Mynd / Snorri BaldurssonVistheimt á Skeiðarársandi . Stærsti birkiskógur landsins vex nú upp á Skeiðarársandi án aðkomu manna . Að græða „ fjóshaug mannkyns “ Snorri Baldursson - deildarforseti við Landbúnaðarháskóla Íslands Pétur Halldórsson birti grein í Bbl . hinn 21.11.19 sem ber titilinn „ Fjóshaugur mannkyns “ : Grein Péturs fjallar annars vegar um kolefni og hins vegar um meint ómálefnaleg skrif mín um vistheimt og ræktun ( Bbl . 24.10.19 ) , sem séu til þess fallin að afvegaleiða lesendur . Pétur segir mig „ uppnefna ræktaða skóga á Íslandi “ og „ tala [ … . ] niður til skógræktar og annarrar ræktunar “ . Ég verð að vísa þessum ásökunum Péturs til föðurhúsanna , enda hefur málsmetandi fólk sem ég hef borið greinina undir ekki fundið þeim stað . Grein mín var innblásin af þátttöku í alþjóðlegri ráðstefnu um vistheimt í Suður-Ameríku fyrr í haust og í tilefni þess að að Sameinuðu þjóðirnar hafa ákveðið að nefna næsta á áratug , 2021 – 2030 , Áratug vistheimtar . Þótt ég taki skýra afstöðu með vistheimt sem aðferð til að græða stór ( áhersla á stór ) landsvæði á Íslandi og þótt ég gjaldi varhug við plantekruskógrækt – ræktun einnar eða fárra trjátegunda á stórum svæðum – sem lausn við loftslagsvanda , fer því fjarri að ég tali niður alla skógrækt eða ræktun . Ég tek þetta meira að segja skýrt fram , sbr. „ Eðli skógræktarinnar skiptir öllu máli í þessu sambandi “ . Um ræktun segi ég m.a. „ Ræktun hefur brauðfætt mannkyn um árþúsundir og séð okkur fyrir timbri og pappír og ýmsum öðrum nauðsynjavörum , en mikilvægi vistheimtar fer sífellt vaxandi í heimi þar sem umgengni um náttúrleg vistkerfi hefur verið áfátt svo vægt sé til orða tekið … “ . Tvennt í greininni minni virðist hafa farið sérstaklega í taugarnar á Pétri . Annað er orðið „ plantekruskógrækt “ og hitt setningin „ Vistheimt – endurheimt náttúruskóga eða annarrar upprunalegrar gróðurþekju – er í raun eina ásættanlega leiðin sem hægt er að fara til að bæta kolefnisbúskap stórra landsvæða sem eru illa farin vegna ósjálfbærrar landnýtingar . “ Skoðum þetta aðeins . Orðið plantekra er íslenska yfir það sem á ensku er nefnt „ plantation “ , sem skv. Merriam-Webster orðabókinni þýðir m.a. „ a usually large group of plants and especially trees under cultivation “ og skv. Cambridge orðabókinni : „ an area where trees are grown for wood “ og sem dæmi „ plantations of fast-growing conifers “ . Á Wikipedia ( Ísl. ) er plantekra skilgreind sem „ stórt býli sem sérhæfir sig í ræktun fárra tegunda [ plöntu ] afurða “ . Samkvæmt orðanna hljóðan er plantekra ekra sem plantað er í . Þetta er að mínu mati mjög gott og hlutlaust orð yfir þá skógrækt sem Pétur kýs að kalla frekar nytjaskógrækt og felst í kerfisbundinni og tiltölulega þéttri útplöntun fárra trjátegunda í land til framleiðslu viðarafurða . Ég gerði það mér til gamans að „ googla “ nokkur hugtök sem skógræktarmenn hafa notað yfir ræktaða skóga í gegn um tíðina ( fjöldi tilvika sem Google fann innan sviga ) : blandskógar ( 13.200 ) , landgræðsluskógar ( 6.200 ) , nytjaskógar ( 4.090 ) , skjólskógar ( 3.180 ) , útivistarskógar ( 1.500 ) , timburskógar ( 640 ) , fjölnytjaskógar ( 397 ) , yndisskógar ( 163 ) , iðnviðarskógar ( 137 ) , landbótaskógar ( 116 ) . Flest ef ekki öll þessi hugtök eru að mínu mati mun gildishlaðnari en plantekra eða plantekruskógur . Vinninginn hefur þó hið ónothæfa hugtak , eða kannski „ uppnefni “ ( sbr. nálgun Péturs ) , blandskógar sem ég hef raunar gagnrýnt oft áður á prenti fyrir markleysu . Hugtakið gefur til kynna að með því að blanda nokkrum trjátegundum saman verði allt gott og blessað , að blanda af t.d. sitkagreni , stafafuru og birki sé jafngild náttúrulegum birkiskógi . Hugtök sem þessi blekkja og afvegaleiða umræðuna miklu frekar en að kalla hlutina sínu rétta nafni . Ég hef í gegn um tíðina skrifað margar greinar gegn ofuráherslu Skógræktarinnar á ræktun innfluttra tegunda í úthaga landsins , oft í hróplegri andstöðu við sjónarmið lífríkis - og landslagsverndar . Þar með er ekki sagt að ég sé á móti allri skógrækt . Ábyrgð þjóðarinnar og allra þjóða felst ekki í einhliða áherslu á timburframleiðslu eða kolefnisbúskap með hámarks framleiðni að leiðarljósi . Ábyrgðin felst í því að ástunda ræktun og landbætur í sátt við land og þjóð með fjölþætt markmið að leiðarljósi , sem lúta m.a. að vernd og endurheimt upprunalegs lífríkis , vernd jarðvegs og landslags , betra loftslagi , nytjum og yndisauka . Í nýjum skógræktarlögum er lögð áhersla á þessa samþættingu ólíkra markmiða , sbr. 1. grein : „ Markmið laga þessara er : a . að vernda náttúruskóga lands - ins og stuðla að aukinni útbreiðslu þeirra , b . að vernda og endurheimta líf - ræðilega fjölbreytni , c . ræktun nýrra skóga til að byggja upp fjölbreytta skógarauðlind til sjálfbærra nytja , d. að nýting skóga sé sjálfbær þannig að skógarnytjar skili sem mestum hagrænum , félagslegum og umhverfislegum ávinningi fyrir samfélagið , e. að skógrækt verði í samræmi við skipulagsáætlanir og náttúruvernd , f. að auðvelda aðgengi fólks að skógum til útivistar og auka þekkingu fólks á málefnum skóga og skógræktar , g. að stuðla að kolefnisbindingu með ræktun skóga og aðlögun þeirra að loftslagsbreytingum , h. að skógrækt stuðli að verndun jarðvegs og dragi úr hugsanlegu tjóni vegna náttúruvár . “ Fjögur af átta markmiðum Skógræktarlaga falla beint undir náttúruvernd og vistheimt ( a , b , e og h ) . Markmiðum a og b verður ekki náð með ræktun innfluttra tegunda . Náttúruskógur í skilningi laganna er : „ Land , a.m.k. 0,5 ha að flatarmáli , þar sem sjálfsánar , innlendar trjátegundir , þ.e. ilmbjörk , reyniviður , blæösp , gulvíðir eða loðvíðir , eru ríkjandi . . “ Það er ekki fræðilega mögulegt að vernda og breiða út náttúruskóga á Íslandi með útplöntun sitkagrenis eða stafafuru . Blandað skóg - og kjarrlendi með innlendum tegundum bindur líka umtalsvert kolefni og mestur ávinningur fæst með því að endurheimta illa gróin vistkerfi á stórum svæðum – enda er það moldin ekki síður en gróðurinn sem bindur kolefnið . Þess vegna stend ég keikur við það að vistheimt sé í raun eina ásættanlega leiðin sem hægt er að fara til að bæta kolefnisbúskap stórra landsvæða . Sú staðhæfing Péturs að endurheimt gróðurlendi verði ekki nákvæmlega eins og hin upprunalegu er að mínu mati hártogun til þess fallin að afvegaleiða umræðuna ( sbr. ásökun Péturs ) . Flóra og fána endurheimts skóg - og kjarrlendis , ásýnd í landslaginu og fjölbreytt þjónusta við land , þjóð og lífríki ( t.d. vatnsmiðlun , jarðvegsvernd , kolefnisbinding , útivist , yndisauki , smíðaviður , ber ) verður í grundvallaratriðum sambærilegt við náttúruskóg , öfugt við ræktaðan skóg þar sem meiri hlutinn eru barrviðir . Setjum sem svo að 2.000 km 2 af illa grónum þjóðlendum neðan 400 m y.s. ( af nógu er að taka ) verði teknar til vistheimtar með birki og víði . Þá má þess vænta áður en langt um líður og án mikilla fjárútláta að svæðið bindi yfir 400.000 tonn CO2 á ári . Þar með væri gengið langt í að kolefnisjafna allan landbúnað á Íslandi á sama tíma og lagður er grunnur að náttúrulegum vistkerfum sem falla vel að ásýnd landsins . Í verkefnum af þessum toga liggja stóru tækifærin hjá Skógræktinni . Spurning Péturs í greinarlok , „ Skiptir kannski meira máli hvaða þjónustu skógarnir veita en hvaða trjátegundir vaxa þar ? “ er því ákaflega afvegaleiðandi , sbr. ofanskráð . Náttúruskógar veita alla sömu þjónustu og ræktaðir skógar – fyrir utan grófari timburafurðir ( borðvið , burðarvið o.fl. ) – og á sumum sviðum mun víðtækari þjónustu fyrir minni útlagðan kostnað . Hvað heillar okkur Íslendinga og erlenda ferðamenn við landið ? Er það ekki miklu frekar víðáttan , víðsýnið og lágstemmdur jurta - og trjágróður frekar en hávaxnir , þéttir greniskógar ?