Þú ert hér : Forsíða / Færslur / Kynferðislegt ofbeldi : krabbamein á þjóðarlíkama Kynferðislegt ofbeldi : krabbamein á þjóðarlíkama Úr Tímariti Máls og menningar 4. hefti 2015 Þegar þessi orð eru skrifuð geisar í íslenskum blöðum og á bloggsíðum umræða um nýjar bækur íslenskra karla sem segja frá ofbeldi , andlegu og líkamlegu . Tekist er á um hugtökin sannleika og lygi , staðreyndir og skáldskap , og ýmis vanhugsuð og ófögur orð hafa fallið í hita leiksins . Ljóst er að um leið og umræðan snýr að kynferðislegu ofbeldi er kveikiþráðurinn stuttur og svo virðist sem ‚ játningabækur ‘ karla mæti nú álíka viðhorfi og slíkar bækur kvenna gerðu fyrir tveimur til þremur áratugum . Í sjónvarpsþætti er rætt við lögmann sem segir „ allt of [ mikla ] umræðu um kynferðisbrot á Íslandi “ og telur jafnframt að „ réttarkerfið á Íslandi í kynferðisbrotamálum […] virki mjög vel . Sérstaklega fyrir brotaþola “ . [ 1 ] Slík staðhæfing er hlægileg , þótt málefnið sé grafalvarlegt , því allar tölur og rannsóknir benda til hins gagnstæða . Steinar Bragi hefur margítrekað að kveikja skáldsögunnar Kötu sé ekki síst fólgin í þessari staðreynd ; hversu algengt kynferðisofbeldi sé á Íslandi , ekki síður en erlendis ; hversu ófært dómskerfið sé um að taka á málefninu og hversu fátíðir og vægir dómar séu í málaflokknum . Hann nefnir til sögunnar bók Þórdísar Elvu Þorvaldsdóttur , Á mannamáli : ofbeldi á Íslandi , brotin , dómarnir , aðgerðirnar og umræðan ( 2009 ) , sem hafi haft gríðarleg áhrif á sig og segist hafa skrifað Kötu af „ réttlætiskennd “ , að hún sé drifkraftur skrifanna . [ 2 ] Það er þó ljóst að málefnið hefur brunnið á Steinari Braga lengur því skáldsaga hans Konur ( 2008 ) getur einnig talist innlegg í þessa umræðu . Báðar þessar skáldsögur lýsa , hvor á sinn hátt , sálfræðilegu og siðferðislegu hruni , um leið og þær taka með ögrandi og óvægnum hætti á stöðu kvenna í nútímasamfélagi . Í athyglisverðri grein sem Steinar Bragi birti á vefritinu Nei , 14. nóvember 2008 , gerir hann tilraun til að greina vandann sem hann telur hrjá íslenskt samfélag á árdögum fjármálahrunsins og setur fram ögrandi hugmyndir og hvetur til byltingar . Rætur vandans sér hann í þeirri valdníðslu sem sprettur af því sem hann kennir við ‚ karlmennsku ‘ sem farið hefur úr böndunum : Vandinn er okkar allra , en uppruni hans virðist að einhverju leyti bundinn við karlmennskuna , þ.e. þá eiginleika harðsækni , þors og viljastyrks sem eru kenndir við karlmennsku ( af hættulegri íslenskri þjóðernisást er talað um víkinga ) og nánar tiltekið ofvöxt sem hleypur í óhamda karlmennskuna og gerir hana að dragbít á alla framþróun , eða eyðileggingarafli . Það er ekkert hættulegra á jörðinni en hvítur miðaldra karlmaður . Það þarf að hemja þá . [ 3 ] Þessa óhömdu karlmennsku tengir Steinar Bragi við alfa-apa af ætt bavíana , sem eru „ með agressífustu dýrum jarðarinnar “ og eru ættflokki sínum hættulegir ; berja , nauðga og drepa ef þeir komast upp með það . Líkingin er svakaleg en Steinar Bragi segist sjálfur kannast við þær hvatir sem um er að ræða : Ég er sjálfur hvítur karlmaður , allt að því miðaldra . Ég finn í mér heiftina . Ég veit ég get verið hættulegur . Eða á máli dýrafræðinganna : ég finn í mér alfa-tilhneigingu , mig langar að upphefja mig á kostnað annarra , vera tilbeðinn , éta og drekka brennivín þar til ég æli , beygja aðra rækilega undir mig og drottna , hvaða nafni sem ég svo kalla það ; mig langar oft að láta rækilega til mín taka þegar kemur að hvötunum […] [ 4 ] Steinar Bragi hvetur til þess að brugðist verði hart við þegar slíkar hvatir skjóta upp sínum ljóta kolli , hvort sem er á sviði atvinnulífs eða einkalífs ; á því velti velferð samfélagsins . Skáldsögurnar Konur og Kata mega kallast innlegg í baráttuna gegn valdbeitingu alfa-karlapanna ; í báðum bókunum eru fulltrúar þeirra á ferli og svífast einskis til að framfylgja vilja sínum . Bækurnar hafa því skýrt pólitískt markmið og kann að vera að einmitt í þeirri staðreynd liggi ástæður þess hversu hörð umræða varð um þær báðar . En Steinar Bragi er snjall höfundur og það væri fráleitt að dæma bækur hans aðeins út frá pólitísku inntaki eða markmiði , án þess að ég vilji gera lítið úr því . Það er til að mynda ekki síður áhugavert að sjá hversu leikinn hann er í því að blanda saman ólíkum gervum bókmennta ; hvernig hann nýtir sér eiginleika spennu - og glæpasagna en vefur jafnframt raunsæi og fantasíu samanvið og leyfir textanum að ná ljóðrænum hæðum á köflum . Viðbrögð lesanda við báðum þessum skáldsögum voru blendin . Einn gagnrýnandinn komst þannig að orði um Konur að bókin væri „ samtímahrollvekja sem sprottin væri upp úr íslenska gullæðinu í upphafi 21. aldar “ [ 5 ] enda má skilja frásögnina sem ádeilu á menn sem í krafti peninga yfirstíga öll mörk siðferðis . En það eru ekki bara fjárglæframenn sem Steinar Bragi beinir spjótum sínum að ; í viðtölum sem tekin voru við hann þegar Konur kom út gagnrýndi hann einnig listamenn sem að hans mati tóku þátt í því spillta lífi sem gróðærið fæddi af sér ; listamenn stunduðu sjálfsritskoðun til að þeim yrði ekki hafnað af þeim sem áttu næga peninga til að borga brúsann . Plottið í Konum snýst um „ listgjörning “ sem listamaður fjármagnaður af útrásarvíkingum útfærir á djöfullegan hátt og felur beinlínis í sér pyntingar á konum og dráp á barni . Frásögnin af gildrunni sem aðalpersónan , Eva , er leidd í er svo óhugnanleg að margir lesenda vörpuðu bókinni frá sér með viðbjóði og einn gagnrýnandi komst þannig að orði að bókin lýsti listinni „ að pína konur “ . [ 6 ] Steinar Bragi hélt því hins vegar fram að vildi maður stuðla að breytingum á óþolandi ástandi yrði að bregðast við á óvæginn hátt og af krafti . Hinar ögrandi skáldsögur hans Konur og Kata eru hvor um sig liður í viðbragði höfundarins við þessu óþolandi ástandi . Varla fer hið pólitíska markmið Kötu fram hjá nokkrum lesanda . Frásögnin lýsir sálfræðilegu hruni hjúkrunarkonunnar Kötu í kjölfar hvarfs dóttur hennar , sem síðar kemur í ljós að hefur verið nauðgað af þremur mönnum og í kjölfarið myrt , og síðan hvernig hún rís úr þeim sálarrústum þegar hún hefur fundið sína persónulegu leið til ‚ réttlætis ‘ . Sögð er breið saga af fjölskyldulífi , af hjónabandi sem ekki stenst álagið , af rannsókn lögreglu sem er hæg og þótt glæpurinn upplýsist nær armur laganna ekki til ofbeldismannanna vegna skorts á sönnunargögnum . Lýst er hvernig ásetningur Kötu að taka málin í sínar eigin hendur vex eftir því sem henni verður vangeta kerfisins betur ljós og bókinni lýkur á lýsingu á tilveru hennar í fangelsinu þar sem hún situr af sér dóm fyrir hefndarmorð á nauðgurunum og morðingjunum þremur . Þaðan svarar hún bréfum og sinnir viðtalsbeiðnum sem henni berast „ frá innlendum og erlendum fjölmiðlum og fólki sem var að vinna ritgerðir við háskóla “ . Og þangað berast henni fréttir af hefndardrápi tveggja norskra húsmæðra „ sem þær sögðu innblásið af Kötu “ og „ aðgerðahópi kvenna “ á Spáni sem stofnaður hefur verið í hennar nafni . Í viðtali við Nýtt líf hvetur hún til aðgerða gegn kynbundnu ofbeldi því þrátt fyrir tölulegar staðreyndir „ er hvorki áhugi né vilji hjá helstu stofnunum samfélagsins til að gera meira en ræða það […] án teljandi árangurs . “ Kata lýsir ástandinu sem kynjastríði : „ Meðan stríðið geisar og hundruð þúsunda okkar falla á hverju ári , hafna ég samræðu um hvort það eigi sér stað eða ekki . Það eina sem við þurfum að ræða eru aðgerðir til að breyta því . Mannréttindi eins og þau eru skilin í dag miða að þörfum og áherslum helmings mannkyns : karla . Þeir tala um frelsi , réttlæti og bræðralag en á þessu veisluborði hugmyndanna njótum við konur bara brauðmolanna sem falla í gólfið . Meðan okkur er nauðgað , við erum drepnar , seldar mansali í milljónatali , barðar og sligaðar af körlum , og niðurlægðar svo aftur með viðbragðaleysi samfélagsins , þá höfnum við þessum karlmiðuðu hugmyndum . Þangað til við sitjum öll við sama borð og réttindunum er jafnt útdeilt setjum við fram okkar eigin áherslur : Vernd , refsingu og systralag . “ ( 513 ) Hið sálfræðilega niðurbrot hefur stuðlað að pólitískri vakningu Kötu og í bókarlok virðist hún sátt . Líf hennar hefur öðlast merkingu fyrir tilverknað hefndarinnar en áður var það rúið tilgangi . Ákveðinn vendipunkt má greina í þróun persónunnar þegar komið er fram yfir miðja bók ( kafli 48 ) , þar sem hún veltir fyrir sér lífi sínu og spyr tilvistarlegra spurninga : Hvaða möguleiki átti kona eins og hún ? Á miðjum aldri […] Fyrir hvað lifðu þau í millistéttinni ? Á hverju þrifust þau ? Leið þeim vel ? Voru möguleikar þeirra , og Kötu sjálfrar , samofnar ? Sætu þau gúglandi fram í dauðann ? Spilandi Crazy bird-tölvuleiki ? Hvaða merkingu höfðu þau í hinu stærra samhengi ? – Sem neytendur ? Starfskraftar ? Foreldrar ? Sem hagvaxtarhvetjandi fjölgendur ? Fyrir hvað lifði hún , Kata , sem hafði ekki þegar reynst rangt og / eða ófullnægjandi ? Lifði hún af öðru en vana ? – Blindri , ópersónulegri lífslöngun sem hún deildi með dúfum , burknum og músum ? Eða hvað – í tilfelli miðaldra konu – endurspeglaði betur stöðu hennar og framtíðarhorfur en stéttin ? ( 353 ) Niðurstaða Kötu er að hún geti ekki lengur afborið „ venjulegt líf “ , hún hafi „ engu að tapa “ og verði „ að feta veg athafna “ ( 356 – 357 ) . Að öllum líkindum er það þessi þráður bókarinnar sem er hvað mest ögrandi og gefur tilefni til endalausra pælinga um hvort það að taka refsinguna í sínar eigin hendur sé siðferðislega ásættanlegt . Hæpið væri að fullyrða að höfundur sé á sömu skoðun og Kata , þótt hann láti hafa eftir sér í viðtali að óskin eftir að „ drepa gerandann “ sé „ eðlileg “ . [ 7 ] Líklega geta flestir foreldrar ungra kvenna fundið þá ósk í eigin brjósti við slíkar aðstæður sem Kötu eru búnar . Hvort þeir myndu hrinda henni í framkvæmd er allt annað mál . Það sem situr helst eftir þegar bókin hefur verið lesin eru þó ekki endilega pælingar um hefndarferlið og hinar hrikalegu lýsingar á ofbeldinu sem þar er á ferðinni . Ásæknari eru myndirnar sem Steinar Bragi dregur upp af hinu „ venjulega “ lífi og vanköntum þess ; áhugaverðari eru lýsingarnar á vinnu Kötu á krabbameinsdeildinni – sem geta líka kveikt þá hugmynd að ofbeldi gegn konum sé krabbamein á þjóðarlíkamanum – og kaflarnir sem gerast í dúkkuhúsi dótturinnar gefa tilefni til ýmiss konar vangaveltna um speglanir á milli raunsæissviðs og fantasíusviðs frásagnarinnar . Þá vekja athygli meitlaðar náttúrumyndir sem flestar tengjast líðan aðalpersónunnar , eins og eftirfarandi tilvitnanir sýna . Sú fyrri tengist því að hefndarferlið er farið að mótast í huganum á Kötu og sú síðari er lokaorð bókarinnar : Hún lokaði augunum og slakaði á . Eftir svolitla stund komu til hennar vetrarmyndir úr skógi , og af litlum kofa innan í kúpli sem var hristur til að kalla fram snjó . Allt í kringum hana var hvítt og bak við kofann var botnfrosin tjörn : síli , ormar , pöddur og allt sem lifði hafði grafið sig ofaní botnleðjuna sem var ennþá volg eftir sumarið , hægði á hreyfingum og efnaskiptum , hægði á öndun og hjartslætti og hugsun þar til einungis eitt stóð eftir , bláþráður hugsunar : að lifa . ( 330 ) Á kvöldin sveipaðist fangelsið mistri sem kom utan af hafi . […] Trén sveifluðust án þess að vind hreyfði í skóginum , blómin drúptu höfði svo að krónublöðin námu við jörðu og laufblöðin héngu lóðrétt niður af greinunum . Þykkt ský af frjókornum hékk fyrir skóginum og þegar um hægðist lögðust þau eins og fínlegt ryk yfir húsin , borgina og heiminn allan . ( 515 ) Hvort Kata er reyfari í fagurbókmenntaham eða fagurbókmenntir í reyfaraham skiptir engu máli . Steinari Braga hefur tekist að skrifa kraftmikla , breiða samfélagslýsingu sem heldur lesanda föngnum , vekur til umhugsunar um leið og hún ögrar . Spurt hefur verið hvort höfundur yfirstígi siðferðileg mörk í frásögninni . Ekki ætla ég að svara því en þegar þessi lokaorð eru skrifuð les ég á forsíðu Fréttablaðsins : „ Íbúð í Hlíðunum var útbúin til nauðgana . Tveir karlar , grunaðir um hrottaleg kynferðisbrot , ganga lausir . Málið er í rannsókn : Samkvæmt áreiðanlegum heimildum blaðsins fann lögregla í íbúðinni ýmis tól og tæki sem mennirnir eiga að hafa notað við nauðganirnar , svo sem svipur , reipi og keðjur . Þá voru hankar í loftinu sem grunur leikur á að mennirnir hafi notað til að hengja upp aðra konuna meðan ráðist var á hana . “ [ 8 ] Hafa ekki mörk raunveruleika og skáldskapar máðst út ?