Úr Tímariti Máls og menningar 4. hefti 2015 Örlaganornin Skuld spinnur flókinn vef í fyrstu Valhallar-sögu Snorra Kristjánssonar , Swords of Good Men . The Valhalla Saga er þríleikur og í annarri bók , Blood Will Follow leikur Óðinn lykilhlutverk , hann er enn til staðar í þriðju bókinni , Path of Gods , en þar lætur Loki einnig til sín taka . Sagan gerist í Noregi árið 996 og lýsir átökum sem spretta vegna trúboðs Ólafs Tryggvasonar Noregskonungs , en ekki eru allir á eitt sáttir um að kasta hinum gömlu goðum fyrir róða . Ein aðalsöguhetjan er ungur Svíi , Úlfar Þormóðsson að nafni , en hann er á ferð ( hálfnauðugur ) með frænda sínum , sem er höfðingjasonur , sendur út til að sýna sig og sjá aðra . Síðasti viðkomustaðurinn er Steinvík við vesturströnd Noregs , en þar hefur verið reist heilmikil virkisborg . Steinvík er einnig áfangastaður Ólafs konungs , sem fer yfir Noreg og kristnar með góðu og illu , en til höfuðs honum hefur Skuld safnað saman óvígum her sem stefnir á Steinvík , sem er undir stjórn Sigurðar Ægissonar , yfirlýsts stuðningsmanns Ólafs – sem þó hefur gætt þess að binda sig hvíta Kristi ekki um of . Allt endar þetta með ægilegum bardaga sem hefur gjörtæk áhrif á tilveru Úlfars og nýs vinar hans , járnsmiðsins Auðuns sem á sér erfiða fortíð . Í næstu bók kemur í ljós að það geisa ekki aðeins átök milli heiðni og kristni . Innan norrænu trúarinnar eru einnig átök , á milli þeirra fóstbræðra Óðins og Loka . Innstu myrkur norðursins geyma grimmd og galdur sem freistar þeirra sem þrá völd . Jafnframt hafa konungar Svía og Dana safnað saman her til að fara gegn Ólafi Tryggvasyni . Sú herferð er viðfangsefni þriðju bókarinnar . Jafnframt eykst illska norðursins og Úlfar og Auðunn í félagi við Sigurð Ægisson og hóp hans stefna þangað . Höfundurinn , Snorri Kristjánsson , er Íslendingur sem velur að skrifa á ensku . Áður en lengra er haldið langar mig að velta aðeins fyrir mér ástæðum þess . Augljósa skýringin er sú að með því að skrifa á ensku hefur höfundur möguleika á að ná til mun stærri markaðar en hins íslenska . [ 1 ] Fantasíur – eða furðusögur , og þá sérstaklega grimmúðlegar dramatískar fantasíur með norrænu ívafi , – hafa notið mikilla vinsælda á undanförnum árum , og nægir að benda á kvikmyndanir á verkum Tolkiens og sjónvarpsþætti byggða á Krúnuleikum Georges R.R. Martin sem dæmi . Hluti þessara furðusagna er ætlaður yngri lesendum en stór hluti er fyrir eldri lesendur og þannig er um bók Snorra . En af einhverjum ástæðum hefur ekki tekist að skapa efni af þessu tagi kjörlendi á Íslandi . Fram hafa komið nokkrar íslenskar fantasíur , en þær eru aðallega ætlaðar yngri lesendum ( sjá úttekt í Spássíunni haust / vetur 2013 ) . Hluti af þessu er gefinn út af forlögum en hluti eru sjálfsútgáfur , eða útgáfur hjá litlum forlögum . Án þess að ætla að vera neikvæð , hvorki út í þá góðu vinnu sem bókaútgefendur hafa þó unnið , né í garð þeirra sem gefa út sjálfir , þá er ljóst að þetta skapar nokkuð furðulegt vægi . Svo virðist sem skilaboð stærri forlaga séu þau að furðusögur tilheyri börnum og unglingum , sem er alrangt , fantasían er mun víðfeðmari en það , eins og lauslegt yfirlit yfir heimsbókmenntasöguna ( eða bara íslenska bókmenntasögu frá miðöldum ) sýnir glöggt . Sjálfsútgáfurnar ( og minni útgáfurnar ) eru einmitt til marks um það hversu áhuginn er mikill . Hér er hópur fólks sem leggur verulega mikið á sig til að búa til nýjan bókmenntaheim . Ég hef ekki náð að skoða allt þetta efni en það er ljóst að heilmikið er að gerast , margar sögurnar eru áhugaverðar – en líða mjög fyrir skort á yfirlestri , bæði ritstjórn og prófarkalestri . Þetta gerir því miður lítið til að auka á vægi þessa efnis innan íslensku bókmenntastofnunarinnar . Það er því kannski eðlilegt að höfundur sem er með góða hugmynd að blóðugri epískri fantasíu hiki við að fara inn á þennan markað , ekki síst ef annað og betra býðst . [ 2 ] Líkt og svo margar fantasíur af þessu tagi vísar The Valhalla Saga til Hringadróttinssögu og einnig má sjá ummerki Krúnuleikanna . Það eru þó helst Íslendingasögurnar sem koma upp í hugann , meðal annars heitir ein persóna fyrstu bókarinnar Egill , kallaður Egill Jötunn , og fer fyrir flokki berserkja . Fjölmörg önnur nöfn eru sótt til Íslendingasagna , sem og persónueinkenni . Skáldsagan er því ekki aðeins norræn miðaldafantasía heldur einnig dæmi um vel heppnaða tilfærslu menningararfs , frá fornbókmenntum yfir í bókmenntaform sem nýtur mikilla vinsælda í nútímanum . Fantasían birtist fyrst og fremst í nærveru goðanna , en kemur einnig fram í galdri og þá sérstaklega rúnagaldri og ákvæðavísum . Það er reyndar gaman að bera sögu Snorra saman við Hér liggur skáld ( 2012 ) eftir Þórarin Eldjárn , en þar var einnig á ferðinni afar ánægjuleg uppfærsla á íslendingasagnaarfinum . Nálgunin er þó gerólík , því þrátt fyrir að innhalda galdur og hasar , alveg eins og Swords of Good Men , þá er Hér liggur skáld verk sem er vandlega rammað inn af þjóðmenningunni , sviðsett á Þingvöllum , en sagan er einskonar endurskrifun á íslendingaþætti . Það breytir ekki því að aðdáendur fantasía ættu algerlega að geta notið hennar . Eitt af því sem gerir fantasíu Snorra svo áhugaverða er að honum tekst að sigla framhjá hefðbundnum og einföldum andstæðum sem iðulega eru taldar fylgja fantasíum ( og öðrum afþreyingarverkum ) . Eins og fram hefur komið gengur söguþráðurinn að hluta til út á átök milli trúarbragða . [ 3 ] Nánar tiltekið norrænu goðatrúarinnar og kristni . Í fyrstu bókinni setur Snorri þetta upp sem samspil hins forna og nýja , kristninni fylgir ekki bara trú heldur ber hún með sér nútímann . Seinna bendir Óðinn á að vald hans sé að dofna , því fólki finnist það ekki þarfnast hans lengur . Þó er það engan veginn svo að Snorri upphefji annað á kostnað hins , né fer hann þá leið að stilla þessu upp sem einföldum átökum góðs og ills . Þó ljóst sé að öllu vafasamara lið fylgi fornum sið , þá er Ólafur langtífrá alfullkominn , eins og kemur ljóslega fram þegar líður á þríleikinn . Trúarbrögðin eru ekki einfalt mál , þeim er beitt í valdabaráttu og hvor fylking um sig er margklofin af svikum og græðgi – eða hagsmunaárekstrum eins og það er kallað í dag . Hugsjónir eru því takmarkaðar , en þó leynist gott og heiðarlegt fólk inni á milli . Með því að fylgja eftir völdum persónum eru ákveðnar áherslur lagðar . Þannig er Úlfar , önnur aðalpersónan , í raun ekki hluti af þessum átökum , það bara vill svo til að hann er staddur í Steinvík þegar árásin er gerð og berst því með þeim . Sömuleiðis er fóstbróðir hans , Auðunn ( sem ekki er allur þar sem hann er séður ) , ekkert endilega að berjast gegn neinu sérstöku , hann er frekar að berjast fyrir því að fá að vera í friði . Þegar á líður söguna flækjast þeir á milli fylkinga , en standa umfram allt gegn því að hin myrku öfl taki völdin . Í herbúðum þeirra sem ráðast gegn Steinvík eru skipstjórarnir dæmigerðir víkingar , sem hugsa aðeins um það að ræna og rupla og valda sem mestum usla , en þar er líka að finna öflugustu kvenpersónu sögunnar , Þóru – sem mögulega er þeirra grimmust . Önnur kona er kynnt til sögunnar í miðbókinni , bóndakonan Helga sem á í útistöðum við stórbónda sem girnist bæði hana og jörð hennar . Þar kemur Auðunn til hjálpar . Leiðir þeirra liggja svo aftur saman í þriðju bókinni , en þar kemur í ljós að Helga er engin venjuleg kona og ekki síður slyng í rúnagaldri en Egill Skallagrímsson . Vissulega eru karlarnir fyrirferðarmeiri – og fleiri – en kvenpersónurnar , en þessum tveimur ólíku konum eru þó gefin lykilhlutverk , auk þess sem nokkur áhersla er lögð á að fordæma meðferð víkinganna á konum . Nornin Skuld , fulltrúi framtíðarinnar , er svo gott dæmi um hina kvenlegu fláráðu fegurð , en í ljós kemur að hennar markmið eru heldur ekki öll sem þau sýnast – og virtist mér þar glitta í tilvísun í fantasíu Neils Gaiman , American Gods ( 2001 ) , en þar koma norræn goðmögn einnig nokkuð við sögu . Reyndar er heilmikið um tilvísanir í bókmenntir og menningu af öllu tagi . Óðinn skiptir reglulega um gervi og fer um í félagi við tvo stóra hunda ( sem standa fyrir úlfabræðurna Gera og Freka ) og fráneyga hrafna . Og líkt og í goðafræðinni er Óðinn heilmikill bragðarefur , rétt eins og Loki . Sjálfur er Loki græneygður og sléttrakaður og eftir því sem á líður eykst illska hans . Það er ljóst að ímyndir þeirra eins og þær birtast í bókunum sækja einnig nokkuð til bandarísku myndasagnanna ( og kvikmyndanna ) um Þór . Reyndar er það eitt af því sem gerir þríleikinn svo ánægjulegan , hvernig Snorri leikur sér með viðfangsefnið og nýtir sér jafnt sögu , goðsögu og nútímaútgáfur . Þannig er hinn sögulegi bakgrunnur sem lýtur að trúboði Ólafs Tryggvasonar og herferð Sveins tjúguskeggs Danakonungs í félagi við hinn unga Ólaf konung úr Svíþjóð og Eirík , son Hákonar hlaðajarls , byggður á heimildum . Norrænu goðin fylgja sömuleiðis sínum hlutverkum að mestu – Óðinn er eineygður og nefnir sig iðulega Fjölni og Loki vill drífa í Ragnarökum , en þó með fyrrnefndum tilvísunum til nútímalegri útgáfa . Á sama hátt er stíllinn blanda af nútímalegum hryssingi og fornlegu myndmáli sem sótt er í heim norðursins : trén standa í þéttum röðum sem minna á virkisvegg , skýin eru í laginu eins og úlfar og fara hratt yfir himininn ( POG , 45 ) . Sömuleiðis koma úlfar , birnir og hrafnar reglulega við sögu . Loks má ekki gleyma því að það vetrar hægt og rólega í gegnum þríleikinn , með tilheyrandi snjókomu , kulda og myrkri . Bygging bókanna er með hefðbundnum hætti , en hvort sem það er áhrifum kvikmynda að kenna eða ekki ( ég held að svo sé ) þá virðast þær fantasíur sem mestra vinsælda njóta í dag þurfa að ganga að stórum parti út á langa lokaorrustu . Þannig er fyrri hluti Swords of Good Men ( lokaorrusta ætti svo sem ekki að koma á óvart með svona yfirskrift ) í raun bara undirbygging fyrir bardagann , eftir nokkrar vísbendingar um átök hittir lesandi fljótlega fyrir ‚ dreka ‘ , víkingaskip með útskornu drekahöfði sem staðfestir að orrusta sé framundan . Áður var litið við í herbúðum Ólafs , þar sem hann fer um , brennir goð og safnar að sér liði . Bardaginn byrjar svo um rétt rúmlega hálfnaða bók og tekur yfir það sem eftir er . Þrátt fyrir að vera enginn sérstakur aðdáandi langvarandi stríða þá get ég ekki annað sagt en að Snorra hafi tekist vel upp í því að tefla fram sínum ólíku sveitum og leika sér með ýmsar útgáfur og útfærslur : með því að skipta ört á milli sjónarhorna ( annað kvikmyndatrikk ) verður lýsingin aldrei beint langdregin og hetjuskapur hetjanna ekki of þreytandi . Það sama er svo endurtekið í síðustu bókinni , en þar fer fram tveimur bardögum . Klisjurnar eru vissulega víðsvegar , en því má ekki gleyma að fantasíur af þessu tagi eru bundnar í strangar hefðir ( eins og reyndar allar bókmenntagreinar , tilraunabókmenntir eru jafnbundnar sínum uppbrotum á frásögn og frásagnarbókmenntir eru háðar línulegri framvindu ) og það sem lesendur þeirra leita að er hæfileg blanda hins kunnuglega í bland við eitthvað nýstárlegt . Snorri heldur þessu jafnvægi með ágætum , þekking hans á Íslendingasögum og konungasögum kemur honum að góðum notum og leikurinn með persónur sem reynast ekki allar þar sem þær eru séðar virkar vel – án þess þó að koma brjálæðislega á óvart . The Valhalla Saga er gott dæmi um vandaða víkinga-fantasíu , skrifuð af höfundi sem gerþekkir formið og kann að vinna með það . Bækurnar vaxa eftir því sem líður á , atburðarásin er hröð , skemmtileg og tilgerðarlaus og umfram allt laus undan þeirri áþján að bera táknræna byrði . Það kemur þó ekki í veg fyrir að finna megi pólitískar tilvísanir til nútíma í sögu Snorra , bara það að leggja trúarbragðadeilur til grundvallar gefur tilefni til vangaveltna um þær átakalínur sem víða má sjá í samtímanum . Slíkt verður þó aldrei yfirþyrmandi , hér er það skemmtigildið sem er í fyrirrúmi . Úlfhildur Dagsdóttir Tilvísanir Ritstjóri minnti réttilega á að það er löng og virðuleg hefð fyrir því að íslenskir rithöfundar skrifi fyrir erlenda markaði , enda sá innlendi afskaplega smár . Íslenskir skrifarar framleiddu handrit fyrir norskan markað á miðöldum og nokkru síðar völdu sumir íslenskir rithöfundar að skrifa á dönsku til að stækka markaðssvæði sitt . Einnig benti GAT á að það að skrifa á ensku losar Snorra undan fargi sagnastíls menningararfsins að einhverju leyti , erlent tungumál býður upp á meira svigrúm . Á hinn bóginn mætti líka segja að með því að skrifa á ensku sitji hann uppi með annan farangur , þann sem fylgir ( miðalda ) fantasíu-skrifum á því máli . Í öllu falli hefði verið spennandi að sjá hann takast á við að velja sögum sínum íslenskt málsnið . Enda hafði trúarbragðafræðingurinn faðir minn mjög gaman af fyrstu bókinni .