Sigrún Pálsdóttir . Fólkið virkar oft óraunverulegt , enda ómögulegt að hleypa öllum þessum lifandi mannverum inn í sig . Það er yfirleitt ekki hægt þar sem sjaldan veit áhorfandinn nógu mikið um manneskjurnar sem þarna birtast til að geta tengst þeim . Nauðsynlegt er að lifa með fólki til að geta lifað sig inn í það og erfitt er að fá tilfinningu fyrir persónuleika ókunnrar manneskju með því að virða fyrir sér staka mynd . Til þess þarf meira til . Mun meira en þúsund orð . Í bók eru örlögin alltaf þau sömu í hvert skipti sem hún er lesin . Bækur eru eins og fortíðin að því leyti að ekkert fær þeim breytt . Þau sem deyja í lok bókar deyja alltaf í lok bókar . Og oft veit lesandinn löngu fyrr , jafnvel frá fyrstu síðu , að svo muni fara . Andartakið þegar lesandi binst feigri sögupersónu tilfinningaböndum er hræðilegt . Lesandinn getur ekki annað en fylgt þessari persónu ofan í djúpið , laus við alla von en verður að lesa sig til enda . Þó að kannski líði margir dagar milli þess að bókin sé snert , þá er tíminn innan textans alltaf sá sami . Eitt orð í einu , kafli eftir kafla , þar til komið er að síðasta greinarmerkinu . Á meðan finnur lesandinn fyrir sting í hjartanu , sem verður nístandi þegar sögupersónan loks deyr . Í lestri mínum á Sigrún og Friðgeir – Ferðasaga var andartakið tiltölulega seint í frásögninni , komið vel yfir miðju , þegar Óli Hilmar , elsta barn hjónanna Sigrúnar Briem og Friðgeirs Ólasonar , er „ tvö hundruð fet undir yfirborði “ jarðar og „ gengur um hellana í hálfgerðum ‚ trans ‘ . “ [ 1 ] Á þessu augnabliki hætti Óli að vera bara sagnfræðileg persóna fyrir mér og varð að lifandi barni sem átti sér þrívíða tilvist í huga mér , en var ekki bara mannvera á gamalli ljósmynd . Ég gat ekki lengur hugsað um hann sem fjarlæga sögulega staðreynd , heldur var þetta drengur af holdi og blóði sem , í lok bókarinnar , átti eftir að farast ásamt foreldrum sínum og systkinum . Hvers vegna nákvæmlega þetta atvik varð til þess að Óli braust gegnum textann og innst inn í huga minn er erfitt að segja . Ég gat sett þetta atvik í samband við eigin æsku , því ég man líka hve mikilfenglegir mér þóttu hellar sem barni , og líka í samband við æsku föður míns sem flutti ungur að árum með foreldrunum sínum til Bandaríkjanna . Líklega var þó lykilatriðið að ég hafði verið í textalegum félagskap við Óla og foreldra hans í hundrað blaðsíður . Þau voru orðin nokkuð hagvön í huga mínum og mér var farið að líka vel við fólkið . Ég var ekki lengur að lesa sagnfræði , heldur var ég orðinn að fylgdarmanni fjölskyldu á leið til drukknunar . Höfundurinn hefði þess vegna getað gefið bók sinni undirtitilinn Innflytjendasaga . Já , eða bætt nafni Óla við hlið foreldra sinna , en hann er mættur til frásagnarinnar á undan föður sínum . Fyrsta árið sem foreldrar hans eru vestanhafs er drengurinn í vist hjá vinfólki Sigrúnar á Ströndum . Það er ákaflega þungbært fyrir móður hans að skilja hann við sig . Móðurtilfinningar Sigrúnar til fjarverandi sonar síns eru þráður sem liggur gegnum frásögnina þangað til faðir fer til Íslands í þeim tilgangi að sækja hann . Þegar Sigrún er kynnt , um borð í Dettifossi á leið til New York , sýnir höfundur hana að vera að hugsa um son sinn . Sú sena kemur rétt á eftir stuttri lýsingu á örlögum bresku barnanna sem fórust með hinu fræga skipi City of Benares , [ 2 ] sem tundurskeyti þýsks kafbáts grandaði aðfaranótt 18. september 1940 . Á sama tíma voru hjónin að sigla vestur um haf í fyrsta sinn . Þetta er eitt dæmi um það hvernig höfundur notar listrænar aðferðir til að vekja hughrif með lesandanum . Með því að stilla þessu tvennu saman , hugsunum Sigrúnar Briem um son sinn og drukknun sjötíu og sjö barna , er Óli settur í samhengi við þær milljónir sem létust í stríðinu . Um leið er vísað er til þess aldurtila sem fjölskyldan á í vændum . Þetta er ekki gert á klunnalegan hátt heldur er þessum tveimur myndum leyft að koma saman í huga lesenda og kalla fram þá þriðju . Höfundur beitir þessum og öðrum frásagnarbrögðum feikivel . Ferð Friðgeirs til Íslands árið 1941 til að ná í Óla markar kaflaskil í frásögninni . Þau Sigrún og Friðgeir hafa þá verið ár vestanhafs og eru búin að koma sér nægilega vel fyrir í Norður-Ameríku til að geta fengið son sinn til sín . Bókin rekur á ýmsan hátt hefðbundna frásögn af ungu menntafólki sem reynir að hasla sér völl í nýju samfélagi . Fyrsta árið einkennist af basli við að fóta sig í nýju samfélagi . Þau sækja um stöður hjá fjölda sjúkrahúsa og læknaháskóla , en eiga erfitt að komast að þar sem fátt er vitað um læknadeild Háskóla Íslands . Að lokum fá þau stöður sem kandídatar við Knickerbocker-spítalann í Harlem . Í tengslum við það hefur höfundur að rekja annað ferli í lífi innflytjendanna . Þegar þau koma fyrst til Bandaríkjanna eru þau hálfgerðir heimalningar og illa að sér um fólk með aðra trú og litarhátt en þau sjálf . „ Þau horfa á Gyðinga og velta fyrir sér útliti þeirra og ímynd sem fégráðugra kaupmanna “ [ 3 ] og stuttu síðar í bókinni rekur höfundur hvernig þau eru blind á allt það menningarlíf sem er í kringum þau í Harlem . En Sigrún og Friðgeir verða víðsýnni eftir starf sitt sem læknar í fjölmenningarsamfélögum Norður-Ameríku . Þetta sést best tveimur árum eftir komu þeirra til Vesturheims þegar þau ráða unga þeldökka stúlku til að sjá um Óla og bróður hans Sverri , sem þá er kornabarn . Þeim þykir Marjorie , eftirnafns er ekki getið , vera „ góð við strákana “ og „ fögur mjög , “ [ 4 ] Kannski er besti vitnisburðurinn um það hve vel hjónin tóku henni ljósmynd [ 5 ] þar sem Marjorie heldur á Sverri og horfir til hans með elskulegum svip meðan Óli stendur þétt upp við hana . Myndin lýsir að henni hafi verið treyst af eindrægni og innileika , bæði af hjónunum og sonum þeirra . Í sama kafla kemur fram að Óli „ er byrjaður að tala svolitla ensku og hefur þegar eignast tvær vinkonur í götunni . “ Aðlögun fjölskyldunnar er fylgt eftir frá því þau koma fyrst til New York og nær ákveðnum hápunkti þegar Friðgeir kemst að í Harvard , einu helsta vígi bandarískrar yfirstéttar , og þau eignast dóttur sem er bandarískur ríkisborgari þar sem hún fæðist á þarlendri grund . Eins og allt annað í bókinni , þá er þessi þráður ekki sérstaklega dreginn fram af höfundi , heldur liggur hann í textanum , og lesandinn ræður því hvort hann rekur sig eftir honum . Annar þráður er hin nýja staða Íslands í heiminum eftir innrás Þjóðverja í Danmörku . Hjónin eru bæði útskrifuð frá læknadeild Háskóla Íslands og vilja stunda framhaldsnám . Hinn hefðbundni menntavegur Íslendinga var að fara til Danmerkur , en þar sem nýlenduveldið er hersetið af Þjóðverjum og nýlendan af Bretum , þá er sú leið ekki lengur auðsótt . Þó að Sigrún og Friðgeir hafi alls ekki verið fyrstu Íslendingarnir til að fara til náms vestanhafs , þá eru þau dropar í læk sem á eftir að verða að flaumi . Ekki var lengur sjálfgefið að íslenskt námsfólk færi til Kaupmannahafnar . Það fór að dreifast um heiminn eftir því sem menningartaugin milli Danmerkur og gömlu nýlendunnar trosnaði hægt og rólega , þótt hún hafi aldrei slitnað alveg . Sigrún og Friðgeir eru varða á þessari nýju leið , sem „ fyrstu læknakandídatarnir frá Háskóla Íslands til að halda þaðan beint í eiginlegt framhaldsnám í Bandaríkjunum . “ [ 6 ] Það er aðdáunarvert að fylgjast með þessum tveimur Íslendingum , sem ná að koma undir sig fótunum í margmilljónasamfélagi . Með hjálp og stuðningi frá fjölda annarra . Þau eru hluti af efri lögum íslensks samfélags , sem sést til dæmis á því að Thor Thors , sendiherra Íslands í Bandaríkjunum , tekur að sér að greiða götu þeirra . Í því samhengi er það áhugavert hve auðvelda leið Friðgeir átti inn í efri stéttir , en hann fæddist á „ nyrsta bæ í Strandasýslu og einni afskekktustu sveit landsins . “ [ 7 ] Það er ekki alveg sjálfsagt að ungur kommúnisti geti farið í læknanám og gifst dóttur póstmeistarans í Reykjavík , en það var hægt á Íslandi fjórða áratugar tuttugustu aldar . Hjónin , eins og þau birtast lesendum bókarinnar , eru mjög viðkunnanleg . Sigrún er greinilega mjög fær læknir , góð við vini sína og skemmtilegur penni , þegar höfundur vitnar beint til orða hennar . Friðgeir er í senn snjall vísindamaður og hugulsamur faðir , sem bæði eldar og þvær bleiur . Þau eru nær nútímagildum en fólk sem allajafna birtist manni frá þessum tíma . Það er auðvelt að verða fordómum um fortíðina að bráð , og sjá fyrir sér staðalpersónur en ekki lifandi manneskjur . Maður getur ekki kynnst dánu fólki . Í besta falli hittir maður fyrir raunsannar eftirmyndir af því . Höfundi tókst að sannfæra þennan lesanda að hann hefði fengið að hitta fyrir þetta löngu látna fólk , sem er ekki lítið afrek . Raddir í sögunni Sumir sagnfræðingar kjósa að láta heimildirnar óáreittar . Frumtextarnir fá að tala sínu máli og eru einungis settir í samhengi . Í þessari bók kýs höfundurinn að fara aðra leið og endursegir allar heimildir . Beinar tilvitnanir , sem eru sjaldan meira en þrjár setningar og oftast mun styttri , eru fléttaðar inn í frásögnina . Í fyrstu þótti mér þessi frásagnaraðferð búa til óþarflega mikla fjarlægð milli umfjöllunarefnis bókarinnar og lesenda . Ég þráði að lesa meira af orðum Sigrúnar og Friðgeirs , að fá að sjá rödd þeirra í textanum . En svo fór ég að skilja tilganginn með þessari aðferð . Heimildartextar eru óhjákvæmilega út og suður jafnt í framvindu og stíl . Til að skapa samfellda frásögn þarf að endursegja . Og höfundur nær að draga saman fjöldann allan af heimildum og raða saman í sögu sem er auðvelt að fylgja eftir . Þetta er sérstaklega vel gert í síðasta kaflanum þegar fjölda heimilda er skeytt saman til að fá yfirsýn yfir það hvað Sigrún , Friðgeir og börn þeirra voru að gera þessar örfáu mínútur sem það tók Goðafoss að sökkva eftir að tundurskeyti frá þýska kafbátnum U - 300 hæfði það . Það hefur þurft ansi mikla túlkunarvinnu að koma öllu heim og saman en það er mjög sannfærandi hvernig höfundur setur fram það sem gerðist . Önnur frásagnaraðferð en endursögn heimilda hefði aldrei getað komið öllum þessum fjölda heimilda í skipulega atburðarás . Þetta er ekki það eina sem þessi aðferð leyfir höfundi að gera . Rödd endursagnarinnar getur smeygt sér inn þar sem heimildir geta ekki . Skýrasta dæmið er þegar Sigrún sýnir okkur inn í huga Sigrúnar og Friðgeirs og segir okkur hvað þau séu að hugsa . Hér er dæmi , þegar Friðgeir hefur fengið að heyra að ekki sé hægt að treysta því að íslensk læknamenntun sé sambærileg að gæðum við bandaríska : Og í fússi gengur hann í átt að lestarstöðinni og inn á næsta bar . Með bjórglas og viskístaup bölvar hann í hljóði , einn í Ameríku : „ American Big Shots . “ Búinn að fá nóg af þeim . „ I am very glad to meet you “ merkir ekkert úr þeirra munni . Hér ríkir í raun samkeppni um það eitt að fá að sýna hvað í manni býr . Hann lætur hugann reika um veröld sem hann veit að var , þegar læknar opnuðu stofur sínar eftir aðeins tveggja ára nám . Hann fer að hugsa um Mayo-bræðurna í Rochester , hvernig þeir tóku við sveitapraxís föður síns og „ gerðu garð hans að þeim frægasta í víðri veröld “ . Þar starfa nú um fimm hundruð læknar . Ætli Vilmundi landlækni þætti þar ekki „ vera slælega unnið því að hver læknir fær ekki nýjan sjúkling nema annan hvern dag “ , hugsar hann um leið og hann klárar úr glasinu og hraðar sér út til að ná lestinni aftur til New York . [ 8 ] Þarna fer söguröddin og persóna Friðgeirs að renna saman . Sumt er ómögulegt fyrir lesanda að greina hvort sé hugsun hans eða söguröddin . Er það skoðun hans að í Bandaríkjunum sé það samkeppnisatriði að fá að sanna sig og að ekki sé hægt að reiða sig á vinsamleg orð ? Eða er þetta söguröddin að setja viðbrögð hans og hugsanir í samhengi ? Þarna er textinn mitt á milli þess að tjá það sem persónan er að hugsa og þess að túlka atburðarásina fyrir lesandanum . Þetta er dæmi um „ hálfbeina ræðu , “ ( fr. discours indirect libre , e. free indirect speech ) sem er eitt af tækjum skáldskaparins . Það er ekki sérstaklega gamalt í hettunni heldur á sér rætur í nítjándualdarskáldsögunni og blómstrar svo hjá módernistunum . Nú er það eitt af þeim tækjum sem skáldsagnahöfundar nota til að flétta persónur og sögu þeirra saman . Höfundur þessarar bókar notar þessa frásagnaraðferð til að flétta þær persónur sem hún er að fjalla um inn í söguna . Lífshlaupi Sigrúnar Briem og Friðgeirs Ólasonar er stjórnað af heimssögulegum atburðum . Það á við allar manneskjur að einhverju marki , en sú atburðarás sem rakin er í „ ferðasögu “ þeirra hefði aldrei átt sér stað ef ekki hefði verið fyrir seinni heimsstyrjöldina . Þjóðverjar gera innrás í Danmörku , Bretar hertaka Ísland , og læknakandídatar þurfa að leita á nýjar brautir til að afla sér framhaldsmenntunar . Þau farast ásamt börnum sínum vegna kafbátahernaðar þýska flotans . Þau berast áfram með straumi sögunnar og stíll bókarinnar flæðir óhindrað milli hins persónulega og hins sögulega . Klippimyndir Sagnfræðitexti er gjarnan klippimynd . Heimildum er skeytt saman á tvívíðan flöt og búin til ný mynd . Eitt einkenni Sigrúnar og Friðgeirs er allur sá fjöldi ljósmynda sem prýðir bókina . Þær eru ekki einvörðungu myndskreyting , heldur einnig mikilvægar heimildir , sem höfundur byggir frásögn sína oft á . Í fyrstu mætti halda að þessar myndir væru undantekning frá stílnum . Hvað er mynd ef ekki bein ræða ? En ef grannt er skoðað er það ekki svo . Höfundur notar myndirnar sem heimildir á svipaðan hátt og fléttar frásögn sína með þeim . Þær eru endursagðar , líkt og aðrar heimildir . Ljósmyndum er umbreytt í texta . Gott dæmi er mynd sem er merkt : „ Óli á Riverside Drive . “ [ 9 ] Myndin ein og sér er skemmtileg , Óli heldur brosandi á brauðpoka , sem hallar í átt að myndavélinni . Bak við hann eru dúfur á beit í almenningsgarði . En höfundur notar þessa heimild til að skapa litla senu og sýna þar með líf fjölskyldunnar í Bandaríkjunum : Garðurinn er víða lagður stéttum og stígum og þar safnast dúfurnar saman , og allt í kringum Óla sem stendur þar með brauð í poka . Hann er í ullarfrakka utan yfir stuttbuxnadressinu , hnésokkum og leðurskóm með spennu um ökklann . Þegar hann hefur tæmt úr pokanum sest hann upp á þríhjólið sitt , teygir sig niður eftir akarni sem liggur á stéttinni , og kastar varlega í átt til íkornans áður en hann tekur stefnuna niður eftir , og Sigrún á hæla honum undir nöktum álminum . [ 10 ] En einnig er hægt að líta á bókina sem myndaalbúm . Ef ég taldi rétt þá eru 60 ljósmyndir í bókinni , sem að meðaltali er meira en ein á hverjar þrjár síður af megintexta . Og þá eru ótaldar myndirnar á forsíðu og bakkápu . Gamlar ljósmyndir hafa alltaf yfir sér trega . Myndirnar varðveita eitt einasta augnablik ævi . Sum lífsskeiðin eru löng , önnur stutt . Þegar um myndir er að ræða sem eru meira en sjö áratuga gamlar , má gera ráð fyrir að flestar manneskjur á þeim séu dánar , allavega allar þær sem eru komnar af táningsaldri . Það er ekki auðvelt fyrir áhorfendur að virða fyrir sér myndir af fólki sem lést voveiflega . Hvað þá börnum . Það er ekki hægt að ná lifandi manneskjum til baka úr djúpinu , en það er hægt að skapa eftirmyndir . Að renna yfir myndirnar í bókinni eftir að hafa lesið hana er eins og að skoða albúm af fólki sem maður þekkir vel . Sigrún , Friðgeir og Óli ná að kvikna til lífs í huga lesenda . En með því að gera látnar manneskjur að lifandi sögupersónum þá þurfa lesendur að takast á við sorg sem þau hefðu ekki annars upplifað . Það er útrás í því að hrærast með örlögum skáldsagnapersónu , en það er blendnara þegar feigðin kallar að fólki af holdi og blóði . Eða svo ég vitni í lokaorð frásagnarinnar : „ Og myrkrið undir yfirborði sjávar sem verður svartara við hvert orð sem reynir að lýsa því sem þar hefur gerst . “ Eftirmáli Sigrún og Friðgeir – Ferðasaga er bók án eftirmála . Henni lýkur með dauða aðalpersónanna . Það er vel , frásagnarlokin gætu ekki verið sterkari . Ýmsir lausir endar eru þó á frásögninni , sem er eðlilegt þegar ramminn er jafn þröngur . Fólk dettur inn og út úr lífi annarra . Sumt verður að óljósri minningu meðan sum líf tvinnast saman . Stundum verða manneskjur umhugsunarverðar langt umfram samfylgdartíma þeirra . Tvær manneskjur í bókinni sitja eftir . Sigurður Briem póstmeistari , faðir Sigrúnar , hefur verið að setja saman sjálfsævisögu sem heitir Minningar . Hún kom út um svipað leyti og dóttir hans fórst . Sigurður áætlaði góðan hagnað af útgáfunni , 922,50 dollara , sem var ansi rífleg fjárhæð í þá daga . [ 11 ] Það er eitthvað broslegt við það að hugsa um póstmeistara sem býst við að endurminningar hans nái metsölu . Það gæti svo sem alveg hafa farið svo . Bókin upplýsir ekki um það . En þessi tenging mín sem rithöfundar við annan rithöfund leyfði mér að upplifa eftirmynd af sorg hans . Hin manneskjan er Marjorie , unga stúlkan sem sá um bræðurnar Óla og Sverri . Fékk hún að vita að þeir hefðu drukknað ? Það er ólíklegt að hún hafi verið í tengslum við nokkurn sem hefði fregnað slíkt . Hugsaði hún til íslensku drengjanna og foreldra þeirra síðar á ævinni ? Lifðu þessir drengir í huga hennar , uxu úr grasi og komust til manns ? Hvað ímyndaði sér hún að þeir myndu verða ? Það er ómögulegt að segja . Og kannski dó Marjorie langt fyrir aldur fram . Það er ómögulegt að segja neitt um það sem engar heimildir eru til um , það líf sem er utan sögunnar . Tilvísanir Bls. 106 . Allar tilvísanir eru í Sigrún og Friðgeir – Ferðasaga , 3. útg. , JPV útgáfa , Reykjavík , 2014 . Bls. 9 . Nafn skipsins er misritað „ City of Bernares “ í Sigrún og Friðgeir – Ferðasaga . Annars fer lítið fyrir villum af nokkru tagi , allavega af þeirri sort sem þessi ósagnfræðimenntaði lesandi gat fundið . Bls. 26 . Reyndar saknaði ég þess í bókinni að ekki kom betur fram að faðir Friðgeirs , Óli G. Halldórsson , efnaðist á verslun á Ísafirði . Í frásögn höfundar er alveg sleppt að útskýra hvernig piltur sem fæddist á jafn harðbýlum bæ hefur efni á því að ganga menntaveginn . Bls. 63 – 4 . Svo það sé á hreinu , þá efast ég ekki um það að hugsanir Friðgeirs hafi verið á þann veg sem höfundur segir . Vitnað er í bréf hans til tengdaföður síns , sem og dagbók þeirra hjóna . Bls. 95 . Samkvæmt neðanmálsgrein 4 í sjötta kafla er þetta „ lauslega byggt á ljósmynd úr safni Guðrúnar Ísleifsdóttur og Sigurðar Briem . “ Ekki er tekið fram að myndin á blaðsíðu 94 sé myndin sem átt er við , en lýsingin gefur það sterklega til kynna . 1