Dagur íslenskrar tungu var haldinn hátíðlegur í fjórða sinn 16. nóvember , á afmælisdegi Jónasar Hallgrímssonar . Í tilefni dagsins var margt gert til að efla vitund manna um móðurmálið . Er enginn vafi á því , að dagurinn hefur festst í sessi og ánægjulegt er að sjá , hve hann nær fljótt fótfestu í skólastarfi . Í fyrsta sinn var dagurinn haldinn hátíðlegur á laugardegi , þegar ekki var unnt að skipuleggja dagskrá með hliðsjón af starfi skóla . Nú var hann í annað sinn á skóladegi og er ljóst , að nemendur og kennarar nýta tækifærið á margvíslegan hátt til að minna á Jónas og efla virðingu fyrir móðurmálinu . Hin opinbera athöfn á vegum menntamálaráðuneytisins var að þessu sinni haldin í hinum glæsilega Fjölbrautaskóla Suðurlands á Selfossi . Eftir að hafa flutt ræðu kom það í minn hlut að afhenda mínum gamla húsbónda á Morgunblaðinu Matthíasi Johannessen , skáldi og ritstjóra , verðlaun Jónasar Hallgrímssonar fyrir ómetanlegt framlag í þágu tungunnar . Framkvæmdanefnd , sem undirbýr dagskrána , lagði til , að Matthías fengi verðlaunin og er hann vel að þeim kominn . Fáir hafa verið afkastameiri á ritvellinum en hann og undir stjórn Matthíasar hefur Morgunblaðið fylgt strangri og skýrrri stefnu við meðferð tungunnar auk þess er honum kappsmál , að hlutur Jónasar sé sem mestur og bestur . Matthías hefur opinberlega tekið þá afstöðu að þiggja ekki verðlaun , en hann féll fyrir freistingunni , eins og hann sagði sjálfur í þakkaræðunni , þegar verðlaun Jónasar Hallgrímssonar voru í boði . Þau Vilborg Dagbjartsdóttir , skáld og kennari , Gísli Jónsson , fyrrverandi menntaskólakennari , og Þórarinn Eldjárn skáld hafa áður hlotið þessi verðlaun . Þess má geta , að Íslandsbanki hf. hefur frá upphafi lagt fram verðlaunaféð , 500 þús. krónur , auk þess sem hann kostar skinnbókband á ritsafn Jónasar Hallgrímssonar , sem fellur í skaut verðlaunahafa . Íslendingar eru líklega eina þjóðin í heiminum , sem heldur dag móðurmáls síns hátíðlegan með þessum hætti . Raunar er það svo , að líklega getur verið erfitt að gera það í mörgum löndum , þar sem íbúarnir tala ekki sama tungumál . Hátíðarhöld af þessu tagi gætu leitt til þjóðernisátaka og vandræða af ýmsu tagi . Hitt kann að vera , að í ýmsum ríkjum haldi minnihlutahópar hátíðlega daga til að efla trú manna á eigin tungumáli . Í Frakklandi , þar sem stjórnvöld leggja mikla áherslu á að standa vörð um franskrar tungu og vilja ýta undir virðingu hennar á alþjóðavettvangi , er andstaða við að staðfesta sáttmála Evrópuráðsins um réttindi tungu minnihlutahópa af ótta við , að þá muni landshlutatungur víðsvegar í Frakklandi eflast og styrkjast . Minnist ég heimsóknar til Bretagne-skaga , þar sem íbúar sögðust vilja endurvekja bretónsku og víða mátti til dæmis sjá götuskilti á tveimur tungumálum , frönsku og bretónsku . Á Spáni er katalónska höfð í hávegum í Barcelona og annars staðar í Katalóníu . Hefur það styrkt stöðu hennar , að Pujol , forsætisráðherra Katalóníu , hefur oftar en einu sinni haft lykilstöðu í spönskum stjórnmálum og knúið á um viðurkenningu á sérstöðu tungu sinnar . Pujol þekkir vel til Íslendingasagna og lítur til Norðurlanda sem fyrirmyndar í ýmsu tilliti . Á vettvangi UNESCO studdi ég Katalóníumann til setu í nefnd um tungumál og fékk bréf frá ýmsum málverndarsamtökum með miklum þökkum . Íslendingar þurfa ekki að berjast á þessum forsendum fyrir réttarstöðu tungu sinnar . Virðing fyrir tungunni og minningu Jónasar Hallgrímssonar er ekki aðeins hluti af málrækt heldur áminning um að sjálfstæði Íslands er sprottin úr jarðvegi skáldskapar og stjórnmála . Bilið þar á milli er ekki alltaf langt og skáldin hafa oft lagt mikið af mörkum í stjórnmálabaráttunni , ekki síst þegar nauðsynlegt er að veita þjóðum innri styrk . Tungan og sagan verða ekki aðskilin . Gunnar Karlsson , prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands , hefur andmælt nýrri námskrá í sögu og í vikunni gekk hann fram fyrir skjöldu í Degi og gagnrýndi ákvörðun menntamálaráðuneytisins um að ganga til samninga við Nýja bókafélagið um ritun og útgáfu kennslubóka í sögu á grundvelli nýju námskrárinnar . Gunnar hefur ritað margar þeirra bóka , sem verða úreltar vegna nýju námskránna og þarf þess vegna engan að undra , að honum þyki miður , að ný stefna hefur verið mótuð um sögukennslu og hún framkvæmd með nýjum námskrám fyrir grunnskóla og framhaldsskóla . Í viðtalinu við Dag , segir Gunnar , að ég sé " að reyna að leggja sögukennslu í framhaldsskólunum undir pólitíska stjórn " , af því að ég hafi ákveðið að menntamálaráðuneytið semji við Nýja bókafélagið , telur Gunnar þetta " tilraun hjá menntamálaráðherra til að endurvekja kaldastríðslínu í sögukennsluna . " Þá segir prófessorinn í þessu viðtali : " En ég óttast að ungt fólk verði svipt því uppeldis - og menntunargildi sem sagan getur haft , ef í henni er gætt pólitísks jafnvægis og ef henni er haldið sem því álitamáli sem hún er í eðli sínu . " Ég hef ekki séð þessa setningu leiðrétta í Degi , en einkennilegt er að sjá sagnfræðiprófessor andmæla því , að samið sé við bókaútgefanda um útgáfu á sögukennslubókum á þeirri forsendu , að í bókunum eigi að gæta pólitísks jafnvægis og setja fram mál á þann veg , að í mörgu tilliti kunni að vera um álitamál að ræða . Friðrik Þór Guðmundsson , blaðamaður Dags , sem ræðir við prófessor Gunnar sendi mér fyrir nokkru tölvupóst með spurningum um samninginn við Nýja bókafélagið . Birtir hann hrafl úr svörum mínum með viðtalinu við Gunnar . Sleppir FÞG að geta þess , að ráðuneytið auglýsti eftir umsóknum um ritun sögukennslubóka á grundvelli nýju námskránna . Nýja bókafélagið sendi inn umsókn í samvinnu við hóp sagnfræðinga , sem ætlar að rita bækurnar og hafa þær tilbúnar fyrir upphaf haustannar árið 2000 . Hvorki Vaka-Helgafell né Mál og menning sinntu þessari auglýsingu , svo að dæmi sé tekið . Gunnar Karlsson sendi ekki heldur inn umsókn . Hann getur ekki kennt neinum öðrum en sjálfum sér um að hafa ekki komið til álita á grundvelli þessarar auglýsingar ráðuneytisins . Hann er hvorki að vega að mér , ráðuneytinu né Nýja bókafélaginu í fýlukasti sínu vegna þessa máls heldur að starfsbræðrum sínum meðal sagnfræðinga , sem stóðu að umsókninni með Nýja bókafélaginu - þeir bera ábyrgð á því , sem í nýju sögukennslubókunum kemur til með að standa og fara þar eftir kröfum nýju námskránna en ekki duttlungum eða skoðunum mínum . Í september síðastliðnum birtust tvær blaðagreinar um hlut sögunnar í nýrri námskrá framhaldsskóla , annars vegar eftir Gunnar Karlsson í DV og Margréti Gestsdóttur , formann Félags sögukennara , í Morgunblaðinu . Gunnar hélt því fram , að sögukennsla hefði verið skorin niður um helming í kjarna og Margrét talar um umtalsverða rýrnun sögukennslunnar . Hvorugt þeirra virðist viðurkenna þá meginstefnu við gerð námskránna , að þær taki mið af því að nemandinn geti sniðið nám sitt í ríkum mæli að eigin áhuga . Staðreynd er að á málabraut og stærðfræðibraut var vægi sögu í kjarna aukið úr 5 einingum að lágmarki í 6 með nýju námskránni . Á félagsfræðibraut er saga hins vegar 9 einingar í kjarna að lágmarki í stað 12 áður , en á hinn bóginn gefst nemendum kostur á að velja sögu á kjörsviði eða í frjálsu vali og geta þeir þannig lagt stund á meira en 12 einingar , ef þeir kjósa . Námskrá í sögu gerir ráð fyrir , að einstakir skólar og kennarar hafi meira svigrúm en áður til þess að velja ólík viðfangsefni og fella að inntaki fyrstu námsáfanga í sögu . Gert er ráð fyrir , að sagan verði fjölþætt og tengi Ísland við umheiminn yfir tiltekin tímaskeið . Er skólum og kennurum gefið færi á að velja mismunandi efnisflokka eða þemu og fella að innihaldi áfanganna . Nýju námskránum er almennt vel tekið , enda voru þær samdar af kunnáttufólki í einstökum námsgreinum . Deilur um inntak námskránna einkenna því ágreining , sem hlýtur að vera fyrir hendi innan greinafélaga viðkomandi kennara . Mér finnst þess vegna oft sérkennilegt að heyra gagnrýni á þeirri forsendu , að verið sé að troða einhverju upp á kennara eða skóla , sem hafi orðið til án samráðs við þá . Því fer víðs fjarri , að þannig hafi verið staðið að málum . Í tilefni af degi íslenskrar tungu var efnt til málræktarþings 20. nóvember í hátíðasal Háskóla Íslands um íslenskt mál og menntun . Flutti ég við upphaf þingisins , sem snerist að verulegu leyti um nýju námskrárnar . Einnig var rætt um inntak kennaranáms og námskránna . Ítrekaði ég í pallborðsumræðum það meginsjónarmið mitt , að ekki væri aðalatriði að lengja kennaranámið , heldur að það tæki mið af kröfum námskránna , auk þess sem leggja bæri meiri áherslu á endurmenntun og símenntun kennara til að þeir gætu brugðist vel við breytingum . Nýju námskárnar fyrir öll skólastigin gerðu ráð fyrir því , að lögð yrði rækt við íslensku í öllum greinum , þess vegna bæri einnig að gera hafa það hugfast við menntun kennara . Á þinginu kom fram , að leikskólakennarar legðu ótvírætt grunn að málkennd barna , þess vegna er nauðsynlegt , að þeir fái góða þjálfun í íslensku . Fram kom , að miklar umræður færu fram um nýja námskrá innan Kennaraháskóla Íslands og verður fróðlegt að sjá , hver verður niðurstaða þeirra . Háskólarnir móta sjálfir inntak náms inna vébanda sinna .