Landsreikningurinn 1892 . Hér eru nokkur fróðlegustu atriðin úr þeim reikningi , er landshöfðingi hefir gert svo vel að gefa kost á að yfirfara í því skyni , þótt ekki sé endurskoðaður . Af vegabótafénu hefir verið varið nál . 32.300 kr. til vegagerðar á 5 stöðum : a ) Ölfusvegurinn : frá Varmá að Kögunarhól og austur með Ingólfsfjalli kr. 11.622 b ) Í Húnavatnssýslu : á Miðfjarðarhálsi , í Vatnsdalshólum og víðar ¿ . . kr. 11.480 c ) Í Norðurárdal frá Selöxl að Hvammsmúla ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ . kr. 1.245 d ) Milli Akureyrar og Oddeyrar ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ . kr. 4.000 e ) Frá Gilsferju að Vaðlaheiði í Eyjafirði ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ... kr. 4.000 Ísafold , 13. janúar 1894 , 21. árg. , 2. tbl. , bls. 6 : Þorlákur Guðmundsson útskýrir andstöðu sína við brúartoll á Ölfusárbrú og Þjórsárbrú . Brúarflugan . Á söguöldinni sendu menn flugumenn til höfuðs óvinum sínum , þegar þeir af einhverjum ástæðum ekki treystust að ganga beint framan að þeim og ráða þannig niðurlögum þeirra . Samt voru það vanalega ekki mestu menn sinnar tíðar eða bestu , sem það gerðu . Nú senda menn blaðaflugur til höfuðs mönnum . En eins og flugumönnum misheppnaðist að geta unnið á mönnum , þannig fer og fyrir blaðaflugunum . Ein af þessum flugum er brúarflugan , sem send er út í " Þjóðólfi " . Sumri hafa getið þess til , að hún væri mér send ; um það skal ég engum getum leiða ; en það er víst , að hún ekki tollir í hárinu á mér , hvað þá meira . Hitt er nú orðið ljóst , að hún er send til höfuðs Árnesingum í heild sinni , þeim til óvirðingar og vissum framtíðar - og framfaramálum héraðs þess til stórtjóns ; að því skal ég leiða rök á öðrum stað og tíma , ef ég endist til . " Sveitabóndinn " og " Grímsnesingurinn " hafa nú rækilega vængbrotið flugu þessa , og kann ég þeim báðum bestu þakkir fyrir , einkum vegna sóma og gagns Árnesinga . Samt vil ég nokkrum athugasemdum við það bæta , er þeir hafa sagt . - " Þjóðólfur " segir , að þessu gæslugjaldi hafi verið dembt á tvö sýslufélög að þeim óvörum . Þetta er með öllu ranghermt . Jafnskjótt og frumvarpið um brúargjörð á Ölfusá var samþykkt af þinginu 1887 , þá var þetta toll - og gæslumál þar með komið á dagskrá , því að þar stendur : " Um kostnað brúnni til viðhalds skal síðar ákveða með lögum " , og í næstu grein á undan : " Þegar brúin væri komin á , þá yrði með lögum fyrirskipað um gæsluna og viðhaldið , en aldrei við að búast , að héruðin mundu með öllu sleppa , og þau hafa sloppið betur en nokkur gat við búist á þeim tíma . Samt tekur enginn til máls af hlutaðeigendum . Það er fyrst að herra Tryggvi Gunnarsson skrifar um þetta og heldur fram tolli og brúarverði , og ég er sá eini , sem þá svara og hefi á móti tolli og brúarverði , en held fram lausagæslu og enginn af hlutaðeigendum leggur orð í belg , með eða mót hvorugum . Á þinginu 1889 var borið upp frumvarp í neðri deild um , að brúa báðar árnar , og jafnframt að tolla þær , en að nema úr gildi lög um brú á Ölfusá 3. maí s . á . Frumvarp þetta var jafnharðan fellt , og þar með hafði neðri deild Alþingis sagt : Brúartoll vil ég ekki . Það , sem ég hefi á bent , hefði átt að geta vakið hlutaðeigendur til að taka til máls . Mál þetta hefir því verið 6 ár á dagskrá . Þetta er því allt saman á eftir tímanum . Þegar ég lýsti því yfir á síðasta kjörþingi Árnessýslu , að ég væri á móti brúartolli , þá var það af þeirri ástæðu , að ég vildi ekki leyna kjósendur því , að ég hefði í engu breytt skoðun minni á þessu máli . Bera mundu menn vopn á mig , ef ég væri hlífarlaus . Það má eins vel segja , að brúnni hafi verið dembt á Ölfusá að sýslufélögum þessum óvörum . Það var eins með það frumvarp og gæslufrumvarpið , að það var samið á sama þinginu og það gekk fram á , og aldrei gengið fyrir hvers manns dyr með það og aldrei borið upp á neinum fundi , enda eru þetta beinar afleiðingar af því , að Ölfusá var brúuð ; ef hún væri óbrúuð enn , þá hefði ekki þurft að kveikja þessa flugu og senda hana út . Að segja , að gjald þetta sé héruðunum ofvaxið , er sama sem að segja , að íbúar þessara héraða annað tveggja ekki geti eða vilji neitt af mörkum leggja til þess að fá aðra eins samgöngubót og Ölfusárbrúin er , og ætla ég , að hinum betri mönnum í þessum héruðum þyki sér lítill sómi gjör . Eins og þetta er á eftir tímanum , eins er það á undan tímanum . Lög þessi eru enn ekki staðfest og því ekki komin til framkvæmda . Verður því ekki sagt , hvað þetta gjald verður hátt . Ég ætla , að því megi treysta , að landshöfðingi geri ekki sýslunum það dýrara en þörf krefur , því hann hefir sýnt lofsverðan áhuga á þessum brúarmálum og vegabótum í heild sinni , og hans ljósu rökfærslu var það með fram að þakka , að tollinum varð afstýrt . Það er annars sorglegt , þegar menn hafa eftir margra ára stríð fengið annan eins dýrgrip , aðra eins samgöngubót , sem Ölfusárbrúin er , að brúka hana þá til að uppkveikja hreppapólitík til að sá þessu öðru versta illgresi í þjóðakurinn sem gengur næst trúleysi og guðleysi . Þetta gæslugjald ætti að vera það gjald , sem menn greiddu með mestri ánægju , jafnvel sá , sem minnst not hefir af brúnum . Menn vita þó , til hvers því er verið , og að því er ekki fleygt í einhverja bitlingsvömbina . Og það er sannarlegt gleðiefni fyrir Árnesinga og Rangæinga , að geta nú sýnt þá miklu gestrisni , að bjóða öllum , fjáðum sem févana , innlendum og útlendum , að fara toll laust og tafarlaust yfir þessar stórár . Það er ekki líklegt , að þessi fluga muni vel þrífast í Rangárvallasýslu , enda er nú farið að hreifa því , að það hérað megi vel við una , því að flestir hreppar Rangárvallasýslu noti báðar brýrnar . ( Svari þeir því ) . Það skyldi þá vera eitt hið mest þarfaverk nú , að vekja upp ríg á milli héraðsmanna út úr þessu gjaldi , sem frá því fyrsta hafa fylgst að í þessu brúarmáli sem ein héraðsheild . Á síðasta þingmálafundi Árnesinga var þess óskað , að Þjórsá yrði brúuð með vægustum kjörum fyrir sýslurnar , og það sýndi , að fundurinn hafði báðar sýslurnar fyrir augum sem eina heild , eins og jafnan hefir verið í þessu máli . Þeir , sem þessa flugu hafa út sent vita líklega ekki , eða þá vilja ekki á loft halda , að þingið 1893 hafi nett gert fyrir þessi héruð annað en að leggja á þetta hróplega gæslugjald . Það er þó þess vert , að á það sé minnst . Þó að frumvarpið um brú á Þjórsá hefði verið sniðið eftir lögum um brú á Ölfusá , mundi ekki hafa þótt hyggilegt að hafna því . En hvað verður ? Stjórnin leggur það til , að landssjóður leggi út 75.000 kr. endurgjaldslaust , og þingið samþykkir það í einu hljóði . Var það ekki meira ? Lítið er það . Til að laga Hellisheiði er gert ráð fyrir að þurfa muni 50.000 kr. , og mun verða byrjað á því verki á næsta sumri , og líklega lokið við það á öðru sumri ( 1895 ) . Er þá þar með búið ? Nei . Vér eigum von á nýjum vegalögum ; eftir þeim á að leggja akbraut austur í Rangárvallasýslu og akbraut af Eyrarbakka upp Árnessýslu , og þess mun ekki verða langt að bíða , að sú braut verði lögð upp að brúnni hjá Selfossi . Skyldi ekki líka þurfa að kvarta undan því , ef landssjóður tekur Melabrúna af vegasjóði Árnessýslu ? Og eftir sömu lögum á að lagfæra veginn og gera akfæran til Þingvalla og áleiðis til Geysis . Það er annars ekki svo þægilegt , að skjóta á einstaka fugla , þó að menn hafi sérstaklega hug á þeim , þegar þeir eru í þéttum hópum ; það er óvíst , að hinir sleppi óskemmdir . Það er ekki svo hægt , að ámæla einstökum þingmönnum fyrir sérstök lög svo , að ekki sé gengið inn á þingið allt , þegar lögin eru samþykkt nálega í einu hljóði . Ég skrifa ekki þessa athugasemd til að verja mig sem þingmann í brúarmálinu , hvorki fyr né síðar . Um hinn nýja skatt , sem " Þjóðólfur " stingur upp á , hefir þegar verið nóg sagt til að benda þjóðinni á , hvað aðgengilegur hann er . Það er ekki ólíklegt , að sú tillaga lognist út af og verði aldrei á þing borin , en komi hún þar , segir þingsagan frá því , hvaða viðtökur hún fær . Það er eins og það sé um að gera , að fá einhvern nýjan skatt á þjóðina , til að bæta úr peningaskortinum og verslunarvandræðunum ! En landssjóður mun ekki vera í féþurð , svo að neinar brýnar þarfir til bera að íþyngja búnaðinum . Það dylst engum , að ritstjóri " Þjóðólfs " hefir ýmislegt að athuga við mig fremur en aðra menn . Það er auðséð , að honum hefir ekki verið orðið vel við , þegar hann rak sig á nafn mitt hjá sveitabóndanum , því í stað þess að hrekja " Sveitabóndann " með ástæðum , þá veitir hann sér með sínum alþekkta hógværa og netta rithætti inn á ritstjóra Ísafoldar , og lætur mig svo njóta af góðréttunum . Honum hefði vart orðið meira um þótt það slys hefði til viljað , að hann hefði sest á heitan broddnagla og í sama bili gleypt í sig óafvitandi megnustu ólyfjan , og haft ástæðu til að kenna mér um , að ég hefði með töfrum glapið honum gætni og sýn . Það má annars vera gleðilegt fyrir hans merkilegu kennara við prestaskólann , að lesa eða heyra lesið sumt af því , sem hann prenta lætur úr sínum penna . Hann byrjaði að athuga mig á " almannafriðnum " og endar líklega á almanna-ófriðnum . Ritað á gamlársdag 1893 . Þorlákur Guðmundsson . Landsreikningurinn 1892 . Hér eru nokkur fróðlegustu atriðin úr þeim reikningi , er landshöfðingi hefir gert svo vel að gefa kost á að yfirfara í því skyni , þótt ekki sé endurskoðaður . Af vegabótafénu hefir verið varið nál . 32.300 kr. til vegagerðar á 5 stöðum : a ) Ölfusvegurinn : frá Varmá að Kögunarhól og austur með Ingólfsfjalli kr. 11.622 b ) Í Húnavatnssýslu : á Miðfjarðarhálsi , í Vatnsdalshólum og víðar ¿ . . kr. 11.480 c ) Í Norðurárdal frá Selöxl að Hvammsmúla ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ . kr. 1.245 d ) Milli Akureyrar og Oddeyrar ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ . kr. 4.000 e ) Frá Gilsferju að Vaðlaheiði í Eyjafirði ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ¿ ... kr. 4.000 Ísafold , 13. janúar 1894 , 21. árg. , 2. tbl. , bls. 6 : Þorlákur Guðmundsson útskýrir andstöðu sína við brúartoll á Ölfusárbrú og Þjórsárbrú . Brúarflugan . Á söguöldinni sendu menn flugumenn til höfuðs óvinum sínum , þegar þeir af einhverjum ástæðum ekki treystust að ganga beint framan að þeim og ráða þannig niðurlögum þeirra . Samt voru það vanalega ekki mestu menn sinnar tíðar eða bestu , sem það gerðu . Nú senda menn blaðaflugur til höfuðs mönnum . En eins og flugumönnum misheppnaðist að geta unnið á mönnum , þannig fer og fyrir blaðaflugunum . Ein af þessum flugum er brúarflugan , sem send er út í " Þjóðólfi " . Sumri hafa getið þess til , að hún væri mér send ; um það skal ég engum getum leiða ; en það er víst , að hún ekki tollir í hárinu á mér , hvað þá meira . Hitt er nú orðið ljóst , að hún er send til höfuðs Árnesingum í heild sinni , þeim til óvirðingar og vissum framtíðar - og framfaramálum héraðs þess til stórtjóns ; að því skal ég leiða rök á öðrum stað og tíma , ef ég endist til . " Sveitabóndinn " og " Grímsnesingurinn " hafa nú rækilega vængbrotið flugu þessa , og kann ég þeim báðum bestu þakkir fyrir , einkum vegna sóma og gagns Árnesinga . Samt vil ég nokkrum athugasemdum við það bæta , er þeir hafa sagt . - " Þjóðólfur " segir , að þessu gæslugjaldi hafi verið dembt á tvö sýslufélög að þeim óvörum . Þetta er með öllu ranghermt . Jafnskjótt og frumvarpið um brúargjörð á Ölfusá var samþykkt af þinginu 1887 , þá var þetta toll - og gæslumál þar með komið á dagskrá , því að þar stendur : " Um kostnað brúnni til viðhalds skal síðar ákveða með lögum " , og í næstu grein á undan : " Þegar brúin væri komin á , þá yrði með lögum fyrirskipað um gæsluna og viðhaldið , en aldrei við að búast , að héruðin mundu með öllu sleppa , og þau hafa sloppið betur en nokkur gat við búist á þeim tíma . Samt tekur enginn til máls af hlutaðeigendum . Það er fyrst að herra Tryggvi Gunnarsson skrifar um þetta og heldur fram tolli og brúarverði , og ég er sá eini , sem þá svara og hefi á móti tolli og brúarverði , en held fram lausagæslu og enginn af hlutaðeigendum leggur orð í belg , með eða mót hvorugum . Á þinginu 1889 var borið upp frumvarp í neðri deild um , að brúa báðar árnar , og jafnframt að tolla þær , en að nema úr gildi lög um brú á Ölfusá 3. maí s . á . Frumvarp þetta var jafnharðan fellt , og þar með hafði neðri deild Alþingis sagt : Brúartoll vil ég ekki . Það , sem ég hefi á bent , hefði átt að geta vakið hlutaðeigendur til að taka til máls . Mál þetta hefir því verið 6 ár á dagskrá . Þetta er því allt saman á eftir tímanum . Þegar ég lýsti því yfir á síðasta kjörþingi Árnessýslu , að ég væri á móti brúartolli , þá var það af þeirri ástæðu , að ég vildi ekki leyna kjósendur því , að ég hefði í engu breytt skoðun minni á þessu máli . Bera mundu menn vopn á mig , ef ég væri hlífarlaus . Það má eins vel segja , að brúnni hafi verið dembt á Ölfusá að sýslufélögum þessum óvörum . Það var eins með það frumvarp og gæslufrumvarpið , að það var samið á sama þinginu og það gekk fram á , og aldrei gengið fyrir hvers manns dyr með það og aldrei borið upp á neinum fundi , enda eru þetta beinar afleiðingar af því , að Ölfusá var brúuð ; ef hún væri óbrúuð enn , þá hefði ekki þurft að kveikja þessa flugu og senda hana út . Að segja , að gjald þetta sé héruðunum ofvaxið , er sama sem að segja , að íbúar þessara héraða annað tveggja ekki geti eða vilji neitt af mörkum leggja til þess að fá aðra eins samgöngubót og Ölfusárbrúin er , og ætla ég , að hinum betri mönnum í þessum héruðum þyki sér lítill sómi gjör . Eins og þetta er á eftir tímanum , eins er það á undan tímanum . Lög þessi eru enn ekki staðfest og því ekki komin til framkvæmda . Verður því ekki sagt , hvað þetta gjald verður hátt . Ég ætla , að því megi treysta , að landshöfðingi geri ekki sýslunum það dýrara en þörf krefur , því hann hefir sýnt lofsverðan áhuga á þessum brúarmálum og vegabótum í heild sinni , og hans ljósu rökfærslu var það með fram að þakka , að tollinum varð afstýrt . Það er annars sorglegt , þegar menn hafa eftir margra ára stríð fengið annan eins dýrgrip , aðra eins samgöngubót , sem Ölfusárbrúin er , að brúka hana þá til að uppkveikja hreppapólitík til að sá þessu öðru versta illgresi í þjóðakurinn sem gengur næst trúleysi og guðleysi . Þetta gæslugjald ætti að vera það gjald , sem menn greiddu með mestri ánægju , jafnvel sá , sem minnst not hefir af brúnum . Menn vita þó , til hvers því er verið , og að því er ekki fleygt í einhverja bitlingsvömbina . Og það er sannarlegt gleðiefni fyrir Árnesinga og Rangæinga , að geta nú sýnt þá miklu gestrisni , að bjóða öllum , fjáðum sem févana , innlendum og útlendum , að fara toll laust og tafarlaust yfir þessar stórár . Það er ekki líklegt , að þessi fluga muni vel þrífast í Rangárvallasýslu , enda er nú farið að hreifa því , að það hérað megi vel við una , því að flestir hreppar Rangárvallasýslu noti báðar brýrnar . ( Svari þeir því ) . Það skyldi þá vera eitt hið mest þarfaverk nú , að vekja upp ríg á milli héraðsmanna út úr þessu gjaldi , sem frá því fyrsta hafa fylgst að í þessu brúarmáli sem ein héraðsheild . Á síðasta þingmálafundi Árnesinga var þess óskað , að Þjórsá yrði brúuð með vægustum kjörum fyrir sýslurnar , og það sýndi , að fundurinn hafði báðar sýslurnar fyrir augum sem eina heild , eins og jafnan hefir verið í þessu máli . Þeir , sem þessa flugu hafa út sent vita líklega ekki , eða þá vilja ekki á loft halda , að þingið 1893 hafi nett gert fyrir þessi héruð annað en að leggja á þetta hróplega gæslugjald . Það er þó þess vert , að á það sé minnst . Þó að frumvarpið um brú á Þjórsá hefði verið sniðið eftir lögum um brú á Ölfusá , mundi ekki hafa þótt hyggilegt að hafna því . En hvað verður ? Stjórnin leggur það til , að landssjóður leggi út 75.000 kr. endurgjaldslaust , og þingið samþykkir það í einu hljóði . Var það ekki meira ? Lítið er það . Til að laga Hellisheiði er gert ráð fyrir að þurfa muni 50.000 kr. , og mun verða byrjað á því verki á næsta sumri , og líklega lokið við það á öðru sumri ( 1895 ) . Er þá þar með búið ? Nei . Vér eigum von á nýjum vegalögum ; eftir þeim á að leggja akbraut austur í Rangárvallasýslu og akbraut af Eyrarbakka upp Árnessýslu , og þess mun ekki verða langt að bíða , að sú braut verði lögð upp að brúnni hjá Selfossi . Skyldi ekki líka þurfa að kvarta undan því , ef landssjóður tekur Melabrúna af vegasjóði Árnessýslu ? Og eftir sömu lögum á að lagfæra veginn og gera akfæran til Þingvalla og áleiðis til Geysis . Það er annars ekki svo þægilegt , að skjóta á einstaka fugla , þó að menn hafi sérstaklega hug á þeim , þegar þeir eru í þéttum hópum ; það er óvíst , að hinir sleppi óskemmdir . Það er ekki svo hægt , að ámæla einstökum þingmönnum fyrir sérstök lög svo , að ekki sé gengið inn á þingið allt , þegar lögin eru samþykkt nálega í einu hljóði . Ég skrifa ekki þessa athugasemd til að verja mig sem þingmann í brúarmálinu , hvorki fyr né síðar . Um hinn nýja skatt , sem " Þjóðólfur " stingur upp á , hefir þegar verið nóg sagt til að benda þjóðinni á , hvað aðgengilegur hann er . Það er ekki ólíklegt , að sú tillaga lognist út af og verði aldrei á þing borin , en komi hún þar , segir þingsagan frá því , hvaða viðtökur hún fær . Það er eins og það sé um að gera , að fá einhvern nýjan skatt á þjóðina , til að bæta úr peningaskortinum og verslunarvandræðunum ! En landssjóður mun ekki vera í féþurð , svo að neinar brýnar þarfir til bera að íþyngja búnaðinum . Það dylst engum , að ritstjóri " Þjóðólfs " hefir ýmislegt að athuga við mig fremur en aðra menn . Það er auðséð , að honum hefir ekki verið orðið vel við , þegar hann rak sig á nafn mitt hjá sveitabóndanum , því í stað þess að hrekja " Sveitabóndann " með ástæðum , þá veitir hann sér með sínum alþekkta hógværa og netta rithætti inn á ritstjóra Ísafoldar , og lætur mig svo njóta af góðréttunum . Honum hefði vart orðið meira um þótt það slys hefði til viljað , að hann hefði sest á heitan broddnagla og í sama bili gleypt í sig óafvitandi megnustu ólyfjan , og haft ástæðu til að kenna mér um , að ég hefði með töfrum glapið honum gætni og sýn . Það má annars vera gleðilegt fyrir hans merkilegu kennara við prestaskólann , að lesa eða heyra lesið sumt af því , sem hann prenta lætur úr sínum penna . Hann byrjaði að athuga mig á " almannafriðnum " og endar líklega á almanna-ófriðnum . Ritað á gamlársdag 1893 . Þorlákur Guðmundsson .