Hvað felst í fráfalli friðhelgisréttinda Íslands samkvæmt 18. gr . Icesave-samningsins ? Í þjóðarétti er það meginregla í samskiptum ríkja að ekkert ríki hefur lögsögu yfir öðru . Í því felst að lausn ágreiningsmála og deilumála fer allajafna fram með öðrum hætti en í samskiptum einstaklinga . Málsóknir fyrir dómstólum eru til dæmis háðar því að samkomulag milli ríkjanna sé um slíkt og eitt ríki verður ekki dregið fyrir dómstól annars . Þetta þýðir að í uppgjöri á skuldum milli tveggja ríkja að ekki er unnt að ganga að hvaða eign hins ríkisins til að fá fullnustu kröfunnar . Þannig getur ríki A sem lánar ríki B að jafnaði ekki gengið að öðru til að fá lán sitt greitt en þeim veðum sem sett eru . Ríki A gæti til dæmis ekki gengið að byggingum eða fyrirtækjum í eigu ríkis B. Þessi regla styðst að vissu leyti við meginreglur Vínarsamningsins um stjórnmálasamband sem öðlaðist lagagildi á Íslandi árið 1971 en í honum er kveðið á um diplómatísk samskipti ríkja einkum varðandi starfsemi sendiráða og starfsmanna þeirra . Í 40. gr. stjórnarskrárinnar er einnig byggt á sjónarmiðum um friðhelgisréttindi ríkisins en þar er kveðið á um að engar fasteignir í eigu ríkisins megi selja eða láta af hendi nema lagaheimild komi til : Engan skatt má á leggja né breyta né af taka nema með lögum . Ekki má heldur taka lán , er skuldbindi ríkið , né selja eða með öðru móti láta af hendi neina af fasteignum landsins né afnotarétt þeirra nema samkvæmt lagaheimild . Þessi meginregla um friðhelgi er andstæð því sem viðgengst í uppgjöri milli einstaklinga eða uppgjöri við lögaðila , eins og til dæmis bankastofnanir . Almennt gildir þar sú regla að unnt er að fá skuld greidda með því að gera aðför í eignum skuldarans . Til þess þurfa þó ákveðin skilyrði að vera uppfyllt , til að mynda þau að skuldin byggi á viðurkenndri aðfararheimild ( krafa samkvæmt dómi eða dómsátt , ákvörðunum stjórnvalda , úrskurðum yfirvalda , skuldabréfum , víxlum og fleira eru dæmi um slíkar heimildir ) , aðförin verður að vera framkvæmd af réttum aðila ( sýslumenn gera aðfarir á Íslandi ) og að jafnaði þarf að gæta þess að veita skuldara frest áður en aðförin er gerð . Þar sem þessar reglur eiga að jafnaði ekki við um ríki og uppgjör þeirra á milli , þá hefur verið talað um friðhelgi ríkja í þessu sambandi . Algengt er þó að finna ákvæði í lánasamningum milli ríkja þar sem sett eru ákveðin takmörk á friðhelgisréttindi ríkja . Í þeim samningi sem gerður var milli íslenskra stjórnvalda og breskra annars vegar og milli íslenskra stjórnvalda og hollenskra hins vegar í júní 2009 um uppgjör vegna Icesave-reikninganna er hins vegar að finna sérstakt ákvæði í báðum samningunum um að íslensk stjórnvöld afsali sér friðhelgisréttindum ( samkvæmt 18. gr. í samningi Íslands og Bretlands og grein 16.3 í samningi Íslands og Hollands ) . Ákvæðin eru samhljóða í samningunum og fela samkvæmt orðanna hljóðan í sér nánast algert afnám friðhelgisréttinda íslenska ríkisins . Orðrétt segir þar : Tryggingarsjóður innstæðueigenda og íslenska ríkið fallast , hvort um sig , almennt á að þeim sé birt hvers konar stefna í tengslum við ágreining sem upp kann að koma og að sjá fyrir hvers konar lausnum og úrræðum í því tilliti , þ.m.t. með aðför eða fullnustu í hvaða eignum sem er ( óháð notum þeirra eða ætluðum notum ) samkvæmt hvers konar úrskurði eða dómi . Ef Tryggingarsjóður innstæðueigenda , íslenska ríkið eða eignir þeirra eru friðhelgar eða eiga rétt á friðhelgi , í hvaða lögsögu sem er , gagnvart birtingu stefnu eða annarra gagna sem varða hvers konar ágreining , eða eru friðhelgar eða eiga rétt á friðhelgi gagnvart lögsögu , málshöfðun , dómi , fullnustu , fjárnámi ( hvort heldur er fyrir dómi , við framkvæmd fullnustu eða á annan hátt ) eða öðrum lögfræðilegum úrræðum , er hér með fallið frá þeim rétti með óafturkræfum hætti , að því marki sem heimilt er samkvæmt lögum viðkomandi lögsögu . Tryggingarsjóður innstæðueigenda og íslenska ríkið fallast , hvort um sig , einnig með óafturkræfum hætti á að beita ekki slíkri friðhelgi fyrir sig eða eignir sínar . Sú gagnrýni kom fljótlega fram að gengið væri lengra af hálfu íslenska ríkisins að þessu leyti en vanalegt væri . Í ljósi þess hve stórar fjárhæðir væru undir þyrfti að setja friðhelgisafsalinu frekari takmörk . Á sumarþingi 2009 fór fram mikil vinna á vettvangi fjárlaganefndar Alþingis ( með aðkomu ýmissa fleiri þingmanna ) sem miðaði að því að setja inn í lög um ríkisábyrgð á bak við Icesave-samningana efnahagslega og lagalega fyrirvara . Þar á meðal kom til skoðunar að setja inn nýtt ákvæði sem setti takmörk við afsal friðhelgis . Ákvæðið var samþykkt og varð að lögum á sumarþingi . Ákvæðið er í 2. tölulið 2. gr. laga nr. 96 / 2009 og er svohljóðandi : að staða Íslands sem fullvalda ríkis komi í veg fyrir að gerð verði aðför í eignum þess sem það þarf nauðsynlega á að halda til að starfrækja hlutverk sitt sem fullvalda ríki með viðunandi hætti . Sama á við um eignir íslenska ríkisins erlendis , þar á meðal eignir Seðlabanka Íslands , sem njóta verndar samkvæmt almennum reglum þjóðaréttar , Í nefndaráliti meirihlutar fjárlaganefndar segir um þetta ákvæði að á fundum nefndarinnar hafi komið fram gagnrýni á að ákvæði samninganna um takmörkun friðhelgisréttinda gengi lengra en venja væri í lánasamningum ríkisins . Um þessa breytingu sagði meðal annars í áliti meirihlutans : Með ákvæði þessu er vísað til viðtekinna viðhorfa um það að fullnustugerð gagnvart íslenska ríkinu komi vart til álita . Í því sambandi má minna á 40. gr. stjórnarskrárinnar varðandi fasteignir sérstaklega . Eignir íslenska ríkisins erlendis tengjast fyrst og fremst starfrækslu utanríkisþjónustu og njóta verndar samkvæmt Vínarsamningnum um stjórnmálasamband og meginreglum þjóðaréttar . Meiri hlutinn telur rétt að taka fram að samningsaðilar hafa staðfest með óformlegum hætti að ákvæði lánasamninganna feli ekki í sér takmörkun á þessum friðhelgisréttindum en telur rétt að taka af öll tvímæli um það með ákvæði þessu . Þá telur meiri hlutinn einnig nauðsynlegt að kveða á um að hið sama eigi við um eignir Seðlabanka Íslands en einnig liggur fyrir óformleg staðfesting samningsaðila á því að þeir séu sammála þeim skilningi . Í lögunum er enn fremur kveðið á um að veiting ríkisábyrgðar samkvæmt lánasamningunum haggi í engu óskoruðum yfirráðum Íslands yfir náttúruauðlindum landsins og rétti handhafa íslensks ríkisvalds til að kveða á um nýtingu og skipan eignarhalds á þeim . Í áliti meirihlutans kom fram að nauðsynlegt teldist í ljósi umræðu um lánasamningana að nauðsynlegt væri til öryggis að ítreka þessa grundvallarreglu í íslenskri réttarskipan . Því ætti niðurstaða breskra dómstóla ekki að valda því að unnt væri að ganga að eignum íslenskra ríkisins . Valdimar Sigurðsson er prófessor við viðskiptadeild Háskólans í Reykjavík og forstöðumaður Rannsóknarseturs HR í markaðsfræði og neytendasálfræði . Rannsóknir Valdimars hafa einkum beinst að neytendahegðun og markaðssetningu á stafrænum miðlum og í verslunarumhverfi tengt matvælum og hollustu .