Samspil sauðfjár og skógræktar – vitum við nóg ? Í skógarstefnu 21. aldar er talað um að höfuðviðfangsefnið sé að auka flatarmál skóga og að því verði meðal annars náð með friðun lands fyrir beit og með breytingum á fyrirkomulagi beitar . Með aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar sem kynnt var haustið 2018 varð kolefnisbinding eitt meginhlutverk Skógaræktarinnar . Landssamtök sauðfjárbænda stefna einnig að kolefnisjöfnun sauðfjárræktarinnar fyrir 2022 . Má gera því skóna að skógrækt sauðfjárbænda þurfi að stóraukast á allra næstu árum ef það takmark á að nást . Beitarskemmdir eða beitaráhrif ? Í gegnum tíðina höfum við heyrt að ef skógur verður fyrir beit þá séu það skemmdir . En skógarskemmdir eru afstætt hugtak , þær geta verið efnahagslegar , útlitslegar eða tilfinningalegar . Það er nauðsynlegt að gera skýran greinarmun á þessum þáttum . Þó birkiskógur sé bitinn þannig að hann sé lauflaus eins langt upp og sauðfé nær , eru það útlitslegar eða tilfinningalegar skemmdir en ekki endilega efnislegar . Ef skógurinn fær hinsvegar ekki tíma og frið til að endurnýja sig þegar þess er þörf þá skemmist hann og eyðileggst . Ef ræktaður ungskógur er beittur þannig að einhver tré missa toppsprotann , önnur eru tröðkuð niður eða brotin , eru það ekki endilega skemmdir á skógi , ef nægilega mörg tré eru eftir óskemmd miðað við endanleg markmið skógarins . „ Sérhver grein bitin þýðir ekki skemmt tré . Sérhvert tré bitið þýðir ekki skemmdan skóg , “ er góð tilvitnun úr erlendri vísindagrein sem vert er að hafa í huga . MIkill kostnaður af friðun Kostnaður við friðun og vörslu skóga er gríðarlegur , en það er á könnu Skógræktarinnar að meta hversu lengi hennar er þörf hjá einstökum bændum sem eru í skógrækt á lögbýlum . Stytting þess tíma , eða jafnvel að sleppa friðun fyrir ákveðnar trjátegundir þar sem beitarþungi er lítill , þýðir sparnað og þann sparnað má vega upp á móti hugsanlega auknum kostnaði við nýskógrækt fyrstu árin vegna einhverra aukinna affalla samhliða hugsanlegri beit . En í dag er ekki til næg þekking til að almennt skipuleggja skógrækt samhliða beit , eða skipuleggja beit í grónum skógi . Þó vissulega hafa nokkrir einstaklingar mikla og góða reynslu af beit í sínum skógi . Varasamt er að draga of almennar ályktanir af einstökum beitarrannsóknum . Grunninn þarf að breikka og styrkja . Niðurstöður í meistaraverkefni mínu um sauðfjárbeit í ræktuðum ungskógi gilda t.d. bara fyrir sumarbeit lerkis í mólendi . Þó niðurstöður þess hafi bent til að óhætt sé að beita ungan lerkiskóg yfir sumartímann ef nægur annar gróður er til staðar , má ekki álykta sem svo að sauðfjárbeit í skógi sé í fínu lagi við allar aðstæður . Verkefnið var bara lítill biti í það púsluspil sem sem setja þarf saman um beit í íslenskum skógum . Skóglendi getur verið frábært beitiland , gróskumikið og skjólgott . Æ fleiri bændur spyrja nú hvenær óhætt er að sleppa búsmala og þá í hversu miklu magni á skógræktarland sem vaxið er úr grasi án þess að valda óásættanlegum skemmdum eða afföllum á trjágróðrinum . En það er alveg ljóst að engar algildar reglur eru til og virk beitarstýring er alltaf nauðsynleg í skógarbeit og því þarf að fylgjast vel með hegðun sauðfjár í skógi og vera tilbúinn að grípa inn í ef þess er þörf . Við þurfum að rannsaka meira Skógræktarfólk býr yfir gríðarlegri og góðri þekkingu á áhrifum veðurfars , jarðvegsskilyrða , skordýra og sjúkdóma á tré og skóga og hvernig megi bregðast við þeim . Áhrif húsdýrabeitar hafa nánast ekkert verið rannsökuð . Einnig hefur lítið farið fyrir beitarrannsóknum í sauðfjárrækt síðan rannsóknir RALA fóru fram fyrir um 40 árum . Mest er þörf á frekari rannsóknum á mun á beitaráhrifum milli trjátegunda og mismunandi beitartíma sauðfjár . Best væri að þær rannsóknir væru gerðar með mismunandi beitarþunga , vegna þess hve erfitt er að gefa út leiðbeiningar um beitarþunga ef meðferðirnar eru einungis beit / ekki beit . Allt land er hægt að eyðileggja með of þungri beit , hvort sem það er skóg eða mólendi . Og engin þörf er á að rannsaka HVORT beit geti skemmt skóga heldur HVERNIG . Rannsóknir ættu bæði að beinast að hvort og hvenær óhætt er að beita skóg , bæði aldurs - , stærðar - og tímalega og áhrifum á endurnýjun skógar . Fyrr er ekki hægt að gefa út neinar traustar leiðbeiningar um hvernig skógrækt og beit fara saman . Einnig væri áhugavert að skoða mun á áhrifum skógarbeitar milli sauðfjár , nautgripa og hrossa , en þó eru rannsóknir á sauðfjárbeit brýnastar þar sem sauðfjárbeit er sú nýting sem mest áhrif hefur á úthaga . Á tímum skipulagðrar skógrækar sl. öld hefur þess verið vandlega gætt að aðskilja skóglendi og beitardýr . Eðlilega , þar sem fyrri reynsla af nýtingu náttúrulegra skóga á Íslandi gaf ekki ástæðu til annars . Beit birkiskóga var af illri nauðsyn stunduð hér á landi með hagsmuni búfjár í huga frekar en skógarins . Í dag lifum við á öðrum og breyttum tímum og er því ekki kominn tími til að skógræktarfólk og sauðfjárbændur hugi að breyttri nálgun ? Skóglendi getur verið frábært beitiland , skjólgolt og gróskumikið . sauðfjár - og skógarbóndi á Lóni Höfundur er skógarbóndi og MSc í skógrækt með áherslu á sauðfjárbeit í lerkiskógi . Birt í Bændablaðinu . 4. tbl 2019 ( bls 58 )