RITDÓMUR . Lífsgrös og leyndir dómar eftir Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur Nýlega kom út bókin Lífsgrös og leyndir dómar eftir Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur þjóðfræðing . Bókin hefur verið tilnefnd til Íslensku bókmenntaverðlaunanna 2019 í flokki fræðibóka . Ólína flutti afar áhugavert og skemmtilegt erindi á nýlegu málþingi Félags áhugamanna um sögu læknisfræðinnar þar sem fjallað var um galdra og lækningar . Ég taldi mig því hafa mjög góða hugmynd um efni bókarinnar áður en ég hóf lesturinn . Bókin var þó enn læsilegri og fróðlegri en ég átti von á . Bókin byrjar á stuttum kafla um upphaf lækninga á heimsvísu . Þar er stiklað á stóru en kaflinn setur engu að síður þróun lækninga á Íslandi og á Norðurlöndunum í alþjóðlegt samhengi þess tíma . Það er líka alltaf áhugavert að lesa um Íslendinga sem stunduðu lækningar og ferðuðust um Evrópu og fylgdust með því hvað var að gerast þar í fræðunum . Þannig er talið líklegt að Hrafn Sveinbjarnarson hafi farið til Salerno á Suður-Ítalíu og leitað sér þekkingar þar og að Ísleifur Gissurarson biskup , sem sinnti lækningum , hafi numið lækningar í klausturskóla í Þýskalandi . Það er því alls ekki nýtilkomið að fara utan til að leita sér þekkingar í læknisfræði . Fjallað er um lækningar að fornu hér á landi og nokkuð ítarlega um Hrafn Sveinbjarnarson sem almennt er talinn vera fyrsti íslenski læknirinn . Ólína rökstyður þá skoðun sína að lækningabókin AM 194 8 vo sem skrifuð var á Geirröðareyri nú Narfeyri á Snæfellsnesi árið 1387 byggist á lækningabók Hrafns en þar bjó Guðrún systir Hrafns og Einar sonur hans dvaldi þar eftir víg föður síns . Bókina nefnir hún því Hrafnsbók . Næst fjallar Ólína um særingar , töfraþulur og galdrafárið . Ólína ritaði doktorsritgerð um galdramálin á Íslandi og þar kemur fram að ekki var óalgengt að fólk væri dæmt á bálið vegna tilrauna til lækninga . Á þessum tíma voru mörkin milli lækninga og galdra oft mjög óljós . Sérstakur kafli er um konur og lækningar . Konur voru áberandi sem læknar í orustum í Íslendingasögunum , svo sem orustunni á Stiklastöðum í Noregi árið 1030 , en síðar breyttist verksvið kvenna og þær sinntu síður lækningum en voru fyrst og fremst yfirsetukonur . Þó nokkrar frásagnir eru af barnsfæðingum og fæðingarhjálp og það fer ískaldur hrollur um mann við að lesa um hve mikið hættuspil fæðingin var fyrir móður og barn . Þá var gott fyrir fæðandi konu að halda um lausnarstein sér til halds og trausts . Lausnarsteininn átti að geyma í hveiti milli nota og vefja hann svo í hreint léreft eða líknarbelg . Það er áhugavert að lesa um orðið læknir en í fornbókmenntunum voru allir nefndir læknar , jafnt konur sem karlar , ef þeir höfðu þannig kunnáttu til að bera . Síðar fór að bera á sérhæfingu í lækningum , í grasalækningar sem þróuðust í lyflækningar , og í handlækningar sem bartskerar sinntu um tíma . Nokkuð er fjallað um grasalækningar sem byggðust aðallega á jurtum , bæði til inntöku og í bökstrum . Hér á landi hafa fundist merki um að jurtir hafa verið ræktaðar til lækninga . Þá er fjallað um handlækningar þar sem búið var um sár , hleypt úr sulli , brennt fyrir blæðingar og svo allar blóðtökurnar en um þær giltu flóknar reglur sem er erfitt að skilja nú á tímum . Í viðauka bókarinnar er mjög ítarlegt yfirlit um íslenskar lækningajurtir , erlendar lækningajurtir og lækningasteina sem voru taldir mjög nytsamlegir , sérstaklega þegar kona var í barnsnauð . Bók Ólínu er bæði fróðleg og skemmtileg . Ólína hefur sagt að bókin hafi verið lengi í bígerð , í allt að 20 ár . Tímasetning útgáfunnar er ábyggilega góð . Hjá Félagi áhugamanna um sögu læknisfræðinnar finnum við að það er mikill áhugi á sögu lækninga hér á landi og góð aðsókn er að fræðslufundum félagsins . Þá er mikill áhugi hér á landi á náttúrulyfjum og margir munu vilja lesa um lækningajurtirnar sér til gagns og gamans .