Ávallt sagt skoðun sína umbúðalaust – Viðtal við Guðmund Bjarnason Hann er svipmikill og kvikur í hreyfingum , sannarlega unglegur því uppúr dúrnum kemur að maðurinn er nýlega orðinn áttræður , en ber það sannarlega ekki utan á sér . Þetta er Guðmundur Bjarnason , einn fremsti sérfræðingur okkar á sviði barnaskurðlækninga um áratuga skeið og lengi vel sá eini í íslenskri læknastétt með þessa sérgrein . Eitt af áhugamálum Guðmundar er málaralist og hér stendur hann framan við nokkrar af myndum sínum . Guðmundur og eiginkona hans , Bergdís Helga Kristjánsdóttir , búa í Grafarvoginum rétt við golfvöllinn og hann segir að þau hjónin hafi einmitt valið staðinn vegna vallarins . „ Það er þægilegt að geta labbað út um dyrnar og verið kominn á fyrsta teig eftir tvær mínútur . “ Mörg ár eru síðan hann hóf golfiðkun en tók sér svo hlé um nokkurra ára skeið . „ Ég byrjaði á þessu austur á Neskaupstað þegar ég var að leysa þar af í sumarfríi á sjúkrahúsinu . Ég náði bærilegum árangri og var kominn með 15 í forgjöf þegar ég tók mér hlé , en þetta blundaði alltaf í mér og við hjónin tókum þetta upp aftur þegar um hægðist og maður fór á eftirlaunin . “ Guðmundur er fæddur á Brekku í Fljótsdal , sonur Bjarna Guðmundssonar héraðslæknis og Ástu Magnúsdóttur hjúkrunarkonu . Faðir hans gegndi næstu árin héraðslæknisstöðu á Ólafsfirði , svo á Flateyri , en fjölskyldan flutti til Patreksfjarðar þegar Guðmundur var 12 ára gamall og þar bjuggu foreldrar hans til ársins 1954 er faðir hans gerðist héraðslæknir á Selfossi . „ Ég lít á mig sem Patreksfirðing , því þar tók ég út minn þroska og stundaði almenna verkamannavinnu og sjómennsku , var á togurunum Verði , Gylfa og seinast á Ólafi Jóhannessyni , en einnig á mótorbátum og í tvö sumur gerði ég út trillu sem ég svo seldi árið 1955 manni á Eyrarbakka . Ég sigldi henni einn suður , frá Patró til Reykjavíkur , og lenti í miklum vandræðum á leiðinni en það hafðist . Trillan eyðilagðist svo stuttu síðar , en nýi eigandinn hafði flutt hana upp að Ljósafossvirkjun til að dytta að henni en henni sópaði burt í flóðinu fræga sem varð í Soginu og hefur ekki frést af henni síðan . “ Guðmundur segir að sjómennskan hafi sett sitt mark á sig . „ Eftir stúdentsprófið var ég að velta fyrir mér tveimur kostum . Að fara í Stýrimannaskólann eða læknisfræðina . Ég kunni alltaf vel við mig á sjónum og gat vel hugsað mér skipstjórn sem framtíðarstarf . Af því varð þó ekki en uppeldið sem ég fékk á sjónum mótaði mig og varð til þess að ég hef ávallt sagt skoðanir mínar á mönnum og málefnum umbúðalaust . Eflaust hefur einhvern sviðið undan og ég líklega stundum verið óþarflega hvass . Maður lærði að svara fyrir sig á dekkinu á gamla Gylfanum . “ Nám og störf í Svíþjóð Guðmundur lauk læknisfræðinni við HÍ 1958 og eftir tveggja ára störf á ýmsum deildum Landspítalans og Borgarspítalans , ásamt afleysingum í héraði á Selfossi og Grundarfirði , hlaut hann almennt lækningaleyfi á Íslandi 1960 . „ Þá stóð hugur minn til framhaldsnáms í skurðlækningum og Svíþjóð varð fyrir valinu . Ég byrjaði sem aðstoðarlæknir á almennu sjúkrahúsi í Flen í Sörmland og við Gauti Arnþórsson vorum þarna saman . Þarna voru tveir þýskir herlæknar , Kund og Schröder , mjög skemmtilegir náungar sem kunnu margar sögur . Schröder sagði mér frá því að á stríðsárunum var hann í herflokki sem hafði aðsetur í litlu þorpi í Hollandi . Þar varð hann vitni að því er hús varð fyrir sprengju úr flugvél og hrundi gersamlega niður við sprenginguna en þegar rykinu svifaði frá kom í ljós að upp á annarri hæð hafði maður setið á klósetti og þarna sat hann enn og hélt sér dauðahaldi í klósettið sem trónaði í nokkurra metra hæð efst á niðurfallsrörinu . Svo var þarna einn sænskur læknir sem hóf alla morgna með því að fá sér fullt glas af spritti sem ætlað var til handþvotta . Hann var nú fljótlega rekinn sem vonlegt var . Við sáum þó fljótt að lítil framtíð væri í veru okkar þarna og fórum að hugsa okkur til hreyfings . Eftir að hafa kannað rétt okkar hjá SYLF ( Sveriges yngre läkares förening ) komumst við að því að við hefðum tveggja vikna uppsagnarfrest og fórum þá að líta í kringum okkur eftir vænlegri stöðum . Gauti fékk fljótt stöðu á handlækningadeild sjúkrahússins í Huddingsvall og fer á fund yfirlæknisins Harald Lundberg til að segja upp . Harald maldar í móinn og segir hann ekki geta stokkið fyrirvaralaust í burtu en Gauti segir að samkvæmt SYLF eigi hann rétt til að segja upp með tveggja vikna fyrirvara . Þá rýkur Harald upp , lemur í borðið og hrópar : Andskotans útlendingar sem komið hingað og haldið að þið hafið einhvern rétt ! Gauti kemur svo fram heldur niðurdreginn og segir mér að Harald hafi orðið alveg vitlaus og ég kveið talsvert fyrir því að fara á fund hans og tilkynna honum uppsögn . Þá brá svo við að hann var hinn ljúfasti , kvaðst skilja þetta afskaplega vel og auðvitað ættum við enga framtíð á svona litlum stað . Þetta endaði því allt vel . Ég hafði fengið stöðu á bæklunarskurðdeild sjúkrahússins í Västerås , við fluttum þangað og mér líkaði vel . Aðstoðaryfirlæknirinn hét Skobovic , Hvítrússi sem setið hafði í fangabúðum nasista á stríðsárunum . Mikill ágætismaður . Eftir eitt ár á bæklunardeildinni flutti ég mig yfir á almenna handlækningadeild og þar var yfirlæknir Axel Bruselius og aðstoðaryfirlæknir Arne Olson sem síðar varð yfirlæknir handlæknisdeildar sjúkrahússins í Sala . Þetta voru miklir prýðismenn . Arne var reyndar skapmaður og gat tekið rispur en það var fljótt úr honum . Þarna var ég í fimm ár og líkaði mjög vel , mér var trúað fyrir ýmsum verkefnum sem ekki var sjálfsagt að fela ungum lækni . “ Það er greinilegt að Guðmundur hefur kunnað vel við sig í Svíþjóð og velti því lítið fyrir sér að flytja heim til Íslands . „ Ég fór sjaldan heim til Íslands á þessum árum , en sumarið 1965 var ég á Íslandi og fór upp á Landspítala og hitti þar Snorra Hallgrímsson prófessor sem segir við mig : þú verður að fara að koma heim . Ég sagðist lítið hafa hugsað um það en hann bætir því við að hér heima vanti sérfræðing í barnaskurðlækningum . Farðu og lærðu barnaskurðlækningar og komdu svo heim , segir Snorri . Það sem togaði mig heim var að við áttum þrjá stráka sem við vildum að væru íslenskir . Sá elsti var að komast á unglingsárin og því varð þetta að gerast fljótlega . Ég tók Snorra eiginlega á orðinu og fékk stuttu síðar stöðu á barnasjúkrahúsinu í Gautaborg og var þar við barnaskurðlækningar í tvö ár . Ég var náttúrulega þegar þarna var komið sögu kominn með sérfræðiréttindi í almennum skurðlækningum og hafði sinnt barnaskurðlækningum með öðru í Västerås og vissi hreinlega ekki að barnaskurðlækningar væru til sem sjálfstæð sérgrein þegar Snorri minntist á þetta . Þegar ég kom til Gautaborgar voru þar fyrir fjórir aðstoðarlæknar og tveir sérfræðingar . Aðstoðarlæknarnir höfðu komið beint úr námi og fengu fátt annað að gera en að lagfæra kviðslit og aðrar minni aðgerðir . Ég fann mig ekki alveg í þessu og talaði við yfirlækninn Gustav Petterson og sagðist ekki geta staðið í þessu . Ég væri búinn að stunda skurðlækningar í fimm ár og væri með viðurkennd sérfræðiréttindi . Hann sagði bara einfaldlega : þú mátt gera hvað sem þú vilt . Petterson var einn fremsti hjartaskurðlæknir í heimi á þeim tíma og ég aðstoðaði hann við flestar hjartaaðgerðir meðan ég var þarna . “ Guðmundur rekur sögu barnaskurðlækninga í stuttu máli og rifjar upp að flestar aðgerðir á börnum hafi í upphafi verið bæklunaraðgerðir af ýmsu tagi og barnaskurðdeildir hafi orðið til við ýmsa spítala um aldamótin 1900 . „ Þarna voru menn aðallega að fást við útlimaaðgerðir en lítið um að farið væri inn í kviðarhol eða brjósthol . Barnaskurðlækningar eru frábrugðnar almennum skurðlækningum á fullorðnu fólki að ýmsu leyti ; í fyrsta lagi er barnslíkaminn svo miklu smærri en fyrst og fremst er um að ræða alls kyns meðfædda sjúkdóma og kvilla sem einkenna barnsaldurinn , sérstaklega nýbura , og margt af því er meðfætt og getur – ef ekki er læknað eða lagfært – leitt barnið til dauða . Um er að ræða fjölmarga meðfædda galla í útlimum , höfði , meltingarfærum , taugakerfi , lungum og hjarta , einnig meðfædd lýti ýmiss konar . Ýmsir aðrir sjúkdómar sem ekki krefjast aðgerðar en tilheyra þó handlæknisfræðinni fylgja nýburum . Það sem skiptir þó ekki minna máli er meðferð hinna smáu sjúklinga eftir aðgerð , sem er mjög sérstök og frábrugðin meðferð fullorðinna sjúklinga . “ Úrelt fyrirkomulag Guðmundur kveðst hafa vanist því fyrirkomulagi frá upphafi á barnasjúkrahúsinu í Gautaborg að barnaskurðlæknarnir fylgdu sjúklingum sínum eftir allt til útskriftar . „ Börnin lágu áfram á handlækningadeildinni eftir aðgerð og voru undir eftirliti okkar skurðlæknanna . Ef við þurftum á lyflæknum að halda voru þeir til staðar . Þá var þarna líka mjög góð gjörgæsludeild og henni stjórnaði yfirlæknir svæfinganna hjá okkur . Þetta var eiginlega fyrsta gjörgæsludeildin fyrir börn sem stofnuð var í Svíþjóð . Þetta fyrirkomulag gaf mjög góða raun og varð aldrei tilefni til neinna árekstra . Þarna var ég í tvö ár og undi hag mínum vel , en sumarið 1967 flutti ég heim til Íslands ásamt fyrri konu minni Erlu Jónsdóttur og sonum . Eftir það kom ég ekki til Svíþjóðar nema til skemmri dvalar , en ég leysti oft af í sumarleyfum mínum á handlækningadeildum sjúkrahúsa í Svíþjóð . “ Ekki var um fasta stöðu að ræða fyrir Guðmund í upphafi , heldur var hann ráðinn í afleysingastöðu , en fljótlega var hann ráðinn í fasta stöðu sérfræðings á handlækningadeild Landspítalans . „ Þeirri stöðu gegndi ég til ársins 1975 er ég var skipaður yfirlæknir á barnadeild Landspítalans . Ég var síðan í þeirri stöðu í 25 ár , allt þar til ég hætti vegna aldurs árið 2000 . “ Það voru viðbrigði fyrir Guðmund að hefja störf á Landspítalanum eftir sjö ár í Svíþjóð og hann nefnir sérstaklega hversu aðskilin barnadeildin var frá handlækningadeildinni . „ Fyrirkomulagið var þannig að eftir aðgerð á handlækningadeildinni var barnið flutt yfir á barnadeild og þá var meðferðin algerlega úr mínum höndum . Þetta hafði þróast svona frá því barnadeildin var stofnuð 1957 og var kannski besta niðurstaðan miðað við aðstæður þá , en þróunin í meðferð barna eftir aðgerð hafði orðið hröð og þetta var í rauninni orðið mjög úrelt fyrirkomulag . Ég hafði nú í byrjun góðar vonir um að þessu mætti breyta en mætti mikilli andstöðu yfirmanna barnadeildarinnar og satt að segja var þetta stöðugt basl næstu árin ; ég vildi fá að skoða börnin sjálfur fyrir aðgerð , tala við foreldrana og ákveða hvort gera ætti aðgerð eða ekki . Þetta mátti ég ekki . Börnin voru kölluð inn til aðgerða af lyflæknum barnadeildarinnar og send til mín . Ég átti síðan að gera aðgerðina og ekki skipta mér meira af því . Þetta líkaði mér illa og sérstaklega þótti mér slæmt að fá ekki að hafa hönd í bagga um meðferð barnanna eftir aðgerð . Ég vildi einnig að börn sem höfðu verið í aðgerð yrðu lögð inn á sérstakar stofur , en ekki sett á stofur með börnum sem voru veik af alls kyns sýkingum . En þessu var öllu blandað saman og barnadeildin var í raun rekin eins og smitsjúkdómadeild og það kom þráfaldlega fyrir að frísk börn sem komu inn til aðgerðar sýktust í kjölfarið við að liggja á barnadeildinni . Þetta fékkst ekki í gegn . Þá bað ég um að fá að merkja skýrslur barnanna sem ég hafði gert aðgerð á til að ég væri fljótari að finna þau á deildinni . Það mátti ekki heldur . Satt best að segja þá var eiginlega alveg sama hvað ég lagði til eða bað um , það var allt saman slegið útaf borðinu . Og þetta fór í taugarnar á mér og stundum var ég óvæginn við þessa pilta , kjaftfor og leiðinlegur , enda var ekki boðið upp á neinn vinskap , og samskiptin urðu að sama skapi stirð . Þetta voru mikil viðbrigði frá Svíþjóð og oft hvarflaði að mér að flytja út aftur . Líklega hefði ég gert það ef ég hefði haft efni á því . “ „ Maður lærði að svara fyrir sig á dekkinu á gamla Gylfanum , “ segir Guðmundur . Sóttur upp á hálendið Í sautján ár var Guðmundur eini sérfræðingurinn í barnaskurðlækningum og sannarlega var mikið að gera hjá honum . „ Ég var eiginlega á stöðugri vakt fyrir barnadeildina í öll þessi ár , auk þess að vera á vakt fyrir handlækningadeildina . Það kom fyrir að ég var sóttur út á land – upp á hálendið jafnvel – ef gera þurfti bráðaaðgerð á barni . Þetta hafði auðvitað líka þau áhrif að þolinmæði mín gagnvart alls kyns vitleysu sem fékk að viðgangast var minni en ella . Ég var alltaf með langan biðlista af börnum sem þurftu að komast í aðgerð og það var óþolandi að geta ekki stjórnað því sjálfur hvernig börnin voru tekin inn af biðlistanum . Oft myndaðist flöskuhálsinn á barnadeildinni þar sem ég fékk ekki pláss fyrir aðgerðabörnin og varð því að fresta aðgerð af þeim sökum . Þessir erfiðleikar urðu til þess að ég fór að velta því fyrir mér hvort ekki væri skynsamlegast að skipta barnadeildinni í handlækningadeild og lyflækningadeild . Rétt eins og með fullorðna sjúklinga . Ég lagði mikla vinnu í þetta og læknaráð , stjórn spítalans og ráðuneytið voru sammála því að þetta væri rétt , en þetta strandaði á yfirlæknum barnadeildarinnar og komst ekki lengra . Þeir höfnuðu þessu algerlega . Þá voru einnig uppi hugmyndir um að færa handlækningar barna alfarið yfir á handlækningadeildina og um þetta voru samin mörg bréf og margar yfirlýsingar og allir nema yfirlæknar barnadeildarinnar voru í rauninni sammála um að þessu þyrfti að breyta . Loks fékkst sú niðurstaða að ég fékk 14 rúm til umráða á barnadeildinni og það var heilmikil framför en þó vildi verða misbrestur á að þau væru aðskilin frá öðrum sjúklingum deildarinnar . Eftir mörg ár ( 1983 ) fékkst svo leyfi fyrir tveimur stöðum barnaskurðlækna og það létti talsvert á mér . “ Eflaust þykir mörgum fróðlegt að lesa þessi orð Guðmundar en þau lýsa baráttu frumkvöðuls fyrir viðurkenningu og starfsaðstöðu sérgreinar sinnar . „ Þetta átti sér að nokkru leyti sögulegar skýringar , einnig var sumpart um faglegan ágreining að ræða , en fyrst og síðast var þetta persónulegt stríð þar sem menn vörðu stöðu sína og hagsmuni með öllum tiltækum ráðum . Eftir að ég fékk skipun sem yfirlæknir á barnadeildinni hefði mátt ætla að ég væri kominn í betri aðstöðu til að hafa áhrif á þróun mála en það var eftir sem áður þungur róður þar sem ég var eini skurðlæknirinn á móti 11 lyflæknum barnadeildarinnar , og þannig var það næstu átta árin . Ég skrifaði stjórnarnefnd spítalans bréf og lagði til að yfirlæknisstaðan í handlækningum barna á barnadeildinni yrði lögð niður , því hún væri hégóminn einn . Þetta voru helv. . . leiðindi allt saman . Andrúmsloftið var slíkt að ég var yfirleitt ekki boðaður á neina fundi þar sem málefni deildarinnar voru til umræðu . Mér var heldur ekki falið að kenna barnaskurðlækningar á vegum barnadeildarinnar heldur sá lyflækningaprófessorinn um þá kennslu . Ég kenndi hins vegar barnaskurðlækningar á vegum handlækningadeildarinnar og þannig var fyrirkomulagið allt til þess að ég hætti störfum . Ekki má samt skilja orð mín þannig að þetta hafi allt verið eintómt stríð . Ég átti marga ágæta vini í hópi kolleganna og mjög gott samstarf við flesta þeirra í þau 33 ár sem ég starfaði við spítalann . “ Með komu Guðmundar til landsins urðu ýmis nýmæli í aðgerðum á börnum og einnig í meðferð þeirra eftir aðgerð . „ Meðal þess sem ég gerði og ekki hafði verið gert hér áður voru aðgerðir vegna vatnshöfuðs og breyttar aðferðir við aðgerð vegna klofins hryggs . Ég gerði ýmsar nýjar aðgerðir vegna meðfæddra galla í þvagfærum , nýrum og meltingarfærum . Þá hóf ég aðgerðir í brjóstholi á fyrirburum . Einnig aðgerðir vegna samvaxinna hausamóta sem hafði ekki verið viðurkenndur sjúkdómur hér . Einu tilfelli man ég eftir þar sem heimilislæknir úti í bæ hafði lagt inn barn vegna samvaxinna hausamóta og yfirlæknir á barnadeildinni sendi barnið heim aftur með þeim orðum að það væri ekkert að krakkanum . Ég frétti svo af þessu og lét leggja krakkann inn aftur og gerði aðgerðina . Það var svo sem ýmislegt fleira sem ég fékkst við og hafði ekki verið gert hér áður . Sumt flokkaðist nú undir lyflækningar fremur en handlækningar . Wilms tumor er meðfæddur illkynja æxlissjúkdómur í nýrum sem krefst aðgerðar og lyfjameðferðar . Lyfið til að meðhöndla þetta var ekki til í landinu þegar ég fékk fyrsta tilfellið og það varð að panta það frá útlöndum . Ég kynnti líka nýjungar í eftirmeðferð og lagði mikla áherslu á gjörgæslu fyrir aðgerðabörnin og að hjúkrunarfólkið yrði þjálfað í gjörgæslumeðferð barna . Nýburar eftir aðgerðir þurfa mjög sérstaka og nákvæma meðferð sem ekki var til staðar þegar ég kom á Landspítalann . Í dag er þetta í mjög góðu horfi og allir vita hvað þeir eru að gera en því miður var það ekki þannig þegar ég kom til starfa á Landspítalann árið 1967 . “ Þegar ég bið Guðmund að lokum að segja mér hvað það sé við barnaskurðlækningarnar sem hafi heillað hann í upphafi , þá svarar hann einfaldlega . „ Börnin eru einstaklingar sem eiga framtíðina fyrir sér . Það er útaf fyrir sig ágætt að gera við áttræðan karl eins og mig en maður lengir ekki líf hans um mörg ár . Hann hefur lokið sínu ævistarfi . Það er annað mál að skera upp nýbura með banvænt mein og fleyta honum með því fram til þess að verða áttræður . Það er ánægjulegt . Ein stúlka sem ekki var hugað líf á sínum tíma var að útskrifast sem lögfræðingur í haust með hæstu einkunn . Það er árangur sem yljar manni . “