Tilgangur : Að kanna hvaða áhrif örorkumatsstaðall hefur haft á niðurstöður örorkumats . Efniviður og aðferðir : Úr upplýsingakerfi Tryggingastofnunar ríkisins ( TR ) voru unnar upplýsingar um fjölda nýrra öryrkja árin 1997 , 1998 og 2000 og skiptingu þeirra með tilliti til örorkustigs , kyns , aldurs og fyrstu ( helstu ) sjúkdómsgreiningar . Niðurstöður : Í kjölfar gildistöku örorkumatsstaðalsins hefur orðið marktæk fjölgun á konum sem metnar eru til 75% örorku ( p < 0,0001 ) . Ályktanir : Martæk fjölgun hefur orðið á konum sem metnar eru til meira en 75% örorku eftir tilkomu örorkumatsstaðalsins , en ekki hefur orðið marktæk breyting á heildarfjölda nýrra öryrkja , því lítil breyting hefur orðið á fjölda karla sem metnir eru til meira en 75% örorku og marktæk fækkun hefur orðið á þeim sem metnir eru til 50 - 65% örorku . Læknablaðið 2001 ; 87 : 721 - 3 Frá 1. september 1999 hefur örorka vegna lífeyristrygginga almannatrygginga verið metin á grundvelli færni umsækjanda , samkvæmt örorkumatsstaðli ( 1,2 ) . Áður hafði örorka verið metin á grundvelli læknisfræðilegra , félagslegra og fjárhagslegra forsendna ( 3 ) . Örorka er metin á grundvelli almannatryggingalaganna ( 4 ) . Í 12. grein laganna kom fram að rétt til örorkulífeyris ættu þeir sem " eru öryrkjar til langframa á svo háu stigi að þeir eru ekki færir um að vinna sér inn 1 þess er andlega og líkamlega heilir menn eru vanir að vinna sér inn í því sama héraði við störf sem hæfa líkamskröftum þeirra og verkkunnáttu og sanngjarnt er að ætlast til af þeim með hliðsjón af uppeldi og undanfarandi starfa " . Með lögum sem samþykkt voru á Alþingi 11. mars 1999 var 12. grein almannatryggingalaganna breytt ( 5 ) . Þar segir nú um örorkumatið : " Tryggingayfirlæknir metur örorku þeirra sem sækja um örorkubætur samkvæmt staðli sem læknadeild Tryggingastofnunar ríkisins semur á grundvelli afleiðinga læknisfræðilega viðurkenndra sjúkdóma eða fötlunar . Staðallinn skal staðfestur af tryggingaráði og birtur í reglugerð sem heilbrigðis - og tryggingamálaráðherra setur . " Staðallinn var eins og lögin mæltu fyrir um settur fram og staðfestur af tryggingaráði og heilbrigðis - og tryggingamálaráðherra ( 6 ) . Staðallinn byggir á breskum örorkumatsstaðli ( 7 ) . Í staðlinum er litið til þátta sem segja til um vinnufærni til almennra starfa . Staðallinn fjallar um bæði líkamlega færni ( að ganga á jafnsléttu , að ganga í stiga , að sitja á stól , að standa , að rísa á fætur , að beygja sig og krjúpa , að nota hendurnar , að lyfta og bera , að teygja sig , tal , heyrn , sjón , stjórn á hægðum og þvagi , endurtekinn meðvitundarmissir ) og andlega færni ( að ljúka verkefnum , daglegt líf , álagsþol , samskipti við aðra ) . Nánara fyrirkomulagi örorkumats hefur áður verið lýst ( 1 ) . Örorkubætur eru bundnar við aldurinn 16 til 66 ára . Samkvæmt 13. grein almannatryggingalaganna er Tryggingastofnun ríkisins ( TR ) heimilt að veita örorkustyrk þeim sem skortir að minnsta kosti helming starfsorku sinnar eða stundar fullt starf , en verður fyrir verulegum aukakostnaði sökum örorku sinnar ( 4 ) . Þetta ákvæði stendur óbreytt . Vegna tengingar örorkuskírteinis lífeyristrygginga við greiðsluþátttöku sjúklinga í læknisþjónustu , sjúkra - , iðju - og talþjálfun og lyfjum , var fyrirkomulag örorkumats orðið úrelt og vinnuletjandi ( 2 ) . Breyttu fyrirkomulagi örorkumats er ætlað að koma betur til móts við fólk sem hefur verulega skerta færni og umtalsverðan sjúkrakostnað vegna sjúkdóms , en getur samt stundað vinnu og gat vegna tekjutengingar örorkumatsins áður ekki fengið örorkuskírteini . Ef tekjur viðkomandi fara yfir ákveðin tekjumörk , fær hann einungis örorkuskírteinið , en engar örorkubætur . Staðlinum er jafnframt ætlað að tryggja að örorkumat sé samræmt og sanngjarnt . Búast mátti við að gildistaka staðalsins myndi hafa í för með sér einhverja fjölgun meira en 75% öryrkja sem vegna tekna hefðu áður ekki hlotið slíkt mat , en jafnframt einhverja fækkun vegna þeirra sem áður voru metnir til meira en 75% örorku að hluta vegna erfiðra félagslegra aðstæðna en myndu ekki uppfylla nýja staðalinn . Ekki var hins vegar vitað hvort heildarniðurstaðan yrði fjölgun eða fækkun meira en 75% öryrkja . Hér verður skoðað hvaða áhrif staðallinn hefur haft á niðurstöður örorkumats . Skoðuð eru síðustu tvö heilu árin fyrir breytinguna og fyrsta heila árið eftir breytinguna . Unnar voru upplýsingar um fjölda nýrra öryrkja árin 1997 , 1998 og 2000 úr upplýsingakerfi TR og skiptingu þeirra með tilliti til örorkustigs , kyns , aldurs og fyrstu ( helstu ) sjúkdómsgreiningar samkvæmt ICD flokkunarskránni . Þetta er sú sjúkdómsgreining sem tryggingalæknirinn hefur efsta ( ef þær eru fleiri en ein ) , það er að segja sú greining sem hann telur skipta mestu máli . Aflað var upplýsinga frá Hagstofu Íslands um fjölda Íslendinga á aldrinum 16 - 66 ára umrædd þrjú ár ( 8 ) . Við tölfræðilega úrvinnslu var notað kí-kvaðrats marktæknipróf ( 9 ) . Unnið var úr hrágögnum . Ekki þótti ástæða til að aldursstaðla þau . Tafla I sýnir fjölda nýrra öryrkja árin 1997 , 1998 og 2000 . Þar sést að litlar breytingar urðu milli áranna 1997 og 1998 . Á milli áranna 1998 og 2000 fjölgaði hins vegar marktækt konum sem metnar voru til meira en 75% örorku ( p < 0,0001 ) . Körlum fjölgaði einnig lítillega , en sú aukning var ekki tölfræðilega marktæk ( p = 0,25 ) . Þegar bæði kynin eru skoðuð saman var aukningin marktæk ( p < 0,0001 ) . Á milli þessara ára varð marktæk fækkun hjá bæði konum og körlum sem fengu metna 50 - 65% örorku ( p < 0,0001 ) , en ekki varð marktæk breyting á heildarfjölda öryrkja ( þeirra sem fengu metna 50% , 65% eða meira en 75% örorku ) á milli áranna , hvorki kvenna ( p = 0,42 ) né karla ( p = 0,22 ) . Í töflu II , sem sýnir aldursdreifingu þeirra sem fengu metna meira en 75% örorku , sést veruleg fjölgun á milli áranna 1998 og 2000 hjá konum eldri en 30 ára . Hins vegar er aldursdreifing áþekk árin 1997 og 1998 . Tafla III sýnir fyrstu sjúkdómsgreiningu hjá meira en 75% öryrkjum samkvæmt nokkrum aðalgreiningarflokkum Hinnar alþjóðlegu sjúkdóma - og dánarmeinaskrár . Taflan sýnir að sjúkdómsgreiningar breyttust ekki umtalsvert á milli áranna 1997 og 1998 . Á milli áranna 1998 og 2000 er meginbreytingin hins vegar marktæk aukning á stoðkerfisröskunum hjá konum ( p < 0,0001 ) . Einnig sést að frá 1997 til 2000 hefur orðið nokkur fækkun tilvika þar sem metin er meira en 75% örorka vegna illkynja æxla . Aukning meira en 75% örorku á milli áranna 1998 og 2000 kemur fram hjá konum eldri en 30 ára og þar munar hlutfallslega mest um aukningu á mjúkvefjaröskunum ( tafla IV ) . Frekari skoðun gagnanna sýnir að konum með stoðkerfisraskanir fækkar jafnmikið á milli áranna 1998 og 2000 og konum almennt sem fá metna 50 - 65% örorku . Með breyttu fyrirkomulagi örorkumats var búist við fjölgun meira en 75% öryrkja úr hópi fólks með mikla færniskerðingu af völdum sjúkdóma sem vegna tekjutengingar fékk ekki slíkt mat með gamla fyrirkomulaginu . Jafnframt var búist við fækkun þeirra sem áður hefðu verið metnir til meira en 75% örorku vegna erfiðra félagslegra aðstæðna en myndu ekki uppfylla nýja staðalinn . Erfitt var að sjá hver heildaráhrif breytingarinnar yrðu . Í kjölfar gildistöku staðalsins í Bretlandi í apríl 1995 varð umtalsverð fækkun á nýjum öryrkjum ( munnlegar upplýsingar frá Peter Wright tryggingalækni í Lundúnum ) . Hér á landi varð raunin hins vegar önnur . Marktæk fjölgun varð á meira en 75% öryrkjum í kjölfar breytingarinnar ( með samanburði áranna 2000 og 1998 ) . Áhrif breytts fyrirkomulags örorkumats eru þó ekki að öllu leyti sambærileg milli Íslands og Bretlands . Talsverður munur var á fyrirkomulagi örorkumats fyrir gildistöku staðals í löndunum tveimur , meðal annars vegna þess að lægra örorkustigið á Íslandi ( 50 - 65% örorka ) var og er ekki til í Bretlandi . Hér á landi varð samhliða aukningunni í hærra stiginu í kjölfar gildistöku staðalsins mikil fækkun í lægra stiginu . Ekki varð marktæk breyting á heildarfjölda öryrkja . Þessi mikla aukning meira en 75% örorku í kjölfar gildistöku staðalsins hér á landi kom á óvart og þá sérstaklega að aukninguna má rekja til kvenna sem hafa stoðkerfisröskun ( einkum mjúkvefjaröskun ) sem fyrstu sjúkdómsgreiningu . Talið var að þessi hópur væri líklegur til að hljóta lægra örorkustig en áður við það að hætt væri að taka tillit til félagslegra aðstæðna sem slíkra , en reyndin varð önnur . Þessi niðurstaða getur bent til þess að örorka kvenna með stoðkerfiseinkenni hafi áður verið vanmetin . Einnig kann að vera að staðallinn hafi hlutfallslega lágan þröskuld fyrir færniskerðingu vegna stoðkerfiseinkenna , enda geta slík einkenni gefið stig í níu af 14 þáttum staðalsins sem lúta að líkamlegri færni . Loks má geta þess að ekki voru gerðar breytingar á félagslegri aðstoð sveitarfélaga samhliða breyttu örorkumati , sem kann að hafa haft áhrif á hvernig læknar skrifa örorkuvottorð fyrir sjúklinga sem búa við erfiðar félagslegar aðstæður .