nr LAUGARDAGUR 5. NÓVEMBER 1994 15 Miklu skiplir að umræöurnar um valdablokkir ¦ vióskiptalífi . viðskiptalífinu verði ekki til að skekkja mynd almennings af peim grundvallaratriðum sem þurfa að vera til staðar frjálsu atvinnu - og DV-mynd GVA Af heiðursmönnum Þegar hagfræðingurinn og nób - elsverðlaunahafinn Milton Fried - man kom til íslands fyrir úm þaö bil áratug efndi Verslunarráðið til kvöldverðarboðs honum til heið - urs . Sá sem þessar línur ritar var þar viðstaddur fyrir Morgunblaðið . Fyrirlestur Friedmans var upprifj - un á nokkrum helstu kennisetning - um hans um ríkisvaldið og ein - staklingsframtakið . Eins og gengur eru smáatriðin í lestrinum löngu gleymd en mér hafa orðið minnis - stæð ein ummæli sem hann lét falla . „ Herrar mínir ! Heiðurs - menn ! " sagði hann . „ Leyfið mér að varpa fram einni spurningu til ykkar : Hverjir haldið þið að séu hættulegastir viðskiptafrelsinu ? " Þeir litu hver á annan , kaupsýslu - mennirnir og forstjórarnir , Líklega áttu þeir von á því að nú fengju rauðhðarnir kveðju við hæfl . En Friedman gaf þeim ekki næði til frekari umhugsunar og svaraði spurningunni að bragði : „ Það eruð þið sjálfir.iathafnamennirnir ! " Svar Friedmans þurfti í sjálfu sér ekki að koma á óvart þótt einhverj - um kunni að hafa brugðið þetta kvöld . Einn af frumkvöðlum frjáls - hyggjunnar , Adam Smith , orðaði sömu hugsun í riti sínu , Auðlegð þjóðanna , fyrir , um tvö hundruð árum : Hvarvetna þar sem tveir . eða fleiri kaupsýslumenn koma saman er þeim efst í huga samsæri gegn keppinautum sínum . Þessir mannlegu brestir , frelsið er gott svo lengi sem það þjónar mér , eru að sjálfsögðu ekki áfellis - dómur yfir markaðsbúskap og við - skiptafrelsi . En þeir eru til sann - indamerkis um það hve nauðsyn - legt er að leikreglur markaðarins séu skýrar og ótvíræðar . Og hve mikilvægt er að lagalegur rammi viðskiptaþjóðfélagsins sé fyrir - staða hvers kyns viðleitni til að leggja stein í götu frjálsrar sam - keppni og framtaks einstakling - anna . „ Heiðursmanna - samkomulag " í byrjun vikunnar lét ágætur for - ystumaður í viðskiptalífinu þau orð falla að keppinautur hans hefði brotið „ heiðursmannasamkomu - lag " þegar hann keypti hlut í fyrir - tæki sem var á áhrifa - eða umráða - svæði hins fyrrnefnda . Hér er að sjálfsögðu vísað til ummæla Frið - riks Pálssonar , forstjóra Sölumið - stöðvar hraðfrystihúsanna ( SH ) , þegar vitnaðist að íslenskar sjávar - afurðir hf. ( ÍS ) væru að kaupa stór - an eignarhlut í Vinnslustöðinni í Vestmannaeyjum . Það kom glöggt fram í máli Friðriks að hann teldi að þessi fyrirtæki , SH og ÍS , ættu ékki að berjast um heimamarkað - inn heldur einbeita sér að sölu af - urða erlendis eins og viðtekin venja hefði verið . Það er áreiðanlega rétt að valda - barátta í íslensku atvinnulífi , bar - átta sem snýst um það eitt að fá stærri hlut af viðskiptum á mark - aðnum en ekki að auka viðskiptin , er ekki það sem íslenskt efnahags - líf þarf mest á að halda . Við þurfum að sækja fram og ná hagstæðari samningum um afurðir okkar en nú fást . Á hinn bóginn er tæpast hægt að áfellast menn fyrir að ná auknum viðskiptum til sín þótt heildarviöskiptin á markaðnum aukist ekki . Þetta á ekkert síður við um íslenskar sjávarafurðir hf. en önnur fyrirtæki . Og um þetta er reyndar ástæða til að kveða fastar að orði : Það get - ur ekki verið réttnefndur heiðurs - mannaháttur að skipta markaðn - um á milli sín og ætiast til þess að aðrir haldi sig fjarri viðskiptunum . Slík vinnubrögð hljóta að leiða til stöðnunar því það eru gömul og ný sannindi að nýjungarnar og framfarirnar í atvinnulífinu verða beinlínis til í hinni frjálsu sam : keppni fyrirtækjanna og tilrauna - starfseminni á markaðnum . Pólitík í spilinu ? PóUtík hefur svolítið blandast inn í umræðurnar um kaup ÍS á hlut í Vinnslustöðinni . Á það er bent að eigendur ÍS eru gömlu Sambands - menrúrnir og sumir þykjast sjá Laugardags - pistíllinn Guðmundur Magnússon fréttastjóri þess merki að þeir séu nú að sækja í sig veðrið og ætii að endurreisa fyrra veldi . Þeir eru sagðir ógna risunum á markaðnum , sem stund - um eru kenndir við kolkrabba , og í gamni og alvöru eru þeir kallaðir smokkfiskurinn og þá vísað til þess að hann spýr eitri ! Með öðrum orð - um : Kunnuglegar andstæður fram - sóknarmanna með Sambandið í broddi fylkingar á móti sjálfstæðis - mönnum með einkaframtakið á sínum snærum eru komnar fram . Hvað skyldi svo vera hæft í þessu ? Og skiptir það máli hvort kaupsýslumennirnir eru í Sjálf - stæðisflokknum eða Framsóknar - flokknum ( eöa öðrum flokkum ) ? Það er áreiðanlega mikið til í því að nýr , samhentur hópur er að láta til sín taka í viðskipta - og atvinnu - lífinu . Enginn vafi leikur heldur á því að forystu fyrir honum hafa fyrrverandi Sambandsmenn með stjórnendur VÍS , ESSO , ÍS , Sam - vinnulifeyrissjóðsins og Samskipa í broddi fylkingar . Og líklega eru þetta framsóknarmenn upp til hópa , svo öllu sé nú til skila hald - ið . Vel má vera að hér sé líka á ferð - inni „ samsæri " í skilningi Adams gamla Smifh . Gallinn er bara sá að enn hefur enginn glæpur verið framinn , öðru nær , og því ótíma - bært að leggja fram ákærur , Frá sjónarmiði frjálsra viðskipta eru „ Sambandsmennirnir " upprisnu ekkert minni heiðursmenn en stjórnendur Sölumiðstöðvar hrað - frystihúsanna og annarra einka - fyrirtækja þótt þeir hafi leyft sér að fara inn á „ yfirráðasvæði " keppinautanna . Og að sjálfsögðu getur það að öðru jöfnu ekki skipt máli í við - skiptum hvort menn eru í Fram - sóknarflokknum eða Sjálfstæðis - flokknum , frekar en Rotary eða Kiwanis . . Markaðurinn , þ.e.a.s. við neytendúr , spyr ekki að því þegar keypt er brauð hvort bakarinn sé nýbúi eða Húnvetningur . Menn vilja bara vita hvort brauðið er gott , hollt og ódýrt . Þegar deilur einkaframtaks - manna og Sambandsins risu hæst fyrr á árum var því haldið fram að samvinnuformið á fyrirtækja - rekstri hinna síðarnefndu væri þeim ívilnandi . Hlutafélög sætu t.d. ekki við sama borð og samvinnufé - lögin hvað varðaði skattlagningu . Líklega var talsvert til í þessu en það gilti aðeins meðan hér var van - þróaður fjármagnsmarkaður . Þeg - ar eðlileg markaðsstarfsemi komst á og Sambandið naut ekki lengur verndar óeðlilegrar skipanar í fjár - málakerfinu breyttist þetta . Al - kunna er að Sambandið réð ekki við hinar nýju aðstæður og veldi þess riðaði til falls . Nú eru breyttir tímar . Hin nýju „ Sambandsfyrirtæki " eru rekin sem hlutafélög og bréfin í sumum þeirra ganga kaupum og sölum á markaði , ekkert síður en bréf í Eimskip , Flugleiðum , Sjóvá - Almennum , íslandsbanka og öðr - um flaggskipum einkaframtaksins . Ef hins vegar væri hægt að sýna fram á óeðlilega rekstrarhætti þessara fyrirtækja væri ástæða til að staldra við og hafa áhyggjur af valdasamþjöppun og blokkar - myndun á þessum vettvangi . í þessu sambandi vakna vissulega spurningar um það hverjir séu t.d. raunverulegir eigendur Bruna - bótafélagsins ( sem stendur ásamt gömlu Samvinnutryggingunum að baki VÍS ) . Og mörgum er spurn hvort forystumenn Samvinnulíf - eyrissjóðsins fari ekki fullfrjálslega með ávöxtunarfé sitt þegar þeir nota iðgjöldin í hlutabréfakaup . En hvað sem þessu líður blasir sem fyrr segir sú mynd við að hér sé ekkert annað á ferðinni en eðlileg viðskipti og samkeppni . Skökk mynd Fjölmiölum og þeim sem lifa og hrærast í viðskiptalífinu verður líklega á næstunni mjög tíðrætt um átök „ Kolkrabbans " og „ Smokk - fisksins " , um blokkirnar í viö - skiptalífinu . og persónurnar sem þar leika aðalhlutverk . í sjálfu sér er heldur ekkert við það að athuga ; þetta getur verið skemmtilegt til umræðu og margt forvitnilegt um efnið að segja sem hér eru ekki tök á að rekja . En hættan er hins vegar sú að almenningur fái skakka mynd af atvinnu - og viöskiptalíf - inu ; að menn haldi að þar snúist hlutírnir um tóm völd og áhrif en ekki viðskiptavini , þjónustu og arðsköpun . Slíkar ranghugmyndir geta svo aftur gefið stjórnvöldum , fyrr eða síðar , tilefni til að þrengja að athafnalífi í landinu . Lausnin er ekki sú að biðja fjöl - miðla að þegja yfir því sem allir eru að tala um og velta fyrir sér . Lausn - in er í því fólgin að kaupsýslumenn og aðrir athafnamenn haldi í heiðri lógmál frjálsra viðskipta og frjálsr - ar samkeppni og átti sig á því að keppinautarnir geta verið heiðurs - menn þótt þeir taki af þeim við - skipti . Sannleikurinn er nefnilega sá að þegar til lengri tíma er litið munu menn ekki beina viðskiptiim til fyrirtækja með „ rétt " flokks - skírteini heldur til þeirra sem bjóða bestu þjónustuna og lægsta verðið .