Ávarp flutt á ársfundi Byggðastofnunar 11. apríl 2019 Það er ánægjulegt að ávarpa ársfund Byggðastofnunar sem haldinn er hér á Siglufirði – í Fjallabyggð . Samfélagið hérna á utanverðum Tröllaskaga hefur tekist á við ýmsar áskoranir í gegnum tíðina hvað varðar byggða - og atvinnumál . Mikill uppgangur í sjávarútvegi um og upp úr miðri síðustu öld færði samfélaginu mikil verðmæti og uppgangur var á öllum sviðum , næga atvinnu var að hafa og fólki fjölgaði . Siglufjörður var sennilega fimmti stærsti kaupstaðurinn á landinu um 1950 og Ólafsfjörður þá vaxandi bær , sem fékk kaupstaðarréttindi um svipað leyti . Breytingar í vistkerfi hafsins höfðu síðan mikil áhrif á þróun mála , síldin hvarf og þó bolfiskveiðar hafi kannski um tíma haft mikla þýðingu fyrir svæðið hérna , þá kom það ekki í staðinn fyrir hinn mikla síldarafla fyrri ára . Breytingar í sjávarútvegi almennt hafa einnig haft sín áhrif hér sem annarsstaðar . Tæknivæðing í veiðum og vinnslu hefur leitt af sér færri störf í sjávarútvegi , upptaka kvótakerfis og nákvæmari stýring á veiðum hefur takmarkað aðgengi að sjávarauðlindum , og svo mætti halda áfram að telja . Þannig að hér hafa menn gengið í gengum breytingar sem ekki eru allar jákvæðar í byggðalegu tilliti . Því er vel til fundið að ársfundur Byggðastofnunar sé haldinn hér – sem gefur okkur líka tækifæri til að rifa þetta upp þegar við horfum til framtíðar . Við þurfum í því sambandi að líta til tækifæranna þegar við veltum fyrir okkur áskorunum sem við stöndum frammi fyrir á hverjum tíma . Hér eru blómlegar byggðir , sem við viljum varðveita og efla enn frekar – og hér eru tækifærin . Líftækniiðnaður og ferðaþjónusta skapa ný tækifæri – og mikilvægt er að stuðla að nýsköpun á sem flestum sviðum . Samgöngumálin Það eru ýmsar leiðir til að hafa góð áhrif á þróun byggðarlaga um allt land – og það er ríkur vilji þess sem hér stendur og ríkisstjórnarinnar allar , að nýta þær leiðir sem tiltækar eru til jákvæðrar byggðaþróunar . Ein leið er t.d. á sviði samgöngumála . Niðurstöður sjö ára rannsóknar á samfélagslegum áhrifum Héðinsfjarðarganganna , sem Þóroddur Bjarnason kynnti fyrir nokkrum árum síðan , sýna að efnahagslíf í Fjallabyggð hefur eflst og aukin ánægja er með vöruverð og fjölbreytni í verslun . Þar kom líka fram að Siglufjörður – og væntanlega þá einnig Ólafsfjörður – er orðinn hluti ferðamannasvæðis Eyjafjarðar og áfangastaður ferðamanna milli Akureyrar og höfuðborgarsvæðisins . Bættar samgöngur skipta því veigamiklu máli þegar við viljum hafa jákvæð áhrif á byggðaþróun í dag . Þess vegna er það ánægjulegt að geta sagt frá því eitt af markmiðum nýrrar samgönguáætlunar er markmið um jákvæða byggðaþróun . Við viljum stefna að því að auka lífsgæði um land allt með bættum samgöngum og stuðla að þeim grunni sem nauðsynlegur er til að efla fjölbreytta atvinnu og bæta samkeppnishæfni , svo sem með betri aðgangi að þjónustu . Í samgönguáætluninni felast einnig margþætt tímamót – ég nefni hér nokkur : Orkuskipti og skyldur í loftslagsmálum – stórt mál fyrir allt okkar samfélag . Tímamótasamkomulag við SSH um framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu og um uppbyggingu almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu . Við erum að tala um að koma okkur út úr skotgröfunum dreifbýli – þéttbýli . Hér verða allir að geta unnið saman . Niðurgreiðsla á flugfargjöldum fyrir íbúa á landsbyggðinni – hin svokallaða skoska leið sem beðið hefur verið eftir – er mikið jafnréttismál . Niðurgreiðsla á flugfargjöldum íbúa á landsbyggðum eykur möguleika fólks á að sækja þjónustu sem aðeins er hægt að fá á höfuðborgarsvæðinu . Rekstur varaflugvalla í millilandaflugi færður undir Isavia er stórt byggðamál því að það verður að horfa á þetta kerfi í heild sinni og vonandi tekst okkur í því sambandi að fjölga flughliðum inn í landið – m.a. inn á þetta svæði hér . Þannig gæti ég haldið áfram og leiðarljósið er umferðaröryggi – við erum að tala um STÓRT STÖKK í umferðaröryggismálum og af því er ég stoltur . Og við erum ekki bara að tala um orð – heldur athafnir . Það sést vel í fjármálaáætlun fyrir árin 2020 til 2024 , sem nú er til umfjöllunar á Alþingi , en þar er dregin fram sú staðreynd að framlög til samgönguinnviða hafa ekki verið hærri að raunvirði frá árinu 1998 , að undanskildum árunum 2008 og 2009 . Þessi fjárfesting kemur líka á góðum tíma þegar svo kann að vera , að eitthvað sé að hægjast um í hagkerfinu hjá okkur . Meðal framkvæmda sem unnið verður að eru Vestfjarðavegur um Gufudalssveit , tvöföldun Reykjanesbrautar að Reykjanesbæ , breikkun Suðurlandsvegar að Selfossi og Vesturlandsvegar um Kjalarnes . Svigrúmið hefur verið aukið og það verður nýtt til að hraða framkvæmdum á stofnbrautum sem þola ekki bið , m.a. vegna óásættanlegs umferðaröryggis . Ég tel einnig að byggðaleg áhrif þessarar metnaðarfullu samgönguáætlunar séu einnig talsverð og því ber að fagna . Byggðaáætlun Það er einmitt um það bil ár liðið frá því að tillaga til þingsályktunar um stefnumarkandi byggðaáætlun var lögð fyrir Alþingi . Áætlunin var síðan samþykkt í júní síðastliðinn eftir fína umfjöllun Alþingis . Ég hef áður sagt að það mikilvægasta við framkvæmd hennar sé tryggja samþættingu byggðamála við aðra málaflokka og tryggja að byggðagleraugun séu á lofti alltaf og alls staðar . Ég held að okkur hafi tekist ágætlega til hvað það varðar . Þar gegnir stýrihópur stjórnarráðsins lykilhlutverki en hann tryggir aðkomu allra ráðuneyta að stefnumörkuninni og einstökum aðgerðum . Þá skiptir það miklu máli að Sambands íslenskra sveitarfélaga á bæði fulltrúa sinn í stýrihópnum og nú í nýskipuðu byggðamálaráði – þannig er tryggt að hitt stjórnsýslustigið í landinu , sveitarfélögin , komi með beinum hætti að mótun og framkvæmd byggðaáætlunar . Það var farsælt skref að færa byggðamálin til ráðuneytis sveitarstjórnarmála . Það eitt og sér hefur skapað tækifæri til að horfa heildstætt yfir sviðið – eins má segja að breytingin hafi fært lykilpersónur og leikendur fyrir þessa málaflokka betur saman . Náið og reglubundið samband ráðuneytisins við fulltrúa landshlutasamtaka sveitarfélaga skiptir þar einnig máli . Og á þessu tæpa ári sem liðið er frá samþykkt byggðaáætlunar hefur margt gerst – við höfum ekki setið auðum höndum hér frekar en á öðrum sviðum . Af 54 aðgerðum byggðaáætlunar er þremur þegar lokið og 36 aðgerðir eru komnar í framkvæmd . Aðeins 15 aðgerðir eru ekki enn komnar í framkvæmd eða okkur skortir upplýsingar um . Það sem af er hefur verið úthlutað eða ráðstafað á annan milljarð króna til framkvæmdaraðila . Þar af hefur um 460 milljónum króna verið ráðstafað til verkefna sem samkeppni hefur verið um , til sértækra verkefna sóknaráætlana , til verslunar í dreifbýli og fjarvinnslustöðva . Alls hafa 26 verkefni verið styrkt á þann hátt . Það er líka ánægjulegt að sjá að byggðaáætlun er að koma við sögu í mörgum málaflokkum og þannig næst góð samþætting við stefnur og áherslur ríkisins á mörgum sviðum . Um 100 m.kr. á ári hafa t.d. runnið í verkefnið Íslands ljóstengt til að styðja við byggðarlög sem standa höllum fæti í samkeppni vegna mikils kostnaðar . Þegar því verkefni lýkur á næsta ári mun sambærileg fjárhæð renna til þess að vinna að þrífösun rafmagns í hinum dreifðu byggðum landsins . Þannig að ég er ánægður með framkvæmdina eins og hún hefur gengið fyrir sig , allir hlutaðeigandi hafa staðið sig vel og færi ég öllum bestu þakkir fyrir . Ég mun gera Alþingi grein fyrir framkvæmdinni með skýrslu næsta haust , en einn þáttur í því er að draga fram þá mælikvarða sem innbyggðir eru í áætlunina og ætlað er að mæta árangurinn . Byggðamálaráð Annað nýmæli sem ég tel rétt að gera grein fyrir hér , sem komið hefur til frá því við hittumst á ársfundi fyrir ári síðan , en það er Byggðamálaráð . Lögbundið hlutverk þess er að gera tillögu til ráðherra að stefnumótandi byggðaáætlun til 15 ára í senn og aðgerðaráætlun til fimm ára , sem endurskoða skal á þriggja ára fresti . Með tilkomu þess og þeim breytingum sem gerðar voru á lögum um byggðaáætlun og sóknaráætlanir landshluta síðastliðið haust er verið að aðlaga vinnubrögð og aðferðafræði við gerð áætlana samgöngu - og sveitarstjórnarráðuneytisins að nýrri hugsun samhæfðrar og samþættrar stefnumótunar og áætlanagerðar og hins vegar að samhæfa stefnumótun og áætlanagerð við lög um opinber fjármál , nr. 123 / 2015 . Við undirbúning byggðaáætlunar á byggðamálaráð að hafa samráð við öll ráðuneyti á vettvangi stýrihóps Stjórnarráðsins um byggðamál og Samband íslenskra sveitarfélaga og sveitarfélögin . Byggðamálaráð er skipað tveimur fulltrúum samgöngu - og sveitarstjórnarráðherra þeim Ágústi Bjarna Garðarssyni , formanni ráðsins og Ingveldi Ásu Konráðsdóttur , Karli Björnssyni , fulltrúa Sambands íslenskra sveitarfélaga , Aðalsteini Þorsteinssyni , forstjóra Byggðastofnunar og Hönnu Dóru Hólm Másdóttur , fulltrúa skrifstofu sveitarfélaga og byggðamála í samgöngu - og sveitarstjórnarráðuneytinu . Verkefnisstjóri ráðsins er Hólmfríður Sveinsdóttir , sérfræðingur á sömu skrifstofu . Þannig að ráðið er að mínu mati vel skipað og vænti ég góðs af störfum þeirra . Verkefni þeirra verður síðan að móta nýja stefnu á þessu sviði og aðgerðaráætlun innan tveggja ára . Sóknaráætlanir Ríkisstjórnin er meðvituð um þýðingu virkrar byggðastefnu fyrir landið . Við teljum að mikil verðmæti felist í því að landið sé í blómlegri byggð og að landsmenn hafi jafnan aðgang að þjónustu , atvinnutækifærum og lífskjörum um land allt . Sóknaráætlanir landshlutanna eru mikilvægt tæki til að reka byggðastefnu á forsendum heimamanna . Við höfum verið að styrkja þær með auknum fjárveitingum og viljum leita leiða til að gera það enn frekar . Verklagið sem sóknaráætlanir byggja á hefur reynst vel og almenn ánægja er með það , bæði meðal ríkis og sveitarfélaga , enda færir það aukna ábyrgð og forræði á byggðamálum heim í hérað . Þá felur sóknaráætlunarverkefnið í sér mikið og verðmætt samstarf þvert á ráðuneyti , milli sveitarfélaga og síðast en ekki síst milli ríkis og sveitarfélaga . Stýrihópur Stjórnarráðsins um byggðamál fer með stórt og mikilvægt hlutverk í þessu nýja verklagi og vil ég þakka fulltrúum í stýrihópnum fyrir vel unnin störf . Grunnframlög til gildandi samninga koma frá samgöngu - og sveitarstjórnarráðuneytinu og mennta - og menningarmálaráðuneytinu , samtals 730,7 m.kr. á ári . Heimamenn í hverjum landshluta ákveða svo sjálfir til hvaða verkefna framlögunum er varið . Þetta fyrirkomulag hefur gefið góða raun og nú þegar nýir samningar eru í burðarliðnum er tækifæri fyrir fleiri ráðuneyti að koma að sóknaráætlunum með beinum hætti . Ég hef óskað eftir því við stýrihóp stjórnarráðsins að þar verði reifaðar hugmyndir um verkefni sem mögulega væri hægt að færa til sóknaráætlana landshluta – líkt og menntamálaráðuneytið gerir nú varðandi fjárstuðning á sviði menningarmála . Ég hyggst nýta þá reifun til að ræða við félaga mína í ríkisstjórn og vonast til að út úr því samtali komi tillögur um frekari sókn á þessu sviði . Störf án staðsetningar Að endingu , ágætu fundargestir , vil ég nefna þau áform ríkisstjórnarinnar að fela ráðuneytum og stofnunum að skilgreina störf og auglýsa þau án staðsetningar eins og kostur er . Því miður hefur samræmd nálgun innan Stjórnarráðsins hvað þetta stefnumál varðar ekki náð því flugi sem æskilegt væri , en ég bind vonir um að það gerist fljótlega . Markmið byggðaáætlunar eru að 10% allra starfa ráðuneyta og stofnana verði skilgreind sem störf án staðsetningar í árslok 2014 . Við í samgöngu - og sveitarstjórnarráðuneytinu höfum þegar lagt okkar á vogaskálarnar og tekið okkar fyrsta skef því nú nýlega auglýstum við fyrstu stöðuna sem er skilgreind án staðsetningar . Vænti ég þess að fljótlega fylgi önnur ráðuneyti og stofnanir í kjölfarið Eins er hægt að færa störf út á land með beinum hætti . Ég er hjartanlega sammála bæjarráði Fjallabyggðar þegar það í erindi sínu til mín í desember síðastliðinn bendir á að flutningur ríkisstofnana út á land sé ein leið til að ná markmiði um að styrkja byggð í landinu . Það benti ennfremur á að það geti varla verið lögmál að sem flestar stofnanir séu í 101 Reykjavík og að nútíma tækni í samskiptum og gagnaflutningum hljóti að breyta þessu . Ég held að við getum öll verið sammála – vinnum áfram að því að auka fjölbreytni starfa um allt land . Horfum til tækifæranna – nýtum þau . Stjórn Byggðastofnunar Ágætu þingfulltrúar . Verkefni mitt á þessum ársfundi er ekki síst að tilkynna um skipun nýrrar stjórnar Byggðastofnunar . Ný stjórn er skipuð eftirtöldum aðilum : Magnús Jónsson , Sigríður Jóhannesdóttir Eiríkur Blöndal Ég óska þeim velfarnaðar í sínum störfum . Jafnframt vil ég nota tækifærið og þakka fráfarandi stjórn fyrir sín góðu störf í þágu byggðamála í landinu . Sérstaklega færi ég Illuga Gunnarssyni mínar bestu þakkir , en hann lætur nú af störfum eftir tveggja ára formennskutíð . Takk kærlega fyrir þitt framlag Illugi . Og að endingu – kærar þakkir til starfsfólks Byggðastofnunar fyrir alla ykkar góðu vinnu .