26 MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 4 . JANUAR 1994 Orkusala um sæstreng - atvinnutækifæri eftir Edgar Guðmundsson Formáli Tilefni þessarar greinar eru skrif Jóns Sigurðssonar forstjóra ís - lenska járnblendifélagsins um út - flutning raforku um sæstreng í Morgunblaðinu fimmtudaginn 30. desember sl . Ég vil byrja á því að þakka Jóni Sigurðssyni þarft innlegg í um - ræðu sem væntanlega mun aukast í kjölfar „ Hvítbókar " iðnaðarráð - herra um sæstreng og nýlega áfangaskýrslu ICENET-hópsins umsama málefni . Ég get um margt verið sam - mála Jóni Sigurðssyni í þessum skrifum hans , einkum er varðar iðnþróun og stóriðju . Hins vegar er ég ósammála hon - um um flest það sem hann skrifar um útflutning á raforku um sæ - streng og þá ekki síst varðandi hin neikvæðu áhrif sem hann telur að slíkur útflutningur geti haft á iðn - þróun í landinu . Skrif hans bera þess merki að hann hafi ekki kynnt sér þetta málefni að neinu marki og ræði það út frá þrengstu hugsanlegum forsendum . I þessum efnum er mest um vert að rætt sé af skynsemi og reynt að varpa ljósi á sem flesta möguleika sem íslensk orka getur boðið upp á til hagsbóta fyrir land og þjóð . Stóriðja Stóriðja á íslandi hefur átt mjög undir högg að sækja hin síðustu ár , m.a. vegna lágs afurðaverðs . Fyrirtækin hafa brugðist við með ýmsu móti , m.a. með því að auka hlutafé , draga úr kostnaði og end - urbæta framleiðsluaðferðir og af - urðir . Verðlag á framleiðslu stóriðju hefur valdið því að erfiðlega hefur gengið að laða erlenda fjárfesta í nýjum stóriðjufyrirtækjum til ís - lands hin síðari ár og virðist satt að segja ekki sérlega bjart fram - undan varðandi slíka uppbyggingu hérlendis . Markaðsátak stjórn - valda hefur því miður ekki enn skilað tilætluðum árangri , þótt vona megi að úr rætist innan tíðar . Engum blöðum ætti að vera um það að fletta út frá sjónarmiðum hagsældar að æskilegt væri að markaðsaðstæður leyfðu að virkja sem allra mest til stóriðju og ann - ars iðnaðar að svo skapist sem flest störf . Reynslan af þess háttar er tvímælalaust góð hérlendis . Á það má jafnframt benda að í þessum efnum er varhugavert að setja öll okkar egg í eina körfu þegar sala á raforku til stórnot - enda er annars vegar . Ekki síst af þeim ástæðum ber okkur að kanna til hlítar alla möguleika . Nýir markaðir fyrir raf orku Engan ætti að undra þótt leitað sé nýrra markaða fyrir íslenska raforku . Þar ber nú hæst kannanir á möguleikum raforkusölu inn á evrópskan neytendamarkað . Fyrstu hugmyndir í þá veru eru nokkurra áratuga gamlar en það er þó fyrst og fremst hin allra síð - ustu ár sem þær hafa verið kann - aðar fyrir alvöru , samanber athug - anir Landsvirkjunar og markaðs - skrifstofu hennar og iðnaðarráðu - neytisins og nú síðast Hvítbók iðn - aðarráðherra og forathugun ICE - NET-hópsins að frumkvæði Reykjavíkurborgar . Það er mikil einföldun hjá Jóni Sigurðssyni að ekki megi að gagni skapa ný störf á íslandi í tengslum við útflutning raforku . Hér þarf einungis að koma til nýr hugsunar - háttur sem fæstir virðast gera sér grein fyrir . Þetta skal nú skýrt nánar . Sæstrengsverksmiðja í Reykjavík Þegar Reykjavíkurborg gekk til samstarfs við hollensku stórfyrir - tækin PGEM , EPON og NKF Ka - bel var það ein af forsendum sam - starfssamningsinsað reynt yrði að skapa ný störf á íslandi m.a. með því að setja á fót sæstrengsverk - smiðju í Reykjavík . Hollensku fyrirtækin gerðu sér þegar í upp - hafi ljóst og mótuðu þá stefnu að koma þyrfti til móts við óskir ís - lendingaað sköpuð yrðu framtíðar - störf á íslandi í tengslum við út - flutning á raforku til Hollands . Þessi afstaða Hollendinga réð úr - slitum um þátttöku Reykjavíkur - borgar í ICENET-verkefninu . Við skulum nú aðeins glöggva okkur á hvað hér er á seyði . Hér hefur Reykjavíkurborg brotið blað í viðskiptamálum þjóðarinnar með því að stuðla að verslun með um - hverfisvæna orku í skiptum fyrir umhverfisvæn störf í mjög tækni - þróðum iðnaði . Störf sem hafa mjög mikil margfeldisáhrif á mörg - um sviðum þjóðfélagsins . Þessi nýjung fellur undir alþjððlega skil - greiningu á viðskiptasviði sem kalla má „ gagnkaup " á íslensku , „ offset " á ensku og „ motkjöp " á sænsku . Gagnkaup eru stunduð víða um heim þar sem ríki eða bæjarfélög eiga í viðskiptum við alþjóðleg stórfyrirtæki . Gagnkaup Skilgreina má gagnkaup sem stórviðskipti þar sem áhrifamætti viðskiptanna er beitt til frekari hagsbóta fyrir kaupandann án þess að gert sé upp á milli seljenda . Gagnkaup eiga einkar vel við þar sem ríki eða sveitarfélög eru í hlutverki kaupandans en seljend - ur eru í hópi stórra alþjóðlegra fyrirtækja með víðtæka markaðs - þekkingu og aðstöðu til að styðja kaupandann í viðleitni sinni til að skapa störf eða önnur viðskipti sem telja má í starfsígildum fyrir um - bjóðendur sína . Gagnkaup eru sérlega áhrifa - mikil leið fyrir íslendinga til að skapa ný störf þar sem stórinnkaup hérlendis geta verið mjög hátt hlut - fall af þjóðarútgjöldum . Möguleikar okkar íslendinga í þessum efnum eru ekki eingöngu bundnir við framleiðslu á sæstreng þegar útflutningur á raforku er annars vegar . Það þarf einnig að byggja afriðilsmannvirki , landlín - ur , bakskautsvirki , strenglagn - ingarskip og síðast en ekki síst virkjanir þar sem erlend innkaup vega þungt . ( Virkjanir eiga jafnt við um stóriðju á íslandi sem út - flutning á raforku . ) Þessum er - lendu innkaupurn má að hluta breyta í störf á íslandi t.d. með gagnkaupasamningum . Gagnkaupaviðskipti geta verið mjög fjölbreytt og snert nánast allar hliðar íslensks atvinnulífs . Hægt er að beita þeim m.a. til að : • Byggja upp mikilvægar at - vinnugreinar á sviði hátækniiðnað - ar , s.s. fjarskipta og rafeindaiðnað - ar , eða á öðrum sviðum háþróaðs iðnaðar og fjölga þannig atvinnu - S ^ Éi . M * ? , Edgar Guðmundsson „ Það er í sjálfu sér ágætt mál að hvatt sé til heilbrigðrar sam - keppni um íslenska raf - orku . Sagt hefur verið af mætum mönnum að samkeppni sé alla jafna til góðs og vil ég trúa því . Ef svo er ætti heil - brigð samkeppni í þessu efni fremur að hvetja en letja erlenda viðsemjendur okkar um stóriðju , s.s. Atlantal - hópinn , til ákvarðana . " tækifærum á íslandi sem hafa mikil margföldunaráhrif . • Stuðla að fjárfestingu á íslandi eða fjárfestingu sem er hagkvæm fyrir ísland . • Opna nýja útflutningsmarkaði fyrir íslenskar iðnaðarvörur , eða styrkja fyrirliggjandi markaði verulega . • Opna nýja markaði , t.a.m. í Vestur-Evrópu , fyrir íslenska tækniþekkingu og þekkingu á LOKAÐIDAG Útsalan hefst á morgun kl. 12 KRAKKAR KRINGLUNNI 8 - 12 - SÍMI 681719 m £ m ífeS I i I ýmsum öðrum sviðum , svo sem lögfræði , læknisfræði , fiskifræði og öðrum háskólagreinum . • Stuðla að framsali mikilvægrar tækni og tækniþekkingar ( transfer of technology ) til og frá íslandi . • Stuðla að hvers konar öðrum aðgerðum sem geta verið hag - kvæmar fyrir íslenskt efnahagslíf og má þar t.d. nefna aðgerðir til styrktar ferðamálum . Gagnkaupasamningar milli ís - lenska ríkisins og þess verktaka sem valinn verður að undangengnu útboði þurfa að vera þannig úr garði gerðar að : • Verktakinn sé sjálfkrafa gerð - ur virkur í því að - skapa gagn - kaupaviðskipti . • Viðskiptin skipti verulegu máli fyrir ísland í efnahagslegu tilliti , svo sem með því að ábyrgð vegna gagnkaupakvaða verði að öllu leyti verktakans sjálfs , hvort sem hann annast þessa viðskiptakvöð sjálfur eða fær utanaðkomandi aðila til verksins . • Verðmæti gagnkaupasamn - ings geti m.a. orðið með þeim hætti að það verði á tiltekinn hátt metið jafngilt verðmæti innflutn - ings til íslands , með því að velja mismunandi vægi á ýmsa þá þætti sem t.d. gætu komið í stað inn - flutnings , sbr. finnskar viðmiðun - arreglur : Vægi 0,1 - 5 , fyrir fjárfestingar á íslandi eða erlendis í íslenska þágu , því lægra sem viðskiptin skapa fleiri framtíðarstörf á ís - landi . Vægi 1 - 2 , fyrir beinan útflutn - ing á íslenskum vörum allt eftir því hve stór hluti innlendur uppr - uni vörunnar er . Vægi 1 - 20 , fyrir tækniframsal bæði til og frá landinu . Vægi 1 - 10 , sé óskað aðstoðar við markaðssetningu erlendis . • Refsiákvæði sem eru aðal við - skiptahvati gagnkaupasamninga , verði hæfilega ströng , t.d. 5 - 10% af óuppfylltum hluta samningsupp - hæðar . Gagnkaupasamningar geta ver - ið samsettir úr mörgum þáttum . Dæmi um gagnkaupasamning Ríkið kaupir vélar og búnað í virkjanir fyrir 5 milljarða og gerir jafnháan gagnkaupasamning við verktaka ( lægstbjóðanda ) sem skal uppfyllast á fimm árum . • Verktakinn fjárfestir á íslandi fyrir 0,2 milljarða í verksmiðju sem skapar 20 langtímastörf á samn - ingsvægi 0,1 . 0,2 / 0,1 = 2 milljarðar . • Verktakinn stuðlar að sölu á fiskafurðum á nýja markaði fyrir 2 milljarða á samningsvægi 1,0 . 2/1 , 0 = 2 milljarðar . • Verktakinn getur ekki uppfyllt ákvæði um 1 milljarð og greiðir því 10% af einum milljarði eða 100 milljónir í bætur eftir fimm ár . Þá upphæð er.síðan hægt að nota til atvinnuskapandi verkefna . Gagnkaupasamningar bjóða upp á sérstaka möguleika á sköpun atvinnutækifæra í skiptum fyrir fjárfrekar framkvæmdir svo sem á sviði orkumála : • Atvinnutækifæri þurfa alls ekki að vera á sviðum orkufreks iðnaðar , heldur getur verið um að ræða lítil og meðalstór hátæknifyr - irtæki sem geta verið staðsett hvar sem er á landinu . • Þannig geta skapast atvinnu - tækifæri í skiptum fyrir útflutta orku sem geta , ef vel er að staðið , Nýbýlaveqi 12 , sími 44433 .