Dr. Ásgeir Jónsson , efnahagsráðgjafi GAMMA og lektor við HÍ , ritaði nýverið grein í Vísbendingu um hagvaxtarhorfur ársins . Vöxtur í vændum ? Allt bendir nú til þess að hagvöxtur á árinu 2012 verði mun kröftugri en spár Seðlabanka , Hagstofunnar og fleiri aðila hafa gefið til kynna . Um það eru eiginlega allar vísbendingar samhljóða . Vöxturinn virðist að mestu leiddur áfram með vexti einkaneyslu en einnig fjárfestingu í einhverjum mæli . Innlend eftirspurn hefur löngum hlaupið á sjómílna skóm hérlendis , ef hún tekur á rás á annað borð . Það er sannarlega eitthvert rúm til staðar fyrir vöxt eftir 9% samdrátt landsframleiðslu , 22% samdrátt einkaneyslu og 63% samdrátt fjárfestingar á árunum 2008 - 2010 . Samt sem áður er þanþol hagkerfisins gagnvert þenslu mun minna en áður . Íslenska hagkerfið er í skrúfstykki í þeim skilningi að innflutningur getur aukist verulega umfram útflutning án þess að hætta steðji að gjaldeyrisstöðu landsins og veikja gengi krónunnar . En um 40% af neyslukörfu heimilanna innfluttar vörur og fjárfestingavörur eru að stórum hluta innfluttar . Þjóðin getur ekki lengur eytt meira en hún aflar og fjármagnað innlenda neyslu og viðskiptahalla með erlendu lánsfé sem raunin hefur verið svo oft áður . Þessi vaxtarkippur sem nú er í burðarliðnum getur því ekki orðið langvinnur fyrir tilverknað innlendrar eftirspurnar einnar saman og dregur vart lengra en fram árið 2013 nema að fleira komi til . Aukinheldur , ef þjóðarútgjöldin aukast of skart verður Seðlabankinn að grípa í taumana með vaxtahækkunum eða gjaldeyrisútflæði mun veikja krónuna , skapa verðbólgu og kæfa neysluna niður . Það andrými sem eftirspurnardrifinn vöxtur hefur hérlendis er aðeins 1 - 2 ár . Nú er það útflutningsframleiðsla landsins og erlend fjárfesting sem er hinn takmarkandi þáttur fyrir bætt lífskjör og hagvöxt á næstu árum og þegar litið er til ársins 2013 og lengra fram verður útsýnið óskýrara í hvaða átt íslenska hagkerfið stefnir enda gríðarlega óvissa um þróun efnahagsmála í helstu viðskiptalöndum . Auk þess má bæta við ýmsum gamalkunnum áhættuþáttum eins og Kötlugosi sem gæti hæglega lamað ferðaþjónustuna um eitthvert skeið . Einkaneysla er nú í sögulegu lágmarki eftir seinna stríð sem hlutfall af landsframleiðslu . Nú þegar rykið hefur sest eftir hrunið hlýtur neyslan að leita í átt að sínu fyrra horfi . Fólk getur aðeins haldið niður í sér andanum í ákveðinn tíma hvað varðar útgjöld heimilisins en síðan þarf að kaupa sitt af hvoru tagi : endurnýja föt , heimilistæki og svo framvegis . Aukin einkaneysla er einnig studd áfram með töluverðum taxtahækkunum launa síðasta vor sem hafa ýtt kaupmættinum aftur upp á þessu ári og vaxtalækkunum á fjármagnsmarkaði . En almennt séð benda vísbendingar af vinnumarkaði eindregið til þess að töluverð ný atvinna hafi verið skapast á síðustu mánuðum samhliða því sem vinnutími hefur lengst , atvinnuþátttaka aukist og 3 - 12 mánaða atvinnuleysi gengið niður . Svo virðist sem laun séu aftur að komast á eitthvert skrið og stutt sé í að skortur fari að myndast eftir sumum starfstéttum á vinnumarkaði og þá jafnframt að innflutningur fari aftur að hefjast á erlendu vinnuafli . Í þeim hagspám sem gefnar hafa verið út er yfirleitt gert ráð fyrir því að innlend eftirspurn aukist með mikilli hófsemi á næstu 2 - 3 árum . Seðlabankinn spáir til að mynda í nýjustu Peningamálum ( í nóvember 2011 ) að innlend eftirspurn vaxi með um 3% jöfnun hraða næstu þrjú árin . ( Á sama tíma gerir bankinn ráð fyrir 1 - 2% árlegum vexti útflutnings . ) Þannig mun heldur ganga á viðskiptajöfnuðinn á næstu árum samkvæmt spá Seðlabankans en efnahagslífið helst nokkuð í jafnvægi . Þetta er ákaflega hófstilltur vaxtarferill sem í sögulega samhengi virðist dálítið ótrúverðugur . Við þetta bætist einnig að árið 2013 er kosningaár og af þeim sökum er mjög ólíklegt að ríkisvaldið muni standast þá freistni að beina auknum skatttekjum , sem aukinn innlend eftirspurn skilar , út í hagkerfið . Meiri kraftur í skotið ? Til þess að setja upp einhverja viðmiðun um hvernig kraftmeira eftirspurnarskot gæti gengið eftir er sett upp einfalt dæmi með annarrar gráðu leitniframreikningi fyrir þjóðarútgjöld . Gert er ráð fyrir því að hagsveiflan haldi áfram sömu lögun næstu 2 ár fram í tímann og verið hefur tvö árin þar á undan . Nánar tiltekið er tekin einföld leitnimiðun af breytingu á vaxtarhraða ( annarrar afleiðu ) síðustu 8 ársfjórðunga og því varpað 8 fjórðunga fram í tímann en síðan var vöxturin látinn deyja út . Þetta er einfaldur framreikningur sem lýsir því hvernig aðeins kraftmeira eftirspurnarskot gæti litið út og er teiknaður upp á mynd 1 ásamt spá Seðlabankans . Þessi leitniframreikningur , sem tekur mið af sögunni , er aðeins settur fram sem viðmiðun við spá Seðlabankans , sem byggir á framsýnu líkani , og mjög líklega verður hinn raunverulegi eftirspurnarferill einhvers staðar þarna á milli . En aðalatriði er þetta : Kraftmeiri vöxtur innlendrar eftirspurnar myndi ekki skapa samsvarandi vöxt í landsframleiðslu þar sem stór hluti aukningarinnar rynni út úr landinu sem innflutningur . Vöxturinn myndi einnig brátt stefna stöðugleika íslenska hagkerfisins í hættu ekki vegna þenslu á vinnumarkaði , eins og svo oft áður , heldur vegna stöðunnar á gjaldeyrismarkaði . Það gerir það að verkum að Seðlabankinn verður að bregðast við með vaxtahækkunum á fyrra hluta þessa árs og jafnvel öðrum aðgerðum til þess að bæla vöxtinn niður ef erlend fjárfesting og aukinn útflutningsframleiðsla færa ekki svigrúmið til vaxtar út . Mynd . Breyting þjóðarútgjalda á föstu verðlagi eftir ársfjórðungum frá 1998 til 2011 og spár Seðlabankans um vöxt þjóðarútgjalda til ársins 2014 ( blá brotin lína ) og síðan einfaldur leitniframreikningur hagsveiflunnar ( rauð brotin lína ) . Heimild : Hagstofan , Peningamál Seðlabanka Íslands og útreikningar höfundar Útflutningsleiðin Útflutningsdrifinn hagvöxtur felur í sér að raungengi krónunnar verður að vera lágt . Raungengið mælir hlutfallslega stöðu launa og verðlags hérlendis við það helstu viðskiptalöndin og því mælikvarði á samkeppnisstöðu landsins . Lágt raungengi felur því í sér lágan kaupmátt innlendra launa og að Ísland sé tiltölulega ódýrt framleiðsluland . Raungengi krónunnar er nú mjög lágt eða 20% neðan við meðaltalið frá 1980 og hefur raunar aldrei verið lægra frá því landið fékk fullveldi árið 1918 . En árangurinn hefur samt sem áður verið hægur þar sem útflutningur hefur ekki vaxið að svo miklu nemur frá hruni . Það kemur kannski ekki á óvart þar sem helstu útflutningsatvinnuvegir landsins búa við ytri takmarkanir . Afli íslenskra skipa takmarkast af veiðiráðgjöf og framleiðsla stóriðjunnar af þeirri orku sem er til nýtingar . Nokkur aukning hefur orðið í ferðaþjónustu en hún ein og sér megnar ekki að auka útflutning svo miklu nemi . Það er því veruleg nauðsyn að auka framleiðslugetu útflutningsgreina . Hraðvirkasta leiðin til þess felst í beinni erlendri fjárfestingu . Ástæðan er einföld : Það þarf annað og meira en framleiðslutæki til þess að hefja framleiðslu fyrir erlenda markaði . Það þarf bæði þekkingu á þörfum kaupenda ytra , sölunet til þess að koma vörunni á rétta stað og markaðsnet til þess að selja hana . Árangur landsmanna í því að örva beina erlenda fjárfestingu hefur hins vegar verið álíka slæmur og í því að auka útflutning . Ísland hefur hins vegar enn ríkari ástæðu til þess að leggja áherslu á viðskiptaafgang vegna þeirrar sjálfheldu sem íslenskan krónan er föst í með fjármagnshöftum . Hreinn gjaldeyrisforði landsins er nú nálægt núlli ef erlendar skuldir og eignir Seðlabanka og ríkis eru vegnar saman . Þá liggur einnig fyrir að töluvert af erlendum fjárfestum festust inni í landinu með stórar krónustöður sem þarf að leysa út á einhverjum tímapunkti . Síðast en ekki síst bíður töluvert af íslensku fjármagni bakvið höftin þess að komast úr landi , enda vilja eigendur dreifa áhættu með því að setja egg sín í fleiri körfur . Þetta á til að mynda við um lífeyrissjóðina sem þurfa nauðsynlega að koma hluta af fjármagni sínu í vinnu utan landsteina , ef þeir eiga að standa undir kröfum til góðrar eignastýringar og áhættudreifingar . Sama á við um ótal aðra íslenska fjárfesta sem eru nú bundnir niður á Íslandi en vilja nýta sér tækifæri á alþjóðavettvangi . Landsmenn þurfa einfaldlega að endurreisa traustið á þjóðarmynt sína með því að byggja upp góða erlenda lausafjárstöðu með viðskiptaafgangi . Þegar litið er til næstu 5 - 10 ára eða svo mun gengi íslensku krónunnar verða veikt og mun veikara en það hefur verið síðustu áratugi . Hið veika gengi kemur til af nauðsyn þar Ísland þarf að viðhalda góðri samkeppnishæfni til þess að auka útflutningsframleiðsluna . Og þangað til það hefur gerst er litið svigrúm til aukinnar þjóðarútgjalda . Höfundur : Dr. Ásgeir Jónsson - Greinin birtist upphaflega í Vísbendingu