Úr Tímariti Máls og menningar 2. hefti 2018 Í þessari nýjustu sögu Einars Más nýtir hann , eins og oft áður , efni úr eigin ævi í skáldskap sinn , atburði og persónur . Þessar sögur má vel lesa sem sagnfræðilegar eða öllu heldur menningarsögulegar heimildir . Heimildargildi þeirra felst þó ekki í vísun til áþreifanlegra fyrirbæra heldur lifandi endursköpun andrúmslofts og tilfinninga , sem að sumu leyti tengjast tímabili í sögunni , að sumu leyti tímaskeiði í ævi fólks . Í slíkri sögu þýðir lítið að leita að útpældri fléttu atvika , því að sögumaðurinn reikar gegnum skóg minninganna . Hann virðist í upphafi taka ákveðna stefnu , en oft á tíðum er sem hún hafi gleymst í útúrdúrum og tímaflakki . Sögumaðurinn fer stundum að minna á Svejk á leiðinni til Budojevice , en þó kemst hann að lokum á sinn leiðarenda , og útúrdúrarnir hafa lagt sitt til sögunnar . Einar leikur sér að því að vísa í upphafi og öðru hverju til Hamsuns , í Pan og Sult , enda er hann á ferð bæði í Ósló , sem eitt sinn hét Kristjanía , og í norskum skógi á fjöllum uppi . Hann er þó harla ólíkur Hamsun og veit það manna best sjálfur . Það eru samt margir fallegir kaflar sem geta minnt á Hamsun þótt þeir séu „ bara “ Einar Már í essinu sínu , sjálfum sér líkur : Ég man þegar ég stóð á gangstéttinni í rigningunni . Ég stóð við stóra gluggann í bókabúðinni á horninu , rétt hjá hallargarðinum , og beið með hjarta mitt í regninu og regnið í hjartanu . Það rigndi eins og ég stæði í sturtu , nema droparnir voru stærri og kaldari og biðin gerði allt svo dapurlegt . ( 8 ) En það er ekki alltaf svona dapurleg stemning , þvert á móti : Stundum er lífið bara What a wonderful world , og Louis Armstrong er sólin . Hann blæs í trompet og geislarnir flæða . Ég horfi yfir kaffihúsin á torginu , sé stúlkurnar sveifla hárinu . Sólin glampar í glösum . Það rýkur úr bollum . Einhver leikur á gítar . Einsog gefur að skilja er ég ungur í þessari sögu , rétt um tvítugt plús tveir , þrír eða fjórir , jafnvel fimm . ( 10 ) Sögumaður Einars og alter ego , sem hér nefnist Haraldur , er fyrirferðarmikill eins og einatt í sögum hans , fer sínu fram . En hann er skemmtilegur ferðafélagi , blandar gamanið alvöru og veit hve langt honum er óhætt að fara út fyrir efnið , eða öllu heldur hver eru mörk efnisins . Frásögnin sveiflast milli hins lýríska og hins anekdótíska sem tengt er saman af hálfsjálfsævisögulegum meginþræði . Skemmtisögurnar eru af því tagi sem góðir sögumenn fága og endurtaka þangað til enginn veit , og ekki sögumaðurinn sjálfur , hvað er satt eða logið , en auðvitað er góð saga alltaf sönn . Dæmi um þetta eru frásögn af heimsókn byltingarsinnaðra unglinga til Ólafs Jóhannessonar forsætisráðherra og sagan af heimsókn Jonna og Halla á lögreglustöð í Ósló til að sækja um atvinnuleyfi . Þarna birtast lifandi myndir af tveimur ólíkum valdamönnum andspænis ungum uppreisnarseggjum , og það gæti svo sem verið að andstæðurnar hafi skerpst í munnlegri geymd . Eins og nafnið Passamyndir bendir hnyttilega til er í þessari bók brugðið upp fjölda skyndimynda af persónum sem ýmist eiga samleið með sögumanni um stund eða hann hittir á eins konar gatnamótum . Sumir þeir sem styst er frá sagt eru svo sem auðþekkjanlegir úr raunveruleikanum eins og Bjartur Jónsson skáld og dr. Róbert hagfræðingur ellegar þau Rúna og Federico . Margar aðrar persónur eiga eitthvað sameiginlegt einstaklingum sem maður kannast við , en það er ekki vert að leggjast í rannsóknir til að athuga hvort vísað sé á einhvern ákveðinn einstakling eða mönnum sé blandað saman . Þetta eru persónur í skáldsögu . Það mætti svo sem spyrja hver eða hverjir hafi lagt til efniviðinn í Jonna , litríkan vin sögumanns og ferðafélaga um skeið , en svarið mundi leiða afvega : Jonni er Jonni , skáldsagnapersóna sem á sér sjálfstætt líf , eftirminnilegur með lífskrafti sínum og duttlungum . Sama má segja um ýmsa gólfskúrandi náms - og vísindamenn sem þeir félagar kynnast í Ósló . Um það leyti sem Halli og Jonni fara að vinna á fjallinu tekur framsagan völdin , það sem er að gerast í sögunúinu . Lífið á fjallinu er sérkennilegt og viðburðaríkt , lesandinn fær að kynnast norsku fjalllendi , fjölskyldunni Sörensen og tengdasyni hennar Terje , sem á sér ævintýralega fortíð ; fyrstu kynnin af honum reynast vera í stormahléi í lífi hans . Uppstyttu lýkur í kjölfar atburða sem sagt er frá , líklega hefði henni lokið hvort sem var , en verið getur að Íslendingarnir eigi þar einhvern hlut , óviljandi . Ungur Íslendingur , Friðrik , stingur upp kolli en er óðar snúinn heim á vit örlaga sinna . Það er örsaga og örlagasaga í senn , og ágætur endahnútur er hnýttur á hana í bókinni . Þarna blandast ást og trú á sannferðugan hátt svo að ekki verður sundur skilið . Hin meginsagan er ástarsaga Halla , sem hittir elskuna sína í fyrsta sinn í Ósló , og lesandinn fær að fylgjast með hvernig sú ást þróast og gengur gegnum ákveðið reynsluskeið í ferð suður á bóginn . Þetta er falleg saga og fallega sögð af hlédrægni þess sem veit að ekki má tala of mikið um ástina . Passamyndir er gædd ýmsum bestu kostum fyrri sagna Einars Más . Hinn orðhvati , margfróði og tilfinninganæmi sögumaður kann þá list að tala um margt í einu og halda þó þannig utan um þræðina að lesandinn hefur að sögulokum fengið að njóta bæði sagðra og ósagðra sagna , gægjast stutta stund inn í líf margra ólíkra einstaklinga . Lesandinn skemmtir sér vel , sjálfsagt enn betur ef hann man þá tíma sem frá er sagt . Öllu stjórna duttlungafull örlög – eða sögumaður , sem tengir allt saman í eina heild . Í upphafi var hér vitnað til tveggja ljóðrænna textabúta , en miklu væri hægt að bæta við . Ýmsar athugasemdir eru í senn sjálfsögð speki og spaugileg : „ Sumir segja að á þessum tíma hafi allt verið miklu einfaldara en það er nú . Það er ekki alfarið rétt “ ( 262 ) . Þetta er í anda þeirra alþýðlegu sögumanna sem einatt hafa fyrirvara á flestum ályktunum . Nær sögulokum hefur Einar aftur minnt stuttlega á Hamsun og Pan , og hann lætur sögu sinni ljúka að hausti : Þessi saga hófst á sumri , á eilífu sumri , en nú var haust og sumrinu að ljúka . Svöl gola lék um loftið og haustsólin lýsti upp húsveggina . Eitt sinn ætlaði ég að láta mig flýja og skrifa sögu með hryllilegum endalokum . Allt þurfti að enda illa , en ég er fyrir löngu kominn yfir slíkar bábiljur . ( 273 ) Þótt sagan endi í sjálfu sér vel , ef að því væri spurt , minnir sögumaðurinn okkur þó á , í lokaorðum sínum , að sögur einstaklinganna fara á einn veg en lífið heldur áfram . Halli situr með vininum Jonna . Þeir hafa hist á óvæntum stað , en ljóst er að nú mun hvor fara í sína átt : Við vitum báðir um hvað málið snýst . Þetta er stund sem kemur og fer , fýkur með vindinum og kemur aftur eins og haustlaufin og hugsjónirnar , ástin sem öllu ræður en engu stjórnar nema okkur sem vitum ekki neitt nema að bráðum fer að dimma þó að eilífðin búi áfram í dögunum . ( 276 )