18 MORGUNBLAÐIÐ FOSTUDAGUR 17 . MAI 1991 ARDRANII eftír Einar Júlíusson Svo sem nefnt var í fyrri grein var enginn arðsemisjöfnuður í við - skiptum Landsvirkjunar og ÍSAL heldur er arðsemi þess síðastnefnda 14 sinnum meiri samkvæmt grein Sigurðar B. Stefánssonar ( Mbl . 24.1 ) . En aðeins hluti af tekjum Landsvirkjunar er frá ÍSAL og upp - gefnar tölur oft ósambærilegar . Nauðsynlegt er því að endurmeta allar upphæðir . Ársreikningar ÍSAL Rétt er að líta fyrst á ársreikning ÍSAL . ÍSAL er hætt að gefa út ársskýrslur en reikninga þess má finna í útgefnum skýrslum Þjóð - hagsstofnunar . Ársreikningur ÍSAL 1989 Efnahagur ( Milljarðar króna ) Inneignir 2.882 Fasteignir 3.101 Birgðir 1.233 Eignir = 7.216 Skuldir 3.187 Eigiðfé = 4.029 Rekstur Súrál 2.106 Raforka 1.432 Laun 1.343 Afskriftir 0.379 Raunvextir 0.015 Önnur rekstrargjöld 3.350 Gjöld = 8.625 Tekjur 10.379 Hagnaður = 1.755 Framleiðslugjald 0.335 Raunvextir eru áætlaðir hér sem 5% af skuld mínus inneign og fram - leiðslugjaldið er tekið hér eins og í grein Sigurðar sem skattur og ekki reiknað með í hagnaðar - og arðsem - isútreikningi . Endurmat til að fá eðlilegan samanburð ? Landsvirkjun hefur endurmetið og uppfært sínar eignir til raunvirð - is og afskriftir þær á eðlilegan hátt um 2.5% af upphaflegu ( uppfærðu ) stofnfé á ári . ISAL er hinsvegar á sérsamningum og má afskrifa um 10% á ári . Afskriftir ÍSAL eru því miklu hærri en raunveruleg eigna - rýrnun . Ágóði þess og eigið fé meira en bókfært er . Miðað við 16.7 milljarða króna stofnkostnað ( sem ekki er allur mjög gamall ) gæti eðlilega afskrifað verð fast - eigna og tækja ÍSAL verið nálægt 8 milljörðum . Eigið fé þess er þá um 5 milljörðum hærra en bókfært eða um 9 milljarðar . Aðeins 36% af raforku LV er seld til ÍSAL en 20% fer til annarr - ar stóriðju og afgangur til almenn - ingsveitna á margfalt hærra verði , þótt framleiðslukostnaður þess raf - magns sé í mesta lagi 30% hærri . Því er það vissulega ekki svo að LV hafi grætt 714 milljónir ( 822 millj. fyrir skatta ) á raforkusölunni til ISAL . Hið rétta er að það var tap af raforkusölunni til ÍSAL með - an það var talsverður gróði af raf - orkusölunni til almenningsveitna . Enda var verðið til þeirra helmingi hærra og hefur reyndar oftast verið þrisvar til fímm sinnum hærra . Tapið var því með allra minnsta móti 1989 og áætlað hér sem 150 milljónir . Einnig eru fjárfestingar LV vegna ÍSAL einungis hluti ' eða um 32% af heildinni og verða vegna meiri afskrifta reiknaðar hér sem 15 milljarðar eða sundurliða af eignum LV . í sjálfu sér er lítið hægt að sundurliða það hvaða hluti af eiginfé Landsvirkjunar er bundið í þessum eignum fremur en öðrum en það verður reiknað hér sem 10 milljarðar . Eru kostnaðartölur ÍSAL eðlilegar ? Hlutur súráls í rekstrargjöldum er nú helmingi minni en áður , af - skriftir eru hóflegri en oftast en liðurinn annar rekstrarkostnaður hefur tvöfaldast . Það er skoðun mín að kostnaðurinn sé ofmetinn og að raunverulegur hagnaður ÍSAL sé helmingi hærri en bókfært er . Mér finnst það ekkert eðlilegt að rekstr - argjöld sem yfirleitt hafa verið um fjórðungur af súrálskostnaðinum séu allt í einu orðin miklu meiri en súrálskostnaðurinn . En þekking mín á rekstrarkostnaði álvera eða heimsmarkaðsverði á súráli tak - markast við það sem lesa má í árs - skýrslum ÍSAL . Það geta allt eins verið alveg eðlilegar skýringar á bókfærðum rekstrargjöldum og ég verð almennt að reikna með þeim tölum sem ISAL gefur upp hvort sem ég trúi þeim eða ekki . Þó hef - ur á línuriti 2 verðmæti fasteigna verið endurmetið og einnig sýndur sá móguleiki að hagnaður ÍSAL sé raunverulega helmingi hærri en bókfært er . Endurskoðað línurit Útkoman sést þá á Iínuriti 2 . Er þá reiknað með uppgefnum hagnaði en einnig sýnt hvernig myndin breytist ef hagnaður ÍSAL er reikn - aður helmingi hærri . framyfir kostnaðarverð . Það er óðs manns æði að halda áfram að skuld - setja komandi kynslóðir fyrir óarð - bærar fjárfestingar að ekki sé nú talað um flotafjárfestingar sem gera ekki annað en stórminnka arð - inn af stærstu auðlind okkar í dag . Geta jafnvel auðveldlega gengið svo frá þorskstofninum að 600 milljarð - ar ( 20 ára afrakstur ) nægi ekki til að enduruppbyggingar hans . Við ættum fremur að skuldbinda okkur sjálf til að skila næstu kynslóð auð - lindunum í lagi og óveðsettum . Gleymum því heldur ekki að þriðja auðlindin hin óspillta náttúra gæti verið þeim margfalt verðmætari en orkuver eða jafnvel kjörnýttir fisk - stofnar . Læra menn ekki af mistökum sínum ? Ef til vill gæti nýtískulegra álver náð aukinni hagræðingu og greitt hærra verð , en það er ekkert verið að semja um það . Verðið til ÍSAL Landsvirkjun Mynd 2 : Raforkuverð 4 ( kr / kWst ) Til að arðsemisjöfhuður ríki þarf orkuverðið að vera um 1,74 kr / kWst og er þá arður beggja um 8,5% . Miðað við 5% arð þyrfti LV um 1,49 kr / kWst og ÍSAL gæti greitt um 1,95 kr / kWst . Mismunur - inn 0,46 gæti verið aðgangseyririnn að auðlindinni . Samanburður á auðlindum Það er langt í land að einhver stóriðja skiji slíkum arði úr orku - auðlindum íslands . En jafnvel á því verði er samt þorskstofninn einn meira en helmingi stærri auðlind en allt virkjanlegt vatnsafl landsins . Sú auðlind hefur að vísu þann kost að það er ekki hægt að eyðileggja hana sem orkuuppsprettu , en það er mjög dýrt að virkja hana . Sú virkjun kostar að hluta af þriðju auðlindinni sé fórnað og auk þess um 600 milljarða króna sem er a.m.k. 20 sinnum stærri fjárfesting en þarf til að fullvirkja þorskstofn - inn . Við höfum því auðveldlega efni á að virkja fiskstofnana og líka á að byggja þá upp í þá stærð sem gefur mestan arð . Við höfum hins - vegar engin efni á að virkja auðlind - ir okkar fossa fyrr en þær gefa af sér að minnsta kosti eina krónu á hverja kílówattastund þ.e. í ágóða hefur lækkað mjög síðan 1989 með lækkandi ál - og dollaraverði eða úr 1,24 niður í um 0,80 kr. / kWst og það er verið að semja , eða hefur verið samið um 62 aura á kWst afsláttarverð' til Atlantal . Það er á verðlagi og álverði dagsins í dag ( greinin var skrifuð fyrst í mars ) en annað verð í þessari grein mið - ast við árið 1989 . Því er verið að tala um helmingshækkun verðs sem fyrir var næstum helmingi of lágt . Ætla íslendingar virkilega þegjandi að láta slíkt arðrán yfir sig ganga ? Er eitthvað á álverum að græða ? Rétt er að lokum að taka ákveð - ið dæmi og reikna fremur heildar - arðsemi álvera og orkuvera almennt án tillits til eiginfjárhlutfalls eða sérstakra aðstæðna Landsvirkjunn - ar og ÍSAL : Kostnaðartölur nýrra ál - og orkuvera Álver 200.000 tonn Byggingarkostnaðúr 40 Gkr . Rekstrarkostnaður 11 Gkr / ári . Álverð lOOkr / kg . Raforkuver 3 TWst Byggingarkostnaður 60 Gkr . Rekstrarkostnaður 1 Gkr / ári 0 A 14 | - 1 Mynd 3 : J Raforkuverð 3 ( kr / kWst ) ' " " ' ' ' ^ " ' , ! % . fmí jj ^ pm MmsB & X ? ' ' 1 * 9 j ¦ ¦ ¦ • ' : * . S - ' ¦ ¦ ¦ ¦ : : ' " : " ¦ Einar Júlíusson „ Ef við viljum græða einhvern tímann á auð - lindum íslenskra fossa þá er rétt að byrja á því að verðleggja þær strax , t.d. 1 kr. á kWst , og ekki leyfa neinum , síst af öllu ríkisreknu fyrirtæki með pólitíska stjórn , að ganga í þær fyrir « kki neitt . " Heildartekjur veranna eru þá 20 milljarðar á ári . Heildar rekstrar - gjöld 12 milljarðar og eftir fullar afskriftir , 2,5 milljarða er hagnað - urinn 5,5 milljarðar þ.e. 5,5% arð - semi . Fyrirtækin rétt standa undir vöxtum með þessu álverði og ekk - ert er eftir í afborganir , ágóða og auðlindarrentu . Reyndar er álverðið talsvert lægra í dag og stendur ekki einu sinni undir vöxtunum . Arðsemin eykst þó eftir nokkra áratugi þegar fyrirtækin eru sæmi - lega afskrifuð . Afskriftir eru ekki útlagður kostnaður og því er mögu - leiki fyrir fyrirtækin að standa af sér og bæta sér upp síðar nokkuð tap og eigin fjármissi fyrstu áratug - ina . Fyrirtæki nægir einnig hversu lítil arðsemi sem er til að forða sér frá gjaldþroti ef það hefur aldrei getað fengið af sínu eiginfé . Eigna - lausu fyrirtæki er þó alltaf nauðsyn á að fá fulla vexti og fullar afskrift - ir til að greiða niður sín lán . Ann - ars verður eiginfjárstaðan strax neikvæð og fyrirtækið í raun gjald - þrota . Eftir orkuverði er skipting arðseminnar eins og sést á mynd - inni . v Arðsemisjöfnuður er við raf - orkuverð 1,93 kr / kWst eða raf - orkukostnað sem er 29% af álverð - inu . Byggingar og rekstrarkostnað - ur orkuvera er nokkuð á hreinu ( Blönduvirkjun er að vísu talsvert dýrari ) en mig grunar að ATLAN - TÁL muni telja bæði byggingar og rekstrarkostnað álvers verulega vanmetinn hér á töflu 2 . Rétt er þó að leggja áherslu á að raforkan er ekki innifalin í þeim rekstrar - kostnaði . Sé kostnaðurinn í raun " mun hærri þá eru ný álver hér hreinlega ekki arðbær fyrirtæki og erfitt að sjá á hvaða grundvelli þau eru rekin úti í heimi þar sem laun og raforka eru í hærra verði . Sama gildir auðvitað ef ætlunin er að gera kröfur um 10% afskriftir eða einhverja viðlíka sérsaminga . Varðar Þjóðhagsstofnun um þjóðarhag ? Afstaða og útreikningar Þjóð - hagsstofnunar sem og framganga þáverandi forstjóra hennar vekja furðu mína svo ég segi ekki meira . Ég tel af og frá að það sé í þjóðar - hag að bjóða raforku á 10% af ál - verði ( nú um 62 aurar á kwst ) þó svo að það hækki upp í 16% eða tæpa eina krónu á kWst einhvernt - ímann á næstu öld . Fyrir 3 Twst fást þá 3 milljarðar króna en lág - marks afskriftir og rekstrarkostn - aður af 60 milljarða króna orkuveri eru 2,5 milljarðar . Þá eru eftir 500 milljónir upp í arðinn og vexti af 60 milljörðum ! Hvað reiknar Þjóð - hagsstofnun eiginlega með að orku - ver eða peningar kosti í dag ? 011 auðlind íslenskrar vatnsorku er einskis virði ef söluverð hennar nægir ekki fyrir afskriftum og vöxt - um af virkjanakostnaðinum . Launa - greiðslur og skattar frá ájverinu eru óverulégur gróði fyrir Islendinga . Fyrir alla þessa milljarða hlýtur að vera hægt að skapa jafnmörg jafn - góð störf . Einnig fyrirtæki sem hægt er að skattleggja jafnmikið og við eigum þá þau fyrirtæki . Við skulum gleyma þessu Atlantal æv - intýri og afskrifa þær 600 milljónir sem í það hefur verið lagt . Ef við viljum græða einhvern tímann á auðlindum íslenskra fossa þá er rétt að byrja á því að verðleggja þær strax , t.d. 1 kr. á kWst , og ekki leyfa neinum , síst af öllu ríkis - reknu fyrirtæki með pólitíska stjórn , að ganga í þær fyrir ekki neitt . Brýnna er þó fyrir okkur að reyna að bjarga því sem bjargað verður af fiskimiðum og gróður - lendi íslands sem og t.d. regnskóg - um og öðru því lífríki heimsins sem í hættu er , og við getum bjargað . Aðferðin er ein og sú sama . Arðrán auðlinda verður aðeins stöðvað með auðlindaskatti . Heimildir : Ársskýrslur ÍSAL . Ársskýrslur Landsvirkj - unar . Arsreikningar fyrirtækja , Þjóðhags - stofnun 1990 . Höfundur er eðlisfræðingur . Morgunblaðið / Silli Kirkjukór Húsavíkur . Tónleikar Kirkjukórs og Stórsveitar á Húsavík Húsavík . KIRKJUKÓR og Stórsveit Húsavíkur héldu sameiginlega hljómleika í Samkomuhúsinu á Húsavík , síðastliðinn laugardag , undir stjórn Normann Dennsi , lujómlistarkennara við undirleik Helga Pétursson - ar , kirkjuorganista . Fyrst söng kórinn átta lög eftir íslenska og erlenda höfunda . Síðan lék Stórsveitin sjö lög eftir erlenda höfunda . Hljómleikarnir vou vel sóttir og sýndi hljómlistarfólkið að það hafði lagt mikla alúð við æfingar á liðnum vetri , en slíkt kostar mikið og fórn - fúst starf , sem allt er gert án endur - gjalds og því eru færri en skyldi fúsir til slíks núorðið og er það aft - urför frá því sem áður var . - Fréttaritari .