Til að kanna aldur við fyrstu tíðablæðingar ( menarche ) voru stúlkurnar spurðar hvort þær hefðu haft blæðingar . Kynþroskaskeiðið er það tímabil ævinnar sem einkennist af miklum breytingum á líkamsvexti ásamt sálrænum og félagslegum þroskabreytingum barnsins . Margar rannsóknir hafa leitt í ljós að mikill munur er á því hvenær kynþroskaeinkenni hefjast hjá börnum og eins er tíminn sem kynþroskinn tekur breytilegur ( 1 - 4 ) . Aldur við upphaf og tímalengd kynþroska virðist stjórnast af erfðum og umhverfisþáttum . Á síðustu öld hefur aldur barna við upphaf kynþroska farið lækkandi ( 5 ) . Einkum er þetta vel þekkt hvað varðar stúlkur , en upphaf tíðablæðinga ( menarche ) er kennileiti sem tiltölulega auðvelt er að skrá . Í mörgum þjóðlöndum er því tímasetning kynþroska stúlkna mun betur rannsökuð og skrásett en tímasetning kynþroska pilta . Allmargar rannsóknir hafa leitt í ljós að aldur stúlkna við upphaf tíðablæðinga fór lækkandi á fyrri hluta 20. aldarinnar . Á síðustu áratugum virðist umrædd lækkun í aldri við fyrstu tíðablæðingar hafa stöðvast eða jafnvel í sumum tilfellum hefur aldurinn farið hækkandi aftur ( 6,7 ) . Rannsóknir hafa einnig leitt í ljós að aldur við upphaf tíðablæðinga var lægri meðal stúlkna sem bjuggu við betri félagslegar og efnahagslegar aðstæður ( 8 ) . Við birtum hér niðurstöður þverskurðarrannsóknar ( crosssectional ) á kynþroska íslenskra stúlkna . Rannsóknin var hluti af stórri rannsókn , þar sem nemendur í grunn - og framhaldsskólum víðs vegar um landið voru skoðaðir . Aðaltilgangur rannsóknarinnar var að meta vöxt og þroska íslenskra barna ( 9,10 ) . Valinn var úrtakshópur barna úr þjóðskrá . Hópurinn var valinn þannig að skólabörn á höfuðborgarsvæðinu fædd fjórða hvern dag hvers mánaðar ( það er fyrsta , fimmta , níunda , þrettánda og svo framvegis ) voru beðin að taka þátt í rannsókninni . Utan höfuðborgarsvæðisins var úrtakshópurinn valinn á nokkuð annan hátt . Þar voru valdir ákveðnir grunnskólar og framhaldsskólar í öllum landsfjórðungum og allir nemendur viðkomandi skóla rannsakaðir . Útilokuð frá rannsókninni voru börn og unglingar með líkamlegar fatlanir eða langvinna sjúkdóma , sem hugsanlega gætu haft áhrif á vöxt þeirra eða þroska . Ofangreind aðferð var samþykkt af Tölvunefnd . Rannsóknin fór fram í samráði við landlækni og var samþykkt af siðaráði landlæknisembættisins . Fengið var leyfi skólayfirvalda til að rannsóknin færi fram í húsnæði skólanna og skólahjúkrunarfræðingar viðkomandi skóla veittu aðstoð við undirbúning og framkvæmd rannsóknarinnar . Fengið var skriflegt samþykki foreldra fyrir þátttöku barnanna . Rannsóknin , það er mælingar og líkamsskoðanir barna og unglinga , fór fram á tímabilinu 1983 - 1987 og var framkvæmd af höfundum þessarar greinar , sem eru allir sérfræðingar í barnalækningum . Framkvæmd var almenn líkamsskoðun auk þess sem mæld var þyngd og hæð barnanna , sitjandi og standandi . Mæld var þykkt húðfellinga á upphandlegg og baki . Leitað var upplýsinga um fæðingarþyngd , fjölda systkina og röð barns í hópi systkina , hvort barnið var fleirburi , fjölskyldustærð , aldur foreldra og störf . Í heilsufarssögu komu fram upplýsingar um uppruna barnsins , langvinna sjúkdóma og sjúkrahúslegur . Kynþroskastig voru ákvörðuð samkvæmt aðferð Tanners ( 4 ) . Stig 1 . Fyrir kynþroska . Kynháravöxtur greinist ekki frá öðrum líkamshárvexti svo sem á kviði . Stig 2 . Fíngerður vöxtur af tiltölulega ljósum og lítið lituðum , dúnkenndum hárvexti á skapabörm um . hárvöxtur , sem dreifist kringum kynfærin . Stig 4 . Kynhár eru nú eins og á fullorðinni konu , en ná yfir tiltölulega minna svæði . Stig 5 . Kynhár fullvaxin með dreifingu eins og sést hjá fullorðnum konum , kynhár ná niður á miðlínu . Þroski brjósta var einnig metinn í fimm stigum : Stig 1 . Fyrir kynþroska . Engin merki um stækkun geirvörtunni 1 - 3 cm í þvermál . Stig 3 . Vöxtur brjóstkirtilsins nær nú vel út fyrir Stig 4 . Brjóstkirtillinn nálgast fulla stærð en svæðið Stig 5 . Fullvaxinn brjóstkirtill . Áðurnefndar breyt ingar á geirvörtum í flestum tilfellum Stúlkur voru spurðar hvort tíðablæðingar væru hafnar og svarið já eða nei skráð . Að auki voru framkvæmdar nákvæmar mælingar á sitjandi og standandi hæð , þyngd , höfuðummáli og húðfitulagi . Tölfræðilegar aðferðir : Tölfræðilegar niðurstöður voru skráðar í tölvuforritinu FileMaker Pro . Í því forriti voru reiknuð meðaltöl og staðalfrávik . Hvert aldursár var skilgreint þannig að öll börn fædd frá og með -0,50 ár til og með +0,49 ár voru reiknuð saman í einum hópi . Dæmi : Til 12 ára stúlkna töldust þær stúlkur sem voru 11,50 ára til og með 12,49 ára . Í rannsókninni allri tóku þátt 5526 börn þar af 2775 stúlkur og var það meira en 95% af úrtakshópnum . Tafla I sýnir brjóstaþroska stúlkna . Þar kemur fram að meðalaldur stúlkna með brjóstaþroska á stigi 2 ( B 2 ) er 10,84 ár , staðalfrávik 1,43 , lægsta gildi 5,89 ár og hæsta gildi 13,89 ár . Tafla II sýnir fjölda stúlkna á hverju aldursári sem hafa náð hinum fimm stigum brjóstaþroska er skoðun fór fram . Taflan sýnir að stækkum á brjóstkirtlum fannst hjá 11 stúlkum fyrir átta ára aldur . Níu stúlkur höfðu náð fullum brjóstaþroska innan 13 ára aldurs . Tafla III sýnir kynhárastigun stúlkna . Meðalaldur stúlkna sem greinast með fyrsta kynháravöxt er 11,46 ár , staðalfrávik 1,25 ár , lágmarksgildi 7,45 og hæsta gildi 15,94 ár . Að meðaltali líða þannig 0,62 ár frá fyrsta greinanlegum brjóstaþroska , þar til kynháravöxtur kemur fram . Tafla IV sýnir þann fjölda stúlkna sem greindist með hvert af hinum fimm stigum kynháravaxtar á hverju aldursári . Fyrir níu ára aldur fannst kynháravöxtur einungis hjá einni stúlku og aðeins tvær stúlkur greindust með fullþroskaðan kynháravöxt innan 13 ára aldurs . Tafla V sýnir upphaf tíðablæðinga . Kemur þar fram að við 13,26 ár eru 50% líkur á að stúlka sé komin með tíðablæðingar . Aðeins 5% stúlkna höfðu fyrstu tíðir yngri en 11,35 ára og 95% stúlkna höfðu fyrstu tíðir fyrir 15,15 ára aldur . Mynd 1 sýnir hverjar líkur eru í prósentum fyrir því að tíðablæðingar séu hafnar miðað við aldur . Í töflu VI má sjá meðalaldur stúlkna við upphaf tíðablæðinga , brjóstaþroska og kynháravaxtar , þar sem bornar eru saman niðurstöður rannsókna frá ýmsum löndum við niðurstöður íslensku rannsóknarinnar . Rannsóknir á þroska barna geta gefið mikilvægar upplýsingar . Frávik geta bent til sjúkdóma eða afbrigðilegs þroska . Einnig gefa niðurstöður slíkra rannsókna upplýsingar um þjóðfélagið á mismunandi tímum . Mikilvægt að rannsóknir og mælingar á þroska séu afar nákvæmar . Rannsóknin sem hér hefur verið lýst er þverskurðarrannsókn og er að því leyti til sérstæð að fjórir sérfræðingar í barnalæknisfræði , allir með mikla klíníska reynslu , framkvæmdu mælingar og skoðanir á börnunum . Okkur er ekki kunnugt um neina hliðstæða rannsókn sem er að þessu leyti sambærileg . Flestar rannsóknir á kynþroska eru svo kallaðar langtímarannsóknir ( longitudinal ) . Þar er mun minni hópi barna fylgt eftir um ákveðið árabil , þar til vexti og þroska er lokið . Breska Harpenden rannsóknin , sem var framkvæmd af Marchall og Tanner , var til dæmis framkvæmd þannig að börnin voru ljósmynduð nakin og þroski metinn síðar af ljósmyndunum ( 4,11 ) . Líklegt er að sú aðferð sé orsök þess að kynháravöxtur greinist heldur síðar en í öðrum rannsóknum . Aldur við fyrstu tíðir er gott kennileiti til að meta kynþroska stúlkna . Meðalaldur íslenskra stúlkna við fyrstu tíðir er 13,26 ár og er þetta svipuð niðurstaða og fengist hefur við rannsóknir á öðrum Norðurlöndum og raunar í mörgum löndum Vestur-Evrópu ( 12 ) . Ein fyrri rannsókn hefur verið birt um aldur íslenskra stúlkna við fyrstu tíðir ( 13 ) . Samkvæmt þeirri rannsókn var meðalaldur stúlknanna 13,06 ár ( staðalfrávik 1,17 ) . Úrtakshópurinn var töluvert minni en í rannsókninni sem hér er lýst og framkvæmdin önnur . Önnur rannsókn hefur verið gerð á tímasetningu fyrstu tíða hjá íslenskum stúlkum , en hún beindist fyrst og fremst að því að kanna breytingar á aldri við fyrstu tíðir á 20. öldinni ( secular trend ) ( 7 ) . Mikill fjöldi fullorðinna kvenna var spurður um upphaf tíðablæðinga þegar þær mættu í krabbameinsleit . Fram kom að aldur við fyrstu tíðir fór lækkandi hjá íslenskum konum sem fæddar voru milli 1900 og 1950 . Hjá konum fæddum milli 1951 og 1967 var hins vegar ekki um lækkun aldurs að ræða . Marktækar aldarbreytur koma fram þar sem fjöldi kvenna í rannsókninni var mjög mikill . Sú aðferð sem notuð var í okkar rannsókn gengur út frá ástandi á ákveðnum tímapunkti ( status quo-aðferð ) og er talin best til að fá fram nákvæma aldursgreiningu á þeim tímapunkti . Vegna mismunandi aðferða teljum við erfitt að fullyrða að aldursmunurinn sem kemur fram í íslensku rannsóknunum sé marktækur . Eins og kemur fram í töflu VI er meðalaldur stúlkna við upphaf tíðablæðinga svipaður á Norðurlöndunum , í Noregi 13,24 ár ( 14 ) og í Svíþjóð 13,03 ár ( 5 ) . Í Finnlandi var meðalaldur við fyrstu tíðir 13,16 ár ( 15 ) og í Danmörku 13,20 ár ( 16 ) . Fyrsta kynþroskaeinkenni íslenskra stúlkna , sem og meðal nágrannaþjóða , reyndist vera stækkun brjóstkirtla sem kom fram að meðaltali við aldurinn 10,70 ár . Fyrstu einkenni um kynháravöxt komu fram við 11,20 ára aldur að meðaltali eða hálfu ári síðar eins og víðast hvar í nágrannalöndum ( tafla VI ) . Meðaltímalengd frá fyrstu einkennum kynþroska stúlkna , það er fyrsta brjóstaþroska og upphafi tíðablæðinga ( mynd 2 ) er 2,42 ár hjá íslenskum stúlkum . Meðaltímalengd milli kynháravaxtar á stigi 2 og 5 ( PH 2 - PH 5 ) var 3,40 ár . Athyglisvert er að bera þessar tölur saman við niðurstöður erlendra rannsókna , en niðurstöðum okkar ber vel saman við niðurstöður hollensku þverskurðarannsóknarinnar ( 17 ) . Ólíkar niðurstöður komu hins vegar fram í grískri þverskurðarrannsókn , þar sem tímalengd frá B 2 til upphafs tíðablæðinga er 1,20 ár . Það gæti bent til þess að grískar stúlkur þroskist hraðar en norrænar . Á hinn bóginn var tímabilið PH 2 - PH 5 4,95 ár í Grikklandi og meira en sjö ár í Kína ( 18 ) . Þannig kemur glögglega fram að ekki einungis tímasetning heldur einnig hraði kynþroska er mismunandi milli kynþátta og landssvæða og ræðst það líklega fyrst og fremst af erfðaþáttum . Rannsóknir frá ýmsum löndum hafa gefið til kynna að aldur stúlkna við fyrstu tíðir fór lækkandi á síðustu öld . Orsakir þessara breytinga eru umdeildar , en flest bendir til að þær megi rekja til batnandi næringarástands og aukinnar velmegunar . Hins vegar virðist þessi lækkun í aldri hafa stöðvast , einkum á Norðurlöndum og í öðrum vestrænum löndum þar sem velmegun ríkir . Af því mætti álykta að erfðatengdum lágmarksaldri sé náð í þeim þjóðlöndum þar sem velmegun er mest ( 7,12 ) . Með vaxandi flutningi fólks af ýmsum kynþáttum til landsins er nauðsynlegt að hafa í huga að verulegur munur er á upphafi kynþroska í hinum ýmsu heimshlutum . Nú til dags finnst ótímabær kynþroski á Norðurlöndum oftast meðal stúlkna sem ættaðar eru frá Asíulöndum . Í samantekt hafa rannsóknir okkar leitt í ljós að tímasetning og tímalengd kynþroskaskeiðs íslenskra stúlkna er svipuð því sem lýst hefur verið á Norðurlöndum og í flestum löndum Vestur-Evrópu . Frávik í þroska geta oft verið einkenni um sjúkdóma . Mikilvægt er að þeir sem starfa að heilsugæslu barna geri sér grein fyrir eðlilegum mörkum kynþroska . Þannig má koma í veg fyrir óþarfa áhyggjur , ef þroski barnsins er innan eðlilegra tímamarka , en að öðrum kosti gera ráðstafanir til viðeigandi rannsókna .