Hvítárbrú . Það sést meðal annars á vorum merku fornritum , að forfeður vorir hér á landi ; kunnu ýmislegt í verknaði , sem stórvirki mátti heita . Þeir byggðu t . d. haffærandi skip og stórhýsi heima hjá sér , þó ekki væru þau af steini gjör . Að gjöra brýr á stór vatnsföll , hefir verið nokkuð algengt , og því segir Grágás Kb . Bl . 130 : “ Smiðar þeir er hus gera or avströnom viðe . Bruar vm ar þær eða votn er net næmir fiscar ganga i eða gera buðir a alþingi . Þeir eigo cost at taca daga cavp vm engi verk ” . Hér er verið að tala um “ heimilisföng ” , og hafa þessir menn rétt fram yfir aðra , og mega vera lausir á sumrum og taka kaup , en Grágás tekur þó hart á lausamennsku , og það varðaði við lög , að hafa ekki vist . Það sést fyllilega á Sturlungu , að brú hefir verið á Hvítá í Borgarfirði , sem líklega var af mönnum gjörð . Eins og kunnugt er , var sættafundurinn lagður við “ Hvítárbrú ” milli Kolbeins unga og Gissurar Þorvaldssonar og Órækju , út af vígi Snorra Sturlusonar ; þar voru biskupar báðir og ábóti og Sturla Þórðarson og fl. ( Sturl . Oxford I. Bl . 404 - 406 ) ; hér er brúin svo oft nefnd , og brúarsporðarnir , að ekki er um að villast . Þegar ég var á rannsóknarferð í sumar í Borgarfirði ( þessi ferð viðkemur meira eða minna rannsókn í 8 merkum sögum ) gerði ég mér far um að ganga úr skugga um , hvar Hvítárbrú hefði verið ; en þetta liggur í augum uppi , þegar á staðinn er komið og borið saman við orð sögunnar . Ég fór frá Reykjaholti 13. sept. og fyrst út að Skáney . Þaðan yfir hálsinn , og út og niður að Hurðarbaki , sem stendur að sunnanverðu við Hvítá . Skammt upp frá ánni , undan Hurðarbaki eða litlu neðar í stefnu heitir nú Kláffoss á Hvítá . Bjarni bóndi fylgdi mér þangað . Þar ganga klappir út í ána beggja megin , hvor á móti annarri . Klöppin að sunnanverðu er lengri , og nær langt út í ána , en er lægri en sú að norðanverðu . Áin fellur á þessum stað í þrengslum og eru þar klettar niðri í . Myndast þar af nokkur hallandi foss , fyrir neðan einkanlega slær áin sér mjög út aftur , og er þar ákaflega breið , á milli klappanna hefir verið mælt með færi þegar áin var lögð ísi , og eru það 17 álnir . Hér er því frá náttúrunnar hendi eitt hið hentugasta brúarstæði ; er það því víst , að Hvítárbrú , sem Sturl . Talar um , hefir verið hér . Af orðum sögunnar er það líka nær ákveðið , því Gissur sem kom að sunnan , var með flokk sinn að Hurðarbaki , sem er næsti bær að sunnanverðu við ána , sem fyrr segir , en Órækja , sem að vestan kom , reið í Síðumúla um kvöldið , sem er næsti bær fyrir ofan Síðumúlaveggi , en þeir eru nær því beint á móti Hurðarbaki fyrir norðan ána upp frá Kláffossi . Í Síðumúla hafa þeir Órækja fremur verið , af því þar var meiri bær og betri gistingarstaður , og þó allskammt . Kolbeinn reið í Reykholt og Sturla , sem var í gísling , og með þeim 2 menn , má vera að hann hafi átt þangað erindi . Daginn eftir riðu þeir allir aftur til brúar , biskupar gengu á milli og ábóti , vildi Órækja jafnvel að þeir Kolbeinn fyndust á brúnni , en hún var mjó , Gissur lést ekki vilja á hana ganga , loksins fengu þeir Órækju til að ganga suður yfir brúna , gekk hann með sveit manna , en Svarthöfði fór ekki lengra en að brúarsporði , en þegar Órækja vék upp frá brúnni , hlupu þeir Gissur fyrir brúarsporðinn með allan flokkinn , og var þá enginn kostur að fara yfir ána vestur eða suður , eins og sagan nefnir það ; hér er því allt skýrt ákveðið . Þar sem Órækja ætlaðist til að þeir Kolbeinn og Gissur og hann mættust á brúnni , ásamt nokkrir menn með hverjum , sem hlutu að vera vottar við sættina , og þá fleiri er hér áttu hlut að , þá hefir þó brú þessi ekki verið svo allmjó ; þeir hafa þó þurft töluvert rúm allir saman . Hér var á síðari tímum hafður kláfur á ánni , og þar af er nafnið komið , sem síðan hefir haldist ; en ekki hefir hann verið í þeirra manna tíð sem nú lifa . En til merkis eru sýndarholur , sem klappaðar hafa verið ofan í bergið og settir þar í járnbútar eða krókar til að festa í kaðlana . Ég sá 2 holur að sunnanverðu , er mannaverk sýndur á ; að norðanverðu kom ég ekki , því ekki verður þar komist yfir ána . Ég sá og í einum stað votta fyrir fornum götum , sem lágu þvert á ánni að sunnan frá . Það er enn eitt , sem ræður úrslitum þessa máls : hvergi á þessum svæði er nokkurt brúarstæði á Hvítá nema á Kláffossi ; til að sannfærast hér um , reið ég niður með ánni að sunnan allt niður að ármótum , þar sem Reykjadalsá kemur í Hvítá . Þar eru allstaðar melbakkar að ánni og flá melaborð , og áin breið , hvergi klappir eða þrengsli ; sama er að segja upp frá Kláffossi og allt upp að Bjarnafossi , sem nú er kallaður í daglegu tali Barnafoss ; þar er hvergi brúarstæði á ánni ; það mun vera um ½ þingmannaleið . Upp á Bjarnafossi er og gott brúarstæði ; áin fellur þar í gljúfrum . Þar var brú á 11. öld , ( sjá Heiðarvígas.bl. 359 ) ; en munnmæli eru , að það hafi verið steinbogi , og er til um það saga . Má og vel vera , því Músa-Bölverkur “ veitti Hvítá í gegn um ásinn ” , að Landn . Segir , bl . 67 . Ég skal enn geta þess , að Brúarreykir er næsti bær fyrir neðan Síðumúlaveggi , og þó eigi allskammt niður með Hvítá . Það er líklegt , að þeir séu kenndir við Hvítárbrú . Nú hafa Borgfirðingar tekið sig saman og ætla að brúa Hvítá , að því er ég heyrði . Það er manndómsfyrirtæki og þarfaverk . Ef þeir hafa brúna á Kláffossi , getur hún orðið notið af langferðamönnum , hvort heldur þeir fara Bröttubrekku eða Holtavörðuheiði . Þegar ekki er nema um eina brú að ræða á allri Hvítá , þá er þessi staður sá langhentugasti að því leyti , að það er nær í miðju héraðinu . Eru því líkindi til , að landstjórnin mundi vilja styrkja þetta þarflega fyrirtæki . Sigurður Vigfússon . Hvítárbrú . Það sést meðal annars á vorum merku fornritum , að forfeður vorir hér á landi ; kunnu ýmislegt í verknaði , sem stórvirki mátti heita . Þeir byggðu t . d. haffærandi skip og stórhýsi heima hjá sér , þó ekki væru þau af steini gjör . Að gjöra brýr á stór vatnsföll , hefir verið nokkuð algengt , og því segir Grágás Kb . Bl . 130 : “ Smiðar þeir er hus gera or avströnom viðe . Bruar vm ar þær eða votn er net næmir fiscar ganga i eða gera buðir a alþingi . Þeir eigo cost at taca daga cavp vm engi verk ” . Hér er verið að tala um “ heimilisföng ” , og hafa þessir menn rétt fram yfir aðra , og mega vera lausir á sumrum og taka kaup , en Grágás tekur þó hart á lausamennsku , og það varðaði við lög , að hafa ekki vist . Það sést fyllilega á Sturlungu , að brú hefir verið á Hvítá í Borgarfirði , sem líklega var af mönnum gjörð . Eins og kunnugt er , var sættafundurinn lagður við “ Hvítárbrú ” milli Kolbeins unga og Gissurar Þorvaldssonar og Órækju , út af vígi Snorra Sturlusonar ; þar voru biskupar báðir og ábóti og Sturla Þórðarson og fl. ( Sturl . Oxford I. Bl . 404 - 406 ) ; hér er brúin svo oft nefnd , og brúarsporðarnir , að ekki er um að villast . Þegar ég var á rannsóknarferð í sumar í Borgarfirði ( þessi ferð viðkemur meira eða minna rannsókn í 8 merkum sögum ) gerði ég mér far um að ganga úr skugga um , hvar Hvítárbrú hefði verið ; en þetta liggur í augum uppi , þegar á staðinn er komið og borið saman við orð sögunnar . Ég fór frá Reykjaholti 13. sept. og fyrst út að Skáney . Þaðan yfir hálsinn , og út og niður að Hurðarbaki , sem stendur að sunnanverðu við Hvítá . Skammt upp frá ánni , undan Hurðarbaki eða litlu neðar í stefnu heitir nú Kláffoss á Hvítá . Bjarni bóndi fylgdi mér þangað . Þar ganga klappir út í ána beggja megin , hvor á móti annarri . Klöppin að sunnanverðu er lengri , og nær langt út í ána , en er lægri en sú að norðanverðu . Áin fellur á þessum stað í þrengslum og eru þar klettar niðri í . Myndast þar af nokkur hallandi foss , fyrir neðan einkanlega slær áin sér mjög út aftur , og er þar ákaflega breið , á milli klappanna hefir verið mælt með færi þegar áin var lögð ísi , og eru það 17 álnir . Hér er því frá náttúrunnar hendi eitt hið hentugasta brúarstæði ; er það því víst , að Hvítárbrú , sem Sturl . Talar um , hefir verið hér . Af orðum sögunnar er það líka nær ákveðið , því Gissur sem kom að sunnan , var með flokk sinn að Hurðarbaki , sem er næsti bær að sunnanverðu við ána , sem fyrr segir , en Órækja , sem að vestan kom , reið í Síðumúla um kvöldið , sem er næsti bær fyrir ofan Síðumúlaveggi , en þeir eru nær því beint á móti Hurðarbaki fyrir norðan ána upp frá Kláffossi . Í Síðumúla hafa þeir Órækja fremur verið , af því þar var meiri bær og betri gistingarstaður , og þó allskammt . Kolbeinn reið í Reykholt og Sturla , sem var í gísling , og með þeim 2 menn , má vera að hann hafi átt þangað erindi . Daginn eftir riðu þeir allir aftur til brúar , biskupar gengu á milli og ábóti , vildi Órækja jafnvel að þeir Kolbeinn fyndust á brúnni , en hún var mjó , Gissur lést ekki vilja á hana ganga , loksins fengu þeir Órækju til að ganga suður yfir brúna , gekk hann með sveit manna , en Svarthöfði fór ekki lengra en að brúarsporði , en þegar Órækja vék upp frá brúnni , hlupu þeir Gissur fyrir brúarsporðinn með allan flokkinn , og var þá enginn kostur að fara yfir ána vestur eða suður , eins og sagan nefnir það ; hér er því allt skýrt ákveðið . Þar sem Órækja ætlaðist til að þeir Kolbeinn og Gissur og hann mættust á brúnni , ásamt nokkrir menn með hverjum , sem hlutu að vera vottar við sættina , og þá fleiri er hér áttu hlut að , þá hefir þó brú þessi ekki verið svo allmjó ; þeir hafa þó þurft töluvert rúm allir saman . Hér var á síðari tímum hafður kláfur á ánni , og þar af er nafnið komið , sem síðan hefir haldist ; en ekki hefir hann verið í þeirra manna tíð sem nú lifa . En til merkis eru sýndarholur , sem klappaðar hafa verið ofan í bergið og settir þar í járnbútar eða krókar til að festa í kaðlana . Ég sá 2 holur að sunnanverðu , er mannaverk sýndur á ; að norðanverðu kom ég ekki , því ekki verður þar komist yfir ána . Ég sá og í einum stað votta fyrir fornum götum , sem lágu þvert á ánni að sunnan frá . Það er enn eitt , sem ræður úrslitum þessa máls : hvergi á þessum svæði er nokkurt brúarstæði á Hvítá nema á Kláffossi ; til að sannfærast hér um , reið ég niður með ánni að sunnan allt niður að ármótum , þar sem Reykjadalsá kemur í Hvítá . Þar eru allstaðar melbakkar að ánni og flá melaborð , og áin breið , hvergi klappir eða þrengsli ; sama er að segja upp frá Kláffossi og allt upp að Bjarnafossi , sem nú er kallaður í daglegu tali Barnafoss ; þar er hvergi brúarstæði á ánni ; það mun vera um ½ þingmannaleið . Upp á Bjarnafossi er og gott brúarstæði ; áin fellur þar í gljúfrum . Þar var brú á 11. öld , ( sjá Heiðarvígas.bl. 359 ) ; en munnmæli eru , að það hafi verið steinbogi , og er til um það saga . Má og vel vera , því Músa-Bölverkur “ veitti Hvítá í gegn um ásinn ” , að Landn . Segir , bl . 67 . Ég skal enn geta þess , að Brúarreykir er næsti bær fyrir neðan Síðumúlaveggi , og þó eigi allskammt niður með Hvítá . Það er líklegt , að þeir séu kenndir við Hvítárbrú . Nú hafa Borgfirðingar tekið sig saman og ætla að brúa Hvítá , að því er ég heyrði . Það er manndómsfyrirtæki og þarfaverk . Ef þeir hafa brúna á Kláffossi , getur hún orðið notið af langferðamönnum , hvort heldur þeir fara Bröttubrekku eða Holtavörðuheiði . Þegar ekki er nema um eina brú að ræða á allri Hvítá , þá er þessi staður sá langhentugasti að því leyti , að það er nær í miðju héraðinu . Eru því líkindi til , að landstjórnin mundi vilja styrkja þetta þarflega fyrirtæki . Sigurður Vigfússon .