Nafn þessarar greinar , þrúgur reiðinnar , er bókmenntaleg skírskotun . Ég ætla að fjalla um reiðina í samskiptum fólks , ekki sízt reiði sem komið getur upp í samskiptum læknis og sjúklings , og minnast á mikilvægi bókmennta fyrir önnum kafna lækna . Til er margs konar reiði og hægt að flokka hana eftir magni og gæðum : Nefna mætti réttláta reiði og óréttláta reiði , heilaga reiði , óstjórnlega reiði , gagnlega reiði , reiði sem skapgerðareinkenni , og svo reiði sem stafar af erfiðum kringumstæðum í einkalífi , vinnu eða þjóðfélagsaðstæðum . Bandaríski rithöfundurinn John Steinbeck skrifaði frægustu bók sína Þrúgur reiðinnar ( The Grapes of Wrath ) árið 1939 og fékk Nóbelsverðlaunin 1962 . Bókin kom út í íslenzkri þýðingu Stefáns Bjarman árið 1943 ( 1 ) . Nafn hennar mun vera fengið úr biblíunni , nánar tiltekið úr Opinberunarbókinni en það tengist einnig þekktu bandarísku kvæði , Baráttusöng lýðveldisins ( The Battle Song of the Republic ) , en þar segir : ( í lauslegri þýðingu : Augu mín hafa litið dýrðina og komu Drottins , hann er að troða á uppskerunni sem varðveitt var af þrúgum reiðinnar ; hann hefur leyst úr læðingi örlagaþrungið ljósleiftur síns snögga sverðs , sannleikur hans mun lifa . ) Baksvið bókarinnar er kreppan í Bandaríkjunum á fyrri hluta 20. aldar þegar heil bændasamfélög flosnuðu upp , ótal fjölskyldur brugðu búi og lögðu upp í óvissuför til fyrirheitna landsins í vestri , Kaliforníu . Höfundur bregður upp mynd af kúgun og hatri , mannlegri eymd og reiði , hugrekki og ást í skrautlegu mannlífi þess tíma . Lífskjör fólksins urðu frjór jarðvegur fyrir þrúgur reiðinnar : Fólkið kom út úr húsunum og fann hið heita , ramma loft , og tók óðar fyrir vitin . Og börnin komu út úr húsunum , en þau hlupu ekki um né hrópuðu , eins og þau voru vön að gera eftir regn . Mennirnir stóðu úti við girðingarnar og horfðu á hinn eyðilagða maís , sem visnaði óðfluga ; það grisjaði rétt á einstaka stað í græna bletti gegnum rykskánina . Mennirnir voru þöglir og þeir hreyfðu sig varla . Og konurnar komu út úr húsunum til að standa við hlið manna sinna - til að vita hvort þeir létu ekki hugfallast . Börnin stóðu skammt frá og teiknuðu myndir í rykið með berum tánum , og þau beittu allri skerpu til að skynja , hvort pabbi og mamma mundu gefast upp . Og börnin gutu augunum til pabba og mömmu og páruðu í rykið með tánum . Hestarnir komu heim að vatnsrennunni og snudduðu með flipunum í vatnið til að hreinsa ryklagið af vatnsfletinum . Eftir dálítinn tíma hvarf hið dáleiðslukennda ráðleysi af andlitum mannanna , og þeir urðu harðir , reiðir og þrjóskir á svip . Þá vissu konurnar að þeim var borgið og þeir mundu ekki láta hugfallast . ( Bls. 11. ) Segja má að hér sé komin lýsing á gagnlegri reiði sem stuðlar að því að fólk lifi af við erfiðar aðstæður . Frásögn af búferlaflutningum til fyrirheitins lands lætur hugann hvarfla til þeirra Íslendinga sem fluttu vestur um haf á sínum tíma og hefur þeim verið lýst á litríkan hátt í bókum Böðvars Guðmundssonar , Híbýli vindanna og Lífsins tré ( 2 , 3 ) . Reiði sjúklingurinn og reiði læknirinn eru viðfangsefni mitt í þessari grein . Sjálf hef ég alla tíð haft tilhneigingu til að koma mér hjá aðstæðum þar sem reiði er ríkjandi og hef þurft að taka á því í lífi og starfi eins og gengur . Helzt vil ég umgangast fólk sem getur stillt skap sitt og rætt mál af skynsemi og í jafnvægi . Það er því broslegt að hafa valið sér læknisfræði og stjórnmál að viðfangsefni ! Þangað leitar klárinn sem hann er kvaldastur . Sem heimilislæknir er ekki hægt að velja sér viðmælendur þar sem sjúklingar velja sér lækni . Þess vegna verður maður að læra að umgangast fólk , sjálfs sín og annarra vegna . Mennirnir eru eins misjafnir og þeir eru margir . Miklu skiptir að sjúklingur geti skipt um lækni komi þeim ekki saman en jafnframt að lækni sé gert kleift að segja upp sjúklingi . Bezt er þó að geta tekið á málum þannig að til þess þurfi ekki að koma en víða á landinu þar sem ekki er hægt að velja milli lækna hefur enginn neitt val . Ekki heldur læknirinn . Allir kannast við sjúklinga sem koma sér út úr húsi hjá hverjum lækninum á fætur öðrum án þess að einn viti af öðrum og nokkurn tímann sé tekið á vandanum . Hvernig er læknir undir það búinn í lífsstarfi sínu að vinna með reiðu fólki ? Nægir að kunna að telja upp að tíu ? Eru til patent lausnir , einhverjir töfrahnappar til að þrýsta á þegar kringumstæður kalla eftir því ? Já , til eru lausnir og leiðir , margvíslegar og misaðgengilegar . Í fyrsta lagi vil ég nefna hve mikilvægt er að vera sjálfur í jafnvægi . Fá góðan svefn , rétta næringu og lifa því lífi sem manni hentar . Vera á réttri hillu í lífinu og sáttur í einkalífi . Í öðru lagi er að mínu viti nauðsynlegt fyrir lækna í erilsömu starfi að hafa farveg til að ræða erfið mál af ýmsu tagi . Sá farvegur sem ég þekki bezt eru Balinthópar , en þar kemur læknahópur saman með reglulegu millibili til þess að ræða saman undir stjórn eins eða tveggja leiðtoga . Slík vinnubrögð hjálpa læknum til ræða um þá erfiðleika sem geta steðjað að þeim í starfi , hjálpað til að geta skilið sjálfan sig og kannski lært eitt og eitt töfrabragð í leiðinni . Samtalstækni er eitt slíkt töfrabragð og kennir manni meðal annars að spyrja opinna spurninga í stað þess að leggja sjúklingi orð í munn . Einnig getur verið gagnlegt að hafa orð á því sem er að gerast , eins og til dæmis að segja : Ég tek eftir því að þér líður illa . Eða : Ég hef tekið eftir því að þér er mikið niðri fyrir . Eða : Ég sé að þú er reið / reiður , gætirðu sagt mér nánar frá því hvað er að ? Í þriðja lagi tel ég skipta miklu að vinna stöðugt að því að þroska sjálfan sig , bæta við sig faglegri þekkingu en skapa sér einnig hugðarefni : útivera , bóklestur og tónlist eru ágæt dæmi . Maður er því ekki að svíkjast um þegar maður les fleira en Lancet eða BMJ ! Það þarf ekki að hafa samvizkubit yfir því ! Vegna námsálags og skilningsskorts í flestum háskólum hafa læknanemar og unglæknar síðustu áratuga orðið að neita sér um að lesa annað en læknisfræði sjálfum sér oft til mesta skaða . Ein skilgreining á læknanema er sá sem fer með skólabækur með sér í bíó til að geta notað tímann í hléinu . Læknanemar hafa verið í menningarsvelti öll sín háskólaár og geta þannig orðið sjálfhverfir og liðið af alvarlegum menningarskorti sem er ekki síður alvarlegur en B - eða C-vítamínskortur . Það að hafa ekki tíma til að lesa bókmenntir er eins og að gefa sér ekki tíma fyrir útiveru og hreyfingu vegna þreytu . En þeir sem fara út og hreyfa sig vita að þeir fá meira þrek , betri andlega og líkamlega líðan og eiga meiri tíma aflögu . Raunar tel ég tímabært að lestur góðra bóka verði hluti af námi og framhaldsnámi lækna og veit að vaxandi áhugi er fyrir því í mörgum læknaskólum . Kenna þarf mannleg samskipti , þar á meðal tilfinningar á borð við reiði . Þar hljóta bókmenntir að skipa veglegan sess til að auka skilning lækna á mannlífinu og á mannlegum vandamálum . Verði reiður sjúklingur á vegi manns , á stofu eða á stofnun , þarf maður fyrst að átta sig á hvað sé að gerast . Velta því fyrir sér eitt örstutt andartak að hverjum reiðin beinist . Er um að ræða réttláta reiði gagnvart lækninum , af því að hann hefur gert mistök , gert eitthvað af sér , vanvirt eða ekki uppfyllt þarfir sjúklingsins eða vanrækt að halda samning sinn við hann ? Beinist reiði að lækninum af því að sjúklingurinn hefur engan annan til að skeyta skapi sínu á ? Er viðkomandi einungis þannig skapi farinn , fúllyndur eða truflaður á geði ? Hefur hann ekki vaxið upp úr skapofsaköstum æsku sinnar ( tantrum ) ? Er reiðin merki um ofneyzlu áfengis eða vímuefna ? Reiði sjúklings getur beinzt að fleirum en lækninum , til dæmis að samstarfsfólki , þeim sem svara í síma eða starfa í móttöku og stundum þarf læknirinn að koma þeim til hjálpar . Öllu máli skiptir þó að þekkja sjálfan sig , hafa stjórn á eigin tilfinningum , vita hvað maður gerir hverju sinni og þó vera mannlegur . Læknir og mannleg vera . Manneskja . Annars getur illa farið , ekki sízt fyrir lækni sem þarf að geta unnið á faglegan hátt á hverju sem dynur . Reiði getur verið leið sjúklings út úr ógöngum eða óbærilegum aðstæðum , kannski eina leiðin sem hann hefur lært . Miklu skiptir að láta ekki hugfallast og ekki reiðast á móti . Reiði getur verið mikilvægt sem eldsneyti til að komast af undir erfiðum kringumstæðum , samanber Þrúgur reiðinnar eftir Steinbeck . Reiði getur táknað ótta eða óöryggi og oft þarf fólk aðstoð til að læra að beita öðrum aðferðum , til að tjá sig á annan veg . Samtalsmeðferð hjá lækni er ein leið til þess , og Balint-fundir og þjálfun geta verið lækninum nauðsynlegur bakhjarl . Steinbeck : Jimmi leit til hans með munninn fullan af kanínukjöti . Hann tuggði ákaft og vöðvastæltur hálsinn dróst saman , þegar hann renndi niður . " Jú , það var rétt af þér að tala , " sagði hann . " Stundum getur hryggur maður losnað við sorg sína út um munninn með orðunum . Stundum losnar manndrápari við morðfýsnina út um munninn með orðunum og hættir við að drýgja morðið . Það var rétt af þér að tala . Dreptu ekki mann , ef þú getur með nokkru móti forðast það . " ( Bls. 61. ) Læknar kynnast mannfólkinu um margt á annan hátt en almennt gerist og geta því haft frá mörgu að segja . Allmikið hefur verið ritað um lækna og sjúkdómar koma auðvitað víða fyrir í bókum . Nokkrir læknar hafa gerzt rithöfundar og jafnvel orðið heimsþekktir fyrir skáldsögur sínar eða smásögur , en þeir eru ekki margir . Mikhail Bulgakov var læknir eins og stjúpfaðir hans og tveir frændur . Hann var fæddur 1891 og skrifaði meðal annars Minnisbók sveitalæknis ( A Country Doctor´s Notebook ) ( 4 ) og Meistarann og Margarítu ( 5 ) , en sú síðarnefnda kom út í bókarformi árið 1973 , 20 árum eftir dauða höfundarins . Hún hefur verið gefin út í íslenzkri þýðingu Ingibjargar Haraldsdóttur og þar segir frá seiðskrattanum Woland prófessor sem kemur til Moskvu undir því yfirskini að halda þar einhvers konar sýningu . Hann er í fylgd tveggja aðstoðarmanna , annar er sjö fet á hæð , grannaxla og með háðsglottið ekki langt undan ; hinn er svartur köttur sem getur gert ótrúlegustu hluti . Ég fer ekki lengra út í þá sálma enda ekki sérstaklega einblínt á reiðina . Minnisbók sveitalæknis eftir Bulgakov hefur ekki komið út á íslenzku svo ég viti til . Anton Chekov var einnig læknir . Eftir honum er höfð þessi dásamlega tilvitnun : " Ég er sáttari þegar ég átta mig á því að ég stunda tvö störf , en ekki bara eitt . Læknisfræði er lögleg eiginkona mín og bókmenntir hjákonan . Verði ég leiður á annarri , eyði ég nóttinni með hinni . Hvorug líður fyrir ótryggð mína . " ( 9 ) Reyndar myndu flestir nútíma kynlífsfræðingar og hjónabandsráðgjafar vera ósammála síðustu setningunni og halda því fram að þarna væri um að ræða hugarfar og sjálfsblekkingu framhjáhaldarans . Það rýrir þó ekki snilld málsgreinarinnar . Franz Kafka skrifaði stutta smásögu sem nefnist Sveitalæknir ( A Country Doctor ) ( 6 ) en þar segir meðal annars að það sé auðvelt að skrifa lyfseðil en erfitt að skilja fólk ( To write prescriptions is easy but coming to an understanding with people is hard ) . Brezkur vinur minn og heimilislæknir , John V. Salinsky , og fleiri hafa sagt að þessi setning ætti að vera leiðarljós fyrir heimilislækna , þeirra gullkorn ( 9 ) . Ekki er nóg að krota eitthvað á receptblað heldur þarf að tengjast sjúklingum sem mannlegum verum , finna til samkenndar og nýta sér allt það mannlega og læknisfræðilega sem í okkur býr til að geta sýnt þeim samúð , innsæi og vizku . Kafka átti nákominn frænda , Siegfried , sem var heimilislæknir og maður sér þann frænda fyrir sér þegar læknirinn í sögunni rymur reiðilega yfir því hve ósanngjarnir og vanþakklátir sjúklingar séu . Hann þarf að fara í vitjun um miðja nótt í vondu veðri , vitjun sem honum finnst vera óþörf og vekur hjá honum gremju . Reiðin víkur þó fyrir skilningi þegar hann uppgötvar loksins svöðusár með iðandi maðkakös á síðu unga mannsins sem hann hafði í fyrstu atrennu ekki fundið neitt að . Tárvot augu móðurinnar og blóðidrifinn vasaklútur systurinnar koma honum á sporið . Anna Karenína eftir Leo Tolstoj ( 7 ) , hefst á þessum orðum í enskri útgáfu : " All happy families are alike but an unhappy family is unhappy after its own fashion , " sem útleggst svo í íslenzkri þýðingu : Allar hamingjusamar fjölskyldur eru eins , en sérhver óhamingjusöm fjölskylda er óhamingjusöm á sinn einstaka hátt . Þýðendur Önnu Karenínu voru þeir Magnús Ásgeirsson og Karl Ísfeld , og bókin kom út í fjórum bindum á árunum 1941 til 1944 . Í sögunni um Önnu Karenínu kynnumst við öllum þáttum mannlegs lífs . Tolstoy var þó ekki læknir . Hann lýsir heilsubresti og heilbrigðu lífi , tryggð og brennandi ást , ófullnægðri ást , losta og svikum , framhjáhaldi og sáttum , áhyggjum foreldra af börnum sínum , afbrýðisemi , taugaáfalli , sjálfsmorði , reiði og tilraunum fólks til þess að skilja lífið og tilveruna . Segja má að í Önnu Karenínu birtist fjölskrúðugt mannlegt líf eins og það getur blasað við af sjónarhóli heimilislæknis . John Salinsky sem ég minntist á áðan hefur í nokkur ár skrifað ritdóma af sjónarhóli læknis í tímaritið Education for Primary Care , en það rit hét áður Education for General Practice . Hann hefur valið til þess ýmsar bækur sem telja má til klassískra bókmennta . Þar á meðal er Anna Karenína og nýlega voru ritdómar hans og nokkurra annarra lækna gefnir út af Radcliffe Medical Press undir heitinu Medicine and literature ( 9 ) Einnig hefur nýlega komið út bókin What are you feeling , doctor ? ( 8 ) , en John ritstýrði bókinni og skrifaði hluta hennar . Á allt öðrum nótum en þeir höfundar sem ég hef minnzt á er hin ástralska Germaine Greer , en hún skrifaði Kvengeldinginn ( The Female Eunuch ) þegar hún var reið ung kona og hefur nýlega sent frá sér The Whole Woman , konuna alla , verandi miðaldra reið kona ( 10 ) . Henni hefur tekizt að halda í sína feminísku reiði og þótt ég sé ekki sammála öllu sem hún segir er margt af því þó ótrúlega ferskt og hressandi . Margir reiðir sjúklingar birtast í þeirri bók , gjarnan konur , bálöskuillar út í lækna , sem flestir eru karlmenn . Á löngum ferli í starfi kynnist læknir fólki betur en hægt er að gera í flestum öðrum störfum , gleði fólks og sorgum , kátínu og reiði . Hann lærir smám saman hvernig sjúklingarnir bregðast við áreiti og veikindum , vakir vonandi yfir því hvernig honum sjálfum reiðir af og getur því með tíð og tíma skilið eigin viðbrögð og lært að stjórna skapi sínu . Ég er þeirrar skoðunar að allt sem maður gerir til þess að þroska sjálfan sig geti orðið til þess að styðja mann í starfi . Þess vegna eru Balint-fundir gagnlegir en einnig lestur fagurbókmennta því að þar má kynnast ýmsum hliðum mannlegs lífs og nýta sér til þess að auka skilning sinn á jákvæðum og neikvæðum hliðum þess . Skilningssljór læknir má heita líklegur til þess að vekja réttláta reiði sjúklinga sinna og eiga hana skilið . Læknir sem ræktar hið mannlega í sjálfum sér er líklegri til að lifa af í hörðum heimi og brenna síður út í starfi . Það er auðvelt að skrifa lyfseðil en erfitt að skilja fólk .