26 MORGUNBLAÐIÐ , SUNNUDAGUR 11. NÓVEMBER 1984 ' ifgtmi C % ^ • " ¦ • ^ ' - ^ ^ yESím' * . » . * ' . . : % ' * > • * . - * ' * . v . * * » * * " ' • Jf - * * ' * ¦ . _ ¦ » * . ¦ ¦ - , / íí " . ^ * ÍJtsýni sem þetta gæti orðið algengt á íslandi eftir nokkra áratagi ef snár manna um afleioingar helmingsaukningar koltvfsýrings í andrúmslofti reynast réttar . #yr ' « * Veðurfarsbreytingar á íslandi : Veruleg loftslagsbreyting hugsanleg á næstu áratugum Rætt við Pál Bergþórsson veðurfræðing um rannsóknir á áhrifum loftslags - breytinga á landbúnað og hvernig megi bregðast við breyttu veðurfari Veðrátta er miklum breytingum háð hér á íslandi , oft skiptast á slæm og góð ár með tilliti til veðurfars . Veðurspár langt fram í tímann hafa ekki reynst nógu áreiðanlegar til að veðurfræð - ingar hafi lagt stund á þær , og slíkar spár því verið sérgrein spáspekinga af ýmsu tagi og oft byggst á draumum eða kaffi - korg . En nú er nýtt upp á teningnum . Verið er að gera tilraun til að meta hvaða breytingar á veðráttu eru hugsanlegar hér á landi næstu áratugi og hvernig við þeim skuli bregðast í tengslum við aljóðlegt verkefni sem Sameinuðu þjóðirnar standa að . Það er Páll Bergþórsson veðurfræðingur sem annast yfirstjórn verk - efnisins hér en rannsóknirnar beinast að því hvernig veðurfar gæti breyst næstu áratugi , bæði til hins betra og verra . Hugsan - legt er talið að hlutfall koltvísýrings í andrúmslofti , sem sífellt fer vaxandi vegna olíubrennslu iðnríkja , valdi verulega auknum hita á jörðinni . Samkvæmt sumum spám gæti tvöföldun koltví - sýrings hækkað meðalhita hér á íslandi svo mikið að náttúra landsins tæki stakkaskiptum . Ef þessi kenning er rétt gæti veðurfar hér orðið svipað og í Vestur-Noregi og Skotlandi , fé gengið sjálfala allt árið og skógar vaxið um allt láglendi . Blm. Mbl . ræddi við Pál Berg - þórsson um framgang þessa verk - efnis og byrjaði ég á því að spyrja hann um hvernig að verkefninu sé staðið . Það eru tvær alþjóðastofnanir sem að þessu standa , önnur í Austurríki , IIASA ( International Institute for Applied Systems An - alysis ) , sem hefur framkvæmdina á hendi , en IIASA er styrkt til þessa af UNEP ( United Nations Environmental Programme ) , sem er alþjóðleg stofnun Sameinuðu þjóðanna , sem ríkisstjórnir standa þó ekki að , sagði Páll . Verkefnið felst í því að gera úttekt á helstu umhverfisþáttum sem áhrif hafa á landbúnað , s.s. veð - urfari . Skiptist verkefnið í tvennt þ.e. í fyrsta lagi að komast á snoð - ir um áhrif loftslags á landbúnað , og í öðru lagi á grundvelli þessara athugana , að reyna aö benda á leiðir til að bregðast við lofts - lagsbreytingum . Verkefninu stjórnar dr. Martin Parry , breskur landfræðingur , og kom hann hingað til lands í fyrrahaust að kynna sér aðstæður . Verkefnið hófst í september 1983 og skal því vera lokið f sept - ember 1985 . Aðferðin sem ákveðið var að beita felst í því að leita uppi þau svæði þar sem landbúnaður er viðkvæmastur fyrir loftlagsbreyt - ingum , þannig að rannsóknarnið - urstöður yrðu skýrar og kæmu að sem mestu gagni . Það eru tveir þættir sem einkum eru athugaðir — hiti og úrkoma . Rannsókn þessi nær til fjögurra svæða á jörðinni , þ.e. Kanada , ís - lands , Finnlands og Iandsvæðis f grennd við Leningrad í Sovétríkj - unum . Verkefnið er unnið þannig að í hverju landi starfar hópur sér - fræðinga frá ýmsum stofnunum að því að gera úttekt á umhverfis - Páll Bergþórsson þáttum . Síðan skal hver vinnuhóp - ur skrifa greinar um afmörkuð verkefni er birtast munu í greina - flokki sem stofnunin gefur út á næsta ári . Megináhersla rannsókna beinist að einstökum þáttum landbúnaðar á svæðunum — í Kanada að hveitirækt , í Finnlandi að skóg - rækt , en hér á íslandi er það gras - ræktin , en um 80% landbúnaðar - ins hér byggja á grasrækt . Úrkoman er víða takmarkandi þáttur í landbúnaði , t.d. í Brasilíu , en hér á landi er úrkoma yfirleitt næg fyrir gróðurinn . Hitinn hefur hins vegar mikil áhrif á landbún - að hér frá ári til árs . I litastig afgerandi fyrir landbúnaðinn — Hvernig hefur verið staðið að verkefninu hér heima ? Ég byrjaði fyrst einn í þessu en síðan hef ég fengið menn til liðs Ljósm. Emilfa . við mig m.a. frá Rannsóknarstofn - un landbúnaðarins , Búnaðarfélag - inu og svo aðstoðarmann landbún - aðarráðherra , Bjarna Guð - mundsson . Eins og ég kom að áðan er úrkoma ekki takmarkandi þátt - ur í gróðurfari í íslenskum land - búnaði nema að litlu leyti en hita - stigið aftur mjög afgerandi þátt - ur . Þar kemur einkum tvennt til — annars vegar grasbrestur vegna kulda en hins vegar harðir vetur þegar fóðureyðsla eykst til muna hjá bændum . Reynslan sýnir að þetta tvennt fylgist oft að . Við rannsókir á heyfeng ein - stakra ára fór ég fyrst eftir skýrslum bænda um heybirgðir að hausti . Nú má sjálfsagt draga nákvæmni slíkra skýrslugerða í efa og segja að þær gefi ekki alveg rétta mynd . Ég fékk því til liðs við mig þau dr. Hólmgeir Björnsson og dr. Áslaugu Helgadóttur hjá Rannsóknarstofnun landbúnaðar - Viðtal : Bragi Oskarsson ins og gerðu þau úttekt á gras - ræktartilraunum í samanburði við hitastig . Niðurstöðum þeirra hvað viðvíkur sprettu ber mjög vel sam - an við þær niðurstoður sem ég fékk , og sýna skýrt hversu spretta er háð hitastigi hér á landi . Þá hefur einnig verið kannað í tengslum við þetta hvað hiti þurfi að vera til að bygg nái þroska og eins hversu heitt þurfi að vera til að rauðgreni , sem vex víða í Nor - egi , nái að þrifast hér . Þeir Ólafur Dýrmundsson landnýtingarráðu - nautur og Jón Viðar Jónmundsson hafa einnig athugað áhrif veður - fars á fallþunga lamba í tengslum við þetta verkefni . Síðan er meiningin að hver hóp - ur um sig velji nokkur dæmi um veðurfar , bæði þekkt og óþekkt , og spái út frá þeim um afkomu í landbúnaði . Við höfum farið þá leið að taka dæmi um tvær þekkt - ar andstæður í veðurfari , kulda - skeið og hlýindaskeið , og svo veru - lega hitaaukningu sem gæti orðið er kolsýringur í andrúmslofti tvö - faldast . Eitthvert þýðingarmesta verk - efnið sem þessu tengist er svo að setja fram tillögur um hvernig hægt sé að bregðast við kulda - og hlýindaskeiðum í landbúnaði . Þetta er í höndum Bjarna Guð - mundssonar og mun hann vinna það í samráði við okkur hin . Miklar sveiflur í veðurfari Áreiðanlegar hitamælingar í Stykkishólmi eru til samfelldar frá 1845 . Ef skoðað er línurit sem sýnir hitabreytingar á þessu tíma - bili ( birt hér með viðtalsgreininni ) sést að á árunum frá 1859 til 1868 er hiti mjög undir meðallagi mið - að við tímabilið allt . Upp úr 1920 hefst hins vegar hlýindaskeið og stendur allt fram að 1% 5 . Ef tekin eru tiu heitustu ár og tiu köldustu ár á þessu tímabili höfum við dæmi um tvennar öfgar sem við þekkjum . Þá hðfum við reynt að spá fyrir um það hvað myndi gerast ef koltvísýringur í andrúmslofti tvö - faldaðist , sem gerst gæti á næstu öld , og mun hugsanlega hækka meðalhita á jörðinni um nokkrar gráður . — Má telja víst að þessi aukning koltvísýrings í andrúmslofti myndi leiða til hækkaðs hitastigs ? Menn hafa reynt að segja fyrir um loftslagsbreytingu sem verða myndi af þessum sökum með reiknilikönum . Nú vitum við að koltvísýringur í andrúmslofti hleypir vel í gegnum sig sólarljósi til jarðarinnar en drekkur í sig að nokkru leyti hitaútgeislun frá jarðaryfirborði . Margir hafa reynt að reikna út hitaaukninguna og fá misjafnar niðurstöður eftir þeim forsendum sem þeir gefa sér — allt frá því að hiti á jörðinni myndi hækka frá 1,5 gráðum og upp í 4. — Má telja að áreiðanlegt sé að hlýnandi loftslag fylgi í kjólfar aukn - ingar á koltvísýringi í andrúmsloft - inu ? Flest allar kannanir benda til þess — hins vegar er rétt að taka fram að vel getur hugsast að þeir sem staðið hafa að þessum spám séu allir haldnir sömu fordómun - um , og það getur jafnvel hugsast að tvöföldun koltvísýrings leiddi til lækkandi hitastigs eða hefði sáralítil áhrif . En hvað sem þessum áreiðan - leika líður benda niðurstöður þeirrar úrvinnslu , sem stofnunin hefur lagt til grundvallar , til þess að hitastigið hækkaði að meðaltali um 2 stig á jörðinni . Sennilegt er talið að á kaldtempruðu svæðun - um , t.d. hér á landi , myndi þá hitna mest en minna í hitabeltinu . Veðurfar og landbúnaður Ef við lítum á þessi dæmi um breytt veðurfar sem ég nefndi hér að framan er hægt að hugsa sér að afleiðingar yrðu þessar , með mikl um fyrirvörum : Kuldaskeið eins og við þekkjum f