10 MORGUNBLAÐIÐ , LAUGARDAGUR 23. SEPT. 19 OT UM ALMANNAVARNIR UM ALMANNAVARNIR UM ALMANNAVARNIR UM ALMANNAVARNIR Kjarnorkuvopn og áhrif þeirra Tilgangur almannavarna . HUGTAKEE ) almannavarnir er í eðli sínu hvers konar varnir til styrktar og hjálpar hinum al - menna borgara og er þannig að vissu leyti samnefnari allrar starfsemi , sem lýtur að hjálpar - og líknarstarfL Almannavarnir eins og þær eru byggðar upp víðast hvar nú á tímum miða þó fyrst og fremst að því að stuðla að auknu öryggi borgaranna , ef sú vá steðjar að , sem svo oft hefur hrjáð mannkynið , styrjöld og hernaðarátök . Hernaðartækni fleygir fram , kraftur árásarvopnanna þúsund - og jafnvel milljónfaldast og þungamiðja hernaðarrekistursins í styrjöld beinist ekki lengur að afmörkuðum víglínum heldur að heilum þjóðlöndum eða heims - hlutum . Varnaraðgerðir og verndaraðgerðir hljóta af þess - um ástæðum að verða mikið viðtækari en áður hefur þekkzt . Styrjaldir síðari tíma hafa þeg - ar sýnt , hver þróunin er að þessu leyti . Mannfall af völdum hernaðar . 100 % 90 S0 70 -I 60 60 Í 0 30 20 10 H 0 Hermenn Óbreyttir borgarar 847 . QZ / o / qo / m w . m Fyrri heims - styrjöldin lft 8 millj.fallnir ) Spánska börgara - styrjöldin t 650.000 fallnin > Sídari heims - styrjöldir . I52 millj.fallnir ) Kóreustyrjóldin Með tilkomu kjarnorkiuvopna verða áhrifin þó aoigljóslega margfalt ægilegri , þar sem mátt - ur þeirra til eyðileggingar er svo yfirþyrmandi . Af þessium ástæð - um hafa fjölmargar þjóðir heims talið óhjákvæmilegt að byggja upp og skipuleggja almanna - varnakerfi , sem hafa það hlut - verk að undirbúa á friðartím - um viðbúnað , ' sem fyrrt geti sem mestu eigna - og manntjóní . Slíkur viðbúnaður skapar jafnframt margháttað öryggi geign vá af völdum náttúruham - fara eða stórslysa . Annar aðal - þáttur í starfsemi almannavarna er hvarvetna tengdur slíku starfi og skipulag starfseminnar og uppbygging við það miðuð . Hernaðarátök með nútíma - tækni geta haft mjög skamman aðdraganda . J » ar getur verið um klukkustundir eða jafnvel mín - útur að ræða . Allir sem hugsa um þessi mál sjá ljóslega að verndaraðgerð - um verður að litlu leyti við kom - ið , ef ætlað er að hefja undir - búning , þegar hættuástand er þegar ríkjandi og styrjöld yfir - vofandi . Almannavarnir verður því að treysta sem bezt á friðar - tímum , til þess að þær komi að gagni á hættunnar stund . Til þess að gefa íslendingum nökkra innsýn í þessi mál og iil þess að kynna þau almennt , verða á ' næstunni birtar stuttar greinar um ýmislegt , sem þessi mál varða og hvernig um þau er fjallað í öðrum löndum , ( Norð - urlönd ) . Allir kannast við , hvað ger - ist , þegar efni brenna . Við brunann myndast hiti , sem not - aður er , sem orkugjafi og kem - ur fram í ýmsium formum í dag - legu lífi . Orkan , sem myndast er kemisk orka . Sem dæmi um orkumyndun við bruna má nefna bruna á kolum , sem gefa 3 Kal . pr. gramm ( Kílókaloríur ) . Virkni sprengiefna er líka tengd kemiskri orku . Algengt sprengi - efni TNT ( trinitrotoluol ) mynd - ar við spreningu sem næst 1 Kal . pr. gramm . Kjarnorkan er hins vegar orka , sem bundin er kjarna frumeindanna ( atómanna ) , bæði klofnun kjarnanna ( þungir kjarnar ) og samruni þeirra ( léttir kjarnar ) . Það er talað um klofnun ( fission ) og samruna ( fusion ) . Við fullkomna klofn - un uraníum og plutonium kjarna myndast orka , sem er um 20 millj . Kal . pr. gramm og við samruna léttra kjarna ( fusion ) er orkan um 85 millj . Kal . pr. gramm . Þær tölur , sem hér eru nefndar gefa í grófum dráttum hugmynd um þá geysilegu orlku , sem kjarnorkusprenging leysir úr læðingi saman borið við al - genga orkugjafa og algeng sprenigiefni . Orkuform atómvopna . Orka atómvopna birtist í fjór - um megin myndium : Höggbylgja , hiti , frumgeislun og úrfalls - geislun í DAG birtist fyrsta grein in eftir Jóhann Jakobsson , verkfræðing , forstöðu - mann Almannavarna , um almannavarnir . Munu á næstunni fimm aðrar grein ar fylgja í kjölfarið . Al - mannavarnir eru áhuga mál víða um heim , enda miða þær að því að koma í veg fyrir slys og dauða / á fólki ef alvarleg átök yrðu í heiminum . Enn - fremur miða almanna - varnir að því að veita nauð synlega aðstoð ef slys verða af völdum náttúru - hamfara . Mál þetta á því brýnt erindi við almenn - ing hér á íslandi . Áhrifa hinna þriggja fyrst töldu orku forma gætir strax , og þau vara aðeins skaimma stund , en hið síðast taldar hefur langaea verkun . Högg og hiti frá kjarnorku - Orka frá kjarnorkusprengingu : 1 . Höggbylgja og höggvindur 50% 2 . Hitai ? eislun 35% 3 . Úrfallsgeislun 10% 4 . Frumgeislun 5% Jóhann Jakobsson , verkfræðingur . sprengingu er samskonar að eðli og frá sprengingu venju - legra sprengiefna . Frumgeislun og úrfallsgeislun er hins vegar áhrif , sem tengd enu kjarnorku - sprengingu eingöngu . Högg - og hitaorkan er að sjálfsögðu margfalt meiri en við spreng - ingu venjulegs sprengiefnis . Orka kjarnorkusprengingar er líka talin í kíló-tonnum , þ.e. þúsund tonn TNT , og mega - tonnum þ.e. milljón tonn TNT . Kjarnorkusprengjan , sem varp - að var á borgina Hirosima í Jap - an í lok heimsstyrjaldarinnar síðari , var þannig talin 20 kíló - tonn þ.e. samisvarandi orku 20.000 tonna af sprengiefninu TNT . Nú er stærð kjarnorku - sprengja fremur taiin í mega - tonnum ( MT ) en kíló-tonnum . Högg , hiti og frumgeislun . Áhrif af höggi , hiita og frum - geislun eru tiltölulega staðbund - in , Áhrifanna gætir mismunandi langt út frá sprengingu eftir því , | hvort sprengjan springur við eða á yfirborði jarðar eða í nokk - urri hæð yfir jörðu ( loftspreng - ing ) . í fyrra tilfellinu ná fyrstu beinu áhrifin skemimra , en sprengingin rótar upp miklu af jarðefnum , sem síðar dreifast , sem geilsavirkt úrfalL Höggið . Þrýstingurinn í eld - kúlunni , sem myndast við spreng inguna nemur milljónum loft - þyngda . Útþennsla kúlunnar hrindir af stað höggbylgju , sem berst með rúmlega hraða hljós - ins út frá sprengistað . Högg - bylgjan eyðileggur mannvirki og veldur skaða á þeim í margra km . fjarlægð frá sprengistað . Því stærri , sem sprengjan er , því stærra svæði verður fyrir eyðileggingu eða aivarlegum skemmdum . Sprengja , sem er 10 sinnum stærri en önnur , veldur hliðstæðri eyðileggingu af völd - um höggs 2,2 sinnum lengra frá sprengistað . llfshættuleg áhrif kjarnorkusprengingar á berskjaldaðan mann . 5 KM 20 KILOTONN Jgrádu bruni 2. gradu bruni 10 OV . ííkur fynr dauJa Skemrr.dir á lungum \ Sprengdar hljódhimnur 100 V. ifkurfyrír dauda 507 , likur fyrtr dauda ^ Ekki lífshaitta 1 MEGATONN Hiti . Eldkúlan , sem myndast við sprenginguna , er ofsaskær og hitastig hennar nemur tnillj - ónum gráða . í fyrstu er birta eldhnattarins slik , að ef horft væri í glampann , jafnvel úr nokkurra tuga kílómetra fjar - lægð , myndi það valda blindu . Hitageislun berst með hraða ljóssins og áhrifanna gætir mun lengra , en áhrifa höggbylgjunn - ar . Geislun gæti valdið íkveðjum vegna beinna áhrifa tugi kíló - metra frá sprengistað , jafnframt alvarlegum brunasárum á mönn - um og skepnum , ( sbr. mynd 3 ) . Frumgeislun . Frumgeislun er að mestu hátiðnigeislun ( gamma geislar ) og nevtronugeislun ( straumar kjarnabrota , nev - trona ) . Geislunin er lífshæittuleg öllium lifandi veruim og lífs - hættulegra áhrifa gætir álíka langt frá sprengistað og hættu - legra áhrifa höggbylgjunnar . Frumgeislun veldur ekki skaða á mannvirkjium og áhrifin eru fyrst og fremst líffræðileg . Eyði - legging og skaði á fnumstarfsemi líkamans , ( mynd 3 ) . UM ALMANNAVARNIR UM ALMANNAVARNIR UM ALMANNAVARNIR UM ALMANNAVARNIR