Það er sem hitamagn færist um hug íslenzku þjóðarinnar , er hún tekur að hugsa til þjóðhátíðarinnar 1874 og undirbúa hana . Með 8. tug 19. aldarinnar rís ný alda í íslenzku þjóðlífi til fræðslu og aukinnar menningar . Sú alda hafði í för með sér stofnun og starfrækslu barnaskóla víða í byggðum landsins , sérstaklega við sjávarsíðuna . Í Garðinum á Reykjanesi var stofnaður barnaskóli 1871 og á Vatnsleysuströnd árið eftir . Hann hóf starf sitt með 30 nemendum . Rétt er að geta þess hér , að fyrsti kennari við Vatnsleysustrandarskólann var séra Oddgeir Þórðarson sýslumanns Guðmundssonar . En séra Oddgeir varð síðar ( 1889 ) prestur að Ofanleiti í Vestmannaeyjum og barnakennari þar og áhrifaríkur aðili í uppeldis - og fræðslumálum sveitarfélagsins . Á Seltjarnarnesi var stofnaður barnaskóli 1875 . Í Seyðisfirði eystra var barnaskólamálinu hreyft opinberlega 1878 . Þar hefst fastur barnaskóli 1881 . Eskfirðingar byggðu barnaskólahús 1875 m.a. fyrir fé , sem safnazt hafði við almenn samskot í kauptúninu * . Fréttir af framtaki einstaklinga og sveitarfélaga í þessum fræðslumálum víða um land fóru ekki framhjá foringjum félagsmálanna og frumkvöðlum menningarmálanna í Vestmannaeyjum eins og t.d. séra Brynjólfi Jónssyni að Ofanleiti og Gísla bónda Stefánssyni í Hlíðarhúsi . Eins og kunnugt er , þá ráða kosningar oft örlögum mála og málefna . Árið 1880 , 22. júní , hlutu þessir menn kosningu í sýslunefnd Vestmannaeyja : Séra Brynjólfur Jónsson , Gísli bóndi Stefánsson , Árni hreppstjóri Einarsson á Vilborgarstöðum og Ingimundur Sigurðsson bóndi í Draumbæ . Sýslumaður var sjálfkjörinn formaður sýslunefndar samkvæmt lögum . Sýslumaður í Eyjum var þá Daninn Michael Marius Ludvig Aagaard ( 1872 — 1891 ) . * Sjá sögu alþýðufræðslunnar á Íslandi eftir Gunnar J. Magnúss . M.M. Aagaard , sýslumaður í Vestmannaeyjum . Aagaard sýslumaður var hið mesta ljúfmenni og velviljaður valdsmaður . Hann lærði að tala og skrifa íslenzku furðu vel . Allir höfðu þessir menn brennandi áhuga á aukinni barnafræðslu í sveitarfélaginu og stofnuðu barnaskóla í Eyjum til þess m.a. að fullnægja boðum hinna nýju laga ( lög nr. 2 , 9. jan. 1880 ) um aukna fræðslu barna í skrift og reikningi . Eftir sýslunefndarkosningarnar 1880 boðuðu þessir menn til almenns borgarafundar í þinghúsi hreppsins og ræddu þar í áheyrn almennings skólahugsjónina . Almenningur tók málinu feginshugar og samþykkti einum rómi , að stofna skyldi þá þegar fastan barnaskóla í Vestmannaeyjum , sem tæki til starfa það haust . Jafnframt var samþykkt á fundi þessum að efna þá þegar til byggingar nýs skólahúss handa barnaskólanum , sem byggt skyldi úr höggnu móbergi eins og Brydebúðin ( Austurbúðin ) , sem þá var í byggingu vestan við Skanzinn . Fundarmenn buðust til að höggva til grjótið í bygginguna í þegnskylduvinnu að haustinu , þegar ekkert var annað fyrir stafni , og flytja það á byggingarstað hreppnum eða sýslunni að kostnaðarlausu . Séra Brynjólfi Jónssyni var falið að gera kostnaðaráætlun um byggingu hins nýja skólahúss . Þá áætlun gerði hann fyrir sýslunefnd í samráði við hinn fyrirhugaða byggingarmeistara skólahússins , Sigurð Sveinsson í Nýborg , sem hafði þá á hendi yfirsmíði verzlunarhússins nýja fyrir hinn danska selstöðukaupmann í Eyjum , J.P.T. Bryde í Danska Garði . Presturinn áætlaði , að nýja skólahúsið mundi kosta í peningum um 2.000 krónur . Gert var ráð fyrir , að sýslusjóður legði fram 500 krónur til byggingarinnar , en kr , 1.500,00 fengjust að láni hjá landssjóði . Jafnframt byggingarmálinu var nú kostað kapps um að útvega viðunandi leiguhúsnæði handa hinum fyrirhugaða barnaskóla . Einnig þurfti að útvega hæfan kennara . NÖJSOMHED . ( SjáBlik 1960 ) . — Myndina gerði Engilbert Gíslason , málarameistari . Hún er af suðurhlið hússins og vesturgafli . Á gaflinum sést votta fyrir dyrunum , þar sem gengið var inn í skólastofuna . Sjá að öðru leyti greinina hér um barnafræðsluna . Langt var liðið á haustið , þegar öllum undirbúningi var lokið að skólastofnuninni og skólinn gat hafizt . Sýslunefndin tók á leigu handa skólanum eina stofu í hinum gamla embættismannabústað í Eyjum , sem ekki var það nú lengur , Nöjsomhed . Stofan var við norðurvegg hússins og á henni tveir gluggar gegn norðri . Gengið var inn í skólastofuna um dyr á vesturgafli hússins norðanverðum , ( Sjá hér mynd af Nöjsomhed ) . Innan við útidyrnar var lítill gangur eða anddyri . Þar inn af var kennslustofan . Þar mátti hola niður 15 — 20 nemendum , með því að engar sérstakar kröfur voru gerðar um lágmark loftrýmis á hvern nemanda , ef gólfrýmið reyndist viðunandi . Skólaborðin voru einskonar flekar á löppum og setubekkir úr tré með þrem rimlum í baki . Á hverjum bekk gátu setið 4 — 5 nemendur . Bekkur var hafður með suðurvegg í stofunni og þrír aðrir , sem sneru eins og hann , svo að allir nemendurnir sátu gegn gluggunum . Kolaofn var í hægra horni stofunnar , þegar inn var gengið . Kennarinn hafði stól sinn og lítið borð við norðurvegg innan við innri ( eystri ) gluggann . Einar Árnason , frá Vilborgarstöðum , barnakennari í Vestmannaeyjum 1880 — 1882 . ( F. 16. okt. 1852 , d. 16. marz 1923 ) : Einar Árnason var fæddur á Vilborgarstöðum í Vestmannaeyjum , sonur hjónanna þar , Árna hreppstjóra Einarssonar og Guðfinnu Jónsdóttur prests Austmanns . Á æskuárum stundaði Einar Árnason nám hjá Bjarna E. Magnússyni , sýslumanni í Eyjum , sem hélt unglingaskóla á heimili sínu og veitti nokkrum unglingum þar fræðslu árlega ókeypis . Eftir að Einar hafði verið barnakennari í fæðingarbyggð sinni í tvö ár , fluttist hann til Reykjavíkur ( vorið 1882 ) og gerðist verzlunarmaður þar og á Suðurnesjum um skeið . Síðan sigldi hann til Kaupmannahafnar og lagði þar stund á verzlunarnám . Að því loknu gerðist hann verzlunarstjóri hjá Thomsen kaupmanni í Rvík , og vann hjá honum , unz hann stofnaði eigin verzlun þar í bæ og gerðist sjálfur kaupmaður . Ungur að árum trúlofaðist Einar Árnason Rósu Brynjólfsdótturprests Jónssonar að Ofanleiti , en missti hana áður en til giftingar kom . Kona Einars kaupmanns var Guðrún Sigríður Lúðvíksdóttir Knudsen verzlunarmanns í Reykjavík , danskættuð . Heimili þeirra hjóna var að Vesturgötu 45 í Rvík . Börn þeirra : Árni kaupmaður ( nafn hans er þekkt í fyrirtækinu Einarsson og Funk ) , Lúðvík málarameistari og Rósa . Öll ógift og barnlaus . Fyrsti kennari við barnaskóla Vestmannaeyja 1880 var Einar verzlunarm . Árnason bónda og hreppstjóra Einarssonar á Vilborgarstöðum og konu hans Guðfinnu Jónsdóttur prests Austmanns að Ofanleiti . Á uppvaxtarárum sínum í Eyjum hafði Einar kennari notið kennslu hjá sýslumanninum , Bjarna Einari Magnússyni , sem starfrækti þar unglingaskóla að kvöldinu nokkra vetur . Kennsla var ókeypis . Í skóla þeim lærði Einar m.a. dönsku . Síðan æfði hann sig að tala málið við danska drengi , sem jafnan voru á dönsku kaupskipunum , er fluttu vörur til Eyja og lágu þar vikum saman á sumrin . Einnig kenndi sýslumaður í skóla sínum skrift og reikning . Þetta var það eina , sem Einar hafði lært fyrir utan þá tilsögn , er hann í bernsku hafði fengið í foreldrahúsum á Vilborgarstöðum . Þegar barnaskólinn var stofnaður í Eyjum , bjuggu þar 558 manns . Af þeim voru 21% ólæsir á ýmsum aldri innan við tvítugt , þrátt fyrir tíðar húsvitjanir og ötult starf séra Brynjólfs sóknarprests . Kennslugreinar í hinum nýja barnaskóla voru lestur , skrift , reikningur og kristin fræði . Ekki er mér nákvæmlega ljóst , hvenær skólinn hófst haustið 1880 , en að öllum líkindum hefur það verið með nóvembermánuði , því að í okt. það haust er undirbúningi skólastofnunarinnar ekki lokið og hann til umræðu í sýslunefnd . Fullvíst er , að skólinn starfaði þá til febrúarloka eins og mörg fyrstu árin sín . Ekki þóttu tiltök að starfrækja hann lengur vegna vertíðarannanna , sem þá fóru í hönd . Þetta fyrsta starfsár fengu þeir einir inngöngu í skólann , sem eitthvað höfðu lært áður í skrift og reikningi . Þeirri reglu var haldið næstu 15 árin eða þar til yngri deild var stofnuð við skólann 1895 . Kennslan hófst hvern virkan dag kl. 10 að morgni og stóð í 4 stundir daglega eða fram að miðdagsverði , sem þá var venjulega snæddur kl. 2 — 3 e.h . Milli kennslustunda , sem voru 50 mínútur , var gefið 10 mínútna hlé . Nemendafjöldinn fyrsta árið ( 1880 — 1881 ) mun hafa verið 12 — 15 og aldur þeirra 10 — 15 ár , allir í einni deild . Sýslunefnd ákvað skólagjöldin 15 krónur á nemanda allan skólatímann , en 25 krónur fyrir tvo nemendur frá sama aðila . Væru 3 nemendur frá sama framfæranda , skyldi hann greiða 32 krónur fyrir öll börnin . Þetta þóttu óhæfilega há skólagjöld . Þau urðu þess valdandi , að mörg börn urðu að vera án skólagöngunnar sökum fátæktar foreldranna eða annarra aðstandenda þeirra . Frá vinstri : Einar kaupmaður Árnason , frú Guðrún Knudsen , kona hans , og fósturdóttir þeirra , Anna Einarsdóttir Gunnarssonar ritstjóra . Í virðingarskyni við fyrsta kennarann við hinn nýstofnaða barnaskóla í Vestmannaeyjum birtir Blik hér tvær myndir af honum . Fyrri myndin mun vera tekin úti i Kaupmannahöfn , þegar hann var þar við verzlunarnám , eftir að hafa verið barnakennari í fæðingarbyggð sinni í 2 ár . Séra Brynjólfur Jónsson lætur ekki mikið yfir þessum vísi að barnaskóla . Hann segir á einum stað , að þennan vetur hafi verið starfræktur „ einskonar barnaskóli “ í sókninni . Haustið 1881 hóf barnaskólinn annað starfsár sitt , líklega með októbermánuði . Skólanum var þá sem áður slitið í febrúarlokin og skólaárið því 5 mánuðir . Skólagjald var hið sama og árið áður . Einnig starfaði sami kennarinn , Einar Árnason frá Vilborgarstöðum . Í skólann gengu það skólaár 19 nemendur , flest drengir . Sökum skólagjaldsins voru nemendur aðeins börn og unglingar hinna betur stæðu foreldra í Eyjum . Börn efnalítilla bænda og svo flestra tómthúsmannanna gengu ekki í skólann sökum fátæktar . Aldur nemendanna annað skólaárið var 9 — 17 ár . Allir námu þeir í einni deild , þrátt fyrir hinn mikla aldursmun og nutu sömu kennslu . Námsgreinir voru hinar sömu og árið áður . Flestir þeirra nemenda , sem gengu í barnaskóla Vestmannaeyja þennan vetur voru þar einnig næsta vetur ( 1882 — 1883 ) . Sumir þessara nemenda áttu þá eftir að verða langlífir og merkir menn í sveitarfélaginu og nafnkunnir , einnig utan þess . Fer hér á eftir skrá yfir þessa nemendur : ( Mikið af tölum þeim , sem birtar eru í ofanskráðum nemendalista , eru fengnar hjá Árna Árnasyni , símritara , syni nemanda nr. 1 ) . Í aprílmánuði 1883 þreyttu 29 börn og unglingar próf í skrift og reikningi við barnaskólann í Eyjum , bæði voru það nemendur skólans frá vetrinum og svo þeir , sem notið höfðu einhverrar tilsagnar í heimahúsum um veturinn , ýmist hjá foreldrum sínum eða fósturforeldrum , sum hjá vinnuhjúum þeirra , sem eitthvað höfðu lært í bóklegum fræðum , og þó nokkur hjá prestinum , séra Brynjólfi , sem gerði sitt ýtrasta til að greiða götu barna og unglinga til náms ýmist með eigin starfi eða með því að útvega tilsögn hjá öðrum , sem einhverja þekkingu höfðu til brunns að bera . Prófin sýndu þennan árangur : 3 börn stóðu sig með ágætum ( einkunn 6 ) . Það voru bræðurnir Friðrik og Jes Gíslasynir , og svo Jón Þorsteinsson læknis . 5 börn hlutu einkunnina dável , þ.e. 5. 10 börn hlutu einkunnina vel , þ.e. 4. 3 börn hlutu einkunnina sæmilega , þ.e. 3. 5 börn hlutu einkunnina laklega , þ.e. 2 , og 3 börn hlutu einkunnina illa , þ.e. 1 . Hin 8 síðasttöldu höfðu ekkert lært í reikningi . Auk þessa þreyttu 3 börn lestrarpróf . Þau hin sömu höfðu ekkert lært í skrift og reikningi . Nemendur skólans frá vetrinum , sem þarna þreyttu próf sitt , voru á aldrinum 11 — 19 ára . Auk þeirra , sem prófið þreyttu , voru 10 börn í Eyjum á aldrinum 10 — 12 ára , sem ekki voru látin eða ekki fengust til að þreyta próf þetta vor , þótt þau hefðu eitthvað borið við nám í skrift og reikningi . Þriðja árið , sem barnaskólinn var starfræktur ( 1882 — 1883 ) , var annar Vilborgarstaðabróðirinn kennari við hann . Það var Kristmundur Árnason * * * * . * * * * Því miður hefur mér ekki tekizt að fá mynd af Kristm . Árnasyni . Kristmundur var fæddur á Vilborgarstöðum 2. júní 1864 og þessvegna aðeins 18 ára , er hann tók að sér barnakennsluna í Eyjum . Hann hafði numið hjá séra Brynjólfi Jónssyni að Ofanleiti eins og svo margir unglingar gerðu þá í Eyjum . Kristmundur var albróðir Einars kennara . Hann gerðist iðnaðarmaður og fór til Ameríku , bjó lengi í Los Angeles í Kaliforníu . Þar mun hann hafa kvænzt , en dáið barnlaus . Jón Árnason ( Vilborgarstöðum ) , barnakennari í Vestmannaeyjum 1883 — 1884 , albróðir Einars Árnasonar kennara . ( F. 21. maí 1855 ) . Á bernsku - og unglingsárum var Jóni Árnasyni komið til náms að Ofanleiti til séra Brynjólfs Jónssonar . Snemma bar á ríkri námshvöt hjá honum og las hann því og lærði mikið af sjálfsdáðum , svo að hann varð vel að sér . Jón reyndist snemma dugmikill og kappsamur og hóf þegar sjómennsku á ungum aldri á útvegi foreldra sinna . Brátt gerðist hann formaður á vertíðarskipinu Auróru , sem var á sínum tíma eitt af stærstu vertíðarskipum í Vestmannaeyjum . Jón Árnason gerðist síðar verzlunarmaður í Reykjavík hjá J.P.T. Bryde , sem einnig rak verzlun þar . Jón Árnason stofnaði síðan eigin verzlun og gerðist kaupmaður í Reykjavík eins og Einar bróðir hans . Jón kvæntist dóttur Péturs verzlunarstjóra Bjarnasen við Brydeverzlun ( Austurbúð ) í Vestmannaeyjum , Juliane Sigríði Margréti , sem fædd var í Eyjum 7. okt. 1859 . Móðir Júlíönu og kona Péturs verzlunarstjóra var Jóhanna Karoline fædd Rasmussen , en hún var dóttir Johanne Roed veitingakonu í Eyjum og brautryðjanda þar í garðrækt . Myndin er af þeim hjónum og sonum þeirra tveim , Pétri Jónssyni óperusöngvara t.h. og Þorsteini Jónssyni bankaritara . Nemendatala skólans veturinn 1883 — 1884 var innan við 20 eins og undanfarna vetur . Vorið 1884 , 20. apríl , gengu nemendur skólans og fleiri börn undir próf í skrift og reikningi , enda þótt skólinn hætti störfum í febrúarlokin , eins og áður , og voru 33 börn prófuð á aldrinum 10 — 15 ára . Árangur varð þessi í skrift : 11 börn með dável , 9 börn með vel , 5 með sæmilega , 7 börn með laklega og 1 barn hlaut einkunnina afarilla , sem ekki nær einum í tölu . Þetta vor urðu einkunnir í reikningi þessar : 10 börn hlutu dável , 10 börn vel , 1 barn sæmilega og 1 eink . illa , en 11 börn höfðu ekkert lært í reikningi . Vorið 1884 komu 8 börn á aldrinum 10 ára og eldri ekki til prófs . Fæst þeirra höfðu lært að draga til stafs . Flest börnin og unglingarnir , sem þreyttu prófið , skrifuðu eftir forskrift , en höfðu lítið eða ekkert lært í réttritun . Þegar barnaskólinn lauk 4. starfsári sínu 1884 , kom í ljós , að einungis 11,9% af Eyjabúum , sem þá voru 504 að tölu , voru ólæs . Allir voru hinir ólæsu innan við 10 ára aldur nema 2 . Þannig hafði hundraðshluti hinna ólæsu í Vestmannaeyjum lækkað um 9,1% , eða úr 21% í 11,9% fyrstu 4 árin , sem skólinn var rekinn þar .