Margt er rætt og ritað um orkumál - virkjanir og stóriðju - og gætir þar einatt misskilnings . Tilgangur þessarar blaðagreinar er að leiðrétta nokkrar þeirra vafasömu fullyrðinga sem heyrst hafa undanfarnar vikur í fjölmiðlum . Umræðan hefur einkum snúist um Kárahnjúkavirkjun , álver í Reyðarfirði svo og um Norðlingaölduveitu í tengslum við stækkun álvers Norðuráls . Í þessa umræðu eru efni fullyrðinganna sótt . ,, Reisum rennslisvirkjanir og losnum við þessi ótæku uppistöðulón ” Nýlega sagði maður sem nefndur var sérfræðingur á þessu sviði að nær væri að reisa rennslisvirkjun í Jökulsá á Brú en að sökkva landi undir uppistöðulón í ánni . Virkja mætti 200 MW með slíkum hætti og sjá þannig við helmingi orkuþarfar álvers í Reyðarfirði , en afgangurinn gæti komið frá jarðgufuvirkjunum . Hér er firra á ferðinni . Orka íslenskra fallvatna er nær alfarið fólgin í jökulám eða þeim ám öðrum sem hafa ámóta rennsliseiginleika . Einungis lindár hafa lítt breytilegt rennsli eftir árstímum , en þær eru flestar orkurýrar . Sú besta þeirra , Sogið , er þegar fullvirkjuð . En allir vita að jökulvötnin eru afar breytileg eftir árstímum . Jökulsá á Brú hefur að meðaltali ríflega 100 rúmmetra rennsli á sekúndu við Kárahnjúka , en rennslið fer niður í 5 rúmmetra á veturna og í hæðir á sumrin . Um 85% af öllu rennsli árinnar falla til á fjórum sumarmánuðum . Og önnur jökulvötn eru lítt skárri . Það er því óhjákvæmileg afleiðing af hringsóli jarðar að hrein jökulvötn eða dragár verða ekki virkjuð í neinum mæli og af engri hagkvæmni án þess að miðla vatni milli árstíða . Með rennslisvirkjun er átt við virkjun , þar sem lítil sem engin söfnun er á vatni og raforkuvinnsla einskorðast þá við rennsli árinnar hverju sinni . Til þess að fá trygga orku úr slíkri virkjun verður að miða við lágmarksrennslið , eða rétt rúmlega það . Hrein rennslisvirkjun í Jökulsá á Brú gæti í hæsta lagi skilað um 20 - 30 MW tryggu afli , en Kárahnjúkavirkjun er ráðgerð með tvítugföldu því afli . Og hagkvæmni slíkrar rennslisvirkjunar væri borin von . Meðfylgjandi mynd sýnir rennslisferla , annars vegar í Jökulsá á Brú og hins vegar fyrir Sogið . Á þessu tvennu er reginmunur . Svo er fullyrt af þeim sem ekki hafa kynnt sér málið til hlítar . Rammaáætlun er umfangsmikið verkefni sem felst í því að endurmeta orkukosti okkar , bæði með tilliti til hagkvæmni og umhverfisáhrifa , en líka áhrif á byggð og ferðamennsku . Verkefninu var hrundið af stað af iðnaðaráðherra og umhverfisráðherra fyrir fjórum árum og stendur enn yfir . Engin endanleg niðurstaða er fengin en visst tilraunamat á nokkrum jökulvötnum var birt á nýliðnu ári ; m.a. mat á Kárahnjúkavirkjun . Virkjunin var metin meðal þeirra alhagkvæmustu m.t.t. orkukostnaðar . En það er rétt að umhverfisáhrif virkjunarinnar voru talin í hærri kantinum meðal þeirra 15 virkjunarkosta sem kannaðir voru . En hvað segir það ? Þarna voru bornir saman stórir og smáir kostir , en Kárahnjúkavirkjun og Arnardalsvirkjun ( virkjun Jökulsár á Fjöllum ) voru langstærstir þeirra . Hængurinn við samanburðinn felst einmitt í því að umhverfisáhrifin eru ekki metin með hliðsjón af orkugetunni . Þannig var Kárahnjúkavirkjun talin valda umhverfispjöllum sem metin voru til 12 stiga á sama tíma og t.d. ein af mögulegum virkjunum Skjálfandafljóts fékk 4 stig . Er þar með rétt að álykta að Kárahnjúkavirkjun sé þrefalt verri en sú síðarnefnda ? Engan veginn . Virkjun í Skjálfandafljóti gæfi aðeins tólfta hluta af orku Kárahnjúkavirkjunar . Til að framleiða sömu orku og Kárahnjúkavirkjun þyrftum við að reisa 12 virkjanir af þeirri stærð sem Skjálfandafljót gefur . Líklegt má telja að samanlögð umhverfisáhrif þeirra yrðu meiri en Kárahnjúkavirkjunar . Og að þar með sé bæði hagkvæmara og umhverfisvænna að virkja við Jökulsá á Brú en 12 virkjanir á borð við Skjálfandafljót ? “ Við ættum frekar að virkja jarðgufu en fallvötn ” Þetta segja sumir þeirra sem amast við umhverfisáhrifum vatnsaflsvirkjana og sjá lausnina fólgna í jarðgufuvirkjunum . Meiri reynsla er hérlendis af virkjun vatnsafls en jarðhita til raforkuframleiðslu . Kröfluvirkjun var fyrsta meiriháttar jarðhitavirkjunin en rekstur hennar hófst fyrir um aldarfjórðungi . En alkunna er að sá rekstur gekk brösuglega fyrstu árin , einkum vegna eldgosa í næsta nágrenni . Það kann að hafa dregið úr okkur kjark . En nú gengur Kröfluvirkjun með ágætum og á tveimur stöðum öðrum , á Nesjavöllum og í Svartsengi , er jarðgufa virkjuð til framleiðslu á rafmagni . Á árinu 2001 var svo komið að jarðhiti stóð undir 18% af raforkuvinnslunni ; afgangurinn var nær alfarið unninn með vatnsorku . Deilt er um það hvort jarðhitavirkjanir séu jafn hagkvæmar og góðar vatnsaflsvirkjanir , enda ekki furða þar sem reynslan er enn takmörkuð . Á hinn bóginn eru jarðgufuvirkjanir bersýnilega mjög hagkvæmar þegar þannig háttar til - eins og á Nesjavöllum og í Svartsengi - að jarðgufuna megi bæði nýta til rafmagnsframleiðslu og upphitunar á vatni fyrir hitaveitur . En markaður fyrir slíka samnýtingu er takmarkaður og að mestu tæmdur í svipinn . En hvað sem orkuverði líður þá felast aðalvandkvæði þess að nota jarðgufu til rafmagnsframleiðslu í því hvað álbræðslur eru reistar í stórum áföngum . Nútíma álbræðslur eru vart minni en svarar til 200 þús. tonna ársframleiðslu , og álver í Reyðarfirði er ráðgert enn stærra eða með u.þ.b. 320 þús. tonna ársafköstum . En jafnvel lágmarksáfangi kallar á allt að 400 MW af virkjuðu afli , en það er nær því jafnmikið afl og fæst úr tveimur af stærstu vatnsaflsvirkjunum sem reistar hafa verið hérlendis . Jarðgufuvirkjanir eru aftur á móti gjarnan reistar í 40 MW áföngum . Vegna óhjákvæmilegrar óvissu um orkugetu hvers jarðhitasvæðis er of mikil áhætta fólgin í því að reisa stærri áfanga í senn . Til þess að sjá lágmarksálversáfanga fyrir raforku með jarðhita einum saman þyrfti því að koma 10 áföngum slíkra jarðgufuvirkjana í gagnið samtímis . Vart væri það viturlegt að leggja út í slíkar framkvæmdir allar í senn . Niðurstaðan er því sú að jarðgufuvirkjanir geta ekki enn sem komið er staðið í verulegum mæli undir raforkuframleiðslu handa stóriðju . En þær geta komið við sögu í og með vatnsaflsvirkjunum þegar svo hagar til . Og raforku fyrir Norðurál er einmitt aflað með slíkum blönduðum hætti og sama er ráðgert varðandi stækkun þess álvers . Jarðgufuvirkjanir geta aftur á móti hentað vel til þess að sjá við aukinni orkuþörf hins almenna raforkumarkaðar : Til þess að uppfylla þær þarfir þarf ekki nema einn áfanga í jarðgufuvirkjunum á 3 - 4 ára fresti . Og þá kemur sá kostur jarðgufuvirkjana að góðu gagni að fullri hagkvæmni má ná strax við lágmarksstærð . Spurt er hví ekki megi virkja jarðgufuna beint til iðnaðarframleiðslu og koma henni þannig í verð . Það hefur verið gert t.d. í Kísiliðjunni við Mývatn með góðum árangri . En ekki hafa hingað til fundist miklir möguleikar í þessum efnum . Bæði er það svo að varmi , t.d. í formi gufu , er víða í boði sem aukaafurð og þá með ódýrum hætti . En jafnframt er það tálmandi að dýrt er að flytja gufu ; jarðgufan verður því að vera tiltæk þar sem höfn er í næsta nágrenni . Þar kemur einna helst Reykjanesskaginn til álita auk Húsavíkur og nágrennis . Vissulega hafa jarðgufuvirkjanir átt á brattann að sækja . Rannsóknir á slíkum virkjunarkostum kosta of fjár . Rannsóknarborhola kostar allt að 200 m.kr. og það þarf nokkrar slíkar áður en unnt er að taka ákvörðun um virkjun . Rannsóknarstofnun ríkisins í orkumálum , Orkustofnun , hefur engan veginn bolmagn til slíkra borana . En sem betur fer er orkufyrirtækjum að vaxa fiskur um hrygg . Og þau eru farin að taka þá áhættu sem borunum fylgir . Þannig miðar því vel áfram að byggja íslenska raforkukerfið bæði á vatnsaflsvirkjunum og jarðgufuvirkjunum , enda heppilegast að hafa hæfilega blöndu af þessum tveimur kostum . “ Af hverju er má ekki nota orkuna í eitthvað annað en álver ” Orkulindir okkar eru vannýttar . Við gætum framleitt um sexfalt meira rafmagn en nú er gert , og er þá búið að slá verulega af möguleikunum af umhverfisástæðum . Við hljótum að vilja nýta þessar endurnýjanlegu auðlindir okkur til hagsbóta . Og okkur ber siðferðileg skylda til að gera það öllu mannkyni til góða . Þar sem hinn almenni markaður fyrir raforku vex afar hægt getum við aðeins nýtt orkuna í verulegum mæli með þrennum hætti : Með orkufrekum iðnaði , með beinum útflutningi á raforku eða með því að framleiða eldsneyti ( t.d. vetni ) . Báðir seinni kostirnir eru ekki hagkvæmir í bráð . Eftir situr stóriðjan . Og þá er spurt hví aðeins álver ? Því er til að svara að margra leiða hefur verið leitað , en staðreyndin er sú að þrátt fyrir ártugalanga leit að tækifærum hefur fátt annað reynst nægilega hagkvæmt . Það er reyndar engin furða : Það er einfaldlega fá iðnaðarframleiðsla sem er jafn frek á raforku og álvinnsla . Sumir áhugamenn hafa áhyggjur af því að eitt af þessu útiloki annað . Það þarf alls ekki svo að vera : Bæði eru orkukostirnir ríflegir , eins og fyrr segir , en jafnframt getur eitt leyst annað af hólmi . Vetnisvinnsla verður vart hagkvæm í neinum mæli næstu áratugina . Á meðan verður fyrir löngu búið að markaðsvæða orkugeirann hérlendis með sama hætti og annars staðar . Og þar sem orkusamningar við álver eru ávallt til takmarkaðs tíma yrðu þeir einfaldlega ekki endurnýjaðir ef það reynist á þeim tíma hagkvæmara að nýta sömu orku til vetnisvinnslu fremur en álframleiðslu .