„ Þegar við heyrðum lýst eftir unglingum sem höfðu hlaupist á brott að heiman , hugsuðum við að það væri ekki nógu vel hugsað um þessi börn . Þetta væri foreldrunum að kenna . En núna vitum við betur , ” segja foreldrar 16 ára drengs sem ítrekað hefur hlaupist á brott , bæði að heiman og af ýmsum meðferðarstofnunum . „ Kannski er það auðveld skýring á vanda þessara barna ; að segja að þau hagi sér svona vegna þess að foreldrar þeirra séu ómögulegir . En vandinn er miklu margþættari en það . ” Drengurinn þeirra hefur neytt fíkniefna frá 14 ára aldri og hefur nýtt sér öll þau meðferðarúrræði sem ungmennum á hans aldri bjóðast . Hann hefur nokkrum sinnum verið á Stuðlum , á Háholti , á vistheimilum og í ýmsum sérskólaúrræðum . Hann hefur vart stundað skóla svo nokkru nemi síðan í áttunda bekk og hefur framið tugi afbrota til að standa straum af neyslu sinni . Foreldrar hans sjá sér ekki fært að hafa hann á heimilinu , þar eru tvö yngri börn og foreldrarnir óttast um hag þeirra . Hann hefur á tíðum verið nánast frávita af fíkniefnaneyslu inni á heimilinu ; margoft ógnað foreldrum sínum á ýmsan hátt og stolið frá þeim . Hann er með geðraskanir og telja foreldrarnir það eina af rótum vandans . Þau segja þau úrræði sem eru til lítið gagnast , drengurinn fái að ráða þar allt of miklu sjálfur og að hann þyrfti talsvert lengri meðferð en honum hefur verið boðið upp á . Auk þess segja þau hann svo skemmdan af neyslu og umgengni við óprúttna einstaklinga að það hafi haft veruleg áhrif á siðferðiskennd hans þannig að hann sé afar erfiður þeim sem sjá um meðferð hans . Núna hefur hann verið á vistheimili úti á landi í fjórar vikur og strokið þaðan tvisvar á þeim tíma . Drengurinn ólst upp á öðru heimili um tíma , deila stóð um forsjá hans og foreldrarnir telja það hafa haft afgerandi áhrif á líðan og þroska drengsins . Þau vilja ekki koma fram undir nafni og segja að saga sonar þeirra sé ekkert einsdæmi . Tugir barna og unglinga séu í sömu sporum . „ Þessir krakkar eru þannig , að ef þau eru í meðferð eða á vistheimili og segjast ætla að fara , þá fara þau bara . Drengurinn okkar stendur bara upp og fer ef honum líkar ekki að vera í meðferð , ” segir móðir hans . Þau nefna dæmi um nýlegt brotthlaup hans af vistheimili úti á landi , en þá gekk drengurinn út með allt sitt hafurtask , meðal annars fartölvu og seldi það til að kaupa fíkniefni og komast í bæinn . „ Hann er bara á þvælingi þegar hann strýkur svona , með félögum sínum , sem eru í svipuðum sporum og hann umgengst eiginlega enga aðra en neyslufélaga . Flestir aðrir hafa lokað á hann , ” segir faðirinn . Núna er drengurinn á vistheimili þar sem hann verður í sex mánuði og þau segja að þar fari engin markviss meðferð fram . „ Hann situr bara þarna og bíður og strýkur svo af og til . Hann þarf ekki að standast neinar kröfur , hann þarf ekki að ná neinum árangri , ” segja þau og telja það óviðunandi . „ Af hverju er ekki boðið upp á meðferðarúrræði þar sem þessum krökkum er skylt að vera í tiltekinn tíma ? Af hverju er ekki hægt að loka börn inni þegar það er vitað að ef þau strjúka , þá er það til að fara að sprauta sig ? ” spyr móðirin og segir að áður hafi verið til lengri meðferðarúrræði sem hafi nýst langt leiddum börnum vel . En þau séu ekki til lengur . „ Þetta hljómar kannski harkalega , en það hlýtur að vera betra fyrir þau að fara í langtímameðferð . Hver dagur án fíkniefna þýðir aukinn þroska . Þau byrja ung í ruglinu og staðna í þroska . Þess vegna þökkum við fyrir hvern dag sem hann er edrú , hann nær þá kannski örlítið meiri þroska . Okkar drengur þyrfti samfellda tveggja til þriggja ára meðferð . Þetta er langtímaverkefni . ” „ Þetta eru ólögráða einstaklingar sem eru ekki færir um að taka ákvarðanir um hvað þeim er fyrir bestu , ” segir faðirinn . „ En það er svo mikil meðvirkni í kerfinu , það er alltaf verið að passa upp á að halda krökkunum góðum í staðinn fyrir að segja hlutina eins og þeir eru . Með þessari meðvirkni er verið að fá þeim stjórntæki í hendur og kerfið dansar með krökkunum . Þau fara inn og út af meðferðarheimilum ef þau neyðast til þess og byrja svo strax aftur . En þau fá aldrei meðferð við hæfi . ” Sonur þeirra hefur nokkrum sinnum reynt að svipta sig lífi . Hann er greindur með áfallastreituröskun , en hefur aldrei fengið neina meðferð við því . Að auki er hann með ADHD , en lyfjagjöf gagnaðist honum ekki . Þau segja að þau myndu svo gjarnan vilja að sonur þeirra fengi meðferð á Barna - og unglingageðdeild , BUGL . „ En þau taka ekki við honum , því hann er í neyslu og þarf að hafa verið edrú í einhvern tíma . En það þarf fyrst að taka á geðrænu vandamálunum hans svo að hann þurfi ekki að deyfa sig með fíkniefnum . Þar sem hann er núna ( á vistheimili ) er engin meðferð . Engin . Það er í rauninni bara verið að stoppa krakkana af , þetta er geymslustaður . ” Hvernig er að þurfa að biðja um aðstoð fyrir barnið sitt sem er svona illa statt ? „ Okkur fannst það fyrst óskaplega erfitt og það var heldur ekki hlustað á okkur . Við vissum að hann var í nánast daglegri neyslu , þá var tekið próf á honum sem mældist neikvætt og þess vegna fékk hann enga aðstoð . Ætli það hafi ekki tekið okkur rúmt ár að sannfæra barnaverndaryfirvöld um að hann væri í neyslu . Það var alltaf verið að gera minna úr vandanum , við vorum í því að reyna að fá fólk til að trúa okkur . Þegar kerfið tók loksins við sér , þá var það orðið of seint , hann var ekki lengur móttækilegur fyrir úrræðunum . Það er alltaf byrjað í vægustu úrræðunum og við skiljum það upp að vissu marki . En í hans tilfelli var það ekki nóg . ” Drengurinn hefur 35 sinnum verið tekinn fastur vegna innbrota og var þá stundum með eldra fólki við verknaðinn . Þau telja að eldri afbrotamenn hafi notfært sér hann áður en hann varð sakhæfur , en verulega dró úr því að hann væri tekinn fastur eftir að hann varð 15 ára . „ En þetta eru bara þau skipti sem hann hefur náðst . Hann fjármagnar neysluna með þessu og við erum viss um að hann hafi framið miklu fleiri afbrot . Hann réðst til dæmis á ungan dreng niðri í bæ og tók af honum símann og seldi hann . ” Núna er hann orðinn sakhæfur verið er að bíða eftir fyrirtöku dóms á afbroti sem hann framdi fyrir einu og hálfu ári síðan . „ Hann hefur aldrei þurft að svara fyrir eitt eða neitt sem hann hefur gert . Það væri svo miklu árangursríkara ef dómskerfið tæki á málunum strax , “ segja þau . „ Ef hann yrði , fljótlega eftir afbrot , látinn setjast niður fyrir framan dómara og svara fyrir þetta þá væri kannski erfiðara að brjóta af sér næst . ” Auk innbrotanna segja þau ýmislegt hafa bent til þess að hann hafi fjármagnað neysluna á annan hátt . „ Við héldum á tímabili að hann væri að selja sig . Okkur þótti margt benda til þess . ” Foreldrarnir þurftu að taka þá erfiðu ákvörðun að meina drengnum aðgang að heimilinu . Þar eru tvö ung börn og þau segjast ekki geta boðið þeim upp á að verða vitni að ástandi og hegðun bróður síns . Þau hafa verið mikið gagnrýnd fyrir að hafa tekið þessa afstöðu . „ Síðast þegar hann bjó hérna var hann stanslaust að láta sig hverfa og kom dópaður heim í morgunsárið allur blóðugur eftir átök . Við getum ekki boðið börnunum okkar upp á þetta . En það er þrýst á okkur að taka hann inn á heimilið og okkur er sagt að við séum ofsalega vond við hann . ” Áður en þau tóku þessa afstöðu var drengurinn á sífelldu flakki . Hann hljópst ítrekað að heiman og í fyrstu fóru foreldrarnir alltaf að leita hans , en það endaði yfirleitt með ósköpum . Ef þau fundu hann brást hann hinn versti við , ekki var hægt að tjónka við hann og þau fengu enga aðstoð við að koma honum heim . „ Þegar hann var að strjúka lét hann öllum illum látum , braut hurðir og barði sér leið út . Þannig að við lærðum fljótlega að leyfa honum að fara , litlu systkina hans vegna . En við vildum síðan láta lýsa eftir honum strax , við vissum að hann var í neyslu , hann gat verið hættulegur sjálfum sér og öðrum og við leituðum þá til Barnaverndarnefndar um aðstoð . Yfirleitt er beðið í einhvern tíma , oftast í þrjá sólarhringa . Við viljum að það sé lýst eftir honum sem fyrst , ekki síst vegna þess að það hefur fælingarmátt . Dópistarnir vilja auðvitað ekki hafa hjá sér krakka sem verið er að lýsa eftir . Við vitum ekki hversu oft hann var búinn að láta sig hverfa þegar fyrst var auglýst eftir honum , en þá vorum við búin að biða um það margoft . Það hefur verið lýst eftir honum þrisvar , en við hefðum viljað láta lýsa eftir honum miklu oftar , sérstaklega þegar hann var yngri . ” Þau ítreka að starfsfólk Barnaverndarnefndar og aðrir sem að þessum málum komi reyni sitt besta við erfiðar aðstæður , en segja að foreldrar í þeirra sporum þurfi oft á tíðum að vera mjög ýtnir við að biðja um aðstoð og leita úrræða . Víða sé komið að lokuðum dyrum . . Ekki séu þó allir foreldrar í stakk búnir til að aðstoða börn sín í vanda þeirra . „ Við sjáum á mörgum þeirra krakka sem eru í kringum strákinn að þau eiga ekki mjög sterka foreldra . Þessir krakkar fá að ráða sér sjálfir , þeir eru í neyslunni og enginn skiptir sér af þeim . Strákurinn okkar sér t.d. að þessir krakkar fá að vera úti alla nóttina og það er enginn að leita að þeim þó þau hverfi dögum saman . ” Það hefur staðið meðferð drengsins fyrir þrifum að hann segir ósatt um heimilisaðstæður sínar . Þó að upp um lygarnar hafi komist , heldur hann engu að síður ótrauður áfram . „ Við vorum litin hornauga þegar við komum upp á Stuðla að heimsækja hann og skildum ekkert hvað var í gangi . En svo kom í ljós að hann hafði sagt svakalegar sögur af okkur ; hann hefði aldrei fengið að hitta vini sína eða gera nokkurn skapaðan hlut og þess vegna hefði hann farið út í neyslu . Þetta er klassísk réttlæting og stjórntæki . Hann spilar með fólk , kann að vekja hjá því vorkunn og við erum vonda fólkið sem vill ekki taka hann inn á heimilið . Hann nýtir sér þetta í í ystu æsar . Við lentum fyrst í vandræðum út af þessu , sumir ættingjar okkar trúðu þessu en það trúir honum enginn lengur því að fólk hefur rekið sig á í samskiptum við hann . ” Foreldrarnir hafa verið mjög opinskir um vanda drengsins . Fyrir það hafa þau stundum fengið mjög neikvæð viðbrögð frá vinum og ættingjum sem skamma þau og segja þau ekki gera honum gott . En þau telja að honum sé lítill greiði gerður með því að þegja yfir vandanum . „ Við hjálpum honum lítið með því að láta eins og vandamálið sé ekki til staðar . Við hjálpum honum með því að ræða málin . ” En hvað gerist þegar hann verður 18 ára og þar með sjálfráða ? „ Við kvíðum fyrir því . Þá getur hann ekki farið inn á Stuðla og við fáum ekki að vita neitt um hann . Við heyrum það á foreldrum sem við hittum í Foreldrahúsinu að það er miklu erfiðara þegar börnin eru orðin 18 . Hvernig sjáið þið framtíðina fyrir ykkur ? „ Hann segir stundum að sig langi í skóla . Við vitum ekki alveg hvernig það ætti að geta gerst . Hann er búinn að missa svo mikið úr og er mjög hæglæs . Honum gekk vel í námi áður fyrr , en þurfti gríðarlega mikla yfirsetu og mikið utanumhald og stífan ramma . Stundum talar hann um að sig langi til að hætta í neyslunni og hefur átt frumkvæði að því að fara út úr bænum til að losna úr félagsskapnum . Auðvitað langar hann til að vera eins og venjulegur krakki , fara í menntaskóla og taka bílpróf . En hann er svo veruleikafirrtur því að hann hefur ekki þurft að taka neinum afleiðingum gerða sinna og er búinn að skemma mikið fyrir sér með neyslunni . Hann hefur staðnað í þroska , ekki síst félagsþroska . En við erum bjartsýn á að hann gæti unnið það upp ef hann yrði edrú . En þá þarf hann aðra meðferð en þá sem nú er í boði . ”