir í atvinnulífinu í t.a.m. stórborgum , skyldu afgirtir á sérstökum sjálf - stjórnarhéruðum , ban - tústans . Milljón manns hefur verið rifinn upp með rótum skv. þessum lögum og mörgum fjölskyldum sundrað . Ferða - frelsi negra var afnumið með lögum árið 1945 . Allir verða þeir að ganga með vegabréf , þar sem auk nafns , nafnnúmers , o.þ.u.l. stendur af hvaða kynþætti þeir séu og ættbálki , hvort þeir hafi greitt skattinn , hafi vinnuleyfi á svæðum hvítra , þar skal líka vera mánaðarleg kvittun atvinnurekenda . Öllum er þeim skylt að sýna passann hvenær sem lögreglan krefst þess . Þetta kerfi leiðir af sér , að negrum er hægt að skipa hvert sem er , í hvaða vinnu sem er , eða þá heim á yfirfull hörgulsvæðin , bantústans . Árlega er meira en milljón manns handtekin fyrir brot á passalögunum . 1950 voru sett lög gegn kommúnisma í Suður-Áfríku . Sá kommúnismi sem þar er bannaður er ekki bara marxískur sðsialismi , heldur „ hvaða kenning eða áætluri sem stefnir að pólitískum , atvinnulegum , félagslegum eða efnahagslegum breytingum í Suður-Afríku með pví að ýta undir öróa eða upplausn , eða með ólöglegum gjörðum oða aðgerðuleysi , oða sem örvuðu óvild millum svartra og hvítra . eða sem orðið gætu lil framdráttar þvílíkum kenningum eða áætiunum . " Hið opinbera fékk vald til að banna hvaða samtök sem það taldi styðja einhver þvilík markmið . Það kemur mönnum því varla á óvart , að öll samtök , sem berjast fyrir bættum hagt og réttindum negra hafa ýmist verið bönnuð eða sætt þvílíkum lögregluofsóknum að opinbert starf varð þeim ómögulegt . Og það furðar sig væntanlega enginn á því að negrar geri blöðugar uppreisnir , þegar þeir búa við slíka eymd og eru allar leiðir bannaðar til úrbóta . Sú skoðun heyrist oft , að það sé formyrkvun aftur - haldssamra búa sem valdi þessari kúgun og misrétti . Nútima iðnþróun — sem er gífurlega ör í S-Afríku , — hljóti óhjákvæmilega að vinna bug á þessum fornleifum nýlendutímans . Því miður er þetta alrangt . Kúgun negra er ekki síst til að halda launum þeirra niðri . Lág laun þeirra tryggðu rekstur gullnámanna , sem gerðu S-Afríku sterka . Og hraksmánarleg laun negranna löðuðu að auðhringana , sem hafa flykkst inn í S-Afríku undanfarin fimmtán ár með þeim afleiðingum að hún er nú eina þróaða iðnríki Afríku . Auðhringarnir hafa ekki bæt't kjör svarts verkalýðs . Þeir græða hvergi nálægt því jafnðskaplega og í S-Afríku og sá gróði skiptir þá miklu máli , t.a.m. í alþjóðlegri samkeppni tveggja auðhringa , ef annar starfar í S-Afríku en hinn ekki . Islendingum kemur í hæsta máta við hvað gerist í S-Afrfku , m.a. vegna þess , að þar eflast þeir auðhringar , sem drottna yfir vesturlöndum , nánasta Örn Óíafsson umhverfi okkar . Eg nefni bara Esso , Shell , BP , Union Carbide , Unilever . Það lætur því að líkum að S-Afríka á volduga vini þar sem eru ráðamenn vesturlanda — og trygga , þótt þeir séu kannski svolítið feimnir við að sýna vináttu sina á yfirborðinu . Þeir haf a komið í veg fyrir hvers kyns efnahagslegar refsiaðgerðir gegn S-Afríku og þrýsting . Að lokum mætti spyrja , er við minnumst þessara miklu óeirða i fyrra , hvort þær hafi leitt til nokkurs . Oft áður hafa orðið óeirðir i S-Afríkui jafnvel mun meiri en í fyrra , og alltaf hefur þeim lokið með ósigri hinna undirokuðu eins og í fyrra — Ég á sist von á neinu í líkingu við þær núna , þegar lögregla og her eru við öllu búin . — Það er samdóma álit allra , sem ég hefi séð tjá sig um málið , að þrátt fyrir ósigur og stórhert kúgunartök hafi óeirðirnar , sem kenndar eru við Soweto , verið stórt skref fram í baráttu negra . Þær eru í fyrsta lagi framhald af sigri frelsishreyfinganna í Angðla og Mósambik , svo og versnandi stöðu kúgaranna í Zimbabwe ( eða Ródesíu ) og Namibíu ( eða Suðvestur-Afríku ) . Hin almenna þátttaka í þeim kom alveg flatt upp á S-Afríkustjórn , sem státar þð af einhverri öflugustu leyni - . lögreglu veraldar . Baráttanbyrjaði sem aðgerðir unglinga , en áður en varði hafði han sogað með sér verkalýð og ýmsa þjóð - félags - og aldurshópa . ¦ Kyn - blendingar eru flokkaðir sér í S-Afríku ( 10% íbiia ) og hafa ívið sk'árri kjör en svartir , þeir börðust með þeim , einnig höpar hvítra . Helsta neðanjarðarhreyfingin , Afriska þjóðarráðið ( ANC ) , virðist hafa getað beitt sér vel , enda er það orðið langskðlað . bað er mikill meirihluti , sem ris upp gegn litlum minnihluta i S-Afríku , þessar ðeirðir voru mikill baráttuskóli fyrir hinn kúgaða meirihluta , stórefldu samstöðu hans , sjálfstraust og virkni í baráttu . Það verður vafalaust löng og erfið barátta og oft ðsigur , kúgunaröflin eru afar sterk . En þegar sigurinn loks vinnst , vænti ég að hrikti í hornsteinum heimsvaldastefn - unnar . ( Heimildir : 2. og 3. hefti tímaritsins Samstöðu , Afrika - bulletinen og Freda Troup : South Africa ) . Örn Ölafsson kennari . Tímamótasamningar Kjallarinn Eg tel þessa samninga tima - mótasamninga . Aldrcí fyrr hefur launum láglaunafólks verið lyft svona hressilega í ein - um áfanga . Það kemur sjálfsugt margt til . Umræður um lágu kaupið og ofboðslegan vinnutíma verka - fðlks hafa vakið ulmonnjngs - úlitið og kunnski ýtl við þjðður - slollinu . Allt siðun verðbðlgun hrif's - uði uf okkur ul'tur þunn ár - ungur , sem núðist í siðustu samningum , og þð meira til , hefur verið barizt víða fyrir betri kjórum , og kvenfðlkið , með ráðslefnum og fleiru , hefur vakið athygli á , hve úti - lokuð er að lifa af dagvinnu - kaupi . Ymis samoiginlog mál hafa hlotið gðða ufgreiðslu , svo sem lífeyrismál , dugvistunurmál og fleira . í þelta sinn hiifum við fengið betri vísitölu . on áður hefur þekkzt og uppsagnar - ákvæði i samningii ef reynt verður uð r ; enu henni uf okkur . Vestfirðingar flýttu samningum Samningaþófið hefur staðið alltof lengi , og það er mitt álit , að það eigi að breyta um fyrir - komulag samninga . Það á að semja i Reykjavík um sameiginlegar kröfur en flytja samningana að öðru leyti út í héruðin . Eg tek ekki þátt i að kasta köpuryrðum að Vestfirðingum . Þeirra aðgerð flýtti samningun - um og verður kannski til þess , að fleiri semji heima í framtfð - inni . Samningarnir voru nú opnari og allur bragur þeirra var við - felldnari en í fyrra . Spáir það vonandi góðu fyrir starfið í verkalýðshreyfingunni f framtíðinni . Aðalheiður Bjarnfreðsdóltir formaður Sóknar . Aöalheiður Bjarnfreðsddttir