Um miðja 20. öldina og fram á 9. áratug hennar var það skýrt tekið fram við apótekslyfjafræðinga að þeir mættu ekki gefa upplýsingar um lyf til viðskiptavina og var það vinnuregla að taka upplýsingaseðla úr lyfjaumbúðum . Upp úr 1990 breyttust viðhorf hjá lyfjafræðingum sjálfum . Faglegt sjálfstæði og dómgreind ásamt eftirspurn meðal viðskiptavina apótekanna kallaði á að þeir nýttu lyfjafræðilega þekkingu sína . Milli 1970 og 1990 var fræðslustarf á vegum Lyfjafræðingafélags Íslands umfangsmikið og miðaði einkum að því að bæta klíníska þekkingu lyfjafræðinga og voru það yfirleitt læknar , sérfræðingar á ýmsum sviðum læknisfræðinnar , sem fengnir voru til þess að fjalla um lyfjanotkun og jafnframt líffærafræði á sínu sviði . Árið 1982 hófst kandídatsnám í lyfjafræði við Háskóla Íslands . Á þeim tíma var hafin sú þróun erlendis að lyfjafræðingar miðluðu þekkingu sinni til annarra heilbrigðisstétta og almennings en um miðja öldina miðaðist menntun þeirra fyrst og fremst við lyfjaframleiðslu . Síðustu 10 - 15 árin hefur verið mikið rót í íslenskri heilbrigðisþjónustu . Tvennt tengist þessari gerjun sem segja má að stangist á . Annað er krafan um að hver og einn fái þjónustu í samræmi við þarfir sínar og geti lagt orð í belg þegar þær þarfir eru metnar . Hitt snýst um að verðleggja vinnu þeirra sem eiga að veita þessa þjónustu og meta tímann sem til þess þarf . Innan Alþjóða heilbrigðismálastofnunarinnar er unnið að stefnumótun í samræmi við þessi viðhorf með gerð flokkunar - og kóðunarkerfa sem nota má til söfnunar staðlaðra upplýsinga um almennt heilsufar og færni einstaklinga svo skipuleggja megi heilbrigðisþjónustu með hliðsjón af slíku mati . Hér er ætlunin að taka þátt í umræðu heilbrigðisstarfsmanna , m.a. lyfjafræðinga , og fjölþjóðlegra samtaka um nauðsyn breyttra vinnubragða og viðhorfa í heilbrigðisþjónustu . Einkum það viðhorf að samvinna og upplýsingamiðlun sé nauðsynleg forsenda árangurs á heilbrigðissviði hvert sem formið kann að vera . Þekking í heilbrigðisþjónustu hefur aukist gífurlega í samræmi við þekkingu á örtækni og upplýsingamiðlun . Það er nánast ekki í mannlegu valdi að henda reiður á öðru en eigin fagsviði . Af þessu viðhorfi hefur lyfjastoð vaxið sem meðferðarúrræði í heilbrigðisþjónustu . Félag bandarískra lyfjafræðinga hjá heilbrigðisstofnunum ( American Society of Health-System Pharmacists , ASHP ) gerði formlega samþykkt um lyfjastoð árið 1993 . Hún var endurskoðuð og samþykkt að mestu óbreytt 1998 . Hún á að skerpa skilning lyfjafræðinga á hugtakinu og gera lyfjastoð markvissari . Í samþykktinni segir : Markmið og tilgangur lyfjafræðings er að veita lyfjastoð . Lyfjastoð er bein og ábyrg lyfjatengd þjónusta og alúð sem hefur að markmiði besta mögulega árangur og lífsgæði þess sem þiggur . Síðar í samþykktinni segir að lyfjastoð sé spurning um fagleg og ábyrg tengsl lyfjafræðings við lyfjaþega , teymisvinnu til að tryggja samfellda þjónustu þrátt fyrir fjarvistir ábyrgs lyfjafræðings , hann beri einnig ábyrgð á upplýsingamiðlun við tilfærslu sjúklings í kerfinu . Stöðuheiti og vinnustaður séu aukaatriði í þessu samhengi . Einnig segir að það ætti að vera grundvallaratriði og höfuðmarkmið innan lyfjasviðs heilbrigðisþjónustu að lyfjastoð sé veitt persónulega . Frumkvöðull á sviði lyfjastoðar er Dr. Charles D Hepler , heiðursprófessor í lyfjafræði við Flórída háskóla . Hann og annar frumkvöðull á þessu sviði , Dr. Linda M Strand , prófessor við Lyfjafræðiskóla Minnesota-háskóla , hófu vinnu að þróun þessa sviðs lyfjafræðinnar . Þá var hafin umræða um kostnað , sjúkrahúsvistun og dauðsföll af lyfjatengdum orsökum og í framhaldi af því komu fram hugmyndir um lyfjastoð , lyfjatengda þjónustu og eftirlit . Hepler og Strand rituðu saman grein árið 1990 . Þá fyrst fékk hugtakið lyfjastoð verulega útbreiðslu . Strand og félagar skilgreindu lyfjastoð á þá leið að hún miðist við fólkið sem þiggur þjónustuna og lyfjatengdar þarfir þess . Lyfjafræðingur sem veitir þjónustuna tekur á sig ábyrgðina að uppfylla þessar þarfir og skuldbindingar því samfara . Árið 2000 kom Hepler á fund hjá Skotlandsdeild Konunglega lyfjafræðafélagsins á Bretlandseyjum ( The Scottish Department of the Royal Pharmaceutical Society ) þar sem umræðuefnið var framtíðarstefna í lyfjafræðilegri þjónustu . Þar færði hann rök fyrir að sú efnahagslega og klíníska byrði sem hugmyndin um lyfjastoð ætti rætur í hefði í engu breyst og væri eitt stærsta vandamál sem við væri að etja í heilbrigðiskerfinu . Svo kaldhæðnislegt sem það væri þá hefðum við meiri áhyggjur af lyfjakostnaði en afleiddum kostnaði þó svo að slæmar afleiðingar kostuðu meira en lyfin . Almennt má segja að menntastofnanir og samtök lyfjafræðinga hafi tekið hugmyndafræði lyfjastoðar og gert hana að fagsviði innan lyfjafræðinnar . Lyfjastoð er ekki til staðar á Íslandi . Fyrir nokkrum árum var Lindu M Strand boðið hingað til að halda fyrirlestur m.a. með stuðningi Lyfju , sem hóf verkefni á sviði lyfjastoðar sem ekki reyndist grundvöllur fyrir . Almennt hefur tekist mun betur að festa hana í sessi í Bandaríkjunum og á afmörkuðum sviðum í Bretlandi en í Evrópu . Í Evrópu virðist lyfjastoð framkvæmd meira í smáum mælikvarða í einstaklingsreknum apótekum . Aðilar að Pharmaceutical Care Network Europe ( PCNE ) eru frá 17 Evrópulöndum og Bandaríkjunum og voru samtökin stofnuð 1994 . Haldnar eru ráðstefnur annað hvert ár ( Working conferences ) . Verkefnin sem þátttakendur standa að eru fjölbreytileg . Flest tengjast apótekum og hvað fjármögnun varðar aðilum og kennslustofnunum sem standa að rekstri og kennslu á sviðum heilbrigðisstarfssemi . Unnið er í náinni samvinnu við heilbrigðisstarfsfólk á öðrum sviðum en lyfjafræði , aðallega lækna en líka í teymum . Stundum snúast þau um ákveðna sjúklingahópa , til dæmis sykursjúka eða astmasjúka , fólk á fjöllyfjameðferð eða að viðskiptavinum apóteka er boðið upp á lyfjastoð . Kaiser Permanente er amerískt stórfyrirtæki á heilbrigðissviði sem starfar á níu svæðum í nokkrum fylkjum Bandaríkjanna . Ræktun heilbrigðis , bæði einstaklingsins og samfélags er yfirlýst markmið starfssemi þess sem gengur meðal annars út á að annast alhliða heilbrigðisþjónustu við einstaklinginn frá vöggu til grafar . Forstjóri apóteks - og meðferðarsviðs fyrirtækisins í Colorado , Dennis Helling , kynnti starfsemi þess á sviði lyfjastoðar á PCNE-þingi í febrúar 2005 . Ræddi hann viðhorfsbreytingar innan fyrirtækisins . Áherslur hefðu færst frá því eftir hvaða kerfi fólk fengi lyfin ( apóteks-miðaðar ) til þess að veita fólki aðgang að lyfjafræðiþjónustu 24 tíma dagsins allan ársins hring ( einstaklings ( lyfjaþega ) - miðaðar ) . Mikil umræða fer einmitt fram innan PCNE um hvernig hægt sé að koma á framfæri við ráðamenn á sviði stjórnmála og viðskifta að raunverulegur sparnaður felist í lyfjastoð . EuroPharm Forum eru samtök evrópskra lyfjafræðingafélaga og Evrópudeildar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar ( WHO ) . Markmið samtakanna er að stuðla að framlagi lyfjafræðinga til heilsu-eflingar á öllum sviðum heilbrigðis . Samtökin voru stofnuð 1992 . Starfsemin hefur fyrst og fremst verið fræðilegu plani . Finnland og Holland standa framar en aðrir að því leyti að tengja hugmyndirnar starfsemi apóteka og gera rannsóknir . Fræðsluefni og rannsóknir sem unnin hafa verið á vegum samtakanna er aðgengilegt á geisladiskasafni og ætlað til þess að aðstoða sérfræðinga og stjórnendur á heilbrigðissviði sem og starfandi lyfjafræðinga við að aðlaga sérfræðisvið lyfjafræðinga að heilbrigðisstarfsemi hvers lands fyrir sig og tengja það starfsemi annara heilbrigðisstétta . Óumdeilt virðist að samstarf og teymisvinna í heilbrigðisþjónustu sé það sem koma skal . Það skapar nauðsynlega breidd í heilsugæslu og fólk er öruggara þegar það veit að álit á ástandi þess er stutt mati fleiri aðila . Ennfremur að það á kost á fjölbreyttari úrræðum svo sem líkamsþjálfun , lyfjameðferð og samtalsmeðferð . Ferlið sjúkdómsgreining > lyf er oft ávísun á lyfjameðferð sem jafnvel er ekki endurskoðuð árum saman . Þátttaka lyfjafræðinga í heilsugæslu er afar mikilvæg eins og sést af því sem vitnað er til hér að ofan . Nauðsynlegt er að heilbrigðistéttir taki höndum saman á fleiri sviðum . Veita þarf stjórnmálamönnum og stjórnendum á heilbrigðissviði upplýsingar og leiðsögn og taka höndum saman við þá um að skipuleggja heilbrigðisþjónustu þannig að hún standi öllum til boða og öll úrræði séu inni í myndinni . Í hræringum síðustu 10 - 15 ára hefur ekki tekist sem skyldi að tryggja það . Það má geta þess að vettvangur fyrir þetta samstarf er fyrir hendi en þar á ég við Samtök heilbrigðisstétta . Þau héldu málþing í október 2004 um teymisvinnu í heilbrigðiskerfinu og komu þar aðilar sem hafa tekið þátt í teymisvinnu innan heilbrigðiskerfisins hér á landi . Örlög apótekslyfjafræðinga í breyttu formi apóteksrekstrar eru athyglisverð . Staðan er sú að hlutverk þeirra er tvíþætt . Annars vegar að sjá um rekstur fyrir það fyrirtæki sem apótekseiningin er hluti af og hins vegar að standa skil gagnvart opinberum aðilum , Tryggingastofnun ríkisins og Lyfjastofnun . Þetta er krefjandi og tímafrekt vegna sífelldra breytinga á reglum um greiðslu og á skráningu lyfja . Það tengist aftur framboði lyfja og breytingum hjá lyfjafyrirtækjum hérlendis sem erlendis . Fjölda lyfjafræðinga á apótekssviði er haldið niðri af kostnaðarástæðum og niðurstaðan er sú að hér er engin apótekslyfjafræði eða lyfjastoð í þróun . Kennsla er hafin á þessu sviði í samræmi við það sem er að gerast erlendis en möguleiki til verklegrar þjálfunar á vettvangi er nánast enginn . Það er sem sagt ekki markvisst notuð sérþekking lyfjafræðinga í apótekum og þeir eru hvergi starfandi annars staðar í heilsugæslu eða við langtímameðferð : á heilsustofnunum , heilsugæslustöðvum eða göngudeildum Landspítala . Eitt sem þessi þróun og viðhorf til lyfjafræðinga hefur haft í för með sér er að þeir hafa sótt sér viðbótarmenntun í stjórnun og rekstri sem vonandi leiðir til þess að þeir komist að til þess að koma faglegum sjónarmiðum á framfæri . Lyfjafræðingafélag Íslands fylgist grannt með þeirri þróun sem hefur átt sér stað erlendis á sviðum lyfjastoðar og apótekslyfjafræði . Fulltrúar frá félaginu sækja reglulega fundi og ráðstefnur hjá þeim alþjóðlegu og fjölþjóðlegu samtökum sem félagið er aðili að . Það hlýtur því að vera eðlilegt að leitað sé til lyfjafræðinga þegar endurskipulagning heilbrigðikerfisins stendur yfir . Það hlýtur að vera skylda heilbrigðisyfirvalda við stefnumótun í heilbrigðisþjónustu að nýta sem best þá þekkingu sem fólgin er hjá sérfræðingum hvers fagsviðs á heilbrigðissviði .