Umferðarslys eru stórt heilbrigðisvandamál Rætt við yfirlæknana Brynjólf Mogensen og Stefán Yngvason um aukið álag á heilbrigðiskerfið vegna fjölgunar umferðarslysa Veturinn sem nú er senn á enda er með þeim verri í umferðinni hér á landi . Mörg alvarleg slys hafa orðið og um tíma í vetur rak hvert banaslysið annað . Umferðin tekur sinn toll og það sárgrætilegasta við það er að stórt hlutfall þeirra sem látast eða örkumlast í umferðarslysum eru ungt fólk . Unga fólkið - einkum og sérílagi ungir karlmenn - er líka hlutfallslega fjölmennast í röðum þeirra sem valda slysum . Erfitt getur reynst að meta hversu stórt vandamál umferðarslysin eru en ljóst er þó að þau eru eitt af þurftarfrekustu heilbrigðisvandamálum þjóðarinnar og kosta samfélagið bæði mikla fjármuni og vinnu . Þá eru ótaldar allar sálarkvalirnar , sorgin og vonbrigðin sem eru óhjákvæmilegur fylgifiskur þess að fólki í blóma lífsins er skyndilega kippt í burtu eða það svipt færninni til þess að lifa og starfa með eðlilegum hætti . Læknablaðið ræddi við tvo lækna sem þekkja vel til afleiðinga umferðarslysa enda fer stór hluti af starfsorku þeirra í að kljást við þær . Brynjólfur Mogensen forstöðulæknir á slysa - og bráðasviði Landspítalans Fossvogi og Stefán Yngvason yfirlæknir á endurhæfingardeild Landspítala Grensási voru sammála þeirri staðhæfingu að umferðarslys væru mikið heilbrigðisvandamál . Þeir sögðu líka að töluverðar sveiflur væru í fjölda þeirra sem slasast . " Á árunum 1987 - 1998 komu hingað á slysadeild flest árin á bilinu 2.000 - 2.500 manns sem slasast höfðu í umferðarslysum . Í fyrra varð hins vegar töluverður kippur upp á við því þá komu hingað 3.144 eftir umferðarslys , " sagði Brynjólfur . Hann bætti því við að banaslys í umferðinni hefðu fyrir nokkrum árum verið hlutfallslega flest hér á landi á Norðurlöndunum . " Þá tókum við okkur á og tókst að fækka þeim þannig að um skeið vorum við neðstir Norðurlandabúa . En á síðustu tveimur til þremur árum hefur aftur sigið á ógæfuhliðina . Ég get ekki svarað því til hvað veldur þessari slæmu uppsveiflu . " Stefán sagði að afleiðingar umferðarslysa væru töluverður hluti af starfseminni í Grensási en tók undir með Brynjólfi um að sveiflurnar væru allmiklar . Hann staðfesti að tíminn frá hausti 1998 til hausts 1999 hefði verið mjög erfiður . " Við fáum til okkar þá sem verða fyrir alvarlegustu slysunum en oft getur verið mjótt á mununum hvort fólk deyr eða lifir slysin af með miklum örkumlum og það skýrir sveiflurnar að hluta . En það hefur orðið greinileg aukning á vinnuframlagi okkar fólks vegna umferðarslysa að undanförnu . " Erfitt er að gera sér grein fyrir heildarumfangi umferðarslysa og afleiðingum þeirra en Brynjólfur benti á að kostnaður samfélagsins vegna þeirra sé metinn á um 15 milljarða króna . Ein ástæða þess hversu erfitt er að henda reiður á þessum kostnaði er að til skamms tíma var ekki til nein samræmd skráning slysa . " Slysavarnaráð hefur barist fyrir því um árabil að komið verði á fót slysaskráningu þar sem hægt verði að skrá flestar tegundir slysa á mjög nákvæman hátt . Nú er þetta kerfi að komast á því undanfarin þrjú ár hafa öll slys á slysa - og bráðamóttöku verið skráð samkvæmt norrænu skráningarkerfi . Úr slíkri skráningu fást mikilvægar upplýsingar sem hægt verður að nota til að halda uppi stöðugri upplýsingamiðlun , " segir Brynjólfur . En hefur slysamynstrið breyst ? Já , sé litið til lengri tíma hefur orðið nokkur breyting á slysunum sem verða í umferðinni . " Mænusködduðum hefur fækkað , " segir Brynjólfur og þakkar það aukinni notkun bílbelta . " Fólk helst kyrrt inni í bifreiðinni í stað þess að hendast um í henni eða jafnvel út um gluggana . Þess vegna erum meiri líkur á því að það sleppi með minni meiðsli . " Af þeim sem slasast í umferðarslysum þurfa yfirleitt um 10 af hundraði að leggjast inn til meðferðar en þetta hlutfall hefur þó farið heldur lækkandi . Stærsti hluti þeirra sem lenda í slysum fá minniháttar áverka , hálshnykki , tognanir og minniháttar brot . " Við fáum alvarlegustu slysin til okkar , áverka á mænu og heila með lömun og skerðingu á vitrænni getu , " segir Stefán og bætir því við að lífslíkur þeirra sem lenda í alvarlegum umferðarslysum hafi aukist . " Það hafa orðið miklar framfarir í sjúkraflutningum , endurlífgun og gjörgæslu og það eykur lífslíkur þeirra sem lifa af fyrstu augnablik slyssins . Þetta kallar hins vegar á aukna endurhæfingu . " Brynjólfur tekur undir þetta . " Hér á höfuðborgarsvæðinu hefur verið komið upp mjög öflugu kerfi sjúkrabíla þannig að neyðarbíll með lækni getur náð í fólk á örfáum mínútum og veitt því fyrstu hjálp strax . Verði slys úti á vegunum getur þyrlan verið komin á staðinn á tiltölulega stuttum tíma . Það er því hægt að bjarga fleirum sem slasast alvarlega en áður var . " Flestir þeirra sem þurfa að leggjast inn á sjúkrahús í kjölfar umferðarslysa eiga við einhvers konar stoðkerfisvanda að glíma . " Til allrar hamingju eru höfuðáverkar , kviðarhols - og brjóstholsáverkar ekki mjög stór hluti af slysunum , " segir Brynjólfur . En hvað er hægt að gera fyrir þá sem verða fyrir alvarlegum áverka á stoðkerfi ? " Það eru hefðbundnar aðferðir endurhæfingar sem felast í sjúkraþjálfun , iðjuþjálfun og þess háttar , " segir Stefán . " En tæknin tekur miklum framförum og tölvutæknin hefur aukið verulega á möguleika þeirra sem slasast , bæði hvað varðar tjáningu og samskipti og eins til að örva og stýra vöðvum . Það eru komin fram ýmis ný og betri hjálpartæki sem auðvelda fólki að lifa við mikla fötlun . Svo er líka komin fram á sjónarsviðið tækni og lyf sem draga úr alvarlegum afleiðingum á borð við spasma . Nú fyrir skemmstu voru fyrstu baklófendælurnar settar í sjúklinga sem þjáðust af miklum spasma af völdum mænuskaða . " - En hvað um batahorfur ? Er einhver von til þess að hægt verði að bæta þann skaða sem verður við áverka á mænu eða öðrum taugavef ? " Það eru miklar rannsóknir í gangi á því hvort hægt sé að endurnýja taugavef sem hefur skemmst og ýmislegt bendir til þess að hæfileiki hans til endurnýjunar sé meiri en menn hafa hingað til haldið . Menn hafa til dæmis náð árangri í tilraunum á sviði frumulíffræði taugakerfisins og um þetta ríkir nokkur bjartsýni . Vonir eru bundnar við að þessi tækni geti endurskapað eitthvað af því sem tapast hefur ( 1 ) . " - Hvað um áverka á heila ? " Heilinn er allt öðruvísi og mun flóknara líffæri en mænan . Hann hefur meiri getu til að yfirfæra starfsemi til heilbrigðra svæða í stað svæða sem hafa tapast . Fólk getur náð árangri með markvissri þjálfun . Í því felst einskonar endurforritun á hluta heilans . En þetta er tímafrekt ferli sem krefst mikillar vinnu , " segir Stefán . Eins og gefur að skilja hafa menn sem dag hvern horfa upp á afleiðingar umferðarslysa ákveðnar skoðanir á umferðarmenningunni og því sem betur mætti fara á vegunum og í búnaði bifreiða . Brynjólfur bendir á að töluverðar framfarir hafi orðið á sviði öryggis og gæða bifreiða . Hins vegar sé fólk ekki alltaf vel upplýst um eiginleika þeirra bifreiða sem það ekur um í . " Langflestir slasast í árekstrum bíla eða útafakstri . Víða um heim eru gerðar prófanir á gæðum bíla og hversu vel þeir skýla farþegum ef til árekstrar kemur . Niðurstaða þeirra prófana er sú að sumir framleiðendur smíða vandaða bíla sem standast ströngustu öryggiskröfur en öðrum eru mislagðar hendur . Það hefur hins vegar sýnt sig að með því að nota bílbelti og hafa loftpúða bæði að framan og til hliðanna geta menn aukið líkurnar verulega á því að þeir sleppi vel úr hörðum árekstrum , " segir Brynjólfur . Oft hefur verið bent á að ein af afleiðingum aukinnar notkunar bílbelta er fjölgun hálshnykkja . Stefán segir að bílbeltin hafi tekið framförum en hnakkapúðarnir setið eftir . " Nú eru beltin stillanleg eftir hæð hvers og eins og komin á þau strekkjarar sem strekkja á þeim ef fyrirstaðan eykst snögglega . Hins vegar eru hnakkapúðarnir ekki nógu framarlega og oft haldast þeir illa í stillingum . Það er fyrst núna sem fram eru að koma hnakkapúðar sem færast fram við höggið . Þarna er töluvert verk óunnið , " segir hann . Almennt má segja að bílar hafi orðið betri og á margan hátt öruggari , en þeir eru einnig orðnir öflugri og við það hefur hraðinn í umferðinni aukist . Þeir Stefán og Brynjólfur eru sammála um að hraðinn sé versti skaðvaldurinn . " Auðvitað finnst flestum gaman að aka á 110 km hraða á björtum degi og góðum vegi , " segir Stefán . " En það ráða ekki allir við það , hvorki bílar né ökumenn . Bæði þeir yngstu og þeir elstu eiga erfitt með að ráða við þennan mikla hraða . " Brynjólfur tekur undir þetta og segir að mikilvægast sé að halda niðri hraðanum . " Því hraðari sem umferðin er þeim mun meiri líkur eru á alvarlegum slysum . Þess vegna er umræðan um að auka hámarkshraðann úr 90 í 110 óskynsamleg , " segir hann . Vegakerfið fær heldur ekki sérlega góða einkunn hjá þeim . " Vissulega er malbik á flestum meginleiðum en nánasta umhverfi veganna er sjaldnast ýkja vistvænt , " segir Brynjólfur . Stefán segir brýnt að breikka vegina , ekki síst úti á landi , og aðskilja akreinar . " Á vegunum háttar víða þannig til að það er varla hægt að stöðva bifreið án þess að hætta skapist . Í þéttbýlinu verða hins vegar margir litlir árekstrar í mikilli umferð þar sem blandast saman bílar , hjól og gangandi vegfarendur . Almenningssamgöngur eiga í vök að verjast . Menn verða að marka sér betri stefnu í því hvert þeir vilja beina allri þessari umferð . Það má merkja vilja borgaryfirvalda til þess að minnka hraðann í íbúðarhverfum og það er framfaraspor . En á sama tíma þarf að gera meginsamgönguæðarnar greiðari svo ekki taki langan tíma að komast á milli hverfa , " segir Stefán . Brynjólfur bendir á að þrátt fyrir allt þetta séu það sjaldnast bílarnir eða umferðarmannvirkin sem eigi sökina á slysunum . " Það er vanmat bílstjórans á aðstæðum eða ofmat hans á eigið ágæti ásamt sofandahætti og skeytingarleysi sem mestur veldur , " segir hann og bætir því við að því verði ekki breytt nema með stöðugri og breytilegri upplýsingamiðlun . Í umræðum um umferðarmál kemur oft fram að helsti áhættuhópurinn í umferðinni eru ungir bílstjórar og þá einkum af karlkyni . " Ungu glannarnir " eru bæði gerendur og þolendur í bílslysum , þeir valda mörgum slysum og lenda einnig í mörgum slysum . Þessu veldur fyrst og fremst reynsluleysi þeirra og það að þeir eru ekki orðnir nógu þroskaðir . Í Journal of the American Medical Association birtist nýverið grein ( 2 ) þar sem fram kemur að hættan á því að yngstu bílstjórarnir valdi dauðaslysum í umferðinni aukist í réttu hlutfalli við fjölda farþega í bílnum , svo fremi farþegarnir séu undir þrítugu . Slysahættan var hins vegar ekki meiri ef ekið var með eldri farþega . Líkurnar á því að yngstu bílstjórarnir valdi eða lendi í dauðaslysum í umferðinni eru sjöfalt meiri en hjá bílstjórum á aldrinum 30 - 59 ára . Það segir okkur að þessir unglingar hafi varla þroska til þess að axla ábyrgðina sem felst í því að stjórna ökutæki og flytja farþega . Í Bandaríkjunum geta unglingar tekið bílpróf 16 ára gamlir en ökuréttindi þeirra eru takmörkuð með ýmsum hætti þar til þeir fá full réttindi . Takmarkanir á ökuréttindum eru afar breytileg eftir fylkjum en algengt er að þeim sé bannað að aka að næturlagi og / eða með farþega . Höfundar greinarinnar leggja til að bann við akstri með farþega verði alls staðar sett inn í reglur um ökuréttindi unglinga . " Ungir karlmenn eru áhættuhópur út af fyrir sig , " segir Stefán Yngvason og styðst þar við margar rannsóknir á atferli ungra bílstjóra í umferðinni . Margir hafa velt því fyrir sér hvort þar sé bara um að kenna þroska - og reynsluleysi eða hvort þarna sé á ferðinni einhverskonar fíkn eftir spennu , jafnvel afbrigði af sjálfseyðingarhvöt . Úr því verður ekki skorið hér en margir hafa bent á að ef til vill þurfi að endurskoða ökukennsluna og auka fræðslu og þjálfun ungra bílstjóra . Það er verið að bæta úr ýmsu hvað það varðar , svo sem með umferðarskólanum sem tryggingafélögin starfrækja og einnig með reglum um æfingaakstur . " Þetta getur hvort tveggja stuðlað að betri ökukennslu . Sá sem tekur bílpróf á ekki að geta fengið skírteinið eftir eins til tveggja mánaða ökukennslu að sumarlagi . Það ætti ekki að afhenda þeim skírteinið fyrr en þeir væru búnir að sækja umferðarskólann og aka í heilt ár undir leiðsögn ættingja . Fyrr eru þeir ekki búnir að kynnast því að aka í alls konar aðstæðum og færð , " sagði Brynjólfur . Við skulum ljúka þessari samantekt með ábendingu til foreldra sem Brynjólfur vill koma á framfæri . " Það hefur færst í vöxt að foreldrar kaupi bíl handa unglingnum þegar hann fær bílpróf . Þá er gjarnan keyptur gamall , slitinn og ódýr bíll með því hugarfari að skaðinn sé þá ekki svo mikill þótt hann lendi í árekstri . Vel má vera að bílhræið sé ekki mikils virði en sá sem lendir í árekstri á svona bíl slasast meira en ella vegna þess hversu lélegur bíllinn er . En því miður virðist vitneskja fólks um öryggi bifreiða ekki vera nóg og úr því þurfum við að bæta . "