Hvað var efst á baugi í raunvísindum árið 1944 ? Ef við hefðum spurt fólk á árinu 1944 hvaða verkefni vísinda bæri þá hæst hefði nær enginn svarað því „ rétt “ samkvæmt því sem síðar hefur komið í ljós . Ástand vísinda var þá mjög afbrigðilegt vegna þess að ófriður ríkti víða um heim – heimsstyrjöldin síðari sem svo er kölluð . Vísindi og stríð eiga afar illa saman , meðal annars af því að menn skiptast yfirleitt í fylkingar í styrjöldum og samskipti manna og þjóða spillast og skerðast . Vísindin eru hins vegar yfirleitt alþjóðleg í eðli sínu og þrífast best þegar samskiptaleiðir eru greiðfærar , bæði milli landa og skoðanahópa . Árið 1944 var auk þess margt í sérstökum lamasessi vegna stríðsins . Ferðalög voru fátíð og erfið , og leynd hvíldi yfir margs konar starfsemi sem annars er öllum sýnileg . Truflanir af þessum toga eru yfirleitt eitur í beinum vísinda . Það sem nú er talið skipta mestum sköpum í vísindum á þessu ári var virkjun kjarnorkunnar og smíði kjarnorkusprengju sem fór fram með strangri leynd , þannig að enginn vissi af því nema tveir fámennir hópar , annars vegar þröngur hópur vísindamanna frá nokkrum þjóðum sem starfaði í einangrun þar sem heitir Los Alamos í eyðimörk Nýju-Mexíkó í Bandaríkjunum , og hins vegar fáeinir af æðstu stjórnendum Bandaríkjanna og bandaríska hersins . Rannsóknir á kjarnorkunni fóru fram með strangri leynd í Los Alamos og ólíklegt er að nokkur Íslendingur hafi vitað af þessu þegar Ísland varð lýðveldi 17. júní 1944 . Myndin sýnir inngang Los Alamos þar sem hermenn stóðu vörð . Myndin var tekin um 1944 . Rekja má sögu kjarnorkunnar allar götur til þess er franski eðlisfræðingurinn Henri Becquerel uppgötvaði geislavirkni ( e. radioacitivity ) árið 1896 . Hann sá að úransalt gaf frá sér sjálfsprottna geislun sem kom fram á ljósmyndafilmu . Menn sáu síðan fleiri tegundir geislavirkni og komust að því að hægt var að örva slíka virkni í tilteknum efnum með því að skjóta nifteindum á kjarnana . Geislavirk frumefni breyttust yfirleitt í önnur efni við geislunina en áður höfðu menn talið að frumefni væru óbreytanleg . Og svo kom að því árið 1939 – sama ár og heimsstyrjöldin hófst - að þýskir eðlis - og efnafræðingar birtu greinar sem sýndu og rökstuddu að unnt er að kljúfa úrankjarna með því að skjóta nifteindum á þá og mynda þannig tvo aðra kjarna minni og léttari . Og það sem meira var : við klofnunina losnuðu úr kjörnunum orkumiklar nifteindir sem virtist hægt að nota til að koma af stað klofnun í fleiri kjörnum , og þannig koll af kolli . Þetta kallast keðjuverkun ( e. chain reaction ) og er lykilatriði sem vakti hugmyndir um að hægt væri að nýta kjarnaklofnunina til að framleiða orku í stórum stíl , hvort sem er í sprengjum eða í kjarnorkuverum . Nokkrir eðlisfræðingar í Bandaríkjunum og víðar gerðu sér grein fyrir þessu og hvöttu Roosevelt Bandaríkjaforseta til að beita sér fyrir sérstökum rannsóknum á þessum möguleikum . Einnig munaði mikið um það að ítalski eðlisfræðingurinn Enrico Fermi gekk til liðs við þá og gegndi leiðtogahlutverki . Um þetta má lesa nánar í svari við spurningunni Hver fann upp kjarnorkusprengjuna ? Rannsóknir á kjarnorkunni fóru fram með mikilli leynd í Los Alamos , eins og áður er sagt . Er óhætt að fullyrða að hvergi annars staðar á jörðinni hafi þá verið saman komnir jafnmargir og jafnfærir vísindamenn og þar . En hins vegar vissu fáir af því á þeim tíma ; til dæmis er ólíklegt að nokkur Íslendingur hafi vitað af þessu þegar Ísland varð lýðveldi 17. júní 1944 . En vissulega fór hins vegar ekki fram hjá neinum þegar fyrsta kjarnorkusprengjan var sprengd í hernaðarskyni yfir japönsku borginni Hiroshima 6. ágúst 1945 . Þar með erum við komin út fyrir tímaramma svarsins en lesa má ýmislegt fleira um þessa sögu alla í öðrum svörum á Vísindavefnum . Ýmiss konar afurðir vísinda birtust í daglegu lífi um 1944 . Þessi auglýsing um sjónvarp er frá árinu 1941 . En vitaskuld er ýmislegt fleira að segja um stöðu raunvísinda árið 1944 en bara þetta með kjarnorkuna . Miklar framfarir höfðu til dæmis orðið í skammtafræði áratugina þar á undan og skilningur manna á kristöllum , atómum og atómkjörnum óx hröðum skrefum . Ýmiss konar afurðir vísinda birtust í daglegu lífi . Þannig voru sjónvarpstæki að koma á markað og smárar ( e. transistors ) voru á næsta leiti , en þeir áttu eftir að gjörbylta allri raftækni og fjarskiptatækni eins og við þekkjum . Hugmyndir um þenslu alheimsins voru að mótast og miklar framfarir urðu í efnafræði og lífefnafræði á þessum tíma . Skoski líffræðingurinn Alexander Fleming ( 1881 - 1955 ) ) hafði til dæmis uppgötvað penisilín árið 1928 og árið 1939 fór ástralski lyfjafræðingurinn Howard Florey ( 1898 - 1968 ) ásamt öðrum að prófa það á lífverum og síðan á mönnum árið 1941 . Eftir það varð ekki aftur snúið ; fúkkalyfin ollu gjörbyltingu í lækningum á næstu árum og geta sannarlega talist fulltrúi raunvísinda frá þessum tíma . Thor Aspelund er prófessor í líftölfræði í læknadeild Háskóla Íslands , við Miðstöð í lýðheilsuvísindum , og forstöðumaður Tölfræðiráðgjafar Heilbrigðisvísindasviðs . Thor hefur rannsakað áhrif áhættuþátta á hjarta - og æðasjúkdóma og sykursýki og hvernig er hægt að nota þá sem forspárþætti í áhættureiknum .