Ríkisrekstur heilbrigðisþjónustu skerðir gæði hennar . Gildir það bæði um stofnanir og sjúkratryggingar . Hagur neytandans / sjúklingsins víkur fyrir hag ríkisins . Hlutverk hafa snúist við . Einstaklingar eru illa tryggðir og áhrifalitlir um þjónustu sem þeim ber . Þegar fréttir berast þá af voðaverkum veiks fólks verðum við að líta á þá atburði sem umferðarslys á hættulegum vegarkafla . Viðurkenna að brýnna úrbóta sé þörf og gera síðan það sem unnt er til að slys verði sem fæst í efnuðu landi okkar þar sem óhemju af skattfé er varið til miðstýrðrar heilbrigðisþjónustu . Þarna er oft um að ræða fólk sem þurft hefði endurtekna eða viðvarandi geðheilbrigðisþjónustu sem er virk og ekki sjálf í kreppu . Ber einhver ábyrgð á að veita hana í landi þar sem ráðamenn vella um velferð og bestu heilbrigðisþjónustu í heimi ? Svarið er nei . Góð heilbrigðisþjónusta er samfélagslegt öryggismál og spurning um menningu . Fyrir nokkrum árum hafði sá er þetta ritar til meðferðar samviskusama duglega konu með geðsjúkdóm . Ofsóknarhugmyndir gátu komið upp . Hún gat ruglast og misst tengsl við raunveruleikann við álag og andvökur . Lyf voru henni lítt að skapi en mjög til gagns . Ekki vildi hún innlagnir á geðdeildir . Það særði stolt hennar . Hún þurfti þétt geðlækniseftirlit og fékk það á einni göngudeilda ríkisspítalanna . Eitt sinn að sumri til leitaði konan ásjár , baðst innlagnar á geðdeild , hrædd við hugmyndir sínar og óttaðist gjörðir sínar . Sá sem hitti hana fyrst vandaði verk sitt og kvaddi til vakthafandi sérfræðing sem talaði einnig við konuna . Niðurstaða varð þó sú að konan var ekki lögð inn . Fékk lyf til viðbótar fyrri lyfjum og var send heim . Í þeirri ákvörðun réð mestu að spara þurfti pláss á spítalanum . Helmingur móttökudeilda lokaður og því var þá - eins og í fjölda tilvika í geðheilbrigðisþjónustu sem annarri þjónustu - tekin áhættusöm ákvörðun í " neyð " fjársveltrar stofnunar . Að hlífa - ekki sjúklingnum heldur kerfinu . Læknirinn lét sig hafa það í plássleysinu ( fjármálaráðuneytið tekur ekki sjúklinga ) að framkvæma fjárlögin vitandi um vissa hættu sjúklings . Konan fór heim og í ótta og andvöku næstu nætur lagði hún til bónda síns . Hann vaknaði , gat afvopnað konuna sem fékk þá vafningalítið innlögn á geðdeild og hann á skurðdeild . Konan var ekki kærð , enda augljóslega ósakhæf . Læknirinn var ekki kærður heldur , hvorki fyrir vanrækslu né mistök . En hefði svo verið gert hve mikil hefði ábyrgð hans verið ? En ábyrgð stofnunarinnar " Ríkisins " Er læknir sem vinnur á ríkisstofnun búinn að afsala sér læknisábyrgð sinni og orðinn þý ? Meðvirkur ríkinu . Samdauna langvarandi siðleysi ríkisreksturs sem fórnar rétti einstaklingsins sí og æ ? Niðurskurðarferlið hefur haldið áfram . Geðdeildir ríkissjúkrahúsanna eru nær þær einu í landinu . Þrátt fyrir slaka göngudeildarþjónustu hefur sjúkrarýmum verið fækkað þar um þriðjung á fáum árum . Verið er að loka geðdeild í Arnarholti ( 40 rúm ) án þess að önnur úrræði en bollaleggingar liggi fyrir . " Öllum bráðum tilfellum verður að sjálfsögðu sinnt " er endurtekin þula spítalaforstjóra , heilbrigðisráðherra og prófessors í geðlæknisfræði hvert sinn sem þrengt er að . Stjórn Landspítala skilgreinir hlutverk hans sífellt þrengra sem bráðasjúkrahúss en reynir þó jafnframt að hindra starfsemi utan spítalans . Allir sem þekkja vita að flest bráð vandamál þarfnast lengri umönnunar eða endurhæfingar eftir á . Þau mál lenda utan sjónsviðs fjárlagamiðaðrar stjórnarinnar og skulu gufa upp . Þjónustusjónarmið gufa einnig upp . Forstjóri Landspítala var áður niðurskurðarmeistari ríkisins - ráðuneytisstjóri í fjármálaráðuneyti . Árangur ríkisins af herferðum sparnaðar hefur enginn orðið utan versnandi þjónusta við sjúklinga , óöryggi starfsfólks og stærrra stjórnkerfi . Verðugt má vera að minnka stofnanaþjónustu , fækka geðsjúkrarúmum og finna önnur úrræði . Verkefni og þjónusta hljóta þá að færast út fyrir spítala . En samtímis þessum niðurskurði hefur ríkið svelt sjúkratryggingarnar sem áður hétu sjúkrasamlög sveitarfélaga . Nú skammtar ríkið okkur tryggingarnar eins og við værum búfé . Einstaklingar og sveitarfélög ráða þar engu lengur . Sjúkratryggingar eiga að jafna aðstöðu fólks . M.a. auðvelda aðgang að læknisþjónustu utan stofnana . Þjónusta sjálfstætt starfandi sérfræðilækna er vaxandi , vel metin , skilvirk , og tekur við æ fleiri verkefnum sem áður kostuðu spítalavist . Það er hún sem heldur uppi þjónustustiginu þegar stofnanir ríkisins lamast . Kostnaður trygginganna af þessari mikilvægu þjónustu ( um 400.000 verk árlega ) er smábrot ( 2 - 3% ) af heildarkostnaði ríksins við heilbrigðismál . Sjúkratryggingarnar eru ekki skilgreindar betur en svo að auðvelt er að misnota þær til hagstjórnar . Allir eru í orði kveðnu tryggðir fyrir öllu en enginn fyrir neinu ef stjórnvöld kjósa að skerða tryggingarnar til að laga ríkisreikninginn . Ríkið þarf að hagræða eins og aðrir . En engin fjölskylda í fjárþröng sparar með niðurskurði mikilvægustu trygginga . Góð geðlæknisþjónusta utan sjúkrahúsa er orðin dýr öðrum en öryrkjum og öldruðum vegna hækkunar sjúklingagjalda ( minnkaðra trygginga ) . Þrátt fyrir þann vaxandi kostnað er þjónusta sjálfstæðra geðlækna æ meir notuð og biðraðir lengjast . En efnaminna fólkið leitar frekar til stofnana ríkisins sem verjast álaginu . Eftir að hafa heyrt orðin " því miður " nokkrum sinnum hjá úrræðalitlum ríkisstarfsmanni er sjúklingur líklegur til að hætta að leita aðstoðar , hrekjast í örorkugildruna sem uppgefinn , ósáttur þjóðfélagsþegn . Auk þjónustuskortsins má nefna örorkuhvatana : Starfsmenntunarskort , atvinnuleysi , lága sjúkradagpeninga og heimskulega hannað tryggingakerfi . Öryrkjum fjölgar hratt , mest ungum með geðrænar truflanir , meðan geðheilbrigðisþjónustan er svelt innan sem utan spítala . Árið 2003 kynnti fjármálaráðherra frumvarp sitt til fjárlaga með góðum tekjuafgangi ríkis . Meðal sparnaðaraðgerða var hækkun komugjalda sjúklinga . Um það leyti þurftu sjálfstætt starfandi sérfræðingar að endurnýja útrunna samninga við Tryggingastofnun ríkisins . Gekk vinnan seint enda Tryggingastofnun ósjálfstæð mjög með fulltrúa heilbrigðis - og fjármálaráðuneyta í samninganefnd sem stögluðust á " heimildum fjárlaga . " Ekki tókst að ræða nein atriði sem máli skiptu til bættrar heilsu né þjónustu við fólk . Heilbrigðisráðherra staðhæfði að læknar vildu eyðileggja sjúkratryggingarnar . Var honum og heilagt mál að enginn mætti veita né þiggja þjónustu án þátttöku þeirra . Ákvað þó ráðherra um áramót , fyrr en samningar náðust , enn frekari hækkun komugjalda sjúklinga til að tryggja hag ríkissjóðs . Sérgreinalæknar sömdu síðan um engar leiðréttingar sér til handa , til að halda vinnufrið , en sjúklingar enduðu með skertar sjúkratryggingar . Ríkið græddi . Eftir á hampaði ráðherra þeim árangri sínum að hafa samið innan fjárlaga sem var rétt en kvaðst einnig hafa bjargað sjúkratryggingunum . Var það öfugmæli . Hann hafði unnið að eyðileggingu þeirra . Sagan kann að endurtaka sig í ár . Fjármálaráðherra og heilbrigðisráðherra hnupluðu þannig hvor sinni sneið af sjúkratryggingum almennings . Fjárlagastjórnunin ákveður skerta þjónustu langt fram í tímann . Herrar ákveða og þrælar í röðum framkvæma . Lægra settir embættismenn og síðast fagfólkið , læknar og hjúkrunarfræðingar reyna að framkvæma þessar ákvarðanir á almenningi , illa tryggðum sjúklingum . Sparnaður ríkisins þýðir auðveldlega meiri vanrækslu , fleiri slys og miklu meiri kostnað . Með skilningslausu fjárlagasvelti sjúkratrygginganna þrengir ríkið að hagkvæmasta og best rekna hluta heilbrigðisþjónustunnar - sjálfstæðri þjónustu sérfræðilækna . Sjúklingar skaðast mest . Ríkið er sísti aðili í landinu til að fjármagna og reka heilbrigðisþjónustu vegna síns innbyggða siðleysis - skilningsleysis fjarlægðarinnar . Íslendingum er þörf á alvöru viðskiptaháttum í heilbrigðisþjónustu . Eðlilegast væri að taka upp okkar íslensku aðferð aftur , alvöru sjúkratryggingar aðlagaðar nútíðinni . Með menningu þjóðarinnar að leiðarljósi komu Íslendingar sér upp viturlegum sjúkratryggingum sem urðu skylda og almannaeign 1936 . Nefndust þær alþýðutryggingar og síðar sjúkrasamlög sveitarfélaga . Fullorðnir einstaklingar báru ábyrgð á tryggingu sinni , greiddu þriðjung kostnaðar en sveitarfélag og ríki hvort sinn þriðjung á móti . Sjúkrasamlagsgjöld gátu hækkað eða lækkað eftir heilsufari í sveitarfélaginu . Samlögin dugðu dável í hálfa öld og stóðu lengi undir meginhluta heilbrigðisþjónustunnar . En þegar menn fóru að líta á þessar tryggingar sem sjálfsagðan hlut fengu þær að drabbast ofan í ríkisrekstur . Einstaklingar og sveitarfélög misstu forræðið yfir þeim og ábyrgðin hvarf . Heilbrigðisyfirvöld hafa misst sjónar á tryggingahugtakinu . Skömmtun á þjónustuframboði er aðalaðferð til að stjórna útþenslu kostnaðar og ríkið skammtar fólki tryggingarnar . En saga trygginga og hlutverk er þekkt með þjóðinni og siðferðisvitund lítið breytt frá fyrri tíð . Sá sem hefur raunverulega sjúkratryggingu hefur tryggt sér skýran rétt . Þann að fá læknishjálp innan sem utan sjúkrahúss , hjúkrun og sjúkraflutning án tafar og eftir þörfum sé slíkt fáanlegt þar sem hann er staddur . Tryggingakort hans er viðskiptakort . Tryggingin hlýtur þó að vera takmörkuð að einhverju leyti , innihalda sjálfsábyrgð eða aðra tilgreinda takmörkun ábyrgðar en samningar þar um skulu vera skýrir . Alvöru trygging hlýtur að verðlauna heilbrigða lífshætti en krefja ábyrgðar þá sem með lífsháttum ( til dæmis reykingum , aukakílóum eða hættuíþróttum ) skaða heilsuna . Þótt lengi megi laga og lækna megnar ekkert efnahagskerfi að metta þær endalausu þarfir fyrir heilbrigðisþjónustu sem óhollur lífsstíll skapar . Sá tryggði ber vissa ábyrgð . Ljóst þarf að vera hvað hann greiðir fyrir trygginguna og hve mikið aðrir kunna að greiða í mótframlög . Einnig hvað tryggingin greiðir í hans þágu ( árlegt yfirlit ) . " Sjálfbær heilbrigðisþjónusta " þar sem til dæmis sjúkrahús vinna fyrir sér sjálf er vel hugsanleg í upplýstu samfélagi með góðar sjúkratryggingar . Upplýstur sjúklingur velur alltaf þá þjónustu sem hann treystir best , að miklu leyti án tillits til kostnaðar og stýrir þannig óbeint þróun og gæðum . Síðustu ár hefur fólk í auknum mæli reynt að auka öryggi með kaupum svonefndra líf - og sjúkdómatrygginga sem þó eru ekki sjúkratryggingar . Skyldutrygging ríkisins er óljós . Má því líkja þessu við óvissuferð . Öryggi eykst lítið , útgjöld mikið , skattar óbreyttir en öryggisleysið knýr þróunina áfram . Sú íslenska krafa að allir skuli vera tryggðir hefur löngu gert það að forgangsverkefni að skilgreina með lögum lágmarksskyldutryggingu hvers ríkisborgara . Það öryggismál er einnig forsenda viðbótartrygginga sem og nauðsynlegrar þátttöku annarra en ríkisins í sjúkratryggingum . Heilbrigðis - og tryggingamálaráðuneytið var stofnað með lögum 1. janúar 1970 . Áður var heilbrigðismálunum stýrt frá Landlæknisembættinu og úr " skúffu " í dóms - og kirkjumálaráðuneyti en almannatryggingamálum úr félagsmálaráðuneyti . Nær frá upphafi hafa ráðuneytisstjórar verið aðeins tveir í þessi ár . Ráðherrar hafa komið og farið en stefnan verið sú sama , ríkisrekstur vaxandi einokun " yes minister " miðstýring . Síðari áratugi hafa ráðherrar gjarnan verið fyrrverandi formenn fjárlaganefnda Alþingis . Á 20 ára afmæli ráðuneytisins skrifaði ráðuneytisstjórinn fyrri í afmælisgrein ( Mbl . 28/09/90 ) : " Á síðustu tíu árum hefur verið markvisst unnið að því að sjúkrahús landsins færu á föst fjárlög og má nú segja að meginhluti útgjalda sjúkrahúsanna sé ákveðinn á fjárlögum . Með því hefur tekist að stöðva útgjaldaaukningu heilbrigðisþjónustunnar . " Draumsýnin frá ævikvöldi kommúnismans dugir enn sem uppistaða í stefnu ráðuneytisins . Síðar tók við sæti ráðuneytisstjóra reyndur forstjóri ríkisspítala . Ötull fagmaður í miðstýringu og hafði þá þegar aflað sér hæstaréttardóms fyrir að kæfa og sölsa undir spítalana þjónustu sem " keppti " við ríkið . Hefur sæti ráðuneytisstjórans síðan breikkað og aukist að valdi . Oft með þeirri einföldu aðferð að sinna ekki málum , svara ekki bréfum . Fleyg eru orðin : " My final answer is maybe . " Hvar sem ráðuneytið hefur komið að málum hefur það stjórnað áfram eins og landvinningaher . Eðli miðstýringar er að leyfa fátt , banna margt og skipulagsbinda allt " undir einni hendi . " Útiloka valfrelsi , fjölbreytni og þróun . Ráðuneytið hefur ofstjórnað heilsugæslunni um landið sem áralöng , árangurslaus frelsisstríð heilsugæslulækna vitna um . Sjálfstætt starfandi heimilislæknar hafa verið á útrýmingarlista í átján ár og fækkað úr 29 í 12 þótt tugþúsundir vanti heimilislækni . Það tók Tæknifrjóvgunardeild mörg ár að losna úr vistarbandi Landspítala . Í Tryggingastofnun hefur ráðuneytið áhrif á viðgang sjálfstæðrar starfsemi hvar sem sjúkratryggingar koma við sögu . Yfirgangur eða ofbeldi ríkisins gegn einkarekstri er enn aðalreglan . Ríkisrekstur heilbrigðisráðuneytisins minnir á SÍS fyrri tíma . Ríkisstjórnir Sjálfstæðismanna sem fyrrum áttu hugsjónir um minni ríkisrekstur breyttu engu . Margyfirlýst stefnan um endurreisn raunverulegra sjúkratrygginga og valfrelsi fólks um heilbrigðisþjónustu er vanefnd vegna pólitískrar einfeldni og tvöfeldni . Fer því sem horfir enn um stund . 1 . Beint samband er milli ákvarðana fjármálaráðherra og vanrækslu og " slysa " í heilbrigðisþjónustu . Þessa gætir mjög í geðheilbrigðisþjónustu sem er svelt vegna niðurskurðar stofnanaþjónustu og sjúkratrygginga . Öryrkjum fjölgar ört . 2 . Skilningslaus fjárlagarekstur sjúkratrygginga er ómenning og stefnir á eyðileggingu mikilvægs tryggingakerfis . Sjúkratryggingar þurfa að komast úr böndum ríkisins til að verða alvöru tryggingar . 3 . Heilbrigðisráðuneyti virðist undirstofnun fjármálaráðuneytis en ekki fagráðuneyti . Embættismannastjórnun viðheldur vanþjónustu á sjúkrahúsum og í heilsugæslu . 4 . Skilgreining sjúkratrygginga er öryggismál og forsenda ábyrgrar þátttöku annarra en ríkis í tryggingstarfsemi . 5 . Sjálfstæð starfsemi uppbyggð á eigin vegum er þrátt fyrir mótbyr yfirvalda vaxtarsvæðið í íslenskri heilbrigðisþjónustu . Hún er hagkvæm , vel metin af neytendum en óvinsæl af yfirvöldum sem ráða ekki yfir henni . Afköst hennar eru mikil og opinber kostnaður lítill .