Jóhannes Bjarki Urbancic Tómasson , meistaranemi í líffræði í Háskóla Íslands , var í tvo mánuði á Svalbarða í sumar við rannsóknir á vistfræði plantna á norðurslóðum . Fara þarf mjög varlega vegna ísbjarna og hvellhettur , riffill og neyðarblys eru alltaf meðferðis þegar farið er út fyrir bæinn . „ Markmiðið var að öðlast reynslu í því að stunda rannsóknir á heimskautasvæðum , enda er margt öðruvísi í umhverfinu þar en annars staðar í heiminum . Þar er til dæmis sífreri í jarðveginum , sem er nokkurs konar íshella sem liggur stutt undir yfirborði jarðvegarins og kemur þar í veg fyrir að vatn og rætur plantna komist ofan í jarðveginn . Jarðvegurinn getur því heldur ekki drukkið í sig vatn svo vatn flæðir um á yfirborðinu svo það er auðvelt að verða blautur í fæturna ef maður gáir ekki að sér , “ útskýrir Jói , eins og hann er jafnan kallaður , en leiðbeinandi hans í meistaranáminu benti honum á sumarnámskeið sem er kennt við Háskólasetrið á Svalbarða , UNIS – University Centre in Svalbard . Námskeiðið fól í sér nokkurra daga undirbúningsvinnu áður en haldið var í rannsóknarferð með skipi um allan eyjaklasann . Þar gefst nemendunum tækifæri á að gera merkilegar rannsóknir á vistkerfi norðurhjarans undir handleiðslu sérfræðinga . „ Ég um borð í rannsóknarskipinu að taka mynd . “ „ Ingibjörg Svala Jónsdóttir , prófessor í vistfræði , hefur verið með rannsóknir á Svalbarða og hún talaði mjög fallega bæði um þetta námskeið og um staðinn sem slíkan . Ég held að það hafi ekki síður verið aðkallandi fyrir mig að fá að komast í snertingu við náttúruna eins og hún er hvað fjarlægust umsvifum mannsins . Kannski eins og við mátti búast var helsta viðfangsefni námskeiðsins að reyna að komast að því hvernig vistkerfi heimskautanna munu bregðast við loftslagshamförunum sem eiga sér nú stað . Þetta er flókið viðfangsefni en spennandi viðureignar , sérstaklega vegna þess að sífrerinn á norðurslóðum geymir stóran hluta af þeim gróðurhúsalofttegundum sem líklegt er að muni losna út í andrúmsloftið á næstunni . Það , hvernig vistkerfi norðurslóða munu breytast á komandi árum , og hvernig það mun hafa áhrif á sífrerann , er einn af lykilþáttunum þegar kemur að því að spá um afdrif jarðarinnar . Það er þess vegna bæði mjög spennandi að fá að taka þátt í svona rannsókn , en kannski líka svolítið yfirþyrmandi . “ Í nálægð við ísbirni Á námskeiðinu voru um 20 nemendur frá ýmsum löndum og háskólasetrið er í Longyearbyen , stærsta bænum á Svalbarða . Ef farið er út fyrir hann þarf fólk að hafa meðferðis hvellhettur , riffil og neyðarblys . „ Þegar maður fór eitthvað út fyrir bæinn reyndi maður að gera það í hópum og þá var yfirleitt að minnsta kosti einn sem stóð vörð til að gá að ísbjörnum . Það er hins vegar óhætt að ganga um óvopnaður innanbæjar . Sem betur fer er frekar sjaldgæft að ísbirnir séu til vandræða . Yfirleitt verður fólk þeirra vart á löngu færi og auðvelt er að fæla þá í burtu með hvellhettum eða blysum . Ég þekki engan nemanda sem hefur þurft að skjóta með riffli að ísbirni . Það er hins vegar ekki langt síðan stúlka fórst rétt fyrir utan Longyearbyen í ísbjarnaráras og önnur slapp naumlega undan með því að stökkva niður hátt klettabelti . Maður er meðvitaður um að hættan er alltaf handan við hornið en það er hluti af því að stunda rannsóknir í náttúrunni og maður þarf bara að fara þeim mun varlegar í staðinn , “ segir Jói . „ Þýskt tökulið mætti til að mynda okkur einn daginn sem hluta af heimildaþætti um loftslagsbreytingar . “ „ Í íbúðahúsunum eru bækur í anddyrinu þar sem maður skráir niður ferðaplönin sín áður en maður fer út og hvenær áætluð heimkoma er . Ef eitthvað skyldi koma upp á og maður kemur ekki heim á skráðum tíma er hægt að fletta upp í þeim bókum til að hefja leit að manni . “ Aðeins einu sinni í ferðinni lentu Jói og félagar hans í nálægð við ísbjörn . „ Hópurinn minn fór í rannsóknarferð lengra norður en Longyearbyen til þess að safna sýnum . Þarna eru auðvitað engir vegir svo við vorum 10 daga á skipi að flakka um eyjaklasann . Við gistum í skipinu en á morgnana fórum við í land með litlum gúmmíbátum sem gátu bara ferjað nokkra í einu . Í fyrsta bát fóru alltaf þeir sem voru í blautgalla eða með riffla . Einn daginn ætluðum við að reyna að lenda í lítilli vík undir fuglabjargi og þennan dag var ég einmitt í fyrsta báti í land . „ Það hefði getað farið illa ef við hefðum farið þarna í land án þess að verða bjarnarins vör . “ Við vorum auðvitað búin að grannskoða strandlengjuna með kíki áður en við fórum af stað en það var samt ekki fyrr en á leiðinni í land sem við fengum neyðarkall í talstöðina að það væri ísbjörn með hún bak við klett inni í víkinni sem við ætluðum að lenda í . Sem betur fer heyrðum við kallið og gátum snúið bátnum við og farið aftur um borð í skipið . Það hefði getað farið illa ef við hefðum farið þarna í land án þess að verða bjarnarins vör . Við breyttum svo bara planinu okkar þennan dag og fórum á annan stað og sendum út boð til annarra rannsóknahópa á svæðinu að þarna væri ekki óhætt að fara um . “ Fór á „ heimskautaeyðimörkina “ Jói segir að ferðin í heild sinni hafi verið alveg ótrúlega skemmtileg . „ Flestir sem búa á Svalbarða eru ungir vísindamenn sem vinna að umhverfisrannsóknum þarna . Stemningin er þess vegna mjög góð því flestir hugsa á svipuðum nótum og fást við sömu vandamál í sínum störfum . Nánast allir sem búa á Svalbarða búa í Longyearbyen þar sem við vorum . Þetta er lítið samfélag og maður er fljótur að kynnast fólki , “ segir Jói sem bjó í gömlum kolanámumannabústað þar sem voru herbergi fyrir nemendur . Húsið er innarlega í dalnum sem Longyearbyen stendur í og það var um 30 mínútna gangur þangað að háskólasetrinu . „ Staðurinn er mjög fallegur , innst í dalnum eru tveir skriðjöklar sem skríða niður í dalinn og hlíðar fjallanna eru brattar . Á veturna þarf stundum að rýma húsin á þessu svæði vegna snjóflóðahættu og eitt húsið brotnaði í óveðri um jólin fyrir nokkrum árum , sem betur fer án þess að nokkrum yrði meint af . Á sumrin er hins vegar ekki hætta á svona óveðrum þannig ég gat sofið rólegur . “ Jói var á Svalbarða á heimskautadegi en þá er bjart allan sólarhringinn . „ Við Íslendingar könnumst ágætlega við það að hafa bjart á nóttunni en þarna sást raunverulega ekki munur á degi og nóttu . Það voru auðvitað viðbrigði að hafa svona mikla sól á nóttunni . Maður þurfti jafnvel að stilla vekjaraklukku til að minna sig á að fara að sofa . Mér fannst mjög þægilegt að hafa alltaf svona bjart en margir áttu erfitt með svefn . Hins vegar get ég ímyndað mér að það sé mjög erfitt að vera þarna yfir háveturinn þegar sólin rís ekki í nokkra mánuði . “ „ Ég og rannsóknarhópurinn minn . Við skoðuðum þróun plantna á heimskautasvæðum . “ Jói var mestan hluta dvalarinnar í Longyearbyen en fór í áðurnefnda rannsóknarferð þar sem siglt var um eyjaklasann eins og komist var vegna hafíss . „ Við komumst upp fyrir 80° N þar sem er að finna nyrsta landvistkerfi jarðar – „ heimskautaeyðimörkina “ eða „ lífbelti A “ eins og það er kallað á vísindamáli . Fyrir utan rannsóknarsiglinguna fór ég ekki nema bara í fjallgöngur og gönguferðir í næstu dali við Longyearbyen . Á Svalbarða eru nánast engir vegir og þeir vegir sem eru til staðar eru erfiðir yfirferðar og liggja ekki nema nokkra kílómetra frá bænum . Ferðamenn sem koma óundirbúnir til Svalbarða átta sig ekki alltaf á þessu . Til þess að komast um þurfa þeir að taka skip , þyrlu eða fara fótgangandi með vopnaðan leiðsögumann . “ Víða soltin hreindýr Jóa fannst heillandi að upplifa heilu dagana í nánast ósnortnum víðernum þar sem ekki sást til áhrifa mannshandarinnar . „ Það var ekki verra að fá að vinna að rannsóknum sem leiða í ljós nýja þekkingu í því hvað framtíð heimskautsins ber í skauti sér . Mér fannst sérstaklega skemmtilegt að fá að upplifa þetta með hóp af fólki sem var í sömu sporum og ég og hugsaði á sama hátt . Þetta hefði ekki verið söm upplifun án þeirra . Erfiðast fannst mér að vera sífellt áminntur um hvernig maðurinn hefur farið með jörðina . Loftslagshamfarir ollu því að síðasta vetur höfðu komið mikil hlýindi í desember svo hitastigið fór upp fyrir 0°C og mikið rigndi , nokkuð sem á ekki að gerast svo norðarlega . Vegna þessa bráðnaði snjór í desember og fraus svo aftur sem klakalag ofan á snjónum og hreindýr gátu ekki krafsað sig í gegnum klakann . Þessi vetur var hreindýrum sá versti sem menn þekkja sögur af og hvert sem maður fór fann maður hræ af soltnum hreindýrum , “ segir Jói og bætir við að áminningarnar hafi verið endalausar . „ Fyrir utan gluggann minn bjuggu tegundir sem eru annaðhvort útdauðar eða að hverfa frá Íslandi vegna hlýnunar , til dæmis voru björgin fyrir ofan hlíðina þéttsetin haftyrðli , litlum krúttlegum fiðurhnoðra sem verpir ekki lengur við Ísland vegna hlýnunar . Svo óx fjallkrækill fyrir utan hjá mér , planta sem hverfur væntanlega af Íslandi fyrir fullt og allt á næstunni vegna hlýnunar . „ Jafnvel á fjarlægum ströndum Svalbarða gat maður safnað saman heilum haugi af rusli sem hafði skolað á land . “ Fleira kom svo til . Jafnvel á fjarlægum ströndum Svalbarða gat maður safnað saman heilum haugi af rusli sem hafði skolað á land . Mengunarefni safnast fyrir á norðurslóðum og valda usla í fæðuvefnum þar . “ „ Þurfum að breyta okkar háttum strax “ Samhliða náminu vinnur Jói við rannsóknir og kennslu í HÍ og að auki í fræðsludeild Fjölskyldu - og húsdýragarðsins þar sem hann tekur á móti grunnskólum og leikskólum . Hann er einnig liðtækur í borðtennis og hefur unnið marga titla á þeim vettvangi . „ Ég hef spilað borðtennis síðan ég var smástrákur . Mamma og pabbi kynntust í borðtennis og við systkinin , þrír strákar og ein stelpa , höfum öll spilað borðtennis og meira að segja öll orðið Íslandsmeistarar í unglingaflokkum . Ég spila og æfi enn þá bæði með landsliðinu og félaginu mínu BH í Hafnarfirði . Það gekk allt eins og í sögu hjá mér á síðasta tímabili og við í Hafnarfirðinum höfum titil að verja . Ég mæti aftur á keppnisvöllinn í haust . “ „ Mamma og pabbi kynntust í borðtennis og við systkinin , þrír strákar og ein stelpa , höfum öll spilað borðtennis og meira að segja öll orðið Íslandsmeistarar í unglingaflokkum . “ En hvaðan kemur nafnið Urbancic ? „ Nafnið kemur frá Austurríki . Langafi minn og -amma flúðu hingað með börnin sín í seinni heimstyrjöldinni og náðu að koma sér fyrir . Síðan þá hefur ættin dreift aðeins úr sér aftur , einhverjir sneru aftur til Austurríkis , aðrir fóru til Bandaríkjanna en afi minn hélt til hér áfram með foreldrum sínum . Við erum nokkuð mörg hérna á Íslandi og það er líklegt að fólk í tónlist eða leiklist hafi heyrt um eða þekki einhverja af Urbancic-ættinni . “ „ Hópsfélagi minn á ísbjarnavakt á meðan á sýnatöku stóð . Útsýnið er ekki amalegt þarna . “ Hann segist hafa lært heilmikið um sjálfan sig við dvölina á Svalbarða . „ Ég hafði heyrt marga segja það áður en þeir fóru til Svalbarða eða í svipaða rannsóknarför og ég trúði því eiginlega ekki fyrr en ég fór . Maður öðlast þá sýn á heiminn , að maðurinn verði að bera meiri virðingu fyrir jörðinni . Við vitum alveg hvað við erum að gera jörðinni og þurfum að breyta okkar háttum strax , “ segir Jói ákveðinn . Hann mun síðan klára námið á næstunni og er ekki farinn að skipulegggja næstu skref . „ Ég mun halda áfram að taka á móti skólum og leikskólum í Húsdýragarðinum í vetur og svo í Sjóferðum um sundin í vor sem er stutt sjósigling sem er í boði fyrir grunnskóla í Faxaflóanum . Annað mun bara koma í ljós . Ég hef yfirleitt of mikið að gera en of lítið svo ég hef ekki áhyggjur af því að enda verkefnalaus í framtíðinni , “ segir hann að lokum .