10 MORGÚNBLAÐIÐ , SUNNUDAGUR 15 . ÁPRlL Í 973 Dr.phil.SteingrímurJ.Þorsteinsson prófessor — Minning Fæddur 2. júlí 1911 . Dáinn 6. apríl 1973 . „ Dauðinn er hreinn og hvítur snjór . " Aldrei skín dýrð lofts og lagar I þvílíku almætti sem á björtum útmánaðadögum , þegar fannþak in fjöll rísa úr bláu hafi mót heiðum himni . Þá sýn gat oft að líta hér við flóa og firði á fyrstu dögum þessa mánaðar . Á slíkum degi barst mér fregn in um andlát kennara míns og vinar , Steingríms J. Þorsteins - sonar prófessors , og slík verður minning hans : hrein og björt og flékklaus eins og aprilmjöll i miklu sólskini . Aðeins tveimur dögum áður höfum við átt drjúglangt samtal á herbergi mínu í Árnagarði . Þrátt fyrir langvarandi og erfiða vanheilsu stóð hugur prófessors Steingríms til framtíðarverk - efna . Hann ræddi um útgáfu Studia Islandica , sem hann rit - stýrði , um væntanlegt þing há - skólakennara í norrænum bók - menntum á næsta ári og loks um áformaða ferð sína til fyrir - lestrahalds í Lundúnum nú eftir páska . Sú för verður ekki farin . Aðeins háifri stundu , eftir að hann kvaddi mig , hafði orðið það slys , er dró hann tii dauða . Ég mun ekki í þessum fáu línum dveljast við æviferil pró - fessors Steingríms , embættis - eða lærdómsframa hans , m.a. vegna þess , að fyrir skömmu hef ég rakið nokkur helztu atriði þess máls í Morgunblaðinu 2. júM 1971 , er hann varð sextugur , heldur vil ég hér minnast þess , hver hann var sem kennari , mað ur og vinur . Ég kynntist prófessor Stein - grimi fyrst haustið 1950 , er ég hóf nám í íslenzkum fræðum . Þá stóð hann í blóma aldurs , hafði nýlega tekið við kennara - embætti sínu , en þó kennt svo lengi , að meðferð hans á náms - efninu hafði hlotið fast snið . Kennslan mótaðist því i senn af þeim ferskleik , sem felst í leit að hinu nýja , og staðfestu og ör - yggi þess manns , er hefur efnið fullkomlega á valdi sínu . Kennsluelni hans voru bók - menntir síðari alda , og á þessu sviði var þekking hans einstök . Ég hygg , að þess muni langt að bíða , að upp komi fræðimaður með jafnvíðfeðma og gjörtæka þekkingu á öllum bókmenntum okkar frá því um 1350 til okkar daga . Prófessor Steingrímur var skemmtilegur og góður kennari . 1 kennslu sinni rataði hann hinn gullna meðalveg milli hins upp - hafna og alþýðlega . Ekkert við - fangsefni varð hversdagslegt eða lágkúrulegt ' höndum hans . Stíll hans var gjarna nokkuð hafinn , en framsetningur.a skorti þó ekki jarðnánd . Allt viðhorf hans til bókmennta mótaðist af djúpri lotningu fyrir því undri , sem hvert listaverk er . Gildasti þátt - urinn í kennslu hans var þó slunginn þeim opinskáa og nærri að segja barnslega mannleika , sem einkenndi dagfar hans og umgengni við stúdenta . Hann naut sín , og ég held hon Um hafi liðið vel á kennarastóli . Hann var málsnjall , röddin skýr og hreimmikil meK sínum sterka norðlenzka hljómi , er hann varð - veitti og virti eins og annað , sem var honum upprunalegt . Þó að framkoma hans öll væri settleg og tamin af mikilli hátt - vísi , voru kennslustundir hans ekki þvingaðar af hátiðleika . Hann hafði næmt auga fyrir hinu kátlega og kímilega og kryddaði gjarna kennsluna með þvi að draga þá þætti viðfangs - efnisins fram , en ávalit án mein - fýsi , svo að yfir kennslu hans var reisn og ekkert dregið í draf ið . Prófessor Steingrímur var strangur og kröfuharður kennari í þeim skilningi , að hann heimt - aði undanbi agðalausan heiðar - Ieika í vinnubrögðum , og þar gerði hann mestar kröfur til sjálfs sín . Nemendum hans var e.t.v. mikilvægast það fordæmi , sem hann sjálf ur var þeim . Hann var lifandi dæmi um afdráttar - lausa þjónustu við sannleikann og leitina að sannleikanum um hvert viðfangsefni , en sú er í rauninni eina siðferðilega skylda fræðimanns , og ef henni er full - nægt , er sem allar aðrar skyldur séu sjálfkrafa af hendi leystar . Rannsóknar - og kennsluaðferð ir prófessors Steingríms stóðu traustum rótum í sögulegri og samanburðarbókmenntafræði - legri hefð . Þar hafði hann innt af hendi merkar rannsóknir , og undir þeim merkjum hlutum við nemendur hans skólun . Hér verður ekki f jölyrt um rannsókn arstörf prófessors Steingríms , en hann skrifaði fjöldann ' allan af ritgerðum í blöð , bókmennta - og vísindarit , auk stærri verka . Allar rannsóknir hans einkenn ast af breiðri þekkingu , glögg - skyggni og einstæðum vöndug - leik í vinnubrögðum . Skýrleikur hugsunar og visindalegt raun - sæi gerðu honum ljost , hvað mátti staðhæfa og hvað var vafa unáirorpið . Hann féll mér vitan - lega aldrei í þá gildru að vefa langa voð af vafasömum tilgát - um , heldur var viðhorf hans reynsluvísindalegt , og þvi standa ritverk hans á öruggum grunni staðreynda . Það , sem gerði prófessor Stein - grim þó ofar öðru að frábærum kennara og fræðilegum leiðsögu manni , var mannleiki hans . Ég hef engum kynnzt , er færi jafnnærfærnum höndum um við kvæmar sálir sem prófessor Stein grímur . Áreiðanlega tók hann oft sjálfur út meiri þjáningar vegna mistaka okkar nemenda sinna en við gerðum sjálfir . Það segir mikla sögu um kennarami og manninn , að eitt sinn , er hann valdi „ ljóð dagsins " fyrir blað eitt héi' í bæ , kaus hann er - indi Einars Benediktssonar , þar sem stendur ljóðlínan : „ Aðgát skal höfð í nærveru sálar . " Hann lifði og starfaði eftir þeirri reglu . Aldrei heyrði ég hann finna að ritsmíðum eða úr - lausnum stúdenta í heyranda hljóði , heldur kvaddi hann hvern og einn á sinn fund og leiðbeindi nemandanum í einrúmi um þá hluti , er betur máttu fara . Umhyggja prófessors Stein - gríms fyrir stúdentum tók ekki aðeins til þeirra , sem lögðu stund á íslenzk fræði eða sömdu ritgerðir undir handleiðslu hans . Mörg ár var hann prófstjóri Há - skólans , og þar naut sín mann - leiki hans , nærfærni og sálfræði legt innsæi . Hann var beinlínis um árabil sálgæzlumaður fjölda stúdenta , sem voru í andlegum kröggum við prófborðin . Prófessor Steingrímur var heill og óskiptur í starfi sínu . Hann gaf sig allan í kennslu sinni , og því rataði hann að hug og hjarta allra . Árum saman vann hann lengri vinnudag en flestir starfs - menn Háskólans . Jafnvel um næt ur sáum við stúdentar hans oft ljós skína í vinnuherbergi hans , „ í turninum " eins og það kallað - ist . Þó var prófessor Steingrímur þegar á ungum aldri heilsuveill , og mörg siðari árin var hann sárþjáður maður . Ef til vill var vinnukapp hans meira en þrek hans leyfði . Svo mennskur og hjartahlýr sem prófessor Steingrimur var , lagði hann sig mjög fram um að kynnast stúdentum sínum og hafa við þá persónulegt sam - neyti . Hann sótti samkomur okk - ar og var þar einatt hrókur fagn aðar . Hann var opinskár og ein - læarur . henti hvert eaman á lofti og lagði löngum til gleðimála með kímnisögum og ljóðum og leikarahæfileikum sínum . Ég kynntist prófessor Stein - grimi allnáið bæði sem nemandi og síðar samstarfsmaður . Ein - lægari og betri mann hef ég ekki þekkt . Hann var dæmigerð - ur siðmenningar og hámenning - ar maður . Listrænn næmleiki hans tók til miklu fleiri efna en bókmennta einna . Hann var menntaður og fágaður tónlistar - unnandi og smekkvís og þekk - ingarmikill um málaralist . Öll fegurð og öll sköpun feg - urðar voru honum sífelld upp - spretta unaðar . Líf hans var vígt æsku og fegurð og skapandi list . Þó að prófessor Steingrimur væri svo mannblendinn og ljúf - ur gagnvart stúdentum sínum , var hann að mörgu leyti hlédræg ur maður . Lítilþægt framapot var hrein andstæða við eðli hans , og hann var á marga lund inn - hverfur og mjög viðkvæmur maður . 1 hörðum heimi berast fleiri sár á slíka menn en þeir flíka . Prófessor Steingrímur var geð - ríkur og þótti hans mikill . Því gátu mótgerðir orðið honum þungbærar . Hann duldi aldrei hug sinn , ef hann reiddist , og hann var fús til sátta . Einlægnin var aðalsmerki hans . Hann var hverjum manni að - gætnari og hollráðari , ef leitað var til hans í vandasömum mái - um , og á síðustu árum , eftir að hann var farinn að þreki , megn - aði hann enn að veita öðrum styrk . Það fékk ég sjálfur að reyna . Prófessor Steingrímur var gæddur ótrúlegum sálrænum næmleik . Hann sýndi öðrum nær - gætni og hverri hugarhræringu annarra manna virðingu . Slík - um mönnum er of sjaldan goldið í sömu mynt . Samslungin ást prófessors Steingríms á hinu fagra , sanna og góða var rík trúarleg kennd . Um þau efni vorum við ósam - mála , og eitt sinn fullyrti hann við mig : „ Enginn verður mikið skáld , nema hann sé trúaður . " Því vil ég , um leið og við hjón - in vottum frú Valgerði og dætr - uki þeirra hjóna innilegustu samúð , ljúka þessum kveðjuorð - um með ljóðlínum séra Matthías ar , eins þess skálds , er prófessor Steingrimur mat mest : Dæm svo mildan dauða , Drottinn , þínu barni , — eins og léttu laufi v lyfti blær frá hjarni , — eins og litill lækur ljúki sínu hjali , þar sem lygn í leyni liggur marinn svali . Sveinn Skorri Höskuldsson . " Orð ná skammt , þegar dauð - inn er annars vegar , og verða raunar fyrr en varir að óþarfa - mælgi . En ekki fer hjá því , að margt hvarllar í hugann við and lát próf. Steingríms J. Þorsteins - sonar . Ég kynntist honum ungur og naut siðan kennslu hans , sem hlýtur ætíð að verða mér og öðr um nemendum hans hugstæð . Kynnin við Steingrím rofnuðu ekki , þótt skólagöngu lyki , og minnisstætt er það , hve gott var að koma á heimili þeirra hjóna , Steingríms og Valgerðar , og hve samhent þau voru og einlæg í öllu viðmóti sínu . Oft verður mér hugsað til Steingríms , eins og ég man hann bezt , þegar hann lét hrífast af mannlegri tjáningu og snilli and ans . Hann átti hæfileikann til að nálgast opnum huga og í fullri einlægni allt það sem fagurt var og háleitt og kunni manna bezt að njóta í fölskvalausri gleði . Einatt fannst mér eins og þessi djúphuguli maður hefði þrátt fyrir mikinn lærdóm varðveitt næmleika barnsins og hrifningu , en þá líka jafnframt nokkuð af viðkvæmni þess og varnarleysi , ef svo bar undir . Hjá slíkum mönnum skiptast eðlilega á skin og skuggar , en þeim gefst líka margt , sem hinir fara á mis við , sem brynjaðir eru og betur bún - ir í veraldarvolkið . Það var Stein grími eiginlegt að vilja stækka allt , fegra og bæta . Hann var sannur í góðvilja jafnt sem í öll um gjörðum . Því var gott að eiga vináttu hans . Jón Samsonarson . Við landamærin er Steingrim - ur J. Þorsteinsson kvaddur af okkur öllum með hljóðlátri virð - ingu , eftirsjá og þökk . Fyrir nokkrum er það söknuður eftir vin með hlýjasta og trúasta hjarta , sem fannst , fyrir öðrum vitund um verðmætan son ís - lands genginn . Vitund þess helzt áfram , óháð dánardegi , og takmarkast ekki við samferðamannahóp hans . Auk landsáhrifa sem menhtamað ur átti Steingrímur þó oft væri dulur um geð sitt , þau tilfinn - ingaviðbrögð , sem snurtu þá , er eigi voru fyrir þeim lokaðir , og gátu geymzt þeim ævilangt , þó aðeins hefði verið um örstutt kynni að ræða . „ Að vexti lágur lítt af öðrum bar hann , " eins og skáld kvað , og ekki smækkar það hann , þó ég segi , að undarlegur hefði mér þótt hver menntamaður , sem bæði þættist vera og fyndl illa til þess að vera í skugga hans , undir ráðriki hans ( sem var nokkurt ) eða ná eigi til jafns við hann þeim styrku tökum , sem hann lengsturr hafði á náms iðkun stúdenta sinna . Steingrím - ur var mjög vel að þeim hlut - verkum og virðingum kominn , sem hann gegndi um dagana , hinn mikli e'jumaður og skýr vel . Þeirra og ritstarfa og ann - ars á framferli hans mun getið í dag af öðrum , sem um rita . Stúdentaárgangur Akureyrar 1932 bar í sér mikinn metnað , og að vísu fleiri árgangar þaðan um þetta leyti . Um miðja öld var því norðanmanna mjög far - ið að gæta i kennaraliði háskól - ans , og má Sigurður Guðmunds - son skólameistari vel una í sög unni ; menntaskóii hans varð þjóðarafl . Þó orðskrúðshnykkir , sem minntu á þann kostulega meistara , væru að mínum dómi eina lýtið á stíl dr. Steingríms , fæ ég aldrei fullþakkað önnur mótunaráhrif , sem Akureyrar - skólinn hafði , og um þau er Steingrímur J. Þorsteinsson gott dæmi , auk þess að bera hinni forngrónu menningu kaupstað - ar síns vitni leynt og ljóst . Enn sé ég eftir því , að ég og tugir annarra strjálbýlissona , fæddir fyrsta aldartuginn , gátu ekki i leit sinni að stúdentsprófi notið þess skóla , eða ekki fyrr en full orðnir menn . Þegar 21. öld fer að velja sér sýnidæmi um það , til lofs eða ekki lofs , hvernig þorri 20. aldar á Islandi hafi eiginlega Verið , mun hún beina rannsókn að framvarðasveitum timans 1944 — 70 , einkum þeim mönnum er tóku nógu ungir við ábyrgðar - hlutverkum sínum eftir lýðveld - isupphaf , voru þvi ekki kiknaðir áður af aldamótasmædd og ný - legri heimskreppu . Þeir urðu því hvorki á undan né eftir sín - um tíma , skópu hann raunar í sina mynd meir en nokkur önn - ur íslenzk kynslóð hefur megnað með sinn samtima . Þetta má vera okkur háskólans mönnum hugstætt veturinn sem við sjá - um á bak Snorra Hallgrímssyni og Steingrimi úr eyfirzka stúd - entaárganginum frá 1932 og úr atkvæðamannahópi innan pró - fessorastéttar . Skörð fyllast auð - veldlega , sýnist mér . En sagan ritar kaflaskil . Með nokkrum sanni mætti halda því fram , að þessi kynslóð hafi átt sjálfa siff og viðfangsefni sín , en á sein - asta fjórðungi aldar munum við fá þá meðvitund æ ríkari , að það sé timinn eftir 1999 , en ekki við sjálf , sem eignist og stjórni því eftir geðþótta , hvert gagn verði að iðju og kappsmálum þess aldarfjórðungsins . Eftir því sem maður umgengst fleiri kynslóðir , láta fleiri minnis hljómar í eyrum og soga tíma - skynjunina með sév inn í ókomna tímann , fyrst hann er öflugri varðveitandi aðdraganda sins en augnabliksskynjun okkar megn - ar að sjá . Þetta nefnist hljómur af sigurgöngu tímans . Eðlileg fjölþróun hlutverka og starfsaðferða mun gera síðasta aldarfjórðung tilbrigðarikari i há skóla Steingrims en var á starfs skeiði hans og líklega minna að skapi honum en mér , þvi hann óttaðist festuleysi og að Péturs Gautseðli réði of miklu í stað þess að maður og háskóli keppti eftir að „ veia sjálfum sér líkur . " Þvi vil ég hann þeim ljóðum ein - um kveðja , sem hafa má eftir framsæknum stúdent , ort í Reykjavik , raunar helmingi fyrr en ég skráðist í þann hóp . Tak - ast mun að staðla það sögumat á mannsaldrinum 1940 — 71 , að stöðugleikur Islands sem ríkis , menningareindar í heimsþróun - inni og vistfræðilega lífvæns há - skólaumhverfis eigi mikið að þakka kynslóð , sem stríðsárin kvöddu fram unga og ég nafh - greindi tvo Eyfirðinga úr . Við erum ekki minna þakklátir fyr - ir kjölfestu úr þátið , þó við ját - um af örri lund með E. Ben . , að „ lifsins bylting alein stöðug stenzt . " Hér er ekki staðurinn til að leita þvi skýrinigar , hve fast prófessor Steingrimur dróst að lífstrú Einars Benediktssonar , þess manns sem var mikil and - stæða hans í flestu . Kristni beggja var eitthvað skyld ög gerði geðinu rórra , hvað sem möti blés , „ og ekki vildi ég hafa farið á mis við sjúkralegur mín - ar , " sagði Steingrimur stund - um . Ást á alfegurð tónverka vár þeim sameiginleg , nátengd á - Framhald á Wn . Zt