Afmæli er tiltekinn dagur mánaðar sem maður fæddist á . Eftir því sem ég hugsa meira um þetta orð finnst mér það sífellt þunglyndislegra og meira niðurdrepandi . Örlög orðanna – Þættir um íslenzk orð og orðtök . Menn mega ekki skemmta sér á fæðingardögum sínum . Velkomnir á þennan fund siðanefndar íslensku þjóðkirkjunnar . Afmæli og fæðingardagur merkja ekki alveg það sama . Skoðum aftur hvað Halldór Halldórsson segir : Ég veit ekki , hvort mönnum er almennt ljóst , að orðin fæðingardagur og afmæli samsvara ekki hvort öðru nákvæmlega að merkingu . 1958 . Í staðinn fyrir að óska fólki til hamingju með afmælið legg ég til að við förum að dæmi helstu nágrannaþjóða okkar og óskum því til hamingju með fæðingardaginn . Nýr áratugur … eða ekki Í þessum orðum sögðum er árið 2020 rétt nýgengið í garð . Við síðustu áramót breyttust tvær tölur í ártalinu . Svona eins og skaupið , að breyta klukkunni , banna flugelda , kirkjuheimsóknir barna og listamannalaun eru árleg umræða og vinsælt deiluefni í svartasta skammdeginu . Við sem komin erum til vits og ára munum öll eftir umræðum um það hvenær aldamót yrðu , s.s. hvort þau yrðu árið 2000 eða 2001 . Nú er sem sagt hafinn þriðji áratugur tuttugustuogfyrstu aldar . Fólk sem er 30 - og eitthvað ára er á fertugsaldri , fólk sem er 40 - og eitthvað ára er á fimmtugsaldri og svo framvegis . Þetta með nýjan áratug eða ekki er ákveðið vandamál í íslensku . Því við eigum engin orð eins og the twenties í ensku , tyverne í dönsku eða die Zwanzigjahre í þýsku . Eða að kalla áratugina það sama og spil í spilastokkum . Núllið yrði samt fyrsti áratugur aldarinnar . Það þýðir að hún er um það bil 35 ára . Þessi plata kom út einhverntíma í áttunni . Þýðir að platan hafi komið út einhverntíma á árunum 1980 - 1989 . En við skrifum það ekki . Þið skiljið hvað ég meina . Og orðið sem hlaut flest atkvæði , eða 90 af 406 atkvæðum er Loftslagskvíði . Skilgreining á orðinu á vefnum ordabokin.is er : Tilfinning sem felur í sér kvíða , áhyggjur eða óvissu vegna loftslagsbreytinga . En með því að horfast í augu loftslagsvandann og gera eitthvað í málunum má vel vera að orðið verði óþarft eftir nokkur ár . En kannski verður það óþarft hvort sem er , þegar við verðum búin að eyðileggja jörðina . Hvað veit maður ? Ég minni líka á samfélagsmiðla málfarslögreglunnar á Facebook og á Twitter . Þar getið þið komið hrósi , kvörtunum eða öðrum ábendingum á framfæri . Ég hef til dæmis staðið í flutningum og er nú kominn í nýtt og fullkomið upptökustúdíó þar sem aðstæður til hljóðupptöku eru miklum mun betri en á gamla staðnum . Eða eins og enginn sé morgundagurinn ) . Það verður þó ekki í þessum þætti . Ameríska auðvaldsdrykknum , segja aðrir . En hrós dagsins fær fyrirtækið Coca-Cola European Partners Ísland ( hér skulum við ekki ræða um nafnið á fyrirtækinu ) . Áhrif orða og málfátækt Það er magnað hvað orð geta haft mikil tilfinningaleg áhrif á fólk . Ég er í hóp á Facebook sem heitir Málvöndunarþátturinn . Gífurlega heitt . Hlustum á nokkur dæmi : „ Fáviskubit er algengt meindýr í áróðursherferðum . Hverslags vitleysa er þetta eiginlega ? Það er villandi , skýrir sig ekki sjálft , á að merkja allt annað en það segir . “ „ Flugviskubit ? Þegar hafa komið fram nothæf orð um fyrirbærið , s.s. flugskömm , flugskömmusta o.s.frv. “ Þið verðið að afsaka , en ég kemst ekki hjá því að lesa þessar athugasemdir virkra öðruvísi en með gömlukallaröddum . Og jafnvel ekki þá . Ég hef til dæmis fengið nokkur skilaboð frá lesendum orðabókarinnar um orðið hrútskýring . Og annar svarar : Kalla það nú frekar málfátækt „ blaðamanns “ „ Hámhorf “ = ? „ Ágætishliðarverkun “ = ? Æi … virk í athugasemdum ! Þið eruð stundum svo fyndin ! Það ber ekki endilega vott um „ málfátækt „ blaðamanns “ “ að nota orðin hámhorf og höskuldarviðvörun , heldur fremur hið gagnstæða . Það þarf ekki að vera bara eitt orð til yfir hvern hlut eða hugtak . Það þýðir bara eitt : Það er kominn tími til að velja orð ársins . Sjötíu orð keppast um titilinn orð ársins 2019 á vefnum orðabókin.is . Ég vil hvetja hlustendur til að gefa raddsýni á vefnum samromur.is og auka þannig möguleika íslenskunnar til að lifa af í stafrænum heimi . Ég minni að lokum á samfélagsmiðla Málfarslögreglunnar á Facebook og Twitter . Tengla í þá ásamt fleira skemmtilegu og spennandi efni eru aðgengilegir á vefnum ordabokin.is . Eftir því sem ég hugsa meira um þetta orð finnst mér það sífellt þunglyndislegra og meira niðurdrepandi . Örlög orðanna – Þættir um íslenzk orð og orðtök . Menn mega ekki skemmta sér á fæðingardögum sínum . Það verður að hugsa um kirkjuna og pínu frelsara vors . Skoðum aftur hvað Halldór segir : Ég veit ekki , hvort mönnum er almennt ljóst , að orðin fæðingardagur og afmæli samsvara ekki hvort öðru nákvæmlega að merkingu . 1958 . Við byrjum þennan þátt á lítilli afsökunarbeiðni . Ég lofa að gera það ekki oftar en þörf er á . Máltilfinning mín segir að viðburðir sem ber að fagna geti ekki verið yfirvofandi . Sama gildir um lýsingarháttinn yfirvofandi . Í Íslenskri orðabók frá 2007 er fjórða merking orðsins reyndar sú að hringja ( dyra ) bjöllu . Nema ef til vill að persónusköpun eða stílbrigði í textanum krefjist þess að bjöllunni sé dinglað . En hvenær á að nota eignarfornöfn og hvenær á ekki að nota þau ? En breytum nú setningunni og segjum : Minn turn stendur uppi í hlíðinni . Dæmi : Turninn hans Tóbíasar er niðri á torgi en minn turn stendur uppi í hlíðinni . Í ensku ( og fleiri tungumálum ) er þetta eðlileg orðaröð . Ég held að við getum flest verið sammála um að þetta sé hin „ rétta “ staða eignarfornafna í setningum . Mér er illt í maganum mínum . Í ensku er til dæmis eðlilegt að segja my fingers , my hair og svo framvegis . Augun mín og augun þín . Aðrir hafa bent á að þetta er barnamál . En ef við erum eldri en – segjum tíu til tólf ára – og erum ekki að semja ljóð eða skáldverk , tala við börn eða reyna að vera krúttleg , ættum við frekar að sleppa eignarfornöfnum þegar við tölum um líkamshluta á okkur , eða öðrum . Á ekki alltaf að nota prófa ? Annað svarið er nei , ekki samkvæmt nútímaskilningi á þessum orðum . Mín tilfinning ( eða tilfinningin mín ) er sú að hvort tveggja sé jafn rétt , þ.e.a.s. ef átt er við það sama og að reyna eitthvað . Þá ættum við að prófa en ekki prufa . Sama niðurstaða fæst á vefnum timarit.is . Til dæmis í tímaritinu Hlín árið 1942 . Ég minni á að hægt er að senda athugasemdir , hrós , kvartanir eða hvað annað sem hlustendum dettur í hug í gegnum samfélagsmiðla Málfarslögreglunnar á Twitter og Facebook . Hérna hefði verið betra að segja : „ hvorugt barnið hefur náð þeim aldri “ . En þá að tvöfaldri merkingu . Sumir nota orðið í merkingunni að eitthvað sé augljóst . Misvitrir Moggabloggarar og virkir í athugasemdum , sérstaklega af eldri kynslóðum , virðast vera sammála mér . Upphrópunarmerki skal setja á eftir einstökum orðum eða málsgreinum , sem felst í upphrópun ( t.d. fögnuður , skipun , fyrirlitning o.s.frv. ) Í formlegu ritmáli þykir ekki fara vel á því að nota fleiri en eitt greinarmerki í einu . Þaðan af síður þykir heppilegt að nota mörg mismunandi greinarmerki í röð . Upphafsmaður þess var Bandaríkjamaðurinn Martin K. Speckter , yfirmaður á auglýsingastofu . Lesendur sem vilja sjá hvernig merkið lítur út geta farið á síðu þrettánda þáttar á vefnum ordabokin.is til að skoða það . Það er þó gert ráð fyrir merkinu í hönnun nokkurra leturgerða . Dæmi um spurningar sem gætu endað á hrópspurningarmerki eru : Hver fjandinn er í gangi hérna ‽ Kallarðu þetta tónlist ‽ Er þetta frétt ‽ Viltu ekki bara fara að grenja ‽ Nú er það undir virkum í athugasemdum og notendum samfélagsmiðla komið að vekja hrópspurningamerkið til vegs og virðingar . Þá munu tölvuframleiðendur , forritarar og leturhönnuðir kannski taka við sér og auðvelda aðgengi að því á venjulegum lyklaborðum . Önnur fundust bara við vafur á vefnum og mér fannst þau eiga heima í Orðabókinni . Í þessum þætti verður fjallað um orð ársins . Menn láta til dæmis vaða á súðum , sitja við sinn keip , láta reka á reiðanum , fara ekki í grafgötur með eitthvað , fara á fjörurnar við einhvern og hafa bæði tögl og hagldir . Því það er alltaf gott að geta brugðið fyrir sig góðum orðtökum til að krydda málið . Þar eru elstu dæmin um orðtakið frá því í nóvember 2002 . Þetta er góð viðbót við orðtakaflóruna sem þegar er til í íslensku . Ókeypis ráð til virkra í athugasemdum Áður fyrr í íslensku var gerður greinarmunur á framburði á i og y . Nokkur orð sem eru skrifuð með y : Fyrir ( Fyrra i-hljóðið er y og það seinna er einfalt i ) Mynd er alltaf með y . 523 atkvæði bárust í fyrri umferðinni . Það skoðast því réttkjörið orð ársins 2017 hjá Málfarslögreglunni . Í blaðinu er dálkur sem heitir Heitasta slangrið . Af sama vef geta hlustendur sent skilaboð ef þeim liggur eitthvað á hjarta . Heilir og sælir ágætu hlustendur og verið velkomin í níunda þátt Málfarslögreglunnar . Til þess að koma þeim yfir á tölvutækt form nota ég margmiðlunarspilarann iTunes . Hann er sá að skrifa stóran staf í upphafi hvers einasta orðs í heitum diska og laga . Eins og ég á aldrei eftir að venjast því að horfa á flugfreyjur fara yfir öryggisleiðbeiningar í flugvélum . Þegar hvert og eitt orð er skrifað með stórum staf finnst mér að það sé áhersla á hverju einasta orði . Þið skiljið vonandi hvað ég er að meina . Tungubrjótur Hér er að lokum einn tungubrjótur sem hlustendur geta japlað á með jólasteikinni , smákökunum og konfektinu : Frá Nirði niðri í Norðfirði nyrðri . Heilir og sælir ágætu hlustendur og verið velkomin í áttunda þátt málfarslögreglunnar . Kannski hef ég misst af einhverju , en hvenær hættum við að kalla hverfin sínum réttu nöfnum og fórum að nefna þau eftir póstnúmerum ? Eða förum við kannski einhverntíma til landa 45 , 49 eða 34 í staðinn fyrir að fara til Danmerkur , Þýskalands eða Spánar ? Það er nóg að þurfa að búa við kennitölublæti íslenskra stofnana og þjónustufyrirtækja . Dæmið sem notað er þar er úr bókinni Slitur eftir Brodda Jóhannesson , frá árinu 1978 . Aftur á móti er til sagnorðið forheimska , sem þýðir að gera einhvern heimskan og nafnorðið forheimskun er svo athöfnin , þ.e. að gera einhvern heimskan . Nú er farið að síga á seinni hluta ársins 2017 . Í fyrri umferð má velja úr lista af 56 orðum . Hlustendur eru hér með hvattir til að taka þátt í kosningunni og hafa áhrif á framtíð íslenskunnar .