Samskipti lækna og sjúklinga eru afar mikilvæg . Við notuðum símakönnun og lögðum fjölvalsspurningar fyrir 1167 Íslendinga á aldrinum 16 - 75 ára . Yngstu þátttakendurnir ( 16 - 24 ára ) stóðu sig verst í sjö spurningum af tíu . Nýta má niðurstöðurnar til þess að útskýra sérstaklega vel þau orð sem illa skiljast og verja meiri tíma til fræðslu ungs fólks , tekjulágra og lítt skólagenginna . Læknablaðið 2004 ; 90 : 111 - 9 Mál gegnir lykilhlutverki í samskiptum lækna og sjúklinga og er mikilvægt tæki til sjúkdómsgreiningar . Farsæl samskipti byggjast á skýru málfari lækna annars vegar og á skilningi sjúklinga hins vegar . Málfar lækna og annarra heilbrigðisstétta hefur lengi þótt sérkennilegt og á stundum dálítið hjákátlegt þar sem gjarnan slær saman íslensku , ensku og latínu . Í því er margt sem betur mætti fara . En hvernig er skilningi sjúklinga háttað ? Ýmsar rannsóknir , svo sem Coyne og félaga ( 1 ) og Hadlow og Pitts ( 2 ) , hafa sýnt að ítarlegri útskýringar til sjúklinga og aðstandenda þeirra leiða til meiri ánægju og minni kvíða . Í rannsókn Waitzkin ( 3 ) kom fram að sjúklingar vilja vita sem mest um ástand sitt og rannsóknarniðurstöður . Af þessu leiðir að í samskiptum sjúklinga og lækna þarf að nota flókin orð og hugtök sem krefjast útskýringa . Erlendar rannsóknir sýna að fólk leggur oft annan skilning í orð og hugtök úr læknisfræði en læknar og annað heilbrigðisstarfsfólk gerir ( 2 - 4 ) . Slíkt misræmi getur hæglega leitt til misskilnings sem getur valdið óþægindum , óþarfa áhyggjum og rangri meðferð svo eitthvað sé nefnt . Samkvæmt Landlæknisembættinu er talið að talsverður hluti klögumála á hendur læknum stafi af misskilningi milli þeirra og sjúklinga ( 5 ) . Misskilningur af þessu tagi getur verið afar flókinn en hugsanlegt er að hluti hans stafi af mismunandi orðskilningi lækna og sjúklinga . Svokallað upplýst samþykki hefur mjög verið til umfjöllunar hérlendis á undanförnum árum . Það er nú lögbundið til þess að tryggja að sjúklingar skilji kosti og galla aðgerða og rannsókna . Ýmsar rannsóknir ( 6 - 9 ) hafa hins vegar sýnt að sjúklingum gengur oft erfiðlega að skilja útskýringar . Í rannsókn ( 8 , 9 ) á þátttakendum í ISIS - 4 rannsókninni kom í ljós að einungis 30% töldu sig hafa fengið fullnægjandi upplýsingar sem nægðu til þess að þeir væru sáttir við þátttöku í rannsókninni . Þá töldu 50% sig hafa fengið einhverjar upplýsingar en ekki nægar og 20% sögðust nánast engan skilning hafa á þátttöku sinni í rannsókninni . Samskipti lækna og sjúklinga geta verið flókin af ýmsum ástæðum . Nægir að nefna að sjúklingar óska eftir meiri upplýsingum en áður , rannsóknir og útskýringar eru flóknari , sýnt hefur verið að upplýstum sjúklingum líður oftast betur en óupplýstum og síðast en ekki síst er upplýst samþykki talið nauðsynlegt af lagalegum og siðferðilegum ástæðum . Málfar og orðaval geta auðveldlega ráðið úrslitum í öllum samskiptum af þessu tagi . Okkur lék forvitni á að vita hvernig íslenskum almenningi gengi að skilja algeng orð og hugtök úr læknisfræði . Hversu mikið af því sem sagt er við sjúklinga skilja þeir í raun og veru ? Hversu mikla þekkingu hefur almenningur á algengum heilbrigðishugtökum sem eru læknum augljós og töm ? Til þess að byrja að leita svara við þessum spurningum rannsökuðum við þekkingu almennings á orðum úr læknisfræði . IMG Gallup gerði símakönnun og lagði ellefu fjölvalsspurningar fyrir 16 - 75 ára Íslendinga víða af landinu . Notað var slembiúrtak úr þjóðskrá . Hringt var og fengið leyfi hjá viðkomandi og síðan ýmist spurt beint ( a ) eða efni spurningar sett í samband við heimsókn til læknis ( b ) . Dæmi : 1 ) Hvað er lungnaþemba ? 2 ) Þú ert hjá lækni . Hann segir að þú sért með lungnaþembu . Hvað á læknirinn við ? Þetta var gert til þess að reyna að tengja spurninguna viðtali hjá lækni til þess að kanna hvort það hefði áhrif á svörin . Tilviljun réði hvorn spurnarháttinn svarandi fékk . Spyrlar lásu þannig að tilviljun réði röð svarmöguleika og þurftu svarendur að velja eitt rétt svar af þremur eða fjórum . Ekki voru allir spurðir sömu spurninga heldur var hópnum skipt í tvennt , sumir fengu spurningar 1 - 5 en aðrir 6 - 11 . Þetta var gert til þess að hver þátttakandi fengi hóflega margar spurningar . Spurningar 1 - 5 voru lagðar fyrir um mánaðamótin október-nóvember 2002 en 6 - 11 í fyrri hluta nóvember 2002 . Spyrlar voru látnir meta trúverðugleika svara og ónothæfum svörum var sleppt . Allar spurningar og svarmöguleikar eru birtir í viðauka . Greiningarbreytur voru : Kyn , aldur , búseta , menntun og fjölskyldutekjur . Svör voru flokkuð samkvæmt greiningarbreytum , breytileiki hverrar um sig athugaður og kannað hvort munur væri marktækur . P-gildum marktækra niðurstaðna var skipt í fjóra flokka ( < 0,05 ; < 0,01 ; < 0,005 og < 0,001 ) . Til þess að fá yfirlit yfir áhrif bakrunnsbreytna var gerð svonefnd trjágreining ( e. decision tree analysis ) , sem er fjölbreytugreining , þannig að athuguð eru áhrif allra bakgrunnsbreytna í senn . Með því móti fæst heildarmynd af áhrifum bakgrunnsbreytna á þekkingu fólks á umræddum læknisfræðilegum hugtökum . Notað var Answer tree algrímið í SPSS við trjágreininguna , en það byggist á að fyrst er fundin sú bakgrunnsbreyta sem greinir mest á milli hópa , svo sú sem greinir næstmest og koll af kolli þar til breyta bætir ekki marktækt við aðgreininguna . Lögð voru saman rétt svör hjá hverjum svaranda og þannig fundin fylgibreyta til greiningar . Þessi breyta , sem fjöldi réttra svara , speglar þekkingu fólks á hinum læknisfræðilegu hugtökum . Þar sem þátttakendur svöruðu ýmist fimm eða sex spurningum má segja að hámarksfjöldi réttra svara sé að meðaltali 5,5 . Til einföldunar var fjöldi réttra svara settur á heiltölukvarða með því að deila 1,1 í þessa breytu . Þá tekur hún gildi á bilinu 0 - 5 . Svarhlutfall í símakönnun var rúmlega 70% . Tafla I sýnir úrtak , fjölda svarenda og svarhlutfall . Mynd 1 sýnir tíðni réttra svara hjá þeim sem fengu spurningar þar sem spurt var beint en ekki með orðalagi læknis . Svör við hverri spurningu voru flokkuð eftir kyni , aldri , búsetu , menntun og fjölskyldutekjum . Kannað var hvort marktækur munur væri með tilliti til þessara breytna . Hvað er bakflæði ? Þessari spurningu svöruðu 72,4% rétt . Marktækur munur var með tilliti til aldurs og menntunar . Þannig svöruðu 56% á aldrinum 16 - 24 ára rétt en 82% svöruðu rétt á aldrinum 25 - 34 ára og 45 - 54 ára ( p < 0,05 ) . Einnig kom í ljós að 48% fólks með grunnskólapróf svöruðu rétt en 85% með háskólapróf ( p < 0,01 ) . Aðrar breytur , það er kyn , búseta og fjölskyldutekjur , náðu ekki mun sem var marktækur . Þekking á bakflæði virðist vera góð . Ætla má að nýleg fræðsluherferð um sjúkdóminn hafi skilað árangri . Athygli vakti hversu mikill munur var milli aldurshópa og stóðu yngstu svarendurnir mjög höllum fæti . Ef til vill er skýringa að leita í fjölmiðlanotkun . Fræðsla um bakflæði kom talsvert fram í blöðum og er hugsanlegt að yngsti hópurinn veiti slíku efni minnsta athygli . Mun er varðar mislanga skólagöngu má mögulega skýra með því að langskólagengnir séu líklegri til að tileinka sér fræðsluefni sem kynnt var í almenningsfræðslu um bakflæði . Einnig er hugsanlegt að þessi hópur hafi átt auðveldara með að skilja spurninguna og þess vegna virst standa sig betur . Hvað er lungnaþemba og hvað er langvinn lungnateppa ? Fyrri spurningunni svöruðu 24,9% rétt en þeirri seinni 41,9% . Í spurningunni um lungnaþembu reyndist ekki marktækur munur með tilliti til aldurs , kyns , búsetu , menntunar eða fjölskyldutekna þótt athyglisverð tilhneiging hafi komið fram . Þannig svöruðu 15% á aldrinum 45 - 54 ára og 16% á aldrinum 55 - 75 ára rétt en 23 - 36% yngri hópanna svöruðu rétt . Hvað varðar menntun og fjölskyldutekjur var meiri tilhneiging til réttari svara hjá fólki með háskólapróf ( 31% ) og háar fjölskyldutekjur ( 44% ) en hjá fólki með grunnskólapróf ( 16% ) og tekjur lægri en 250 þúsund á mánuði ( 21% ) en munur var eins og áður sagði ekki marktækur . Hvað varðar langvinna lungnateppu þá var munur milli aldurshópa og svöruðu 59% í hópnum 25 - 34 ára rétt en aðeins 30% í yngsta hópnum ( p < 0,01 ) . Að öðru leyti var ekki um marktækan mun milli hópa að ræða . Þekking á orðinu lungnaþemba var slök , aðeins fjórðungur þekkti það og enginn hópur skar sig úr . Þetta er athyglisvert í ljósi þess að um 16 þúsund Íslendingar þjást af langvinnri lungnateppu en lungnaþemba er ein orsök hennar . Hér er því á ferð algengur og alvarlegur sjúkdómur . Langvinn lungnateppa er nýyrði sem er tilraun til að þýða enska heitið " chronic obstructive pulmonary disease " . Vitneskja yngstu þátttakendanna var hér minnst eins og í mörgum öðrum spurningum . Nærtæk skýring á lítilli þekkingu er að nýyrði þurfa tíma til að festast í málinu . Sú skýring er hins vegar ekki haldbær í ljósi lítillar þekkingar á gamla orðinu lungnaþemba . Efla þarf fræðslu um þessa sjúkdóma sem skerða mjög lífsgæði í langan tíma en eru ekki endilega bráðdrepandi . Ungir Íslendingar þurfa sérstaklega á þessari fræðslu að halda í tengslum við fræðslu um skaðsemi reykinga . Hvað eru sterar ? Þessari spurningu svöruðu 39,7% rétt . Af þeim sem svöruðu rangt völdu flestir svarmöguleika sem sagði stera vera ólögleg og varasöm lyf , eða alls 51,3% svarenda . Marktækur munur var á þekkingu mismunandi aldurshópa . Aðeins 19% á aldrinum 16 - 24 ára svöruðu rétt en 55% á aldrinum 35 - 44 ára ( p < 0,005 ) . Hér kom fram athyglisverður munur á skilningi fólks eftir því hvernig spurt var . Ef fólk var sett í þau spor að fá stera hjá lækni , svöruðu 63% rétt . Ef spurt var án þess að nefna lækni , svöruðu aðeins tæp 40% rétt og flestir sögðu stera hættuleg og ólögleg lyf . Konur svöruðu oftar rétt en karlar ( 46% á móti 33% ) þótt munur hafi ekki verið marktækur . Yngsti hópurinn taldi oftast að sterar væru ólöglegir og varasamir . Hafa ber í huga að spurningin er tvíræð og mælir fremur viðhorf en skilning . Við töldum rétt svar vera " sterk bólgueyðandi lyf " en vissulega má segja að sterar séu við ákveðnar aðstæður hættulegir og ólöglegir . Þrátt fyrir að viðvera læknis sveigði skilning í átt að svarinu " bólgueyðandi lyf " voru furðumargir sem töldu samt um ólögleg lyf að ræða , sérstaklega hjá yngstu svarendum . Orðið sterar er óheppilegt þar sem það á við um flokk efna sem eru í senn nauðsynleg hormón , lyf og ólögleg efni . Forðast ber notkun orðsins í samtölum við sjúklinga án frekari útskýringa . Baráttu gegn ólöglegri notkun stera þarf að halda áfram með fullum þunga en hjálpa almenningi samtímis að gera greinarmun á lækningum og lögbrotum í því efni . Hvað þýðir það þegar maður á að taka eina töflu tvisvar á dag ? Þessu svöruðu 78,9% rétt . Ekki var marktækur munur með tilliti til kyns , aldurs , búsetu , menntunar eða fjölskyldutekna . Athygli vakti að rúm 21% svarenda skyldu ekki þessi einföldu lyfjafyrirmæli þó svo að þetta orðalag sé mjög algengt í samskiptum lækna og sjúklinga . Þetta er einnig athyglisverð niðurstaða í ljósi þess hve mikilvægt er að lyf séu tekin rétt til þess að tryggja verkun þeirra , draga úr aukaverkunum og forðast sóun fjár . Í starfsskipulagi heilbrigðisstarfsfólks þarf að gera ráð fyrir meiri tíma til að útskýra lyfjanotkun fyrir sjúklingum . Víða erlendis tíðkast að lyfjafræðingar , sérhæfðir í hagnýtri lyfjafræði , starfi á sjúkradeildum og sjái alfarið um skömmtun og fræðslu . Slíkir lyfjafræðingar eru hins vegar aðeins örfáir á Íslandi . Einnig væri til bóta að breyta lyfjafyrirmælum á þann veg að í staðinn fyrir " ein tafla tvisvar á dag " stæði " ein tafla á 12 klukkustunda fresti " . Hvað eru aukaverkanir ? Hér svöruðu 67% rétt . Af þeim sem svöruðu rangt völdu flestir svarmöguleikann verkir vegna lyfjainntöku , eða 22,3% svarenda . Ekki kom fram marktækur munur með tilliti til kyns , aldurs , búsetu , menntunar eða fjölskyldutekna . Öll lyf hafa einhverjar aukaverkanir og því ætti hugtakið að vera algengt umræðuefni lækna og sjúklinga . Aukaverkanir lyfja og annarrar meðferðar eru oft vandmeðfarin mál og ekki bætir úr skák ef þriðjungur almennings veit ekki hvaða fyrirbæri þetta er . Reikna má með að þetta geti skapað óþarfa óþægindi og misskilning í samskiptum lækna og sjúklinga . Hvað er berkjubólga ? Þessari spurningu svöruðu 68,1% rétt . Marktækur munur var milli kynja og eftir menntunarstigi og fjölskyldutekjum . Konur svöruðu rétt í 76% tilvika en karlar í 60% ( p < 0,05 ) . Fólk með grunnskólapróf svaraði rétt í 56% tilvika en fólk með háskólapróf í 82% tilvika ( p < 0,005 ) . Fólk með hærri fjölskyldutekjur en 550 þúsund á mánuði svaraði rétt í 88% tilvika en fólk með minna en 250 þúsund á mánuði svaraði rétt í 64% tilvika . Ef tekjur voru 250 - 399 þúsund á mánuði lækkaði rétt svarhlutfall í 57% ( p < 0,05 ) . Ekki var marktækur munur með tilliti til aldurs eða búsetu . Berkjubólga er algengur kvilli og virðast flestir átta sig á hvað þetta orð þýðir . Sú niðurstaða að konur , langskólagengnir og hátekjufólk sýni betri þekkingu er í samræmi við heildarniðurstöðu könnunarinnar . Hvað eru hvít blóðkorn ? Hér höfðu 56,1% svarenda rétt fyrir sér . Af þeim sem höfðu rangt fyrir sér svöruðu 16,4% að hvít blóðkorn tækju þátt í blóðstorku og 18,5% svöruðu að þau önnuðust súrefnisflutning . Marktækur munur var með tilliti til fjögurra breytna , allra nema kyns . Þrjátíu og sex prósent á aldrinum 55 - 75 ára svöruðu rétt en 69% á aldrinum 25 - 34 ára ( p < 0,05 ) . Þrjátíu og fjögur prósent Reykvíkinga austan Elliðaáa svöruðu rétt en 79% vestan Elliðaáa ( p < 0,001 ) . Fólk með grunnskólapróf svaraði rétt í 46% tilvika og fólk með grunnskólapróf og viðbótarmenntun í 43% tilvika en fólk með háskólapróf var með 74% rétt svarhlutfall ( p < 0,01 ) . Einstaklingar með minni fjölskyldutekjur en 250 þúsund á mánuði svöruðu rétt í 34% tilvika en ef fjölskyldutekjur voru meiri en 550 þús reyndist rétt svarhlutfall 88% ( p < 0,001 ) . Þegar talað er við sjúklinga um rannsóknarniðurstöður er oft minnst á hvít blóðkorn . Greinilegt er að í næstum helmingi tilfella skilur fólk ekki hvað átt er við og því augljós hætta á misskilningi . Elsta hópnum gekk verst en meðal hans eru blóðrannsóknir sennilega algengastar . Þegar minnst er á blóðkorn við sjúklinga virðist mikilvægt að láta frekari skýringu fylgja . Hvað er sökk ? Þessari spurningu svöruðu 32,6% rétt . Af þeim sem ekki svöruðu rétt völdu flestir möguleikann veit ekki , alls 42,1% svarenda . Marktækt fleiri konur ( 46% ) en karlar ( 17% ) svöruðu rétt ( p < 0,001 ) . Fólk á aldrinum 16 - 24 ára hafði 11% rétt svarhlutfall en 55 - 75 ára 46% ( p < 0,01 ) . Einstaklingar með grunnskólapróf svöruðu rétt í 22% tilvika en 59% háskólamenntaðra völdu réttan svarmöguleika ( p < 0,005 ) . Ekki var marktækur munur með tilliti til búsetu eða fjölskyldutekna . Sökk er dæmi um aðra algenga rannsóknarniðurstöðu sem nefnd er við sjúklinga og aðstandendur . Almennt virðist þekking á hugtakinu slök . Konur skilja þetta betur en karlar og má velta fyrir sér hvort skýringin geti verið hærri tíðni bandvefssjúkdóma meðal kvenna . Erlendar rannsóknir ( 3 ) sýna auk þess að konur eru fróðleiksfúsari um þessi efni og óska oftar eftir upplýsingum en karlar . Meiri þekking í elsta hópnum miðað við þann yngsta gæti stafað af tíðari mælingum á sökki meðal eldri borgara . Skilja má lýsingu okkar svo að okkur þyki of fáir skilja orðin hvít blóðkorn og sökk . Svo er ekki endilega því að niðurstöðurnar má einnig túlka þannig að furðumargir þekki hugtökin . Hvað sem því líður er ljóst að ekki getur verið heppilegt að nota þessi orð í viðtölum við sjúklinga án frekari útskýringa . Hvað er sykursýki ? Hér svöruðu 72,3% rétt . Af þeim sem svöruðu rangt töldu flestir að sykursýki stafaði af of lágum sykri í blóði , eða alls 24,1% svarenda . Marktækur munur var með tilliti til aldurs og búsetu . Fólk 16 - 24 ára svaraði rétt í 56% tilvika en 88% 35 - 44 ára svöruðu rétt ( p < 0,005 ) . Reykvíkingar austan Elliðaáa svöruðu rétt í 56% tilvika en 86% íbúa vestan Elliðaáa svöruðu rétt ( p < 0,05 ) . Ekki var marktækur munur með tilliti til kyns , menntunar eða fjölskyldutekna . Sykursýki virðist vel kynntur sjúkdómur . Hins vegar er áhyggjuefni hversu illa yngstu þátttakendunum gekk með þessa spurningu . Einkenna insúlínháðrar sykursýki verður yfirleitt fyrst vart hjá ungu fólki og því mikilvægt að sá hópur sé á varðbergi og þekki sjúkdóminn . Efla þarf fræðslu meðal ungs fólks . Hvað á best við um sýklalyf ? Flestir rötuðu á rétt svar við þessari spurningu , eða 87% . Rúmlega fjögur prósent völdu kostinn notkun sýklalyfja er alltaf óæskileg og 2,6% svarmöguleikann verka vel gegn kvefi . Þessi spurning var ekki greind frekar vegna fárra rangra svara . Ef til vill má rekja góða þekkingu á sýklalyfjum til umfjöllunar í fjölmiðlum og almenns áhuga á því sem lýtur að sýklum og smitsjúkdómum . Flestir vita að sýklalyf duga skammt gegn kvefi sem er mikilvæg vitneskja til að stemma stigu við ofnotkun þeirra . Einungis var marktækur munur milli kynjanna í tveimur spurningum , hvað er berkjubólga og hvað er sökk ( mynd 2 ) . Í báðum tilvikum var munurinn konum í hag . Konur höfðu hærra hlutfall réttra svara í sjö spurningum af tíu . Forskot kvenna var á bilinu 3 - 29% . Spurningarnar um lungnaþembu , eina töflu tvisvar á dag og hvít blóðkorn voru körlum hagstæðari og var munur milli kynjanna 3 - 5% í þessum spurningum . Þekking kvenna á hugtökum úr læknisfræði er í samræmi við rannsókn Waitzkin ( 3 ) sem sýndi að læknar útskýra lengur og ítarlegar ef sjúklingur er kvenkyns . Einnig leiddu rannsóknirnar í ljós að konur spyrja lækna meira en karlar . Almennt virðast konur því betur upplýstar um hugtök er lúta að heilsu . Yngsti hópurinn , 16 - 24 ára , var með lakast hlutfall réttra svara í sjö spurningum ( mynd 3 ) . Af þessum spurningum var munur marktækur í fimm spurningum af sjö . Elsti hópurinn , 55 - 75 ára , var með lakast hlutfall réttra svara í tveimur spurningum og var munurinn marktækur í annarri spurningunni . Næst elsti hópurinn stóð sig verst í einni spurningu en munur var ekki marktækur . Fólk á aldrinum 35 - 44 ára hafði hæst hlutfall réttra svara í sex spurningum , þar af voru þrjár marktækar , og næst hæst hlutfall réttra svara í þremur spurningum . Ætla má að forvarnir hafi hvað mest áhrif nái þær til ungs fólks . Það er áhyggjuefni að ungt fólk skuli ekki vera betur að sér um sjúkdóma , svo sem sykursýki og langvinna lungnasjúkdóma . Hér er þörf á markvissari fræðslu . Ef til vill þarf að efla þátt heilbrigðisgreina í námsefni grunn - og framhaldsskóla og veita meira fé til fræðslu ungs fólks um þessi efni . Einungis var marktækur munur með tilliti til búsetu í tveimur spurningum , hvað eru hvít blóðkorn og hvað er sykursýki ( mynd 4 ) . Í báðum tilvikum voru Reykvíkingar austan Elliðaáa með lakast hlutfall réttra svara og Reykvíkingar vestan Elliðaáa með hæst hlutfall réttra svara . Þessi munur verður ekki með góðu móti skýrður þar sem Reykvíkingar austan Elliðaáa voru síst lakari í öðrum spurningum . Fólk með grunnskólapróf hafði lakast hlutfall réttra svara í sex spurningum ( mynd 5 ) . Marktækur munur var í þremur þeirra . Fólk með grunnskólapróf og viðbótarmenntun reyndist með lakast hlutfall réttra svara í fjórum spurningum en munur var marktækur í aðeins einni . Háskólamenntað fólk var með hæst hlutfall réttra svara í öllum spurningunum tíu . Lakast hlutfall réttra svara var í tekjuhópnum undir 250 þúsund á mánuði í sex spurningum en marktækur munur kom aðeins fram í einni ( mynd 6 ) . Ein spurning til viðbótar reyndist með marktækan mun er laut að tekjum , þar kom fram lægst hlutfall réttra svara í tekjuhópnum 250 - 399 þúsund . Þá var tekjuhæsti hópurinn með flest rétt svör í níu af spurningunum tíu . Stutt skólaganga og lágar fjölskyldutekjur tengdust greinilega lakari þekkingu á þeim hugtökum sem spurt var um í könnuninni . Fólk með grunnskólapróf og grunnskólapróf með nokkru viðbótarnámi var til dæmis með lægst hlutfall réttra svara í öllum spurningum . Lágar fjölskyldutekjur höfðu ekki eins afdráttarlaus tengsl við lakari þekkingu en tekjulægsti hópurinn rak þó lestina í sex spurningum af tíu . Niðurstöðurnar benda til þess að langskólagengnir og tekjuháir leiti ef til vill frekar skýringa á því sem þeir ekki skilja . Hugsanlega hafa þessir hópar einnig betri aðgang að fróðleik . Waitzkin ( 3 ) sýndi að læknar höfðu tilhneigingu til að vanmeta hversu miklar upplýsingar fólk í lægri þjóðfélagsstigum vildi fá . Í ljós kom að enginn munur var eftir stöðu og efnahag á því hversu miklum upplýsingum sjúklingar sóttust eftir . Lágstéttafólk hafði hins vegar tilhneigingu til að spyrja færri spurninga sem læknar túlkuðu sem svo að upplýsinga væri ekki óskað . Læknar vörðu einnig meiri tíma til að útskýra fyrir langskólagengnu fólki ( 3 ) . Hérlendis hefur Hjartavernd kannað tengsl milli menntunar og heilbrigðis . Í ljós kom að langlífi tengdist langri skólagöngu ( 10 ) og mætti því álykta sem svo að tengsl væru milli menntunar og heilbrigðis . Niðurstöður okkar gætu bent til þess að skilningur á læknisfræðilegum orðum og hugtökum skýri þessi tengsl að hluta . Orðalag Tíu spurningar voru lagðar fyrir með tvenns konar orðalagi og réð tilviljun hvora tegund spurningar þátttakandi fékk . Annars vegar var spurt með orðalaginu Læknir segir ... en hins vegar var spurt beint Hvað er ... Í flestum spurningum breytti orðalag litlu um svör ( mynd 7 ) . Í sjö spurningum var minni en fimm prósentustiga munur milli þess hversu margir svöruðu rétt . Athygli vekur að spurningunni hvað eru sterar svöruðu 63,5% rétt ef spurt var með orðalagi læknis en aðeins 39,7% ef spurt var beint ( 23,8 prósentustiga munur ) . Spurningunni hvað er berkjubólga svöruðu 80,9% rétt ef spurt var með orðalagi læknis en 68,1% ef spurt var beint ( 12,8 prósentustiga munur ) . Spurningunni hvað eru hvít blóðkorn svöruðu 62,9% rétt ef spurt var með orðalagi læknis en 56,1% ef spurt var beint ( 6,8% munur ) . Meðalfjöldi réttra svara var þrjú svör af fimm mögulegum ( staðalfrávik 1,3 ) . Menntun skýrði tölfræðilega mest af þekkingu fólks , þannig að þeir sem hafa gengið í grunnskóla eða skemur höfðu 2,7 rétt svör að meðaltali , en háskólagengnir 3,6 rétt svör . Meðal háskólagenginna var marktækur munur á þekkingu karla og kvenna , karlar höfðu 3,4 rétt svör að meðaltali en konur 3,8 . Þessi árangur háskólamenntaðra kvenna var sá besti í könnuninni . Meðal þeirra sem tekið hafa grunnskólapróf eða gengið skemur í skóla kom í ljós að aldur skýrði mest af þekkingu , þannig að elsti hópurinn ( 55 ára og eldri ) og sá yngsti ( 16 - 24 ára ) höfðu minni þekkingu á hugtökunum en þeir sem voru 25 - 54 ára . Lítt menntaðir karlar eldri en 54 ára höfðu minnsta þekkingu á umræddum læknisfræðilegum hugtökum . Meðalfjöldi réttra svara í þeirra hópi var 2,2 , sá sami og í þeim hluta yngsta hópsins sem svaraði ekki spurningunni um heimilistekjur ( vissi ekki eða neitaði spurningunni ) . Þegar á heildina var litið hafði menntun mest áhrif á skilning fólks en aldur og kyn höfðu einnig nokkur áhrif . Í rannsóknum Waitzkin og félaga ( 3 ) kom fram að flestir sjúklingar vilja vita sem mest um ástand sitt og rannsóknarniðurstöður . Læknar vanmátu hins vegar oftast þessar væntingar . Að auki töldu þeir sig hafa varið nífalt lengri tíma til að upplýsa sjúklinga en mælingar á viðtölum sýndu . Aðrar rannsóknir ( 1 , 2 ) sýna að sjúklingum líður betur fái þeir ítarlegar upplýsingar um ástand sitt sem bendir til þess að fræðsla geti verið heilsubætandi . Margir þættir þurfa að vera í lagi til þess að fræðsla skili sér til sjúklinga og þar er um flókið ferli að ræða . Nægir að nefna áhyggjur og streitu sjúklinga . Rannsókn okkar varpar ljósi á einn þessara þátta , orðskilning . Upplýst samþykki er talið siðferðileg forsenda læknisaðgerða og rannsókna og er bundið í lög hér á landi . Erlendar rannsóknir ( 8 , 9 ) sýna að í sumum tilfellum skilja einungis 30% þátttakenda hlutverk sitt í vísindarannsókn þrátt fyrir miklar og vandaðar útskýringar . Niðurstöður McCormack og félaga ( 6 ) benda til þess að sjúklingar skrifi oft undir upplýst samþykki án þess að fullnægjandi fræðsla hafi farið fram . Vitneskja um skilning almennings á orðum úr læknisfræði gæti gert útskýringar markvissari þannig að samþykki sjúklinga stæði á traustari grunni . Könnun þessi er tilraun til þess að skilgreina þekkingu almennings á algengum orðum úr læknisfræði sem reikna má með að heilbrigðisstéttir noti gjarnan í samskiptum við sjúklinga og aðstandendur þeirra . Við notuðum símakönnun á vegum IMG Gallup til þess að afla upplýsinga . Hringt var af handahófi í fólk samkvæmt úrtaki úr þjóðskrá . Svarhlutfall var yfir 70% , og er þetta einn helsti styrkur rannsóknarinnar ásamt því að hún var gerð á vegum fyrirtækis sem býr yfir mikilli reynslu og sérhæfingu á þessu sviði . Helsti veikleiki hennar er hins vegar sá að fjölvalsspurningar voru notaðar en slíkri aðferð fylgir einhver hætta á að svarendur misskilji spurningar . Mjög vandasamt er að semja spurningar sem ekki eru of auðveldar eða of flóknar , svarmöguleikar mega ekki vera of líkir hverjir öðrum og ekki of fræðilega orðaðir ( sjá spurningar í viðauka ) . Nefna má spurninguna hvað er lungnaþemba . Orðin uppþemba og reykingar , sem gætu virst tengd réttum svörum , voru notuð í tveimur röngum svarmöguleikum . Einnig skal bent á að í spurningunni hvað eru sterar má færa rök fyrir því að tveir svarmöguleikar séu réttir , það er að segja " sterk bólgueyðandi lyf " sem var það svar sem höfundar voru að fiska eftir og " ólögleg og varasöm lyf " sem flestir svarendur völdu . Hér er því tæplega hægt að tala um rétt og rangt svar en niðurstaðan gefur tækifæri til gagnlegrar umræðu . Að auki má segja að það sé álitamál hvort mönnum finnist of fáir eða ef til vill furðu margir skilja einstök orð í rannsókninni . Heilbrigðisstarfsmenn hafa líklega misjafnar skoðanir á því hvað eigi að telja mikla eða litla þekkingu í þessum efnum . Hvað sem því líður kemur fram að hún er misjöfn eftir því hvað er spurt um og hverjir eru spurðir . Þegar á heildina er litið teljum við að könnunin gefi ágæta vísbendingu um þekkingu almennings á algengum orðum úr læknisfræði . Helstu niðurstöður eru þær að almenningur þekkir sum orð og hugtök mun betur en önnur og að skólafólk og tekjuháir standa betur að vígi hvað þetta varðar . Einnig virðist ungu fólki ( 16 - 24 ára ) ganga verr en öðrum að skilja orð úr læknisfræði . Við teljum að heilbrigðisstarfsfólk geti nýtt sér þetta til þess að útskýra sum orð betur en önnur og huga sérstaklega að tekjulágum og lítt skólagengnum í þessu sambandi . Markvissari útskýringar geta einnig rennt styrkum stoðum undir upplýst samþykki . Til greina kemur að gera mun viðameiri rannsókn á orðskilningi svo nýta megi niðurstöðurnar með þessum hætti . Hraði og álag víða í heilbrigðiskerfinu getur gert samskipti lækna og sjúklinga ónákvæm . Varðveita þarf skýr samskipti , meðal annars með því að gera rækilega ráð fyrir þeim í öllu vinnuskipulagi .