Drómasýki er taugasjúkdómur sem veldur því að einstaklingur getur ekki haldist í svefn - eða vökuástandi í meira en nokkra klukkutíma í senn . Aðaleinkenni eru óstjórnleg þreyta á daginn , að vakna sífellt á nóttunni , svefnlömun , svefnhöfga ofskynjanir og kataplexía . Óstjórnleg þreyta getur komið í köstum eða að einstaklingar upplifa að þeir séu í einhverskonar móki sem þeir komast ekki út úr . Kataplexía er vöðvalömun sem kemur við geðshræringu , og hana upplifa yfir 60% einstaklinga með drómasýki . Hvað veldur drómasýki ? Drómasýki kemur til vegna vöntunar á taugum sem framleiða efni sem kallast orexín ( einnig kallað hypocretin ) . Þetta efni stuðlar að vökuástandi og heldur svefnhringnum í jafnvægi ásamt annarri líkamsstarfsemi , þ.á.m. blóðþrýstingi og efnaskiptum , en þegar framleiðsla efnisins er lítil sem engin fer svefnhringurinn í ójafnvægi og veldur einkennum drómasýki . Það geta verið margar ástæður fyrir að fólk þrói með sér drómasýki . Algengi drómasýki er breytilegt eftir svæðum , en talið er að 25 - 50 af hverjum 100.000 einstaklingum þjáist af drómasýki . Í Bandaríkjunum er talið að um helmingur einstaklinga með drómasýki séu enn ógreindir . Drómasýki finnst í bæði körlum og konum , í öllum þjóðarupprunum , en einkenni byrja oftast í barnæsku eða við kynþroskaaldur . Á hvaða aldri koma einkenni drómasýki fram ? Einkenni geta komið fram á hvað aldri sem er , en algengast er að einkenni komi fram í barnæsku , við kynþroskaaldur eða unglingsár . Greining getur tekið nokkur ár ( 2 - 50 ár ) vegna þekkingarleysis á sjúkdómnum . Hver eru einkenni drómasýki ? Drómasýki getur haft áhrif á lífsgæði einstaklingsins , þar á meðal atvinnumöguleika og félagslíf . Yngri einstaklingum geta fundist einkennin vandræðaleg og upplifa oft kvíða og þunglyndi , sérstaklega þegar þeir fá ekki stuðning frá sínum nánustu . Fimm aðal einkenni drómasýki eru : Yfirþyrmandi dagsyfja : þreyta sem er mikið meiri en bara syfja Kataplexía : máttleysi eða vöðvalömun sem getur komið fram við geðshræringar , svo sem hlátur eða þegar eitthvað kemur að óvörum Truflaður nætursvefn : það að vakna oft á nóttunni Svefn - og vökuofskynjanir : draumar eða ofskynjanir sem virðast mjög raunverulegar og skýrar og koma fram þegar farið er að sofa eða verið er að vakna Svefnlömun : að vakna á nóttunni og upplifa það að geta ekki hreyft sig Hvað er yfirþyrmandi dagsyfna ? Yfirþyrmandi dagsyfja er eitt af þeim einkennum sem allir einstaklingar með drómasýki upplifa . Svefnköst koma fram á hverjum degi , geta komið á hvaða tíma dags , án fyrirboða og eru óstjórnleg . Svefnköstin geta líka komið fram sem langvarandi syfja . Hvað er kataplexía ? Ekki allir með drómasýki þjást af kataplexíu . Kataplexía eru vöðvalömunarköst eða máttleysistilfinning í andliti , kjálka , hálsi , höndum og fótum , og kemur fram við geðshræringu . Það getur meðal annars verið við hlátur eða það að segja brandara , við reiði , þegar eitthvað kemur á óvart , eða aðrar sterkar tilfinningaupplifanir . Köstin geta komið oftar fram við þreytu eða í stressandi aðstæðum . Köstin geta varið allt frá nokkrum sekúntum upp í nokkrar mínútur . Kataplexían sem slík er ekki hættuleg . Hinsvegar getur einstaklingur sem fær sterkt kataplexíukast í óheppilegum aðstæðum átt það á hættu að slasast við að hrynja í gólfið . Stundum koma köstin fram sem væg eða smá máttleysi t.d. í andlitsvöðvum , hnjám eða höndum . Köstin geta einnig verið sterk , en þá missir viðkomandi allan mátt í vöðvum og getur ekki hreyft sig . Í þessu ástandi getur viðkomandi ekki svarað og jafnvel litið út fyrir að vera meðvitundarlaus , en er í raun með fulla með meðvitund og vakandi . Aukaeinkenni , samhliða þessum 5 skilgreindu einkennum drómasýki geta verið : ósjálfráð hegðun : þegar verið er að framkvæma eitthvað , til dæmis vanabundna rútínu , án þess að vera meðvitað á staðnum . Dæmi geta verið að vaska upp en vera í einhverskonar svefnmóti á meðan og muna síðan ekkert eftir því að hafa vaskað upp . að upplifa mjög mikla þreytu og / eða langvarandi orkuleysi , oft samhliða þunglyndi vandamál tengd minni , einbeitingu eða sjón að borða á nóttunni eða í lotum . að dreyma mikið , raunverulega drauma og muna þá í smáatriðum Hvernig er svefn einstaklinga með drómasýki frábrugðinn hefðbundnum svefni hjá einstaklingum sem eru ekki með drómasýki ? Hefðbundið svefnmynstur samanstendur af ca 8 klukkustundum af svefni sem fer fram í einni lotu , oftast á bilinu miðnætti til 8 á morgnanna . Svefnmynstrið hjá einstakling með drómasýki er hinvegar dreift yfir allar 24 klukkustundir sólahringinsing . Hefðbundinn svefntími hefst með ca 90 mínútum af non-Rem svefni áður en REM svefnhringurinn hefst , en hjá einstaklingum með drómasýki hefst REM svefninn oftast á innan við 5 mínútum og þar af leiðandi upplifir einstaklingurinn mjög meðvitaða og raunverulega drauma . Þetta er skilgreint sem ofskynjun . Er drómasýki sálfræðilegur eða geðrænn sjúkdómur ? Drómasýki er svefnsjúkdómur sem á rætur að rekja til taugakerfisins þar sem óregla er á hefðbundu svefnmynstri og heilinn getur ekki haldið vökuástandi né svefnástandi nema í nokkrar klukkustundir í senn . Sálræn vandamál geta komið til vegna erfiðleika við að glíma við einkenni drómasýki , viðmót annarra , skilningsleysi og misskilning á sjúkdómnum . Erfiðast er að búa við aðstæður þar sem aðstandendur gera sér ekki grein fyrir að dagsyfnan sem viðkomandi er að glíma við eru óstjórnleg , en ekki vegna áhugaleysis , þunglyndis eða leti . Einnig getur verið þreytandi að vera stanslaust að fá ábendingar frá öðrum um ýmis ráð , eins og að fara fyrr að sofa , drekka meira kaffi eða taka sig á , þegar það er ekki vandamálið . Stuðningsleysi getur valdið lágu sjálfstrausti og haft áhrif á persónuleg sambönd . Hægt er að vinna með öll þessi auka vandamál með því að auka fræðslu og stuðning við einstaklinga með drómasýki , fjölskyldur þeirra og aðra sem viðkomandi á í samskiptum við , í skóla , á vinnustað í heilbrigðiskerfinu og á öðrum stöðum . Drómasýki hefur ekki áhrif á greind . Einkenni drómasýki geta þó haft áhrif á námsgetu , þar sem stanslaus svefnköst og vöntun á djúpsvefni getur gert viðkomandi erfiðara fyrir með að halda einbeitingu og þar af leiðandi muna það sem átti sér stað á meðan svefnköstum eða tímabilum orkuleysi stendur . Mikilvægt er að börn með drómasýki fái greiningu sem allra fyrst til að hægt sé að koma í veg fyrir að einkenni hafi áhrif á viðkomandi í námi og félagslegum þroska . Það er ekki alltaf auðvelt að greina drómasýki , og því miður getur greining tekið langan tíma . Óstjórnleg svefnköst eru oftast fyrst að koma fram og eru aðaleinkenni þess að um sé að ræða drómasýki , en syfja er líka einkenni annarra sjúkdóma og því þarf oft að fara í gegnum langt ferli til að útiloka aðra sjúkdóma áður en komið er að drómasýki . Kataplexía er hinsvegar það einkenni sem á ekki við um aðra sjúkdóma og er því mjög sterk vísbending um drómasýki . Til að staðfesta greiningu er gerð svefnrannsókn og í sumum tilvikum mænustunga , og vefjaflokkagreining . Hvaða rannsóknir þarf að framkvæma til að greina drómasýki ? Fyrir utan að skoða einkenni , er gerð svefnrannsókn sem framkvæmd er á Landspítalanum ásamt öðrum tengdum rannsóknum : Svefnrannsóknin ( PSG - polysomnograph ) þar sem mældar eru heilabylgjur , súrefnismagn í blóði , hjartsláttur og öndun , ásamt hreyfingum í augum og fótum . Þetta próf greinir raskanir á svefnhringnum . MSLT próf eða Multiple Sleep Latency Test mælir hversu langan tíma það tekur einstakling að sofna , að fara úr vökuástandi yfir í svefn . SOREMP eða Sleep Onset REM Period er tímabil af REM svefni sem kemur fram á fyrstu 15 mínútum svefns ( mælt samhliða hinum prófunum ) og tvö slík tímabil benda til drómasýli . Í sumum tilvikum er gerð mænustunga til að mæla magn órexín / hypocretins í mænuvökva , en þeir sem þjást af drómasýki ásamt kataplexíu mælast með lítið sem ekkert órexín í mænuvökvanum . Hvað er Epworth svefnprófið ? Epworth Sleepiness scale er mælitæki sem notað er til að greina hversu líklegt er að viðkomandi sofni í hversdagslegum aðstæðum , og hjálpar til við að skilgreina hversu alvarlegur svefnvandinn er . Hvað er Swiss Narcolepsy scale ? Swiss Narcolepsy scale er mælitæki sem samanstendur af fimm spurningum og notað er til að mæla einkenni drómasýki og hvort um sé að ræða drómasýki með kataplexíu eða ekki . Hvernig miðar rannsóknum á drómasýki ? Margt hefur komið í ljós á síðustu árum og vísindamenn eru að sýna drómasýki meiri áhuga en áður . Verið er að skoða drómasýki út frá erfðafræðilegu sjónarhorni , taugafræðilegu og sem sjálfsofnæmis sjúkdóm . Vísindamenn telja einnig að aðrir umhverfislegir þættir , svo sem veirusýkingar og bakteríur geti haft áhrif , sem og veikindi , slys , stress og jafnvel hormónabreytingar , og að einstaklingar í ákveðnum vefjaflokkum séu líklegri til að þróa með sér drómasýki eða geti verið með undirliggjandi þætti sem gætu þróast yfir í drómasýki með tímanum . Hver eru langtíma áhrif drómasýki ? Áhrifin geta verið margskonar og haft áhrif á marga þætti í lífinu . Kataplexía getur takmarkað möguleika á líkamsrækt , orðið til þess að viðkomandi bæli tilfinningar til að koma í veg fyrir kataplexíuköst . Einnig getur viðkomandi forðast að umgangast fólk og dregur sig til baka félagslega til að koma í veg fyrir að lenda í vandræðalegum aðstæðum út af kataplexíu og svefnköstum . Einkenni kunna að takmarka atvinnumöguleika , og takmarkað sjálfstæði ef viðkomandi getur ekki ekið bíl , ásamt öðrum fjárhagslegum vandræðum . Í þessum aðstæðum er ekki óalgengt að fólk finni fyrir þunglyndi og einangri sig enn meira . Hefur drómasýki áhrif á lífslíkur einstaklinga ? Nei , lífslíkur eru þær sömu og annarra Er drómasýki sjaldgæfur sjúkdómur ? Talið er að algengi drómasýki sé 20 - 50 af hverjum 100.000 einstaklingum . Drómasýki hefur hinsvegar verið vangreind í langan tíma og líklegt er að allt að helmingur fólks með drómasýki sé enn ekki greindur . Hvernig er meðferð við drómasýki háttað ? Það er engin lækning við drómasýki svo meðferðir ganga út á að draga úr einkennum . Meðferðir geta verið lyfjameðferðir , en þá eru gefin örvandi lyf ( m.a . Modafinil / Provigil , Rítalin , amfetamín , concerta , efetrín .... ) til að halda vökuástandi en geðdeyfðarlyf í litlum skömmtum ( m.a. effexor , strattera , flúoxetín , venlaflaxín , reboxetín ) eru notuð við kataplexíu . Önnur lyf ( Xyrem , Sunosi ) hafa meira með orsök drómasýki gera , en fleiri lyf af þessu tagi eru í þróun . Lífsstílstengdar meðferðir geta verið atferlismeðferðir ( t.d hugræn atferlismeðferð ) , það að halda reglulega svefnrútínu , passa matarræði ( forðast sætt mataræði ) , skipuleggja tíma fyrir svefn reglulega yfir daginn og stunda reglulega hreyfingu . Hvað annað er mikilvægt að hafa í huga ? Það mikilvægasta fyrir einstakling með drómasýki er að fá skilning og stuðning frá aðstandendum og samstarfsfólki , en það er best gert með fræðslu og opinni umræðu .