Úr Tímariti Máls og menningar 1. hefti 2018 Sögumannsröddin í verkum Jóns Kalmans Stefánssonar er auðþekkjanleg og sterk , eitt af hans helstu sérkennum . Svo mjög , að í sýningu Borgarleikhússins á Himnaríki og helvíti , sem er byggð á samnefndum þríleik Jóns Kalmans , hefur hún þótt ómissandi og yfirgnæfir oft dramatíska eiginleika leikritsformsins þegar kór er löngum stundum látinn þylja ljóðrænan texta úr bókunum . Dönskum ritdómurum verður oft tíðrætt um alviturt sjónarhorn sögumanna og „ patosið “ í verkum Jón Kalmans , þ.e. háfleyga og tilfinningaríka framsetningu á hinum mörgu hugleiðingum um tilveruna og ályktunum sem dregnar eru af því sem fram kemur í sögunni sjálfri . Slíkur stíll virðist Íslendingum ekki jafn framandi en er orðinn svo nátengdur höfundinum Jóni Kalmani í vitund minni sem lesanda að þegar ég endurlas nýlega Sjálfstætt fólk Halldórs Laxness varð mér nokkrum sinnum að orði : „ Þarna heyrðist í Jóni Kalmani . “ Það sýndi mér svart á hvítu hversu mjög Jón Kalman sækir í þennan höfuðpaur íslenskrar bókmenntahefðar – en einnig að textatengsl fela ekki aðeins í sér að yngri textar sækja í eldri texta , heldur breyta um leið þessum eldri textum . [ 1 ] Ég get ekki lengur lesið vissar setningar úr Sjálfstæðu fólki án þess að heyra þær með sögumannsrödd Jóns Kalmans , hann hefur umbreytt verki Laxness fyrir mér . Hin sterku höfundareinkenni sem marka Jóni Kalmani sérstöðu innan bókmenntahefðarinnar tengja hann því jafnframt við aðra höfunda og verk hans við hefðina . Og þar sem skáldskapurinn sjálfur , tilurð hans og eðli , er jafnan eitt af stærstu viðfangsefnunum í bókum hans , sem fjalla að því leyti til um eigin lögmál , kom í sjálfu sér ekki á óvart að í upphafi nýjustu bókar Jóns Kalmans , Sögu Ástu , upplýsir sögumaðurinn lesandann um það að foreldrar aðalsögupersónunnar Ástu hafi einmitt lesið Sjálfstætt fólk upphátt hvort fyrir annað þegar hún var í móðurkviði , og nefnt hana eftir sögupersónu Laxness , Ástu Sóllilju . Í viðtölum við Jón Kalman hefur komið fram að Saga Ástu er að einhverju leyti byggð á persónum og sögum úr fjölskyldu Jóns . Hann segist nota „ sem viðspyrnu “ Huldu Markan , ömmu sína , og langafa sinn , Einar Markan söngvara , en aðalsöguhetjan Ásta sé skyld móðursystur hans , Jóhönnu Þráinsdóttur þýðanda , sem hann þekkti sjálfur . Jón Kalman segist nýta „ vissa ytri þætti úr lífi hennar “ , til dæmis vináttu hennar og Ara Jósefssonar skálds . Alveg eins og veruleikinn kemst ekki af án skáldskapar . [ 2 ] Saga Ástu fjallar þó ekki aðeins um þetta samband veruleika og skáldskapar , heldur einnig og kannski fyrst og fremst um samband texta við texta – og bendir í sífellu á eigin textatengsl . Hver talar og við hvern ? Saga Ástu er um leið saga foreldra hennar , Helgu og Sigvalda , annarra fjölskyldumeðlima og fólks er tengist fjölskyldunni beint eða óbeint . Mikið er flakkað um í tíma og rúmi þannig að ákveðin heildarmynd liggur ekki fyrir fyrr en í lokin – og sumir lesendur hafa kvartað yfir því að þar vanti enn of mörg púsl í spilið . [ 3 ] Þótt einstaka kaflar , eins og sá sem segir frá gleðskap heima hjá Markúsi , afa Ástu , fyrrum stórsöngvara , gangi út á að endurskapa tíðaranda , setja á svið andartak á ákveðnum tíma og stað , fletur þessi aðferð að einhverju leyti út tímavídd frásagnarinnar : „ Það er ekki hægt að segja frá án þess að villast , “ segir sögumaðurinn undir lokin , „ fara hæpnar leiðir , eða halda áfram án þess að fara til baka , ekki einu sinni heldur minnst tvisvar – því við lifum samtímis á öllum tímum . “ ( 419 ) Frásögnin er einnig margsamsett og sögumaðurinn hefur í upphafi áhyggjur af því að hann hafi ekki tök á henni . „ Það voru mistök “ segir hann strax á blaðsíðu 33 um þá ákvörðun sína að byrja „ þessa frásögn af ævi Ástu með að segja frá því þegar líf hennar kviknaði “ , og láta þannig undan þránni eftir samfellu . „ En án mistaka er auðvitað ekkert líf . “ ( 34 ) Og sagan reynist samt sem áður vandlega skipulögð þannig að ákveðnum hápunkti er náð í lokin þegar hin mörgu straumhvörf sögunnar hafa verið afhjúpuð , eitt af öðru . Frásagnaraðferðin byggir einnig upp spennu varðandi það hver talar og við hvern . Frásögnin er rofin reglulega með bréfum frá Ástu til viðtakanda sem aðeins verður ljóst seinna hver er . Þá er sögumaðurinn persóna sem fær sviðið í sumum köflum bókarinnar , dapur höfundur sem leitar í einangrun og einveru , og undir lokin kemur í ljós að hann tengist sögupersónum ættarböndum og er þá líklega jafn skyldur höfundinum Jóni Kalman og sögupersónan Ásta er skyld Jóhönnu frænku hans . Þar með kemst á einhvers konar samræða við sjálfsævisögulegan skáldskap , sem hefur verið einn af helstu straumum bókmenntaheimsins um nokkuð langt skeið en undanfarið verið endurskilgreindur út frá viðmiði skáldævisagna Karls Oves Knausgård . [ 4 ] Eitt af einkennum skáldævisagna í anda Knausgårds eru hugleiðingar , stundum hálfgerðar esseyjur , m.a. um samfélagsleg málefni , og þær má einnig finna í orðum sögupersóna í Sögu Ástu . Dóttir sögumannsins vill líka að hann skrifi „ til að bjarga heiminum “ ( 236 ) , myrkum heimi , en hann á í vandræðum með að finna rétta leið : „ Hvernig klýfur maður myrkrið ? “ ( 394 ) Jón Kalman hefur sjálfur sagt að ekki megi „ þröngva einhverju inn í skáldskapinn “ sem ekki þurfi að vera : „ Ef þú nefnir Donald Trump án þess að það þurfi að nefna hann í sögunni þá er allt unnið fyrir gýg og Donald Trump búinn að vinna enn einn sigurinn . “ [ 5 ] Að mínu mati er helstu veikleikana í Sögu Ástu reyndar einmitt að finna í að því er virðist handahófskenndri ádeilu sögumanns , Ástu og annarra sögupersóna á samtíma okkar , hugleiðingum sem t.d. snúa að Donald Trump og því höfuðatriði markaðsfræða „ að gera fólk ósátt við sjálft sig “ ( 258 ) . Slíkir kaflar gera stundum lítið annað en draga frásögnina á langinn og bæta litlu við söguna sjálfa eða samfélagsumræðuna . Helsti styrkur bókarinnar er þá hins vegar tenging hennar við aðra texta , virkni hennar innan bókmenntaheimsins og skáldskaparins . Því Jón Kalman nálgast skáldsagnaskrifin áfram út frá sínum eigin forsendum þar sem gildi skáldskaparins er ótvírætt , öfugt við það sem lesa má úr skrifum Knausgårds . [ 6 ] Í því ljósi er ekki undarlegt að sú ádeila sem hljómar mest sannfærandi er sú sem snýr að stöðu rithöfundarins í markaðsdrifnu ferðamannalandi : „ Íslenskt skáld er lundi “ , segir sögumaðurinn í uppgjöf þegar hann íhugar að taka tilboði um að verða nokkurs konar sýningargripur fyrir ferðamenn að skoða ( 393 ) . Til er „ bókmennta-heimur “ sem er tiltölulega sjálfstæður frá hversdeginum og pólitískum flokkadráttum hans , sem hefur sín eigin mörk og virkni sem ekki er hægt að leggja að jöfnu við venjulegt pólitískt rými . Innan þessa alþjóðlega bókmenntasvæðis má finna valdatafl og ofbeldi af sérstöku tagi — bókmenntaleg yfirráð [ sem ekki má rugla saman ] við pólitísk yfirráðaform , jafnvel þó að þau geti að mörgu leyti verið háð þeim . [ 7 ] Þannig lýsir franska fræðikonan Pascale Casanova bókmenntaheiminum , með áherslu á alþjóðlega vídd hans . Casanova talar í þessu samhengi um „ alþjóðlegt bókmenntasvæði “ sem hún kallar „ alheimslýðveldi bókmenntanna “ ( fr . République mondiale des lettres ) , en hún nýtir sér m.a. kenningar Pierres Bourdieu um svið ( fr. champ ) . Bókmenntaheimurinn er skilgreindur sem nokkurs konar hliðstæður , alþjóðlegur heimur sem lýtur eigin lögmálum , tengist vitanlega hinu stærra samfélagsrými og öðrum sviðum en yfirleitt á óbeinan hátt . [ 8 ] Þetta mætti ef til vill kalla „ ytri “ , sögulega og pólitíska hlið bókmenntanna , en í Sögu Ástu , setur bróðir Sigvalda , sem er skáld , fram svipaðar yfirlýsingar um „ innri “ eða tilvistarlega vídd skáldskaparins : Það eru til tveir heimar , hið minnsta , kæri bróðir . Annarsvegar sá sem blasir við öllum , það sem þú lest um á síðum dagblaðanna , það sem sagt er upphátt – hinsvegar er það hinn huldi heimur . Þar er allt sem við þegjum yfir , felum eða viljum ekki viðurkenna . Þar er allt sem við óttumst . Og þar er allt það sem við vonumst eftir en fáum ekki , eða höfum þá ekki haft afl til að sækja . Þú kallar þann heim skáldskap , og átt við tilbúning . Gott og vel . En hvort sem þér líkar það betur eða verr þá er helvítis skáldskapurinn stundum það eina sem tekst að lýsa tilverunni eins og hún raunverulega er . Það eina … Stopp , segir Sigvaldi , stopp ! Þetta er aðeins of mikið fyrir mig núna ! ( 138 ) Kenningar um textatengsl ganga út frá því að „ sérhver texti [ sé ] upptaka og umbreyting annars texta , “ eins og Julia Kristeva lýsir því með vísan til kenninga Mikhails Bakhtin . Bakhtin líti „ á skrif sem lestur á eldri bókmenntaheildum , en textann sem upptöku á og andsvar við öðrum texta “ , sem „ tvíröddun við fyrri bókmenntaheild “ og „ ögrun við fyrri skrif “ , og slík tvíbendi sé „ eina aðferðin sem leyfir ritsmiðnum að ganga inn í söguna . “ [ 9 ] Saga Ástu vekur sífellt athygli á þessum textalegu eiginleikum sínum og tengslum við aðra texta ( og reyndar tónlist líka þótt ekki sé fjallað um þau tengsl hér ) . Eitt dæmi er þegar Ásta hittir drenginn Jósef í sumardvöl í sveit . Samband þeirra verður ein þungamiðja sögunnar en þessar sögupersónur draga sjálfar athygli að því að þær koma ekki úr veruleika utan skáldskaparheimsins , heldur spretti úr öðrum bókum : Mamma valdi nafnið úr Biblíunni , segir hann . Ég er því strangt til tekið varla til . Ég er eiginlega bara gamall kall úr Biblíunni sem lifði fyrir meira en tvöþúsund árum þarna niður frá , í Ísrael , Palestínu , eða einhverju rassgati hitans og Miðjarðarhafsins . Nafnið mitt kemur líka úr bók . Sjálfstæðu fólki eftir Laxness . Þú ert þá eiginlega ekki til frekar en ég . Það er plús . ( 126 ) Textatengslin notar Jón Kalman svo bæði sem pólitískt samtal við hefðina og söguna og sem leið til að takast á við tilvistarlegar spurningar . Samtalið við hefðina Strax í upphafi veltir sögumaðurinn upp þeirri spurningu hvort það sé til eftirbreytni að nefna persónu eftir Ástu Sóllilju „ sem dó uppi á kaldri heiði , hóstandi blóði á altari föður síns “ ( 11 ) . Lesandinn situr uppi með spurninguna og fleiri tengingar við Sjálfstætt fólk , til dæmis þegar Ásta lendir í sumardvöl á einangruðum sveitabæ þar sem persónur virðast geta best átt heima í Sumarhúsum . Kristín gamla býr þar með þumbaralegum syni sínum sem sinnir verkum með hund á hælunum og les „ helst ævisögur , Íslendingasögur , frásagnir af sjómennsku og hrakningum “ og einstaka skáldsögur eftir dauða höfunda – alls ekki Halldór Laxness . Það verður næsta skiljanlegt að Kristín gamla hverfi stundum aftur í tímann , og telji þá til dæmis að nú sé árið 1910 , sem er einmitt á sögutíma Sjálfstæðs fólks , og ítreki tenginguna við sögu Ástu Sóllilju með því að hlaupa upp í fjallshlíð , finnast grátandi í gömlum , rósóttum sparikjól og vera svo borin örmagna heim . ( 215 ) Við fáum einnig að vita að foreldrar Ástu , Helga og Sigvaldi , reyna að skapa „ mótvægi við Halldór Laxness “ og „ gæta jafnvægis “ með því að kaupa ritröð Gunnars Gunnarssonar . Það fer þó „ lítið fyrir jafnvæginu “ þegar ritröðin er notuð sem vopn í átökum þeirra hjóna – enda bókmenntasagan yfirleitt frekar vígvöllur fremur en huggulegt samsæti jafningja . Helga náði að kasta fimm eða sex bókum í áttina að Sigvalda , hitta hann með tveimur , Svartfugli og Skipum heiðríkjunnar , öndvegis bækur , hreinustu dýrgripir , en hin síðarnefnda er góðar 500 síður og það er þungt að fá þannig bók í sig . ( 249 – 250 ) Jón Kalman hefur m.a. átt feminísk innlegg í átök og valdabaráttu bókmenntaheimsins með því að „ endurrita “ eldri skáldkonur inn í samtímann með vísunum í verk þeirra . Og í Sögu Ástu gengur bróðir Sigvalda , skáldið , svo langt að lýsa því yfir að konur skilji andspyrnueðli bókmenntanna betur en karlar sem hafi í gegnum aldirnar „ almennt orðið grófari , heimskari , grynnri vegna óverðskuldaðra eða ímyndaðra yfirburða . “ ( 138 ) Jón Kalman beinir því spjótum að hinu karllega bókmenntalega hefðarveldi um leið og hann nýtir sér það . Rósa María Hjörvar hefur bent á að Saga Ástu virðist fela í sér „ allar íslenskar nútímabókmenntir “ og nefnir þar tvo karla sem upphaf og endi . […] öll einkenni íslenskra skáldsagna eru til staðar : eymdin í sveitinni , harkið á mölinni , Íslendingurinn sem strandaglópur í útlöndum og íþyngjandi áhrif ættar og uppruna á örlög einstaklingsins . Samhliða þessu þræðir höfundur bókmenntasöguna aftur á bak , en verkið hefst á Laxness og endar hjá Jónasi Hallgrímssyni . [ 10 ] Hins vegar umbreytir eða endurritar höfundurinn allar þessar bókmenntir sem koma við sögu . Eins og aðrar persónur sögunnar lesa Jósef og Ásta bækur og sem unglingar í sveitinni á sjötta áratugnum lesa þau m.a. nútímabókmenntir á borð við sögur Thors Vilhjálmssonar í Dögum mannsins : Og sú sem er í uppáhaldi hjá Jósef er skrifuð í Barcelona í júlí 1950 : „ Hann tekur bréfið úr vasanum og les : Ástin mín . Það er svo langt síðan að þú fórst og hér er allt svo autt og tómt og dáið síðan , fuglarnir fóru líka … “ ( 210 ) Þegar lesandinn sér þessa tilvitnun hefur hann þegar lesið nokkur af bréfum Ástu til ókunnugs elskhuga sem hefjast flest á svipuðum nótum . Er sögupersóna Jóns Kalmans þá að skrifa sögupersónu Thors ? Er saga Thors svar við þessu bréfi ? Þegar tveir textar mætast þannig , „ verða tvísaga og gera hvor annan afstæðan “ erum við komin á slóðir karnivals í anda Bakhtins , segir Kristeva , og karnivalið dregur „ óhjákvæmilega fram í dagsljósið það dulvitaða sem býr undir þessari formgerð [ skáldsögunnar ] : kynlíf og dauða “ . [ 11 ] Bókmenntasagan hefur fært okkur inn í tilvistarlega vídd skáldskaparins . Allt sem við óttumst Ef við víkjum aftur að yfirlýsingum bróður Sigvalda um hulinn heim skáldskaparins , þar sem fram kemur „ allt sem við þegjum yfir , felum eða viljum ekki viðurkenna “ , dulvitund okkar , þá blasir við að erótík og dauði eru einmitt eitt af meginþemunum í Sögu Ástu – sem og í öðrum verkum Jóns Kalmans sem finnst sjálfsagt „ að takast á við þessar stóru spurningar : Lífið , dauðann og allan þann pakka . “ [ 12 ] Í Sögu Ástu reynir bróðir Sigvalda að útskýra þetta hlutverk skálda þannig að það sé einfaldlega hæfileiki þeirra , „ eða þá ógæfa , að sjá stundum það sem er falið eða það sem er reynt að fela “ . Allt breytist þegar hann fari að skrifa . „ Eitthvað leysist úr læðingi innra með mér […] ég breytist í næma taug sem titrar milli þess sem sést og þess sem er hulið . “ ( 137 – 138 ) Höfundar sem grafa eftir öllu sem við viljum fela eiga auðvitað á hættu að viðbrögðin verði þau sömu og hjá Sigvalda , sem segir „ stopp ! Þetta er aðeins of mikið fyrir mig núna ! “ ( 138 ) Ekki síst þegar söguefnið er sótt í raunverulegar persónur og atburði . Skáldið , bróðir Sigvalda , stendur líkt og sögumaðurinn og höfundurinn Jón Kalman í þeim sporum að skrifa sögu fjölskyldu sinnar , að þurfa að byggja á lífi og persónuleika fólks í kringum sig – og þá kannski ekki síst sjálfum sér . „ Hvernig er hægt að komast burtu frá sjálfum sér … ef það er engin leið út úr heiminum … “ spyr sögumaðurinn ( 394 ) sem hefur þannig ítrekað endurskapað sjálfan sig en heldur þó hugrakkur í lok bókar „ út í vitann “ til að kljúfa myrkrið í leit að öðrum heimi , klyfjaður bókum , tónlist og minningum ( 443 ) . Í lokin ætla ég að slá því fram að eitt helsta gildi höfundarverks Jóns Kalmans sé að hvert verk er hluti af listrænni yfirlýsingu hans um eðli og tilgang skáldskaparins . Hvort sem er í hinni ytri vídd bókmenntahefðarinnar eða innri vídd skáldskaparins hefur Jón Kalman skapað sinn eigin heim , sem er í stanslausu , dýnamísku samtali við hina stærri heild . Auður Aðalsteinsdóttir Tilvísanir Dagný Kristjánsdóttir hefur fjallað um kenningar Gérards Genette og Renate Lachmann um slík textatengsl í greininni „ Af texta ertu komin “ , Kona með spegil . Svava Jakobsdóttir og verk hennar , ritstj. Ármann Jakobsson , Reykjavík , JPV útgáfa , 2005 , bls. 101 – 115 . Ástráður Eysteinsson hefur jafnframt lýst svipaðri lestrarreynslu af textum sem tengjast , í greininni „ Mylluhjólið “ , Umbrot . Bókmenntir og nútími , Háskólaútgáfan , Reykjavík , 1999 , bls. 402 – 416 , hér bls. 403 . Sbr. umsagnir gagnrýnenda Kiljunnar á RÚV , Sunnu Dísar Másdóttur og Þorgeirs Tryggvasonar . is / g / 2017171028872 . Pascale Casanova , The World Republic of Letters , þýð. M. B. DeBevoise , Cambridge og London , Harvard University Press , 2004 , bls. xii–xiii . Íslensk þýðing mín . Bourdieu talar einmitt um „ afstætt sjálfstæði “ ( fr. autonomie relative ) sviða til að leggja áherslu á að þau séu bæði óháð og tengd ytri þáttum . Áhrif stéttarlegs bakgrunns , umhverfis eða samhengis á hegðun innan listasviðs eru aldrei bein , að mati Bourdieus , heldur skarast við það mynstur sem mótar stigskiptingu og átök innan sviðsins . Þannig hafa t.d. ytri átök óbein áhrif á átök innan bókmenntasviðsins . Sjá t.d. Pierre Bourdieu , „ Le champ littéraire : Préalables critiques et principes de méthode “ , Lendemains , 36 , 1984 ; Pierre Bourdieu , „ Le Champ littéraire “ , Actes de la recherché en sciences sociales , september , 1991 . Julia Kristeva , „ Orð , tvíröddun og skáldsaga “ , þýð . Garðar Baldvinsson , Spor í bókmenntafræði 20. aldar , ritstj. Garðar Baldvinsson , Kristín Birgisdóttir og Kristín Viðarsdóttir , Reykjavík , Bókmenntafræðistofnun Háskóla Íslands , 1991 , bls. 94 , 97 , 102 og 112 .