Mosfellsheiði , og nokkur orð um vegagjörð Mosfellsheiði er einn hinn fjölfarnasti , ef eigi fjölfarnastur , fjallvegur á Íslandi . Yfir heiði þessa fara Upp-Árnesingar bæði verslunar - og skreiðarferðir sínar ; þá fara og allmargir Borgfirðingar og jafnvel Hvítsíðingar um fjallveg þennan til Reykjavíkur , um heiði þessa liggur enn fremur alþjóðarleið allra Norðlinga til höfuðsstaðarins , og allra ferðamanna frá Reykjavík og úr sjávarsveitunum við Faxaflóa ( t.d. kaupafólks ) , er fara norður í land . En ekki þar með búið , - nálega hver og einn útlendur maður , sem til Reykjavíkur kemur , fer yfir heiði þessa , ef hann annars ferðast eina dagleið á landi hér . Á öllum miðkafla heiðarinnar er vegurinn þannig , þegar þurrt er um , að stórgrýtissteinar – og sumsstaðar ærið þéttir – liggja ofan á leirmold , og ná eins og þétt breiða út fyrir alla hina mörgu götutroðninga ; sumsstaðar er vegurinn ófær urð , og grjótið svo þétt , að varla er nægilegt bil handa hestfætinum á milli steinanna . Þegar aftur á móti rignir , þótt eigi sé lengur en einn dag eða tvo , blotnar leirmoldin og treðst upp ; og myndast þá leirleðjupollar innan um stórgrýtið , má þá vegurinn teljast ófær , jafnvel fyrir lausríðandi mann . Þó er enn verri meðferðin á hestunum , þegar þeir eru reknir um slíkan veg með þyngsla-klyfjum , t.d. með borðviðardrögum á haustdegi oft í stormi og regni , þá er viðbjóðslegt að sjá skepnurnar hrekjast fyrir storminum til og frá um ófæru þessa ; en þó erum vér , sem drögum að oss allar nauðsynjar vorar um þennan veg , neyddir til að beita þessari grimmdarlegu meðferð við hesta vora , og er það hart aðgöngu fyrir margan mann . Ég hef vakið máls á vegi þessum , og lýst honum afdráttarlaust , til þess að vekja á honum athygli stjórnar þeirrar , sem hefir framkvæmd fjallvegabótanna á hendi , því ég er viss um , að þegar hin brýna þörf á því , að endurbæta veginn , er orðin fullkunnug , muni úr henni verða bætt svo fljótt sem unnt er . En þegar um er að ræða vegabótina sjálfa , þá er auðvitað , að hún má ekkert kák vera . Að ryðja heiðina er ónýtt verk , - það hefir reynslan sýnt . Hún var vel rudd 1874 , og þó er hún nú orðin illfær . Það þarf að leggja upphleyptan veg um allt miðbik heiðarinnar , að minnsta kosti austan frá Moldbrekkum og vestur undir Grímmannsfellsöxl . Grjótið til vegagjörðarinnar er nálega allsstaðar við höndina , og næga möl má fá í veginn við báða enda hans , og máske víðar , - en leiðin er svo slétt og hallalítil , að aka má hlöðnum vagni jafnt vestur sem austur eftir . Vera má og , að veginn megi nokkuð stytta , sé hann færður úr stað . Ég hygg að upphleyptir vegir verði hinir hagkvæmustu og endingarbestu til að mæta áhrifum vatns , snjóbleytu og storma , enda eru þeir ómissandi á þeim heiðum sem farnar eru oft á vetrardegi , því að snjó festir lítt á upphleyptum vegum . En til þess að þeir endist vel , verður að vanda vel alla byggingu þeirra , og betur en gjört hefir veirð sumsstaðar hér sunnanlands til þessa , og þarf strangt eftirlit með veggjörðarmönnum ætíð . Það er illa gjört og endingarlaust verk , þegar steinum er raðað aðeins í hinar ystu hleðslur vegarins , og svo hrúgað grjóti innan í af handahófi , - síðan rutt þykku moldarlagi eða moldarhrygg á allt ofan , og þar ofan á stráð dálitlu af möl eða sandi . Þegar svona er unnið verkið , verður vegurinn betur laginn til þess , að líta snoturlega út í bráðina í augum úttektarmanna , en til þess að þola umferð hesta , og áhrif vatns og vinda . Leirmold sú , sem þannig er hrúgað í veginn , verður við troðninguna ógagnfærileg vatninu , sem rennur út af veginum , myndar farvegi í moldina , og ber nokkuð af henni burtu með sér , uns hún þverrar ; brýst þá vatnið niður gegnum urðina , sem undir er moldinni , og þvær allar moldarleifarnar loksins í burtu ; verður þá ber urðin eftir , og vegurinn ófær . Þegar upphleyptan veg skal hlaða , ætla ég , að þessi aðferð verði best og traustust : Úr hinu lengsta og stærsta grjótinu skal hlaða hleðslurnar , þær er út horfa beggja vegna og skal skorða þær hleðslur vel ; þá skal jafnframt raða grjóti innan í og skorða það vel , en flóra efst svo vel sem auðið er , og berja steinklóður í allar holur , og er ekki vel flórað undir íburðinn , nema ríða megi veginn hiklaust , þegar skilið er við grjótverkið . Síðan skal aka eintómri möl í veginn , ef hún með nokkru móti getur fengist , og skal nú mölin , er fyrst er lögð ofan á grjótið , vera stórgjörðust , og svo smærri eftir því sem ofar kemur , og hin smæsta efst , og væri nokkuð leirblandinn sandur hentugur til að liggja allra efst fyrir sléttleika - og mýkindasakir . Með þessari aðferð hygg ég að mætti gjöra endingargóða vegi , og þótt þeir yrðu nokkru dýrari í fyrstu , en hinir með urðinni og moldarhaugnum , þá mundu þeir vegna endingarinnar í raun réttri verða miklu ódýrari . Svona gjörðir vegir mundu gleypa í sig rigningarvatnið , það mundi síga niður í hina holu möl og grjót , og svo útundan veginum , - þar sem aftur á móti hvert hófspor fyllist með vatni á moldarveginum , og allt treðst upp og verður að forarleðju , sem berst smám saman burtu með vatninu , eins og áður er vikið á . Sú skoðun hefir verið látin í ljósi , að fjallvegir þeir , sem póstleiðir liggja um , skuli sitja í fyrirrúmi fyrir öðrum vegum um vegabætur . Þessa skoðun get ég ekki aðhyllst undantekningarlaust . Það er án efa rétt , að þar sem fjallvegir að öðru leyti standa jafnt að vígi , - t.a.m. eru jafnfjölfarnir og jafnnauðsynlegir , - þá verði sá vegurinn fyrst bættur , sem einnig er póstvegur . En sé um tvo fjallvegi að ræða , og sé annar mjög fjölfarinn , en hinn sjaldfarinn , og þó póstvegur , þá greiðir það sjálfsagt betur samgöngurnar , frá almennu sjónarmiði skoðað , að bættur sé hinn tíðfarni alþjóðarvegur , en hinn sjaldfarni póstvegur . Að bæta samgöngur á landi voru , er síður fólgið í því , að flýta fyrir bréfum , blöðum og bögglasendingum einungis , heldur en í hinu , að greiða fyrir ferðum manna og flutningum almennt , svo að fé og tími sparist ; - vér lifum hvort sem er ekki á einum saman bréfum og bögglasendingum , og virðist mér ekki rétt , að stofna of mjög lífi manna og gripa í háska um miðjan harðindatímann hér á landi og við land , - einungis til þess að seðja bréfasýki vora . Menn ættu að gæta að táknum tímanna í þessu efni , og athuga , að sannar framfarir Íslands eru alls eigi komnar undir neinni ofurkeppni í þessa átt . Í “ bréfkafla frá Árnesingi ” í Þjóðólfi 25. bl . F. á . var sú tillaga borin fram , að fjallvegir ættu , þar sem því yrði við komið , að vera akvegir , og get ég vel fallist á þessa skoðun höfundarins , enda þótt bréfkafli þessi flytti að öðru leyti Þjóðólfi of mikið af ýkjum , og skökkum , og að sumu leyti miður góðgjörnum fréttum . Þar sem fjallvegir liggja um brattalítil heiðalönd , annaðhvort upp frá kaupstöðunum eða milli héraða , væri ágætt , að landssjóður vildi byrja á því , að kosta nokkra vagnvegakafla , ekki svo mjög vegna þess , að hugsandi sé til , að leggja vagnvegi um allt þetta sæbratta , fjöllótta og strjálbyggða land fyrst um sinn , - sem vegna hins , að landsbúar þurfa að venjast meðferð og notkun vagna , og þurfa að fá beinar eða óbeinar hvatir til að læra að nota vagna við ýmsan flutning og margs konar störf á heimilum sínum . Gætu nokkrir vagnvegarkaflar í hverjum landsfjórðungi orðið til þessa , mætti því fé , sem til þeirra gengi , heita vel varið . Upphleyptu vegirnir eru hinir bestu akvegir , ef þeir eru vel vandaðir og nokkru breiðari , en lögin ákveða um fjallvegina . Mosfellsheiði væri mjög hentug til að vera lögð vagnvegi , - en hvað sem því líður , er lífsnauðsynlegt að bæta sem fyrst veginn á heiði þessari , - “ og fyr er gilt en valið sé ” . Þingvelli við Öxará , 15. febr . 1881 . Jens Pálsson . Mosfellsheiði , og nokkur orð um vegagjörð Mosfellsheiði er einn hinn fjölfarnasti , ef eigi fjölfarnastur , fjallvegur á Íslandi . Yfir heiði þessa fara Upp-Árnesingar bæði verslunar - og skreiðarferðir sínar ; þá fara og allmargir Borgfirðingar og jafnvel Hvítsíðingar um fjallveg þennan til Reykjavíkur , um heiði þessa liggur enn fremur alþjóðarleið allra Norðlinga til höfuðsstaðarins , og allra ferðamanna frá Reykjavík og úr sjávarsveitunum við Faxaflóa ( t.d. kaupafólks ) , er fara norður í land . En ekki þar með búið , - nálega hver og einn útlendur maður , sem til Reykjavíkur kemur , fer yfir heiði þessa , ef hann annars ferðast eina dagleið á landi hér . Á öllum miðkafla heiðarinnar er vegurinn þannig , þegar þurrt er um , að stórgrýtissteinar – og sumsstaðar ærið þéttir – liggja ofan á leirmold , og ná eins og þétt breiða út fyrir alla hina mörgu götutroðninga ; sumsstaðar er vegurinn ófær urð , og grjótið svo þétt , að varla er nægilegt bil handa hestfætinum á milli steinanna . Þegar aftur á móti rignir , þótt eigi sé lengur en einn dag eða tvo , blotnar leirmoldin og treðst upp ; og myndast þá leirleðjupollar innan um stórgrýtið , má þá vegurinn teljast ófær , jafnvel fyrir lausríðandi mann . Þó er enn verri meðferðin á hestunum , þegar þeir eru reknir um slíkan veg með þyngsla-klyfjum , t.d. með borðviðardrögum á haustdegi oft í stormi og regni , þá er viðbjóðslegt að sjá skepnurnar hrekjast fyrir storminum til og frá um ófæru þessa ; en þó erum vér , sem drögum að oss allar nauðsynjar vorar um þennan veg , neyddir til að beita þessari grimmdarlegu meðferð við hesta vora , og er það hart aðgöngu fyrir margan mann . Ég hef vakið máls á vegi þessum , og lýst honum afdráttarlaust , til þess að vekja á honum athygli stjórnar þeirrar , sem hefir framkvæmd fjallvegabótanna á hendi , því ég er viss um , að þegar hin brýna þörf á því , að endurbæta veginn , er orðin fullkunnug , muni úr henni verða bætt svo fljótt sem unnt er . En þegar um er að ræða vegabótina sjálfa , þá er auðvitað , að hún má ekkert kák vera . Að ryðja heiðina er ónýtt verk , - það hefir reynslan sýnt . Hún var vel rudd 1874 , og þó er hún nú orðin illfær . Það þarf að leggja upphleyptan veg um allt miðbik heiðarinnar , að minnsta kosti austan frá Moldbrekkum og vestur undir Grímmannsfellsöxl . Grjótið til vegagjörðarinnar er nálega allsstaðar við höndina , og næga möl má fá í veginn við báða enda hans , og máske víðar , - en leiðin er svo slétt og hallalítil , að aka má hlöðnum vagni jafnt vestur sem austur eftir . Vera má og , að veginn megi nokkuð stytta , sé hann færður úr stað . Ég hygg að upphleyptir vegir verði hinir hagkvæmustu og endingarbestu til að mæta áhrifum vatns , snjóbleytu og storma , enda eru þeir ómissandi á þeim heiðum sem farnar eru oft á vetrardegi , því að snjó festir lítt á upphleyptum vegum . En til þess að þeir endist vel , verður að vanda vel alla byggingu þeirra , og betur en gjört hefir veirð sumsstaðar hér sunnanlands til þessa , og þarf strangt eftirlit með veggjörðarmönnum ætíð . Það er illa gjört og endingarlaust verk , þegar steinum er raðað aðeins í hinar ystu hleðslur vegarins , og svo hrúgað grjóti innan í af handahófi , - síðan rutt þykku moldarlagi eða moldarhrygg á allt ofan , og þar ofan á stráð dálitlu af möl eða sandi . Þegar svona er unnið verkið , verður vegurinn betur laginn til þess , að líta snoturlega út í bráðina í augum úttektarmanna , en til þess að þola umferð hesta , og áhrif vatns og vinda . Leirmold sú , sem þannig er hrúgað í veginn , verður við troðninguna ógagnfærileg vatninu , sem rennur út af veginum , myndar farvegi í moldina , og ber nokkuð af henni burtu með sér , uns hún þverrar ; brýst þá vatnið niður gegnum urðina , sem undir er moldinni , og þvær allar moldarleifarnar loksins í burtu ; verður þá ber urðin eftir , og vegurinn ófær . Þegar upphleyptan veg skal hlaða , ætla ég , að þessi aðferð verði best og traustust : Úr hinu lengsta og stærsta grjótinu skal hlaða hleðslurnar , þær er út horfa beggja vegna og skal skorða þær hleðslur vel ; þá skal jafnframt raða grjóti innan í og skorða það vel , en flóra efst svo vel sem auðið er , og berja steinklóður í allar holur , og er ekki vel flórað undir íburðinn , nema ríða megi veginn hiklaust , þegar skilið er við grjótverkið . Síðan skal aka eintómri möl í veginn , ef hún með nokkru móti getur fengist , og skal nú mölin , er fyrst er lögð ofan á grjótið , vera stórgjörðust , og svo smærri eftir því sem ofar kemur , og hin smæsta efst , og væri nokkuð leirblandinn sandur hentugur til að liggja allra efst fyrir sléttleika - og mýkindasakir . Með þessari aðferð hygg ég að mætti gjöra endingargóða vegi , og þótt þeir yrðu nokkru dýrari í fyrstu , en hinir með urðinni og moldarhaugnum , þá mundu þeir vegna endingarinnar í raun réttri verða miklu ódýrari . Svona gjörðir vegir mundu gleypa í sig rigningarvatnið , það mundi síga niður í hina holu möl og grjót , og svo útundan veginum , - þar sem aftur á móti hvert hófspor fyllist með vatni á moldarveginum , og allt treðst upp og verður að forarleðju , sem berst smám saman burtu með vatninu , eins og áður er vikið á . Sú skoðun hefir verið látin í ljósi , að fjallvegir þeir , sem póstleiðir liggja um , skuli sitja í fyrirrúmi fyrir öðrum vegum um vegabætur . Þessa skoðun get ég ekki aðhyllst undantekningarlaust . Það er án efa rétt , að þar sem fjallvegir að öðru leyti standa jafnt að vígi , - t.a.m. eru jafnfjölfarnir og jafnnauðsynlegir , - þá verði sá vegurinn fyrst bættur , sem einnig er póstvegur . En sé um tvo fjallvegi að ræða , og sé annar mjög fjölfarinn , en hinn sjaldfarinn , og þó póstvegur , þá greiðir það sjálfsagt betur samgöngurnar , frá almennu sjónarmiði skoðað , að bættur sé hinn tíðfarni alþjóðarvegur , en hinn sjaldfarni póstvegur . Að bæta samgöngur á landi voru , er síður fólgið í því , að flýta fyrir bréfum , blöðum og bögglasendingum einungis , heldur en í hinu , að greiða fyrir ferðum manna og flutningum almennt , svo að fé og tími sparist ; - vér lifum hvort sem er ekki á einum saman bréfum og bögglasendingum , og virðist mér ekki rétt , að stofna of mjög lífi manna og gripa í háska um miðjan harðindatímann hér á landi og við land , - einungis til þess að seðja bréfasýki vora . Menn ættu að gæta að táknum tímanna í þessu efni , og athuga , að sannar framfarir Íslands eru alls eigi komnar undir neinni ofurkeppni í þessa átt . Í “ bréfkafla frá Árnesingi ” í Þjóðólfi 25. bl . F. á . var sú tillaga borin fram , að fjallvegir ættu , þar sem því yrði við komið , að vera akvegir , og get ég vel fallist á þessa skoðun höfundarins , enda þótt bréfkafli þessi flytti að öðru leyti Þjóðólfi of mikið af ýkjum , og skökkum , og að sumu leyti miður góðgjörnum fréttum . Þar sem fjallvegir liggja um brattalítil heiðalönd , annaðhvort upp frá kaupstöðunum eða milli héraða , væri ágætt , að landssjóður vildi byrja á því , að kosta nokkra vagnvegakafla , ekki svo mjög vegna þess , að hugsandi sé til , að leggja vagnvegi um allt þetta sæbratta , fjöllótta og strjálbyggða land fyrst um sinn , - sem vegna hins , að landsbúar þurfa að venjast meðferð og notkun vagna , og þurfa að fá beinar eða óbeinar hvatir til að læra að nota vagna við ýmsan flutning og margs konar störf á heimilum sínum . Gætu nokkrir vagnvegarkaflar í hverjum landsfjórðungi orðið til þessa , mætti því fé , sem til þeirra gengi , heita vel varið . Upphleyptu vegirnir eru hinir bestu akvegir , ef þeir eru vel vandaðir og nokkru breiðari , en lögin ákveða um fjallvegina . Mosfellsheiði væri mjög hentug til að vera lögð vagnvegi , - en hvað sem því líður , er lífsnauðsynlegt að bæta sem fyrst veginn á heiði þessari , - “ og fyr er gilt en valið sé ” . Þingvelli við Öxará , 15. febr . 1881 . Jens Pálsson .