Hvert sem litið er í Kollsvík blasa við mannvirki frá ýmsum tímum , þó eflaust sé það fleira sem horfið er . Grjót var mikilvægt byggingarefni og hleðslumenn snjallir , en um hinsvegar var endurnýtingin í fyrirrúmi . Því sjást t.d. engar minjar um hið mikla Láganúpsver , meðan flestar tóftir hins yngra Kollsvíkurvers eru sýnilegar . Hér eru birtar greinar um þetta efni . Efni : ( Flýtival með smelli á kaflaheiti ) . Rústir Sigríður Guðbjartsdóttir á Láganúpi segir frá minjum og minjavernd í Kollsvík . Rústir og fornminjar Hér fjallar Torfi Össurarson frá Kollsvík um sömu málefni . Láganúpsver minjaskráning . Guðmundur Stefán Sigurðarson fornl.fræðingur ritaði . Eftirfarandi er unnið upp úr svörum hennar við könnunum þjóðháttadeildar Þjóðminjasafnsins árið 1992 . Ekki kann ég að segja frá beitarhúsum í sveitinni en þau munu hafa verið á Skógi á Rauðasandi þar sem Saurbær ( Saurbær átti Skóg ) átti ítök og Bæjarfé var beitt fram á vetur a . m. k . fram til síðurstu aldamóta eða lengur . Gott hleðslugrjót var notað öld eftir öld , kynslóð eftir kynslóð . Hér á Láganúpi var í túninu hjáleiga sem hét Hólar . Til gamans má geta þess að eitt af útihúsum Hólabónda er notað enn en efri hluti veggja verið byggðir upp og þak gert upp en það var með helluþaki þar til fyrir 3 - 4 árum . Þessi kofi er enn notaður hér fyrir reykhús . Þessi hluti túnsins heitir enn Hólar . Þeir hafa ekki verið kannaðir en virðast liggja þvert á norðanáttina sem hefur verið skæð með að ausa hér sandi úr fjörunni upp á túnið svo til vandræða hefur horft . Eldri garður var þarna hlaðinn en orðinn ónýtur og notaði Guðbjartur tengdafaðir minn grjót úr þeim garði . Þar er Eyvararstekkur en utantil við Strengbergið er önnur svipuð laut með áþekkum smátóttum sem heitir Katrínarstekkur . Bærinn Grundir var hér niðri við sjóinn . Ég held að sá bær hafi verið nokkuð dæmigerður fyrir byggingarlag hér í sveit ( riss af bæjarhúsagrunni ) . Þarna á sjávarkambinum er annars tótt við tótt . Þar voru fjárhús frá Grundum og Láganúpi ásamt lambhúsum , hrútakofum og fjárrétt . Sagt var að bóndi fengi vermenn til að hlaða þennan garð í landlegum . Annars segja þeir Árni M og Páll V. að Grundir hafi byggst upp úr stekk fyrir um 50 árum sem hjáleiga frá Láganúpi . Fyrir ofan þennan garð voru hlaðnir veggir um kartöflugarða sem seinna standa það vel að þeir væru enn skepnuheldir með litlum lagfæringum . Hann hlóð líka garð um túnblettinn . Hann hóf þar búskap um 1909 . fl. sem mest er fallið í gleymsku . Önnur hlaðin rétt ; yngri , er við túngarðinn á Tröð , hún var notuð fram á síðustu ár . Gamall kálgarður er á svo kölluðum Tranthala norður og upp af Kollsvíkurtúni með hlöðnum veggjum . Kollsvíkurver er kapítuli út af fyrir sig en þar vísa ég í kver sem ég sendi með bréfi með svörum um ígangsföt frá Þjóðháttadeild f. ca 2 árum . T. d. færðu tvær systur sem fóru í heimsókn til systur sinnar í Dakota ( hún flutti út ca 1920 ) flösku með vatni úr lindinni . Þær voru fæddar og uppaldar í Kollsvík . Ef börn eru skírð heima hér í Víkinni þá er enn tekið skírnarvatn úr lindinni . m. k . er týnd saga af því hver þessi Snorri var . Ein stóð hér við götuna yfir Hænuvíkurháls þar sem komið var upp Steilurnar sem liggja upp Húsadalinn . Hún hét Grasvarða sjálfsagt vegna þess að grasblettur var umhverfis hana þar sem hestar og menn höfðu áð þar gegnum aldirnar með tilheyrandi áburði . Annars er þarna urð og grjót . Engar sagnir hef ég annars heyrt um þennan fornmann . Þar sem ég veit ekki til að þau séu annarsstaðar skráð þá held ég að ég megi til að bæta því hér við . Svo var niðurburðurinn ; dauð kind eða slíkt , hafður í hæfilegu skotfæri og grjót sett yfir svo rebbi rifi þetta ekki allt í sig þegar enginn var í byrginu . Þetta byrgi átti Ólafur Ásbjörnsson afabróðir minn , sem bjó á Láganúpi um síðustu aldamót og sagt var að hann hefði verið vanur að leggja sig í rökkrinu og sofna og ef hann dreymdi tófu fór hann út í byrgið og náði þá venjulega tófunni . Eitt ævafornt er á brúninni við Katrínarstekk og annað frammi á brún við Þúfustekk . Enn eitt er á Melsendaklettunum fyrir norðan Kollsvíkurverið . Nokkur orð um vatnsmyllur : Ein var í Torfalæk og sést nokkuð til rústa , önnur í ánni en þar sést ekkert af henni , svo voru tvær í lækjum í Kollsvík , þar sem ég held að sjáist enn smávegis hleðslur . Í þessari þúfu er steinn , en undir þeim steini átti Kollur landnámsmaður að hafa fólgið fé sitt . Svo átti hann að hafa lagt fyrir að heygja sig norður á Blakknestá en þaðan er sjónlína í þúfuna . Mátti þar engu hreyfa ; að því viðlögðu að bærinn átti að brenna ef raskað yrði þúfum . Að lokum vil ég segja að ég hlýt að hafa verið vegghleðslumaður í einhverri fyrri tilveru ; svo meinilla sem mér er við að hreyfa nokkrum grjóthleðslum ! Kannske ber þessi langloka þess merki þó margt sé enn ósagt , en þetta er það helsta . Samantekt þessa gerði hann fyrir Þjóðháttadeildar Þjóðminjasafnsins árið 1992 . Af fornum minjum í Kollsvík má nefna Gvendarbrunn . Hann er norðanverðu við gamla túnið í Kollsvík ; niður undan Sandarhlíðinni heiman til . Þetta er tær lind , sem notuð er til hressingar sjúkra . Brunnurinn er djúpt grafinn inn í sandbrekku , sem er þó gróin í kringum brunninn . Brunnhús er yfir lind skammt frá gamla bæ . Bænhús var í Kollsvík í kaþólskum sið , og grafreitur . Hafa þar fundist mannabein . Þetta bænhús og grafreitur var skammt framan við bæjarhúsin . Stöðull var fyrir framan túngarðinn , en kvíararinnar við túngarðinn , en í mínu barnsminni var byggð allstór fjárrétt fram við svokallaða Tröð . Stekkurinn var all langt fyrir framan Leitið . Þar var rétt og 2 lambakrær . Útræði og uppsátur voru við sjóinn í verinu , þar réru heimamenn og margt aðkomumanna . Munu í Kollsvíkurveri hafa róið um og eftir síðustu aldamót 25 - 30 fjögurra manna för , sem voru sexróin flest . Verbúðir voru því margar og man ég eftir amk. 20 , og voru 2 fyrir 2 skipshafnir . Þarna voru fiskgarðar og fiskhjallar , sem steinbítur var hertur á . Fiskhjallar þessir voru aðeins á stólpum með hjalltré og rár úr tré . Stólpar og garðar hlaðnir úr grjóti og torfi . Sumt af verbúðunum var notað fyrir fé að vetri . Þær voru með grindum í gólfi , þegar féð var á húsi , þ.e. rimlum á slám . Munnmæli segja að Kollur landnámsmaður í Kollsvík sé heygður á Blakknestánni . Þegar komið er niður á túnbrekkuna niður af gamla bænum er stór steinn að hálfu grafinn í jörð að ofan og undir þessum steini er sagt að Kollur hafi grafið fé sitt . Úr haugnum sér hann Biskupsþúfuna , en svo heitir steinn þessi . En víðar er grafið fé í jörð í Kollsvík . Það er nokkuð framarlega á Leitinu og sést þess glögg merki að leitað hafi verið á þessum stað að fé . Vel man ég gryfjuna sem gríðar stór hella hefur verið grafið upp eða velt upp úr gryfjunni , en þá sér á aðra hellu í gryfjunni . Sagt var að vermenn hefðu verið þarna að verki í landlegu , en þegar fyrri hellunni var lyft var komið gott sjóveður og var þá hætt við , en við það situr enn í dag . Þinghúsi man ég eftir í Örlygshöfn í Rauðasandshreppi , en mun nú vera lítið eða ekki notað , því það var skammt frá þeim stað sem heimavistarskólinn er nú . Þetta hús var hlaðið úr grjóti og steinlímt . Gamall vegur liggur úr Kollsvík inn á Rauðasand , sem var fjölfarinn áður , en nú algert niðurlagðar ferðir þangað . Einnig var vegsmynd yfir Breiðavíkurháls áður , sem var kirkjusókn úr Kollsvík , en ekki verður lagður akvegur um þann háls . Naust var í Kollsvíkurveri , gamalt , fyrir áttróið hákarlaskip ( Fönix eldri ) . Þetta naust var endurbyggt að mestu úr torfi og grjóti þegar þriggja tonna vélbátur ( Fönix yngri ) kom í Kollsvík og aðallega hafður til flutninga . Fjárrétt var sett við Grundatúnið , sem var einnig fyrir Láganúp . Þar voru einnig fjárhús með rimlagólfum ; þó eitt sandhús , þ.e. sandur borinn á gólfið og endurnýjaður eftir þörfum . Í Kollsvík þekkti ég engan álagablett , en í Keflavík heyrði ég sagt frá einum slíkum alllangt frá bænum fram í dalverpinu . Þá má nefna Heiðarkinn í Látrarbjargi , er Guðmundur góði lét vígja . Álfabyggðir voru víða , því nóg eru fjöllinn í Rauðasandshreppi ; fell og hólar . T.d. Stórhóll í suður frá Láganúpi , skammt frá sjávarklettum austur af Hnífum . Skammt frá Stórhóli er all myndarlegur hellir í sjávarklettum með litlu opi , en sléttur með sandgólfi og er auðvelt að ganga í þennan helli . Tófuhúsbyrgi var út í Hnífabrún fast við húsið ; notað frá Láganúpi , og annað norður á Blakk ; , notað frá Kollsvík . Bæjarhúsin gömlu stóðu ofarlega á túninu í Kollsvík . Standa tóftirnar vel ennþá og eru í röð frá vestri til austurs , það er 1925 . Smiðjuhús , síðar eldiviðar og hlóðaeldhús eftir að stóra timburhúsið var byggt . Þá skemma , grjóthlaðin með helluþaki en timburþil að framan ; þá aflahjallur , grjótveggir ; gömul tóft , íbúð föður míns , grjótveggir nema framveggir úr timbri og lítill skúr að framan ; allt húsið timburklætt uppi og niðri . Þá göng uppistandandi að gömlu baðstofunni , var fallin þegar ég man eftir . Þar næst skemma föður míns grjóthlaðin ; timburþil að framan ; grjótveggir og helluþak á sterkum sperrum . Síðast eldiviðshús og hlóðir fram við dyr ; grjóthlaðið með helluþaki og tvöföldu torfi . En þannig voru öll útihús í Kollsvík þegar ég var ungur , nema stóra timburhúsið sem Torfi Jónsson byggði , löngu fyrir aldamót . Grjótgarðar voru að vestanverðu við túnið í Kollsvík , frá Árnateig og niður að Mýri , síðan torfgirtur þar niður sem mýrin náði . Gvendarbrunnur var vestur á melunum , stórt sandholt þar sem hún lindin spratt upp úr sandinum . Bænhús eða jafnvel kirkja stóð lengi í Kollsvík og eru víst til heimildir um bæði . Stór kirkjugarður er í Kollsvík , ofan á honum voru byggð löng hlaða og tvö fjós . Það heyrði ég að Kollsvíkurjörðin hafi áður heitið Kirkjuból . Timburhúsið kjallari og hvor hæðin 3 stofur og eldhús , á loftinu var svefnverelsi , áður nefnt . Baðstofan gamla sem var óvenjustór , stafninn snéri fram á hlaðið og voru 2 góðir gluggar uppi og 2 niðri , timburþil suður að neðri gluggum neðst . Allstór kví var austast við hlaðinn grjótgarð og stórsteina , önnur stærri var byggð austan við Tröðina en kring um all stóran túnblett þar var hár grjóthlaðinn veggur , fjárheldur . Þar var búið um langa tíð ; allt fram á þessa öld , ekki var það lögbýli . Stekkur var langt fram í vík , þar voru tvær lambakrór með helluþaki flötu og svo allstór rétt . Stöðullinn var rétt fyrir framan túngarðinn , þar voru kýrnar mjólkaðar að sumrinu . Fjórar kornmyllur voru í Kollsvík , þó voru þær ekki allar í notkun þegar ég man eftir . Fjárhús voru verbúðirnar í verinu , nema lambhús og hrútakofar efst í túninu . Tvö hesthús voru í Kollsvík og bæði á Láganúpi og Grundum , en á þessum bæjum voru tvístæð fjárhús við sjóinn auk lambhúss og hrútakofa . Tvö naust voru í Kollsvíkurveri ; annað fyrir 10 róið skip . Annað mun hafa verið sauðahús við sjóinn það var allbreitt . Hvalrif voru í þekjum , en þeim var farið að fækka þegar ég man fyrst eftir , og torfþökin rifin . Útræði var mikið í Kollsvík fyrir og eftir síðustu aldamót . Guðbjartur föðurbróðir minn segist muna flesta 25 báta róa þar , með viðlegu í verbúðunum sem bændur ljáðu mönnum ; uppsátur og verbúðir , og borguðu þeir bændum 6 kr uppsátur og 6 kr búðarpláss fyrir 4 menn , einnig fengu þeir áður að rífa lyng til uppkveikju í hlóðunum sem voru í kró úti . Lögbýli voru aðeins þrjú í Kollsvík en lausamenn voru 4 í Kollsvík sem gerðu út báta , þessari útgerð fór mjög fækkandi af aðkomnu fólki , þó man ég eftir mönnum af Barðastr . sem gerðu út báta í Kollsvík og jafnvel úr Breiðafjarðareyjum . Fyrsta steinhúsið var byggt í Kollsvík vorið 1917 . Áður var byggt stórt steinhús í Saurbæ á Rauðasandi líklega á fyrsta tug þessarar aldar , síðar var byggt steinhús í Breiðavík um miðjan annan áratug þessarar aldar . Sel var ekki í Kollsvík , en á Látrum var sel og læt hér eina frásögn um huldukonu sem þar gerði vart við sig og jafnvel núlifandi kona gæti sagt þessa sögn , en sagan er á þessa leið : Fólkið var að flytja sig heim úr selinu en daginn eftir er einn karlmaður sendur á selið til þess að sækja sitt rúmfatadót , en þegar hann kemur í selið sér hann að kona liggur í rúminu , sér líka að þetta er huldukona , hún ávarpar hann og biður hann að koma til sín í rúmið en það vill hann alls ekki gera og segir þá huldukonan að “ aðrar konur skuli þá ekki þíðast hann úr því hann vilji ekki þíðast sig ” og fór maðurinn heim við svo búið . En þessi maður giftist aldrei og kom þannig fram við huldukonuna . Þess skal getið að selið á Látrum var úti á bjargi því þar voru grösugir dalir . Brunnhús var í Kollsvík , byggt yfir lind neðarlega nokkuð í túninu , einnig var brunnur hlaðinn þar sem tekið var fyrir hjá föður mínum , annar brunnur hlaðinn var við hitt fjósið , en hann var þurr á sumrin . Allir bændur gerðu út báta , jafnvel allt sumarið . Heyskapur var meira í landlegum . Sandhellir . Í Láganúps - og Grundarlandi var allstór hellir í sjávarklettum ofarlega og var auðvelt að ganga í hann ; opið var vel manngegnt , gólfið slétt , þetta var Sandhellir . Tveir eða þrír hellar voru í klettum , mikið minni . Sandhelli gátu kindur gengið í . Á svonefndu Náttmálaholti sjást enn leifar af grjótgörðum sem áður var hertur á steinbítur . Búðirnar í verinu eru rústir einar og fiskreitir úr grjóti sem saltfiskur var þurrkaður á nokkuð fram á þessa öld en að mestu horfnir í sand . Þrír lækir renna til sjávar í Kollsvíkurveri og heita þeir Norðasti lækur , Miðlækur og Syðstilækur , fjölmenni var mest við Miðlæk . ( Líklega misminni hjá TÖ ; „ Norðasti lækur “ heitir Steingrímslækur og „ Miðlækur “ er Búðarlækur . -VÖ - ) . Biskupsþúfa heitir stór steinn neðarlega á Túnbrekku , en þau munnmæli fylgja þessum steini að Kollur , landnámsmaður Kollsvíkur , hafi fólgið fé sitt undir . Sjálfur á hann að vera heygður á Blakknestánni en þaðan sést þessi steinn og sér hvernig fer um fé það sem er fólgið undir honum ; þ.e. fé Kolls . Ég gæti trúað að steinninn sé klettanef sem jöklarnir hafi ekki jafnað við jörðu og held ég að þessi saga um Koll sé eintómt bull . Eins er landnámssagan rugl eitt , því í Kollsvík er nógur sandur til þess að lenda við en þar þurfti ekki að brjóta skipið . Nafnkenndasti steinn í Kollsvík er Kryppukall efst í túninu , á aðra mannhæð . Þennan stein notuðu smástrákar til þess að æfa sig í að síga í bjargi . Þá er Hempulág ; nafnkenndur staður yst á Stórurðinni efst í eða við túnröndina , opið er að framanverðu ; grasi gróin en stórgrýti kring . Rétt fyrir ofan kvíagötuna um mitt leytið fram á stekkinn er talinn fólginn fjársjóður að sögn . Þar var sagt að eitt vor í landlegu sjómanna í verinu tóku þeir sig til nokkrir hraustir strákar og tókst þeim að grafa upp stóra og þykka hellu og liggur hún á barmi gryfjunnar , en þá var komið sjóveður og var svo ekki meira af gullgreftrinum gert í það sinn . Oft hef ég komið og skoðað helluna sem þeir veltu upp og vel sést að önnur stór hella er eftir óhreyfð en hvenær þetta var gert veit ég ekki ; sennilega eitthvað fyrir aldamót , þegar vermenn voru flestir þar í Kollsvíkurveri . Þrjár kirkjur eru í Rauðasandshreppi ; í Sauðlauksdal , Saurbæ á Rauðasandi og í Breiðavík , sú kirkja var höfð útundan því þar var aðeins messað fimmta hvern ( messudag ) . Grafreitur var með þessum kirkjum og þarna voru þrjár sóknir . Þingstaður var í Örlygshöfn ; þar var byggt þinghús á öðrum tug þessarar aldar eða fyrr . Skotbyrgi voru úti á Blakknesi og annað úti á Hnífum . Þessi byrgi voru á blábrún hengiflugs og þar var borið niður æti fyrir refina . Annars var algengt að skotmenn lægju fyrir tófu við sjóinn , og svo voru þær eltar uppi og skotnar ; stundum eftir langan eltingarleik . Einu sinni mætti ég frænda mínum með tvær tófur , hvítar , sem hann hafði skotið úti á Blakknesi , en þær lágu saman er hann komst í skotfæri og féllu þær báðar í einu skoti . Eyðibýli í Rauðasandshreppi og byggð býli ( 1984 ) : Sjöundá ( fór í eyði 1913 ) ; Kirkjuhvammur ; Melanes ; Stekkadalur ; Krókur ; Naustabrekka ; Keflavík ; Látrar ( þar voru áður margir bændur , núein kona með systur sína sjúka og nokkrar kindur ) ; Breiðavík ( ein hjón sem reka ferðaþjónustu ) ; Kollsvík ( einn bóndi með konu og fjögur börn ) ; Láganúpur ( einn bóndi farlama , konan hress ) ; Grundir ( í eyði ) ; Hænuvík ( einn bóndi , áður þrír eða fjórir ; Nes ( einn bóndi ) ; í Örlygshöfn eru tvö eyðibýli ; Vatnsdal ( eyðibýli ) ; Kvígindisda ( hjón með fáar kindur ) ; Sauðlauksdalur ( í eyði ) ; Kóngsengjar og Hólar ; á Hvalskeri er eitthvað fólk ; Kot ( löngu farið í eyði ) ; Botn eða Vesturbotn ( í eyði ) . Á Rauðasandi eru þessi býli í byggð : Lambavatn , Stakkar , Gröf , Saubær og Móberg . Vegir gamlir eru eða voru úr Kollsvík út í Breiðuvík ; inn í Hænuvík yfir Hænuvíkurháls ; inn í Örlygshöfn bak við Hænuvík og Nes ( Tunguheiði ) ; inn á Rauðasand um Víknafjall , sem var lengsti vegur í hreppnum . Þriggja stunda gangur á auðri jörð . Svo var all fjölfarinn vegur inn með öllum firði og yfir Kleifaheiði inn á Barðaströnd . Eftir ströndinni var ágætur reiðvegur . Láganúpsver er í landi jarðarinnar Láganúps og eru minjarnar við sjávarbakkann um 700m norður af bæ á Láganúpi . Skotbyrgi við norðurenda þessa garðs . Hinar teljast ýmist „ greinanlegar “ eða „ illgreinanlegar “ samkvæmt stöðlunum . Auk sýnilegra minja má gera ráð fyrir umtalsverðum minjum í jörðu á svæðinu . Þessi þróun hófst þó fyrr og segir Valdimar að landbrot hafi aukist í sunnanverðri víkinni við Láganúpsver uppúr 1980 en sandburður aukist norðanvert við Kollsvíkurver . Að auki er mikil náttúrufegurð í víkinni sem eykur enn á upplifunargildi staðarins . Staðbundin tenging / saga : Staðurinn hefur tengingu við Landnámasögu og kemur fyrir í ýmsum heimildum frá síðari öldum . Mögulegar aðgerðir : Lagt er til að reynt verði að verja bakkann framan við minjar Láganúpsvers t.a.m. með svipuðum hætti og gert var við Brunnaverstöð í Látravík . Slík framkvæmd þarf þó að vera unnin í nánu samstarfi við Minjastofnun Íslands , enda eru minjar í bakkanum sem auðveldlega geta orðið fyrir raski við slíka framkvæmd sem og uppi á bakkanum sjálfum .