Að undanskildum átökunum í fyrrverandi Júgóslavíu snemma á tíunda áratug síðustu aldar hefur ríkt friður í Evrópu frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar – eða í hartnær 75 ár . Það er vissulega ánægjulegt , því það er langur tími í sögulegu samhengi í heimsálfu sem í gegnum aldirnar hefur logað í átökum og illdeilum milli ýmissa þjóða og þjóðarbrota . Það er þó dálítil einföldun að tala um algjöran frið . Fyrrnefnd átök í Júgóslavíu leiddu til þess að landið var brotið upp í það sem nú eru sjö ríki og flestum eru kunnug átök á milli mótmælenda og kaþólikka á NorðurÍrlandi , sem leitt hafa af sér hroðalega atburði á köflum . Loks ber að nefna að framin hafa verið hryðjuverk í hinum ýmsu Evrópuríkjum á liðnum árum . Allt eru þetta átök sem kostað hafa mannslíf . Það gerðu líka voðaverk kommúnista í Austur-Evrópu á tímum járntjaldsins , svo sem í Prag , Austur-Berlín og á fleiri stöðum . Það hefur þó ríkt friður í þeim skilningi að ekkert ríki í Evrópu hefur lýst yfir stríði við annað ríki ( að undanskildum átökunum á Balkanskaga ) . Það er af þeirri ástæðu sem menn tala um að ríkt hafi friður frá lokum seinni heimsstyrjaldar . Ekkert bendir heldur til þess að stríð muni brjótast út í Evrópu í náinni framtíð . Reyndar er það afar ólíklegt og svo gæti farið að árið 2045 muni menn fagna því að friður hafi ríkt í Evrópu í 100 ár – líklega í fyrsta sinn frá því að menn hófu að skrá sögu Evrópu . Sem fyrr segir er þetta langur tími í sögulegu samhengi . Það eru nokkrar ástæður fyrir því að Evrópubúar , sem í gegnum aldirnar hafa ítrekað og aftur barist á banaspjótum , friðmælast í nær 75 ár og jafnvel heila öld að öllu óbreyttu . Því er oft haldið fram að helst megi þakka Evrópusambandinu fyrir þetta friðsæla ástand . Það er að hluta til rétt , en skýringin er ekki alveg svo einföld . Evrópusambandið gat til að mynda lítið aðhafst vegna fyrrnefndra átaka á Balkanskaga . Þó svo að hugmyndin að auknum Evrópusamruna hafi að einhverju leyti falið í sér að koma í veg fyrir frekari átök í Evrópu er ekki þar með sagt að sameiningarferli það sem átt hefur sér stað hafi haldið friðinn . Rétt er að taka inn í myndina nokkur atriði sem eiga mikinn þátt í því að ekki hafa brotist út vopnuð átök í álfunni . Það má með einföldum hætti telja upp fjórar veigamiklar ástæður fyrir því að friður hefur haldist í Evrópu frá lokum seinni heimsstyrjaldar . 1 . Kalda stríðið – sameiginlegur óvinur og sameiginlegir hagsmunir Um leið og byssurnar kólnuðu eftir seinni heimsstyrjöldina skall á annað stríð . Á milli vesturveldanna ( með Bandaríkin í fararbroddi ) og Sovétríkjanna myndaðist kalt stríð , sem var að mestu laust við vopnuð átök . Svokallað járntjald myndaðist um Evrópu miðja og engin þjóð hafði í raun tækifæri á að vera hlutlaus í þessu kalda stríði . Þess má geta að því hefur jafnframt verið haldið fram að sú spenna sem myndaðist á milli vesturveldanna og Sovétríkjanna , með ótta um notkun kjarnorkuvopna ( sem leitt hefði til gereyðingar ) hafi að hluta til haldið friðinn allt fram til 1989 . Frá upphafi kalda stríðsins áttu stórveldin tvö , Bandaríkin og Sovétríkin , í vopnakapphlaupi á meðan ríki Evrópu voru enn að sleikja sárin eftir lok seinni heimsstyrjaldar . Ekkert ríki í Vestur-Evrópu hafði í raun hernaðarlega eða efnahagslega getu til að hefja stríð við annað ríki . Að sama skapi hafði ekkert þeirra getu til að verjast mögulegri innrás Sovétríkjanna án aðstoðar Bandaríkjanna . Þannig áttu ríki Evrópu , ásamt Bandaríkjunum , sér sameiginlegan óvin austan járntjaldsins . Þessu til viðbótar áttu ríki Vestur-Evrópu sameiginlegra hagsmuna að gæta ; að byggja sig upp að nýju . Allir áttu sameiginlega hagsmuni í því halda friðinn og leysa frekar ágreining og deilur á vettvangi stjórnmála og viðskipta . Allir lögðust á eitt við að sinna sama markmiðinu . 2 . Vera Bandaríkjamanna í Evrópu Í seinni heimsstyrjöldinni komu Bandaríkjamenn sér upp herstöðvum víða í Evrópu og eru sumar þeirra enn starfræktar í dag . Við stríðslok sáu Bandaríkjamenn ekki ástæðu til að yfirgefa stöðvarnar og fara með lið sitt heim . Þess í stað lögðu þeir mikið á sig til að aðstoða við uppbyggingu Vestur-Evrópu á ný og vegur Marshall-aðstoðin þar þyngst . Ekkert ríki sem þáði þá aðstoð sá ástæðu til að vísa Bandaríkjaher úr landi . Ógnin í austri var að sama skapi stór ástæða þess að Bandaríkin drógu herlið sitt ekki alfarið til baka frá Evrópu . Næstu ár á eftir snerist utanríkisstefna Bandaríkjanna að miklu leyti um að vernda Vestur-Evrópu og þannig er það að hluta til enn í dag . Sem fyrr segir var ólíklegt að nokkurt ríki Evrópu hefði burði til að ráðast á annað land . Við það bætist að engum datt í hug að ráðast á land þar sem Bandaríkjamenn voru þegar með herstöð . Í efnahagslegum skilningi hefðu Bandaríkjamenn , í miðri uppbyggingu , ekki sætt sig við vopnuð átök í álfunni . Öflug hernaðarleg návist Bandaríkjamanna hafði því mikið um friðarferlið að segja . Bandaríkjamenn hafa í gegnum tíðina hvatt til ákveðins Evrópusamruna en fyrst og fremst hafa þeir haft hag af því að efnahagshjól Evrópu gengi sem skyldi . Í framhaldi þess að hafa fjallað um sameiginlegan óvin í austri og veru öflugs herliðs Bandaríkjamanna í Evrópu er nauðsynlegt að líta á hlutverk Atlantshafsbandalagsins ( NATO ) í því að tryggja að friður haldist í Evrópu . Atlantshafsbandalagið var fyrst og fremst varnarbandalag vesturveldanna gegn ógninni í austri . Hins vegar undirrituðu öll aðildarríki bandalagsins sáttmálann með það að leiðarljósi að sameinast um varnir ríkjanna ef til þess kæmi . Skýrt kemur fram í 5. grein sáttmálans að litið sé á árás á eitt ríki sambandsins sem árás á þau öll . Rétt er að rifja upp að það þjónaði heldur ekki hagsmunum nokkurs ríkis á meginlandi Evrópu að ráðast á annað ríki í álfunni . Varnarbandalag sem þetta hafði ekki verið myndað áður með eins sterkum hætti , enda tíðarandinn orðinn annar . Ekki er heldur hægt að líta framhjá hlutverki Breta í því að tryggja frið í Evrópu . Bretland var eitt af stofnríkjum Atlantshafsbandalagsins en kom nokkru síðar inn í Evrópubandalagið ( sem síðar varð Evrópusambandið ) . 4 . Lýðræði og viðskipti Aukin lýðræðisþróun í Evrópu að lokinni síðari heimsstyrjöld spilar veigamesta hlutverkið í friðarferlinu í álfunni . Evrópa var sár eftir tvær styrjaldir á stuttum tíma . Öllum var ljóst að byggja yrði álfuna upp á nýtt eftir það niðurrif sem styrjaldirnar ollu . Til að þetta gæti gerst var tvennt sem varð að tryggja ; lýðræði og almenna velmegun . Ekki eru dæmi um það í sögunni að lýðræðisríki hafi lýst yfir stríð gegn öðru lýðræðisríki . Þýskaland var vissulega lýðræðisríki þegar nasistar náðu völdum , en það er óhætt að segja að lýðræðið hafi verið afnumið um það leyti sem seinni heimsstyrjöldin hófst . Evrópuríkin gerðu sér jafnframt grein fyrir því að til að tryggja stöðugan frið í Evrópu yrði að bæta kjör almennings . Af þeirri ástæðu voru mynduð bandalög um viðskipti fyrst og fremst . Með bættum lífsskilyrðum og aukinni hagsæld var vonast til þess að lýðræðið festi sig í sessi . Það voru sex lýðræðisríki sem mynduðu Kola - og stálbandalag Evrópu árið 1952 og lagði það grunninn að frekari Evrópusamruna . Stofnaðilar voru Þjóðverjar , Frakkar og Ítalir ásamt Benelux-þjóðunum Hollandi , Lúxemborg og Belgíu . Þessar sömu þjóðir stofnuðu Efnahagsbandalag Evrópu ( forvera Evrópusambandsins ) nokkrum árum síðar . Hlutverk ESB og forvera þess Með þessi fjögur atriði í huga eru allar líkur á því að friður hefði haldist í Evrópu óháð því hversu hraður eða hversu mikill Evrópusamruninn hefði verið á þessum tíma . Engin ástæða er til að gera lítið úr því að Evrópusambandið og forverar þess spila stórt hlutverk í þessu ferli , en leiðin að friði var alltaf í gegnum frjáls viðskipti og lýðræði – í bland við stuðning og veru Bandaríkjamanna . Á þeim tíma sem liðinn er hafa orðið til nýjar ógnir sem ríki Evrópu munu þurfa að takast á við með sameiginlegum hætti . Hryðjuverkaógnin vofir yfir að einhverju leyti en nú bætast við umhverfisógnir og óróleiki vegna innflytjenda ( þ.e. það er ágreiningur milli ríkja á meginlandinu við ríki sem eiga landamæri að Miðjarðarhafi og Mið-Austurlöndum ) , að ónefndu misvægi í efnahag ríkjanna innan Evrópusambandsins sem kemur fram í atvinnuleysi , verðbólgu , minnkandi kaupmætti og óvissu í lífeyrisskuldbindingum tiltekinna ríkja . Það er ljóst að áskoranir ríkja innan Evrópu eru margar . Allar eru þær lýðræðisþjóðir , flestar eiga aðild að NATO , Bandaríkjamenn eru enn með herstöðvar í sumum þeirra en þær eiga sér ekki allar sama óvin . Því til viðbótar eru hagsmunir þeirra ólíkir að mörgu leyti . Sem fyrr segir má telja ólíklegt að innan Evrópu brjótist út vopnuð átök á milli ríkja – en það verða átök á vettvangi stjórnmála og viðskipta á næstu árum . Þá er spurning hvort Evrópusambandið , sem margir vilja eigna friðinn síðustu áratugi , getur haldið friðinn ? Höfundur er stjórnmálafræðingur og ritstjóri Þjóðmála .