Ávarp við upphaf Lagadags 2008 , á Hilton-hótelinu , 9. maí , 2008 . Lagadagur er kynntur til sögunnar á þann veg , að augljóst er , að honum er ætlað víðtækt hlutverk . Er það hvað best ljóst af þeim viðfangsefnum , sem tekin eru til umræðu hér í dag . Ég fagna þessu góða og tímabæra framtaki . Á lagadegi verða málefni , sem öll skipta lögfræðilega miklu , brotin til mergjar . Þau hafa einnig öll skírskotun til úrlausnarefna líðandi stundar og endurspegla margt af því , sem hæst ber hjá þeim , sem sinna hinum ýmsu greinum lögfræðinnar . Þau gefa með öðrum orðum mynd af þeim breytingum , sem eru að verða í okkar opna þjóðfélagi , þar sem alþjóðlegir straumar skipta æ meira máli á öllum sviðum . Réttarþróun tekur að sjálfsögðu mið af þessum breytingum og leiðir þær , þegar ný löggjöf opnar ný tækifæri . Ég er eindregið þeirrar skoðunar , að frumkvæði að þjóðfélagsbreytingum eigi að koma frá kjörnum fulltrúum , sem hafa umboð frá kjósendum til að hrinda stefnu sinni í framkvæmd . Lögfræðingar eru jafnan kvaddir til ráðgjafar , þegar stjórnmálamenn taka ákvarðanir um mikilsverð málefni . Af stórum málum úr samtímasögunni er nærtækt að nefna samskipti okkar við Evrópusambandið . Hvorki var gengið til þess að gera samninginn um evrópska efnahagssvæðið né Schengen-samkomulagið , án þess að áður lægju fyrir lögfræðilegar álitsgerðir um að stjórnarskráin heimilaði aðild Íslands að þessu samstarfi . Aðdragandinn var að sjálfsögðu sá , að á stjórnmálavettvangi höfðu flokkar sammælst um nauðsyn þess , að Ísland gerði þessa samninga , og síðan var gengið til þess verks að kanna , hvernig tryggja bæri lögmæti þess . Í þeim umræðum öllum kom fram , að yrði stigið skrefi lengra á braut Evrópusamstarfsins þyrfti enn að huga að stjórnarskránni . Og henni þyrfti örugglega að breyta , ef ákvörðun yrði tekin um að sækja um aðild að Evrópusambandinu . Þegar þetta er rifjað upp á líðandi stundu , er allt í einu talið , að minnist einhver á breytingu á stjórnarskránni jafngildi orðin því , að sá hinn sami vilji aðild Íslands að Evrópusambandinu . Þetta er einkennileg túlkun , því að stjórnarskránni þarf ekki að breyta í þessa veru , nema fyrst liggi fyrir vilji þings og þjóðar til inngöngu í Evrópusambandið . Sé sá vilji ekki fyrir hendi , er óþarft að breyta stjórnarskránni vegna samstarfs við Evrópusambandið , nema menn aðhyllist þá skoðun , að samskipti Íslands við það hafi breyst á þann veg , að brjóti í bága við stjórnarskrána . Virtir lögfræðingar hafa haldið því fram , að EES-samningurinn hafi leitt til yfirþjóðlegra skuldbindinga , aðrir virtir lögfræðingar eru annarrar skoðunar . Um nokkurt árabil hef ég setið fundi evrópskra dóms - og innanríkismálaráðherra innan ramma Schengen-samstarfsins . Þar hefur mér gefist færi á að fylgjast með vaxandi þunga í þeirri viðleitni framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins að samræma sem mest refsirétt og ákæruvald meðal aðildarríkjanna . Innan framkvæmdastjórnarinnar hafa meðal annars verið viðraðar hugmyndir um að stórefla samstarf ákæruvaldshafa innan ramma stofnunarinnar Eurojust , en Ísland á aðild að þessu samstarfi , þótt íslenskur saksóknari sitji ekki í höfuðstöðvum stofnunarinnar í Haag . Þessar hugmyndir hafa verið túlkaðar á þann veg , að markmiðið sé í raun að stofna embætti evrópsks saksóknara . Þar með yrði jafnframt stigið skref til þess að samræma skilgreiningu á refsiverðum verknaði og kynna evrópsk hegningarlög til sögunnar . Fjórtán aðildarríki Evrópusambandsins hafa nú risið gegn þessum hugmyndum framkvæmdastjórnarinnar . Þau vilja ekki ganga eins langt og hún á þeirri braut að skapa evrópskum saksóknurum sjálfstæði frá þjóðríkjunum . Hvað sem þessu líður er augljóst , að innan Evrópusambandsins er hafið ferli í átt til samræmingar á hegningarlögum og refsirétti . Rökin fyrir ákvörðunum í því efni eru sótt til baráttu gegn alþjóðlegri og skipulagðri glæpastarfsemi . Ástæða er fyrir íslensk stjórnvöld og þá sérstaklega þau , sem fara með löggæslu , ákæruvald og dómsvald að fylgjast náið með þessari þróun . Ég sakna þess , hve lítil fræðileg umræða er meðal íslenskra lögfræðinga um Schengen-málefni og allt , sem þeim tengist , því að á vettvangi Evrópusambandsins hefur réttarþróun verið hvað örust á þessu sviði síðustu ár . Um leið og þetta er nefnt er ástæða til að vekja athygli á því , að með Lissabon-sáttmálanum , hinni nýju stofnanaskrá Evrópusambandsins færast dóms - og refsimál úr svonefndri þriðju stoð í stjórnkerfi sambandsins í fyrstu stoð , það er þau hætta að vera á valdsviði einstakra ríkja og munu lúta meirihlutaákvörðunum í ráðherraráðinu með meiri þátttöku Evrópuþingsins en verið hefur til þessa . Ég er þeirrar skoðunar , að þessi breyting á stjórnkerfi Evrópusambandsins muni einfalda og auðvelda tvíhliða samskipti Íslands við sambandið um málefni tengd réttvísinni . Eins og málum er nú háttað , þurfa þing allra aðildarríkja Evrópusambandsins að samþykkja samninga um slík mál við Ísland . Eftir gildistöku Lissabon-sáttmálans verða ákvarðanir teknar af stjórnvöldum í Brussel um fullgildinu samninga um þessi efni . Engum blöðum er um það að fletta , að gerð EES-samningsins og innleiðing Evrópuréttarins hefur valdið miklu umróti í íslenskri lagahefð . Eitt helsta sérkenni á stjórnarháttum innan Evrópusambandsins er hin ríka viðleitni til að leysa öll málefni með vísan til laga og reglna . Í stjórnkerfi sambandsins eiga lagaskrifstofur og lögfræðilegir ráðunautar síðasta orðið og njóta óskoraðs trausts . Ég hef aldrei orðið þess var í samtölum við lögspekinga sambandsins , að þeir efist um gildi þeirra grunnsamninga , sem ESB-ríkin hafa gert við Ísland , það er um aðild að fjórfrelsinu , EES-samninginn , eða að landamæralausri Evrópu , Schengen-samkomulagið . Þótt hin lögfræðilega sérstaða , sem þessir samningar skapa , geti stundum flækt meðferð mála , er hún aldrei dregin í efa og alltaf virt , þegar á reynir . Þótt einstökum stjórnmálamönnum þyki við hæfi að tala niður til EES-samningsins er hann að sjálfsögðu í fullu gildi og lifandi veruleiki , eins og dæmin sanna . Á grundvelli Schengen-samkomulagsins höfum við tengst miklu fleiri þáttum á sviði landamæravörslu , löggæslu og ákæruvalds en nokkurn óraði fyrir á sínum tíma . Einsleitni er lykilorð , þegar litið er til lagaþróunar í Evrópu og henni er ætlað að ná til æ fleiri þátta . Ef ríki skera sig úr á einhverju sviði , getur það kallað á fleiri málaferli innan þeirra , en ella hefði orðið . Ég ætla að nefna dæmi um sérstakt lagaumhverfi , sem kallar á varnir frá öðrum . Nýlega var sagt frá máli , sem sádi-arabískur auðmaður , Khalid Bin Mahfouz , höfðaði í Englandi gegn bandarískum rithöfundi , Rachel Ehrenfeld , vegna bókar hennar um fjármögnun á hryðjuverkastarfsemi . Ehrenfeld fór að þeim ráðum lögmanns síns að fara ekki fyrir enskan dómara , en hann dæmdi hana til að greiða Bin Mahfouz 225 þúsund dollara í bætur . Hún leitaði til dómstóls í New York til að fá úr því skorið , að ekki væri unnt að fullnægja enska dóminum í Bandaríkjunum og ritverk hennar lyti vernd bandarískra laga . Áfrýjunardómstóll í New York taldi engin lög veita henni vernd og það væri í höndum þings New York-ríkis að setja lög en ekki dómara . Er ekki að orðlengja , að bæði fulltrúadeild og öldungadeild þingsins hafa nýlega einróma samþykkt lög , sem veita Ehrenfeld og öðrum , sem hafa verið dæmd fyrir meiðyrði erlendis , rétt til að krefjast þess , að ritverk þeirra njóti bandarískrar lagaverndar . Sjaldgæft er , að alþingi Íslendinga bregðist við á svo skjótan hátt , ef talið er , að vegið sé að hagsmunum einstaklinga . Þó eru auðvitað dæmi um það eins og nú , þegar unnið hefur verið að gerð sérstakra laga til að unnt verði að bregðast við skaðbótakröfum frá þeim , sem telja sig eiga um sárt að binda vegna dvalar á Breiðuvíkurheimilinu á sínum tíma . Við smíði laga þarf að huga að mörgum þáttum og þess gætir bæði innan stjórnarráðsins og alþingis , að meiri áhersla en áður er lögð á vönduð og öguð vinnubrögð . Sú skoðun á ekki við nein rök að styðjast , að þingnefndir hafi ekki mikið að segja um endanlega gerð laga . Ég held raunar , að hin síðari ár hafi þær sökkt sér meira niður í einstök atriði frumvarpa en oft áður . Frumvarp til laga um meðferð sakamála er nú á lokastigi eftir ýtarlega og vandaða meðferð í allsherjarnefnd Alþingis . Í störfum nefndarinnar hafa komið margar , góðar og gagnlegar ábendingar . Réttarfarsnefnd og dómsmálaráðuneyti hafa kynnt allsherjarnefnd sameiginlegar hugmyndir um breytingar á frumvarpinu , og ber þar helst að nefna ákvæði um skipan ákæruvalds . Lagt er til , að í stað nokkurra héraðssaksóknara verði aðeins einn héraðssaksóknari , sem veiti hinu nýja millistigi ákæruvaldsins forstöðu , og skipti hann verkum milli saksóknara við embætti sitt . Gert er áfram ráð fyrir , að héraðssaksóknari taki ákvörðun á fyrsta stjórnsýslustigi í svo að segja öllum meiriháttar sakamálum , en ríkissaksóknari einbeiti sér að eftirliti og samræmingu í ríkara mæli en nú er , auk þess að vera æðsta stjórnsýslustigið . Ásýnd ákæruvaldsins ætti þannig að verða enn skýrari en nú er , með einum ríkissaksóknara og einum héraðssaksóknara , ásamt saksóknurum og öðru starfsliði við embættin . Þá er gert ráð fyrir , að lögreglustjórar geti í ríkari mæli en nú lokið máli án ákæru , og ætti það að hlífa sakborningi , lögmönnum og dómurum við að sitja yfir málum , sem eru betur afgreidd með sektargreiðslu en í dómsal . Í umræðum um sakamálafrumvarpið vöknuðu enn á ný spurningar um millidómstig í sakamálum hér á landi . Er það mál til skoðunar í nefnd , sem ég skipaði í vetur . Nefndin skilar mér væntanlega áliti sínu um miðjan júní , en í henni sitja , auk fulltrúa ráðuneytisins , fulltrúi ríkissaksóknara , lögmannafélagsins og dómara . Með millidómstigi í sakamálum yrði stigið afar stórt skref , sem líkja mætti við byltingu í okkar dómskerfi . Góðir áheyrendur ! Lagadagurinn 2008 hefur verið undirbúinn af metnaði eins og sést á viðfangsefnum hans og vali á þátttakendum í einstökum málstofum . Ég er viss um , að hann mun marka spor í leitinni að hinni réttu lagatúlkun . Við þá leit ber að beita viðurkenndum aðferðum og skýrum rökum . Ég óska lögfræðingafélaginu , lögmannafélaginu og dómarafélaginu til hamingju með framtakið með þeirri ósk , að framhald verði á því , að lögfræðingar fái slíkan vettvang til að bera saman bækur sínar .