Um það bil níu ígræðsluaðgerðir eru á hverju ári á Landspítala . Það var heillaspor fyrir Landspítala og íslenskt samfélag að hefja ígræðslur nýrna hér á landi . Nýraígræðslur á Landspítala eru eingöngu frá lifandi gjöfum en ígræðslur frá látnum gjöfum eru erlendis . Í tengslum við þessar ígræðslur var ígræðslugöngudeild spítalans efld en í ígræðsluteymi spítalans eru nýrnalæknar , þvagfæraskurðlæknar , hjúkrunarfræðingur , félagsráðgjafi , sálfræðingur og sérhæfðir starfsmenn Blóðbankans . Íslendingar eru aðilar að Norrænu líffæraígræðslustofnuninni Scandiatransplant . Íslenskir nýrnalæknar hafa setið í stjórn samtakanna og þannig haft áhrif á stefnumótun og starfið innan þeirra . Það sem gerði kleift að veita slíka meðferð svo lengi var útvortis tenging milli slagæðar og bláæðar ( arteriovenous shunt ) úr teflóni sem var hönnuð af bandaríska lækninum Belding Scribner og var síðan við hann kennd Árið 1985 tókst að einangra erfðavísi rauðkornahvatans erýtrópoietíns í mönnum og í framhaldi af því hófst framleiðsla þess í hamstursfrumum með samrunaerfðatækni . Fáeinum árum síðar var lyf sem innihélt erýtrópoietín komið á markað og var þá í fyrsta sinn völ á virkri meðferð við blóðleysi af völdum nýrnabilunar . Frá árinu 2010 er samningur í gildi við Sahlgrenska-háskólasjúkrahúsið í Gautaborg í Svíþjóð Fyrsta nýraígræðslan fór fram á Íslandi í desember 2003 en fram að þeim tíma voru allar nýrnaígræðslur erlendis Frá janúar árið 2003 til desember 2012 hafa 63 Íslendingar fengið ígrætt nýra á Landspítala Tímamót urðu árið 1991 þegar lög voru sett hér á landi sem skilgreindu heiladauða og heimiluðu brottnám líffæra til ígræðslu . Þegar heiladauði hefur verið staðfestur er starfsemi annarra nauðsynlegra líffærakerfa hins látna haldið gangandi með vélbúnaði og lyfjum þar til gjafalíffærin hafa verið numin brott . Sá sem orðinn er 18 ára getur gefið líffæri til ígræðslu . Lifandi líffæragjafi getur gefið annað nýra sitt , hluta af lifur og einnig er hægt að gefa hluta af lunga . Aðstandendur látinna einstaklinga synja ósk um líffæragjöf í 30 - 40% tilvika hér á landi . Ekki er vitað hverjar eru meginástæður fyrir neitun um líffæragjöf en þetta er afar viðkvæmt málefni . Athygli vekur að líffæragjafakort hafa lítil áhrif haft á fjölda gjafa í Bandaríkjunum . Víða í Evrópu hafa verið sett lög sem gera ráð fyrir ætluðu samþykki . Einnig er mikilvægt að hirða húðina vel , sérstaklega á það við einstaklinga með sykursýki því hætta á fótasárum er talsverð mikil hjá þeim Sýkingar seinka eða geta komið í veg fyrir líffæraígræðslu Enginn sjúklingur með ígrætt líffæri ætti að reykja og allra síst þeir sem eru með sykursýki ... að hjá hluta þeirra sem hafa fengið ígrætt nýra er sykursýki orsök nýrnabilunarinnar ? Venjulega eru góðar líkur á að endurtekin nýraígræðsla heppnist . Það er því mikilvægt að vera vakandi fyrir vanlíðan þeirra og að sjá til þess að börn og unglingar fái aðstoð við að ráða fram úr vandamálum sem kunna að vera fyrir hendi . Stuðningur við fjölskyldur langveikra barna og unglinga er einnig nauðsynlegur Lyfjagjöf fyrir og eftir ígræðsluaðgerð getur valdið breytingum á útliti og þroska líkamans . Á þessum undirbúningstíma mun nýrnasérfræðingurinn ræða um mögulegar meðferðir , þ.e. skilun og ígræðslu . Nýraígræðslur eru æskilegri kostur en skilunarmeðferð , ef aðstæður og heilsa leyfa , sérstaklega þegar litið er til langs tíma . Það er þó alls ekkert skilyrði . Áður en ákveðið er að einstaklingur sé hæfur til að gangast undir ígræðslu nýra þarf hann að fara í umfangsmikið mat til að tryggja að ekki séu fyrir hendi aðrir alvarlegir sjúkdómar eða vandamál sem mæla gegn ígræðslu . Ef einstaklingur er enn á vinnumarkaði þegar komið er að ígræðslu ætti að kanna veikindarétt hjá vinnuveitanda og stéttarfélagi . Væntanlegur nýraþegi á að leggja allt kapp á að halda sér í eins góðu líkamlegu formi og unnt er á meðan hann bíður eftir ígræðslunni . Þeir sem eru of þungir ættu að nýta tímann til að grennast . Hægt er að leita til hjúkrunarfræðings á ígræðslugöngudeild og Félags nýrnasjúkra varðandi það . Nauðsynlegt getur því reynst að sjúklingur fari blóðskilun fyrstu dagana eftir ígræðslu . Sé nýrað úr lifandi eða nýlátnum gjafa eru miklar líkur á að það fari strax að framleiða þvag . Það auðveldar hreyfingu og öndun og minnkar hættu á aukaverkunum vegna svæfingar og rúmlegu . Matur og drykkir . Alla jafna má byrja að drekka fljótlega eftir aðgerð , jafnvel samdægurs og borða daginn eftir . Nauðsynlegt er að nýraþeginn fylgist með að meltingin komist í lag og láti vita ef það gengur treglega . Útskrift og reglulegt eftirlit . Kviðskilunarleggur . Ef nýraþegi er með kviðskilunarlegg er hann yfirleitt fjarlægður í ígræðsluaðgerðinni nýra frá lifandi gjafa . Höfnun á ígræddu líffæri má hindra eða bæla með lyfjum . Snögg hækkun kreatíns í blóði getur verið merki höfnunar en getur líka stafað af öðrum orsökum t.d. ófullnægjandi vökvamagni í líkamanum . Fyrstu mánuðina er eftirlit með ígræðslusjúklingum þétt og þá eru jafnan gerðar blóðrannsóknir . Þessi tegund höfnunar kemur yfirleitt fram seinna en getur komið fram allt frá nokkrum mánuðum til nokkrum árum eftir ígræðslu . Enn er ekki völ á virkri meðferð gegn langvinnri höfnun en ígrætt nýra getur starfað ágætlega í marga mánuði og jafnvel ár áður en þörf er á skilunarmeðferð eða hugsanlega endurígræðslu . Í ígræðsluaðgerðinni eru gefin öflug ónæmisbælandi lyf . Hafa skal strax samband við nýrnalækni ef rof verður á reglubundinni inntöku lyfja eða ef breyting verður á líðan Helstu ónæmisbælandi lyf sem nýraþegar taka til frambúðar : Takrólímus ( Prograf , Advagraf ) hefur sértæka ónæmisbælandi verkun og er meginlyf flestra nýraþega . Mýkófenólat ( Cellcept , Myfenax , Myfortic ) er annað helsta ónæmisbælandi lyf nýraþega auk takrólímus / cýklósporín . Kemur í töflum eða hylkjum til inntöku . Stöðugt er verið að þróa ný lyf við höfnun og prófa þau á rannsóknarstofum og ígræðslustofnunum . Því stærri sem lyfjaskammtarnir eru þeim mun líklegri eru aukaverkanir . Eftir því sem bæling ónæmiskerfisins er meiri aukast líkur á sýkingum . Þar á meðal eru veirusýkingar en ýmsar veirur sem hafa bólfestu í líkamanum geta tekið að fjölga sér við þessar aðstæður . Þá er hægt að uppræta CMV-sýkingu með lyfjagjöf í æð Aukin hætta er á ýmsum bakteríusýkingum og því er notuð fyrirbyggjandi sýklalyfjameðferð með lyfinu trímetóprím-súlfametoxazól ( Trimezol , Primazol ) í allt að 6 mánuði eftir ígræðslu Sveppasýkingar geta gert vart við sig víða í líkamanum , einkum í munni og kynfærum kvenna . Forðast ber sólarlampa og sólböð . Nauðsynlegt er að nota sterka sólarvörn til að verja húðina . Mælt er með árlegu eftirliti hjá húðsjúkdómalækni Takrólímus og cýklósporín koma í veg fyrir höfnun á ígrædda nýranu en geta jafnframt valdið skerðingu á starfsemi þess . Mikilvægt er að þeir sem taka lyfið leggi sig fram við umhirðu tanna og tannholds og séu í reglubundnu eftirliti hjá tannlækni . Prednisólon . Mikilvægt er að hafa í huga að inntaka ýmissa lyfja getur haft áhrif á efnaskipti ónæmisbælandi lyfja og þar af leiðandi styrk þeirra í blóði . Reglulegt eftirlit og rannsóknir eftir ígræðsluaðgerðina eru jafnmikilvægir þættir og ígræðslan sjálf . Stefnt er að hærri blóðþéttni fyrstu mánuðina eftir ígræðslu en þegar legra er um liðið . Ef fækkun verður á hvítum blóðkornum í blóðinu getur þurft að draga úr skammti mýkófenólats og annarra lyfja sem geta valdið því . Sú rannsókn getur komið að gagni við greiningu á flæðishindrun í þvagvegi og höfnun Nýrasýni . Eftir vel heppnaða ígræðslu getur nýraþeginn snúið aftur til sinna venjulegra starfa og hátta bæði í einkalífi og tómstundum . Mataræði verður að taka mið af þessari hættu . Áfram er nauðsynlegt að takmarka saltneyslu því tilhneiging er til söfnunar salts í líkamanum sem leitt getur til bjúgs og hækkunar blóðþrýstings . Sterar auka matarlyst og geta því aukið hættu á þyngdaraukningu Nýraþeginn þarf að fylgjast vel með þyngdinni en erfitt getur verið að losna við óæskileg aukakíló Ráðgjöf hjá næringarráðgjafa getur verið hjálpleg eftir ígræðsluna Fara verður varlega fyrst eftir aðgerðina og forðast að lyfta þungu . Sumir nýraþegar geta þurft á sjúkraþjálfun að halda eftir langvarandi erfið veikindi . Kynlíf Kynlíf skaðar ekki nýrað . Það er vel verndað þar sem það er staðsett og verður ekki fyrir hnjaski við samfarir Eins og eftir aðrar stórar aðgerðir er ráðlegt að bíða með kynlíf í 6 - 8 vikur Einstaklingar sem ekki eru í föstu sambandi ættu alltaf að nota smokk við samfarir til að koma i veg fyrir kynsjúkdóma Sumir karlmenn fá stinningarvanda og bæði kyn geta fundið fyrir minnkandi áhuga á að stunda kynlíf þegar nýrnastarfsemin er léleg Eftir vel heppnaða ígræðslu kemur kyngetan venjulega aftur en það getur tekið tíma Sum lyf gegn háum blóðþrýstingi geta einnig haft áhrif á kyngetu Ráðlegt er að tala við nýrnalækni eða hjúkrunarfræðing á ígræðslugöngudeildinni og einnig er völ á kynlífsráðgjöf hjá sérfræðingi ef þess er óskað . Mörg dæmi eru um að konur hafi orðið þungaðar eftir nýraígræðslu Ef blæðingar hafa hætt meðan á skilunarmeðferð stóð hefjast þær venjulega aftur eftir nokkra mánuði . Gott er að byrja rólega , t.d. í hálfu starfi og auka síðan vinnuna eftir því sem þrek og þol leyfa . Ekki er þó mælt með ferðalögum erlendis fyrr en u.þ.b. einu ári eftir ígræðsluna . Í stöku tilvikum er ígræðsla nýra frá lifandi gjafa framkvæmd erlendis . Fylgdarmaður fær greidda dagpeninga fyrir þann tíma sem hann dvelur erlendis . Dagpeningar eru greiddir eftir á og sótt er um þá þegar heim er komið . Sjúkratryggingar Íslands gefa jafnframt út greiðsluábyrgð vegna flugfarseðils hjá Icelandair og greiðsluábyrgð til sjúkrahússins auk þess sem dagpeningar eru afgreiddir hjá þeim . Hægt er að hafa samband við Önnu Dóru Sigurðardóttur , félagsráðgjafa á Landspítala , til að fá frekari upplýsingar . Sjúkrahúskostnaður Sjúkratryggingar Íslands greiða kostnað sem tengist samþykktri meðferð erlendis fyrir nýraþega og einnig ef um er að ræða lifandi nýragjafa . Sjúkrahótel Í Gautaborg útvegar Sahlgrenska-háskólasjúkrahúsið húsnæði fyrir aðstandendur og fyrir nýraþega og nýragjafa ef þeir þurfa á að halda þegar þeir útskrifast af sjúkrahúsinu eftir aðgerð . Í stöku tilvikum er hægt að notast við áætlunarflug , sérstaklega ef hægt er að velja beint flug á áfangastað . Ef það gerist þá fer sjúklingurinn aftur heim og biðin heldur áfram . Slíkt er þó afar sjaldgæft þegar um er að ræða nýraígræðslur . Nýraþegar sem fá nýra frá látnum á Sahlgrenska-háskólasjúkrahúsinu í Gautaborg útskrifast 7 - 10 dögum eftir ígræðsluna . Nánari upplýsingar um aðstöðuna á Sahlgrenska-háskólasjúkrahúsinu í Gautaborg má fá hjá ígræðslugöngudeild Landspítala . Einnig er hægt að hafa samband við Ágúst Einarsson , fulltrúa Sjúkratrygginga Íslands í Gautaborg . Ágúst er einnig prestur Íslendinga í Svíþjóð ( kirkjan@telia.com ) . Hann aðstoðar sjúklinga og aðstandendur þeirra meðan á dvölinni stendur eftir þörfum í hverju tilviki . Túlkaþjónusta stendur öllum til boða . Heilsuhraust fólk á aldrinum 20 – 70 ára getur mögulega verið nýragjafi . Hægt er að gefa annað nýra sitt ef heilsan leyfir án þess að það skerði lífsgæði eða lífslíkur . Það er ómetanleg gjöf sem bætir lífsgæði þess sem þiggur . Við lífslok getur einstaklingur sem ákveður að gefa líffæri sín bjargað lífi margra einstaklinga sem eru á biðlistum eftir líffæri . Þannig geta jafnvel átta einstaklingar þegið líffæragjöf frá einum líffæragjafa en mikill skortur er á líffærum til ígræðslu um heim allann . Nánari upplýsingar veitir Hildigunnur Friðjónsdóttir , hjúkrunarfræðingur á ígræðslugöngudeild 10E á Landspítala Hringbraut , á dagvinnutíma í síma 543 6320 eða 825 3766 , tölvupóstur hildigun@landspitali.is Á vefnum Heilsuveru er hægt að skrá sig sem líffæragjafa við lífslok ( andlát ) . „ Ég hafði ekki hugmynd um hver nýragjafinn var fyrr en morguninn sem ég fór í aðgerðina og rakst á hann á ganginum fyrir utan skurðstofuna . Lækninn minn var farið að lengja eftir að það kæmi fram nýra sem passaði mér og bað okkur um að kanna möguleikann á nýragjöf hjá nánustu ættingjum og vinum . Konan mín sendi póst á nokkra þeirra sem við umgengust hvað mest en lét hann einnig flakka á nokkra aðra sem voru á póstlistanum okkar . Í dag erum við í ágætu sambandi enda eignast maður ekki nema einn svona vin á ævinni . “ „ Ég hugsa stundum til þess hvað það er notalegt og sérstakt að ég skuli vera með nýra sem hann Þorsteinn , maðurinn minn fæddist með . Jórunn var formaður félagsins í 5 ár en lét af því embætti á aðalfundi 2013 . Fyrir 15 árum fékk hún alvarlega blóðsýkingu með þeim afleiðingum að nýrun gáfu sig . Þorsteinn Magnússon , maður Jórunnar , bauðst strax til að gefa henni nýra en greindist með ristilskrabbamein og gekkst strax undir uppskurð . Efst í huga mínum er þakklæti til bræðra minna tveggja sem sýndu þetta mikla bræðraþel . Gjöfin er þess eðlis að hún verður aldrei fullþökkuð eða endurgoldin . “ „ Það gefur manni í raun og veru nýtt líf . “ Að gefa líffæri er stór ákvörðun og mikilvægt að gjafinn sé sáttur við ákvörðunina . Fyrir aðgerðina er nauðsynlegt að fá sem bestar upplýsingar um undirbúning , sjálfa aðgerðina og líðan eftir hana . Virða þarf slíka ákvörðun . 3 . Hvernig er með líkamlega virkni ? Hefurðu hugleitt hvernig þú bregst við verkjum eftir aðgerðina eða hvort þú treystir þér til að takast á við aukaverkanir sem e.t.v. gætu seinkað bata ? 9 . 12 . Ertu að skipta um starf á sama tíma og aðgerðin er fyrirhuguð ? 13 . Þá er einnig skimað fyrir lifrarbólgu B og C , HIV-veiru og öðrum veirusjúkdómum . Ef ekkert mælir á móti aðgerð er aðgerðardagur ákveðinn . Frekari upplýsingar um skurðaðgerðina veitir skurðlæknir fyrir aðgerðina . Eðlilegt er að nýragjafi og fjölskylda hans hafi áhyggjur af hugsanlegum eftirköstum í kjölfar aðgerðarinnar . Áhættuþættir skurðaðgerðar sem nýragjafi ætti að ræða við ígræðsluteymið : Verkir . Nýragjafi mun þurfa á verkjalyfjum að halda eftir aðgerðina Sýking . Komi sýking í skurðsárið verða gefin sýklalyf til meðferðar við henni . Mögulegt er að nýrað verði fyrir skemmdum meðan á aðgerðinni stendur . Allt er gert til að lágmarka þá áhættu . Nýrað liggur nálægt lunganu og það getur komið fyrir að opnað sé inn í fleiðruholið ( holið sem umlykur lungað ) í aðgerðinni . Ef það gerist gæti lungað fallið saman . Rannsókn / meðferð ekki hagað eins vel og unnt var eða í samræmi við þekkingu og reynslu á viðkomandi sviði . 4 . Bætur skal greiða vegna tjóns sem getur verið afleiðing þess að líffærið er fjarlægt nema allt bendi til þess að tjónið verði rakið til annars . Aðgerðin skilur eftir sig ör þegar nýrað er numið brott . Dæmi eru um fylgikvilla svo sem langvarandi verki , taugaskaða og kviðslit . Nánari upplýsingar fást hjá nýrnalækninum sem annast viðkomandi sjúkling eða hjá hjúkrunarfræðingi ígræðslugöngudeildar . Rannsóknir hafa sýnt að 80 - 97% nýragjafa sjái alls ekki eftir að hafa gefið nýra og jafnframt að þeir væru tilbúnir til þess að ganga í gegnum ferlið aftur ættu þeir þess kost . Líffæragjafar sem finna fyrir áhyggjum , kvíða eða annarri vanlíðan eru hvattir til að hafa samband við ígræðslugöngudeild Landspítala - transplant@landspitali.is Ráðlegt er að ræða við vinnuveitanda ef verið er að íhuga að gefa nýra til að kanna rétt sinn hjá fyrirtækinu . Flestir vinnuveitendur veita veikindaleyfi og hægt er að sækja um bætur til Tryggingastofnunar ríkisins vegna launataps í tengslum við aðgerðina . Hægt er að sækja um ferðastyrk ef gjafi býr fjarri Landspítala . Ef einstaklingur er sjúkratryggður á Íslandi eru rannsóknir , læknisheimsóknir og viðtöl á sjúkrahúsinu vegna mats og undirbúnings fyrir líffæragjöf viðkomandi einstaklingi að kostnaðarlausu . Ekki þarf heldur að greiða fyrir eftirlit og meðferð eftir aðgerð sem tengist ígræðslunni .