Hlaupabóla orsakast af varicella zoster ( herpes zoster ) veiru sem er skyld herpes simplex ( frunsu ) veirunni . Yfirleitt er um vægan sjúkdóm að ræða en í einstaka tilfellum getur hlaupabóla orðið að alvarlegum sjúkdómi . Í kjölfar hlaupabólusýkingar tekur veiran sér bólfestu í taugum líkamans og liggur þar dulin . Hún getur síðar tekið sig upp og valdið svokölluðum ristli sem einkennist af sársaukafullum staðbundnum útbrotum . FaraldsfræðiHér á landi fá nánast allir hlaupabólu einhvern tímann á lífsleiðinni en á suðlægari slóðum er sjúkdómurinn ekki eins algengur . Íslensk rannsókn sem birt var 2009 ( sjá tengil hér að neðan ) leiddi í ljós að 97,5% íslenskra barna mynda mótefni gegn hlaupabólu á aldrinum 1 – 10 ára og 50% á aldrinum 1 – 4 ára . Því er ljóst að mikill fjöldi íslenskra barna fær hlaupabólu á leikskólaaldri . Hlaupabóla virðist ekki ganga í stórum faröldrum eins og margir aðrir barnasjúkdómar en er viðvarandi í samfélaginu allt árið . Árstíðabundnar sveiflur eru þó oft á tíðni sjúkdómsins og eiga flest tilfelli sér stað um miðjan vetur fram á vor . Einkenni sjúkdómsinsSjúkdómurinn varir í 7 – 10 daga hjá börnum en lengur hjá fullorðnum . Oftast stafar engin hætta af sjúkdómnum og flestir fá hlaupabólu bara einu sinni á ævinni . Sjúkdómurinn lýsir sér með útbrotum á bol og andliti til að byrja með en einnig geta þau komið fram í hársverði og á útlimum . Stundum berast útbrotin yfir í slímhúðir og kynfæri . Oft verður vart við slappleika og vægan hita í einn til tvo daga áður en útbrot koma fram og varir hitinn áfram hjá börnum og unglingum í 2 – 3 daga samhliða útbrotunum . Útbrotin byrja sem litlar rauðar bólur sem eftir nokkra klukkutíma verða að vessafylltum blöðrum , blöðrurnar verða síðan að sárum á 1 – 2 dögum , loks myndast hrúður og þær þorna upp . Nýjar bólur geta bæst við í 3 – 6 daga . Það er mjög mismunandi hversu mikil útbrot hver einstaklingur fær . Önnur einkenni geta verið höfuðverkur , særindi í hálsi , lystarleysi og mögulega uppköst . Helstu fylgikvillar sem geta komið í kjölfar hlaupabólu eru húðsýkingar og lungnabólga . Í sumum tilfellum getur hlaupabóla valdið heilabólgu og hjartavöðvabólgu . Alvarlegar hlaupabólusýkingar eru algengari hjá unglingum og fullorðnum heldur en yngri börnum . Dauðsföll eru fátíð , en koma fyrir , jafnvel hjá áður hraustum börnum . Ónæmisbælandi sjúkdómar s.s. hvítblæði , sterameðferð ( t.d. vegna astma ; ekki innúðasterar ) og ónæmisbælandi meðferð , s.s. eftir líffæraígræðslu eða vegna krabbameins , auka verulega hættu á alvarlegri hlaupabólu og fylgikvillum . Ristill getur komið fram hvenær sem er eftir hlaupabólusjúkdóm , jafnvel endurtekið og þá oft á sama stað á líkamanum . Ristilútbrot eru yfirleitt staðbundin við dreifingarsvæði einnar húðtaugar . Þeim fylgir yfirleitt kláði en þau geta líka verið mjög sársaukafull og eru kölluð vítiseldur ( helvetesild ) á norsku . Yfirleitt ganga einkenni yfir á nokkrum vikum en örfáir fá viðvarandi taugakvilla í kjölfarið . Ef ristill kemur fram á höfði / í andliti getur hann valdið blindu . GreiningÚtbrot hlaupabólu eru einkennandi fyrir sjúkdóminn og byggir greiningin á þeim . Einnig er hægt er að greina veiruna með ræktun frá útbrotum eða með blóðrannsókn í vafatilvikum . Sama er að segja um ristil . Smitleiðir og meðgöngutímiHlaupabóla er mjög smitandi sjúkdómur og er algengastur hjá börnum . Sjúkdómurinn smitast á milli manna með úða frá öndunarvegum og með beinni snertingu við vessa frá útbrotum . Meðgöngutími sjúkdómsins þ.e.a.s. sá tími sem líður frá því að einstaklingur smitast þar til hann fer að fá einkenni geta verið 10 – 21 dagur . Einstaklingur getur smitað aðra allt að þremur dögum áður en hann fær sjálfur útbrot og er smitandi þar til allar bólur hafa sprungið og þornað upp . Einstaklingur með ristil getur smitað aðra af hlaupabólu . Hafi einstaklingur ekki fengið hlaupabólu eru 90% líkur á að hann fái sjúkdóminn veikist einhver á heimilinu meðan það eru 10 – 35% líkur að börn sem eru í skólaumhverfi smitist . Einstaklingar með ristilútbrot geta líka smitað út frá sér , en smithættan fyrir næma heimilismenn er í kringum 20% , mun minni en við hlaupabólu . MeðferðMeðferðin felst einkum í því að halda kyrru fyrir , drekka vel og að draga úr kláða . Hægt er að lina kláðann með köldum bökstrum eða böðum . Haframjöl , matarsódi og kartöflumjöl hafa verið notuð í bakstra eða út í böð til að draga úr kláða . Einnig eru fáanleg í apótekum áburðir og froður til útvortis notkunar sem draga úr kláðanum . Þessi lyf draga einungis úr kláðanum tímabundið og við notkun þeirra ber að hafa í huga að þau geta valdið sviða í stutta stund . Ef kláðinn verður svo mikill að hann truflar svefn barnsins , er hægt að gefa því kláðastillandi lyf , andhistamín , sem þó getur haft sljóvgandi áhrif . Rétt er að fá ráðleggingar læknis um val á slíku lyfi og viðeigandi skammt fyrir barnið . Hægt er að gefa hitalækkandi lyf en gæta verður þess að þau innihaldi EKKI asetýlsalisýlsýru ( aspirín ) . Einnig er hægt að meðhöndla hlaupabólu með sértækum veirulyfjum og best er að hefja meðferðina á fyrstu 1 – 2 dögum veikindanna . Slík meðferð á helst við hjá ónæmisbældum einstaklingum eða þeim sem umgangast ónæmisbælda einstaklinga eða aðra sem eru í hættu á alvarlegum sýkingum og fylgikvillum hlaupabólu . ForvarnirÁrið 1995 kom á markað lifandi bóluefni gegn hlaupabólu sem er mjög virkt og öruggt . Töluverður áhugi hefur verið á notkun þess og hefur framboð ekki annað eftirspurn . Bólusetning gegn hlaupabólu er nú hluti af almennum bólusetningum barna á Íslandi sem fædd eru 2019 eða síðar . Bóluefni má áfram gefa eldri börnum og fullorðnum einstaklingum sem ekki hafa alvarlega ónæmisbælingu eða aðrar frábendingar , gegn lyfseðli og á kostnað einstaklinganna sjálfra . SkráningarskyldaHlaupabóla og ristill eru skráningarskyldir sjúkdómar og ber læknum því að tilkynna sóttvarnalækni um þann fjölda einstaklinga sem þeir greina með hlaupabólu og ristil . Margir leita ekki til læknis vegna hlaupabólu eða ristils og eru skráningar því vanáætlun á heildarfjölda tilfella hérlendis .