Kirkjur geyma margt fagurt sem gleður augað og menntar – og segir sögu . Og sumt dregur augað meira til sín en annað . Er það altaristaflan ? Skírnarsárinn eða númerataflan ? Eða hvað ? Altarisdúkar láta ekki mikið yfir sér . Látlausir hvíla þeir á altarinu og blasa við öllum , mjallhvítir og hreinir . Þeir eru sjálfsagðir í flestum kirkjum og einkum hinum eldri þar sem þeir ýmist falla að brún eða yfir . Þessir dúkar eru margir listaverk og gamlir . Þeir geyma mörg spor og sum þeirra eiga ættir að rekja til gamalla handverksaðferða . Jenný Karlsdóttir heitir kona nokkur , innfæddur Akureyringur , sem lagði sig fram um að kanna handgerða íslenska altarisdúka , munstur þeirra og gerð . Hún er kennari og hannyrðakona ; er með heimasíðuna munstur.is Kirkjan.is ræddi við hana um þetta hugðarefni hennar sem er mikill menningararfur og kirkjur geyma . „ Ég er alin upp af handverksfólki og við mikinn áhuga á öllu er sneri að handverki , “ segir Jenný , „ og fékk snemma mikinn áhuga á munstrum og þegar ég var við nám í Noregi sá ég marga altarisdúka í kirkjum þar og mér fannst ég kannast við mynstur þeirra . “ Hún segir að þá hafi vaknað áhugi hjá henni á íslenskum altarisdúkum og fékk hún til liðs við sig Oddnýju E. Magnúsdóttur , handmenntakennara og þjóðfræðing , á Húsavík . Samstarf þeirra hafi verið frábært . Oddný hafi séð að mestu um skráningu á dúkunum . Jenný segist hafa ljósmyndað dúkana – en saman hafi þær unnið sem ein manneskja . Þær stöllur fóru í kirkjur víða og ljósmynduðu dúkana , skoðuðu þá nákvæmlega og skráðu sögu þeirra eftir því sem þær gátu . Heimafólk var mjög fúst að aðstoða þær eftir því sem tök voru á . „ Við höfum farið um allt land svo að segja , “ segir Jenný , „ eigum eftir suðvesturhornið , Snæfellsnes , Breiðafjörð og Vestfirðina . “ Það bíður síns tíma . Hún segir að þær Oddný hafi tekið fyrir afmörkuð svæði , eftir gömlu prófastsdæmunum , og luku yfirferð sinni um hvert þeirra með sýningu sem var til fróðleiks og einnig þakklætisvottur fyrir stuðning sem heimamenn höfðu hverju sinni sýnt þeim . „ Við sýndum myndir , stundum dúka og líka gamla dúka – svo fór að sumir höfnuðu á söfnum , “ segir Jenný . Þær höfðu til dæmis sýningu á Akureyri og Húsavík – og víðar . „ Já , og í Húsinu á Eyrarbakka eftir að hafa skoðað dúka og myndað í hinu gamla Árnesprófastsdæmi – þar voru gamlir dúkar sýndir og þeir fóru til varðveislu í Byggðasafn þeirra Árnesinga “ . „ Okkur finnst við vera að bjarga sögu menningarverðmæta því að þetta eru kirkjumunir sem ganga úr sér , “ segir Jenný . Óvinur þeirra er náttúrlega tímans tönn , já og mýs hafi nartað í suma og aðrir farið illa í þvottum . „ Elsti dúkurinn sem hefur orðið á vegi ykkar ? “ spyr kirkjan.is . „ Við sáum skemmtilegan dúk austur á Berunesi í fyrra , “ segir Jenný , „ hann er með þessum gamla feneyjarsaumi og er hundrað ára gamall , enn í notkun . “ Og Jenný bætir við ákveðin og full af umhyggju fyrir menningarverðmætunum sem í honum felast : „ Ég mundi ekki treysta honum í þvott . “ Jenný segir að það séu tvær aðferðir algengastir núna við gerð altarisdúka . Það sé hekl og harðangurs - og klaustursaumur . Sumar kirkjur eiga líka handofna altarisdúka , kniplaða og með öðrum útsaumsgerðum . Saga munstranna var líka könnuð og sum þeirra mátti rekja til munsturblaða og bóka , íslenskra sem útlendra . Það kom og líka fyrir að nýr altarisdúkur var gerður nákvæmlega eftir hinum gamla og lúna dúk . „ Á flestum dúkanna eru trúarleg tákn , til dæmis kross , kaleikur , vínber , guðslambið , “ segir Jenný . „ Sumir eru þó sléttir og óskreyttir . “ Hún segir gerð dúkanna oft mismunandi eftir prófastsdæmum og landshlutum . Í Þingeyjarsýslu er til dæmis mjög algengt heklað munstur , en það finnst hvergi í Eyjafirði eða í Skagafirði . „ Fundum þá gerð reyndar í einum aflögðum dúk í Húnavatnssýslu , “ segir Jenný . „ Hins vegar er það mjög algengt munstur á Suðurlandi . “ Hún segir að skýringin geti auðvitað verið sú að munstur berist frá manni til manns í næsta nágrenni . „ Svo rákumst við á skemmtilegt munstur á dúk úr Svarfaðardal sem hafði sennilega bara borist yfir Heljardalsheiði í Skagafjörð , “ segir Jenný . Næmt auga þeirra sem sinna kirkjum segir til um hvort komið sé að endurnýjun altarisdúks og þá er ráðist í verkið . Þá eru altarisdúkar stundum gefnir kirkjum til minningar um fólk . Nýlega fékk Grundarkirkja í Eyjafirði altarisdúk sem minningargjöf og það var Jenný sem hannaði þann dúk . Jenný segir að það séu fyrst og fremst konur sem saumi dúkana . Það heyri til undantekninga ef karlmaður sinni þessu verki . En það er ekki alltaf bara ein kona sem situr við saumana – eins og segir í ljóðinu : „ Ein ég sit og sauma inni í litlu húsi ... “ heldur eru dæmi um að margar konur hafi komið að saumaskap á einum dúki . Kannski nokkrir ættliðir kvenna . Jafnvel að heilt kvenfélag hafi komið að því að sauma einn altarisdúk og þá gengur dúkurinn á milli bæja . Altarisdúkurinn í Snartarstaðakirkju varð einmitt til með þeim hætti að kvenfélag nokkurt í Norður-Þingeyjarsýslu saumaði hann . „ Við höfum haft virkilega gaman af að vinna að þessu verkefni , “ segir Jenný létt í skapi . Hún segir að þær hafi í upphafi verið styrktar til þessa verkefnis af Kristnihátíðarsjóði , síðar ýmsum fleiri styrktarsjóðum og af kirkjunni á síðasta ári – og eru þakklátar fyrir það . Þetta verkefni þeirra Jennýjar og Oddnýjar er gott dæmi um menningarstarf sem konur láta sig varða , kemur sögu lands og kirkju að góðum notum . Það hefur ekki farið hátt frekar en öll þau saumspor sem liggja í altarisdúkum í kirkjum á Íslandi . Svo sannarlega á hin iðna hönd þakkir skyldar fyrir framlag sitt til að prýða kirkjurnar . Altarisdúkur í Kotstrandarkirkju í Ölfusi