Myndir og texti eftir Jóhann Óla Hilmarsson . Fyrsta árs silfurmáfur í Þorlákshöfn . Fullorðinn silfurmáfur í Garði . Máfar , kjóar og þernur verpa yfirleitt í byggðum . Máfum er oft skipt í tvo hópa til hægðarauka , stóra máfa ( svartbakur , hvítmáfur , silfurmáfur o.fl. ) og litla máfa ( t.d. hettumáfur , rita og stormmáfur ) . Búningaskipti máfa , frá því að þeir skrýðast fyrsta ungfuglabúningi og uns kynþroska er náð , eru flókin og er greining ungra máfa eitt erfiðasta verkefnið sem fuglaskoðarar standa frammi fyrir . Þeir skipta að hluta um fjaðurham á fyrsta hausti . Þá fella þeir höfuð - og bolfjaðrir . Eftir það skipta þeir um fjaðrir tvisvar á ári , á haustin fella þeir allt fiður ( ágúst − október ) , en höfuð - og bolfiður síðla vetrar ( febrúar − apríl ) . Silfurmáfspar í Þorlákshöfn , karlinn til vinstri . Tveggja ára silfurmáfur í Keflavík . Silfurmáfur á þriðja vetri í Þorlákshöfn . Útlit og atferli Silfurmáfur er stærsti máfurinn með grátt bak og svarta vængbrodda . Hann er nokkru minni en hvítmáfur og eilítið stærri en sílamáfur , sterklega vaxinn með hlutfallslega stutta , breiða vængi . Fullorðinn fugl er hvítur á höfði og að neðan , en ljósgrár á baki og yfirvængjum . Svartur bekkur er á stéli . Á öðru ári verða bak og yfirvængir grá og kviður og bringa ljós . Á þriðja ári lýsast fuglarnir enn , en þó vottar fyrir svarta stélbandinu og þeir fá fullan skrúða á fjórða ári . Að ofan og niður : silfurmáfur á 2. ári , fullorðinn og á 1. ári í Þorlákshöfn . Goggur er gulur með rauðan blett á neðra skolti á fullorðnum fugli . Fætur eru ljósbleikir . Á ungfugli er goggur dökkbrúnn og fætur brúnir , hvorutveggja lýsist með aldrinum . Augu eru brún á ungfugli en ljósgul með rauðan augnhring á fullorðnum . Röddin líkist rödd hvítmáfs en tónhæð er meiri . Fluglag og hegðun er svipuð og hjá öðrum stórum máfum . Silfurmáfur er félagslyndur og er oft í félagsskap annarra máfa . Silfurmáfshjón í tilhugalífinu í Þorlákshöfn . Silfurmáfshreiður í Krossanesborgum . Silfurmáfur fæðir fullvaxta unga á Þórshöfn . Lífshættir Silfurmáfurinn lifir á fjölbreyttri fæðu , svo sem fiski , krabbadýrum , skeldýrum , skordýrum , hræjum og úrgangi , sem hann tekur á sjó , í fjörum eða af landi . Hann verpur í byggðum í grasbrekkum , klettum , eyjum og jafnvel á söndum nærri sjó , stundum innan um aðra stóra máfa . Hreiðrið er allvönduð dyngja úr þurrum gróðri , sprekum og þangi . Eggin eru oftast þrjú og er álegutíminn rétt rúmar fjórar vikur . Ungarnir verða fleygir á 5 – 6 vikum . Silfurmáfur hóf varp hér á landi upp úr 1930 og hefur alla tíð verið algengastur á Austfjörðum . Hann verpur nú um land allt nema við Breiðafjörð og á Vestfjörðum en þar er veldi hvítmáfsins . Þessir tveir máfar blandast og eru kynblendingarnir frjóir . Stofninn er talinn vera 5.000 – 10.000 pör . Hann er á válista en er samt ófriðaður ! Silfurmáfur er að nokkru leyti farfugl en það eru aðallega ungfuglar sem fara til Bretlandseyja á veturna . Honum hefur fækkað töluvert í Evrópu og er hann nú á válista . Hér á landi benda vetrarfuglavísitölur 1985 – 2014 til samfelldrar fækkunar frá 1990 . Þjóðtrú og sagnir Þar sem silfurmáfur er nýlegur landnemi , er ekkert í þjóðtrúnni tengt honum beint . En hjá nágrannaþjóðunum skipar hann stærri sess , þar sem hann hefur verið algengasti stóri máfurinn um aldir . Hann og aðrir máfar eru oft tengdir margs konar þjóðtrú um veðurfar og afla og jafnvel líf og heilsu sjómanna . Myndir og texti eftir Jóhann Óla Hilmarsson . Straumandarpar í iðukasti á Laxá í Mývatnssveit . Straumandarsteggur við Laxá í Laxárdal . Útlit og atferli Heimkynni straumandar eru straumharðar lindár og brimasamar strendur . Hún er smávaxin , hálsstutt og dökk kafönd með hátt enni og fleyglaga stél . Steggurinn er afar skrautlegur . Grunnliturinn er dökkblár og er hann alsettur hvítum , svartjöðruðum rákum . Síður og kollhliðar eru rauðbrúnar , vængir dökkir með lítt áberandi , stuttum , hvítum vængreitum , axlafjaðrir með hvítum langrákum . Steggur í felubúningi og ungfugl eru móskulegri en þó vottar fyrir litamynstri í þeim . Kolla er öll svarbrún , með hvíta bletti á hlustarþökum og milli augna og goggs , ljós á kviði . Goggur er stuttur , blýgrár , fætur grábláir ( steggur ) eða grænleitir ( kolla ) . Augu eru brún . Straumandarsteggur við Laxá í Laxárdal . Straumandarpar í iðukasti á Laxá í Mývatnssveit . Straumönd stingur sér á kaf í iðukasti . Straumönd flýgur hratt með hröðum vængjatökum og veltum lágt yfir vatnsfleti . Hún flýgur sjaldan yfir land en fylgir ám og þræðir þá hverja bugðu árinnar og fer jafnvel undir brýr . Straumöndin er mjög fimur sundfugl og getur synt bæði í hörðum straumi og brimi og kafað eftir æti í hvítfyssandi iðuna . Skrautbúningur steggjanna fellur oft ágætlega inn í umhverfið , svo að erfitt getur verið að koma auga á endurnar . Straumöndin sperrir oft stélið á sundi og rykkir til höfðinu . Hún er spök og félagslynd , er utan varptíma oftast í litlum þéttum hópum . Kollan sér um útungun og uppeldi unga , meðan steggurinn fer til sjávar til að fella flugfjaðrir , oftast upp úr miðjum júní . Steggur gefur frá sér lágt blístur en kolla hrjúft garg , er þó yfirleitt þögul . Straumandarpar á góðri stundu á Laxá í Mývatnssveit . Straumendur við Tunguós á Snæfellsnesi . Lífshættir Straumöndin er dýraæta . Sumarfæða hennar er fyrst og fremst bitmýslirfur og púpur , sem hún kafar eftir í straumvatni , einnig rykmýs - og vorflugulirfur . Á sjó er fæðan ýmis smádýr : þanglýs , marflær , kuðungar og skerar . Ungi fær salibunu með mútter á Laxá í Mývatnssveit . Straumandarkolla með hálfstálpaða unga á Laxá í Mývatnssveit . Straumönd heldur sig á sumrin við straumharðar lindár og útföll úr stöðuvötnum þar sem nóg er af bitmýi . Hreiðrið er á árbökkum eða í hólmum , vel falið milli steina eða í gróðri . Hún verpur 4 – 8 eggjum í dúnklætt hreiður , útungun tekur um 4 vikur og ungarnir eru lengi á ánni , þeir verða fleygir á 9 – 10 vikum . Utan varptímans dvelur straumöndin við brimasamar klettastrendur ( brimdúfa ) . Straumandarpar við Laxá í Laxárdal . „ Brimdúfur “ við Hafnir á Suðurnesjum . Útbreiðsla og stofnstærð Straumöndin er staðfugl . Einu varpstöðvar hennar í Evrópu eru hér á landi en hún finnst annars austast í Síberíu , á Grænlandi og við norðanverða vestur - og austurströnd N-Ameríku . Hér finnst hún um allt land þar sem búsvæði hennar er að finna , lífríkar lindár . Oft gerir hún sér að góðu væna læki ef þar þrífst bitmý . Stöku sinnum sjást straumendur á lífríkum ám á veturna , eins og á Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu og Sogi . Varpstofninn er talinn vera 3000 – 5000 pör og vetrarstofninn um 14.000 fuglar . Þjóðtrú og sagnir Líkt og á við um aðrar endur “ Líkt og á við um aðrar endur kemur straumöndin ekki oft fyrir í íslenskri þjóðtrú þrátt fyrir skrautlegt yfirbragð og sérkennilega lífsháttu . Ef þú hefur þurrkað höfuð af straumandarstegg í fórum þínum á það að verja þig „ öllu illu eðli og ónáttúru “ . Þekkt er sagan af spurningu á prófi í barnaskóla nokkrum um miðja síðustu öld , þar sem spurt var hver væri fallegasti fuglinn . „ Rétta “ svarið var straumönd og rangt var gefið fyrir önnur svör . Árið 1817 fórst áttæringur sem hét Straumönd með 12 manns innanborðs á leið frá Grímsey til lands . Nokkuð hefur verið skrifað og ort um þann atburð . Hjá flestum vaðfuglum ala báðir foreldrarnir önn fyrir ungunum sem yfirleitt eru bráðgerir og yfirgefa hreiðrið strax og þeir eru orðnir þurrir . Hann er svartur um bak , höfuð og háls niður á bringu en hvítur að neðan . Tjaldar á farflugi taka land í Mýrdal . Hann flýgur venjulega fremur lágt . Tjaldur á Stokkseyri færir ungum sínum ánamaðk . Eggin eru oftast þrjú , útungunartíminn er 24 – 27 dagar og ungarnir verða fleygir á 28 – 32 dögum . Hreiðrið er grunn dæld í sendinni jörð eða möl , ávallt á berangri , fóðrað innan með þurrum gróðri , smásteinum og skeljabrotum . Hann var áður sjaldgæfur á Norður - og Austurlandi en hefur náð þar fótfestu á síðustu áratugum . Landnámið stendur hugsanlega enn yfir , t.d. á Ströndum , en þar fjölgaði fuglum verulega á árunum 1995 til 2007 . Varpstofninn er talinn vera 10.000 – 20.000 pör . Þjóðtrú og sagnir Íslensk þjóðtrú geymir ekki margt um tjaldinn . Í norskri þjóðtrú er hann vorboði og spáfugl um veðurfar komandi sumars . Rauðfættur fuglinn í fjörunni , hann kann ekki að kreppa sig í körinni , eingan ber hann ótta fyrir örinni , ekki heldur tekur hann á tjörunni , svo snillilega sneiðir hann hjá snörunni . Í hámálinu hreykir hann sér , heyrast má þar skvaldur , svartan kufl á baki ber blóma dreginn faldur . Fuglinn í fjörunni , fullur er hann með galdur . Bráðum kveikir fenjaflói fífublysið mjallahvíta . Úr ljóðinu Á vordegi eftir Ólaf Jóhann Sigurðsson . Enginn í eyðidal Þegar komið er í eyðidal er ekkert . Þegar komið er í eyðidal er ekkert . Hún er auðgreind á löngum fjaðraeyrum sem sjást aðeins þegar fuglinn situr . Annars er eyruglan í felulitum og fellur vel inn í umhverfi sitt þegar hún situr á trjágrein . Eyrugla á óðali sínu . Eggin eru oftast 4 – 6 og útungunartími er 25 – 30 dagar . Sameiginlegur hvíldarstaður ( e. roost ) á veturna er eitt af sérkennum eyruglu , en slíkt tíðkast ekki hjá öðrum uglum sem sofa langoftast stakar . Eyrugla sem gerði sér hreiður í gjárvegg . Eyrugla með aðalbráð sína , hagamús . Stopult hefur verið fylgst með landnámi eyruglunnar , en einhver varptilvik hafa þó verið staðfest flest ár . Fremur brösuglega gekk hjá uglunum að koma ungum á legg , væntanlega vegna þurrka , og áttu margir fuglar erfitt með að ná í æti þess vegna . Þetta kvak þeirra heyrist mest á síðkvöldum eftir miðjan júní . Hann er fullvaxinn , en ekki enn að fullu fiðraður og vantar enn fjaðraeyrun . Urtöndin telst til andfuglaættbálksins ásamt svönum og gæsum , þessir fuglar tilheyra síðan allir sömu ættinni , andaætt . Útlit og atferli Urtönd er minnsta öndin sem verpur hér og raunar minnsta önd Evrópu . Í felubúningi á fellitíma er steggur eins og kolla , en dekkri og jafnlitari að ofan . Urtandarhjón að vetrarlagi í Fossvogsdal . Urtöndin hefur sig bratt til flugs , er lítil og þéttvaxin með hnöttótt höfuð , stuttan háls og mjóa vængi . Urtandarhjón að vetrarlagi í Fossvogsdal . Urtöndin heldur sig á veturna bæði á grunnum vogum eða víkum á sjó og á ferskvatni inn til landsins þar sem ekki leggur . Varpheimkynni eru víða í Evrópu og Asíu . Kollan verður ekki greind frá urtönd . Endur voru helst taldar veðurvitar og voru þær jafnvel kallaðar spáfuglar vindanna . Sömuleiðis virðast skáld ekki hafa haft áhuga á að yrkja um þessa kviku önd , hinn tregafulli söngur villiandarinnar kveður ekki upp úr með tegundina . Myndir og texti eftir Jóhann Óla Hilmarsson .