Í nýrri aðgerðaráætlun gegn sykurneyslu Íslendinga , sem unnin var af Landlæknisembættinu fyrir Heilbrigðisráðuneytið , er mælt með að skattur verði lagður á sykraða og sykurlausa gosdrykki og sælgæti í þeim tilgangi að hækka verð þeirra um að minnsta kosti 20% . Auk sykurskatts leggur áætlunin meðal annars til að sjoppur hætti að bjóða upp á tilboð á óhollum vörum og að verslanir haldi ekki lengur úti svokölluðum nammibörum . Þrátt fyrir að aðgerðaráætlunin innihaldi margar tillögur um hvernig ríkið ætli að stýra neyslu landsmanna hefur tillagan um 20% sykurskatt fengið mesta athygli , og ekki að ástæðulausu . Ef hugtakið „ íslenskur sykurskattur ” hljómar kunnuglega í eyrum er ástæðan líklegast sú að ekki eru nema fjögur ár síðan síðasti sykurskattur var afnuminn af ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins . En eins og trufflusvín hefur Landlæknisembættið grafið sykurskattinn upp á ný og hyggst beita honum í þágu lýðheilsu Íslendinga . Málsvarar sykurskattsins benda á að þær verðhækkanir sem skatturinn mun líklegast orsaka hafi þau áhrif að eftirspurn á sykruðum vörum minnki og neysla á slíkum vörum muni dragast saman . Rannsóknir á tilfellum þar sem neyslusköttum hefur verið beitt til að stýra neyslu almennings frá óhollum matvælum sýna fram á að verðhækkanir séu líklegar til að hafa áhrif á eftirspurn , þótt breytingin sé í flestum tilfellum smávægileg . Í Danmörku hækkaði verð á smjöri um 13,1% þegar skattur var lagður á fiturík matvæli árið 2011 , en í kjölfarið dróst sala á smjöri saman um 5,5% . Sykurskattur í Finnlandi olli 14,8% verðhækkun á sætindum og 7,3% verðhækkun á gosdrykkjum , en einungis 2,2% minnkun á neyslu sætinda og aukningu í neyslu gosdrykkja . 10% skattur á sykraða drykki í Mexíkó , sem er fátækasta landið sem hefur innleitt slíka skatta , hafði þau áhrif að sala á sykruðum drykkjum dróst saman um 6,6% . Slíkar breytingar á neyslu koma síður en svo á óvart . Ein grunnkenninga hagfræðinnar segir okkur að þegar verð hækkar minnkar eftirspurn , sem er ágætis grundvallarhugmynd , en líkt og með margar alhæfingar um mannlega hegðun felst í henni ákveðin einföldun . Erfitt getur verið að spá fyrir um hversu mikil breytingin verður og ófyrirséðar afleiðingar verðhækkana koma oft seint í ljós . Neyslumynstur einstaklinga er flókin vél með fjölmörg ( mis ) vel smurð tannhjól , og þótt verðhækkanir hafi vissulega áhrif á eftirspurn eftir ákveðnum vörum er verð ekki það eina sem stýrir neysluvenjum einstaklinga . Einn þeirra þátta sem hafa hvað mest áhrif á hvernig neytandi bregst við verðhækkun á ákveðinni vöru er hversu mikilvæg varan er fyrir neytandann , eða hversu „ teygjanleg ” eftirspurnin er . Eftirspurn eftir eldspýtum er til dæmis fremur teygjanleg , þar sem ólíklegt er að eldspýtur spili mikilvægan þátt í neyslumynstri einstaklinga . Matur og drykkur á sér hins vegar stóran sess í fjárhag heimila og þess vegna eru neytendur ólíklegir til að gera miklar breytingar á neyslumynstri sínu nema verðbreyting sé umfangsmikil . Við þurfum ekki að leita langt til að finna dæmi um afleiðingar sykurskatts , því sem fyrr segir var sykurskattur settur á hér á landi árið 2013 og afnuminn aðeins tveimur árum síðar . Í skýrslu Rannsóknarseturs verslunarinnar um áhrif íslenska sykurskattsins á verð og neyslu kemur fram að skatturinn hafi haft afar lítil áhrif á bæði verð og neyslu sykraðra matvæla . Var það helsta ástæða þess að skatturinn stóð í eins skamman tíma og raun ber vitni . Svar Landlæknisembættisins við þessum niðurstöðum var að skatturinn hefði ekki verið nægilega lengi við lýði og ekki verið nægilega hár . Í frétt Ríkisútvarpsins sem birtist hinn 24. júlí þessa árs kom fram að skatturinn hefði ekki gengið nægilega langt og að neytendur hefðu ekki fundið nægilega fyrir honum , sem væri ástæða þess að fyrirhuguð verðhækkun yrði að minnsta kosti 20% , en hækkunin var aðeins verið í kringum 5% árið 2013 . Erfitt er að deila um að 20% verðhækkun muni hafa áhrif á neysluhegðun einstaklinga , sér í lagi neysluhegðun lágtekjufólks . Sterkar vísbendingar eru fyrir því að sykurskattar , og svokallaðir syndaskattar almennt , hafi hlutfallslega meiri áhrif á lágtekjufólk en aðra . Lágtekjufólk er líklegra til að eyða hærra hlutfalli tekna sinna á vörur sem falla undir slíka skatta og er ólíklegra til að gera miklar breytingar á neyslu sinni . Samkvæmt rannsókn bresku hagstofunnar Office for National Statistics á áhrifum skatta á tekjur heimila árið 2018 eru miklar líkur á því að óbeinir skattar , eins og sykurskattur , geti leitt til aukins ójafnaðar , þar sem skatturinn hafi margfalt minni áhrif á hátekjufólk en lágtekjufólk . Samkvæmt rannsókn bresku hugveitunnar Institute of Economic Affairs á sykursköttum er lágtekjufólk einnig líklegt til að skipta yfir í ódýrari sykraðar vörur eða versla í auknum mæli í afsláttarverslunum , sem gæti haft neikvæð áhrif á mataræði þess . Sykurskattar hafa þó ekki aðeins áhrif á þá sem neyta skattlagðra vara , heldur eru dæmi um að skatturinn hafi óbein áhrif sem gætir víða í samfélaginu . Árið 2016 tilkynnti George Osborne , þá fjármálaráðherra Bretlands , að allir drykkir sem innihéldu meira en fimm grömm af sykri yrðu skattlagðir frá og með apríl 2018 . Yfirlýst markmið skattsins var að kljást við vaxandi tíðni offitu í Bretlandi með því að hvetja framleiðendur til að minnka sykurmagn í drykkjum sínum . Ávaxtasafar , mjólkur - og kaffidrykkir voru undanþegnir skattinum . Áætlaður hagnaður af skattinum var um hálfur milljarður punda , eða tæplega 80 milljarðar íslenskra króna , á ári . Fljótlega kom í ljós að sú áætlun væri of metnaðarfull , en í fjárhagsáætlun Breta árið 2017 hafði áætlaður hagnaður ríkissjóðs fallið um tæplega helming . Það að auki áætlaði greiningarstofnunin Office for Budget Responsibility að skatturinn myndi auka verðbólgu um rúmlega fjórðung úr prósenti , sem myndi auka vaxtagreiðslur á vísitölutengdum ríkisverðbréfum um einn milljarð punda . Til að forðast skattinn ákváðu margir gosdrykkjaframleiðendur að breyta innihaldi drykkja sinna og minnka sykurmagn þeirra , oft með því að skipta út sykri og gervisætuefnum eins og sakkarín eða aspartam . Stuðningsmenn skattsins hafa hampað þessari þróun sem sigri en aðrir benda á að þótt sætuefni eins og aspartam minnki hitaeiningar í gosdrykkjum geti þau einnig haft neikvæð áhrif á heilsu . Auk þess segja andstæðingar skattsins að gosdrykkir séu einfaldlega verri á bragðið eftir skattinn . Aðdáendur skoska gosdrykkjarins Irn-Bru mótmæltu heiftarlega þegar framleiðandi drykkjarins tilkynnti að skipta ætti út sykri fyrir aspartam í drykknum í kjölfar skattsins . Tóku neytendur þá til ráðs að stofna undirskriftalista og koma upp varabirgðum af sykruðum Irn-Bru , en The Guardian greinir frá hreyfingunni sem tók upp slagorðið „ Hands off my Irn-Bru “ . Engar vísbendingar um bætta heilsu Þegar áhrif sykurskatts á neyslu almennings eru rædd er eitt sem ekki má gleyma ; grundvallarmarkmið sykurskatts er ekki einungis að minnka neyslu á sykruðum vörum heldur einnig að bæta heilsu almennings og minnka offitu . Þrátt fyrir að sykurskattur hafi gjarnan leitt til smávægilegrar minnkunar á neyslu sykurs þar sem hann hefur verið innleiddur er erfitt að sýna fram á að skatturinn hafi nokkurs staðar haft áhrif á heilsu eða tíðni offitu . Þar sem sykurskattur hefur verið innleiddur í Bandaríkjunum , þar á meðal í Berkley , San Francisco og Philadelphiu , hafði hann engin mælanleg áhrif á offitu . Jafnvel í umdæmum þar sem verð á sykruðum matvörum hækkaði og neysla dróst töluvert saman hafði skatturinn engin áhrif á heilsu . Enn fremur eru engar vísbendingar um að sykurskatturinn í Bretlandi hafi haft áhrif á heilsu eða offitu , en skýrsla Institute of Economic Affairs bendir á að tíðni offitu hafi haldist nær óbreytt frá árinu 2006 . Vanhugsaður skattur Þegar litið er á tilfelli þar sem sykurskattur hefur verið innleiddur verður að teljast ólíklegt að sykurskatturinn sem stungið er upp á í aðgerðaráætlun Landlæknisembættisins muni hafa mikil áhrif á heilsu Íslendinga . Það sem er frábrugðið við tillöguna nú er að skatturinn mun ná yfir sykurlausa gosdrykki jafnt sem sykraða gosdrykki , verði hann að veruleika . Þar sem eitt yfirlýstra markmiða sykurskatta í öðrum löndum , meðal annars í Bretlandi , var að hvetja framleiðendur til að bjóða upp á breiðara úrval sykurlausra gosdrykkja virðist þessi ákvörðun taktlaus . Sérstaklega í ljósi þess að sykruð jógúrt , sem inniheldur oft mikið magn af sykri , fellur til dæmis ekki undir skattinn . Í grein Ólafs Stephensen , framkvæmdastjóra Félags atvinnurekenda , sem birt var í Viðskiptamogganum 26. júní , kemur fram að forsendur tillögunnar séu byggðar á gömlum og röngum gögnum , þar sem ekki séu til nýrri tölur um sykurneyslu Íslendinga en frá 2012 , sem bendir til þess að skatturinn sé vanhugsaður og lagður til á lélegum forsendum . Líklegt er að sykurskatturinn muni þvinga kostnaði upp á neytendur og valda óþörfum flækjum á neysluskatti . Þótt mögulegt sé að svo hár skattur muni breyta neysluvenjum sumra bendir fátt til þess að skatturinn muni hafa raunveruleg áhrif á heilsu Íslendinga eða minnka offitu . Það eina sem skatturinn er fullvís um að minnka er persónuleg ábyrgð einstaklinga á eigin heilsu og mataræði . Höfundur er blaðamaður og stjórnmálafræðinemi .