Hraunið er stórfenglegt að sjá í byggð en ekki er síðra að sjá upptök þess , gígaröðina , Lakagíga sem nú er hluti Vatnajökulsþjóðgarðs . Í gosinu kom upp mjög mikil gjóska og barst gjóska um stóran hluta landsins þó öskulag hafi hvergi orðið verulega þykkt . Efsta myndin er tekin við Varmá . Gígarnir eru nú allir þaktir mosa . Myndirnar fyrir neðan eru teknar við Laka . Stúlkan stendur uppi á Laka og hinni myndinni sést gígaröðin sem liggur í vestur frá Laka . ( Ljósm. LM ) Mikið mannfall Í gosinu hrundi bústofn niður vegna flúoreitunar og hagleysis og olli hungursneyð á Íslandi á árunum 1783 - 1786 en í kjölfar eldanna komu líka harðir vetur , köld og vætusöm sumur og bólusótt sem barst til landsins haustið 1785 . ( Gylfi Már Guðbergsson . 1984 : 110 ) . Það hlýtur að hafa haft mikil áhrif á framfarir á Íslandi að landsmönnum fækkaði um 20 % á svo stuttum tíma . Jón Trausti fylgir Eldriti Jóns Steingrímssonar um gang gossins en heimildamenn Jóns Trausta voru líka Skaftfellingar sem hann tók viðtöl við í byrjun tuttugustu aldarinnar , um 120 árum eftir að eldarnir brunnu . Skaftfellingar kunnu margar sögur af forfeðrum sínum sem lifað höfðu eldinn . Þeir sem þekkja til fyrir austan vita að fólk segir enn þessar sögur , þær lifa með fólkinu , ganga frá manni til manns og lengi var tímatalið miðað við fyrir og eftir eld . Skaftáreldahraunið er ævintýralegt . Bærinn Múli í Skaftártungu í baksýn . ( Ljósm. LM ) Hvernig leit landið út áður en hraunið rann ? Í þá daga runnu árnar milli Skaftártungunnar og Síðunnar nokkuð öðruvísi en nú . Skaftá rann fram úr djúpu og hrikalegu gljúfri hjá Skaftárdal . Ein kvíslin rann í suðvestur , fram með Skaftártungunni að sunnan og út í Kúðafljót fyrir sunnan Leiðvöll . Þá beygði hún til suðausturs og óx jafnt og þétt af uppsprettuvötnum , sem í hana runnu . Hét hún þá ýmsum nöfnum og loks Steinsmýrarfljót . Rétt við Skálarstapa skipti Skaftá sér , rann í tveimur álum og myndaði hólma . Á þessum hólma var mikill skógur sem var kallaður Brandaland . Allt var svæðið sem fór undir hraunið grænt og gott til beitar þó það væri að hluta gömul og gróin hraun . Hér eru teikningar Sæmundar Hólm af svæðinu fyrir Skaftárelda og svo eftir að hraunið rann . Sæmundur bjó í Kaupmannahöfn og hefur sennilega bara haft sínar upplýsingar frá öðrum . Takið vel eftir Skaftárgljúfrinu á kortinu fyrir eld . Sagt er að það hafi fyllst af hrauni og það með hafi tafist að hraunið rann niður í byggðina . Kort Magnúsar Stephenssen , hvítt og gult , sýnir hraunið vel þó það sé mun stærra í raun en kortið sýnir . Hjer lifðu menn í sælgæti matar og drykkjar , sumir orðnir svo matvandir , einkanlegast þjónustufólk , húsgangslýður og letingjar , að ei vildu nema þá allra beztu og krydduðu fæðu . Fólk vissi varla sauða sina tal . Og guði blöskraði ólifnaðurinn ! Bæirnir Holt og Skál stóðu niðri á sléttlendinu . Þegar hraunið kom niður flæmdust ár og lækir úr farvegi sínum og fóru yfir bæjarhúsin og í kjölfarið kom hraunið . ( Ljósm. LM ) Holt og Skál er skáldsaga byggð á frásögnum Síðumanna af eldunum Sögur af Skaftáreldum hefjast á þeim hluta sem kallast Holt og Skál og er aðalpersónan Vigfús á leið heim úr verinu vorið 1783 . Hún er illa liðin í sveitinni og hann kennir henni um ófarir föður síns . Það er því ekki bjart framundan hjá Vigfúsi en hann heldur samt heim að Holti á Síðu , á ekki í önnur hús að venda . Það eru miklir jarðskjálftar um vorið og 8. júní hefst eldgos . Ástarsagan er tvinnuð saman við frásagnir af eldgosinu . Fólkið í þessum sveitum hafði séð eldgos áður . ( Jón Trausti , 1965 : 127 ) . Hér er gosannáll fyrstu daga gossins . Um nóttina fundust miklir jarðkippir og hræringar . Þann 9. var hér heiðríkt veður ; hækkaði nú mokkurinn óðum . Nú þverraði vatnið úr Skaftárfarvegi að öllu leyti , utan byggðarvötnin , sem í hana runnu . Þann 11. kom austanfjúk , að víða tók af haga , sem reyndar var úr mokknum með svo harðri skel , eins og þá ísing fellur mest á vetrardag , sem þó var enn dýpri og meiri í útheiðum og Skaftártungunni , en hér lá hann á jörðu nærfellt í 5 daga þar á eftir . Þann 12. var heiðríkt veður með sunnanvindi ; kom nú eldflóð fram úr Skaftárgljúfri með ógna framrás , brestum , undirgangi og skruðningum , svo þá eldurinn datt ofan í vatnskvikurnar eða rennsli urðu svo harðir smellir , sem af mörgum fallstykkjum væri hleypt í senn . Sand - og gufumokkurinn svo mikill , að hann sást yfir allt land , vestur á heiðar í Gullbringusýslu . Sólin , nær hún sást , sýndist hún sem rauður eldhnöttur , tunglið eins rautt sem blóð , svo þegar þeirra skini slá á jörðina , bar hún sama farva . Járn varð sem rauðryðgað ; trjáviður missti sinn lit og varð grár af þessu salts - og brennisteinsregni , sem á þau dreif , ( þó heldu tré sínum rétta farva þar sem tittlingadrit kom á þau , hvar af merkja mátti hvílíka hreinsandi náttúru það hefur sem læknar hafa sagt ) . Gras jarðarinnar , sem þá var í lystilegasta vexti , tók nú að fölna og falla , á sumu lá askan , sem menn ýmist börðu með skafti eða rökuðu með hrífum , að nautpeningur gæti bitið það sér til nota . ( Jón Steingrímsson , 1973 : 346 - 348 ) Séra Jón hefur verið mjög vel að sér um náttúrufræði . Fólkið gerir allt sem það getur til að lifa af , reynir að þvo grasið til að gefa skepnunum en allt kemur fyrir ekki . Betra er að skera skepnurnar og éta kjötið en að horfa á þær veslast upp af hungri . Hestarnir þola öskuna skár en aðrir . Við gangnamannahúsið í Skælingum á Skaftártunguafrétti eru þessar skemmtilegu hraunmyndanir . ( Ljósm. LM ) Refsing guðs og góðsemi Og Sr . Sáust þar til merki nokkur af afætum og uppgönguaugum er þar voru . Svo frá því fyrsta til síðasta gaf hans náð eftir sérhverjum nógan tíma og tækifæri til að bjarga lífi sínu og dauðum munum , það hann hafði ásett sér að eyðileggja húð eður pláss , ef menn hefðu tekið góða vaktan þá . Get ég ei þenkt þar finnist nokkur svo vanþakklátur , að hann reyni til að mótmæla þessum sannindum . ( Jón Steingrímsson , 1973 : 349 ) . Það er ástæða til að skoða hraunið gaumgæfilega . Aldrei að vita hvað maður finnur . Í Skaftáreldahrauninu má sjá sérkennilega hraundranga sem kallaðir eru Sappar . ( Ljósm. LM ) Eyðileggingin heldur áfram næstu daga . Bæirnir Á á Síðu og Nes í Skaftártungu leggjast í eyði , fólk flýr frá heiðarbýlinu Geirlandsseli og tekst Sr . En höldum áfram að skoða lýsingar þeirra nafna á atburðunum . Féð náði illa til jarðar sökum öskunnar og leitaði alltaf að betri högum . Skaftá sást hvergi . En beggjamegin hinnar miklu eldelfar stóðu sjóðandi uppistöðulón úr þveránum , og lagði upp af þeim hvíta , þykka gufubólstra . Óþolandi hitasvækju lagði á móti mönnunum upp á heiðarbrúnina , og skógarnir í hlíðunum voru svartir og skrælnaðir . Þegar kom að farvegi Melkvíslar tók hraunið stefnu beint í Meðallandið og tók af bæina Hólma , Hólmasel , báða Fljótabæina og Botna . Bærinn Hnausar fór undir vatn og var þar ekki búið næstu fjögur árin . Hraunið kom niður farveg Melkvíslarinnar , fyllti farveginn og brenndi bakka hennar , þar á meðal ágæt meltekjulönd þar sem menn höfðu öldum saman tekið melkorn til brauðgerðar . Þegar það kom fram á hraunbrúnina fyrir ofan Botna , nam það staðar ofur litla stund , hrúgaðist upp með logakömbum og neistaflugi , eins og það væri að safna kröftum undir hina miklu atlögu . Skepnurnar veinuðu af ofboði og kvölum . Botnabóndinn reiðist Ólafi galdramanni svo mikið að hann hótar að fleygja honum út í hraunið , hann gerir það þó ekki en hendir poka einstæðingsins með öllum hans eigum út á hraunið þar sem beinagrindurnar hverfa smátt og smátt . Pokinn brennur og hverfur . Varnarlaus bóndinnn ræðst á enn varnarlausari einstæðinginn sem hafði reynt að bæta lífsafkomu sína með kukli . Lónið var að færast allt í kringum bæinn . Það reyndist líka svo . En hvað er þarna langt úti á vatninu ? ” Þegar mennirnir eru að jagast um þetta sjá þeir að : Eitthvert svart flikki flaut úti í vatninu og barst austur eftir með straumnum . Það gat varla leikið á tveim tungum , hvað það væri . Það lá í augum uppi að kirkjugarðurinn hafði bólgnað upp af vatninu og sprungið svo , að grafirnar hefðu opnazt . Ef til vill hafði hóllinn , sem kirkjan og kirkjugarðurinn voru á hlaupið fram . Þess vegna var svo margt á reki úr kirkjunni . Loks kom hún svo nálægt , að til hennar náðist og hægt var að draga hana á land . Það stóð heima . Við getum sennilega ekki sett okkur í spor þessa fólks sem missti allt og sá ekki fram á betri tíma í næstu framtíð . Nýja kirkjan í Hólmaseli hvarf í hraunflóðið Meðallendingar höfðu nýlega byggt kirkju í Hólmaseli eftir að kirkjan í Skarði varð ónothæf vegna sandfoks . Hér er lýsing Jóns Steingrímssonar á kirkjunni og örlögum hennar : Þann 22 . Júnii áður talda , sem var fyrsti sunnudagur eftir trinitatis , afbrann sú væna og nýbyggða Hólmskirkja , 8 stafgólfa lengd , há og breið að því skapi ; í henni brunnu öll kirkjunnar ornamenta , bækur og graftól , item fórst þar sú væna klukka frá Þykkvabæjarklaustri , er vó 24 fjórðunga , er þangað hafði áður með biskupsleyfi léð verið , þar til forsvaranleg klukka væri til kirkjunnar lögð , sem búið var að gjöra , og þar með befalað að flytja hana aftur í klaustrið , … ( Jón Steingrímsson , 1973 : 354 ) Nýja kirkjan hvarf undir hraunflóðið og klukkan þar með . Presturinn flúði áður en hraunelfan fór yfir bæinn og tók með sér lyklana að kirkjunni svo engu varð bjargað . Það er spennandi að ganga um hraunið þar sem kirkjan á að hafa verið og athuga hvort maður heyri í klukkunni en sögur segja að það geti gerst . Og enn aukast eldumbrotin og hraunið rennur í átt að byggðinni . Nú er hraunið þynnra og rennur eins og rauð olía yfir það hraun sem fyrir er og farið er að storkna . Við mynni Holtsár og Fjaðrár mynduðust stór lón þegar hraunið lokaði árfarveginum . Vatnið rann fram á meðan Sr . Jón messaði og kældi hraunið þannig að það stöðvaðist rétt vestan Systrastapa . Skýring Sr . Jóns er að þar hafi guð verið að verki . Hver veit ? ( Ljósm. LM ) Þegar líður á júlí eru menn orðnir afar vondaufir um að eldurinn hætti . Jón að messa . Hann hefur farið um sveitirnar og talið kjark í fólk . Hann hefur fylgst með hörmungum sóknarbarna sinna . Mörgum hefur hann boðið heim til sín þegar þeir hafa orðið að flýja og aðra hefur hann aðstoðað við flutningana . Skruggur með eldingum svo miklar kippum saman , að leiftraði inn í kirkjuna og sem dvergmál tæki klukkunum , en jarðhræringin iðugleg . Holtsá og Fjaðará hlupu fram yfir þær stíflur , er það nýja hraun hafði gjört þeim , og í mestu flugferð og boðagangi kæfðu nú eldinn , er rumlandi og rennandi var í árfarveginum , og hljóp svo fram og ofan af áður téðri dyngju , með fossum og iðukasti . Hraunið stöðvaðist rétt fyrir vestan Systrastapa , í farvegi Skaftár , við bæinn Hólm í Landbroti . Þar er nú Eldmessutangi . Sjálfsagt hefur guð veitt ánum fram á hraunið . Eyðilegging í Landbroti , Meðallandi og Skaftártungu Hraunstraumurinn stefndi ekki lengur í austur heldur suður Landbrotið og tók þar af gott melpláss , Vaðhellu , sem Hraunsjarðir áttu , gekk síðan yfir land Efri-Steinsmýrar . Voru menn nú hræddir um að hraunið rynni til sjávar og þar yrði ekki lengur fær leið úr þessum sveitum með sjónum og vestur yfir Kúðafljót . Hélt hraunið áfram að berast niður frá eldstöðvunum fram í september eða í fjóra mánuði . Á myndinni hér fyrir ofan eru upptök Hverfisfljótsgljúfursins . Í baksýn er fjallið Laki til hægri og í fjarska hægra megin sést einn Lakagíganna . Myndirnar hér fyrir neðan eru báðar teknar af Hverfisfljótsgljúfrinu og sýna átökin . Á annarri myndinni má sjá stein sem er á leiðinni niður gljúfrið og á hinni eru fossar þar sem einstaka klettadrangur stendur af sér strauminn . Gljúfrið breytist á hverju ári . ( Allar myndir frá LM ) 29. júlí 1783 er eldur austan við Kaldbak og hraunstraumur í Fljótshverfi Eldarnir höfðu verið vestan Klausturs en 29. júlí heyrist til gossins austan við Kaldbak og næstu daga kemur hraun niður Hverfisfljótsgljúfur sem sagt var “ nærfellt svo stórt og djúpt , sem Skaftárgljúfur . ” Mjög mikið hraun kom niður í október , fyllti í svæðið í kringum Miklafell og rann fram Fljótshverfið . Þarna hafa myndast þeir hraunhellar sem kallaðir eru Laufbalahellar . Á Orrustustöðum var búið til 1949 , þar eru bæjarrústir en engin hús lengur . Búskapur á Brunasandi er aðeins á bænum Sléttu en búseta hluta úr ári á flestum hinna bæjanna . Skaftáreldar hófust 8. júní 1783 og þeim lauk , loksins , 7. febrúar 1784 . Eldurinn logaði á fjöllunum áfram og var margar nætur bjart sem á degi þó komið væri fram í nóvember . Sr . Jón telur að sandur sem fauk í hraunið hafi hjálpað til við að stöðva rennsli þess . Um jólin logar eldurinn á fjöllum , mest þó austan til , en þegar janúar var liðinn fór að draga úr eldinum og telur Sr . Jón að gosinu hafi lokið 7. febrúar . Voru þá liðnir átta mánuðir frá byrjun gossins og má rétt ímynda sér hversu erfiður þessi tími hefur verið fólki og fénaði . Hraunbreiðan var þó hvorki hljóð né hugguleg . Sveinn Pálsson fór upp í Laka ? En hvernig var umhorfs við Lakagígana á Síðuafréttinum ? og segir þá svo í bókinni : Og hver skyldi líka fara sér til ánægju , en engum til gagns , svo snemma sumars á þessa gróðursnauðu eyðimörk , sem nú er orðin . ( Sveinn Pálsson , 1983 : 561 ) . Þannig var viðhorf manna til fjallaferða sem farnar voru að óþörfu á þessum tíma . Samt héldum við áfram án þess að verða varir við nokkuð slíkt . Við komumst heilu og höldnu yfir gjána og allan vesturarm hraunsins að rótum hinna áðurnefndu rjúkandi hóla . Lakagígar laða að fólk úr öllum heimshornum og margir þekkja sögu eldanna mjög vel . Aðeins er fært upp í Laka um hásumarið og fram á haust . Þegar ferðast er um Skaftárhrepp er fróðlegt að skoða ummerkin og sjá hve hrikalegt hraunið þekur stórt landsvæði . En það sem áður var ógn er nú það sem laðar flesta ferðamenn að svæðinu . Lakagígar eru hluti af vestursvæði Vatnajökulsþjóðgarðs . Á vef þjóðgarðsins má finna upplýsingar , kort og gönguleiðalýsingar Náttúrufegurðin á Síðunni er mikill . Enginn ætti að láta Fagrafoss framhjá sér fara sem fer upp í Laka . ( Ljósm. ÁÓ ) Það er upplagt að hjóla Laka um Lakasvæðið . ( Ljósm. LM ) Guðmundur Hálfdánarson . 1907 - 1916 . 1 - 57 . Bókaútgáfa Guðjóns Ó. Guðjónssonar , Rv. ( Bókin kom fyrst út 1912 - 1913 ) . Helgafell , Rv . Dagbækur og ritgerðir . II. bindi . Bókaútgáfan Örn og Örlygur hf. , Rv . Previous PostFerðir um Skeiðarársand fyrir brýr