Úr Tímariti Máls og menningar 4. hefti 2019 „ Þarna voru stærðfræðileg form sem jafnvel Eviklíð ætti í vandræðum með að nefna – keilur mismunandi óreglulegar og strýtulaga , hjallar í ögrandi hlutföllum , stokkar með undarlegum þrútnum stækkunum , brotnar súlur í furðulegum mynstrum , og fimm arma eða fimm ása byggingar sinnissjúks hryllileika . “ [ 1 ] Þessi lýsing úr nóvellu bandaríska rithöfundarins H.P. Lovecraft , At the Mountains of Madness , eða Við hugarfársins fjöll ( skrifuð 1931 , birtist 1936 ) , er aðeins ein af mörgum afar skrautlegum lýsingum á afmyndunum sem eru svo ógnvænlegar að það að líta þær augum veldur geðrofi og varanlegum andlegum skaða . Samt eru þetta fyrirbæri sem fjöldi fólks hefur séð nýlega í vinsælum sjónvarpsþáttum , nánar tiltekið seríunni Stranger Things ( 2016 – ) , sem útleggja má sem Undarlegri hlutir . Þar eru sögur Lovecrafts þó hvergi nefndar á nafn , ekki frekar en í þeim fjölmörgu kvikmyndum , bókum , myndasögum og tölvuleikjum þar sem áhrif hans eru alltumvefjandi . Áhrifin eru þó augljós og margskonar , en það er eins og skáldskapur Lovecrafts hafi náð að verða að því sem sálgreinandinn Carl Jung kallaði ‚ hina sameiginlegu dulvitund ‘ , svo víða má sjá ummerki hans . Á sínum tíma ( sem var samtími Lovecrafts ) hafði Jung í huga goðsagnamynstur og erkitýpur sem birtast í mýtum um allan heim . En Lovecraft skrifaði ekki um erkitýpur eða mynstur , þvert á móti lagði hann áherslu á óreiðu hverskyns , truflanir sem vekja ótta , óþægindi og óhugnað , og , ef ekki er farið varlega , dauða eða geðsýki . Allt þetta á sér þó upptök í goðsagnaheimi sem hann skapaði sjálfur og snýst um hin Fornu , geimveruguði sem settust að á jörðu löngu áður en mannkynið varð til . Auk hinna Fornu komu aðrar tegundir geimvera til jarðar og áttu í stríði við hin Fornu . Með tímanum breyttust aðstæður og þessar óvættir hörfuðu og földu sig , til dæmis í fjöllum Antartíku sem lýst er í Við hugarfársins fjöll . Aðrar komu sér fyrir neðansjávar og hafa síðan verið duglegar við að komast upp á yfirborðið á ný með því að blandast mönnum . Afkvæmi þessa samruna er fólk sem er ekki aðeins undarlegt í háttum og útliti heldur leggur það sig fram um að breyða út fagnaðarerindi tegundar sinnar – og raunar tegundina yfirleitt . Óhugnaður sagna Lovecrafts felst því að hluta til í því að þessir geimguðir bíða færis að ná völdum á ný , meðal annars með mannfórnum og tegundablöndun . H.P. Lovecraft , júní 1034 . Mynd : Lucius B. Truesdell / Wikipedia H.P. Lovecraft hét fullu nafni Howard Phillips og fæddist árið 1890 . Hann lést aðeins 47 ára að aldri árið 1937 . Það eina sem er ljóst um ævi hans er að hann var allsérstæður . Algengt er að álíta að hann hafi verið hommi , þó giftist hann konu en hjónabandið varð endasleppt . Ótti við konur er nokkuð áberandi þema í skrifum hans , þegar þær á annað borð birtast , en kvenkynið er almennt ekki áberandi þáttur sagnanna . Lovecraft var einfari og ekta nörd sem kemur einna best fram í tungutaki skrifa hans sem er fornfálegt og ofhlaðið . Hann gróf upp allskonar gömul orð og stafsetningu sem gerir það að verkum að sjálfur stíllinn er gróteskur , líkt og viðfangsefnið . Í þessu birtist hvað best aðdáun hans á verkum bandaríska skáldsins Edgars Allans Poe , en hann skrifaði ritgerð um list smásögunnar og lagði þar áherslu á að hvert orð í smásögu yrði að þjóna þeirri tilfinningu sem sagan ætti að lýsa og framkalla . Auk Poes hafði Lovecraft mikið dálæti á evrópskum drauga - og fantasíuhöfundum , sérstaklega enskum . Ennfremur er talið ljóst að Lovecraft hafi verið haldinn miklum kynþáttafordómum , sem kemur greinilega fram í því hvernig hann lýsir blöndun tegunda sem afar ógeðfelldu fyrirbæri . Mögulega er þetta ástæða þess hversu lítið er gert í því að nefna nafn Lovecrafts í þeim mikla fjölda skáldverka sem sækja svo augljóslega innblástur í skrif hans . Á þeim tíma sem Lovecraft var sem virkastur var ekki gerður mikill greinarmunur á hrollvekju , vísindaskáldskap og fantasíu , þetta var allt gefið út í ‚ pölp ‘ - tímaritum sem kenndu sig við það sem á ensku var nefnt ‚ weird ‘ og þýða má sem hið furðulega . Þegar leið á tuttugustu öldina var svo farið að aðgreina verkin og þannig urðu til þrjár greinar furðusagna . Ætla má að forsendurnar fyrir þessu hafi verið hugmyndin um formúlu : afþreyingarbókmenntir fylgja formúlum og þær eru síðan aðskiljanlegar niður í tilteknar greinar : hetjusagan fylgir fantasíunni , hryllingurinn hrollvekjunni , vísindin vísindaskáldsögunni og svo framvegis . Allt er þetta mjög þægilegt og aðgengilegt , ekki síst þegar fella á dóma yfir verkunum , því í stað þess að eyða miklum tíma í að fjalla af viti um bók , þá er einfaldlega hægt að segja : ‚ þetta er dæmigerð hrollvekja ‘ og ekki þörf á að ræða það frekar . Þetta er auðvitað bara bull . Þrátt fyrir að greinarnar séu vissulega til og hafi jafnvel verið það lengi , þá hafa þær aldrei verið sérlega greinargóðar . Ekki bætti úr skák að í kringum aldamótin 2000 fór þessi handhæga aðgreining að raskast og höfundar , meðal annars Joss Weedon , Charlaine Harris og China Miéville , fóru að skrifa sögur sem sóttu jafnt í hrylling , ævintýri og vísindi og þá var furðusagnahugtakið endurnýjað og hefur síðan fitnað eins og púkinn á fjósbitanum með ýmiskonar greinablöndun í hinum ólíkustu og ólíklegustu verkum . Eins og til dæmis Stranger Things . Þótt Lovecraft hafi verið einfari átti hann fjölda pennavina , en hann skrifaðist á við aðra rithöfunda og lesendur sína . Hann eignaðist fljótt öflugan aðdáendahóp , ekki síst meðal rithöfunda sem skrifuðu verk innblásin af hans og varð úr því heill skóli sem enn má sjá merki um í nýjum furðusagnaskrifum . Sem dæmi má nefna Stephen King sem var undir miklum áhrifum frá Lovecraft , einnig Robert Block sem þekktastur er fyrir að skrifa skáldsöguna Psycho sem kvikmynd Hitchcocks byggir á . Annað þekkt dæmi eru Batman-myndasögurnar – og kvikmyndirnar – en Arkham-hælið , þar sem helstu óvinir Blökunnar dvelja ( allavega stundum ) , er ættað frá Lovecraft . Lovecraft lét sér nefnilega ekki nægja að skapa heimsmynd fulla af geimverskum forverum manna á jörðu heldur bjó hann til borg , Arkham , þar sem allskyns undarlegir atburðir gerast . Einnig má nefna myndasögurnar – og kvikmyndirnar – um Hellboy , en höfundar þeirra sækja mjög í sjóði Lovecrafts . Í fyrstu bókum Terry Pratchett eru Lovecraftísk skrýmsl og ekki má gleyma zombíunum , en ein þekktasta saga Lovecrafts fjallar um einbeittar tilraunir ungs læknanema til að endurlífga dauða , með fyrirsjáanlega skelfilega ( vel ) heppnuðum afleiðingum . Og svona mætti lengi telja . Í fyrrnefndu verki , Við hugarfársins fjöll , er að finna einna nákvæmustu lýsingu á geimgoðafræðinni sem liggur á bakvið mikið af sögum Lovecrafts . En hann fjallaði ekki aðeins um hrylling í skáldskap sínum , heldur skrifaði hann einnig ítarlega ritgerð um uppsprettu óttans . Ritgerðin nefnist „ Supernatural Horror in Literature “ eða Yfirnáttúrulegur hryllingur í bókmenntum og er skrifuð árið 1927 . Þar setti hann fram kenningar sínar um hrylling , en þær ganga út á það sem hann kallar „ cosmic fear “ , eða óttann við hið ókunna í hinum stóra heimi . Þetta birtist vel í sögunni „ Kall Cthulhu “ sem hefst á svofelldri lýsingu : Ég held að mesta miskunn sem mannkyninu hafi verið sýnd er vangeta þess að setja alla vitneskju sína í samhengi . Við erum stödd á friðsælli eyju þekkingarleysis , í miðju svartahafi eilífðarinnar og okkur var ekki ætlað að ferðast langt þaðan . Vísindagreinar halda kappsamar hver í sína átt og hafa hingað til ekki verið okkur til mikils ama , en dag einn munum við púsla saman brotakenndri þekkingu okkar og uppgötva hversu veruleikinn er hræðilegur . Þá fyrst munum við sjá hve staða okkar er ógnvekjandi og við það missum við annaðhvort vitið eða flýjum ljós opinberunarinnar aftur í öryggi og frið nýrrar myrkrar aldar . ( 27 ) Fyrir Lovecraft byggir þessi kosmíski ótti á þeirri einföldu jöfnu að óvissa þýði hættu sem geri það að verkum að hinn óþekkti heimur er mögulega fullur af allskonar illsku . Við þetta bætist svo óhjákvæmileg forvitni um hið óþekkta . Það má sjá trúarlega þræði í því hvernig Lovecraft lýsir því að ótti við hið óþekkta sé innbyggður í manninn , en hann er jafnframt á mörkum lotningar . Þannig er yfirnáttúrulegur hryllingur aðlaðandi að því leyti sem hann vekur upp tilfinningu lotningar sem staðfestir djúpstæða sannfæringu mannskepnunnar um heiminn , sumsé að hann innihaldi víðtæk ókunn öfl . Lovecraft telur ennfremur að þessi hæfileiki til lotningar hafi verið eyðilagður í nútímasamfélagi sem sé gegnsýrt af efnishyggju , en fólk sem er sérlega næmt getur upplifað þessa kosmísku lotningu og ótta gagnvart uppgjöf náttúrulögmálanna við árás kaótískra og demónskra afla utan úr geimi . [ 2 ] Þetta fólk eru listamenn og rithöfundar , og ritgerðin felst svo í yfirliti Lovecrafts yfir sögu gotnesku skáldsögunnar þar sem hann telur til þá höfunda sem hann segir búa yfir réttri næmni . Edgar Allan Poe er úthlutað sérstökum kafla . Hugmyndir Lovecrafts um hrylling og ótta birtast í öllum sögum hans í meira eða minna mæli og áherslan er fyrst og fremst á tilfinningu , að skapa andrúmsloft sem vekur upp tilfinningar tengdar þessari kosmísku ógn , illsku og lotningu . Eitt af því sem er áhugaverðast við kenningu Lovecrafts er að hann reynir að gera grein fyrir heillunaráhrifum hryllings og þannig galdrar hann fram lýsingu á tilfinningu sem furðusagnaaðdáendur kannast við , þar sem takast á ótti , jafnvel ógeð , og knýjandi þörf fyrir að fara lengra og lengra inn í það sem vekur þennan ótta . Til er fjöldi kenninga um að hrollvekjandi skáldskapur sé leið til að upplifa ógnir og illsku í öruggri fjarlægð en fyrir Lovecraft er þetta raunveruleg tilfinning sem finnur sér farveg í skáldskap . [ 3 ] Þeir sem hafa séð sjónvarpsseríuna Stranger Things kannast væntanlega strax við ýmislegt úr þessum lýsingum . Fyrir það fyrsta sver óvætturin sig klárlega í ætt við geimguði Lovecrafts , sem eru alltaf með of marga arma , höfuð og munna og minna almennt séð á „ byggingar sinnissjúks hryllileika “ . Í stuttu máli er söguþráður þáttanna sá að drengur hverfur sporlaust kvöld eitt á leið heim til sín . Jafnframt er kynnt til sögunnar stúlka sem hefur yfirnáttúrulega krafta og getur fært hluti úr stað með hugaraflinu . En það er ekki bara hinn kunnuglegi efnisheimur sem kraftar hennar hafa áhrif á , því hún rýfur himnuna sem skilur að heim raunveruleikans og myrkraheim handan hins röklega . Myrkraheimurinn er afskræming á heimi raunveruleikans , þeir eru spegilmynd hans sem heimsendalegrar auðnar og þar leika lausum hala óvættir sem þrá það eitt að taka raunheiminn yfir og gera hann að sínum . Þessi heimur er önnur vídd , ekki ólík hinum ógnvænlega geimi sem Lovecraft ræðir í sögum sínum , en algengt þema er hugmyndin um himnur eða hlið sem skilja heimana að . Þessi hlið eru ýmist leituð uppi eða þá að persónur rekast óvænt á þau , líkt og gerist í Stranger Things . Ógeðið ræður ríkjum handan hliðsins , verurnar og umhverfi þeirra er gert úr ókennilegu efni sem virðist hálflífrænt , lifandi myrkur sem skríður út um allt og dreifir sér . Stúlkan , sem vel má sjá sem dæmi um ‚ næman ‘ einstakling , veldur þessu rofi milli heimanna ekki viljandi , hún hefur verið ‚ ræktuð ‘ af geðsjúkum vísindamanni ( sem eru einmitt víða í verkum Lovecrafts ) . Markmiðið er auðvitað hernaðarlegt , en þættirnir gerast á tímum kalda stríðsins á níunda áratugnum . Hún sleppur frá kvalara sínum og slæst í hóp með nokkrum smástrákum ( seinna bætist stelpa í hópinn ) til að berjast gegn óvættunum og ná til baka vini þeirra sem hefur verið rænt yfir í handanheiminn . Við sögu koma einnig afar taugaveikluð móðir drengsins og drykkfelldur sorgmæddur lögreglustjóri í bænum , auk nokkurra unglinga . Þættirnir ganga út á þetta , svo og það hvernig hið upphaflega rof milli heimanna veldur ýmiskonar óreiðu í raunheimum , fleira fólk hverfur , auk þess sem óvættirnar ná að smygla sér á milli , ýmist með smiti , neðanjarðarstarfssemi eða í krafti samviskulausra yfirvalda sem halda áfram að reyna að virkja hernaðarlega möguleika myrkraheimsins . Það er þó alltaf ljóst að fulltrúar myrkraheimsins þjóna aðeins eigin hagsmunum , sem eru , eins og fyrr segir , að taka yfir heiminn allan og endurskapa hann í sinni mynd . Að því leyti eru þeir greinilega skyldir hinum Fornu , geimguðum Lovecrafts , sem bíða stöðugt færis að taka jörðina yfir á ný . Það er líka athyglisvert að þekkingin og vísindin leika lykilhlutverk í því að gefa óreiðunni aðgang , líkt og lýst er í upphafi sögunnar „ Kall Cthulhu “ hér að ofan . Húm , rökkur og vættir – og Hugleikur Þeir sem ekki þekkja til Stranger Things gætu hafa séð ummerki heimsmyndar Lovecrafts í vinsælum myndasögum Hugleiks Dagssonar , en hann nýtir sér ýmislegt þaðan , iðulega þó með þeirri blöndu af íróníu og ( krútt ) hryllingi sem einkennir meginhluta verka hans . Húmor einkennir líka Stranger Things og mörg önnur verk sem sækja til Lovecrafts . Reyndar er mikill húmor í skrifum Lovecrafts , þó að það sé ekki með öllu ljóst hvort hann sé meðvitaður . Hrollvekjan hefur iðulega átt samleið með húmor sem birtist í grótesku af ýmsu tagi . Þetta þýðir þó ekki að húmor fylgi alltaf Lovecraftískum áhrifum , þvert á móti hafa helstu fylgjendur hans lagt áherslu á makt hins myrka og veldi illskunnar . Fyrir utan myndir Hugleiks hafa áhrif Lovecrafts ekki verið áberandi í Íslenskum bókmenntum , enda er þar , því miður , fátt um fína drætti þegar kemur að hrollvekjum og furðusögum . Þó eru nokkur sláandi dæmi frá þessari öld sem sýna að hin Fornu ganga ljósum logum um sameiginlega dulvitund íslenskra hrollvekjuhöfunda – og -lesenda . Árið 2004 sendi Jökull Valsson frá sér hrollvekjuna Börnin í Húmdölum . Jökull sækir sér greinilega innblástur í verk Stephens King , meðal annars með því að hafa börn sem aðalsöguhetjur og undirstrika þannig óhugnaðinn . Börn standa líka á mörkum heima , ( ævintýralegrar ) bernsku og hins röklega heims fullorðinna , og eru því kjörið verkfæri hryllingsins . Sögusviðið er risastór blokk á útjaðri borgar þar sem býr sundurleitur hópur fólks sem á það helst sameiginlegt að vera fremur blankur og mega sín lítils í samfélaginu . Og svo auðvitað börnin þeirra . Allt upphefst þetta með því að börnin dreymir illa . Í kjölfar draumanna fara þau svo að verða vör við að eitthvað ókennilegt er á seyði í skápum og undir rúmum . Að sjálfsögðu taka foreldrarnir ekki mark á slíku og því verða börnin að taka til sinna ráða . Hægt og hægt kemur í ljós að hér er eitthvað ekki eins og það á að vera , fólk hverfur eða byrjar að hegða sér undarlega . Í ljós kemur að þessir dularfullu atburðir virðast tengjast dreng sem á heima á efstu hæðinni með blindri ömmu sinni , en hann býr yfir einkennilegum kröftum sem gera honum kleift að hreyfa hluti með hugaraflinu . [ 4 ] Það er ekki erfitt að sjá líkindi með sögu Jökuls og Stranger Things og sömuleiðis er margt í sögunni sem ættað er frá Lovecraft . Hér er lýsing á skrýmsli sem hefur náð að vefja köldum og slímugum griparmi um ökkla eins drengsins : Í tunglsljósinu greindi hann tvær stórar , hvassar og kolsvartar klær smeygja sér yfir efstu brún rúmsins . Svo horfði hann með hryllingi á skjannahvítt , hrjúft og afmyndað höfuð rísa upp á milli klónna . Rauðu augun þrjú sátu hátt á höfðinu , djúpt sokkin inn í hvítt holdið , og fyrir neðan þau var kringlótt op […] [ Ó ] freskjan […] líktist engu sem Nonni hafði séð áður […] Hún var bústin og afmynduð […] . Höfuðið mjókkaði að aftan og skipti um lit , varð að þykkum , eldrauðum hala sem teygði sig yfir rúmið og áfram inn í myrkrið . Og fyrir ofan augun stóð hvítur fálmari út úr höfðinu og bærðist til og frá . [ 5 ] Börnin í Húmdölum . Bjartur , 2004 . Svo halda lýsingarnar áfram með tilheyrandi ógeði , tungur skjótast út úr sístækkandi kjaftinum og tennurnar eru eins og rakvélarblöð . Þetta er greinilega óvættur sem enginn vill komast í návígi við en samt berjast börnin hetjulega . Það sem vekur sérstaka eftirtekt er áherslan á að veran líkist engu sem sést hefur áður , en sögur Lovecrafts eru uppfullar af yfirlýsingum um það hvað allt sé ólýsanlegt af því að það líkist engu . Hann segir iðulega að geimskrýmslin séu svo skelfileg að mannlegur hugur eða tungumál geti ekki náð utan um þau . Samt er heilmikið af lýsingum á þeim sem á stundum verða einskonar and-lýsingar , og þar kemur aftur til beiting tungumálsins , áhersla á óvenjuleg orð og svo hreinlega hið geimverska tungumál sem Lovecraft smíðar sjálfur . Rökkurhæða-sería þeirra Birgittu Elínar Hassell og Mörtu Hlínar Magnadóttur telur níu bækur , sem komu út á árunum 2011 – 2017 . Þetta eru hrollvekjur , ætlaðar unglingum . Hryllingurinn er hæfilega blandaður fantasíu en höfundarnir hafa búið til heilan heim , sem þó er ekki hreinræktaður ævintýraheimur , heldur einskonar hliðarveruleiki , staðsettur innan hins íslenska . Þetta eru Rökkurhæðir , sem var einu sinni þorp en er nú úthverfi í borginni Sunnuvík . Í hverfinu er dálítið undarleg stemning , því á hæðum yfir því eru rústir háhýsa sem eiga sér einhverja dularfulla sögu – hér má sjá tengsl við Húmdalina . Og það er sannarlega margur óþverrinn í Rökkurhæðum , bæði óhreinir andar og aðrar óvættir . Sögurnar sækja allmikið til íslenskra þjóðsagna en einnig er gefið til kynna að þeir óhugnanlegu kraftar sem sköpuðu rústirnar á hæðinni nýti sér þjóðsagnaverur og ævintýri til að finna sér birtingarmyndir . Aðalsöguhetjurnar eru unglingar og börn , eins og í Stranger Things og Börnunum í Húmdölum . Þau eru þó orðin nokkuð eldri , 13 – 15 ára . Sögurnar eru allar sjálfstæðar en tengjast innbyrðis og þannig byggist upp hinn skáldaði heimur Rökkurhæðanna . Í sjöundu bókinni , Atburðinum , er sagt frá því sem átti sér stað á hæðinni áratugum áður en hinar sögurnar gerast . Líkt og í sögu Jökuls eru það börnin sem byrja að finna að eitthvað er ekki í lagi , þau dreymir illa og uppgötva að draumarnir smitast inn í daglega lífið . Fullorðna fólkið er líka farið að haga sér undarlega og ekkert er eins og það á að vera . Börnin taka sig til og ráðast til atlögu við óvættirnar , en þær búa í klettum nálægt blokkahverfinu : „ [ V ] eggurinn varð gegnsær og það byrjaði að móta fyrir iðandi skuggum , rétt hinum megin við örþunn skilin . Skilin milli þeirra og skrímslanna . “ [ 6 ] Börnin horfa inn í vegginn og sjá þar allskonar skemmtileg fyrirbæri , prinsessu , álfadrottningu , kærleiksbirni og látna ástvini . Þau laðast að veggnum og þegar fótur eins drengsins kemur við hann „ tóku óvættirnar viðbragð . Veggurinn gekk í bylgjum eins og þegar eitthvað risavaxið syndir rétt undir yfirborðinu á vatni “ ( 159 – 160 ) . Veggurinn rifnar upp og sogar börnin inn , og um leið „ skókst jörðin eins og hún hefði fengið kröftugt spark “ ( 161 ) . Eitt stúlkubarn reynir að halda sér í eitthvað , en hreyfingin bakvið vegginn eykst og „ breyttist í iðandi skrímslakös sem minnti hana á martraðirnar undanfarnar vikur , lifandi martröð með fálmara sem gripu utan um mittið á litlu stelpunni , kipptu henni að opinu og tróðu henni svo fyrirhafnarlaust ofan í risastórt gin fullt af oddhvössum tönnum “ ( 161 ) . Jarðskjálftarnir halda áfram og háhýsin hrynja . Ófreskjunum tekst þó ekki alveg að sleppa út , þó að ummerki þeirra sjáist víða í Rökkurhæðum eins og fyrr segir . Síðustu tvær bækurnar í seríunni lýsa svo uppgjöri og átökum við fortíð og forynjur . [ 7 ] Lovecraftísk einkenni eru enn á ferð í skáldsögu Alexandar Dan , Vættir ( 2018 ) . Þar er þó brugðið upp nokkuð annarri sýn en í fyrrnefndum verkum . Sagan er sögð í fyrstu persónu af ungum manni sem býr í miðbæ Reykjavíkur . Hann er einrænn og finnur ekki mikinn tilgang í tilverunni . Borgin er full af ferðamönnum sem láta teyma sig um í hópum til að hlusta á sögur um álfa og yfirnáttúrulegar verur en sagan gengur út á að borgin er full af vættum , allskonar yfirnáttúrulegum fyrirbærum sem minna minnst á álfa : „ Það hringlar í trénu . Það er sem örfínar bjöllur klingi í vindinum . […] Líkami [ vættarinnar ] er eins og köngull með laufskrúðugan hárlubba , útlimirnir eru undnar greinar og þykkar rætur . Hún hangir á trjábolnum með klónum . Hún er með mosagróna steingrímu yfir andlitinu og hreyfir sig í snöggum kippum , eins og fugl eða skordýr “ . [ 8 ] Almennt séð gera borgarbúar allt sem þeir geta til að þykjast ekki sjá vættirnar en sögumaður ræður þó ekki alltaf við sig : Ég beygi niður Bankastrætið . Búkurinn er lítill og þakinn einhverju . Fyrst finnst mér hún vera loðin , en svo sýnast mér þetta vera lítil augu á stiklum sem bifast í andvaranum . ( 40 ) Hann flýr inn á bar og það á eftir að verða örlagaríkt , hann hittir stúlku sem fer með honum heim . Morguninn eftir áttar hann sig á að stúlkan er vættur , hún er með selsham í töskunni . Svo rekur hann augun í að kviður hennar er þaninn , en hafði áður verið rennisléttur , og spyr hvort hún sé barnshafandi eftir sig : Hún kinkar snöggt kolli . „ ( 52 ) Vísað er til þjóðsagna á margvíslegan hátt , líkt og í Rökkurhæðum , sem kemur meðal annars fram í notkun orðsins vættur , en samkvæmt orðabók er það til í kvenkyni og karlkyni . Kvenmyndin er algengari , oft sem neikvæð ; óvættur eða illvættur . Það er athyglisvert að þótt vættirnar í Vættum séu iðulega bæði óhugnanlegar og ógeðfelldar þá er þessi algenga neikvæða mynd fjarri og í staðinn er orðið notað á hlutlausan hátt sem lýsing á yfirnáttúrulegri veru . Með því að nota þetta orð opnar Alexander fyrir aðra sýn á hina Lovecraftísku heimsmynd . Furður og sögur Þessi þrjú dæmi eru lýsandi fyrir margvísleg áhrif verka Lovecrafts sem virðast virka á sama hátt og sameiginleg dulvitund Jungs . [ 9 ] Nú skal ekki sagt hversu vel þessir höfundar eru lesnir í verkum Lovecrafts , en það skiptir ekki máli í þessu samhengi . Eitt einkenni bókmenntagreina er samtal milli sagna , segja má að furðusagnahefðin þrífist á sjálfsáti , að því leyti að tilvísanir og textatengsl eru mikilvægur þáttur í byggingu og upplifun verkanna . Höfundar spara sér heilmikið með því að vísa í þekkt verk og tilvísanirnar þjóna einnig því hlutverki að lokka lesendur inn í furðuheiminn – og bjóða þeim svo upp á bland af nýjum og kunnuglegum undrum og ógnum . Og það er einmitt þessi kunnugleiki sem opnar fyrir mestu ógnirnar , ekki þó í hinum Freudíska skilningi ( sem Lovecraft var ekki hrifinn af ) , heldur að því leyti að allar þessar furðusögur vinna með hugmyndina um undarlegri hluti . Til þess að hlutir geti verið óþekktir , ógnvænlegir og undarlegri þarf að byrja á ofurvenjulegum grunni . Þetta er það sem gerir Stranger Things svo áhrifamikla – og skemmtilega – seríu , nýtingin á því sem áhorfandinn þekkir . Þessi þekking er tvöföld , annarsvegar felst hún í smábæjarsamfélaginu með öllum sínum kunnuglegu karakterum og hinsvegar í hinum fjölmörgu kvikmyndum ( og tónlist ) frá þessu tímabili , meðal annars myndum byggðum á sögum Stephens King . Inn í þetta auðþekkjanlega mynstur er svo smyglað Lovecraftískri upplausn . Við skynjum smæð okkar gagnvart ógnum hins óþekkta og allt fer á ská og skjön , en eins og áður segir er lykilatriði í verkum Lovecrafts að þar er brotið algerlega á öllu því sem einkennir okkar ferköntuðu sýn á veruleikann . Allar línur skekkjast , bæði bókstaflega í hinum fjölmörgu innsýnum í handanheiminn og líka samfélagslega þegar hefðbundin samskiptamynstur ruglast . Lykilatriði í þessu er hinn óáreiðanlegi sögumaður sem Lovecraft erfði eftir Poe . Í verkum þeirra eru sögumennirnir annaðhvort dópaðir eða ekki við góða geðheilsu en í Stranger Things eru það börn . Og reyndar líka móðir sem virðist ekki sérlega stabíl og einmana lögga sem drekkur of mikið . Það er þetta fólk sem kemur auga á undarlega hluti sem síðan verða undarlegri og undarlegri svo fyrr en varði er öll heimsmyndin komin á hvolf og veruleikinn verður aldrei samur . Öfugt við persónur Lovecrafts hefur þetta valdeflandi áhrif á óáreiðanlegu sögumennina í Stranger Things , ekki síst mömmuna sem styrkist með hverri seríunni . Líkt og í Vættum er því verið að bjóða upp á nýja sýn á heimsmynd Lovecrafts , þar sem hinir taugatrekktu munu trompa þá sem aldrei efast . Þetta birtist enn betur í stúlkunni með alla hæfileikana sem er upphaf og endir allra atburðanna . Hún er uppalin sem fangi og einangruð frá umheiminum og því er það hún sem hefur möguleikana til að skilja og skynja tilveruna í Lovecraftískum víddum . Og að sjálfsögðu er hún hinn fullkomni fulltrúi óáreiðanleikans , stúlkubarn sem veit ekkert um hversdagslegt líf smábæjarins og er að auki nafnlaus . Það er áhugavert að sjá hvernig þessar tvær konur , móðurlausa stúlkan og galna móðirin , eru notaðar til að stokka upp í veruleikanum og ná taki á hinum linnulausu óþekktu og yfirgnæfandi ógnum . Húsið í skáldsögu Shirley Jackson , The Haunting of Hill House ( 1959 ) , er allt skakkt . Öll hlutföll eru úr lagi og hver einasta lína er skekkt , svo þeir sem horfa á það fyllast ógeði . Húsið virðist sýkt og gestir þess upplifa jafnvægisleysi og djúpa óþægindatilfinningu . Þessi tilfinning velgju og vanlíðunar er það sem persónur sagna Lovecrafts fyllast þegar þeir horfa á hin Fornu og fyrrum bústaði þeirra . Ekkert samræmi er neins staðar , stærðarhlutföll eru í rugli og sjónlínur á ská og skjön , og þetta veldur sjóntruflunum og viðbjóði . Allt það sem er kunnuglegt er gert ókennilegt og óviðurkvæmilegt á einhvern hátt , truflandi og stuðandi ; hryllilegt . Þessi hryllingur á sér rætur í viðhorfum til raunveruleikans og þess sem telst eðlilegt , viðkunnanlegt og rétt . Myrkraheimurinn í Stranger Things hefur sömu einkenni , hann er skekkt útgáfa af heimi hversdagsleikans . Þessi brenglun er svo lykilatriði í því að ná sambandi milli heima . Móðirin hafnar loks öllum hefðbundnum leiðum í leit sinni að syninum og gefur sig á vald óreiðunni og nær þannig tengslum . Það sama gerist þegar völundarhús óvættanna er kortlagt , eina leiðin er að brjótast út úr viðjum ferstrendingsins og leyfa ruglinu að ríkja . Eins og í skáldsögu Jackson er það konan sem er ( hinn óáreiðanlegi ) fulltrúi þess að opna fyrir truflunina , á sama hátt og konur eru iðulega fulltrúi hins ógeðslega í sögum Lovecrafts , þar sem þær eru táknmynd samræðis við hinar geimversku ófreskjur . Öll umræða um áhrif , textatengsl og samtal milli höfunda og verka hlýtur að snúast að miklu leyti um úrvinnslu ; hvernig er unnið með efnið . Það er auðvelt að sjá óttann við hið ókunna í verkum Lovecrafts í samfélagslegu samhengi en það breytir ekki því að hann virðist ná að fanga tilfinningu fyrir skelfingu sem kallar á eitthvað í mannssálinni . Þessi hryllingur snýst um skynjun , sérstaklega sjónina , og því er það sérlega athyglisvert að færa hugmyndir hans í sjónrænt form kvikra mynda . Kvikmyndir byggðar á verkum hans eru þó iðulega illa heppnaðar , en í sjónvarpsþáttaseríunni Stranger Things er þáttur skynfæranna nýttur vel og vandlega til að varpa upp Lovecraftískri heimsmynd . Jafnframt því að virkja þá þætti sem áhrifamestir eru í verkum Lovecrafts er fordómum hans hafnað og allir eru ( ó ) glaðir . Tilvísanir [ 1 ] H.P. Lovecraft , Við hugarfársins fjöll , í Kall Cthulhu og fleiri hrollvekjandi sögur , þýð . Þorsteinn Mar , Reykjavík , Rúnatýr 2011 , bls. 125. [ 2 ] H.P. Lovecraft , Supernatural Horror in Literature , New York , Dover 1973 . [ 7 ] Um þær má lesa í ritdómi mínum „ Forneskja , myrkraverk og ungmenni “ , í Tímariti Máls og menningar , 3 : 2018 . [ 8 ] Alexander Dan , Vættir , Reykjavík , Benedikt 2018 , bls. 9 – 10. [ 9 ] Tekið skal fram að þetta eru ekki einu íslensku verkin þar sem greina má áhrif Lovecrafts . Það má sjá móta fyrir þeim í skáldsögum Stefáns Mána , sérstaklega Túrista ( 2005 ) , Skipinu ( 2007 ) , Hyldýpi ( 2009 ) og Húsinu ( 2012 ) . Einnig má nefna skáldsögu Steinars Braga , Hálendið ( 2011 ) . Finna má umfjallanir mínar um sumar þessar bækur og verk Stefáns Mána almennt á Bókmenntavef Borgarbókasafnsins , bokmenntir.is , og í Tímariti Máls og menningar .