Forseti , ríkisstjórn og hið netvædda lýðræði Morgunblaðsgrein , 28. 02. 04 . Heimastjórnarafmælið hefur orðið tilefni líflegra umræðna um ýmsa grundvallarþætti stjórnskipunar íslenska lýðveldisins . Að gefnu tilefni beindist athyglin sérstaklega að hlutverki forseta Íslands . Þeim sjónarmiðum hefur verið hreyft , að embættið sé aðeins barn þess tíma , þegar Íslendingar þurftu tákn í stað Danakonungs , eftir að hann var kvaddur . Þessi tími sé liðinn og nú eigi að líta forsetaembættið öðrum augum , annaðhvort verði að veita því eitthvert inntak eða einfaldlega leggja það fyrir róða . Aðrir hafa leitast við að blása lífi í forsetaembættið með því að túlka ákvæði stjórnarskrárinnar á nýstárlegan hátt og í því efni hefur Svanur Kristjánsson , prófessor í stjórnmálafræði og málsvari núverandi forseta Íslands , gengið lengst . Á lögfræðilegum vettvangi hefur verið tekist á um valdmörk forseta . Sigurður Líndal , prófessor emeritus í lögum , telur , að forseti Íslands hafi ekki eingöngu formlegt hlutverk í löggjafarstarfi heldur hafi hann persónulegt og efnislegt vald til að neita staðfestingu laga . Þór Vilhjálmsson , prófessor emeritus í lögum og fyrrverandi hæstaréttardómari , hefur fært rök fyrir þeirri skoðun , að stjórnskipuleg staða forseta við lagasetningu sé eingöngu formlegs eðlis og hann hafi ekki persónulegt synjunarvald af neinu tagi . Kenning Þórs er rökstudd með því að synjunarvaldið liggi hjá ráðherra eins og aðrar valdheimildir , sem forseta eru í orði kveðnu gefnar í stjórnarskrá . Þórður Bogason lögmaður hefur ritað fræðilega um þetta álitaefni út frá þingræðisreglunni , en hún átti einnig 100 ára afmæli 1. febrúar 2004 eins og heimastjórnin . Niðurstaða Þórðar er þessi : " Alþingi er samkoma þjóðkjörinna fulltrúa sem fer með veigamesta þátt ríkisvaldsins , er valdamesta stofnun þjóðarinnar og meginstoð stjórnskipunarinnar . Þannig var réttarástandið fyrir lýðveldisstofnun og þannig er það enn . Með hliðsjón af þessu gerir íslensk stjórnskipun ráð fyrir því að þáttur forseta Íslands við setningu almennra laga sé eingöngu formlegur og honum því skylt að staðfesta lög frá Alþingi . " Þessi skoðun er studd traustum rökum og stangast alfarið á við þá nýsmíði við túlkun á stjórnarskránni , sem stunduð er af Svani Kristjánssyni , en hann hefur við hana hannað nýyrðið " forsetaþingræði " til að rökstyðja þá niðurstöðu sína , að forseti Íslands hafi persónulega heimild til að synja lögum frá Alþingi og skjóta þar með máli undir dóm þjóðarinnar , það er til þjóðaratkvæðagreiðslu . Hugtakið " forsetaþingræði " er fræðileg ambaga eins og kenningarsmíðin sjálf og stenst ekki stjórnskipulegt eða lögfræðilegt mat . Veik stoð embættis forseta Íslands eru þau fátæklegu rök , sem gjarnan eru notuð til að mæla því bót . Það er embættinu ekki styrkur , að gripið sé til þess að skýra inntak þess á allt annan veg en stenst nákvæma athugun . Í því skyni er það kallað " öryggisventill " , af því að forsetinn geti upp á sitt eindæmi sett Alþingi stólinn fyrir dyrnar og skotið lögum undir atkvæði þjóðarinnar . Embætti forseta Íslands verður 60 ára 17. júní 1944 og á þessum 60 árum hefur aldrei reynt á þetta synjunarvald og allt , sem sagt er um , að kannski hafi staðið til að beita því , eru órökstuddar vangaveltur eða getsakir . Séu menn þeirrar skoðunar , að nauðsynlegt sé að hafa þann öryggisventil vegna samþykkta Alþingis , að skjóta megi ákvörðunum þess til þjóðaratkvæðagreiðslu , ættu þeir að hefjast handa við að lögfesta ákvæði um hann á skýran og ótvíræðan hátt . Óljós öryggisventill er verri en enginn , en með stjórnarskrá og lögum er unnt að ákveða , að við vissar aðstæður sé skylt að bera löggjafarmálefni undir atkvæði þjóðarinnar . Inntak slíkra ákvæða á að ræða frekar en að velta vöngum um , hvort forseti Íslands megi ganga í berhögg við meirihluta á Alþingi . Ef það er meginröksemd fyrir tilvist embættis forseta Íslands , að hann geti stuðlað að þjóðaratkvæðagreiðslu um einstök lög , er sú röksemd gerð að engu með hugmyndum um hið milliliðalausa lýðræði og þjóðaratkvæðagreiðslur . Áhugamenn um netnotkun í stjórnmálastarfi minnast þess , þegar vikuritið The Economist hleypti á árinu 1997 af stað umræðum um rafræn áhrif á stjórnmálastarf og milliliðalaust lýðræði . Morgunblaðið hreifst af þessum hugmyndum vikuritsins og birti á íslensku fylgiblað The Economist um málið . Í The Economist hinn 23. janúar árið 2003 birtist úttekt á áhrifum netsins á stjórnmálastarf . Þar er minnt á , að bjartsýnir áhugamenn um framgang netsins hafi bundið miklar vonir við áhrif þess í gamalgrónum lýðræðisríkjum . Þeir hafi talið , að með því tækist að efla áhuga almennings á því að láta að sér kveða við töku lýðræðislegra ákvarðana . Kjósendur þyrftu ekki lengur að búa við að stjórnmálamenn mötuðu þá á upplýsingum heldur gætu þeir aflað sér þeirra sjálfir . Síðan mundi fólk setjast við tölvuna heima hjá sér og greiða atkvæði . Lýðræðislegir stjórnarhættir gengju í endurnýjun lífdaganna með því að " færa valdið til fólksins . " Niðurstaða The Economist fyrir rúmu ári er , að mál hafi ekki enn þróast á þennan veg . Vikuritið gerir sér vonir um , að þó kunni draumurinn um hið milliliðalausa lýðræði að rætast og netið færi vald frá forystu stjórnmálanna til hins venjulega borgara . Þetta muni setja sterkan svip á þjóðfélagsumræður næstu þriggja áratuga . The Economist telur að sjálfsögðu óhjákvæmilegt , að ríkisstjórn sitji áfram og einnig löggjafarsamkunda , þó ekki væri til annars en að veita ráðherrum umboð og aðhald , auk þess sé hugsanlegt , að þar verði sett lög , en þó sé líklegt , að lagafrumvörp verði einungis samin með aðild þingmanna og örlög þeirra ráðist af viðbrögðum netverja í almennum atkvæðagreiðlsum . Hér skal engu slegið föstu um framtíðina í þessum efnum frekar en öðrum . Hitt er víst , að breytingar í þessa átt ná ekki fram að ganga nema stjórnarskrám og lögum sé breytt af þjóðkjörnum fulltrúum . Deilur um inntak í valdi forseta Íslands til að leggja lög undir þjóðaratkvæðagreiðslu verða næsta marklitlar , þegar hugað er að framtíðinni í ljósi þeirra breytinga , sem The Economist og Morgunblaðið hafa boðað . Forsetaembættið verður á engan hátt skilgreint sem óhjákvæmilegur þáttur í hinu nýja , netvædda lýðræði . Ríkisstjórn og þjóðkjörnir fulltrúar halda á hinn bóginn velli .