Uppeldi og menntun - 16.02.2007 , Blaðsíða 97 97 BIRNA M. SVANBJÖRNSDÓTT I R áhættuþátta og finna leiðir sem stuðla að því að fólk geti notað hæfileika sína ( Sigrún Sveinbjörnsdóttir , 2003a ) . Í nánasta umhverfi barns eru það fyrst og fremst foreldrar og fjölskylda sem skipta mestu máli í lífi þess en einnig hefur samneyti við aðra fullorðna , einkum kennara , og jafnaldra mikil áhrif ( Eggen og Kauchak , 2001 ) . Það getur haft varanleg áhrif á tilfinningalíf barna hvernig foreldrar koma fram við þau í uppvextinum , hvort for - eldrarnir beita börnin hörðum aga eða sýna þeim nærgætni og hlýju ( Goleman , 2000 ) . Þeir þættir sem eru taldir áhættusamir innan fjölskyldunnar eru m.a. : Lítið eftirlit og aðhald foreldra , deilur innan fjölskyldunnar , saga um hegðunarvandamál innan fjöl - skyldunnar , viðhorf foreldra til þess að láta vandræðahegðun viðgangast og að lokum bágur fjárhagur og léleg húsakynni fjölskyldunnar sem valda streitu foreldra og gerir þeim erfiðara um vik að sinna foreldrahlutverkinu ( Beinart o.fl. , 2002 ) . Rannsóknir hafa leitt líkum að því að vissir uppeldishættir foreldra skapi heilbrigð - ari persónulega þróun hjá börnum en aðrir og geti haft áhrif á líðan barna og ungl - inga og er kenning Baumrind þar vel þekkt ( Baumrind , 1971 , 1973 og 1987 , hér tekið eftir Baumrind 1991 ) . Baumrind ( 1991 ) rannsakaði hvernig uppeldishættir foreldra tengdust ýmsum þroskaþáttum barnanna og skipti foreldrum í fjóra flokka eftir því hvaða uppeldishættir einkenndu þá . Þessir flokkar eru : Leiðandi foreldrar ( authorita - tive ) , skipandi foreldrar ( authoritarian ) , eftirlátir foreldrar ( permissive ) og afskiptalausir foreldrar ( rejective ? neglective ) . Leiðandi foreldrar eru ákveðnir en hlýir . Þeir útskýra ástæður fyrir reglum , eru samkvæmir sjálfum sér og hafa miklar væntingar til barna sinna . Skipandi foreldrar eru streitusæknir , fjarlægir , útskýra ekki reglur og hvetja ekki til munnlegra samskipta þar sem þarf að gefa og þiggja . Eftirlátir foreldrar gefa börnum sínum algjört frelsi . Þeir hafa takmarkaðar væntingar og gera litlar kröfur til barna sinna . Afskiptalausir foreldrar sýna lítinn áhuga á lífi barna sinna og hafa litlar væntingar til þeirra ( Baumrind , 1991 ; Eggen 2001 ) . Leiðandi foreldrar virðast ná bestum árangri í að efla heilbrigða persónulega þróun hjá börnum sínum . Börn þurfa þá áskorun , formgerð og stuðning í lífinu sem leiðandi foreldrar veita ( Eggen , 2001 ) . Foreldri sem hlúir að og hvetur til sjálfstæðis og hlutdeildar barns síns og hefur skýrar reglur og væntingar heima jafnt sem heiman stuðlar að heilbrigðum skilningi á sjálfsstjórn og samkeppni hjá barninu ( Grolnick , Kurowski og Gurland , 1999 ; Wentzel , 1999 ) . Niðurstöður íslenskrar langtímarannsóknar á tengslum uppeldishátta og sjálfsálits 14 og 21 árs gamalla einstaklinga ( þeirra sömu með sjö ára millibili ) benda til langvar - andi áhrifa uppeldishátta . Þar kemur í ljós að uppeldishættir unglinganna við 14 ára aldur tengdust enn sjálfsáliti þeirra sjö árum síðar . Þeir 14 ára unglingar sem töldu for - eldra sína viðurkenna hugmyndir sínar , skoðanir og tilfinningar og hvetja sig til að tjá þær höfðu meira sjálfsálit en unglingar sem töldu foreldra sína ekki gera það ( Sigrún Aðalbjarnardóttir og Kristín Lilja Garðarsdóttir , 2004 ) . Enn fremur kemur fram í rann - sókn sem gerð var á tóbaksreykingum meðal reykvískra unglinga á árunum 1994 ? 1996 að unglingar leiðandi foreldra virðast nokkuð vel verndaðir gegn þeirri áhættu að byrja að reykja í samanburði við unglinga foreldra sem eru skipandi , eftirlátir eða afskiptalausir ( Sigrún Aðalbjarnardóttir og Leifur Geir Hafsteinsson , 1998 ) .