Faraldsfræði í dag 28 . Réttmæti mælitækja Þessum fjórða pistli um hugtakið réttmæti ( validity ) verður varið til umræðu um þá þætti er geta haft áhrif á réttmæti mælitækja sem notuð eru í faraldsfræði og tölfræði . Jafnframt verður tæpt á þeim aðferðum er beita má til að meta hvort aðferðir eða mælitæki eru réttmæt í því þýði sem um ræðir hverju sinni . Tilgangurinn er auðvitað ekki að gefa tæmandi yfirlit um aðferðafræði við gerð og prófun mælitækja , heldur einungis að vekja athygli á helstu þáttum er huga þarf að . Algengustu mælitæki sem notuð eru í faraldsfræði og sem grundvöllur tölfræðilegrar úrvinnslu eru sennilega ýmiss konar spurningalistar eða önnur sniðmát til gagnasöfnunar . Slíkum tækjum er beint að sjúklingum , aðstandendum , heilbrigðisstarfsfólki eða þau eru notuð til að vinna gögn úr fyrirliggjandi skrám . Réttmæti þeirra , eða hæfni til að mæla það sem á að mæla , getur takmarkast af ýmsum þáttum og var drepið á nokkra þeirra í síðasta pistli , svo sem óskýrt eða óviðeigandi orðalag , ónákvæmar eða óviðeigandi spurningar og svo framvegis . Segja má að eitt undirstöðuatriði þess að unnt sé að safna réttmætum gögnum með spurningalista sé að hver spurning hafi svarmöguleika , eða flokka , sem gera sérhverjum svaranda kleift að velja einn en aðeins einn þeirra . Á ensku er talað um að svarmöguleikar verði að vera " exhaustive and mutually exclusive " , það er að svarandi á að geta svarað sérhverri spurningu á viðeigandi hátt en aðeins einn kostur á að koma til greina . Algengasta dæmið um misbresti á þessu er sennilega þegar spurt er um atriði eins og aldur eða þyngd þannig að bilin sem gefin eru upp sem svarmöguleikar skarast svo hluti svarenda getur tilheyrt tveimur bilum . Þetta gætu til dæmis verið aldursbilin 20 - 30 ár , 30 - 40 ár og svo framvegis . Hvort bilið , 20 - 30 eða 30 - 40 , á þrítugur maður að velja ? Afleiðingar þessa eru ónákvæmni í upplýsingum , eða rangflokkun ( misclassification ) , sem almennt leiðir til þess að erfiðara er að átta sig á hugsanlegum tengslum milli aldurs í þessu tilviki og þeirra þátta sem taldir eru tengjast aldri . Annað atriði er spillt getur réttmæti spurningalista , og er í raun náskylt hinu fyrra , er ónákvæmni í orðalagi þannig að erfitt er að svara spurningu afdráttarlaust . Þannig sá ég nýlega eftirfarandi spurningu í lista þar sem spurt var um reykingar : " Reykir þú eða hefur þú einhvern tíma reykt ? " Hvernig á maður að túlka neitandi svar við þessu ? Þýðir það að viðkomandi hafi aldrei snert sígarettur eða kannski að hann sé nýhættur eftir stórfelldar reykingar til margra ára ? Orðalag spurningarinnar er slíkt að þessi gögn eru í besta falli lítils virði en í versta falli algerlega ónýt . Ofantalin atriði snerta innra réttmæti mælitækja . Þegar þeim er hins vegar beitt utan þess þýðis sem þau voru upphaflega hönnuð fyrir og prófuð í geta ýmsir þættir orðið til þess að skaða ytra réttmæti þeirra eða gagnsemi þeirra til að mæla það sem átti að mæla upphaflega en nú undir öðrum kringumstæðum . Augljós dæmi eru hlutir eins og mismunandi málfar og málskilningur en aðrir þættir geta einnig komið til . Þar má nefna atriði eins og skilgreiningar svarmöguleika , viðhorf svarenda til þess sem spurt er um og samræmi milli svarmöguleika og raunverulegrar dreifingar þess sem spurt er um . Sem dæmi má nefna spurningalista um hreyfingu sem hannaður er í erlendri stórborg . Ef við höfum áhuga á að kanna hreyfingu almennt , hvort sem hún á sér stað sem hluti af daglegri vinnu , sem ferðamáti eða sem tómstundaiðja , er ekki víst að slíkur listi mæli nægilega vel hreyfingu meðal íbúa okkar samfélags þar sem þættir eins og almenningssamgöngur , veðurfar og atvinnuhættir geta verið verulega ólíkir því sem upphaflega mælitækið miðaðist við . Til að kanna réttmæti spurningalista og svipaðra mælitækja er nauðsynlegt að mæla á einhvern hátt fylgni eða tengsl svaranna við þær útkomur sem mælitækið á að lýsa . Þá er nauðsynlegt að skilgreina einhvers konar " gull standard " eða kvarða sem mælitækið er borið saman við . Innra réttmæti er þá metið með því að leggja spurningalistann fyrir ákveðið úrtak einstaklinga og safna jafnframt gögnum um þau atriði sem talin eru vera " gull standard " . Þetta tvennt er svo borið saman til að sjá hvort mælitækið gefur í raun réttar upplýsingar um það sem á að mæla . Ef til dæmis á að leggja fyrir almenning spurningalista um heilsufar og sjúkdómsgreiningar mætti bera svörin saman við gögn frá læknum og heilbrigðisstofnunum . Slíkur samanburður krefst auðvitað verulegrar vinnu en tilgangurinn er að staðfesta hvort mælitækið sé nægilega gott til að nota megi það til gagnaöflunar beint frá sjúklingum í stað þess að leita fanga inni í heilbrigðiskerfinu . Til að meta ytra réttmæti slíks tækis yrði á sama hátt að bera það saman við raungögn viðkomandi þýðis .