Síðustu misserin hefur reglulega komið upp hávær umræða um umgengnismál . Gagnrýnin kemur frá mæðrum , feðrum og öðrum sérfræðingum . Þessi umræða hefur vakið athygli mína þar sem ég hef frá 2014 starfað sem lögmaður fyrir fjölda foreldra í umgengnismálum fyrir norskum dómstólum . Hér verð ég ekki vör við sambærilega umræðu og almennt leysast slík mál með samkomulagi þar sem þokkalegri sátt er náð með aðstoð dómstóla . Ég hef því skoðað nánar barnalögin á Íslandi og í Noregi , varðandi umgengnismál . Ísland er eina Norðurlandið þar sem framkvæmdarvaldið fer með úrskurðarvald í ágreiningsmálum milli foreldra um umgengni við börn skv. 46 gr. barnalaga 46 / 2003 . Á hinum Norðurlöndunum eru það einungis dómstólar sem hafa úrskurðarvald í umgengnismálum . Það er vandséð hvaða efnislegu rök eru fyrir því að sýslumönnum sé falið úrskurðarvald í ágreiningsmálum um umgengni og væntanlega fá önnur dæmi um að löggjafinn feli framkvæmdarvaldinu að dæma í ágreiningsmálum milli einstaklinga . Væntanlega hefur þetta fyrirkomulag fremur sögulegar skýringar en lögfræðilegar . Vægi og mikilvægi lögvarinna réttinda barna hefurt aukist mikið á síðustu áratugum t.d. með lögfestingu og auknu vægi barnasáttmála SÞ 2013 . Það er mikill grundvallarmunur á málsmeðferðarreglum stórnsýslulaga og laga um meðferð einkamála fyrir dómstólum , enda eru verkefni stjórnsýslunnar almennt að úrskurða um hvort skilyrði fyrir umsóknum um leyfi , bætur eða styrki séu uppfyllt á grundvelli skriflegra gagna , en ekki til að dæma i ágreiningsmálum milli einstaklinga . Málsmeðferðarreglur fyrir dómstólum eru mun ítarlegri og betur til þess fallnar að leysa úr ágreiningsmálum milli aðila . Ferlið í umgengnismálum í grófum dráttum Flest umgengnismál leysast með samkomulagi foreldra án þess að þörf sé á úrskurði . Foreldrar fá aðstoð við sáttamiðlun . Í Noregi fer sáttamiðlun að mestu fram á fjölskylduskrifstofum með aðstoð sérfræðinga . Á Íslandi er sáttameðferð aðallega í höndum fulltrúa sýslumanns . Ágreiningsmál um börn eru að mörgu leyti mjög sérstæð , enda um mikilvæga persónulega hagsmuni foreldra og barna að ræða . Foreldrar þurfa eðli máls vegna í flestum tilvikum að vinna saman þar til börnin eru 18 ára . Því er mikilvægt sérstaklega fyrir börnin að sem best sátt náist í þessum málum . Dómstólar í Noregi hafa aðlagað málsmeðferðina fyrir dómstólum að sérstöðu barnamála með áherslu á að mál leysist fremur með sátt en dómsúrskurði . Ef foreldrar ná ekki samkomulagi eftir sáttamiðlun fer málið til dómstóla í Noregi . Á Íslandi er það hlutverk sýslumanns að úrskurða um umgengni ef samkomulag ekki næst , sem er einsdæmi á Norðurlöndunum . Við meðferð mála fyrir dómstólum bæði á Íslandi og í Noregi hafa dómarar heimild til að afla álits barna með aðstoð sérfræðinga . Í framkvæmd fá dómarar því almennt sálfræðinga til að tala við börn frá 7 ára aldri og meta afstöðu þeirra , enda almennt viðurkennt að það sé mikilvægt að slík samtöl séu í höndum sérfræðinga . Það er vandséð hvernig sýslumannsfulltrúar eiga að afla álits barnanna með viðunandi hætti . Málsmeðferð hjá dómstólum í Noregi hefst almennt á því að sálfræðingur er skipaður og falið víðtækt umboð til að afla upplýsinga og taka virkan þátt í sáttamiðlunarferlinu . Við fyrstu fyrirtöku á málinu fyrir dómi fara fram skýrslutökur aðila , sálfræðingurinn veitir upplýsingar um samtöl sín við aðilana og kemur með rökstuddar tillögur að hugsanlegum lausnum með hagsmuni barnanna að leiðarljósi . Á þeim grunni og með virkri aðstoð sálfræðings og dómara við sáttamiðlun er unnið að því að komast að tímabundnu samkomulagi . Lausnirnar eru almennt í þrepum , t.d. ef langt er síðan umgengni hefur farið fram er umgengni smám saman aukin við seinni fyrirtökur . Einnig getur verið þörf á umgengni undir eftirliti , td . vegna ofbeldis eða fíkniefnavanda . Það er heppilegt að nálgast endanlegt samkomulag í þrepum til þess að hægt sé að fylgjast með hvernig gengur , veita aðhald og meta hver reynslan er af fyrirkomulaginu . Það er mikil áhersla á að ná samkomulagi svo ekki sé þörf á dómsúrskurði sem oft er síður sérsniðin að aðstæðum í hverju máli fyrir sig . Kosturinn við að bíða með endanlegt samkomulag er líka að foreldrar fá aðhald til að fylgja samkomulaginu eftir í lengri tíma og samkomulagið er endurskoðað á 4 - 6 mánaða fresti þar til endanlegt samkomulag hefur mótast . Þetta ferli tekur yfirleitt 1 - 2 ár og almennt minnkar harkan í ágreiningi foreldranna eftir því sem líður á málsmeðferðina . Ef ekki tekst að komast að samkomulagi með sáttameðferð fyrir dómstólunum fer fram aðalmeðferð og málinu lýkur með dómi . Eins og öll mannanna verk er þetta ekki gallalaust kerfi fremur en önnur kerfi , en með þessum hætti næst yfirleitt með tímanum samkomulag sem báðir foreldrar fylgja , hafa skilning á og virða . Bætt málsmeðferð ætti að fækka þeim málum þar sem mikil óánægja er með niðurstöðuna . Ég þekki því miður lítið til núverandi framkvæmdar dómstóla á Íslandi í umgengnismálum . Það væri fróðlegt að skoða nánar framkvæmdina með tilliti til þess hversu mikil áhersla og vinna er lögð í sáttaferlið og hvort hlutfallslega stór hluti þessara mála fari í aðalmeðferð . Í sáttaferlinu er mikilvægt að sálfræðingar fái ekki einungis það hlutverk í framkvæmd að afla upplýsinga og skrifa matsgerðir , heldur að þeir taki einnig virkan þátt í sáttamiðlunarferlinu sjálfu og fylgi aðilum eftir með aðhaldi og ráðgjöf . Það er til mikils að vinna sérstaklega fyrir hagsmuni barna að endurskoða og bæta barnalögin svo betri sátt verði um umgengni við börn , enda vel þekkt að harður ágreiningur milli foreldra hefur oft mjög slæm áhrif á börn . Það væri hægt að bæta málsmeðferð umgengnismála á Íslandi verulega með því að færa úrskurðarvald samkvæmt . barnalögum frá sýslumannsembættunum til dómstóla , til samræmis við barnalögin á hinum Norðurlöndunum .