Um miðjan febrúar 2003 birti Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin ( WHO ) upplýsingar um 305 tillfelli af óvenjulegri lungnabólgu með fimm dauðsföllum í Guangdonghéraði í Kína á tímabilinu 16. nóvember 2002 - 9. febrúar 2003 ( 1 ) . Orsök sjúkdómsins var ókunn og talið var að sjúkdómstilfellum færi fækkandi . Þann 20. febrúar 2003 tilkynntu kínversk heilbrigðisyfirvöld að hópsýkingin í Guangdonghéraði stafaði sennilega af Chlamydia pneumoniae ( 2 ) . Þó var þessi sjúkdómsgreining einungis staðfest hjá tveimur sjúklingum . Faraldurinn hélt áfram að breiðast út . Tilfella varð vart í Hong Kong og Hanoi í Víet Nam , einkum meðal heilbrigðisstarfsmanna á sjúkrahúsum sem stunduðu sjúklingana og nánustu aðstandendur þeirra ( 3 ) . Við rannsókn á þessum faraldri hefur verið stuðst við sjúkdómsskilgreiningu sem kennd er við heilkenni alvarlegrar bráðrar lungnabólgu ( HABL ) ( 4 ) . Sjúkdómurinn hefur dreifst að undanförnu um heiminn og hefur nú verið lýst í Asíu , Ameríku , Suður-Afríku og Evrópu . Miðað við 23. apríl 2003 hafði WHO verið tilkynnt um 4288 tilfelli og 251 dauðsfall af völdum sjúkdómsins ( 5 ) . Flest tilfellin hafa greinst í Kína . Enn sem komið er hefur ekkert tilfelli greinst á Íslandi . Talið er fullvíst að áður óþekkt kórónaveira valdi sjúkdómnum enda hefur veiran ræktast frá sjúklingum með HABL og sýnt hefur verið fram á sértæka mótefnasvörun gegn veirunni ( 6 ) ( sjá myndir ) . Eftir að tókst að sýkja apa með kórónaveirunni sem veiktust í kjölfarið af HABL hefur skilyrðum Kochs verið fullnægt og því sýnt fram á orsakasamhengi veirusýkingar og sjúkdómsins ( 7 ) . Kórónaveirur eru einþátta RNA hjúpveirur sem sýkja bæði menn og dýr ( 8 ) . Þekktar kórónaveirur geta valdið kvefi í mönnum . Þær geta valdið lungnabólgu í börnum og fullorðnum og einnig drepi í digurgirni nýfæddra ( 8 , 9 ) . Veirurnar geta lifað í umhverfinu í allt að þrjár klukkustundir ( 9 ) og geta borist milli manna með dropasmiti og snertimengun ( 10 ) . Hafa verður í huga að veiran sem veldur HABL kann að hafa aðra eiginleika en þær kórónaveirur sem þekktar eru . Fyrstu vikurnar eftir að sjúkdómnum var lýst voru flestir þeirra sem sýktust heilbrigðisstarfsmenn sem stunduðu sjúklinga með HABL og nánustu aðstandendur sjúklinganna . Virðist nána umgengni þurfa til við smitaða svo smitun eigi sér stað . Talið er líklegt að sjúkdómurinn smitist með dropasmiti en hugsanlegt að sjúkdómurinn geti smitast með slími úr öndunarvegum eða öðrum líkamsvessum ( 11 ) . Rannsókn hefur leitt í ljós ( 11 ) að sjúklingur frá Guangdonghéraði í Kína sem veiktist um miðjan febrúar 2003 af HABL dvaldi á hótel M í Hong Kong í lok mánaðarins . Annar gestur sem dvaldist á sama hóteli á sama tíma veiktist síðar og var lagður inn á sjúkrahús í Hong Kong með HABL í byrjun mars 2003 . Síðar kom í ljós að 13 sjúklingar fengu HABL en þeir höfðu dvalið á sama hóteli um sama leyti og fyrsta tilfellið . Níu af þeim dvöldust á 9. hæð hótelsins þar sem upphafstilfellið bjó , einn dvaldist á 14. hæð , einn á 11. hæð og tveir dvöldust á bæði 9. og 14. hæð . Margir þessara sjúklinga sem dvöldu á hótelinu báru síðar sjúkdóminn til Hanoi í Víet Nam , Singapore , Þýskalands og Toronto í Kanada . Einnig voru mörg tilfelli á sjúkrahúsum í Hong Kong rakin til þessara sjúklinga . Eftir að yfirvöld bættu sýkingavarnir á sjúkrahúsum í Hong Kong tók að draga úr nýgengi sýkinga þar . Önnur hópsýking í Hong Kong hefur verið rannsökuð sérstaklega ( 12 ) . Karlmaður sem veiktist 14. mars 2003 með einkenni HABL heimsótti ættingja í fjölbýlishúsi í Amoy Gardens í Hong Kong . Meðal einkenna hans var niðurgangur . Sjúkdómurinn barst síðan til annarra íbúa hússins og þann 15. apríl hafði 321 íbúi veikst af sjúkdómnum . Líkleg skýring á útbreiðslu smits er að vatnslásar voru víða bilaðir í húsinu , brotin salerni , skemmd skolprör og öflugar viftur í opnum baðherbergisgluggum sem vissu að ljósbrunni þar sem rörin lágu um . Strok sem tekið var frá salernisskál HABL sjúklings sýndi að þar var veiruna að finna en ekki tókst að finna veiruna í öðrum umhverfissýnum í húsinu , svo sem vatni , ryki eða lofti . Þessi smitleið er óvenjuleg en getur útskýrt hópsýkingar sem ekki tengjast algengustu smitleiðinni sem er dropasmit frá öndunarvegi frá sjúklingi til þeirra sem standa augliti til auglitis við hann . Birtar hafa verið greinar sem lýsa fyrstu tilfellunum sem greindust í Hong Kong ( 13 ) og Kanada ( 14 ) . Megineinkenni heilkennisins eru hiti , þurrhósti og öndunarerfiðleikar sem fylgja í kjölfarið á þriðja til fimmta degi eftir að einkenni hefjast . Meirihluti sjúklinga fær hroll , vöðva - og höfuðverk og veikindatilfinningu . Niðurgangur og hálssærindi geta fylgt þessum einkennum . Sjúkdómurinn veldur í flestum tilfellum lungnabólgu sem lýsir sér í staðbundnum , lóbar - eða miðvefsþéttingum á lungnamynd . Lungnabreytingarnar geta verið hvar sem er í lungum en þó oftast í þeim neðanverðum báðum megin . Lungnabólgan getur líkst hvort heldur sem er bakteríu - eða veirulungnabólgu sem getur þróast yfir í ARDS ( Acute Respiratory Distress Syndrome ) . Súrefnismettun er minnkuð í flestum tilfellum . Hvítblóðkornafæð , sérstaklega lymfópenía , blóðflögufæð ásamt hækkun á CK ( Creatin kinase ) , LDH ( Lactic acid dehyrogenase ) , ASAT ( Aspartate aminotransferase ) og ALAT ( Alanine aminotratranferase ) mælist í blóði margra . Talið er að í allt að 10 - 20% tilvika þurfi að grípa til öndunarvéla og dánartíðnin er talin um 5% . Þótt ýmis lyf hafi verið reynd er viðeigandi sértæk meðferð á þessu stigi ókunn . Meðgöngutími sjúkdómsins er venjulega tveir til sjö dagar en getur orðið 10 dagar . Flestir sjúklingarnir sem hafa greinst eru á aldrinum 25 - 70 ára . Nokkur börn ( 15 ára ) hafa greinst með HABL . Á þessari stundu heldur HABL áfram að breiðast út til allra heimshluta , ekki með ógnarhraða líkt og inflúensa , heldur hægt og bítandi . Þótt enn sé margt á huldu um sjúkdóminn koma sýkingavarnir og almennar sóttvarnarráðstafanir sem felast í einangrun , sóttkví og rakning smitleiða að gagni við að hefta útbreiðslu sjúkdómsins . Greiningarpróf eru væntanleg en þau eru ýmsum takmörkunum háð ( 15 ) . ELISA próf geta fundið mótefni gegn kórónaveirunni en þó ekki fyrr en eftir 20 daga frá upphafi einkenna . IFA próf geta fundið mótefni 10 dögum eftir að einkenni koma fram en prófin krefjast veiruræktunar í frumum . PCR próf sem fram hafa komið til að finna veiruna koma að gagni í upphafi sýkingar en gefa oft falskt neikvæð svör . Enn sem komið er byggist tilkynning um HABL á klínísku mati , sögu um tengsl við smitaða eða ferðalög til svæða þar sem sjúkdómurinn hefur náð útbreiðslu . Eftir að WHO gaf út þann 15. mars 2003 bráðaviðvörun til allra alþjóðlegra ferðamanna , heilbrigðisstarfsmanna og heilbrigðisyfirvalda um HABL og aukna vöktun gegn sjúkdómnum hafa aðgerðir hér á landi hafa beinst að því að upplýsa almenning , stjórnvöld og heilbrigðisstarfsmenn um sjúkdóminn . Á heimasíðu Landlæknisembættisins www.landlaeknir. is eru slíkar upplýsinga birtar reglulega . Mælst hefur verið til þess að skipulegum hópferðum til útsettra svæða verði frestað um sinn . Í samræmi við tilmæli WHO hefur verið varað við óþarfa ferðum til útsettra svæða í Kína og Toronto í Kanada . Yfirvöld á Keflavíkurflugvelli , flugumferðarstjórn og flugfélög hafa fengið upplýsingar um viðbrögð við hugsanlegu HABL tilviki . Heilbrigðisstarfsmönnum og sjúkraflutningsmönnum hafa verið gefnar upplýsingar og á Landspítala hefur smitsjúkdóma - og sýkingavarnadeild undirbúið viðbrögð við sjúkdómnum . Allir farþegar sem koma með flugi til landsins og hafa dvalið á útsettum svæðum ( Kína , þar með talið Hong Kong og Guangdonghérað , Singapore , Víet Nam og Toronto í Kanada ) eru beðnir um að fylgjast sérstaklega með heilsunni . Heilbrigðisráðherra gaf út reglugerð þess efnis að HABL skyldi vera tilkynningaskyldur sjúkdómur á Íslandi í samræmi við sóttvarnalög nr. 18 / 1997 ( sjá tilkynningu ) . Á undanförnum misserum hefur WHO unnið að endurskoðun alþjóðlegra heilbrigðisreglna ( International Health Regulations ) sem skulu vera rammi vöktunar og tilkynninga um alvarlega sjúkdóma sem ógna heimsbyggðinni og nýst geta sem tæki til að stemma stigu við útbreiðslu slíkra sjúkdóma . Viðbrögðin við HABL sóttinni vísa veginn um þau viðbrögð sem grípa þarf til þegar ný og áður óþekkt ógn steðjar að , svo sem alheimsfaraldur inflúensu eða atburðir af völdum sýkla - og eiturefnavopna . Erfitt er að svara því með hvaða hætti HABL faraldurinn mun þróast enda mörgum spurningum ósvarað . Eru margir sem smitast einkennalausir ? Eru margir einkennalausir smitberar ? Getur veiran lifað í umhverfinu ? Geta dýr verið smitberar ? Tekst að búa til bóluefni ? Er von á sértækri lyfjameðferð ? Allt bendir til þess að faraldurinn sé rétt að hefjast og mikill fjöldi manna eigi eftir að sýkjast . Á meðan ekkert bóluefni finnst er helsta vonin að flestir sem sýkjast séu einkennalausir , myndi mótefni og stuðli með tímanum að hjarðónæmi meðal manna sem stöðvað getur útbreiðsluna . Fari svo mun þessi sjúkdómur breytast í staðbundinn barnasjúkdóm með tímanum . Faraldurinn hefur þegar haft mikil efnahagsleg áhrif , einkum í Kína . Reyna mun mjög á heilbrigðisstarfsfólk og heilbrigðisstofnanir um heim allan á komandi mánuðum .