Meginmál fríverslunarsamningsins er prentað sem fylgiskjal með tillögu þessari . Þannig munu tollar á flestallar sjávarafurðir og iðnaðarvörur , sem fluttar eru út frá Íslandi til Filippseyja , falla niður og sama á við um helstu landbúnaðarvörur sem framleiddar eru hér á landi til útflutnings . Útflutningur frá Íslandi til Filippseyja hefur verið lítill , eða sem nemur á bilinu 30 – 100 milljónum kr. á ári . Hefur þar fyrst og fremst verið um að ræða útflutning á tækjabúnaði , einkum vogum og búnaði í tengslum við jarðboranir , auk útflutnings á heilfrystum laxi og makríl . Einnig hafa íslenskir aðilar í talsverðum mæli selt þjónustu sína og þekkingu vegna rannsókna og nýtingar á jarðhita á Filippseyjum . Innflutningur frá Filippseyjum hefur á undanförnum árum numið um 300 - 500 milljónum kr. á ári . Með gagnkvæmri niðurfellingu og lækkun tolla skapast forsendur fyrir auknum viðskiptum milli landanna . EFTA-ríkin , Ísland , Liechtenstein , Noregur og Sviss , hafa nú gert 28 fríverslunarsamninga við alls 39 ríki , að samningnum við Filippseyjar meðtöldum . Tillagan var áður flutt á 146. löggjafarþingi ( 263. mál ) en náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt óbreytt . Í umræðum um tillöguna á þinginu og í utanríkismálanefnd á 146. löggjafarþingi var talsvert fjallað um stöðu mannréttindamála á Filippseyjum í kjölfar þess að Rodrigo Duterte tók við embætti forseta landsins í júní 2016 . Af því tilefni er rétt að fram komi að fríverslunarsamningurinn við Filippseyjar var undirritaður áður en Duterte tók við völdum . Enn fremur að í formálsorðum samningsins er áréttuð skuldbinding samningsríkjanna til að styðja við lýðræði og mannréttindi . Þá er með fríverslunarsamningnum komið á sameiginlegri nefnd landanna og þó að þeirri nefnd sé fyrst og fremst ætlað að fjalla um framkvæmd samningsins væri einnig unnt að taka mannréttindamál upp á þeim vettvangi . Í þessu sambandi má nefna að íslensk stjórnvöld hafa undanfarið haldið uppi gagnrýni á stjórnvöld á Filippseyjum á vettvangi mannréttindaráðs Sameinuðu Þjóðanna , m.a. þegar Filippseyjar komu til skoðunar í svokallaðri jafningjarýni ( Universal Periodic Review ) á árinu 2017 . Var eftir því tekið við lokaafgreiðslu þeirrar rýni í september 2017 að Ísland talaði í nafni 39 ríkja og kom skýrt á framfæri gagnrýni til filippseyskra ráðamanna . Utanríkisráðherra tók málefni Filippseyja enn fremur upp í ávarpi sínu í mannréttindaráðinu í febrúar 2018 og ítrekaði að Filippseyjar þyrftu að heimila eftirlitsheimsóknir erindreka Sameinuðu þjóðanna . Hið sama gerði ráðherra á tvíhliða fundi með utanríkisráðherra Filippseyja við það tækifæri . Litið er svo á að almennt verði gagnrýni vegna stöðu mannréttinda haldið uppi á vettvangi stofnana Sameinuðu þjóðanna , fremur en á vettvangi EFTA . Að auki má færa rök fyrir því að frjáls viðskipti milli ríkja geti stuðlað að úrbótum í lýðræðis - og mannréttindamálum . Að lokum skal geta þess að hin EFTA-ríkin hafa fullgilt fríverslunarsamninginn og sama á við um Filippseyjar . Nánar um fríverslunarsamninginn . Efni samningsins skiptist í 14 kafla og 18 viðauka þar sem meðal annars er kveðið á um vöruviðskipti , þjónustuviðskipti , fjárfestingar , verndun hugverkaréttar , opinber innkaup , samkeppnismál , viðskipti og sjálfbæra þróun , auk hefðbundinna ákvæða um sameiginlega nefnd samningsaðila og lausn deilumála . Í formálsorðum samningsins er gerð grein fyrir ýmsum forsendum og markmiðum samningsaðila við gerð samningsins . Þar kemur meðal annars eftirfarandi fram : . Lýst er yfir vilja ríkjanna til að efla tengsl milli EFTA-ríkjanna og Filippseyja og skapa hagstæð skilyrði fyrir þróun og fjölbreytni í viðskiptum , auka samvinnu á grundvelli jafnréttis með það að markmiði að skapa ný atvinnutækifæri , bæta lífskjör , auka heilsuvernd og vernd öryggis og umhverfis . . Áréttuð er skuldbinding ríkjanna um að styðja við lýðræði , réttarreglur , mannréttindi og mannfrelsi í samræmi við skyldur þeirra að þjóðarétti , meðal annars í samræmi við ákvæði sáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna . . Áréttuð er skuldbinding ríkjanna um að stefna að sjálfbærri þróun sem og viðurkenning þeirra á mikilvægi samræmis í stefnumálum á sviði viðskipta , umhverfis og vinnu . . Ítrekaður er vilji samningsaðila til að beita ákvæðum samningsins í samræmi við markmið um vernd umhverfisins og hagkvæma auðlindanýtingu . . Staðfest er skuldbinding ríkjanna um að koma í veg fyrir og berjast gegn spillingu í viðskiptum og fjárfestingum ríkja í milli og halda á lofti meginreglum um gagnsæi og góða opinbera stjórnunarhætti . . Ítrekað er mikilvægi góðra stjórnunarhátta og samfélagslegrar ábyrgðar fyrirtækja í þágu sjálfbærrar þróunar og staðfest er sú ætlun ríkjanna að hvetja fyrirtæki til að virða alþjóðlega viðurkenndar leiðbeiningar og meginreglur sem alþjóðastofnanir , eins og Efnahags - og framfarastofnunin ( OECD ) og Sameinuðu þjóðirnar , hafa innleitt . Í 1. – 5. kafla og viðauka I–X er að finna almenn ákvæði og ákvæði um niðurfellingu tolla og önnur ákvæði tengd viðskiptum með vörur . Auk ákvæða um tollaniðurfellingar eru þar meðal annars ákvæði um upprunareglur , ráðstafanir á sviði hollustuhátta og heilbrigðis dýra og plantna , tæknilegar reglur , liprari viðskipti , ríkisrekin fyrirtæki á sviði verslunar , styrki og jöfnunarráðstafanir , ráðstafanir gegn undirboðum og verndarráðstafanir . Tollar af flestum iðnaðarvörum sem fluttar eru inn frá EFTA-ríkjunum til Filippseyja munu falla niður frá gildistökudegi samningsins . Nokkrar tegundir iðnaðarvara munu þó njóta tíu ára aðlögunartímabils eða eru undanþegnar tollfríðindum , en ekki er um að ræða neinar af helstu útflutningsafurðum Íslands . Í þeim er að mestu byggt á skuldbindingum ríkjanna samkvæmt ákvæðum GATS-samnings Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar ( WTO ) um þjónustuviðskipti . Samningurinn inniheldur sérstakan viðauka um orkutengda þjónustu þar sem áréttað er að einstakir samningsaðilar hafi fullt forræði yfir eigin orkuauðlindum og ákvörðunum um hvaða landsvæði verði nýtt fyrir rannsóknir , þróun og nýtingu orkuauðlinda . Ítrekað er að samningsaðilar hafi fullan rétt til að setja hvers kyns takmarkanir að því er varðar veitingu orkutengdrar þjónustu en jafnframt að fulls gagnsæis skuli gætt við setningu slíkra takmarkandi reglna . Auk sérstaks viðauka um orkutengda þjónustu er sérstakur undirkafli í skuldbindingaskrám Íslands og Filippseyja um jarðhita og orkutengda þjónustu . Í 7. kafla eru ákvæði um fjárfestingar . Samningsaðilar takast ekki á hendur neinar skuldbindingar á því sviði að öðru leyti en því að kveðið er á um að aðilar skuli leitast við að skapa stöðug og gagnsæ skilyrði til fjárfestinga fyrir fjárfesta frá ríki gagnaðila . Tekið er fram að aðilar muni innan fimm ára frá gildistöku samningsins taka atriði er varða fjárfestingar til endurskoðunar , þ.m.t. rétt fjárfesta frá ríki samningsaðila til að stofna fyrir-tæki í ríki gagnaðila . Ekki eru ákvæði í samningnum um vernd fjárfestinga . Samningsaðilar takast þó ekki á hendur neinar skuldbindingar á því sviði að öðru leyti en því að reglur þeirra um útboðsmál skuli vera aðgengilegar og ef samningsaðili veitir þriðja ríki bættan aðgang að innkaupamarkaði sínum eftir gildistöku samningsins skuli hann gefa gagnaðila kost á að óska eftir viðræðum um sambærilegan ávinning sér til handa . Kveðið er á um að samningsaðilar taki ákvæði samningsins á sviði opinberra innkaupa til endurskoðunar innan þriggja ára frá gildistöku hans . Þeir árétta skuldbindingar sínar samkvæmt fjölþjóðlegum samningum og grundvallarreglum tengdum umhverfi og vinnumarkaði og ábyrgjast að viðhalda verndarstigi þeirra , jafnframt því sem ítrekað er að ríkin hafi fullan rétt til þess að setja eigin umhverfis - og vinnuverndarlöggjöf . Tekið er fram að samningsaðilar árétti skyldur sínar til að virða , efla og framfylgja þeim meginreglum um grundvallarréttindi sem er að finna í yfirlýsingu Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um grundvallarviðmið og réttindi við vinnu og í áréttingu hennar sem Alþjóðavinnumálaþingið samþykkti árið 1998 . Í 12. – 14. kafla eru meðal annars ákvæði um framkvæmd samningsins , lausn deilumála , breytingar á samningnum og gildistöku hans . Sett er á stofn sameiginleg nefnd ríkjanna sem ætlað er að fjalla um framkvæmd samningsins , t.d. einstök vandamál í viðskiptum milli ríkjanna . Kveðið er á um lausn ágreiningsmála um túlkun og beitingu samningsins í formi sáttaumleitana , eða eftir atvikum með stofnun gerðardóms ef samkomulag næst ekki með öðrum hætti . d ) að koma í veg fyrir , fella niður eða draga úr ónauðsynlegum tæknilegum viðskiptahindrunum og að styrkja framkvæmd samnings Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um beitingu ráðstafana um hollustuhætti og heilbrigði dýra og plantna ( hér á eftir nefndur „ SPS-samningurinn “ ) og samnings Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um tæknilegar viðskiptahindranir ( hér á eftir nefndur „ TBT-samningurinn “ ) , e ) að stuðla að aukinni samkeppni í atvinnulífi , einkum að því er varðar hin efnahagslegu tengsl milli samningsaðilanna , f ) að auka enn frekar gagnkvæmt frelsi á mörkuðum samningsaðilanna fyrir opinber innkaup , g ) að tryggja næga og áhrifaríka vernd hugverkaréttinda í samræmi við alþjóðlega staðla , h ) að þróa milliríkjaviðskipti þannig að stuðlað sé að því að markmiðið um sjálfbæra þróun náist og að tryggt sé að það markmið sé fellt inn í viðskiptatengsl samningsaðilanna og endurspeglist í þeim og i ) að stuðla að samstilltri þróun og útvíkkun heimsviðskipta . Ákvæði samnings þessa gilda , nema annað sé tilgreint í I. viðauka ( Upprunareglur ) : a ) á yfirráðasvæði á landi , innsævi , eyjaklösum í hafi og í landhelgi samningsaðila og í loftrými yfir landsvæði samningsaðila , samkvæmt reglum þjóðaréttar og b ) í sérefnahagslögsögu og á landgrunni samningsaðila , samkvæmt reglum þjóðaréttar . 2 . Ákvæði samnings þessa gilda ekki á hinu norska yfirráðasvæði Svalbarða , nema í tilviki vöruviðskipta . 2 . Af tollabandalaginu , sem stofnað var með tollasamningnum frá 29. mars 1923 milli Sviss og Liechtensteins , leiðir að Sviss er í fyrirsvari fyrir Liechtenstein í málefnum sem falla undir þann samning . Sá samningsaðili sem gerir slíkan samning skal gefa nægilegt svigrúm til samráðs við þann samningsaðila sem fer fram á það . Sérhver samningsaðili skal gera allar almennar eða sértækar ráðstafanir til þess að gegna skyldum sínum samkvæmt samningi þessum . 2 . 4 . Sé ósamræmi milli ákvæða 1. og 2. mgr. og ákvæða , sem varða gagnsæi í öðrum hlutum samnings þessa , skulu síðarnefndu ákvæðin gilda að því marki sem ósamræmis gætir . Upprunareglur eru settar fram í I. viðauka ( Upprunareglur ) . 3 . Samningsaðilarnir skulu ekki innleiða neina nýja innflutningstolla eða gjöld sem hafa jafngild áhrif og innflutningstollar . 2 . GATT-samningsins frá 1994 og I. hluti samningsins um framkvæmd VII. gr. hins almenna samnings um tolla og viðskipti frá 1994 skulu gilda og eru hér með felld inn í og gerð hluti af samningi þessum , að breyttu breytanda . 1 . Ákvæði XI. gr . GATT-samningsins frá 1994 skal sá samningsaðili sem hyggst gera slíka ráðstöfun veita sameiginlegu nefndinni allar viðeigandi upplýsingar í því skyni að finna lausn sem gagnkvæm sátt er um . Finnist ekki lausn , sem gagnkvæm sátt er um , innan 30 daga frá því að tilkynningunni til sameiginlegu nefndarinnar er veitt viðtaka , skal viðkomandi samningsaðila heimilt að beita hinum nauðsynlegu ráðstöfunum í samræmi við ákvæði þessarar greinar . Ráðstöfunin skal vera með fyrirvara um reglubundið samráð innan sameiginlegu nefndarinnar og skal fella hana niður þegar aðstæður réttlæta ekki lengur að henni sé við haldið . 4 . Hverri þeirri ráðstöfun , sem er gerð samkvæmt ákvæðum þessarar greinar , skal hætt eigi síðar en þremur árum eftir að gripið er til hennar . Gr. 2.8 . GATT-samningsins frá 1994 skulu gilda og eru hér með felld inn í og gerð hluti af samningi þessum , að breyttu breytanda , með fyrirvara um ákvæði 9. gr. VI. viðauka ( Greitt fyrir viðskiptum ) . 1 . Farið skal með réttindi og skyldur samningsaðilanna varðandi styrki og jöfnunarráðstafanir í samræmi við ákvæði VI. og XVI. gr . Ráðstafanir gegn undirboðum . 1 . Réttindi og skyldur samningsaðila í tengslum ráðstafanir gegn undirboðum skulu falla undir gildissvið VI. gr . Þegar samningsaðili fær beiðni og áður en rannsókn hefst samkvæmt ákvæðum samnings Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um undirboð skal hann tilkynna samningsaðilanum , sem talinn er undirbjóða vörur sínar , um það skriflega og veita 60 daga til samráðs til að finna lausn sem gagnkvæm sátt er um . Samráðið skal fara fram í sameiginlegu nefndinni , fari samningsaðili fram á það , innan 20 daga frá viðtöku tilkynningarinnar . 5 . Eigi skal hefja rannsókn nema viðkomandi innlend atvinnugrein hafi beitt ráðstöfun eða að það hafi verið gert fyrir hennar hönd . 7 . Gr. 2.14 . Víðtækar verndarráðstafanir . Farið skal með réttindi og skyldur samningsaðila , að því er varðar víðtækar verndarráðstafanir , í samræmi við ákvæði XIX. gr . Ef vara , sem er upprunnin hjá samningsaðila , er flutt inn á yfirráðasvæði annars samningsaðila í beinu framhaldi af lækkun eða niðurfellingu innflutningstolls samkvæmt samningi þessum í svo auknu magni , annaðhvort sem hrein aukning eða sem hlutfall af innlendri framleiðslu , og við þau skilyrði að séu veigamikil orsök alvarlegs tjóns eða að hætta sé á því fyrir innlenda atvinnugrein , sem framleiðir sambærilegar vörur eða samkeppnisvörur á yfirráðasvæði innflutningssamningsaðilans , er innflutningssamningsaðilanum heimilt að grípa til umbreytingarverndarráðstafana í eins litlum mæli og frekast er unnt til að bæta tjónið eða koma í veg fyrir það , með fyrirvara um ákvæði 2. til 14. mgr. 2 . Því aðeins skal grípa til umbreytingarverndarráðstafana að óyggjandi sönnun sé fyrir því að aukinn innflutningur hafi valdið alvarlegu tjóni eða að hætta sé á því samkvæmt rannsókn sem er gerð í samræmi við það verklag sem mælt er fyrir um í samningi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um verndarráðstafanir . Við óvenjulegar aðstæður er heimilt að framlengja umbreytingarverndarráðstafanir fram yfir eitt ár og mest um þrjú ár . Sá samningsaðili sem framlengir umbreytingarverndarráðstafanir fram yfir eitt ár skal bjóða fram bætur , eins lengi og framlenging varir , í formi ívilnana sem eru í meginatriðum jafngildar . 5 . Sameiginlega nefndin skal , innan 60 daga , kanna þær upplýsingar sem eru veittar skv. 5. mgr. í því skyni að finna lausn sem gagnkvæm sátt er um . Tilkynna skal hinum samningsaðilunum án tafar um umbreytingarverndarráðstöfunina og jöfnunaraðgerðina . 10 . Þegar umbreytingarverndarráðstöfun er hætt skal innflutningstollurinn vera sá tollur sem hefði verið í gildi ef ekki hefði komið til ráðstöfunarinnar . 12 . Hætta skal umbreytingarverndarráðstöfunum , sem gripið er til um stundar sakir , í síðasta lagi innan 200 daga . Gildistími þess háttar umbreytingarverndarráðstöfunar , sem gripið er til um stundarsakir , skal talinn vera hluti af því tímabili , og framlengingu þess , sem umbreytingarverndarráðstöfunin , sem um getur í 3. og 4. mgr. , eftir því sem við á , varir . Að lokinni endurskoðun geta samningsaðilarnir ákveðið hvort þeir vilji beita ákvæðum þessarar greinar lengur . 14 . Heimilt er að beita umbreytingarverndarráðstöfun vegna vöru í síðasta lagi fimm árum eftir að sérhver tollskuldbinding samkvæmt grein 2.3 ( Innflutningstollar ) hefur verið efnd . Ákvæði XVII. gr . GATT-samningsins frá 1994 skulu gilda og eru hér með felld inn í og gerð hluti af samningi þessum , að breyttu breytanda . Gr. 2.19 . 2 . Samningsaðili , sem innleiðir ráðstöfun samkvæmt ákvæðum þessarar greinar , skal þegar í stað tilkynna það sameiginlegu nefndinni . Gr. 2.20 . Breyting ívilnana . Í undantekningartilvikum , blasi ófyrirséðir erfiðleikar við samningsaðila við að efna tollskuldbindingar sínar , er honum heimilt , með fyrirvara um samkomulag við þá aðra samningsaðila sem eiga hagsmuna að gæta , að breyta eða afturkalla ívilnun sem er að finna í skuldbindingaskrá hans yfir tolla . Samningsaðili getur farið fram á samráð um þau mál sem fjallað er um í þessum kafla . 2 . Umboð undirnefndarinnar er sett fram í VII. viðauka ( Umboð undirnefndarinnar um vöruviðskipti ) . 2 . Samningsaðila er hvenær sem er heimilt að hraða einhliða lækkun og niðurfellingu tolla eða að betrumbæta einhliða tollskuldbindingar . Samningsaðili , sem hyggst gera það , skal tilkynna hinum samningsaðilunum um það áður en hinir nýju tollar taka gildi eða , í öllu falli , eins snemma og frekast er unnt . 3 . KAFLI VIÐSKIPTI MEÐ LANDBÚNAÐARAFURÐIR Gr. 3.1 . Gildissvið . Ákvæði gildandi samninga Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar gilda um réttindi og skyldur samningsaðilanna að því er varðar styrki og jöfnunartolla . 3 . Að því er varðar greinina um upprunareglur er tvíhliða uppsöfnun milli EFTA-ríkis og Filippseyja aðeins heimil vegna vara sem falla undir gildissvið þessa kafla . Samningsaðilarnir skulu vinna áfram að því að auka frelsi í vöruviðskiptum , sem falla undir gildissvið þessa kafla , þar sem tillit er tekið til mynsturs í viðskiptum milli samningsaðilanna með landbúnaðarafurðir , til þess hversu sérlega viðkvæmar slíkar afurðir eru , til þróunar í landbúnaðarstefnu hvers samningsaðila fyrir sig og til framvindu á tví - og fjölhliða vettvangi . Gildissvið . Ákvæði þessa kafla gilda um ráðstafanir um hollustuhætti og heilbrigði dýra og plantna sem kunna hafa bein eða óbein áhrif á viðskipti milli samningsaðilanna . Ákvæði SPS-samningsins gilda , nema kveðið sé á um annað í þessum kafla , og eru þau hér með felld inn í og gerð hluti af samningi þessum , að breyttu breytanda . Innflutningssamningsaðili skal byggja mat á skoðunar - og vottunarkerfi útflutningssamningsaðilans á alþjóðlegum stöðlum . 2 . 4 . Aðgerðir til úrbóta , tímamörk og eftirfylgni skulu , ef við á , skjalfest með skýrum hætti í matsskýrslu . 5 . Sé gerð krafa um opinber vottorð skulu þau vera í samræmi við þær meginreglur sem mælt er fyrir um í alþjóðlegum stöðlum . Viðkomandi samningsaðili skal tilgreina þær staðreyndir sem liggja að baki nýju eða breyttu vottorði og rökstuðning fyrir því . Samningsaðilarnir skulu tryggja að allar samþykktar SPS-reglugerðir séu birtar og aðgengilegar á Netinu . Þegar samningsaðili innleiðir nýjar SPS-ráðstafanir , skal lögbært yfirvald hans leggja , að fenginni beiðni , fram á ensku og eins og framkvæmanlegt er upplýsingar um bakgrunn breytinganna , viðeigandi áhættumat eða vísindalegan grundvöll , sem réttlætir þá ráðstöfun sem um ræðir , ásamt öðrum viðeigandi upplýsingum . Innflutningseftirlit skal fara fram með eins skjótum hætti og frekast er unnt og með þeim hætti að eigi valdi frekari viðskiptatakmörkunum en nauðsyn ber til . 4 . Innflutningseftirlit ætti að fara fram í samræmi við alþjóðlega staðla . 7 . Sé vörum hafnað í komuhöfn vegna alvarlegs máls viðvíkjandi hollustuháttum og heilbrigði dýra og plantna , sem hefur verið staðfest , skal tilkynna lögbæru yfirvaldi útflutningssamningsaðilans skriflega og án tafar um þær staðreyndir sem liggja að baki og vísindalegan rökstuðning . 8 . Gr. 4.10 . Samráð . Samráðið getur farið fram með þeim hætti sem samkomulag er um . 7 Samningsaðilarnir skulu , eigi síðar en tveimur árum eftir að samningur þessi öðlast gildi og eftir það að beiðni samningsaðila , endurskoða þennan kafla í sameiningu með það í huga að víkka út gildissvið meðferðar , sem veitt er aðila öðrum en aðilunum , það er aðila sem allir samningsaðilar hafa gengið frá fyrirkomulagi við viðvíkjandi reglugerðum um hollustuhætti og heilbrigði dýra og plantna , þannig að sú meðferð nái til samningsaðilanna . Samningsaðilarnir skulu skiptast á nöfnum og heimilisföngum tengiliða vegna efnisinnihalds þessa kafla , í því skyni að greiða fyrir samskiptum og upplýsingaskiptum . Flutningur vara , eftirlit á landamærum og markaðseftirlit . Haldi samningsaðili eftir í komuhöfn vörum , sem eru fluttar út frá öðrum samningsaðila , sökum meintrar vanrækslu þess að fullnægja ákvæðum tæknireglugerðar , skal tilkynna innflytjandanum eða fulltrúa hans án tafar um ástæður haldlagningarinnar . 3 . Afturkalli samningsaðili af markaði sínum vörur , sem eru fluttar út frá öðrum samningsaðila , skal tilkynna innflytjandanum , fulltrúa hans eða þeim einstaklingi eða þeirri lögpersónu sem ber ábyrgð á markaðssetningu varanna án tafar um ástæður þess . a ) efla það hlutverk sem alþjóðlegir staðlar gegna sem grundvöllur að tæknireglugerðum , þar með taldar samræmismatsaðferðir , b ) stuðla að faggildingu samræmismatsstofa á grundvelli viðeigandi staðla og leiðbeininga Alþjóðlegu staðlasamtakanna ( ISO ) og Alþjóðaraftækninefndarinnar ( IEC ) og c ) hvetja til gagnkvæms samþykkis samræmismatsniðurstaðna aðila sem eru faggiltir í samræmi við ákvæði b-liðar og hafa hlotið viðurkenningu samkvæmt viðeigandi alþjóðasamningi . Samráð skal fara fram að beiðni samningsaðila sem telur annan samningsaðila hafa gert ráðstöfun sem sé líkleg til að skapa , eða hefur skapað , viðskiptahindrun . Samningsaðilarnir skulu , eigi síðar en fjórum árum eftir að samningur þessi öðlast gildi og eftir það að beiðni samningsaðila , endurskoða þennan kafla í sameiningu með það í huga að víkka út gildissvið meðferðar , sem er veitt aðila öðrum en samningsaðilunum , það er aðila sem allir samningsaðilar hafa gengið frá fyrirkomulagi við viðvíkjandi stöðlum , tæknireglugerðum og samræmismatsaðferðum , þannig að sú meðferð nái til samningsaðilanna . 2 . KAFLI ÞJÓNUSTUVIÐSKIPTI Gr. 6.1 . Að því er varðar flutningaþjónusta í lofti gilda ákvæði þessa kafla ekki um ráðstafanir sem hafa áhrif á flugréttindi eða um ráðstafanir , sem hafa áhrif á þjónustu sem tengist beint nýtingu flugréttinda , að því undanskildu sem kveðið er á um í 3. mgr. viðaukans við GATS-samninginn um flutningaþjónusta í lofti . Skilgreiningarnar í 6. mgr. viðaukans við GATS-samninginn um flutningaþjónusta í lofti eru hér með felldar inn í og gerðar hluti af samningi þessum . Þegar kveðið er á um það í þessum kafla að ákvæði úr GATS-samningnum sé fellt inn í og gert hluti af samningi þessum ber að skilja merkingu þeirra hugtaka sem eru notuð í viðkomandi ákvæði GATS-samningsins sem hér segir : a ) aðili merkir samningsaðili , b ) skrá merkir skrá sem vísað er til í grein 6.16 ( Skrá yfir sérstakar skuldbindingar ) og um getur í XI. viðauka ( Skrá yfir sérstakar skuldbindingar ) og c ) sérstök skuldbinding merkir sérstök skuldbinding í skrá sem vísað er til í grein 6.16 ( Skrá yfir sérstakar skuldbindingar ) . b ) einstaklingur frá öðrum samningsaðila merkir einstaklingur sem , samkvæmt löggjöf þess annars samningsaðila , er : i . ríkisborgari hjá fyrrnefndum öðrum samningsaðila og hefur fasta búsetu á yfirráðasvæði hvaða aðila að Alþjóðaviðskiptastofnuninni sem er eða ii . einstaklingur með fasta búsetu hjá fyrrnefndum öðrum samningsaðila með búsetu á yfirráðasvæði samningsaðila , ef sá annar samningsaðili veitir einstaklingum með fasta búsetu hjá sér sömu meðferð í reynd að því er varðar ráðstafanir sem hafa áhrif á þjónustuviðskipti . Að því er varðar veitingu þjónustu með nærveru einstaklinga ( 4. háttur ) tekur þessi skilgreining til einstaklings sem hefur fasta búsetu hjá fyrrnefndum öðrum samningsaðila og býr á yfirráðasvæði samningsaðila , c ) lögpersóna frá öðrum samningsaðila merkir lögpersóna sem er annaðhvort : 1 . Sérhver samningsaðili skal , með fyrirvara um þær ráðstafanir sem eru gerðar í samræmi við VII. gr . GATS-samningsins og að því undanskildu sem kveðið er á um í lista hans yfir undanþágur vegna bestukjarameðferðar sem er að finna í XII. viðauka ( Listar yfir bestukjarameðferð ) , þegar í stað og án skilyrða , að því er varðar allar ráðstafanir sem hafa áhrif á veitingu þjónustu , veita þjónustu og þjónustuveitendum annars samningsaðila meðferð sem er ekki óhagstæðari en sú sem hann veitir vegna sambærilegrar þjónustu og þjónustuveitendum aðila öðrum en samningsaðilunum . Fyrrnefndur samningsaðili skal , að beiðni annars samningsaðila , semja um að svipuð meðferð , sem er ekki óhagstæðari en sú sem kveðið er á um í fyrrnefndum samningi , verði felld inn í samning þennan . 4 . GATS-samningsins gilda og eru hér með felld inn í og gerð hluti af samningi þessum . Gr. 6.5 . Innlend meðferð . GATS-samningsins gilda og eru hér með felld inn í og gerð hluti af samningi þessum . Á sviðum , þar sem gengist er undir sérstakar skuldbindingar , skal sérhver samningsaðili sjá til þess að ráðstöfunum , sem hafa almennt gildi og hafa áhrif á þjónustuviðskipti , sé beitt með réttmætum , hlutlægum og óhlutdrægum hætti . 4 . Sérhver samningsaðili skal tryggja að ráðstafanir , sem varða kröfur og málsmeðferð vegna hæfis , tæknistaðla og kröfur og málsmeðferð vegna leyfisveitingar á sviðum þar sem samningsaðili hefur gengist undir sérstakar skuldbindingar , séu byggðar á hlutlægum og gagnsæjum viðmiðunum , eins og hæfni og getu til þess að veita þjónustuna . 6. a ) Á sviðum þar sem samningsaðili hefur gengist undir sérstakar skuldbindingar , á meðan þess er beðið að ákvörðun um upptöku verklagsreglna Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar öðlist gildi að því er þessi svið varðar skv. 5. mgr. og , komi samningsaðilar sér saman um þær , gengist undir verklagsreglur sem eru undirbúnar sameiginlega eða á tvíhliða grundvelli skv. 5. mgr. , skal hann ekki beita kröfum og málsmeðferð vegna hæfis , tæknistöðlum og kröfum og málsmeðferð vegna leyfisveitingar sem gera að engu eða skerða slíkar sérstakar skuldbindingar með þeim hætti sem : ( i ) er meira íþyngjandi en nauðsyn krefur svo tryggja megi gæði þjónustunnar eða ( ii ) í tilviki málsmeðferðarreglna vegna leyfisveitingar , takmarkar í sjálfu sér veitingu þeirrar þjónustu sem um ræðir . b ) Þegar ákvarðað er hvort samningsaðili uppfylli skyldu sína samkvæmt a-lið , skal taka tillit til þeirra alþjóðlegu staðla viðkomandi alþjóða-stofnana 10 sem sá samningsaðili beitir . 7 . Heimilt er að byggja slíka viðurkenningu á samningi eða samkomulagi við fyrrnefndan annan samningsaðila eða veita hana með öðrum hætti einhliða . 2 . Viðurkenni samningsaðili , með samningi eða samkomulagi , menntun eða fengna reynslu , kröfur sem hafa verið uppfylltar eða leyfi eða atvinnuskírteini sem hafa verið gefin út á yfirráðasvæði annars aðila en samningsaðila , skal sá samningsaðili veita öðrum samningsaðila nægt tækifæri til að semja um aðild að slíkum gildandi eða síðari samningi eða samkomulagi eða ganga frá við hann sambærilegum samningi eða samkomulagi . Veiti samningsaðili viðurkenningu einhliða , skal hann veita öðrum samningsaðila nægt tækifæri til að sýna fram á að viðurkenna beri einnig menntun eða fengna reynslu , kröfur sem hafa verið uppfylltar eða leyfi eða atvinnuskírteini sem hafa verið gefin út á yfirráðasvæði fyrrnefnds annars samningsaðila . 3 . 11 Ákvæði 1. og 2. mgr. III. gr. og III. gr. a í GATS-samningnum gilda og eru hér með felld inn í og gerð hluti af samningi þessum . Gr. 6.11 . Einokun og þjónustuveitendur með einkarétt . GATS-samningsins gilda og eru hér með felld inn í og gerð hluti af samningi þessum . GATS-samningsins gilda og eru hér með felld inn í og gerð hluti af samningi þessum . Ákvæði 1. til 3. mgr. XII. gr . Gr. 6.16 . Tilgreina skal eftirfarandi í sérhverri skrá , að því er varðar svið þar sem gengist er undir fyrrnefndar skuldbindingar : d ) tímamörk fyrir framkvæmd slíkra skuldbindinga og gildistökudag slíkra skuldbindinga , eftir því sem við á . Gr. 6.17 . Breytingar á skrám yfir skuldbindingar . 2 . Breytingar á skrám eru með fyrirvara um ákvæði greinar 12.1 ( Sameiginlega nefndin ) og greinar 14.2 ( Breytingar ) . Þess háttar breytingar eru fyrst heimilar þremur árum eftir gildistöku samnings þessa . Samningsaðilarnir skulu , í því augnamiði að auka frelsi í þjónustuviðskiptum í áföngum og stuðla að hagsmunum sínum á grundvelli gagnkvæmni og hagkvæmni , endurskoða , að minnsta kosti annað hvert ár eða oftar náist um það samkomulag , skrár sínar yfir sérstakar skuldbindingar og lista sína yfir undanþágur vegna bestukjarasamninga , þar sem einkum er tekið tillit til einhliða frelsisaukningar og yfirstandandi vinnu á vegum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar . Eftirtaldir viðaukar mynda óaðskiljanlegan hluta þessa kafla : a ) XI. viðauki ( Skrár yfir sérstakar skuldbindingar ) , 1 . Samningsaðilarnir skulu leitast við að láta fjárfestum annarra samningsaðila , sem stofna til eða leita eftir því að stofna til fjárfestinga á yfirráðasvæðum þeirra , í té stöðug og gagnsæ fjárfestingarskilyrði sem mismuna ekki . Stuðlað að fjárfestingum . Samningsaðilarnir viðurkenna mikilvægi þess að stuðla að flæði fjárfestinga til þess að hagvöxtur og framþróun verði að veruleika , nefna má meðal annars : a ) að finna réttar leiðir til að koma auga á tækifæri til fjárfestinga og upplýsingarásir um fjárfestingareglur , b ) upplýsingaskipti um ráðstafanir til að stuðla að fjárfestingum erlendis og c ) að þróa lagaumhverfi sem hvetur til aukins flæðis fjárfestinga . Sá skilningur ríkir meðal samningsaðilanna , í samræmi við samning Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um hugverkarétt í viðskiptum ( hér á eftir nefndur TRIPS-samningurinn ) , að veiting réttinda af hálfu samningsaðilanna sé með fyrirvara um að efnisleg skilyrði fyrir öflun réttinda séu uppfyllt . 2 . Samningsaðilarnir skulu ekki veita ríkisborgurum hinna samningsaðilanna óhagstæðari meðferð en þeir veita eigin ríkisborgurum . GATT-samningsins frá 1994 , skal hann tilkynna það hinum samningsaðilunum án tafar og veita þeim ekki óhagstæðari meðferð en þá sem kveðið er á um í þess háttar samningi . Samningsaðilarnir samþykkja , að fram kominni beiðni samningsaðila til sameiginlegu nefndarinnar , að endurskoða ákvæði , framkvæmd og beitingu ákvæða þessa kafla og XVII. viðauka ( Vernd hugverka ) og að fjalla um málefni sem varða hugverk , með það í huga meðal annars að bæta enn frekar vernd og framfylgd hugverkaréttinda . Veiti samningsaðili aðila öðrum en samningsaðilunum viðbótarávinning með tilliti til aðgangs að innkaupamarkaði sínum eftir að samningur þessi öðlast gildi , skal hann tilkynna það hinum samningsaðilunum án tafar . Samningsaðilinn , sem veitir viðbótarávinning , skal hefja samningaviðræður , að beiðni annars samningsaðila , í því skyni að sambærilegur ávinningur nái til hinna samningsaðilanna á grundvelli gagnkvæmni . Sameiginlega nefndin skal endurskoða ákvæði þessa kafla og kanna þann kost að þróa skuldbindingar samningsaðilanna viðvíkjandi opinberum innkaupum innan þriggja ára frá því samningur þessi öðlast gildi . 2 . Ákvæði 1. mgr. gilda einnig um ríkisfyrirtæki eða fyrirtæki , sem njóta sér - eða einkaréttar , svo fremi beiting fyrrnefndra ákvæða hindri ekki , að lögum eða í reynd , framkvæmd tiltekinna opinberra verkefna sem þeim hafa verið falin samkvæmt innlendum lögum , reglum og reglugerðum . 2 . Samvinna getur falist í því að skiptast á viðeigandi upplýsingum sem samningsaðilunum eru tiltækar . Enginn samningsaðili skal krafinn um upplýsingar sem eru bundnar trúnaði samkvæmt lögum hans , reglum og reglugerðum . Samningsaðilarnir skulu gera sitt ítrasta til að finna lausn sem gagnkvæm sátt er um . 2 . Telji samningsaðili að tilteknir starfshættir hafi áfram áhrif á viðskipti , í skilningi ákvæða greinar 10.1 ( Samkeppnisreglur ) , að lokinni samvinnu eða samráði , getur hann vísað málinu til sameiginlegu nefndarinnar . KAFLI VIÐSKIPTI OG SJÁLFBÆR ÞRÓUN Gr. 11.1 . Samningsaðilarnir viðurkenna að efnahagsþróun , félagsleg þróun og umhverfisvernd eru víxltengdir þættir sjálfbærrar þróunar sem styðja hvern annan . Þeir viðurkenna þann ávinning sem samvinna um viðskiptatengd vinnu - og umhverfismál skapar sem lið í alþjóðlegri aðkomu að viðskiptum og sjálfbærri þróun . Gildissvið . 1 . Sérhver samningsaðili skal – um leið og viðurkenndur er réttur sérhvers samningsaðila , með fyrirvara um ákvæði samnings þessa , til að ákveða eigin verndarstig í vinnu - og umhverfismálum og til að samþykkja eða breyta til samræmis við það viðeigandi lögum sínum , reglum , reglugerðum og stefnumálum – leitast við að tryggja að í lögum hans , reglum , reglugerðum , stefnumálum eða starfsháttum sé kveðið á um og hvatt til þess að komið verði á háu verndarstigi í vinnu - og umhverfismálum í samræmi við staðla , meginreglur og samninga er um getur í grein 11.5 . ( Alþjóðlegir staðlar og samningar á sviði vinnumála ) og grein 11.6 ( Fjölhliða samningar og meginreglur um umhverfismál ) og skal hann leggja sig fram um að hækka það verndarstig sem kveðið er á um í þeim lögum , reglum , reglugerðum og stefnumálum . Verndarstigum haldið uppi þegar lögum , reglum , reglugerðum eða stöðlum er beitt og þeim framfylgt . 1 . Alþjóðlegir staðlar og samningar á sviði vinnumála . 1 . Samningsaðilarnir vísa til þeirra skyldna sem leiðir af aðild að Alþjóðavinnumálastofnuninni og af yfirlýsingu Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um grundvallarreglur og -réttindi við vinnu og eftirfylgni hennar , sem var samþykkt á 86 . 3 . Samningsaðilarnir vísa til þeirra skyldna sem leiðir af aðild að Alþjóðavinnumálastofnuninni þess efnis að framkvæma með skilvirkum hætti þá samninga Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sem þeir hafa fullgilt og að halda áfram og með sjálf-bærum hætti að fullgilda grundvallarsamninga Alþjóðavinnumálastofnunarinnar og aðra samninga sem hún hefur flokkað sem uppfærða samninga . Gr. 11.7 . Efling viðskipta og fjárfestinga sem ýta undir sjálfbæra þróun . 2 . Samningsaðilarnir samþykkja að skiptast á skoðunum og kunna að taka til umfjöllunar , sameiginlega eða tvíhliða , samvinnu á þessu sviði . Þeir skulu hvetja til þess háttar samvinnu milli fyrirtækja . 1 . Samningsaðilarnir skulu kappkosta að efla samvinnu sín á milli í málum á sviði vinnu - og umhverfismála , sem varða viðskipti og fjárfestingar og þar sem um gagnkvæma hagsmuni er að ræða , á viðeigandi tvíhliða , svæðisbundnum og fjölhliða vettvangi þar sem þeir eru þátttakendur . Gr. 11.10 . Framkvæmd og samráð . Samningsaðili getur , í gegnum tengiliðina , óskað eftir samráði við sérfræðinga eða samráði innan sameiginlegu nefndarinnar vegna mála sem rísa og varða ákvæði þessa kafla . Samningsaðilarnir skulu gera sitt ítrasta til að finna lausn á umræddum málum sem gagnkvæm sátt er um . Samningsaðilarnir geta leitað ráða hjá viðkomandi alþjóðastofnunum eða alþjóðlegum aðilum , þar sem það á við og með fyrirvara um samkomulag sín á milli . 3 . Enginn samningsaðili getur hagnýtt sér gerðardómsmeðferð samkvæmt 13. kafla ( Lausn deilumála ) í málum sem rísa og varða ákvæði þessa kafla . Fulltrúar samningsaðilanna skulu vera háttsettir embættismenn sem samningsaðilarnir skipa í þessu skyni . a ) hafa umsjón með framkvæmd samnings þessa , b ) endurskoða stöðugt þann kost að ryðja enn frekar úr vegi viðskiptahindrunum og öðrum takmarkandi ráðstöfunum vegna viðskipta milli EFTA-ríkjanna og Filippseyja , c ) hafa umsjón með frekari þróun samnings þessa , d ) skipa undirnefndir og vinnuhópa sem hún telur þörf á sér til aðstoðar við að ljúka verkefnum sínum , e ) hafa yfirumsjón með starfi allra undirnefnda og vinnuhópa , f ) leitast við að leysa deilur um túlkun eða framkvæmd samnings þessa , g ) fjalla um og samþykkja breytingar eins og kveðið er á um í samningi þessum og h ) fjalla um hvert það mál annað sem kann að hafa áhrif á rekstur samnings þessa . 3 . 5 . Eftir það skal hún koma saman þegar nauðsyn krefur , en að öllu jöfnu annað hvert ár . Gr. 13.2 . Að því er varðar þennan kafla geta hugtökin „ samningsaðili “ , „ deiluaðili “ , „ samningsaðili sem leggur fram kvörtun “ og „ samningsaðili sem kvörtun beinist gegn “ gefið til kynna einn samningsaðila eða fleiri . Sá vettvangur sem þannig er valinn skal notaður eingöngu . 4 . Að því er varðar ákvæði 3. mgr. ræðst málsmeðferð við lausn deilumála , samkvæmt samningnum um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar , af beiðni samningsaðila um stofnun gerðardóms skv. 6. gr. samkomulags Alþjóðaviðskipta-stofnunarinnar um reglur og málsmeðferð við lausn deilumála , en málsmeðferð við lausn deilumála , samkvæmt samningi þessum , ræðst af beiðni um gerðardómsmeðferð skv. 1. mgr. greinar 13.5 ( Stofnun gerðardóms ) . Þeim má halda áfram á meðan málsmeðferð í gerðardómi , sem er stofnsettur í samræmi við ákvæði þessa kafla , stendur yfir . 2 . Málsmeðferð , sem felst í sáttaumleitunum , skal fara fram í trúnaði og hefur ekki áhrif á rétt samningsaðila komi til frekari málsmeðferðar . 3 . Sá samningsaðili sem fer fram á samráð skal leggja beiðnina fram skriflega og greina frá ástæðum hennar , meðal annars því hverjar þær ráðstafanir eru sem hann telur að samræmist ekki samningi þessum . Samráð skal fara fram innan sameiginlegu nefndarinnar , nema þeir samningsaðilar sem leggja fram beiðni um samráð eða slíkri beiðni er beint til séu ásáttir um annað . 5 . Samráðið skal hefjast innan : a ) 15 daga frá viðtöku beiðninnar þegar brýn þörf er á , meðal annars er um ræðir vörur sem hætt er við skemmdum eða b ) 30 daga frá viðtöku beiðninnar þegar um öll önnur mál ræðir . Samningsaðilarnir skulu meðhöndla allar trúnaðarupplýsingar , sem skipst er á meðan samráðið stendur yfir , á sama hátt og sá samningsaðili sem leggur upplýsingarnar fram gerir . 8 . 1 . Sá samningsaðili sem leggur fram kvörtun getur farið fram á að gerðardómur verði stofnsettur , ef : a ) sá samningsaðili sem beiðninni er beint til svarar henni ekki innan 10 daga frá viðtöku beiðninnar , b ) sá samningsaðili sem kvörtun beinist gegn gengur ekki til samráðs samkvæmt þeim tímamörkum sem eru tilgreind í grein 13.4 ( Samráð ) eða c ) ef samráðið leiðir ekki til lausnar deilunnar innan : i . 30 daga frá viðtöku beiðninnar um samráð þegar brýn þörf er á , meðal annars er um ræðir vörur sem hætt er við skemmdum , ii . 60 daga frá viðtöku beiðninnar um samráð þegar um öll önnur mál ræðir . 2 . Í sérhverri beiðni um stofnun gerðardóms skal tilgreina : b ) hver þau lög og málsatvik eru sem liggja kvörtuninni til grundvallar . Þrír gerðarmenn sitja í gerðardóminum og eru skipaðir í samræmi við hinar valkvæðu reglur Alþjóðagerðardómsins í Haag um gerðardómsmeðferð deilna milli tveggja ríkja , eins og þær öðluðust gildi frá 20. október 1992 ( hér á eftir nefndar „ valkvæðu reglurnar “ ) , að breyttu breytanda . 5 . Ávallt þegar það er gerlegt ætti að stofnsetja einn gerðardóm til þess að kanna kvartanir vegna sama máls þar sem fleiri samningsaðilar en einn fara fram á að gerðardómur verði stofnsettur eða þegar beiðnin varðar fleiri samningsaðila en einn sem kvörtun beinist gegn . 8 . Samningsaðili , sem er ekki deiluaðili , á rétt á , eftir að hafa afhent deiluaðilunum skriflega tilkynningu , að leggja skriflegar greinargerðir fyrir gerðardóminn , að fá afhentar skriflegar greinargerðir , meðal annars viðauka , frá deiluaðilunum , að vera viðstaddur skýrslugjöf og að gefa munnlegar yfirlýsingar . 1 . 3 . Gerðardómurinn ætti að ráðfæra sig reglulega við deiluaðila og veita þeim nægt tækifæri til að ná fram lausn sem gagnkvæm sátt er um . Gerðardómurinn skal gera ráð fyrir skýrslugjöf af hálfu deiluaðilanna að minnsta kosti einu sinni til þess að gera þeim kleift að leggja mál sitt fyrir gerðardóminn . Engin einhliða ( ex parte ) samskipti skulu vera við gerðardóminn um mál sem hann hefur til meðferðar . 6 . Sé úrskurður gerðardómsins ekki með samhljóða samþykki skal meirihluti atkvæða ráða honum . Skýrslur gerðardóms . 1 . Í niðurstöðum lokaskýrslu gerðardómsins skal vera umfjöllun um þær athugasemdir sem deiluaðilarnir gera . 2 . Senda skal samningsaðilunum lokaskýrsluna , ásamt öllum skýrslum samkvæmt ákvæðum greinar 13.9 ( Framkvæmd efnisatriða lokaskýrslu gerðardóms ) og greinar 13.10 ( Bætur og frestun ávinnings ) . Málsmeðferð í gerðardómi frestað eða hætt . 1 . Málsmeðferð í gerðardómi skal hætt : a ) séu deiluaðilarnir því samþykkir og tilkynni það formanni gerðardómsins skriflega eða b ) dragi samningsaðili , sem leggur fram kvörtun , kvörtun sína til baka hvenær sem er áður en frumskýrslan er birt . 2 . Gerðardómurinn ætti að fella úrskurð sinn innan 90 daga frá viðtöku fyrrnefndrar beiðni . Samningsaðilinn , sem leggur fram kvörtun og telur það hvorki gerlegt né vænlegt til árangurs að fresta ávinningi á sama sviði eða sviðum , getur frestað ávinningi á öðrum sviðum . Eigi skal fresta ávinningi fyrr en gerðardómurinn hefur birt úrskurð sinn . Upphaflegi gerðardómurinn skal , að beiðni deiluaðila , fella úrskurð um hvort framkvæmdarráðstafanir , sem eru samþykktar eftir að ávinningi er frestað , séu í samræmi við lokaskýrsluna og hvort rétt sé , í ljósi þess háttar úrskurðar , að aflétta eða breyta frestun ávinnings . Sé gerðarmaður í upphaflega gerðardóminum ótiltækur , skal tilnefning gerðarmanns í hans stað fara fram í samræmi við þá valaðferð sem gilti þegar upphaflegi gerðarmaðurinn var tilnefndur . 2 . 14 . KAFLI LOKAÁKVÆÐI Gr. 14.1 . Viðaukar og viðbætar . Viðaukarnir við samning þennan , þar með taldir viðbætar við þá , eru órjúfan-legur hluti samnings þessa . 1 . Textar breytinganna og skjölin um fullgildingu , staðfestingu eða samþykki skulu afhent vörsluaðila til vörslu . 3 . Breytingar á samningi þessum skulu öðlast gildi á fyrsta degi þriðja mánaðar eftir þann dag þegar minnst eitt EFTA-ríki og Filippseyjar hafa afhent vörsluaðila skjal sitt um fullgildingu , staðfestingu eða samþykki til vörslu . Sameiginlega nefndin getur sammælst um ákvæði um annars konar gildistöku , með fyrirvara um innlend lög , reglur og reglugerðir samningsaðilanna . 5 . Tilkynna skal vörsluaðila um beitingu breytinga til bráðabirgða . 1 . Segi Filippseyjar sig frá samningi þessum fellur hann úr gildi þegar úrsögn Filippseyja tekur gildi . 2 . Samningsaðili getur , heimili lagaskilyrði hans það , beitt ákvæðum samnings þessa til bráðabirgða , meðan þess er beðið að samningur þessi öðlist gildi fyrir hann . Vörsluaðila skal tilkynnt um bráðabirgðabeitingu ákvæða samnings þessa . 2 Sá skilningur ríkir að unnt sé að framkvæma rannsóknir samhliða samráði sem fer fram og að ef lausn , sem gagnkvæmt samkomulag er um , næst ekki haldi sérhver samningsaðili réttindum sínum og skyldum samkvæmt VI. og XVI. gr . 7 Sá skilningur ríkir að samráð samkvæmt þessari grein hafi ekki áhrif á réttindi og skyldur samningsaðilanna skv. 13. kafla ( Lausn deilumála ) eða samkvæmt samkomulagi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um reglur og málsmeðferð við lausn deilumála . 11 Eigi skal litið svo á að það eitt að krefjast vegabréfsáritunar fyrir einstaklinga geri að engu eða skerði ávinning samkvæmt sérstakri skuldbindingu .