Vitiði , ég vorkenni Einari Kárasyni ekki neitt að fá ekki listamannalaun . Hann á þau kannski alveg skilið , en málið er að hann , rétt eins og margir aðrir sem fengu laun , hafa fengið helling af listamannalaunum ( 12 ár og 9 mánuði frá aldamótum ) og einmitt þess vegna náð að byggja upp farsælan rithöfundaferil . Þau eru vel að launum sínum komin , eins og aðrir sem standa sig vel í vinnunni . En það er hellingur af frábærum rithöfundum sem hafa aldrei fengið listamannalaun – og einmitt þess vegna þekkiði fæst þetta fólk , þetta fólk hefur aldrei náð því að vera þjóðþekktir og dáðir höfundar – af því þau fengu aldrei alvöru séns . Fólk sem kannski skrifaði nokkrar bækur og gafst upp , af alls konar ástæðum , sem kjarnast samt oftast í þessari einu : þetta var hobbí sem þau höfðu ekki efni á lengur . Nú er hins vegar alveg skiljanlegt að fólk sé svekkt að Einar Kárason fái ekki listamannalaun . Hann hefur náð þeim stalli að vera þekktur og vinsæll höfundur , það er margt fólk sem kann að meta verk hans og vill einmitt þess vegna að skattpeningarnir þeirra fari meðal annars í að hjálpa honum við að skrifa fleiri bækur . Hins vegar fær þetta sama fólk aldrei að kynnast öllum þeim bókum sem ýmsir aðrir höfundar væru líkast til búnir að skrifa núna , ef þeir hefðu aðeins fengið til þess suðning , rithöfundar sem eru ekkert síðri og væru í einhverjum tilfellum líklegir til þess að öðlast álíka vinsældir . Það tekur nefnilega tíma – og fjármagn – að koma sér á framfæri sem rithöfundur , sem og að festa sig í sessi . Flestir höfundar þurfa að skrifa nokkrar bækur til þess að komast á listamannalaun , og þá fá þeir oftast bara 3 - 6 mánuði til að byrja með , mögulega í nokkur ár . Á meðan er fólk vitaskuld að sinna sínu lífi , afla tekna , byggja upp feril á öðrum vettvangi og / eða stofna fjölskyldu , lífið tekur alls kyns snúninga sem geta þýtt að á einhverjum tímapunkti verður einfaldlega að afskrifa alla listamannadrauma . Það yrði auðvitað alveg einhver list framkvæmd á Íslandi þótt listamannalaun og aðrir ríkisstyrkir til listamanna yrðu feldir niður , vissulega . En það er einfaldlega hrein fantasía að ímynda sér að þær listir myndu standa í sérstökum blóma eða væru á heimsmælikvarða , sem má alveg fullyrða að ansi margt íslenskt listafólk er nú um mundir . Eða eins og Jim Jarmusch orðaði það : „ Fljótlegt , ódýrt og gott – veldu tvennt . Ef það er unnið fljótt og ódýrt verður það ekki gott . Ef það er unnið fljótt og vel þá verður það ekki ódýrt . Ef það er unnið ódýrt og vel verður það ekki fljótlegt . Veldu tvö orð til að lifa eftir . “ Ef við hættum með listamannalaun útilokum við fyrsta möguleikann , en þriðji möguleikinn heldur vissulega opnum möguleikanum á mjög vandaðri list – mjög sjaldan . En að því sögðu þá þurfa listamenn að hætta að vera svona djöfullega kurteisir og hætta að vera í endalaustri vörn . Undanfarin ár hafa ritlaununum verið úthlutað á föstudegi og ástæðan er öllum sem þekkja til fjölmiðla augljós ; til að lágmarka fréttaflutning , til þess að koma í veg fyrir holskeflu virkra í athugasemdum að hvetja til þess að þetta fólk fái sér nú almennilega vinnu . Það er jafnvel rætt um að kalla þetta eitthvað annað , t.d. leggja meiri áhuga á að þetta séu verkefnastyrkir , til þess að lækka öldurnar . Það versta er svo hvernig listamenn þakka fyrir sig í bak og fyrir , bugta sig og beygja , jafnvel fyrir litla þrjá mánuði . Ég sé eiginlega aldrei neinn annan þakka fyrir það eitt að fá illa launað hlutastarf í fáeina mánuði , í starfi sem þau eru í flestum tilfellum löngu búin að sanna sig í . Þess vegna er löngu kominn tími á að snúa dagskránni við , tilkynna listamannalaun með stolti á mánudögum – og fylla fréttatímana af kröfum um það að hækka þessi listamannalaun rækilega og fjölga sömuleiðis mánuðunum . Það væri ágætis byrjun að tvöfalda heildarupphæðina og nota bæði til þess að hækka launin og fjölga mánaðarlaunum rækilega , það ætti einfaldlega að vera lágmarkskrafa . Við eigum einfaldlega að hætta að rífa kjaft við virka í athugasemdum , við eigum að rífa kjaft og krefjast þess að fá alvöru listamannalaun , punktur . Höfum það líka alveg á hreinu að fyrir ríkið eru þessar 650 milljónir smápeningar . Þetta er það sem kostar að malbika 13 kílómetra , Þjóðkirkjan kostar þrefalt meira ( og þá eru sóknargjöld undanskilin ) , sem og varnarmál þessarar herlausu þjóðar , ört fjölgandi aðstoðarmenn ráðherra og þingmanna munu bráðum kosta nærri því jafn mikið og öll listamannalaun , framlög til stjórnmálaflokka eru hærri en listamannlaun , það kostar meira að reka Íslandsstofu ( áður Inspired by Iceland ) og jafnvel á menningarsviðinu sjálfu eru þetta litlir peningar ; Harpan , Þjóðminjasafnið , Sinfóníuhljómsveitin og Þjóðleikhúsið eru allt stofnanir sem eru töluvert dýrari í rekstri en listamannalaun . Þess vegna er kannski alveg rétt að endurskrifa upphafsorð greinarinnar : auðvitað á Einar Kárason að fá listamannalaun – og allir hinir líka ! Að öllu þessu sögðu , þá þurfum við líka að vanda okkur meira við að úthluta þessum launum og ræða af meira viti um þá úthlutun , til þess að komast niður á eitthvað verklag sem fólk getur verið sátt við . Þegar þú færð höfnunarpóst frá stjórn listamannalauna stingur sérstaklega ein setning í augu : „ Bent er á að samkvæmt 21. gr. stjórnsýslulaga , nr. 37 / 1993 , ber stjórnvaldi ekki að veita rökstuðning þegar um er að ræða úthlutun styrkja á sviði lista , menningar eða vísinda . “ Sumsé , það er ekki hægt að fá rökstuðning fyrir höfnun á umsókn , hvort sem það er algjör höfnun eða bara þrír eða sex mánuðir , sem sumir upplifa vissulega sem höfnun , sérstaklega ef þeir eru vanir að fá meira . Þetta þýðir að það er þeim mun snúnara að ræða einstaka úthlutanir af viti , þegar allir sem að málinu koma eru bundnir þagnarskyldu . En þetta er auðvitað verst fyrir listamennina sjálfa , sem fá mögulega höfnun ár eftir ár en aldrei nokkrar einustu upplýsingar um hvað megi betur fara . Þetta þýðir líka að það veit ekki nokkur maður hvað borgar sig að leggja mesta áherslu á í þessum umsóknum , allt slíkt eru aðeins getgátur , byggðar á reynslu einstaka listamanna – sem vita samt aldrei nákvæmlega ástæðuna fyrir því að þeir fengu úthlutun eitt árið en ekki hitt . Það eina sem má finna í reglugerðum um áherslurnar sem farið er eftir er eftirfarandi texti : „ Umsókn skal fylgja hnitmiðuð greinargerð um verkefni það sem liggur til grundvallar og hve langan starfstíma er sótt um . Einnig skulu fylgja upplýsingar um náms - og starfsferil svo og verðlaun og viðurkenningar . “ Með öðrum orðum , það er bæði verið að meta gæði þinna fyrri starfa og svo hversu lofandi verkefnið sem þú sækir um er . En hvort skiptir meira máli – og hvoru ertu að klikka á – ef þú færð neitun ? Það veit enginn – nema þeir sem eru bundnir þagnarskyldu . Umsækjendurnir sjálfir hafa hins vegar ekki hugmynd um það , hvort veikleiki umsóknarinnar sé verkefnalýsingin eða ferilsskráin . Fólk getur sótt um ár eftir ár og fengið höfnun ár eftir ár , án þess að vita af hverju . Kannski er verkefnið eða lýsingin á því svona misheppnuð – og þá er um að gera að bæta úr því . En kannski er listamannaferillinn einfaldlega ekki nógu langur og merkilegur – og ef það er tilfellið þá er tímaeyðsla að eyða orku í umsóknir áður en menn eru búnir að gefa út fleiri bækur eða önnur skáldverk . Vandinn er hins vegar að það veit þetta enginn umsækjandi fyrir víst og því eru þeir allir í myrkrinu þegar kemur að næstu úthlutun – ættu þeir að sækja um sama verkefni eða eitthvað annað , eða ættu þeir bara að sleppa þessu ? Þarna erum við að tala um ófáar vinnustundir rúmlega fimmtánhundruð manns við umsóknarvinnu , sem enginn þeirra veit í raun hvernig er best að haga . Eitt er þó rétt að taka fram : það að sitja í þessum úthlutunarnefndum er erfitt og vanþakklátt starf . Þorgerður E. Sigurðardóttir , fyrrverandi nefndarmaður , staðfesti þetta nýlega á Facebook : „ Þetta er geysilega erfið og vandasöm vinna og var a.m.k. þegar ég var í þessu líklegast verst launaða vinna sem ég hef sinnt um ævina , miðað við tímafjöldann ( og þá tel ég með sorteringu á óhreina tauinu í Þvottahúsi Ríkisspítalanna ) . “ Fyrir utan þetta er tíminn knappur – það eru ekki nema þrír mánuðir sem nefndirnar hafa til þess að vinna úr öllum þessum umsóknum , sem þýðir hjá launasjóði rithöfunda ekki bara að fara yfir umsóknirnar sjálfar , það eitt og sér er kannski ekki svo seinlegt , en – ef vel ætti að vera – að lesa sig í gegnum öll fylgigögnin , hvort sem það eru fyrri verk höfunda eða drög af ritverkum eða upphafskaflar ritverka , sem einnig kunna að fylgja með . Þetta geta í einhverjum tilfellum verið hundruðir eða jafnvel þúsundir síðna á hvern umsækjanda . Sem þýðir auðvitað að maður hefur áhyggjur af því að nefndirnar þurfi stundum að halla sér um of að þessu síðarnefnda : „ Einnig skulu fylgja upplýsingar um náms - og starfsferil svo og verðlaun og viðurkenningar . “ Hvaða verðlaun og viðurkenningar eru það svo ? Sum þessi verðlaun eru á vegum forlagana ( t.d. Íslensku barnabókaverðlaunin ) og önnur kostar að senda í ( t.d. Íslensku bókmenntaverðlaunin ) , pening sem eru ekki stórar upphæðir fyrir stóru forlögin , en ansi drjúgur peningur fyrir þau minni . Þetta þýðir að ritstjórar á stóru forlögunum ráða ekki bara hvaða bækur þau gefa út , eðlilega , heldur hafa óbeint ansi mikil áhrif á hvað kemur til greina til verðlauna og verðlaunin hafa svo áhrif á ritlaunanefndina . Sem þýðir einfaldlega að það er hætta á að þessir hliðverðir endi á að enduróma að einhverju leyti hvern annan , þegar æskilegra væri fyrir fjölbreytni bókmenntaheimsins að mismunandi smekkur og áherslur fengju að blómstra . Sömuleiðis er hreinlega einkennilegt að sjóðnum sé á engan hátt skipt upp nema á milli listgreina , að nýliðar keppi við þrautreynda listamenn . Bæði af því að þegar kemur að nýliðum væri eðlilegt að horfa fyrst og fremst í umsóknina , en þegar kemur að reyndum listamönnum þá hlýtur höfundaverkið að skipta meira máli . En líka af því að sá sem hefur fengið listamannalaun í áraraðir hefur augljóst forskot á nýliða , þeir hafa fengið tíma og næði til þess að vinna í sínum ferli sem nýliðarnir hafa ekki fengið . Vel getur verið að ákveðnar línur séu lagðar innan hverrar nefndar eða jafnvel frá stjórn listamannalauna , nýlega virtist til dæmis augljóst að það var tekin meðvituð ákvörðun um að barnabækur fengju meira pláss , enda höfðu barnabókahöfundar verið rækilega sveltir árin á undan . En væri þá ekki eðlilegt að hafa þær áherslur opinberar ? Það er samt alveg ástæða til að pæla aðeins í þessum gagnrýnisröddum – af hverju er þetta mikla óþol hjá ákveðnum hluta þjóðarinnar gagnvart listamannalaunum ? Það eru örugglega ótal flóknar ástæður fyrir því – og sumu er mögulega ekkert hægt að gera í . En það eru tvær mögulegar ástæður sem ég held að sé alveg ástæða til þess að staldra við . Annars vegar stéttapólitík og hins vegar byggðapólitík . Það er birt tölfræði um hið síðarnefnda og birt á vef Rannís , tölfræðin var að vísu ekki tilbúin fyrir nýjustu úthlutunina þegar þetta er skrifað þannig að hér verður nýliðið ár til umræðu . Árið 2018 fóru sex prósent listamannalauna út á land , fjögur prósent til útlanda og heil 90 prósent á höfuðborgarsvæðið – en þótt þar búi flestir er prósentutalan þó nær 65 prósentum landsmanna á kjörskrá . Þessa skekkju leiðrétta listamannalaunin vel að merkja ekki – þessar prósentur eru alveg í takt við sömu prósentur í hópi umsækjanda . Því segja tölurnar manni fyrst og fremst þetta : það eru miklu færri atvinnulistamenn á landsbyggðinni en í Reykjavík . Samþjöppun skapandi fólks á sömu blettina er að einhverju leyti eðlileg , en hún er ekkert að öllu leyti holl og hún er að einhverju leyti afleiðing byggðastefnu undanfarinna áratuga . Fyrir þá sem alast upp á landsbyggðinni verður listin miklu fjarlægari heldur en fyrir þá sem alast upp í póstnúmeri 101 – þegar öll þessi verðmæti fara á sama stað er í sjálfu sér alveg skiljanlegt að þau fari í taugarnar á þeim sem búa annars staðar , þetta eru fjármunir sem þau upplifa að hvorki þau né vinir þeirra , ættingjar né nágrannar eigi neina hlutdeild í . Og mögulega mætti segja eitthvað svipað um mismunandi stéttir . Það er erfitt að segja , um það er engin tölfræði . Launalega eru listamenn vel að merkja flestir í láglaunastétt , en spurningin er kannski frekar úr hvaða stétt þeir koma , eiga börn úr lágstétt sömu möguleika í listaheiminum og millistéttarkrakkar og yfirstéttarkrakkar ? Allt leiðir þetta að því sama , ef aðgangur að list og listsköpun er almennur og þokkalega jafn , þvert á stétt og búsetu , þá held ég að virðingin fyrir listum yrði töluvert meiri . Og það sem meira er um vert , listin yrði örugglega frjórri og fjölbreyttari . Hvað verður svo um þau okkar sem fá ekki listamannalaun ? Það eru líklega svona tólfhundruð mismunandi svör við því – en samt , væri ekki miklu betri nýting á fjármunum að láta þetta lið skapa list heldur en að láta listamenn harka í alls konar vitleysu , vinna á auglýsingastofum eða þýða ryksugubæklinga . Ég held að það sé ekkert rosalega góð nýting á mannauði . E.S. : Hér er svo eldri og enn róttækari hugmynd að stækkun listamannalauna , sem er enn í fullu gildi :