Fornleifarannsóknir að Bergþórshvoli og leitin að Njálsbrennu Myndin er tekin af Magnúsi Ólafssyni af tveimur mönnum við fornleifarannsóknir að Bergþórshvoli , að öllum líkindum sumarið 1928 . Maðurinn vinstra megin á myndinni er Matthías Þórðarson þáverandi þjóðminjavörður og til hægri er ónafngreindur aðstoðarmaður við frágang viðarleifa til flutnings á Þjóðminjasafnið . Þetta voru ekki fyrstu fornleifarannsóknirnar að Bergþórshvoli . Sigurður Vigfússon , forstöðumaður Forngripasafnsins á árunum 1878 til 1892 , gróf prufuholur í bæjarhólinn á Bergþórshvoli sumrin 1883 og 1885 , og í yfirliti sínu yfir íslenska sögustaði frá 1877 hafði Kristian Kålund greint frá því að í matjurtagarði framan við bæjarhúsin hafi fundist öskulag og brenndar bronsþynnur . Kålund hafði jafnframt fregnir af því að áður hefði fundist brunnið torf við endurbyggingu húsa austast í bæjarhólnum . Hann var þó ekki sannfærður um að um leifar Njálsbrennu væri að ræða heldur gæti askan eins verið úr gömlum öskuhaugum sem voru við bæina . Njálssaga var aftur á móti hvatinn að rannsóknum Sigurðar og var hann þess fullviss að viðarleifar og annað sem fannst í prufholunum væru leifar Njálsbrennu . Meðal merkustu funda Sigurðar eru leifar mjólkurmats , hugsanlega skyrs , sem enn eru varðveittar á Þjóðminjasafninu . Árið 1926 var byggt nýtt íbúðarhús á bænum og var staðsetning þess austast í bæjarhólnum að ráði þjóðminjavarðar , sem áleit að með því væri minnst hætta á að fornleifum í hólnum yrði raskað . Þegar grafið var fyrir kjallara hússins kom í ljós öskulag í horni grunnsins og fundust þar ýmsir munir sem rekja má til miðalda , meðal annars lítil fjöl með rúnaletri . Vakti fundurinn mikla athygli og í kjölfarið var farið að huga að stærri rannsókn á Bergþórshvoli . Matthías fór þess á leit við Stjórnarráðið að veitt yrði opinbert fé til rannsóknarinnar og áætlaði að 5000 krónur þyrfti til uppgraftarins , flutnings gripa , frágangs þeirra og varðveislu , sem og viðeigandi frágangi á uppgraftarsvæðinu . Fjárveiting fékkst og sumarið 1927 var hafist handa við umfangsmikla rannsókn . Skemmst er frá því að segja að ekki fundust leifar Njálsbrennu , og heldur ekki þegar rannsóknum var haldið áfram 1928 og 1931 . Ekki var þó gefist upp á leitinni að ummerkjum Njálsbrennu og fyrir tilmæli Hins íslenzka fornritafélags gróf Kristján Eldjárn , síðar þjóðminjavörður , könnunarskurði víða um bæjarhólinn haustið 1950 . Vestan við rannsóknarsvæði Matthíasar fann Kristján brunaleifar og var á ný ráðist í stóra rannsókn sumarið 1951 . Brunaleifarnar reyndust vera af fjósi og sofnhúsi . Engir gripir fundust í brunaleifunum sem tímasett gætu brunann nákvæmlega en Kristján taldi húsin hafa brunnið í lok víkingaaldar . Kristján og Gísli Gestson gerðu rannsóknunum á Bergþórshvoli ítarleg skil í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1951 - 1952 og segir í lokaorðum þeirra að þó hvatinn að rannsóknunum hafi verið leitin að Njálsbrennu hafi rannsóknirnar ótvírætt gildi fyrir almenna menningarsögu . Ekki vildu þeir afskrifa Njálsbrennu með öllu og hófu þeir greinargerð sína með þessum orðum : „ Varla er þess að vænta , að fleiri uppgreftir verði gerðir á Bergþórshvoli fyrst um sinn , nema hið ólíklega gerðist , að brunaleifar af bæ Njáls fyndust á einhverjum stað í landareigninni , sem engum hefur komið í hug að leita á . “