Faraldsfræði í dag 23 . Áhætta og lýðheilsa Í nýlegri umfjöllun um klíníska faraldsfræði var rætt um nokkrar stærðir sem notaðar eru til að lýsa niðurstöðum klínískra íhlutunarrannsókna ( clinical trials ) þar sem könnuð er gagnsemi ( og áhætta ) af ákveðinni meðferð . Þarna var meðal annars um að ræða hlutfallslega áhættuminnkun ( relative risk reduction ) og skilyrðislausa eða algera áhættuminnkun ( absolute risk reduction ) . Þessar stærðir endurspegla áhrif tiltekinnar íhlutunar eða meðferðar í rannsóknarhópnum og geta gefið vísbendingar um árangur sem vænta má í svipuðu þýði ef meðferðinni er beitt þar . Þessar stærðir eru því gagnlegar til að átta sig á lýðheilsuáhrifum af meðferðinni . Í áhorfsrannsóknum ( observational studies ) er áhrifum áhættuþáttar hins vegar oft lýst sem hlutfallslegri áhættu ( relative risk ) þar sem líkur á útkomu eða sjúkdómi eru bornar saman meðal tveggja hópa , annars vegar þeirra sem hafa áhættuþáttinn en hins vegar þeirra sem hafa hann ekki . Hlutfallsleg áhætta segir til um að hve miklu leyti einstaklingur með áhættuþáttinn er líklegri til að fá sjúkdóminn en einstaklingur án áhættuþáttarins . Há hlutfallsleg áhætta er oft sterk vísbending um að orsakasamband sé til staðar milli áhættuþáttar og útkomu en fleira kemur þar til eins og áður hefur verið rætt . Jafnvel þegar leiddar hafa verið sterkar líkur að orsakasambandi gefur hlutfallsleg áhætta ein sér ekki upplýsingar um áhrif áhættuþáttarins á lýðheilsu . Mjög há hlutfallsleg áhætta hefur litla þýðingu fyrir lýðheilsu ef um sjaldgæfan áhættuþátt er að ræða en tiltölulega lág hlutfallsleg áhætta getur hins vegar haft veruleg áhrif á lýðheilsu ef áhættuþátturinn er algengur . Þannig geta lýðheilsuaðgerðir gegn tiltölulega veikum en algengum og umbreytanlegum áhættuþáttum gagnast betur en aðgerðir gegn sterkari og sjaldgæfari áhættuþáttum . Til að túlka skýrar áhrif áhættuþáttar með tilliti til hópa eða þýðis , það er með tilliti til lýðheilsu , þarf að nota önnur hugtök sem lýsa hlutdeild áhættuþáttarins í tilurð sjúkdómsins í þýðinu . Einfaldast þessara hugtaka er hlutdeildaráhætta ( attributable risk , risk difference ) . Hlutdeildaráhætta er fengin með því að reikna einfaldlega mismuninn á nýgengi sjúkdómsins meðal þeirra sem hafa áhættuþáttinn og hinna sem hafa hann ekki . Hlutdeildaráhætta lýsir þeirri umframáhættu ( á að fá tiltekinn sjúkdóm ) sem er til staðar meðal þeirra sem eru útsettir fyrir áhættuþættinum miðað við þá sem eru það ekki , og segir þannig til um skilyrðislaus eða alger áhrif áhættuþáttarins ( absolute effect ) . Ólíkt því sem gildir um hlutfallslega áhættu byggist túlkun hlutdeildaráhættu á því að orsakasamband hafi þegar verið staðfest eða sé að minnsta kosti nokkuð vel grundvallað hlutdeildaráhætta er í eðli sínu í raun ekki túlkanleg nema orsakasamband liggi fyrir . Ef engin tengsl eru milli áhættuþáttar og útkomu mun nýgengi sjúkdómsins vera hið sama meðal þeirra sem hafa áhættuþáttinn og hinna sem hafa hann ekki og hlutdeildaráhættan verður engin . Ef orsakasamband er hins vegar til staðar verður hlutdeildaráhættan einhver og stærð hennar segir til um fjölda tilfella af sjúkdómnum ( meðal þeirra sem hafa áhættuþáttinn ) sem beinlínis stafa af áhættuþættinum eða fjölda tilfella sem mætti koma í veg fyrir ef áhættuþátturinn væri fjarlægður . Auk hlutdeildaráhættu má reikna hlutfall tilfella meðal þeirra sem hafa tiltekinn áhættuþátt sem koma mætti í veg fyrir með því að fjarlægja áhættuþáttinn . Þetta hlutfall ( attributable risk percent , attributable proportion ) af heildarfjölda sjúkdómstilfella meðal þeirra sem eru útsettir fyrir áhættuþættinum er sá hluti tilfella sem beinlínis orsakast af honum og er stundum kallað orsakabrot ( etiologic fraction ) . Ef um er að ræða verndandi þátt en ekki áhættuþátt er á samsvarandi hátt unnt að reikna hlutdeildarvernd ( attributable protection ) og verndarbrot ( preventive fraction ) , en þessar stærðir endurspegla þann aukna fjölda eða hlutfall sjúkdómstilfella sem til hefðu orðið ef hins verndandi þáttar hefði ekki notið við . Hlutdeildaráhætta og orsakabrot eru óháð því hve algengur áhættuþátturinn er meðal þýðisins í heild . Þessi hugtök eiga aðeins við um hlutdeild ákveðins áhættuþáttar í tilurð sjúkdómsins meðal þeirra sem áhættuþáttinn hafa . Í lýðheilsutilliti er ekki síður gagnlegt að átta sig á hlutdeild áhættuþáttar í tilurð sjúkdómsins í þýðinu í heild . Slík þýðishlutdeildaráhætta ( population attributable risk ) er fengin með því að reikna mismuninn á nýgengi sjúkdómsins í heildarþýðinu annars vegar en nýgengi hans meðal þeirra sem hafa ekki áhættuþáttinn hins vegar . Þessi stærð segir til um þann umfram fjölda tilfella í þýðinu ( sem er blanda einstaklinga með og án áhættuþáttar ) sem ætla má að rekja megi til áhættuþáttarins . Á sama hátt og orsakabrot er reiknað fyrir einstaklinga með áhættuþáttinn má reikna orsakabrot þýðis ( population attributable risk percent ) . Orsakabrot þýðis lýsir hlutfalli sjúkdóms í þýðinu sem orsakast af áhættuþættinum og mætti hindra með því að fjarlægja hann .