Neyðarbíll hefur sinnt bráðasjúkratilfellum utan sjúkrahúsa á Stór-Reykjavíkursvæðinu frá 1982 . Á árunum 1991 - 1996 voru framkvæmdar tilraunir til endurlífgunar á 361 einstaklingi með hjarta - og öndunarstöðvun . Í 53 tilvikum var um að ræða slys , sjálfsvíg , drukknun , ofneyslu lyfja eða vöggudauða . Sleglatif ( ventricular fibrillation ) og / eða sleglahraðtaktur ( ventricular tachycardia ) var algengasta takttruflun á fyrsta hjartariti og greindist hjá 176 ( 57% ) einstaklingum . Ályktanir : Þegar vitni er að skyndilegri hjarta - og öndunarstöðvun aukast líkur margfalt á því að sjúklingur lifi áfallið af . Árangur endurlífgunartilrauna utan sjúkrahúsa á Reykjavíkursvæðinu er góður og með því besta sem gerist . Breytingar á leiðbeiningum um sérhæfða endurlífgun virðast ekki hafa aukið lífslíkur . Læknablaðið 2000 ; 86 : 669 - 73 Neyðarbíllinn hefur sinnt bráðasjúkratilfellum utan sjúkrahúsa í Reykjavík , Kópavogi , Seltjarnarnesi og Mosfellsbæ frá 1982 . Íbúafjöldi á þessu svæði var um 127.000 árið 1991 og um 136.000 árið 1996 . Útköll neyðarbílsins hafa að jafnaði verið um 3000 - 3500 á ári . Meirihluti útkalla er vegna bráðra veikinda en um það bil 25 - 30% vegna slysa . Útköll vegna hjarta - og öndunarstöðvunar hafa að jafnaði verið um 60 á ári ( 1 ) . Í áhöfn bílsins er reyndur aðstoðarlæknir og sérþjálfaðir sjúkraflutningamenn sem fylgja leiðbeiningum ameríska hjartafélagsins ( American Heart Association ) um sérhæfða endurlífgun . Margar rannsóknir hafa sýnt fram á að grunnendurlífgunartilraunir nærstaddra hafi bætt lifun sjúklinga eftir hjarta - og öndunarstöðvun , en þó ekki allar ( 2 - 7 ) . Breytingar voru gerðar á leiðbeiningum ameríska hjartafélagsins 1986 og var þá meðal annars lagst gegn því að nota bíkarbónat sem fyrsta lyf og nánast tekið fyrir notkun kalsíums og ísóprenalíns ( 8 ) . Nokkrar breytingar voru einnig gerðar á leiðbeiningunum 1992 þar sem meðal annars var lögð áhersla á að beita rafstuði sem fyrst og á þátt nærstaddra í að stytta útkallstíma ( 9 ) . Tilgangur þessarar rannsóknar var að meta árangur af sérhæfðri endurlífgun utan sjúkrahúsanna á árunum 1991 - 1996 hjá einstaklingum með hjarta - og öndunarstöðvun og bera saman við árangur fyrri ára , einkum með tilliti til þeirra breytinga sem gerðar voru á leiðbeiningum um meðferð við hjarta - og öndunarstöðvun 1986 og 1992 . Jafnframt að meta sérstaklega mikilvægi þess að nærstödd vitni reyni grunnendurlífgun . Safnað var framskyggnt upplýsingum um öll tilfelli hjarta - og öndunarstöðvunar þar sem neyðarbíllinn var kallaður til , á sex ára tímabili , frá 1. janúar 1991 til 31. desember 1996 . Upptökusvæði neyðarbílsins var þessi ár hið sama og áður , það er Reykjavík , Kópavogur , Seltjarnarnes , Mosfellsbær og næsta nágrenni . Gögnum var safnað með framskyggnum hætti eftir skilmerkjum sem kennd eru við Utstein fundinn ( 10 ) . Útkallstími var skilgreindur sem sá tími sem líður frá því að boð berast Slökkviliðsstöð Reykjavíkur þar til neyðarbíll kemur á staðinn . Upplýsingar vantaði um nákvæman útkallstíma hjá 13 og aldur hjá níu . Ekki var unnt að staðfesta hvort vitni hefðu verið til staðar í 17 tilvikum . Við tölfræðilega útreikninga var notast við kí-kvaðratspróf , nákvæmnispróf Fishers þar sem við átti og Students t-próf . Marktækni var náð við p < 0,05 . Starfs - og siðanefnd Sjúkrahúss Reykjavíkur veitti samþykki fyrir rannsókninni . Á árunum 1991 - 1996 voru framkvæmdar tilraunir til endurlífgunar á 361 einstaklingi með hjarta - og öndunarstöðvun . Þegar útilokuð voru tilfelli vegna áverka , drukknunar , eitrana , sjálfsvígs , ungs aldurs og staðsetningar utan þjónustusvæðis voru eftir 308 sjúklingar sem fengið höfðu skyndilega hjarta - og öndunarstöðvun . Allar uppgefnar niðurstöður í greininni miðast við þessa 308 einstaklinga ( mynd 1 ) . Meðalaldur var 67,2 ár með staðalfrávik 13,4 ár og aldursbilið var 18 - 94 ár . Karlar voru 233 ( 75% ) og konur 75 ( 25% ) . Fyrsta hjartarit : Á fyrsta hjartariti var sleglatif ( ventricular fibrillation ) algengast eða hjá 176 einstaklingum ( 57% ) , þar af sex með sleglahraðtakt ( ventricular tachycardia ) . Rafleysa ( asystole ) greindist hjá 91 ( 30% ) og aðrar hjartsláttartruflanir hjá 41 ( 13% ) . Til annarra hjartsláttartruflana töldust púlslaus rafhrif eða samdráttarleysa ( pulseless electromechanical dissociation ) hjá 16 , feigðartaktur ( agonal ) og annar hægataktur hjá 25 . Útskrift af sjúkrahúsi : Níutíu og átta ( 98 / 308 = 32% ) sjúklingar voru lagðir inn á sjúkrahús og af þeim útskrifaðist 51 ( 52% ) af sjúkrahúsinu . Af öllum sjúklingunum 308 náðu þannig um 17% að útskrifast af sjúkrahúsinu eftir áfallið . Fjörutíu og sex ( 46 / 176 = 26% ) þeirra sem höfðu sleglatif og sleglahraðtakt útskrifuðust af sjúkrahúsi , þrír ( 3 / 91 = 3% ) með rafleysu og tveir ( 2 / 41 = 5% ) með aðrar hjartsláttartruflanir . Þegar sleglatif var til staðar á fyrsta riti voru líkur á því að sjúklingar lifðu af áfallið og útskrifuðust af spítala margfalt betri ( OR 9,0 ; 95% CI 3,5 - 23,4 ; p < 0,0001 ) en hjá sjúklingum með aðrar takttruflanir . Um 83% þeirra sem útskrifuðust voru lifandi einu ári eftir útskrift . Útkallstími : Meðalútkallstími var 4,6 mínútur ( 1 - 20 mínútur ) . Meðalútkallstími til þeirra sem útskrifuðust af spítala var 4,4 mínútur en 4,7 mínútur til hinna og var þessi munur ekki marktækur . Ekki var marktækur munur á útkallstíma eftir því hvort vitni voru að hjarta - og öndunarstöðvun ( tafla I ) eða ekki . Sömuleiðis var ekki munur á útkallstíma eftir því hvort nærstaddir hófu endurlífgun eða ekki ( tafla II ) . Nærstödd vitni : Nærstaddir voru vitni að hjarta - og öndunarstöðvun hjá 211 ( 68% ) sjúklingum og jók það líkur á útskrift fjórfalt ( OR 4,0 ; 95% CI 1,5 - 10,4 ; p = 0,0025 ) ( tafla I ) . Í 14 tilvikum var ekki unnt að staðfesta hvort nærstödd vitni reyndu endurlífgun en vitni reyndu hnoð og blástur hjá 91 einstaklingi ( 91 / 211 = 43,1% ) og náðu 25 þeirra ( 25 / 91 = 27,4% ) að útskrifast af sjúkrahúsi ( tafla II ) . Grunnendurlífgun af hendi nærstaddra vitna jók ekki lífslíkur þeirra sjúklinga , svo að staðtölulega marktækt væri , umfram lífslíkur þeirra sjúklinga þar sem nærstödd vitni framkvæmdu ekki grunnendurlífgun þótt ákveðinnar tilhneigingar gætti í þá átt ( OR 1,8 ; 95% CI 0,9 - 3,7 ; p = 0,08 ) . Kringumstæður : Flest tilfelli hjarta - og öndunarstöðvunar áttu sér stað í heimahúsi , alls 189 ( 189 / 308 = 61,4% ) og útskrifuðust 20 þeirra ( 20 / 189 = 10,6% ) af spítala . Í 11 tilvikum ( 11 / 308 = 3,6% ) átti hjarta - og öndunarstöðvun sér stað í neyðarbíl og útskrifuðust fimm þeirra sjúklinga ( 5/11 = 45,5% ) . Eitt hundrað og átta sjúklingar urðu fyrir hjarta - og öndunarstöðvun annars staðar ( 108 / 308 = 35,1% ) þar af á götu úti í 33 tilvikum , í bíl í 15 tilvikum , á vinnustað níu og annars staðar í 51 tilviki . Samanlagt útskrifuðust 26 þessara sjúklinga ( 26 / 108 = 24,1% ) . Þeir sem urðu fyrir hjarta - og öndunarstöðvun annars staðar en í heimahúsi höfðu rúmlega tvöfalt meiri líkur á því að lifa af og útskrifast af spítala en þeir einstaklingar sem urðu fyrir hjarta - og öndunarstöðvun í heimahúsi og á því er mjög marktækur munur ( OR 2,7 ; 95% CI 1,4 - 51 ; p = 0,0026 ) . Orsakir : Af þessum 308 sjúklingum var hjartasjúkdómur talin orsök hjarta - og öndunarstöðvunar hjá 268 sjúklingum ( 87% ) , en hjá 40 sjúklingum ( 13% ) var ástæða skyndidauða óviss en líklega hjartasjúkdómur . Mest vissa um orsakir fékkst hjá þeim sjúklingum sem voru innlagðir á sjúkrahús eða undirgengust krufningu . Hjá öðrum sjúklingum byggðist sjúkdómsgreining , meðal annars á aðdraganda að hjarta - og öndunarstöðvun og fyrra heilsufari svo og í vissum tilvikum á hjartalínuritum og blóðrannsóknum . Samanburður við fyrri tímabil : Enginn marktækur munur var á meðalaldri , útkallstíma eða hlutfalli þeirra sem höfðu sleglatif á fyrsta riti í þessari rannsókn og rannsóknum sem tóku til áranna 1982 - 1986 og 1987 - 1990 . Ekki var heldur marktækur munur á hlutfallslegum fjölda þeirra sem útskrifuðust af sjúkrahúsi ( tafla III ) . Neyðarbíll hefur verið starfræktur á Stór-Reykjavíkursvæðinu frá 1982 og hafa margvíslegar upplýsingar af starfseminni verið skráðar jafnóðum . Frá 1991 hefur skráning tilfellanna verið löguð að hinu staðlaða Utstein-kerfi ( 10,11 ) . Fjöldi tilfella hvert ár hefur verið nánast óbreyttur en nokkur tilhneiging virðist vera til aukins aldurs meðal sjúklinga án þess þó að um marktæka breytingu sé að ræða . Öll árin hafa karlar verið í meirihluta og þá yfirleitt um þrír fjórðu af þýðinu . Sleglatif og sleglahraðtaktur komu fyrir hjá rúmlega helmingi einstaklinganna og fjöldi rafleysutilfella var um þriðjungur tilfella . Sleglatif kom fyrir hjá hlutfallslega heldur fleiri einstaklingum árin 1991 - 1996 en á árunum 1987 - 1990 og 1982 - 1986 og rafleysa hjá hlutfallslega færri . Aðrar takttruflanir komu hins vegar fyrir hjá um 13% sjúklinganna á fyrsta riti sem er hlutfallslega heldur algengara en í fyrri rannsóknum . Tæp 17% þeirra 308 sjúklinga sem urðu fyrir hjarta - og öndunarstöðvun utan spítalanna á svæðinu lifðu áfallið af og útskrifuðust af sjúkrahúsinu . Það er nánast alveg sami árangur og komið hefur út úr fyrri rannsóknum . Liðlega 26% þeirra sem höfðu sleglatif eða sleglahraðtakt á fyrsta riti náðu að útskrifast af sjúkrahúsinu . Það er ívið lélegri árangur en náðist á fyrri tímabilum , en á árunum 1982 - 1986 útskrifuðust 29% og 1987 - 1990 31% . Hlutfall þeirra sem höfðu sleglatif og útskrifuðust var þannig heldur lægra en á fyrri tímabilum en á því er þó ekki marktækur munur . Svo sjaldgæft , er að sjúklingar lifi hjarta - og öndunarstöðvun af ef rafleysa eða aðrar takttruflanir en sleglatif eða sleglahraðtaktur sjást á fyrsta riti , að til undantekninga heyrir . Það er þó mikilvægt að leggja áherslu á það að ástandið þarf ekki að vera vonlaust þótt um slíkar truflanir sé að ræða . Liðlega helmingur þeirra sem lögðust inn á sjúkrahús náðu að útskrifast . Einu ári frá útskrift eru að jafnaði lifandi um 83% sjúklinganna . Árangur af endurlífgunum utan spítala á Reykjavíkursvæðinu er með því besta sem gerist eins og fram kemur meðal annars í nýlegri grein um árangur af endurlífgunum í flestum Evrópulöndum . Samkvæmt þeirri rannsókn höfðu aðeins fjórar borgir svipaðan eða ívið betri árangur en náðst hefur í Reykjavík ( 12 ) . Heildarárangur af endurlífgun utan sjúkrahúsanna á Reykjavíkursvæðinu er einnig mjög svipaður þau ár sem neyðarbíllinn hefur starfað . Þessi árangur er þó mun betri en var fyrir tilkomu neyðarbílsins árið 1982 ( 13 ) . Sleglatif á fyrsta riti var mjög sterkur jákvæður forspárþáttur fyrir útskrift af spítala . Nokkurt áhyggjuefni er þó að þeim sem greinast með sleglatif á fyrsta riti farnast ívið verr þau ár sem þessi rannsókn nær til borið saman við árin 1982 - 1986 og 1987 - 1990 þótt ekki sé á því staðtölulegur munur . Þar sem árangurinn er að minnsta kosti ekki betri en áður , þurfa leiðbeiningar um meðferð við hjarta - og öndunarstöðvun að vera í stöðugri endurskoðun , ekki síst er varðar notkun lyfja og tækja . Vert er að hafa í huga í þessu sambandi þá breytingu sem gerð var á leiðbeiningunum árið 1986 , þar sem mælt var gegn því að bíkarbónat væri gefið í æð áður en rafstuði væri beitt eins og venjan var fram að þeim tíma . Raunar var mælt gegn því að gefa bíkarbónat nema mælingar á sýrustigi í blóði gæfu tilefni til þess eða að endurlífgunartilraunir drægjust mjög á langinn . Þá var lagst gegn þeirri venju að nota kalsíum við rafleysu og samdráttarleysu . Síðustu 15 ár hefur lítil breyting orðið á útkallstíma en sá tími sem líður frá því að hjarta - og öndunarstöðvun á sér stað og þar til fyrsta hjartastuð hefur verið veitt ræður sennilega mestu um árangur af endurlífgunartilraunum . Góðan árangur af endurlífgunartilraunum utan sjúkrahúsa á Reykjavíkursvæðinu má ekki síst þakka stuttum útkallstíma . Áhöfn neyðarbíls hefur ætíð tilkynnt hvenær neyðarbíllinn er kominn á áfangastað . Sá tími sem líður hins vegar frá því að áhöfn neyðarbíls kemur á svæðið þar til sjúklingi er gefið fyrsta rafstuð hefur ekki verið skráður . Sá tími hefur verið áætlaður um eða innan við ein mínúta . Ekki er líklegt að sá tími hafi breyst milli ára og rannsókna . Greinileg tengsl voru milli þess að vitni væru að hjarta - og öndunarstöðvun og auknum líkum á útskrift af spítala . Mikilvægi nærstaddra vitna felst ekki síst í því að kalla til hjálp og stytta með því þann tíma sem líður þar til sérhæfð hjálp berst þeim einstaklingi sem hefur hætt að anda og reynist púlslaus . Grunnendurlífgun af hendi nærstaddra hefur í mörgum rannsóknum sannast að auka lífslíkur . Í þessari rannsókn var einnig tilhneiging til þess en náði þó ekki marktækni . Ef bætt var við niðurstöðum úr samantekt áranna 1987 - 1990 var greinilega um marktæk áhrif af endurlífgunartilraunum nærstaddra að ræða ( OR 2,1 ; p = 0,0021 ) . Nauðsyn á miklum fjölda einstaklinga til að ná marktækni gæti skýrst af því að viðbrögð nærstaddra skipta tiltölulega minna máli þegar sérhæfð endurlífgun hefst innan skamms tíma , með öðrum orðum þegar viðbragðstíminn er stuttur . Eins og í fyrri rannsóknum af Reykjavíkursvæðinu svo og öðrum nýlegum rannsóknum höfðu þeir einstaklingar sem urðu fyrir skyndilegri hjarta - og öndunarstöðvun heima hjá sér verri líkur á útskrift af spítala en aðrir . Í heimahúsum höfðu hlutfallslega færri sleglatif eða 87 af 189 ( 46% ) en fleiri raf - og samdráttarleysu eða 69 ( 36% ) og aðra takttruflun 33 ( 18% ) . Nærstödd vitni voru í 121 tilviki ( 64% ) og reyndu þau grunnendurlífgun í heldur færri tilfellum en þegar hjarta - og öndunarstöðvun átti sér stað annars staðar , eða í 36 tilfellum ( 29% ) og útkallstími var heldur lélegri eða 4,8 mínútur , sem allt gæti skýrt lélegri árangur í heimahúsum en af endurlífgunartilraunum annars staðar . Þeir sem fóru í hjarta - og öndunarstöðvun í neyðarbíl voru best settir enda leið mjög stuttur tími í þeim tilvikum þar til sérhæfðri endurlífgun var beitt . Þetta voru fáir sjúklingar en af þeim útskrifaðist tæpur helmingur . Orsakir hjarta - og öndunarstöðvunar eru metnar í hverju tilfelli af þeim upplýsingum sem áhöfn neyðarbíls fær í útkalli . Þar sem megináhersla er lögð á bráðameðferð og tafarlausan flutning getur upplýsingasöfnun verið takmörkuð . Lögð er áhersla á að afla fyrri sögu , fá niðurstöður krufninga og annarra rannsókna svo og sjúkdómsgreiningar hjá þeim einstaklingum sem eru lagðir inn á sjúkrahús . Eins og á árunum 1982 - 1986 og 1987 - 1990 er hjartasjúkdómur talinn algengasta orsök hjarta - og öndunarstöðvunar . Tíðnin í okkar rannsókn er í hærra lagi borið saman við sumar erlendar rannsóknir ( 14 - 16 ) . Samanburður á árangri milli landa af endurlífgunartilraunum utan sjúkrahúsa hefur orðið auðveldari eftir tilkomu hinna stöðluðu skráningarreglna Utstein leiðbeininganna . Til þess að samanburðurinn sé marktækur er að sjálfsögðu alveg nauðsynlegt að sömu skilgreiningar á skyndidauða og sömu reglur um skráningu gildi alls staðar ( 17,18 ) . Meginniðurstaðan af þessari rannsókn er sú að árangur endurlífgana utan sjúkrahúsanna á Reykjavíkursvæðinu er áfram góður og í raun með því besta sem gerist . Þær breytingar , sem gerðar hafa verið á leiðbeiningum um endurlífgun á liðnum árum , einkum er varðar lyfjameðferð , virðast ekki hafa skilað marktækt bættum árangri . Skammur tími til sérhæfðrar meðferðar skiptir mestu . Jafnframt er mikilvægt að þeir sem verða vitni að því að einstaklingur fái skyndilega hjarta - og öndunarstöðvun kalli þegar eftir aðstoð og hefji síðan grunnendurlífgun . Höfundar vilja þakka þeim fjölmörgu læknum og sjúkraflutningamönnum sem hafa tekið þátt í öflun upplýsinga og hafa staðið fyrir þeirri sérhæfðu starfsemi sem rekin er á neyðarbílnum . Jafnframt er prófessor Þórði Harðarsyni góðfúslega þakkað fyrir að veita aðgang að ákveðnum upplýsingum um sjúklinga sem varðveittar eru á lyflækningadeild Landspítalans .