14 MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 4. NÓVEMBER 1992 Af hverju á aðstöðu - gjaldið að víkja ? a eftir Gunnar Svavarsson Samkeppni milli fyrirtækja . og milli þjóða er harðari nú en nokkru sinni áður og fer harðnandi . Þjóðir um víða veröld reyna að auka sam - keppnishæfni sína með því að örva nýsköpun í atvinnulífinu og búa því betra starfsumhverfi . Sumir kynnu að halda að þetta kallaði á aukna afskiptasemi stjórnvalda , en því er einmitt þveröfugt farið . Afskipti stjórnvalda fara minnkandi . í stað þess að skipta sér af árangri ein - stakra atvinnugreina og fyrirtækja með sértækum aðgerðum , leggja stjórnvöld víða um heim áherslu á að skapa atvinnulífinu í heild sem jöfnust og hagstæðust starfsskilyrði . Með þetta í huga má glöggt sjá að umræðan um aðstöðugjaldið hef - ur ekki ætíð farið fram á réttum forsendum . Forsendur þær , sem menn hafa gengið út frá í umræð - unni hér á landi eru einkum af tvenn - um toga spunnar : Annars vegar hafa sveitarfélögin gætt tekjustofnsins eins og sjáaldurs auga síns , vegna þess hversu stór þáttur aðstöðugjaldið er í tekjum þeirra . Loks þegar umræðan fór í gang , snérist hún um að finna annan jafngildan tekjustofn . Ein helsta nið - urstaðan hefur verið að leggja hátt í 4% gjald ofan á laun í landinu . Hins vegar hafa menn viljað af - nema aðstöðugjaldið vegna þess hversu illa horfir með afkomu í sjáv - arutvegi á næsta ári . Nálganir þessar eru báðar rang - ar . Markmiðið er í sjálfu sér ekki það að rétta hag sjávarútvegs eða annarra atvinnugreina til skamms tíma , enda upphæð gjaldsins ekki slík að dugi til þeirra verka . Jafn - framt er það varla markmið sveitar - félaga landsins að leggja byrðar á atvinnulíf í héraði til þess eins að færa þeim sjálfum tekjur . Afnám aðstöðugjaldsins er áfangi að því markmiði að skapa atvinnulíf - inu í heild betri samkeppnisstöðu til lengri tíma litið . íslensku atvinnulífí þarf að búa jafngóð ef ekki betri skilyrði en atvinnulíf annarra þjóða býr við . Með þetta í huga getum við hafið það verk sem fyrir löngu ætti að vera lokið : Að létta aðstöðugjaldi af íslensku atvinnulífí . Leiðina að því marki má flokka í þrennt : Önnur uppspretta tekna Finna má sveitarfélögum nýja tekjustofna sem ekki auka kostnað fyrirtækja . Hækkun tryggingar - gjalds er dæmi um gjald sem eykur kostnað á nýjan leik og er því frá - leitt . Hækkun útsvars og fasteigna - gjalda einstaklinga hefur verið nefnd í þessu sambandi . Þá leið er ekki hægt að telja með öllu ósanngjarna , í ljósi þess að afnám aðstððugjalds mun lækka kostnað heímilanna . Vöruverð mun lækka , svo og þjón - usta og byggingarkostnaður . Það má geta sér þess til , að algengt sé að hlutur aðstöðugjalds nemi um 2% endanlegs vöruverðs . Svo dæmi sé tekið af meðalíbúð , má gera ráð fyrir að hún geti lækkað um 150 þúsund krónur . Ekki er þar með sagt að verð á öllu lækki í einni svipan . En til lengri tíma litið lækk - ar verð vöru og þjónustu , samkeppn - in sér um það . Tilflutningur frá ríki til sveitarfélaga Undanfarið hefur mikið verið rætt um tilflutning á verkefnum yfir til sveitarfélaganna . Oft eru þau betur i stakk búin til að leysa verkefni vegna nálægðar sinnar við vettvang vandans . Nýrri verkaskiptingu myndi að sjálfsögðu fylgja flutning - ur á tekjum , sem ríkið notar nú . Æskilegast væri að sækja tekjurnar beint í viðkomandi hérað , enda þar til gjaldanna stofnað . Forsenda þess að unnt verði að færa stóran hluta verkefnanna til sveitarfélaga er að þau séu ekki of smá . Þetta tengist því samruna sveitarfélaga , máli sem ekki verður hespað af í einni svipan . Afnám aðstöðugjalds þolir ekki slíka bið . Gjaldið þarf að hverfa hratt og örugglega . Að því marki sem sveitarfélög treysta sér ekki til að brúa bilið með hækkun útsvars , má hugsa sér tekjutilfærslu frá ríki til sveitarfélaga án þess að aukin verk - efni fylgdu í kjölfarið . Það má hugsa sér að eignarskattar einstaklinga rynnu til sveitarfélaga , einnig að hluti tekjuskatta fyrirtækja gerði slíkt hið sama . Það myndi örva sam - keppni milli sveitarfélaga í að laða til sín arðbæran atvinnurekstur . Hagnaður sem hlutfall af rekstrartekjum 1980 - 90 og aöstööugjald Hagnaður -2,0 lönaöur -4 - Sjávarútvegur Verslun Á myrtdinni sést aö verulegt óhagræöi er af aðstöðugjaldi , einkum þegar tekið er mið af slæmri afkomu atvinnulífsins . Gunnar Svavarsson „ Afnám aðstöðugjalds - ins er áfangi að því markmiði að skapa at - vinnulífinu í heild betri samkeppnisstöðu til lengri tíma litið . Is - lensku atvinnulífi þarf að búa jafngóð ef ekki betri skilyrði en at - vinnulíf annarra þjóða býr við . Með þetta í huga getum við hafið það verk sem fyrir löngu ætti að vera lok - ið : Að létta aðstöðu - gjaldi af íslensku at - vinnulífi . " Ríkið myndi þá aftur afla sér nýrra tekna . Ef til vill gæti skapast tækifæri til þess við breikkun eignar - skattsstofns , þ.e.a.s. verði hann ekki færður yfir til sveitarfélaganna . Þá má minna á möguleikann á álagn - ingu jöfnunargjalda á innfluttar vör - ur , sem innihalda niðurgreiddar landbúnaðarafurðir . Slík gjöld eru t.a.m. nokkuð stór tekjuliður Evr - ópubandalagsins . Hennar sögur , hennar lióð eftír Guðmund Andra Thorsson Á dögunum var hér haldin þýsk bjórhátíð : bjðrinn var lækkaður nið - ur í að vera bara helmingi of dýr , ölseljur í þýskum búningi kjöguðu um með ótal stóra bjóra í sterkum greipum , allir kræktu saman örmum og bauíuðu Bjarnastaðabeljurnar , síðan samtaka hlátur . Allir að leika þýska kráarstemmningu . Ekta þýska kráarstemmningu . Það sé fjarri mér að lasta þetta . Eins og Hallgrímur segir : Yndi er að sitja öls við pel og gamna sér ; við ættum fyrir alla muni að hittast miklu oftar og drekka meiri bjór og horfa minna á sjónvarpið — en hvernig í ósköpunum stendur á því að til þess að geta drukkið og sung - ið og duflað saman , á næstum skap - legu verði , þurfum við endilega að ímynda okkur að við séum Þjóðverj - ar af öllum mönnum ? Og þá einmitt Bæjarar ? Samrýmist það illa að skemmta sér og vera íslensk ? Með Mlri virðingu fyrir Þjóðverj - um : Ég er viss um að íslensk kráar - stemmning er miklu skemmtilegri en þýsk . Enda hafa þetta örugglega orðið rammíslenskar samkomur á þriðja bjór , með þróttmikilli sagna - skemmtan og fölskum söng , þótt umgjörðin hafi verið svo afkáraleg eftiröpun allt annarra þjóðhátta . En þessi einkennilegi innflutningur á hefð er óþægileg áminning þess að íslendingar eru í vandræðum með sjálfsmynd sína ; þeir eiga bágt með að muna hverjir þeir eiginlega séu , horfast í augu við það , sættast við það . íslendingar virðast ekki hand - gengnir sjálfum sér . Við virðumst ekki einu sinni vera alveg viss um það hvernig á að hegða sér þegar til stendur að gleðja sig — eins og það ætti nú að vera einfalt mál . Kannski fólk haldi að það að vera íslenskur og við skál jafngildi því að láta eins og í mynd eftir Hafn Gunnlaugsson . Það er misskilningur . Þetta snýst sem sé um sjálfsmynd . Og ýmis teikn vitna um sjálfs - mynd á reiki : erum við bjartsýn , erum við svartsýn ? Erum við hress , erum við þung ? Hvernig eigum við að hegða okkur til að vera landkynn - ing ? Mig langar að stinga upp á því að það sé ekki síður í bókmenntum þjóðarinnar en öðrum athöfnum sem þessa sjálfsmynd er að finna , hina raunverulegu sjálfsmynd , ekki ímynd . Hennar sögur , hennar ljóð : í bókmenntunum er safnað saman hugmyndum samfélagsins um sjálft sig , þar eru draumar samfélagsins skráðir , firrur þess og þráhyggjur . þar er deilt á það , þar er það vegsan - að , þar er það afhjúpað . Þar er sa ^ - an geymd . Það er í bókmenntunum sem það streymir allt fram sem hugsað er í landinu , jafnvel hundkiið - inlegasta skáldsaga er ómetanleg heimild um sjálfsmynd þjóðar ; jafn - vel viðburðasnauðasta ævisaga segir eitthvað um líf þjóðarinnar á öldinni . Ég veit ekki alveg hvers vegna . Þetta snýst að einhverju leyti um eðli ritaðs máls , viðtöku þess með augunum og úrvinnslu heilans á táknmyndum bókstafanna , sem er ólík þeirri viðtöku að eyrað nemur orðin og augun myndirnar þegar horft er á mynd . Þetta snýst um þá tegund af framsetningu hugsunar sem ritað mál er . Þetta snýst um eðli lestrar — þá tegund af viðtöku hugsunar sem lestur er . Þetta snýst um þetta undarlega og einstæða samspil tveggja heila sem verður þegar maður les bók , þýðir bókstafi yfir í myndir og viðburði og hugsan - ír ,, allt í senn . iVtw Hennar sögur , hennar ljóð : Það er í bókmenntunum sem staldrað er við og orð samfélagsins krufin til inergjar , ómeðvitað tungutak þess , sjálfsblekkingar þess , öll þessi orð sem allajafna eru notuð án umhugs - unar og gagnrýni í fjölmiðlum ; bók - menntirnar eru rannsóknarstofa þessara orða , og það er þess , vfigna í , $ em þær geyma sjálfsmynd þjójðar - innar — ekki þá ímynd sem hún vill gefa í landkynningarskyni , heldur raunverulega sjálfsmynd hennar . Þess vegna var hægt að skrifa Gerplu — en bersýnilega ekki hægt að kvikmynda þær hugmyndir sem Hrafn Gunnlaugsson fékk um vík - inga við að lesa þá sömu bók svo úr varð Hvíti vfkingurinn . Það líður senn að því að sá vernd - aði vinnustaður sem íslenskt at - vinnulíf hefur verið mestalla öldina verði opnaður og íslenskum athafna - skáldum gert að spjara sig — eða fá að spjara sig , eftir því hvernig á það er litið . íslendingar geta ekki Gudmundur Andri Thorsson „ Við þurfum æ meira á því að halda á næstu árum , að vita af því hver við erum , hvaðan við komum , hvernig við hugsum , hvað okkur dreymir . " látið eins og Evrópubandalagið komi þeim ekki við , eða að þeir séu nokk - urs konar fríríki í heiminum , óháð í fótspor fyrirtælq'anna Að lokum hlýtur að mega gera þá kröfu til ríkis og sveitarfélaga að þau líti í eiginbarm og taki til hjá sér , hagræði . í samdrætti og á erfiðleikatímum grípa fyrirtækin í landinu til þessa ráðs . Samtök at - vinnulífsins verða einnig að grípa til sama bragðs . Þannig standa fern samtök í iðnaði nú í viðræðum um nánari samvinnu eða samruna m.a. með það í huga að ná niður kostn - aði við starfsemi sína . Enginn einn aðili í þjóðfélaginu getur lokað sig af og látið sem honum komi ekki við hvað er að gerast í kring um hann . Sameining sveitarfélaga , til - færsla verkefna til þeirra , frestun framkvæmda í etaÖ Iántöku , bætt kostnaðareftirlit og stjórnun , ásamt því að einkaaðilum séu falin þau verk sem þeir gera betur , allt eru þetta leiðir að markinu . Niðurlag Aðstöðugjald er skattur sem reiknast ofan á heildarkostnað fyrir - tækja og safnast upp á mörgum stig - um framleiðslu , sölu og þjónustu . Þar sem álagningarferlið er oft og tiðum lengra þegar um innlenda framleiðslu er að ræða , verkar að - stöðugjald mjög íþyngjandi hvort heldur um er að ræða samkeppnis - iðnað , ferðaþjónustu eða útflutning sjávarafurða . Þótt 1 - 1,3% aðstöðu - gjald virðist ekki mjög hátt í sjálfu sér , er hér um á fimmta milljarð að tefla . Önnur viðmiðun á áhrif að - stöðugjalds er afkoma fyrirtækja . Síðasta áratuginn var hún þannig , að almennur iðnaður skilaði 0,6% í hagnað sem hlutfall af tekjum . Hér er átt við hagnað fyrir tekju - og eignarskatta . Verslunin skilaði 1,6% hagnaði , en sjávarútvegur var rek - inn með 1,6% tapi . í hlutfalli við þessar stærðir er aðstöðugjald hreint ekki lítilvægt . Meginatriðið í umræðunni um skattlagningu og aðbúnað atvinnu - lSfsins er að átta sig á því , að verð - mætin verða til í fyrirtækjunum . Sífellt verður að gera þær kröfur til fyrirtækja að þau bæti rekstur sinn , því vel rekin fyrirtæki eru þjóðfélag - inu mikilvægari en illa rekin fyrir - tæki . Að sama skapi verður að gera þær kröfur til stjórnvalda að þau búi atvinnulífinu í heild sem best starfsskilyrði . Afnám aðstöðugjalds er áfangi á þeirri braut . Höfundw er formaður Féiags íslenskra iðnrekenda . mörkuðum og menningu . Menn ræða nú hver um annan þveran um að brýnt sé að búa íslenskan iðnað undir harðnandi samkeppni — en minna hefur farið fyrir ráðagerðum um að búa íslenska menningu undir vaxandi samskipti , nema með óljós - um heitstrengingum um að „ efla jákvæða ímynd landsins " , eins og íslensk menning sé eitthvert land - kynningarspursmál . Þegar við ákveðum loksins að vera þátttakend - ur í þessari heimsálfu þurfum við ekki á bólginni sjálfsmynd að halda — við þurfum ekki að telja okkur fegurri eða sterkari en efni standa til , viturri eða fimari . Við erum ekk - ert sérstaklega merkileg . Við sker - um okkur hvergi úr . Nema fyrir þetta eitt : hennar sög - ur , hennar ljóð . Við tölum sem sé íslensku . Við hugsum á Sslensku , yrkjum á íslensku . Við erum afkom - endur íslendinga . Undan því verður ekki vikist . Og satt að segja engin ástæða til . Við þnrfum æ meira á því að halda á r.æstu árum , að vita af því hver við erum , hvaðan við komum , hvernig við hugsum , hvað okkur dreymir . Við þurfum markviss orð : skáldleg , fráleit , príiðbúin , hæversk — við þurfum ný oró . í stuttu máli þá þurfum við líka á bókmenntum að halda , og þótt iðnaður tengist bókmenntasköpuninni í landinu þá er bókmenntasköpunin sjálf ekki iðnaður heldur þrátt fyrir allt sér - kennileg listgrein sem á undir högg að sækja : skattur á lestur þeirra er alvarieg ógnun við það að íslensk þjóð geti haldið áfram að leika alda - slag síns guðamáls — undir norður - ljósum . Höfundur er rithöfundur .