Tilgangur : Tilgangur þessarar rannsóknar var að kanna tíðni þvagleka meðal ungra kvenna í framhaldsskólum landsins sem og að kanna hve mikla kennslu þær hafa fengið í þjálfun grindarbotnsvöðva . Aðferðir : Úrtakið náði til 311 stúlkna á aldrinum 16 - 19 ára úr sex framhaldsskólum á höfuðborgarsvæðinu og tveggja af Suðurlandi . Þetta samsvarar 3,7% af fjölda stúlkna á þessum aldri í landinu . Niðurstöður : Alls svöruðu 294 stúlkur af 311 ( 94,5% ) . Um þriðjungur þeirra hafði fundið fyrir þvagleka , þar af voru 11% sem misstu þvag tvisvar eða oftar í viku . Með aukinni fræðslu um grindarbotnsvöðva og þjálfun mætti eflaust koma í veg fyrir þessi vandamál hjá mörgum þessara stúlkna . Læknablaðið 2003 ; 89 : 305 - 9 Þvagleki er sjúkdómseinkenni sem lítill gaumur er gefinn í okkar samfélagi . Þvagleki er ekki lífshættulegt ástand en getur haft mikil áhrif á daglegt líf . Nægir að nefna almenna vellíðan , þátttöku í félagslífi og sjálfsálit einstaklingsins . Konur eru í miklum meirihluta þeirra sem eiga við þetta vandamál að stríða . Fjöldi erlendra faraldsfræðilegra rannsókna hafa verið gerðar á þvagleka og eru tíðnitölur afar mismunandi , aðallega vegna mismunandi skilgreininga og aðferða . Flestar leiða þær í ljós að nokkuð hátt hlutfall kvenna á við þetta vandamál að stríða . Í þeim fáu erlendu rannsóknum sem hafa verið gerðar hjá mjög ungum konum eru tíðnitölur mjög breytilegar , eða frá 5 - 50% ( 1 , 2 ) . Hér á landi hafa engar rannsóknir verið gerðar hingað til á tíðni þvagleka meðal mjög ungra kvenna . Í rannsókn , gerðri í Öxarfjarðarhéraði í október 1993 á algengi þvagleka meðal 131 kvenna 21 árs og eldri , reyndist meira en helmingur kvennanna hafa þvagleka ( 3 ) . Í nýlegri stórri faraldsfræðilegri rannsókn á tíðni þvagleka hjá íslenskum konum á aldrinum 30 - 76 ára reyndist tíðnin vera 38,4% ( 4 ) . Markmið þessarar rannsóknar var að kanna tíðni þvagleka á meðal ungra kvenna í framhaldsskólum landsins . Einnig hvort og hve mikla kennslu þær hafa fengið um grindarbotnsþjálfun . Úrtakið sem var valið af handahófi náði til 311 stúlkna á aldrinum 16 - 19 ára úr sex framhaldsskólum á höfuðborgarsvæðinu og Suðurlandi ( Borgarholtsskóla , Fjölbrautarskólanum Ármúla , Flensborgarskóla , Iðnskólanum í Reykjavík , Kvennaskólanum í Reykjavík , Menntaskólanum í Kópavogi , Menntaskólanum á Laugarvatni og Fjölbrautarskóla Suðurlands ) . Þetta samsvarar 3,7% af fjölda stúlkna í þessum aldurshópi á landinu , samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands . Notast var við alþjóðlegan staðfærðan spurningalista sem samanstendur af fjórum spurningum um þvagleka . Þar var spurt um hversu oft og við hvaða aðstæður þvagmissir á sér stað og þau áhrif sem þetta hefur á daglegt líf viðkomandi . Miðað var við reynslu stúlknanna á undanförnum fjórum vikum . Auk þess voru tvær spurningar þar sem spurt var um hvort þær hefðu fengið einhverja fræðslu um grindarbotnsvöðva og eða kennslu í grindarbotnsæfingum í framhaldsskóla ( sjá meðfylgjandi spurningalista á bls. 307 ) . Fengið var leyfi hjá viðkomandi skólayfirvöldum áður en spurningalistinn var lagður fyrir nemendur . Listarnir voru lagðir fyrir einn bekk úr hverjum árgangi , það er fjóra bekki í hverjum skóla . Miðað var við að að minnsta kosti helmingur nemenda í hverjum bekk væri kvenkyns . Spurningalistarnir voru eingöngu lagðir fyrir stúlkur en strákarnir voru fjarri á meðan þær svöruðu listunum . Þeim var gert ljóst að þátttakan væri algjörlega frjáls og ekki væri hægt að rekja svörin til einstaklinga . Rannsakendur ( BH og KH ) voru viðstaddir þegar stúlkurnar fylltu út spurningalistana og svöruðu þeir þeim spurningum sem upp komu við útfyllingu þeirra . Svarblöðum var komið fyrir í ómerktum umslögum . Rannsóknin stóð yfir í tíu daga . Úrvinnsla : Gögnin voru slegin inn í Excel forrit . Notast var við lýsandi tölfræði til að koma skipulagi á niðurstöður og taka þær saman . Ályktunartölfræði var notuð til að meta heildareinkenni hóps frá upplýsingum um þýði . Meðaltöl og staðalfrávik voru notuð við þær niðurstöður sem voru á þrepaskala . T-próf var notað til að ákvarða tölfræðilega marktækni áhrifa bráða - og áreynsluþvagleka á daglegt líf nemenda . Kí-kvaðrat var notað til að ákvarða tölfræðilega marktækni á tíðni þvagleka hjá þeim nemendum sem fengu fræðslu og þeim sem fengu enga fræðslu . Í úrtakinu voru 311 nemendur . Alls svöruðu 294 sem er 94,5% svarhlutfall . Ófullnægjandi svör voru 17 og voru þau ekki tekin með . Á mynd 1 má sjá fjölda og hlutfall nemenda sem fundu fyrir þvagleka síðustu fjórar vikur fyrir rannsókn . 94 stúlkur fundu fyrir þvagleka , eða um þriðjungur ( 32% ) þátttakenda . Þessi 32% tíðni er afdráttarlaus ( absolute ) tíðni þvagleka , það er óháð því hvort einkennin höfðu áhrif á daglegt líf nemenda . Meirihluti þeirra ( rúmur fimmtungur heildarfjölda svarenda , eða 21% ) , fann fyrir þvagleka einu sinni í viku eða sjaldnar . Á mynd 2 má sjá við hvaða aðstæður nemendur fundu fyrir þvagleka . Þeir máttu krossa við fleiri en einn svarmöguleika sem skýrir að fleiri hafa leka en fram kemur á mynd 1 . Við skilgreiningu á tegundum er áreynsluþvagleki algengastur , eða 55% . Áreynsluþvagleki er skilgreindur við hnerra eða hósta , hlátur eða fliss , í líkamsrækt eða við líkamlega áreynslu . Athyglisvert er að samtals níu stúlkur , eða um 3% , misstu einvörðungu þvag við hlátur eða fliss en ekki við aðrar aðstæður . Bráðaþvagleki var til staðar hjá alls 24% , en þar er átt við þvagleka sem verður án áreynslu á leið til salernis . Aðrar aðstæður eru 21% , en þar má nefna skömmu eftir þvaglát , í svefni eða án sýnilegrar ástæðu . Mynd 3 sýnir hvernig nemendur skilgreindu magn þvaglekans . Flestir þeirra sem höfðu þvagleka töldu það vera lítið ( 28% ) . Engar staðlaðar skilgreiningar eru á magni þvaglekans . Niðurstöðurnar eru því eingöngu huglægt mat nemenda . Sjötíu og sjö nemendur af 294 ( 26% ) töldu þvagleka hafa einhver áhrif á þeirra daglega líf ( mynd 4 ) , mælt á kvarðanum 0 - 10 þar sem 0 er skilgreint sem engin áhrif og 10 sem mjög mikil áhrif . Þegar skoðað er meðaltal áhrifa á daglegt líf allra nemenda á skalanum 0 - 10 er það º 2,2 ± 2,2 , en º 2,8 ± 2,1 ef einungis er reiknað hjá þeim sem telja að þvaglekinn hafi áhrif á daglegt líf . Af öllum þeim sem fundu fyrir þvagleka segja 63% að þvaglekinn hafi áhrif á daglegt líf en 27% segja að hann hafi það ekki . Á mynd 5 er sýndur samanburður á áhrifum bráða - og áreynsluþvagleka á daglegt líf nemenda . Ef reiknað er meðaltal afdráttarlausrar tíðni á áhrifum bráðaþvagleka er hún º 2,7 ± 2,7 en áhrif áreynsluþvagleka er º 2,5 ± 2,4 . Ef hins vegar meðaltal áhrifa bráðaþvagleka , sem hefur áhrif á daglegt líf , er skoðað er það º 3,3 ± 2,6 og áhrif áreynsluþvagleka er º 3,2 ± 2,4 . Þessi munur er ekki tölfræðilega marktækur ( p = 0,7 ) . Fræðsla um grindarbotnsvöðva í framhaldsskólum er lítil . Langflestir nemenda höfðu enga fræðslu fengið ( 78% ) . Aðeins 22% nemenda höfðu einhverja fræðslu fengið og einungis 5% höfðu fengið meira en litla fræðslu ( mynd 6 ) . Af þeim nemendum sem höfðu haft þvagleka höfðu 28% fengið fræðslu , en 33% enga fræðslu . Þessi fimm prósentustigamunur er ekki tölfræðilega marktækur . Eins og mynd 7 sýnir er verkleg kennsla í grindarbotnsæfingum ekki mikil . Tæpur fjórðungur nemenda ( 18% ) hafði fengið einhverja kennslu , en einungis 4% meira en 1 - 2 kennslustundir á önn . Í þessari fyrstu rannsókn , sem gerð er hér á landi á tíðni þvagleka meðal kvenna á aldrinum 16 - 19 ára , kemur í ljós að um 32% þeirra höfðu fundið fyrir þvagmissi þær fjórar vikur sem spurt var um . Rúmlega 11% sögðust hafa misst þvag 2 - 3svar eða oftar í viku . Um fjórðungur stúlknanna telja að einkennin hafi áhrif á þeirra daglega líf . Alþjóðasamtök um rannsóknir á þvagleka ( International Continence Society , ICS ) hafa skilgreint þvagleka sem ástand þar sem ósjálfráður og sannanlegur þvagmissir orsakar bæði félagsleg og hreinlætisvandamál fyrir viðkomandi einstakling ( 5 ) . Eina leiðin til að meta sannanlega þvagmissi er vigtun á bleyju eða bindi á ákveðnu tímabili . Slíkar mælingar yrði erfitt að framkvæma í svo stórum hópi ungra stúlkna og því einungis notast við huglægt mat þátttakenda . Telja verður ólíklegt að nemendur sem ekki missa þvag svari spurningu þar að lútandi játandi . Í stað þess að spyrja um áhrif þvagleka á félagslíf og hreinlæti sérstaklega var spurt almennt um áhrif vandamálsins á daglegt líf viðkomandi . Líklegt er að hjá mjög ungum konur , eins og hér er um að ræða , hafi jafnvel hinn minnsti þvagmissir hlutfallslega meiri áhrif á lífsgæði en hjá þeim eldri . Mismunandi skilgreiningar og mæliaðferðir er stærsta vandamálið við samanburð á þvaglekarannsóknum . Þetta skýrir sennilega mikinn mun í tíðnitölum á milli rannsókna ( 6 ) . Í fyrsta sinn hefur nú verið útbúinn einfaldur alþjóðlegur spurningalisti á vegum alþjóðlegra þvaglekasamtaka ( International Consultation of Incontinence ) . Það ætti því að verða auðveldara að bera saman rannsóknir í framtíðinni . Spurningalistinn í rannsókninni hefur einnig verið notaður í nýlegum erlendum rannsóknum , en niðurstöðurnar hafa ekki ennþá verið birtar ( munnlegar heimildir frá fulltrúum International Consultation of Incontinence ) . Fáar faraldsfræðilegar rannsóknir hafa verið gerðar á tíðni þvagleka meðal kvenna yngri en 20 ára og hefur nákvæmlega sami aldurshópur og í okkar rannsókn ekki verið rannsakaður fyrr , og þær fáu sem gerðar hafa verið hafa haft lítil úrtök . Í fæstum rannsóknanna hefur verið lagt mat á áhrif þvagleka á lífsgæði . Í tveimur eldri rannsóknum frá Bandaríkjunum ( 2 , 7 ) , sem gerðar voru á konum yngri en 25 ára og höfðu ekki eignast börn , var heildartíðnin mjög há , eða um 50% , og í þeim tilvikum þar sem þvaglekinn reyndist klínískt vandamál var tíðnin 5 og 6% . Um fjórðungur kvenna 17 - 44 ára höfðu þvagleka í könnun Yarnells og fleiri árið 1981 . Einkennin truflaði félags - og samlíf ( " Domestic live " ) 3% þessara kvenna ( 8 ) . Síðari tíma rannsóknir hafa sýnt mun lægri tíðni hjá þessum aldurshópi , eða 3 - 6% ( 1 , 9 , 10 ) . Í ofangreindum rannsóknum og eins okkar er áreynsluþvagleki langalgengasta tegundin og sumar rannsóknir hafa beinst að því sérstaklega . Rannsókn á ungum íþróttakennaranemum í Noregi leiddi í ljós að fjórðungur átti við þetta vandamál að stríða við ástundun mismunandi líkamsþjálfunar ( 11 ) . Sami höfundur gerði samanburðarrannsókn á afreksíþróttakonum og samanburðarhópi árið 2001 . Þar kom í ljós að tíðni þvagleka var mikil hjá báðum hópunum en ekki reyndist vera tölfræðilega marktækur munur þar á ( 12 ) . Höfundar telja að úrtakið , þrátt fyrir að vera einungis af SV-horni landsins , lýsi þýðinu á nokkuð sannfærandi hátt því að ekki er vitað til þess að umhverfisaðstæður hafi áhrif á algengi þvagleka . Í ljósi þessara niðurstaðna er nauðsynlegt að skoða nánar ástæður þvagmissis . Hingað til hefur verið talið að þvagleki hrjái helst konur eftir barnsburð og sé fylgifiskur öldrunar . Ekki er vitað hve margar stúlkur í úrtakinu hafa fætt börn þar sem ekki var spurt um barnseignir . Reiknað er þó með að vegna ungs aldurs séu þær frekar fáar . Kannski hefur þessi háa tíðni alltaf verið til staðar , en með breyttum viðhorfum hefur þetta mál komið meira fram í daglegri umræðu og konur eiga auðveldara með að tala um það . Það getur líka verið að um sé að kenna breyttu þjóðfélagi með meiri kyrrsetu , aukinni líkamsþyngd eða meiri vökvaneyslu . Áður fyrr unnu konur meiri líkamlega vinnu og vera má að það hafi haft áhrif á ómeðvitaða þjálfun grindarbotnsvöðva . Vanþekking nemenda á grindarbotninum og starfsemi hans gæti einnig hafa haft áhrif á niðurstöðurnar . Ekki er hægt að útiloka að einhverjir nemendur hafi ekki þorað að spyrja og hafi því svarað af ónákvæmni . Aðstæður við framkvæmd rannsóknarinnar voru þannig að nemendur sátu hlið við hlið við útfyllingu spurningalistans . Þetta gæti hafa haft þau áhrif að þeir nemendur sem þjáðust af þvagleka þorðu ekki að svara samviskusamlega . Í nýlegri umfangsmikilli íslenskri rannsókn , sem var gerð haustið 2001 á tíðni þvagleka hjá konum á aldrinum 30 - 75 ára , kom í ljós að tíðnin var um 38% ( 4 ) . Þar var notaður sami alþjóðlegi staðfærði spurningalistinn . Áreynsluþvagleki var langalgengastur , sérstaklega á meðal yngri kvenna . Þvagleki hafði áhrif á daglegt líf 28% þeirra . Það má velta fyrir sér hvort þessi 32% stúlkna í framhaldsskólum verði að þeim 38% sem þjást af þvagleka á seinni árum . Sé svo væri mögulegt að minnka tíðnina með markvissum forvörnum , svo sem fræðslu og kennslu um grindarbotnsþjálfun í framhaldsskólum . Sé svo hins vegar ekki mætti búast við að niðurstöður úr sambærilegri rannsókn á 30 - 75 ára gömlum konum sem gerð yrði eftir 10 - 15 ár sýndi enn hærri tíðni . Við flokkun á tegundum þvagleka kom í ljós að flestir nemendur ( 55% ) þjáðust af áreynsluþvagleka . Grindarbotnsþjálfun er áhrifaríkasta meðferðarúrræðið við slökum grindarbotnsvöðvum , sem eru aðalorsök áreynsluþvagleka . Nokkur munur var á áhrifum tegunda þvagleka á daglegt líf nemenda , bráðaþvagleki hafði aðeins meiri áhrif en áreynsluþvagleki en munurinn var ekki marktækur . Þvagleki sem kemur um leið eða í kjölfar hláturs eða fliss ( " giggle incontinence " ) er vel þekktur meðal stúlkna og yngri kvenna . Ástæður þessara einkenna , sem oftast minnka eftir 20 ára aldur , eru óljósar og eru þrýstimælingar í blöðru og klínísk skoðun oftast eðlileg . Í rannsókninni kemur fram að um 3% kvennanna höfðu þessi einkenni . Mjög stór hluti nemenda hafði ekki fengið neina fræðslu ( 78% ) eða kennslu ( 82% ) um þjálfun grindarbotnsvöðva í framhaldsskóla . Þetta sýnir að slíkri fræðslu er verulega ábótavant enda ekki að finna í námskrá um íþróttir . Á sama hátt verður ekki séð að þeir sem hafa tekið slíka fræðslu upp á sína arma séu endilega íþróttakennarar . Munurinn á nemendum með þvagleka sem höfðu fengið fræðslu og þeim sem ekki höfðu fengið fræðslu reyndist ekki vera marktækur . Þetta bendir ekki til að fræðsla hafi fyrirbyggjandi áhrif á tíðni þvagleka . Hins vegar er ekki hægt að segja til um hvort þeir nemendur sem fengu fræðslu hafi þegar verið með þvagleka eða fengið hann seinna . Hvers vegna fá svona ungar stúlkur þvagleka ? Nauðsynlegt er að heilbrigðiskerfið rannsaki þessar ástæður til að fá hugmyndir um hvernig best sé að fyrirbyggja og um leið ef til vill að spara fjármuni .