Hér er velt upp ýmsum þáttum mannlífs og samfélags , fyrr og síðar . Efnið kemur úr ýmsum áttum ; mestmegnis frá Kollsvíkingum sem hér miðla sinni þekkingu og reynslu til síðari kynslóða . Kaflarnir Útilegumenn , Gálgasteinar og Örlagastaðir byggja á söfnun Valdimars Össurarsonar úr ýmsum heimildum ; m.a. örnefnaskrám jarða í Rauðasandshreppi . Efni : ( Flýtival með smelli á kaflaheiti ) . Mannskaðinn 1857 Frásögn Sturlu Einarssonar af þessum mannskæðu náttúruhamförum . Leikir og leikföng Lýsingar Sigríðar Guðbjartsdóttur af leikjum barna fyrr á tíð . Tóbakshættir Hér segir Sigríður frá tóbakskörlum og reykingafólki . Vesturfarar Sigríður fjallar hér nokkuð um fólkið sem flutti vestur um haf . Gælunöfn Gælunöfn og stuttheiti fólks voru og eru vinsæl . Sigríður segir frá . Útilegumenn og ræningjar Safn sagna um slíkt fólk í Rauðasandshreppi . Gálgasteinar Á nokkrum stöðum í hreppnum eru gálgasteinar . Örlagastaðir Sagnir um mannleg örlög sem tengjast ýmsum stöðum í hreppnum . Þessi sjónarvottur var , eins og undirskriftin ber með sér ; Sturla Einarsson frá Brekkuvelli á Barðaströnd , sem þá er þetta gerðist var við smíðar í Kollsvík . Frásögn hans er hér látin halda sér orðrétt , en hún er enn til ; skrifuð af honum sjálfum . Myndin er af hellumálverki Sigríðar Guðbjartsdóttur Láganúpi , af Kollsvíkurbæ sem líklega var að mestu byggður eftir að þeir atburðir gerðust sem hér er lýst . „ Staddur í Kollsvík , að mig minnir 1855 eða -6 . Þetta var fyrir jólaföstu og var nú fimmtudagsmorgun , en heilan sólarhring áður var að hlaða niður fönn í blæjalogni , svo ekki varð komist um jörðina fyrir djúpfenni . Átta manneskjur voru í baðstofunni , en annað fólk í fjósi og hlöðu og ég í þessu húsi með ljós . Var þá kominn austnorðan garður með frosti . Þegar ég var kominn með höfuðið út fann ég að ég var að festast , en með Guðs aðstoð gat ég brotist út . Fór ég þá innar í bæinn . Hafði hann einn komist út úr baðstofunni þegar hún féll . Hann sat þá á stól undir efri hliðinni . Á endanum gátum við komist að , þar sem hún var . Lá hún upp í loft og lá langband yfir brjóstið á henni , fyrir ofan þykktina því hún ól barnið skömmu eftir nýárið . Mátti ekki seinna vera að bjarga lífi hennar . Á föstudagsmorgun var ( veðrið ) vægara og moldarminna . Voru þá fengnir menn af hinum bæjunum ( í Kollsvíkinni , til að leita í rústunum ) . En aftur á móti réttist Dagbjartur heldur við . Var Gísli dáinn fyrir kvöld . En á laugardaginn var sent inn á Bæi ( þ.e. Hænuvík ) til þess að fá menn til að hjálpa , og komu þeir á sunnudagsmorgun . Þar voru bæði börnin ; vel lifandi og ósködduð , utan yngra barnið var með hendina útundan ( ábreiðunni eða sænginni ) og af því missti hún af litla fingrinum . Nú vantaði Ingibjörgu , og á endanum fannst hún undir fönninni sem hafði þeyst fram í göngin í fyrstu . Auðséð var að hún hafði kafnað strax . Þegar þetta skeði var Bjarni eldri á leiðinni úr hlöðunni heim að bænum og gekk við skákreku . Sagði hann okkur síðar frá því að þegar hann kom í miðja lágina , þar sem mest var fönnin , sýndist honum bregða sorta yfir . Þegar ég var búinn að smíða um manneskjurnar ( sem dóu í slysinu ) komst ég með naumindum heim til mín og lagðist ( í rúmið ) . Þetta er mér allt í fersku minni , sem það hefði gerst í gær " . Össur Guðbjartsson bætir síðan við þessa frásögn : " Framangreint er ritað af Sturla Einarssyni sem staddur var í Kollsvík við smíðar þegar þetta gerðist . Einnig kólu fjórir fingur að mestu af Guðrúnu . Heimildarmaður minn að því sem hér er sagt , auk frá sagnar Sturlu , er faðir minn Guðbjartur Guðbjartsson " . ( ÖG ) Sturla Einarsson var af Kollsvíkurætt ; barnabarn Einars Jónssonar sem ættin er rakin frá ; sonur Einars Einarssonar bónda á Hnjóti . Meðal annars endursmíðaði hann hákarlaskipið Fönix ( eldra Fönix ) í Kollsvík . Össur Guðbjartsson ritaði upp frásögn Sturlu og gerði viðbætur til skýringa . Handrit Sturlu er varðveitt á Láganúpi . Ýmsu hefur verið velt upp um eðli þessara hamfara , og á tímabili var talið að þarna hefði skýstrokkur verið á ferð , eða að hlaðist hefðu þau ókjör af snjó á bæjarþökin að þau hafi gefið sig , með myndun mikillar þrýstibylgju . Í ljósi nútíma veðurfræði og reynslu síðari tíma , má með nokkurri vissu álykta að þarna hafi fallið snjóflóð úr Núpnum ; af þeirri gerð sem nefnd er „ kófhlaup “ . Þá ályktun má m.a. draga af því að laust fyrir aldamótin 2000 , þegar Hilmar bróðir minn var bóndi í Kollsvík , kom snjóflóð niður á nákvæmlega sama stað ; yfir tóftirnar á Bæjarhólnum þar sem bærinn stóð þegar atburðirnir gerðust . Við þá veðurstöðu kembir snjó sunnantil í Núpsbrúnina ; beint yfir Bæjarhólnum og frostið sér um að festa snjóinn í gríðarmikla hengju . Þegar þyngslin verða yfirsterkari brunar þessi mikli massi niður Núpshlíðina á ógnarhraða ; ofaná loftpúða . Þrýstingurinn sprengir bæinn ; snjófargið þéttist þegar loftið fer úr og örðugt reynist að grafa í gegnum það . Í ljósi þeirra ógnarkrafta sem hér voru á ferð , og síðari reynslu af snjóflóðum , má teljast mesta mildi að manntjón skyldi ekki verða meira í Kollsvík þennan dag . Merkilegt er og að ekki skuli finnast sagnir af mannskaða á þessum stað frá fyrri tímum , en þarna hefur Kollsvíkurbærinn líklega staðið frá landnámstíð . Íbúðarhús var byggt nokkru neðar árið 1918 , en þar er ekki hætta á snjóflóði úr Núpnum . ( VÖ ) . Þjóðsaga verður til Sögusagnir og getgátur eru jafnan fylgifiskur stóratburða , og atburðirnir í Kollsvík eru glöggt dæmi um það hvernig lífseigar þjóðsögur skapast á undraverðum hraða . Eftirfarandi saga er skráð í Vestfirskum sögnum , útg. 1949 , og er byggð á frásögn Gísla Konráðssonar : „ Í byrjun desembermánaðar 1857 bar svo til í Kollsvík vestan Patreksfjarðar , að hastarlegur veðurhvinur heyrðist í fjallshyrnunni fyrir utan og ofan bæinn í Kollsvík , og í sömu andrá skall svo mikill veðurofsi á bæjarhúsunum að hann braut þau svo og kurlaði að varla fannst þar eftir nokkur spýta , sem væri alin eða lengri . Heyi miklu hafði um sumarið verið hlaðið upp nálægt fjósi . Það þverkubbaðist sem hnífskorið væri . Í rústunum var allt samblandað ; snjórinn , heyið , viðarbrotin , moldin og grjótið . Fjósið , hlaða og önnur útihús stóðu ósködduð . Gift kona og eitt barn dóu strax undir rústunum , en þrennt af heimilisfólkinu náðist brátt á eftir , mikið meitt og varð að liggja alllengi . Eitt barnið náðist á fjórða degi úr rústunum og annað barn á sjötta degi . Þau voru bæði lifandi og ósködduð , nema annað barnið var kalið á hendinni . Allgott veður var í Kollsvík umræddan dag ; fyrir og eftir gerningaveður þetta , sem kennt var fítonsanda einum eða fleirum sem sendur var bóndanum í Kollsvík frá manni sem bóndi átti brösótt við . Hófust deilur þeirra á milli út af aflabrögðum á vorvertíð umrætt ár , og hótaði sá er fyrir barði varð að senda bónda sendingu er jafnaði metin milli þeirra “ . Orðið „ fítonsandi “ er þannig skilgreint í Orðasjóði Kollsvíkinga : „ Kröftug sending galdramanns til að gera óvini hans skaða . Forskeytið „ Fítón “ á uppruna sinn í grísku goðafræðinni . Borgin Delfí nefndist áður Pýþó , og töldu forngrikkir hana miðju veraldar . Þar kom gufa upp úr holu , en nærri henni á að hafa hafst við gríðarstór eiturslanga ( pýðonslanga ) sem guðinn Appolló drap . Þar var síðan byggt Appollóhof mikið , en í því var svonefnd véfrétt ; hofgyðja sem gat fallið í trans yfir gufuholunni og sagði þá spádóma um ókomna tíð . Fítónsandi merkir því upphaflega spádóm , en hefur í íslensku máli þróast í kraftmikla galdrasendingu . Heitið „ fítonskraftur “ er notað sem líking um mikla eljusemi / starfsorku “ . ( VÖ ) . Eftirfarandi er unnið upp úr svörum hennar við könnunum þjóðháttadeildar Þjóðminjasafnsins árið 2000 . Heldur hindraði eldra fólkið okkur í draugasögufrásögnum þar sem liðið átti þá til að verða myrkfælið . Fyrir kom að sum reyndu sig í vísnagerð . Svo var nýtilega timbrinu raðað ofan á þannig að það lægi ekki saman en myndaðist grindverk . Þar skal fyrst telja Vefaradansinn en hann var mikið dansaður á Rauðasandi en , þó merkilegt sé ; hvergi annarsstaðar í sveitinni eða nálægum sveitum . Og hvergi vorsólin heitar skín Og fólkið þar er svo frjálst og hraust og falslaust viðmót þess og ástin traust . En ég er farin að gleyma miklu úr honum enda miklu lengri . Svo var farið í „ Fram , fram fylking “ ; „ Í grænni lautu “ ; oft söng - og pantleikur . Í jólaboðum var mikið spilað ; krakkarnir oft hálf tólf og spilað upp á þorskkvarnir . Þá fengum við bækur . Svo fengum við auðvitað föt en það var ekki talið til jólagjafa svo gjafirnar hennar mömmu voru kannske ekki taldar með , enda gefnar fyrir jólin til nota á jólum . T.d. saumuðu mæður gjarnan tuskudúkkur fyrir dæturnar og nú tek ég eftir því sem ég hafði ekki hugsað út í fyrr að þá var oftar talað um dúkkur . Svo voru gerðar flautur úr tvinnakeflum , rófubyssur úr fjöðurstöfum , helst úr álftafjöðrum . Stafurinn var skorinn af og endinn skorinn svo úr varð hólkur , svo voru sneiddar kartöflur ( ekki rófur þó þetta héti rófubyssa ! ) Væri krassinn mátulega langur sat annað skotið eftir í stafnum svo bara þurfti að hlaða aftur annan enda pípunnar fyrir næsta skot ( Teikning ) . Öðruvísi byssur voru einnig smíðaðar en það voru tvinnakefli sem gúmmíteygja var negld yfir annan endann . á fleytuna og svo fór hver með sína skútu í góðum byr í kappsiglingu ( Teikning ) . T.d. brúðuhúsgögn , borð , rúm og kerru sem hægt var að leggja saman eins og tíðkast núna en þekktist ekki þá nema í hugvitinu hans pabba . Allt var þetta með fínum renndum fótum eins og grindin í kerrunni . Svo fengu bræður mínir gjarnan bíla , sérstaklega þeir yngri , eftir að bílaöldin hélt innreið á Rauðasand . Ég man eftir vörubíl sem yngsti bróðir minn fékk í jólagjöf um 1946 eða 47 . Hann var stór með opnanlegri vélahlíf og hurðum og sturtu o.fl . Þar var sumstaðar býsna fínt . Ég átti hornabú sem svo kallaðist . Svo gengu búin í arf til þeirra yngri . Ekki var ég neitt haldin söfnunaráráttu en man þó að ég eignaðist einhverjar leikaramyndir en synirnir söfnuðu frímerkjum og eiga þau . Maðurinn minn henti aldrei frímerki en hann fékk mörg slík þar sem hann var lengi til forsvars fyrir sveitafélagið og auk þess flest félagasamtök á svæðinu . Höfundur : Sigríður Guðbjartsdóttir ( sjá hér að ofan ) . Ritað 1998 . Ekki voru margir sem reyktu í mínum uppvexti Rauðsandi , en þó einstaka maður . Menn áttu margir við hann erindi og vindlailminn lagði þar út . Mér þótti hann mjög hátíðlegur . Þó held ég að prestur hafi ekki reykt , en man það þó ekki . Voru menn ráðnir til aðstoðar af flestum bæjum á Sandinum með hesta því stórvirk tæki þekktust ekki , enda Sandrifið laust og sandur hafði borist að prammanum með sjó og vindi . Vestur-Íslendingur stjórnaði flokknum , því hann talaði nokkra íslensku . Svolítið voru menn nú hugsandi yfir hvort ætti að taka við þessu frá hermannsliðinu . Ég veit ekki til að það hafi verið endursent , en eitthvað höfðu menn misgóða lyst á namminu þó ekki væri mikið um slíkt þá . Svo ég klári svo söguna af prammanum þá tókst að lokum að draga hann á flot af skipi og ég býst við að hann hafi notast í innrásina á Normandy eins og til var ætlast . Vissu þeir að það var geymt í kistu inni í stofu í Neðri bæ . Þá höfðu eigendur vörunnar skipt í bréfinu , tekið tóbakið en sett mosa í staðinn . Fyrsta sígarettutegund sem ég kynntist var Lucky Strike . ( Meðfylgjandi mynd er af Össuri Guðbjartssyni á yngri árum með pípu sína , en hann hætti reykingum á miðjum aldri ) . Höfundur : Sigríður Guðbjartsdóttir ( sjá hér að ofan ) . Ritað 1996 . Héðan úr Útvíkum , aðallega Breiðuvík og Kollsvík , flutti þó nokkuð af fólki til Ameríku eftir síðustu aldamót . Dagbjartur átti hér unnustu og fór vestur um haf á undan henni til að útvega sér vinnu og jarðnæði og kom svo að sækja konuefnið . Þá tóku elstu börnin við búrekstri og sjósókn á árabát úr Kollsvíkurveri , enda dugleg og samhent . Hefur vitað sem varð að þá sæust þær ekki framar . Hvöttu þær hana til fararinnar og hættu ekki fyrr en hún fór vestur . Torfi hefur komið til landsins tvisvar en Hinrik ( eins og fólk kallaði hann ) kom hér í sumar í fyrsta sinn . Hann býr í Texas og hittir sárasjaldan Íslending . Torfi sonur þeirra talar enn betri íslensku en Hinrik , en hann býr í Vancouver og þar hittir hann stundum Íslendinga . Árið 1911 fluttu Ottelía Guðbjartsdóttir ( systir tengdaföður míns ) og maður hennar Jens Jónsson til Kanada . Hún skrifaði líka fjölskyldunni nokkuð oft . Á síðari árum hafa nokkrir af ættinni farið vestur og hitt frændfólk þar við gagnkvæma ánægju . Systur Lovísu Dagbjört og Vilborg heimsóttu hana einu sinni til Dakota . Færðu þær henni sand í poka úr Kollsvíkurveri og vatn úr Gvendarbrunnunum í Kollsvík . Þá táraðist gamla konan . Höfundur : Sigríður Guðbjartsdóttir ( sjá hér að ofan ) . Ritað 2000 . Hér er algengt eins og annarsstaðar að stytta nöfn manna ; helst barna , en misjafnt hvort það breytist þegar fólk fullorðnast . Nafnið mitt var ( og er ) stytt og svo vill til að ég veit af hverju . Eftir að ég var skírð voru tvær ungar systur á næsta bæ ( ca. 18 - 22 ára ) en elsta systir þeirra hét Sigríður eins og ég en kölluð Didda . Þessar tvær systur voru úr 15 systkina flokk í Vatnsdal í Rauðs.hr.Þær kölluðu mig líka Diddu og það hef ég verið kölluð síðan ! Hér eru rifjaðir upp nokkrar sagnir sem tengjast útilegumönnum , sauðaþjófum , morðingjum og ræningjum . Einkum þær sem tengjast einstökum stöðum eða örnefnum í hreppnum . Ekki er hægt að segja að slíkt hafi verið algengir viðburðir í Rauðasandshreppi , en þar urðu þó þungamiðjur stórra viðburða . Má þar nefna Sjöundármál og ránið í Saurbæ , auk lokakafla Baskavíganna illræmdu . Ekki verður hér , fremur en í öðrum efnisflokkum þessa yfirlits , þess nokkur kostur að tæma umfjöllunarefnið ; heldur er hér aðeins reynt að varpa ljósglætu á fjölbreytileikann . Bjarni á Sjöundá sleppur úr haldi . Í kaflanum hér síðar , um örlagastaði , er fjallað um Sjöundármálin . Bjarni Bjarnason var í haldi í Haga eftir dauðadóm sinn . Á þorranum 1803 tókst honum að sleppa úr fangavistinni . Þrjár nætur var hann þá í fjárhúsi í Miðhlíð en hélt síðan út Siglunes - og Skorarhlíðar þar sem hann hafðist við í tvær nætur . Leitaði hann síðan út á Rauðasand og kom að Mábergi á Rauðasandi á föstudagskvöld . Þar leyndist hann í hlöðu um nóttina , allan laugardaginn og nóttina eftir . En á sunnudagsmorguninn handtóku fjórir Rauðsendingar hann í hlöðunni ; bundu , og færðu hann sýslumanni í Haga . Ránið í Saurbæ . Eitt þekktasta mannrán hérlendis fyrr á öldum , framið 1579 . Um 70 erlendir ribbaldar , undir forystu fálkakaupmannsins Jóns Falck , fóru þá að Eggerti Hannessyni , fyrrverandi lögmanni í Saurbæ á Rauðasandi . Þeir komu að landi í Hænuvík og neyddu bóndann til að vísa sér leiðina að Saurbæ . Þar rændu þeir bæ og kirkju og höfðu Eggert á brott með sér út Víknafjall , í skip á Hænuvík . Eggert var síðar leystur út af þýskum kaupmanni , og flutti alfarinn til Hamborgar árið 1580 . Jón taldi sig eiga Eggert grátt að gjalda fyrir að hafa tekið af honum fálka veturinn áður . Margir ránsmanna voru síðar handteknir og líflátnir . Þetta rán varð Magnúsi prúða , tengdasyni Eggerts , tilefni til þess að kveða upp vopnadóm sinn í Tungu árið 1581 . Sjá Ræningjahól í Keflavík . Keflavík Þjófaurð . „ Upp frá Svarthamragili liggur gata ( í Hafnarlautir og til Geitagils í Örlygshöfn ) . Vestan Svarthamragils er Svartiklettur ; langur klettur og talsvert stór . Vatnsagi er í honum og er hann svartur á bletti ; hafður fyrir mið frá sjó . Niður undan honum er Þjófurð . Hú er feikilega stórgrýtt . Í henni eru tvö byrgi ; annað auðfundið en hitt ekki “ ( Örn.skrá ; Hafliði Halldórsson ) . Einhverntíma á 19. öld gekk smali fram á tvö byrgi þarna í stórgrýtisurðinni . Þá rifjaðist upp fyrir mönnum gömul sögn um tvo bændur í Keflavík sem lágu undir grun um sauðaþjófnað , þó aldrei yrði það sannað á þá þrátt fyrir þjófaleit á heimilum þeirra . Þótti nú einsýnt að þarna hefðu þeir geymt feng sinn . Annað byrgið er mun stærra en hitt . Tvö stór björg mynda risið á byrginu en hið þriðja gaflinn . Síðan hefur verið hlaðið í glufurnar og þannig gengið frá að ekki sæjust mannaverk utanfrá . Hlaðið hefur verið að framopinu og flatir steinar lagðir fyrir sem hurð , þó nú sé hrunið úr . Lengd þessa byrgis er um fjórir metrar og unnt að standa þar inni hálfboginn , Breiddin í botninn er rúmur metri . Á einum stað er skúti eða afhellir . Minna byrgið er í um fimm metra fjarlægð og er líka gjóta milli tveggja stórra hrunbjarga . Þar eru leyfar hleðslu fyrir opinu . Kann sá skúti fyrst að hafa verið notaður , en hinn stærri tekinn í notkun þegar umsvif sauðaþjófanna urðu meiri . Engar mannvistarelifar hafa fundist í skútum þessum . Svo vel falla þeir í landslagið að erfitt er fyrir ókunnuga að greina þá . ( Úr vesturbyggðum Barðast.sýslu ; MG ; endurs . VÖ ) . Gatan upp með Svarthamragili liggur í Hafnarlautir . Það er stór lægð út í áttina sem farið er að Gili og út í Brúðgumaskarð . Úr Hafnarlautum kemur Hafnargil sem rennur til Keflavíkur og í Ána þegar það kemur niður . „ Í Hafnarlautum er hóll við veginn sem heitir Ræningjahóll . Sagt er að þar hafi ræningjar verið drepnir ( óvíst hvort þeir voru einn eða fleiri ) . Þetta er sérstæður hóll og steinar og gras í honum “ ( Örn.skrá ; Hafliði Halldórsson ) . Líklega er uppruni nafnsins þó líklega annar en Hafliði greinir . Ræningjahóll fékk nafn sitt af því að hjá honum ; í Ræningjalaut , áðu ræningjar þeir sem rændu Eggert Hannessyni í Saurbæ , á leið sinni með hann til skips í Hænuvík . Sjá Saurbær . Hóllinn er í hánorður frá árósnum í Keflavík ; 2 km norðar ( Kjartan Ólafsson ; Um Rauðasandshrepp ) . Byrgi sakamannsins í Miðmundahæðum . „ Í Miðmundahæðum er Byrgi , mjög vandfundið . Ein steinaröð mun vera eftir af því . Það var móðir Daníels sem fyrst fann það en ekki hefur öllum sem leitað hafa tekist að finna það . Frá Byrginu sést vel á Sléttanef og Brunnanúpsnibbuna . Þarna var geymdur sakamaður heilan vetur . Hafði hann átt barn með systur sinni , án þess þó að hann vissi af þeirra skyldleika . Ríki-Þórður , sem bjó á Látrum , tók við honum , en þeir voru kunningjar . Leyndi hann manninum fyrst í hlöðunni en byggði síðan þennan kofa og færði honum þangað mat á hverjum laugardegi . Sagt er að hann hafi síðan komið honum í hollenska duggu “ ( Örn.skrá ; Daníel Eggertsson ) . „ Svo hafði byrgi þessu verið haganlega valinn staður að þegar Ásgeir bóndi Erlendsson rakst á það af tilviljun á tófugöngu ( líklega um miðja 20. öld ) hafði enginn á það rekist í manna minnum . Byrgið er að mestu grafið í urðarhól ; grjóthlaðið innan og þakið hellum . Þakið er fallið fyrir löngu og verður lítið sagt um hæð undir loft . En lengd kofans var um mannslengd og breiddin lítt minni ; svefnbálkur með annarri hlið . Dyr eru gegnt norðri og í útskoti gegnt þeim eru leifar fiski - og fuglabeina . Sakamaðurinn hét Jón ; var af Norðurlandi og hafði átt barn með systur sinni . Kona Þórðar mun hafa hvatt bónda sinn til að leyna manninum . Var honum færður matur þegar síst var sporrækt . Um vorið flutti Þórður bóndi manninn út í erlenda fiskiduggu og var honum þar vel tekið “ ( Magnús Gestsson ; Látrabjarg ) . „ Svo var það nokkrum árum síðar að útlent skip kom á Eyrar ( Patreksfjörð ) og hafði skipstjórinn uppi eftirgrennslan um þetta Látrafólk . Bað hann trúverðugan mann fyrir sendingu til þess . Sagt er að þar í hefðu verið bæði peningar og góðir gripir , og upp frá þessu hefði því fátæka fólki vaxið hagsæld og það eignast ábúð sína “ . ( Ásgeir Erlendsson ; Ljós við Látraröst ) . Þórður Jónsson á Látrum skrifaði leikrit um þessa viðburði , sem flutt hefur verið í Ríkisútvarpinu . Kúlureitur og Kárnadys . „ Gömul dys ; Kúlureitur , er á Brunnum . Hann er nú friðlýstur . Þar eiga að vera dysjaðir Spánverjar . Þetta er kúlulaga hóll ; þétt lagður steinum efst sem neðst “ … „ Upp og inn af Brunnum er Kárnafit og þar er dys sem heitir Kárni ; orðin lágreist nú . Þar áttu Tyrkir að vera dysjaðir . Kárnafit er graslendi , og var það aðalbeitin fyrir kýr og hesta “ ( Örn.skrá ; Daníel Eggertsson ) . Sagnir af þessum fornu dysjum eru þrjár , og ekki alveg samhljóða . Hér verður ekki gert upp á milli þeirra . Elsta sögnin er líklega sú sem tengist Gottskálk á Látrum og á að gerast á 13. öld . Kunna ofangreind munnmæli um Tyrki að vísa til hennar . Yngri sögnin tengist Böskum , eða Spánverjum , þeim sem Ari Magnússon í Ögri lét hundelta norður á fjörðum . Útgáfa A : Spánverjasagan . „ Kárnafit er heitin eftir Kárna , foringja þeirra sem af komust úr Spánarvígunum á Ströndum . En Látramenn gerðu verulegt skarð í hópinn er þeir komu við hjá þeim árið eftir ; sjálfsagt í leit að matbjörg eftir vetursetu á Patreksfirði . En af misskilningi urðu viðbrögðin þau að ljáir og hvalbein Látramanna og vermanna urðu mörgum þeirra að bana . Kárni er dysjaður ásamt nokkrum félögum sínum í fit þessari , en þó fleiri í Kúlureit “ ( Örn.skrá Þórður Jónsson ) . „ Kárni er hólmyndun með grjóti , lögðu af mönnum , og vörðu ; nærri sjó fyrir utan Krókinn í Fitinni . Þar eiga að vera heygðir 50 ræningjar útlendir ( fundin bein fyrir 3 árum ) “ ( Örn.skrá Guðmundur Sigurðsson 1913 ) . Þegar komið er framhjá búðartóftunum á Brunnum sést allstór grýttur hóll . Þetta er kölluð dys og nefnist Kúlureitur . Skammt þar frá er Kárnadys . Munnmælasögur segja að hvor þessara dysja hýsi narðneskar leifar 50 Spánverja sem hafi verið drepnir í ránsferð . Þeir voru leifar af hópi hvalfangara sem brutu skip sín við Hornstrandir . Þetta gerðist snemma sumars 1615 … . Sumir Spánverjanna höfðu komist undan ( Baskavígum Ara í Ögri o.fl. norður á fjörðum ) til Patreksfjarðar . Þar bjuggust þeir um til vetursetu í verslunarhúsum danskra á Vatneyri . Þeir áttu hnökralaus samskipti við heimamenn um veturinn . Um vorið kom þangað enskt skip . Einhvern veginn tókst Spánverjum að ná skipinu á sitt vald og hugðust halda heim til Spánar við svo búið . En margt fer öðruvísi en ætlað er . Trúlega hafa þeir ekki talið sig hafa nægar vistir til svo langrar ferðar og ætlað sér að bæta úr því . Þeim hefur verið kunnugt að í þessari frægu verstöð myndu gnægtir matvæla og lítils viðnáms að vænta frá kotkörlum á slíkum útkjálka . Nema hvað þeir sigla suðurfyrir Bjargtanga og fara þar í land svo ekki sæist til ferða þeirra . En margir vermenn voru , bæði á Hvallátrum og Brunnum , og njósn barst þeim í tæka tíð . Heimamenn voru því vel viðbúnir . Sagan segir að í þá daga hafi verið skylda að hver skattbóndi hefði vopn til að verjast ránsmönnum sem á þeirri tíð herjuðu á landsmenn . ( Vopnadómur Magnúsar prúða í Tungu í kjölfar ránsins á Eggerti Hannessyni í Saurbæ ) … Er svo skemmst frá að segja að þegar Spánverjar komu ; vopnlausir að kalla , voru þeir allir stráfelldir . En ekki er þess getið að heimamenn hafi orðið fyrir neinu manntjóni . Ekkert skal ég fullyrða um sannleiksgildi þessarar sögu ; sjálfsagt er þetta allt meira og minna ýkt . En hitt man ég að þegar ég var strákur ; líklega 6 - 7 ára , kom hingað að Látrum maður og fékk leyfi til að grafa í Kárnadys . Hann kom heim seinna um daginn og var þá með mannabein bundin í klút … . Kárnadysin væri líklega týnd í sandinn ef ég hefði ekki bætt í hana steinum öðru hverju . Aftur á móti er Kúlureiturinn með sömu merkjum , enda gegndi hann sínu hlutverki meðan róið var frá Brunnum : Þurrkuð voru á honum bein ( og fiskur ) og því bætt í hann nýjum steinum á hverju vori . ( Ásgeir Erlendsson ; Ljós við Látraröst ) . Útgáfa B : Gottskálk verst innrás . Í byrjun 13. aldar bjó á Hvallátrum maður sá er Gottskálk hét . Var hann mikill fyrir sér og talinn fjölkunnugur mjög . Hann er sagður hvatamaður að því að Guðmundur góði var fenginn til að vígja Látrabjarg . Það var löngu síðar ; þá er Gottskálk var hniginn að aldri og í kör kominn , að víkingaskip kom þar allmikið , og bjóst þegar til að taka strandhögg . Settu þeir út báta tvo , og allt liðið í þá með alvæpni . Lenti annar báturinn á Brunnum með 50 eða 60 menn . Þar var þá fyrir mikill fjöldi af hraustum vermönnum sem veittu svo harðfengilegar viðtökur með bareflum og öðrum vopnum að þeir drápu sjóræningjana alla . Er sagt að þeir séu dysjaðir þar í Kúlureitnum fyrir utan Sandmannabúðirnar . Hinn báturinn lenti við Krókinn og gekk svipaður fjöldi sjóræningja þar á land . Fóru þeir þegar á mýrarnar þar fyrir ofan til að smala saman sauðum og nautum og reka til strandar . Fámennt var heima á Látrum ; einungis Gottskálk og synir hans þrír . Þegar Gottskálk fékk fréttirnar varð honum að orði að nú væru ei menn sem áður hefðu verið ; víst hefði hann ekki á brott hlaupið þó að nokkrir kögursveinar hefðu orðið á vegi sínum . Eggjaði hann syni sína til mótspyrnu , en þeir læddust með melbökkum óséðir í veg fyrir aðkomumenn . Spruttu þeir síðan upp ; hófu að berja á þeim með hvalrif að vopnum og gengu svo hart fram að víkingar allir voru drepnir . Gamalmennið Gottskálk lét ekki sitt eftir liggja heldur lét bera sig út á bæjarhólinn . Þar sat hann og barði tveimur svigabrotum ofan í hólinn . Við hvert högg hans féll einn maður af víkingunum . Jón Gottskálksson fór fyrir þeim bræðrum , en hann var rammur að afli og garpur hinn mesti , þó einungis væri 18 vetra . Kvíga af bústofni Látrabænda hafði fallið niður í svokallað Svartavað . Hana dró Jón einsamall upp og bar heim á öxlum sér . Víkingarnir voru dysjaðir þar sem þeir höfðu fallið , og sést dysin enn í dag því þangað hefur grjót verið að borið . Grjótdys þessa hafa Látramenn fyrir mið af sjó og heitir hún Kárni , eftir foringja víkinganna . Þar munu mannabein hafa komið úr jörðu . En það er af skipi víkinganna að segja að Gottskálk gerði að því galdraveður , svo það rak upp með öllu sem á því var . ( Vestfirskar sagnir ; eftir handriti Gísla Konráðssonar ) . Útgáfa C : Ræningjar smala fé . Eitt sinn að vorlagi kom skip af hafi á Látrum ; stórt og mikið . Sjá landsmenn að frá skipinu koma þrír bátar , alskipaðir mönnum . Þeir lenda í fjörunni og aðkomumenn halda þegar inn á Bjarg og byrja að smala saman fé er þar var á beit . Þegar heimamenn verða þessa varir safna þeir liði ; fá með sér vermenn og vopnbúast með lurkum . Gamall maður á Látrum lagði á ráðin um varnir . Lét hann nokkra menn fara og bora göt á báta ræningjanna , en svo lögðust heimamenn í leyni og biðu þeirra . Ræningjarnir koma með allmikinn rekstur fjár af Bjarginu ; hlaða því í bátana og ýta frá landi . En ekki komast þeir langt áður en byrjar að sökkva undir þeim . Féð bjargast í land á sundi en ræningjar krafla sig í land á tiltækum reköldu braki og röftum . Þá koma heimamenn úr fylgsnum sínum ; ráðast á ræningja og létta ekki ásókninni fyrr en þeir eru allir fallnir . Voru þeir dysjaðir þar sem bardaginn hafði staðið . Skipið sigldi hinsvegar til hafs og segir ekki meira af því . Sagt er að enn finnist mannabein sem sandinn hefur blásið ofanaf ; bæði nálægt Kárna og eins utarlega í gömlu veiðistöðinni á Brunnum ; þar sem bardaginn mun hafa staðið . ( Vestfirskar sagnir ; eftir sögnum í Vestur-Barðastrandasýslu ) . Byrgi sauðaþjófs . „ Austur af Skersskógi ( upp með Ósaá norðan megin ) eru lægðir og klettahjallar , vaxnir svolitlu grasi og mosa ; og heita Suðurormar . Með þeim er djúpt nafnlaust gil . Sögusögn var til um að eitt sinn hefði verið sauðaþjófur í Botni og hefði hann átt byrgi í gljúfrunum . Átti að sjást fyrir því lengi . Ekki hefur það þó fundist þrátt fyrir leit . Þjófurinn hafði heitið Jón , og eitt sinn átti kona hans að hafa sagt : „ Margt má ér mona ; margt má ég mona . Þegar Jón minn átti 18 krof uppi í eldhúsi áður en hann fór að sjóða nokkuð af sínu “ ( Örn.skrá ; Ólafía Ólafsdóttir o.fl ) . „ Útilokað að hengja þar mann “ Á sex stöðum í Rauðasandshreppi má finna örnefnið Gálgasteinn . Þó skrásetjari hafi ekki komið að þeim öllum , þá virðist hér vera um nokkuð áþekk fyrirbæri að ræða . Tveir stórir steinar , um 1m að þvermáli eða litlu meira , standa hlið við hlið , þannig að vel gengt er milli þeirra , og standa um leið áberandi upp úr umhverfinu . Líklega væri ekki unnt í neinum staðnum að hengja mann til dauðs . Má því slá því föstu að heitið gálgasteinn hafi fyrrum verið notað sem líkingamál og almenn lýsing á landslagseinkenni eða náttúrufyrirbæri , en að það sé ekki lýsing á notkun . Sama líkingamál er í fleiri náttúrulýsingum , s.s. heitið „ sund “ yfir ál sem unnt væri að synda um ; heitið „ högg “ yfir klett sem er líkt og högginn í landslagið og heitið „ nornahár “ um steinþræði sem myndast stundum við eldgos . Engu að síður fylgja mörgum örnefnanna óljósar munnmælasögur um hengingu , og má ætla að þar hafi ímyndunarafl fyrri kynslóða fengið lausan tauminn . Líkingamálið er hinsvegar ekki gripið úr lausu lofti . Þó gálgi hafi í huga nútímamannsins það útlit að þvertré hvíli á einum stólpa , þá voru gálgar fyrr á tíð oftar með því lagi að tré var lagt yfir gjá , nægilega djúpa til að hangandi maður næði ekki niður . Sú gjá gat annaðhvort verið gjá í jörðina , eins og víða er á Þingvöllum ; eða bil milli tveggja kletta . Er þar komin fyrirmyndin að örnefninu , sem vafalítið hefur flust hingað þegar með landnámsfólki . Kirkjuhvammur „ Utanhallt á miðju Hrauni ( sem eru urðir frá Bjarngötudal út að Kirkjuhvammi ) eru Fremriblettir . Þeir eru upp af Gálgasteini , sem er stór steinn á hraunbrúninni . Þar segja munnmælin gð hengdir hafi verið útilegumenn “ ( Örn.skrá ; Ívar Ívarsson ) . Lambavatn „ Innst á túninu heitir Leiti . Á því eru stórir steinar sem heita Gálgasteinar “ ( Örn.skrá ; Ólafur Sveinsson ) . ( Gylfi Guðbjartsson segir að þetta séu tveir stórir steinar og stutt á milli þeirra . Mætti vel hugsa sér að tré hefði verið lagt á milli þeirra ) . Láganúpur Uppi á brún ( Vatnadals heimantil , framan Stóravatns ) eru tveir gríðarstórir steinar ; Gálgasteinar . Sá efri er minni , en sá neðri ; eins og 3 - 4 m frá , er stærri “ ( Örn.skrá ; Guðbjartur Guðbjartsson ) . „ Engar sagnir eru um Gálgasteina . Ekki væri hægt að hengja mann í þeim ; hann næði niður með fætur “ ( Örn.skrá ; Ingvar Guðbjartsson ) . Geitagil „ Meðfram Vaðlinum ( undir Kryppu ; gegnt Geitagili ) og neðst með ánni eru mýrar sem heita Ósmýrar . Þær draga nafn af ós Mikladalsár , en þær eru Hnjótsmegin við hann . Í Mýrinni eru tveir stórir steinar sem nefndir eru Gálgasteinar . Þeir standa þar saman og hafa trúlega hrapað úr fjallinu “ ( Örn.skrá ; Helgi Einarsson ) . „ Fram af Einstakakletti eru Gálgasteinar . Þar niður af er Fit sem liggur niður að Vaðlinum og fram að Ósmýrum . Gálgasteinar standa ekki í þeim , heldur á holti skammt frá Einstakakletti . Sagt var að við Gálgastein hefði verið aftökustaður “ ( Örn.skrá ; Sigurbjörn Guðjónsson ) . Sauðlauksdalur „ Fram með vatninu ( Sauðlauksdalsvatni ) að sunnan gengur lítil eyri fram í vatnið . Hún heiir Stekkjareyri og dregur nafn af því að þar var stekkur á fráfærutímunum . Innar , beint á móti , eru steinar sem heita Gálgasteinar “ ( Örn.skrá ; Snæbjörn J Thoroddsen o.fl. ) . „ Gálgasteinar eru í rauninni upphaflega einn stór steinn sem hefur klofnað . Hann er fram með vatninu ; inn undir Ós . Hliðbreidd er milli partanna og mynda steinarnir hlið í Hnappheldunni ; beitarhólfi við austanvert vatnið “ ( Örn.skrá ; Búi Þorvaldsson ) . Vesturbotn „ Í Lambahlíð ( sem er sunnantil í Hálsinum upp frá Helguþúfu ) eru tveir stórir steinar sem eru eins og klofinn steinn , sem heita Gálgasteinar “ ( Örn.skrá ; Ólafía Ólafsdóttir o.fl ) . Aftökustaðir til forna Páll Sigurðsson fjallar nokkuð um réttarfar fyrri tíma og rýnir í örnefni víða um land sem tengja mætti aftökum , í bók sinni ; „ Svipmyndir úr réttarsögu “ , sem út kom 1992 . Þar nefnir hann nokkra gálgasteinanna hér að ofan , og eru myndir af gálgasteinunum á Geitagili og í Sauðlauksdal úr bók hans . Hann nefnir m.a. eftirfarandi staði í Barðastrandasýslu ; kletturinn Gálgi í Þorskafirði ; hóllinn Hólagálgi í Múlahreppi ; Reiðskörð á Barðaströnd ; Gálgasteinar á Geitagili og Sauðlauksdal í Rauðasandshreppi ; Gálgasteinar í landi Suðureyrar í Tálknafirði og Gálgasteinar í landi Hvestu í Arnarfirði . Aðeins á einum þessara staða er með vissu vitað um aftökur , en það er þegar Sveinn skotti , sonur Axlar-Bjarnar , var hengdur í Reiðskörðum árið 1646 eða 1647 . Hér verður staldrað við fáein örnefni sem vitna um örlög manna fyrr á tíð . Efnið er af margvíslegum toga , en tengist með því einu að tiltekinn staður má heita örlagastaður um líf eða dauða fólks fyrr á tíð . Hér er þó að mestu sleppt slysum á sjó og landi ; þar með hinni löngu sögu sjóslysa , enda er það rakið í annarri samantekt : „ Sjóslys í Rauðasandshreppi “ . Skörð Undir Skörðunum , sem er fjallshryggurinn milli Rauðasands og Barðastrandar , eru allmörg stöðuvötn . Stuðlabergshólar eru þar , nærri veginum um Sandsheiði , sem heita Molduxar . Hjá þeim eru tjarnir og pyttir sem heita Molduxavötn . Eitt þeirra heitir Sjömannabani . Tengist það eflaust slysförum á þessari miklu og fjölförnu heiði . Nafnið sjömannabani finnst reyndar víða á sunnanverðum Vestfjörðum ( sjá t.d. Kirkjuhvamm hér á eftir ) . Stutt frá því er djúp tjörn sem nefnist Átjánmannabani . Nafn hennar vísar e.t.v. til munnmælasögu um menn sem árið 1777 fluttu rekavið frá Rauðasandi áleiðis til Haga á Barðaströnd , en urðu allir úti á þessum slóðum . „ Menn Davíðs Scheving fóru að sækja stórtré á Saurbæjarreka , til að viða að í Hagastofu sem sýslumaður var að byggja nokkru fyrir aldamótin 1800 . Þeir voru 17 sem lögðu á heiðina með tréð ; hrepptu aftakabyl og komu ekki fram . Hafa þeir aldrei fundist . Tréð það hið stóra sem þeir voru að sækja fannst í Gljá ; aðeins vestanvert við miðja Heiðina . Það fylgdu ekki mikil höpp Hagastofu . Hún brann skömmu eftir að hún var byggð “ . ( Ari Ívarsson ; Árbók Barð ) . Geirlaug hrapar í Geirlaugarskriðum . Geirlaugarskriður eru utan við Völlur , sem er grasbali nokkur utan Stálfjalls ; neðan Ölduskarðs . Skriðurnar eru snarbrattar og viðsjárverðar yfirferðar . Geirlaugarskriður bera nafn af því að þar hrapaði kona með þessu nafni . Bjó hún á Völlum . En þannig segja munnmælin frá þessu slysi : Þegar búið var að Völlum var róið þaðan . Einu sinni sem oftar reri bóndinn . Meðan hann var á sjó brimaði , svo ólendandi var á Völlum . Þá ætlaði hann að ná lendingu í Skor , en á leiðinni lenti báturinn á blindskeri ( Bjarnaboða ) og hvolfdi . En Geirlaug var þá stödd í miðjum skriðum . Henni brá þá svo mikið að hún missti fótanna og hrapaði þar sem síðar heitir Heljargil “ ( Örn.skrá ; Ívar Ívarsson o.fl. ) . Sauðamaður hrapar í Ölduskarði . Skammt fyrir vestan Stál er graslendisblettur sem heitir Vellir . Þar voru búðir náumanna er surtarbrandur var numinn á styrjaldarárunum fyrri . Talið er að þar hafi forðum verið býli og heitið Vellir . Sér þar votta fyrir skálatóft og hringlagaðri tóft sem hefir að líkindum verið fjárborg . Hefur fé líklega aldrei verið hýst þar , heldur gefið á gadd í viðlögum , eins og víða átti sér stað við sjávarsíðu á fyrri öldum . Er veðursæld á hlíðunum og tekur sjaldan eða aldrei fyrir jörð ; horfa þær beint við suðri . Fjörubeit er þar einnig . Hætt er fé við að hrapa þar til bana er svellbólstra og harðfenni leggur . Hlíðar þessar fylgja nú Saurbæ . Er ekki ólíklegt að þar hafi verið hafðir sauðir þaðan og menn yfir til vöktunar um harðasta tímann að vetrum . Óvistlegt hefur þar verið og einmanalegt . Þegar svellbólstrar koma verður ekki farið eftir hlíðunum til fjársmölunar . Er þá farið uppi á fjallinu og svo niður eftir geil í klettunum . Heitir hún Ölduskarð og er þar oft harðfenni niður háa og bratta hlíðina . Ölduskarðið er upp af Völlunum . Á fyrri hluta 19. aldar hrapaði þar fjármaður frá Saurbæ er Jón hét og lamdist mjög . Hafði hann tvívegis leitað uppgöngu í Ölduskarði og höggvið spor í gaddinn , en hrapaði í bæði skiptin . Daginn eftir var hans leitað og fannst lifandi . Var honum með miklum erfiðismunum komið til bæja , en dó skömmu síðar . ( Pétur Jónsson frá Stökkum ; Barðstendingabók ) . Morðin á Sjöundá . Vorið 1802 gerðust válegir atburðir á Sjöundá , en þar var þá tvíbýli . Á öðrum bænum bjuggu Bjarni Bjarnason og Guðrún Egilsdóttir , en á hinum Jón Þorgrímsson og Steinunn Sveinsdóttir . Fljótlega eftir að hin síðarnefndu komu að Sjöndá hófst samdráttur Bjarna og Steinunnar , framhjá mökum sínum . 1. apríl þetta ár hvarf Jón , og sagði Bjarni að hann hefði ætlað inn í Skor að sækja hey sem þar var geymt . 5. júní sama ár andaðist Guðrún , en hún hafði áður kvartað um veikindi . Haustið eftir fannst lík Jóns rekið í Bjarnarnesi í Bæjarvaðli . Áverka á því töldu sumir vera af mannavöldum . Bjarni var handtekinn og hafður í haldi hjá sýslumanninum í Haga , en síðan voru þau Steinunn flutt að Sauðlauksdal til yfirheyrslu hjá sýslumannsfulltrúanum Guðmundi Scheving . Sækjandi að hálfu ákæruvaldsins var Einar Jónsson hreppstjóri í Kollsvík . Þarna játuðu þau Bjarni og Steinunn að hafa myrt maka sína . Meðal sumra í Rauðasandshreppi hefur þó löngum verið talið að játningin hafi verið fengin fram með vafasömum hætti ; einkanlega í tilviki Steinunnar . Þau voru bæði dæmd til lífláts . Steinunni skyldi drekkt , svo sem venja var í tilviki kvenna , en Bjarni skyldi klipinn með glóandi töngum , handarhöggvinn og síðan hálshöggvinn . Hálfu ári síðar ; 1803 , var dómurinn staðfestur í landsyfirrétti . Veturinn eftir er Bjarni var fangi í Haga og Steinunn vistuð þar á bæjum ól hún barn þeirra er skírt var Jón . Hann hlaut síðar viðurnefnið Sýslu-Jón , þar sem hreppum sýslunnar var sameiginlega falin forsjá hans . Bjarna tókst að sleppa úr fangavistinni í Haga ; komst út Siglunes - og Skorarhlíðar og leyndist stuttan tíma á Mábergi þar til hann náðist aftur ( sjá kaflann um útilegumenn ) . Bjarni og Steinunn voru síðan flutt í Tugthúsið í Reykjavík , sem nú er Stjórnarráðshúsið , en aftakan dróst þar sem hörgull var á böðlum . Haustið 1804 tókst Bjarna að brjótast út , en náðist uppi í Borgarfirði . Steinunn átti illa vist í fangelsinu , enda var fangavörðurinn alræmdur hrotti . Hún andaðist þar 31.08.1805 af óskýrðum orsökum . Eins og tíðkaðist um sakamenn var hún dysjuð utangarðs , og stóð dys hennar lengi á Skólavörðuholti . Það var ekki fyrr en í ársbyrjun 1915 að bein hennar fengu leg í kirkjugarðinum við Suðurgötu í Reykjavík . Stuttu eftir andlát Steinunnar var Bjarni sendur til Noregs og hálshöggvinn í Kristiansand 04.10.1805 . ( Myndin sýnir uppsetningu LR á Svartfugli 1986 ; byggt á samnefndri sögu Gunnars Gunnarssonar um Sjöundármálin ) . Kirkjuhvammur „ Steinn er fyrir framan Bjarnanestá og er nefndur Sjömannabani . Sagt er að veiðistöð hafi verið við Bjarnanes og mikið er af bátshrófum utan við nesið “ ( Örn.skrá Ívar Ívarsson ) . Stúlka hverfur í Kirkjuhvammi . Einhverju sinni bjuggu hjón ein nýgift í Kirkjuhvammi á Rauðasandi . Kvöld eitt í skammdeginu þurfti húsfreyja að fara út til að taka inn þvott . Bóndi vildi fara með henni en hún aftók það . Fór hún svo ein en bóndi var eftir í baðstofu . Eftir örlitla stund heyrir hann neyðaróp . Stekkur hann þá út til að vitja konunnar en hún var þá horfin og sást ekkert eftir af henni nema önnur höndin . Talið var að óvættur eða sjóskrímsli hefði tekið hana . Eftir atburð þennan kvað bóndi vísu þessa : „ Veslings Hvammurinn var mér kær / þá vífinu sinnti ég ungu , / en héðan af skal hann Harmabær / heita á mína tungu “ . ( Ingivaldur Nikulásson ; Vestfirskar sagnir ) . Borgulág nefnist laut hæst á Skersfjalli , í landi Kirkjuhvamms ; við veginn frá Rauðasandi að Hvalskeri . „ Sagnir herma að stúlka sem var á Lambavatni , en átti ungbarn í Sauðlauksdal , hafi fengið að færa barni sínu einhvern glaðning fyrir jól . Kom hún ekki fram , en um sumarið leysti snjóa ofan af líki hennar í Borgulág , sem kennd er við hana síðan “ ( Ari Ívarsson ; Árbók Barð ) . Eigi alllangt frá þessum stað gerðist annar harmleikur , er mæðgin urðu úti um miðja 19. öld . Þau voru að flytja sig frá Sjöundá að Sauðlauksdal . ( Sama heimild ) . Prestshella nefnist steinn nokkur , stuttu innanvið bæjarstæðið í Gröf . Segir sagan að séra Jón Ólafsson , sem prestur var í Sauðlauksdalsprestakalli 1974 - 1703 og sat á Lambavatni , hafi tvívegis lærbrotnað á þessum steini . Hellan er næstum þversum í gömlu hestagötunni ; rétt ofan við núverandi bílveg . ( Sigríður Guðbjartsdóttir ; munnleg frásögn ) . Prestur fýkur framaf Klifhyrnu . Klifhyrna nefnist hæsti hnjúkurinn ofanvið Naustabrekku ; en innan hennar lækkar Kerlingarhálsinn niður í Brekkudal . „ Talið er að séra Björn Bjarnason , prestur í Sauðlauksdal 1602 - 1625 , hafi hrapað til bana í Klifhyrnu árið 1625 . ( Íslenskar æviskrár ) . Nær hálfri öld síðar hrapaði annar Sauðlauksdalsprestur , séra Þorbjörn Einarsson , fram af brúninni á Kerlingahálsi og beið bana ( Íslenskar æviskrár ) . „ Þá hann reið yfir Kerlingarháls þar sem heitir Klifhyrna ; hvar gatan liggur eftir fjallsbrúninni , fleygði stórviðri honum af hestinum fram af fjallsbrúninni og niður fyrir hamrana ; hvar hann dó . Lík hans fannst og var jarðað í hempunni að Saurbæjarkirkju . Á það að hafa verið sama hempan sem kom að mestu ófúin upp úr garðinum er lík var grafið þar í tíð séra Björns Halldórssonar um 1754 - 60 “ . ( Rósinkrans Ívarsson ; Árbók Barð ) . Annar prestur hrapar af Klifhyrnu . Klifhyrnan reyndist fleiri prestum skæð , enda þurfu þeir iðulega að fara þar um í belgmiklum hempum sínum og misjöfnum veðrum ; þar sem vegurinn liggur frammi á tæpustu nibbum . „ Nær hálfri öld síðar hrapaði annar Sauðlauksdalsprestur , séra Þorbjörn Einarsson , fram af brúninni á Kerlingahálsi og beið bana “ ( Íslenskar æviskrár ) . Séra Þorbjörn Einarsson þjónaði Sauðlauksdal frá 1632 til 1673 . Kona hans var Helga Arngrímsdóttir ( hins lærða ) , sem áður var gift Birni Magnússyni ( hins prúða ) í Saurbæ . Sóknarbörnum þótti hann strangur kennimaður , en þætti honum skorta á kunnáttu þeirra í fræðum og sálmum lamdi hann þau gjarnan með pálmastiku ; jafnt eldri sem yngri . „ Árið 1673 var prestur sóttur snögglega til þjónustu í heimahúsum . Reið hann eldishesti mjög fjörmiklum og fékk fylgdarmaður ekki orðið honum samferða , því prestur reið svo mikið . Hrapaði þá hesturinn með prest úr mjög tæpri götu á Kerlingarhálsi og fengu hvorirtveggja bana . Fannst prestur þar fyrir neðan ; ekki mjög skaddaður þó flugið væri hátt , því mikill snjór var undir . Var hann jarðaður að Sauðlauksdal . Árið 1848 kom upp úr kirkjugarðinum ístruskjöldur allstór er gröf var tekin , og hugðu menn að það væri ístra úr séra Þorbirni “ . ( Rósinkrans Ívarsson ; Árbók Barð ) . Skýringar kunnu menn á slysinu eftirá : „ Tveir prestar fóru fram af Hyrnunum . Prestur var skömmu áður að húsvitja í Keflavík . Honum þótti eitt barnið kunna fræðin illa og sló til þess . Faðirinn sagði þá að hann skyldi ekki oft berja börn sín . Á Kifhyrnu á heimleiðinni kom vindkviða í hempu prests og feykti honum framaf “ . ( Jóna Ívarsdóttir ; frásögn á Ísmús ) . Ekki verður feigum forðað . Frá Naustabrekku er unnt að komast á brún Brekkudals með hesta um sneiðinga í brattri hlíð og einstigi í klettunum . Á 19. öld hafði bóndi í Gröf ráðið sig til vorróðra í Keflavík . Um veturinn dreymdi hann illa og taldi drauminn boða sér feigð . Fór hann því til Keflavíkur og sagði upp skiprúminu . En í bakaleiðinni lenti hann í snjóflóði í Brekkunni og slasaðist svo illa að það dró hann til dauða nokkru síðar . ( Ari Ívarsson ; Árbók Barð ) . Kerlingarháls er sagður taka nafn sitt af örlögum tveggja kvenna sem hér fóru um fyrir margt löngu , en þau urðu sem hér segir : Þegar kerlingarnar komu þar sem vegurinn er brattastur gekk sú er á eftir var í spor hinnar , sem á undan fór . Henni mislíkaði það og hafði orð um . En hin síðari breytti eigi til , enda var það ekki hægt nema með því að ganga fram af . Hinsvegar mega menn velta því fyrir sér hvernig sagan komst til skila , þar hvorug var til frásagnar . Franskir ( Frönskur / Franskar ) nefnast dysjar nokkurra franskra sjómanna af skútu sem þar strandaði . Sjá sjóslysasögu Rauðasandshrepps . Dysjarnar eru neðst í Hlunkurholtinu , á bökkum Árinnar í Keflavík ; utantil . Góðverk við Fátækrastein . Uppi við Látravatn er steinn sem heitir Fátækrasteinn . Sagan segir að hann dragi nafn af atburði sem átti sér stað í ótilgreindri fortíð . Það var að áliðnum vetri , og víða orðið þröngt í búi í sveitinni . Margir höfðu komið að Látrum og fengið úrlausn , en nú voru heimili víða komin að þrotum . Þá er það að maður kemur innan af Rauðasandi og biður Látrabónda ásjár . Hann átti ekki nema málungi matar og ekkert framundan nema vergangur allrar fjölskyldunnar , en börnin mörg og ung . Látrabóndi hlustar á raunatölur hans , en segist enga björg geta honum veitt . Fátæki bóndinn heldur því bónleiður í burtu . Látrabóndi er raunamæddur yfir því að geta ekki veitt þetta liðsinni og gengur sér til hugarhægðar út á Bjargtanga . Þegar hann kemur suðurundir Seljavíkina sér hann þar nýrekinn hval ; firnastóran . Hann hraðar sér nú heim og sendir mann ríðandi á eftir fátæklingnum . En hann þurfti ekki langt að fara , því þegar hann kemur uppundir Látravatn sér hann að maður liggur þar við stóran stein . Sendimaður hélt fyrst að maður þessi væri dáinn , en fór þó af baki og ávarpar hann . Þetta var þá fátæki bóndinn og hafði hann örmagnast þarna af þreytu og hungri . Sendimaður segir honum þá hvað í efni er og lætur hann fá hestinn niður að Látrum . Hvalurinn er síðan skorinn , og fékk hinn fátæki hestburð af honum með sér heim . Sagan segir að upp frá þessu hafi Látrabóndanum vegnað hverju árinu betur sem hann bjó ; enda lét hann aldrei fátækling synjandi frá sér fara upp frá þessu . ( Ásgeir Erlendsson ; Ljós við Látraröst ) . Dularfulla býlið Básar . Básar nefnast vogar neðst í Seljadal ; við rætur Brunnanúps , og grasbakkarnir ofan þeirra . Þar mótar fyrir tóftum . Sagt er að þar hafi staðið býlið Básar , sem eyðst hafi í svartadauða ( 1402 - 1404 ) . Sagt er að á hverjum jólum hafi horfið frá Básum ungur sveinn eða meystelpa , sem heilluð hafi verið í burtu . Upp undir Smáhömrum á að hafa fundist lindi eða föt af telpu einni er þannig hafði horfið frá Básum . ( Gísli Konráðsson ; Sóknarlýs . Vestfjarða ) . Kórbás nefnist einn básinn ; eins og kirkjukór í lögun . Harmsaga í Brúðgumaskarði . Þjóðleiðin um Víknafjall , frá Hænuvík , Kollsvík og Breiðuvík um Keflavík til Rauðasands , liggur um skarð milli Breiðavíkur og Keflavíkur sem nefnist Brúðgumaskarð . Nafngift þess vísar til raunalegra atburða fyrr á tíð : Meðan Kollsvíkingar áttu kirkjusókn að Saurbæ ; allt frá kristnitöku fram til 1824 , var þetta jafnframt kirkjuvegur Kollsvíkinga , auk mikillar umferðar vermanna og annarra . Brúðgumaskarð fékk það nafn á árunum kringum 1720 þegar Einar , ungur og efnilegur sonur Bjarna Jónssonar bónda og bátasmiðs í Kollsvík , var á leið til Saurbæjar ; þar sem hann hugðist kvænast heitmey sinni ; Guðrúnu Jónsdóttur frá Breiðuvík . Þau höfðu bundið fastmælum að hittast í skarðinu og það þeirra sem fyrr yrði á staðinn myndi bíða hins . Skarðið var eftir þetta nefnt Brúðgumaskarð , en ekki er vitað um fyrra heiti . ( VÖ ; skv munnlegum sögnum og Ábúendatali Trausta Ólafssonar ) . Um Brúðgumaskarð lá einnig leið prestanna úr Sauðlauksdal til þjónustu í Breiðuvíkurkirkju , en þeim ferðum fjölgaði stórum eftir 1824 , er Breiðuvíkurkirkja varð sóknarkirkja . Því lét séra Magnús Gíslason ryðja veginn frá Sauðlauksdal að Brúðgumaskarði , sem eftir það nefndist Prestavegur . ( Jóhann Skaptason ; Árbók F.Í ) . Tjónsvík nefnist vogur fremst undir Blakknum , Kollsvíkurmegin við Syðstu-Trumbu . Nafnið er ævagamalt og ber vitni um skipsskaða fyrr á tíð . Sá síðasti á þessum slóðum varð þegar enski togarinn Croupier strandaði á Blakknesboða 2. febrúar 1921 , en boðinn er um 200 metra framundan Blakknum . Útilokað reyndist að koma áhöfninni til bjargar og fórust allir ; 12 að tölu . Líkin rak upp í Tjónsvík , en aðstæður voru slíkar að þau urðu ekki sótt fyrr en voraði . Mannskaðinn í Kollsvík 1857 . Hinn 3. desember 1857 dundu þau ósköp yfir Kollsvíkurbæinn að bærinn sjálfur eyðilagðist að miklum hluta og tvær manneskjur létust , en aðrir slösuðust . Sturla Einarsson , sem ættaður var úr Kollsvík en bjó þá á Brekkuvelli , vann þá að smíðum í bænum og varð vitni að atburðum . Hann ritaði frásögn þá sem hér verður stuðst við í stórum dráttum : „ Ég var nýbyrjaður að smíða innanum stofuhús . Þetta var fyrir jólaföstu og heilan sólarhring áður hafði hlaðið niður fönn í blæjalogni svo ekki varð komist um fyrir djúpfenni , en nú var frost og kominn austnorðan garður . Að mér frátöldum voru átta manneskjur í baðstofunni en annað fólk í fjósi . Skyndilega heyrði ég skruðning yfir mér og þakið hrundi , en það var með hellurefti . Með guðs aðstoð gat ég brotist út um glufu á gaflinum . Þegar ég kom að bæjardyrunum var snjór í ganginum . Gömul kona heyrðist kalla , en hún hafði verið í búrinu að matbúa og var fost undir loftinu , en ekkert stóð uppi af baðstofunni . Kennari sem þar var hafði komist út og hjálpaði mér að ná gömlu konunni út . Vart sá handaskil fyrir veðurofsa og skafmold . Ófrísk húsfreyjan hafði setið á rúmi í baðstofu og tókst að bjarga henni ; barnið fæddist síðar heilbrigt . Mannfátt var tll björgunarstarfa því húsbóndinn var af bæ . Daginn eftir komu menn af nalægum bæjum til leitar . Þá fundust þrjú systkini , en eitt þeirra lést samdægurs . Enn vantaði þrennt ; tvö börn og eldri konu . Það fannst ekki fyrr en á sunnudag ; þremur sólarhringum eftir slysið . Börnin tvö ; tveggja ög sjö ára , fundust undir rúmi , neðst í brakinu . Þau voru ósködduð að því frátöldu að yngra barnið kól á einum fingri . Konan hafði hinsvegar þeyst frameftir göngunum og sýnilega kafnað strax . Eyðileggingin var mikil á bæjarhúsunum . Svo var krafturinn mikill að hey sem stóð við baðstofugaflinn var sem skorið í tvennt ofan miðju . Maður sem var á heimleið úr húsunum missti frá sér skóflu sem fannst svo 200 föðmum í burtu “ . ( Stytt frásögn Sturlu Einarssonar ) . Lengi hölluðust menn helst að því að skýstrokkur eða hvirfilbylur hefði verið þarna á ferðinni . Sumir tengdu þetta galdrasendingum : „ Allgott veður var í Kollsvík umræddan dag fyrir og eftir gerningaveður þetta , sem kennt var fítonsanda , einum eða fleirum , er sendur var bóndanum í Kollsvík frá manni , sem bóndi átti sökótt við . Hófust deilur þeirra út af aflabrögðum á vorvertíð umrætt ár og hótaði sá , er fyrir barði varð , að senda bónda sendingu , er jafnaði metin milli þeirra “ . ( Vestfirskar sagnir ) . Hinsvegar virðist nú full ljóst að um snjóflóð var að ræða , af þeirri gerð sem nefnd er kófhlaup . Aðstæður þær sem Einar lýsir samsvara kjöraðstæðum til þess . Þetta fékkst svo staðfest rétt fyrir árið 2000 , þegar Hilmar Össurarson bjó í Kollsvík . Þá kom svipað flóð niður úr Núpnum ; yfir gamla bæjarhólinn á sama stað og það sem hér var lýst . Sölmundur rauðhærði bjargast frá Fökkum . „ Landamerki Kollsvíkur og Hænuvíkur eru í Sölmundargjá . Sú nafngift er svo til komin : Sagt var að Frakkar sæktust eftir rauðhærðum strákum til beitu og borguðu vel fyrir . Þessi strákur átti að hafa sloppið frá Frökkum og komist í land og klifið upp gjána eða með henni , en þarna er á annað hundrað metra berg sem ótrúlegt er að nokkur hafi getað klifið “ ( grein í Sumarliða pósti , Ingvar Guðbjartsson ) . Reyndar eru skráð landamerki um Þyrsklingahrygg , nokkru utanvið Sölmundargjá , en stundum einnig sögð liggja um gjána ( VÖ ) . „ Sagt er að Sölmundargjá dragi nafn af að þangað hafi drengur sloppið sem Hollendingar hafi ætlað að nota í beitu . Drengurinn hefir því auðvitað verið rauðhærður og sambrýndur “ ( Örn.skrá ; Sigurbjörn Guðjónsson ) . Barist um Urðavöllinn . „ Upp undan Gjögrunum eru lautir sem ekki sést í neðan frá Gjögrum , og heitir það Bardagalágar . Þar segir sagan að þeir hafi barist eitt sinn ; Tungu - og Sellátranesbóndinn , og bardagaefnið Urðavellirnir “ ( Örn.skrá ; Kristján J. Kristjánsson ) . Milli Tungu í Örlygshöfn og Sellátraness er lítill foss undir skriðunum sem Mígandi heitir . Þar eru nú landamerki þessara jarða . Fyrrmeir voru landamerkin innantil við svonefndan Urðavöll , sem er svolítill grasbali sem liggur Tungumegin við fyrrnefndan foss , og átti Sellátranes allar nytjar af Urðavelli . Gísli Konráðsson segir svo frá í handriti sínu : „ Í fornöld er það talið , að þræta væri milli bændanna á Sellátranesi og Tungu í Örlygshöfn um landshluta þann er Urðarvöllur heitir , því báðir vildu eigna sjer völlinn . Sellátranesbóndinn ætlaði að veita aðför Tungubónda , en Tungubóndi fór heiman sama erindis . Hittust þeir þar undir fjallinu og slóst þar í bardaga og fjellu menn af hvorumtveggja og að lyktum bóndinn frá Sellátranesi . Voru þeir þar grafnir og sýndist af kumlum þeirra er mjög eru í jörðu sigin , að 4 hafi fallið . Heita þar síðan Bardagalágar , er þeir börðust . Síðan hefur Urðarvöllur fylgt Tungulandi , og hefur þetta verið í heiðni er þeir fengu ekki kirkjuleg , ef að nokkru er að marka sögn þessa “ . Munnmælin eru einnig til í annarri útgáfu : „ Tungubóndi taldi sig hafa eignarrétt á Vellinum og um það deildu þessir bændur . Fór svo að báðir söfnuðu liði og varð fundur þeirra við svonefndar Bardagalágar , sem liggja ofanvið Gjögra ; upp undir fjallshlíðinni . Þar er sléttur grasmelur fyrir neðan . Lágarnar eru tvær ; alldjúpar . Í þeim leyndi Tungubóndi helmingi liðs síns áður en fundurinn hófst . Í fyrstu veitti Nesbónda betur i viðureign þeirra , en þá lét Tungubóndi lið það er hann hafði leynt í lágunum sækja fram , og kom það Nebóndanum í opna skjöldu . Fóru svo leikar að þar féll Nesbóndi með hreysti . Ekki er þess getið hvað margir menn féllu af beggja liði , en tvö kuml sjást þarna greinilega í dag . Er annað þeirra stærra . Þau eru skammt hvort frá öðru ; utan og neðantil við Bardagalágarnar . Síðan hefur Urðavöllur legið undir Tungu . Er auðséð að þar hefur sá sterkari ráðið merkjum . ( Frásögn Þorvaldar Thoroddsen í Árbók Barð , eftir föður sínum Ólafi E. Thoroddsen í Vatnsdal ) . Sellátranes skiptist frá Hænuvík um árið 1600 samkvæmt Jarðabók ÁM / PV . Hnjótur „ Í Heiðardal , vestan eða sunnan Hnjótsár , eru Nautadalir . Þar er sérstakur stór steinn sem heitir Útburðarhóll “ ( Örn.skrá ; Ólafur Magnússon ) . Dauði séra Jóns á Krossholti . Krossholt eða Krossi nefnist smágrjóthryggur með mörgum vörðum á milli Aurholtslauta og Krossalauta ( á Hnjótsheiði ) . „ Þar átti prestur ( séra Jón Ólafsson ) að hafa orðið bráðkvaddur á leið frá Sauðlauksdal út í Breiðuvík ( eða frá Hnjóti að Lambavatni , þar sem hann bjó . “ ( Örn.skrá ; Ólafía Magnúsdóttir ) . Jón var prestur við Saurbæjarkirkju og bjó fyrst á Melanesi en lengst af á Lambavatni , eða frá 1679 til 1703 . Í kaflanum hér á undan , um tröll , er sagt frá kynnum hans við skessuna í Síðaskeggi . Frá dauða Jóns árið 1703 segir svo í Breiðfiskum sögnum : „ Hann var á ferð út í Örlygshöfn og kom síðla dags ölvaður að Hnjóti . Hneig séra Jón þá af hestinum og var þegar örendur . Trékross var reistur þar sem prestur andaðist og heitir síðan Krossholt “ ( eftir handriti Gísla Konráðssonar ) . Séra Jón var merkur fræðimaður og sískrifandi . Fyrst að loknu námi var hann 7 ár handritari á Skarði , hjá Eggert sýslumanni sem kostaði hann til náms . Eftir hann liggja milar ættartölubækur um Vestfirðinga ; nýlega fundnar í Danmörku . Einnig ævisögu Jóns Indíafara . Þá var hann einnig gott ljóðskáld . Aldrei sat hann kirkjustaðina , en bjó á Melanesi og Lambavatni og átti hlut í báðum jörðunum . Greinilega hefur Guðrún Eggertsdóttir ekki kært sig um að hann þrengdi að sér í Saurbæ , en leigði honum þessar jarðir sínar . Drykkjumaður þótti hann nokkur , eins og fram kemur í þessari frásögn . ( Ari Ívarsson og Rósinkrans Ívarsson ; Árbók Barð ) . Des á Hafnarmúla . „ Uppi á Múlanum eru gamlar rústir sem nefnast Des “ ( Örn.skrá ; Ólafur E. Thoroddsen ) . „ Hér er um hjalla að ræða ; það gæti hafa verið hlaðin þarna varða fyrr á öldum sem nú er hrunin og mosagróin . Þjóðsagan um að þarna sé heygður landnámsmaður fær vart staðist . Desin á Hafnarmúla er notuð sem fiskimið úti í Patreksfjarðarflóa ; þá er miðað við þegar Desin sést fram undan Neshyrnu . Ennfremur er Desin sprökumið í firðinum innan við Vatnsdal . Örnefnið er ýmist kallað Desin eða Dysin “ ( Örn.skrá ; Bragi Ó. Thoroddsen ) . Athyglisvert er að bæði fremst á Hafnarmúla og fremst á Blakknesi eru ævafornar hleðslur sem vitna um dysjar ; Kollsleiði á Blakk og Des / Dys á Hafnarmúla . Fjöllin eru helstu kennileiti þar sem fyrstu landnámsmenn svæðisins bar að landi ; Koll í Kollsvík og Örlyg í Örlygshöfn . Vel er þess virði að íhuga tengslin þarna á milli . Báðir voru þeir keltnesk-kristnir trúboðar , en í þeirri trú er mikið lagt upp úr virðingu fyrir náttúrunni og jafnvel helgi náttúrufyrirbæra . Voru Blakkurinn og Hafnarmúlinn e.t.v. álitnir helgir staðir og á þeim reist þessi mannvirki sem ölturu ? Sé hér um yngri mannvirki að ræða er rétt að íhuga annan möguleika : Magnús sýslumaður prúði kvað upp sinn fræga vopnadóm á þingi í Tungu , Örlygshöfn 12. oktober 1581 þar sem bændur voru skyldaðir til landvarna . Einn liður í því var að hafa ávallt tilbúinn bálköst á hæstu hæðum , sem sjást langt að ; til að með stuttum fyrirvara mætti láta boð berast um árás sjóræningja . Bæði frá Blakknesnibbu og Múlanibbu sést vítt og langt . Á vindasömum nibbum þarf að hlaða steingarða til skjóls , og kann að vera að hér sé um slík mannvirki að ræða . Aldursgreina þyrfti jurtaleifar undir neðstu steinum til að komast nærri hinu sanna í þessum efnum ( VÖ ) . Saklaus hálshöggvinn í Vatnsdal . „ Þar sem bærinn stóð , þó heldur utar , er Björnsflöt . Í henni er Björnslág . Þar var saklaus maður hálshöggvinn , og er því ekki hægt að fylla hana “ ( Örn.skrá ; Ólafur E. Thoroddsen ) . „ Sagnir af atburðum á Björnsflöt eru mjög þjóðsagnakenndar og óljósar . Ég efast um að þær byggist á skráðum heimildum “ ( Örn.skrá ; Bragi Ó. Thoroddsen ) . „ Þar sem gamli bærinn stóð ; þó heldur utar , er Björnsflöt . Þar var saklaus maður hálshöggvinn og er því ekki hægt að fylla hana “ . ( Örn.skrá ; Bragi Ó. Thoroddsen ) . Sauðlauksdalur „ Imbublettur heitir dálítið hvolf inn í vestari bakka Bæjargilsins ( ofan bæjar í Sauðlauksdal ) ; beint á móti Ennunum ofan við Brystið . Neðan við Imbublettinn , í sjálfu Bæjargilinu , er Imbuklettur . Inn í vestari enda hans er klettaskora . Í botni þessarar klettaskoru of umhverfis hana er mjög grasgefið . Þessa grastoppa má aldrei slá . Fylgir því búfjármissir ; kýr ; hesrur eða 10 ær . Þessi blettur er nefndur Imbuleiði . ( Ýmsir tala um Imbrublett , sem er sjálfsagt afbökun ) . Allt fram til loka 18. aldar var í Sauðlauksdal þingstaður sveitarinnar og er því hætt við að þar hafi farið fram aftökur , eins og nafn Gálgasteinanna ber vitni um . Konur voru yfirleitt ekki líflátnar öðruvísi en þær væru brenndar eða þeim drekkt eða hvoru tveggja ef sakir voru stórar . Þarna við Imbruklettinn var tilvalinn staður til beggja athafna í gilinu . Imbublettur er kenndur við sakakonu er þar hefur borið beinin . Eldri maður ; Guðmundur Bjarnason , gat um krossmark á þessum stað . Í dag hefur nafnið færst á alla brekkuna ; upp að brún . Kinnin á móti Bæjarklettunum er kölluð Imbublettur . Um Imbublett í þeirri merkingu var oft farið þgar halda átti með hesta út í sveit og vitað var að Vatnsdalsskriður og Hafnarmúli voru illfærir vegir . Eins var þarna , út höggin , oft snjólétt leið út á Presthjalla ; alla leið til Breiðavíkur eða annarra Útvíkna “ ( Örn.skrá ; Búi Þorvaldsson ) . Við þessa frásögn er það að athuga að þingstaður Rauðasandshrepps var í Tungu frá fornu fari og allt fram á 20. öld . ( Sumar heimildir segja hann þó hafa verið í Sauðlauksdal um tíma ) . Þetta þarf þó ekki að rýra gildi sögunnar , því vel má vera að sakakona hafi verið dæmd til dauða á þingi í Tungu en aftakan hafi farið fram nærri kirkjustaðnum , undir handarjaðri prests ( VÖ ) . „ Arnarvörður heita krossvörður á vatnaskilum milli Sauðlauksdals og Keflavíkur . Slíkar vörður voru oft reistar þar sem slys urðu á mönnum … Sumarliði Bjarnason ( sem var bóndi í Keflavík um 1910 ) sagði mér svo frá : Örn var eldri maður er var að sækja vermenn í Útvíkur . Hvaðan hann var mundi hann ekki ; nema hann var utansveitarmaður . Það óhapp skeði að bilaði binding á bagga eins af hestunum . Örn var burðarmaður . Gerði hann að því er aflaga fór ; snaraði honum síðan á klakkinn og héldu menn þá til hesta sinna . En Örn hneig í sama augnabliki dauður niður í götuna , þar sem nú eru vörðurnar “ ( Örn.skrá ; Búi Þorvaldsson ) . „ Jónsvarða heitir varða og áningarstaður á Dalsfjalli , beint niður af Draugagilinu fyrir neðan Steinbrekkurnar ; undir Grænafellshorninu . Sami staður er líka nefndur Jón Þorvarðarson . Átti nafnið að vera tengt við þann geymna prest Jón Þorvarðarson , er lét ríða á móti sér ölföng er hann kom úr tíðaferðum . Hér átti hann að hafa geymt ölföng af og til . Jón neytti ekki víns fyrr en að lokinni reisu , þegar sýnt þótti að hann kæmist sjálfbjarga heim . Önnur sögn er að hér hafi látist maður með þessu nafni af slysförum . Ég hef hvergi getað fundið mann með þessu nafni í skrám yfir presta í Rauðasandshreppi , en þarna er tilvalinn áfangastaður , því varla er um bæði gras og vatn að ræða á sama stað við veginn fyrr en vestur undir Bjarngötudal , vestast í Mjósundum “ ( Örn.skrá ; Búi Þorvaldsson ) . Spurning er hvort síðari sagan ; um andlát prests á þessum slóðum , sé ekki ruglingur við söguna af dauða séra Jóns Ólafssonar á Krossa ; sjá hér annarsstaðar undir Hnjóti ( VÖ ) . Morð Ásbjarnar . Önundur hjet maður einn , einhleypur úr Strandasýslu , ekki all lítill fyrir sjer . Hljóp hann vestur um fjörðu , en kom niður á Geirseyri . Þar bjó sá maður er Þorgeir hét Helgason og kallaður gamli . Vel var hann fjáreigandi , en kallaður ódæll og íllur viðskiftis . Maður hjet Ásbjörn , Þórðarson og bjó í Raknadal , fátækur ómagamaður . Það hafði orðið um haustið , að Þorgeir á Geirseyri vantaði dilká af Raknadalshlíð er hann kvað stolna frá sjer , og víst mundi Ásbjörn henni stolið hafa . Kallaði Þorgeir slíka menn ílla örugga í nágrenninu , en aðrir kölluðu það lygar hans að ána vantaði . Það var siður Einars Bjarnasonar , bónda á Vatneyri , að gefa Ásbirni frænda sínum matarbyrði fyrir hverja hátíð , og bar Ásbjörn jafnan byrðar þær undir fötlum , sem kallað er . Var Ásbjörn og gildur maður fyrir sjer . Var það nú fyrir jólin 1757 , að Ásbjörn gekk til Vatneyrar , og gaf Einar honum byrðina , sem vant var . Gekk Ásbjörn síðan heimleiðis á Þorláksmessu og fór neðan túngarðs á Geirseyri . Þeir Þorgeir og Önundur , voru úti staddir . Griðkonur tvær þvoðu í ánni og heyrðu þær Þorgeir segja við Önund : „ Taktu stóra stafinn og gakktu gressilega “ . En áður ræddust þeir við hljótt . Við það hvarf Önundur af bænum . En það var snemma á aðfangadaginn , að tveir menn fundu Ásbjörn myrtann undir fatlabagganum á Raknadalshlíð , með 18 stingjum . Davíð sýslumaður tók upp mál þetta og prófaði með mikilli athygli , á mörgum þingum . Hann lét og hengja lík Ásbjarnar upp yfir kirkjudyrum í Sauðlauksdal og ljet alla karlmenn og konur undir ganga úr Patreksfirði og víðar og svo þá menn er líkið fundu , en ekki fannst vegandinn . Hafði og Önundur hlaupið norður á Strandir og varð því aldrei stefndur til þinga þessara , því síður að hann gengi undir líkið , ef að marki hefði verið . Það er sagt , að ær sú er Þorgeiri hvarf finndist á Skápadalsfjalli , en þar hafði Þorgeir áður búið . Einnig var sagt að afar mjög sækti svipur Ásbjarnar að Ögmundi , áður en hann fengi af þeim manni er Jón „ glói “ var kallaður , að vísa aðsókn þeirri vestur aftur . Aðsóknin náði lítt til Þorgeirs , sem lést stuttu síðar , en talið var að hún hafi bitnað á syni Þorgeirs er Torfi hét . Hann lenti í sauðaþjófnaðarmáli og var hýddur . Sonur Torfa hét Þorgeir í höfuð afa sínum , en sú varð endalykt hans að hann reif hrís á Raknadalshlíð og hrökk aftur á bak er hann kippti upp hríslunni . Í því kom steinn úr brekkunni fyrir ofan og rotaði hann til bana . Var þetta kennt fylgju þeirra feðga , því jafnan sýndist Ásbjörn fylgja þeim með fatlabaggann á baki . ( Eftir handritum Gísla Konráðssonar ) Síðasta drekkingin . Sumarið 1755 er talið að konu hafi síðast verið drekkt í hegningarskyni hérlendis . Maður nokkur ; Sigurður elli að nafni , bjó á Geirseyri á fyrri hluta 18. aldar . Hann var norðlenskur að ætt , en Helga kona hans var dóttir Jóns Jónssonar í Hænuvík ; eins hinna kunnu Sellátrabræðra ; bróðurdóttir Halldórs á Láganúpi og Bjarna í Kollsvík . Sigurður elli var talinn harðgert hraustmenni og peningamaður mikill . Er hann giftist Helgu var hún ólétt eftir Gunnar nokkurn , er átti heima á Barðaströnd . Sigurður gekkst samt við barninu , sem skírt var Einar , og aðra tvo syni eignuðust þau Helga saman . Helga féll frá , og fékk Sigurður þá fyrir ráðskonu Guðrúnu nokkra Valdadóttur . Hún hafði áður eignast barn með fyrrnefndum Einari sem skráður hafði verið sonur Sigurðar . Svo fór að Guðrún eignaðist annað barn og var Sigurður faðir þess . Með því höfðu þau gerst brotleg við ákvæði Stóradóms , sem lagði blátt bann við því að maður eignaðist barn með barnsmóður sonar síns . Hér hefndist Sigurði fyrir að hafa ranglega feðrað Einar . Sigurður leitaði til Gunnars Barðstrendings , sem þverneitaði að gangast við Einari ; jafnvel þó fé væri í boði . Sigurður fékk þá Þórð nokkurn til að játa á sig faðerni Einars , og greiddi honum fyrir sem nam hálfum sjóvettlingi af peningum . En fyrir dómi treysti Þórður sér ekki til að standa við gerða samninga . Ólafur Árnason sýslumaður í Haga dæmdi þau þá bæði til dauða ; Sigurð ella og Guðrúnu Valdadóttur . Samkvæmt hefðinni skyldi Sigurður hálshöggvinn en Guðrúnu drekkt . Hafa má í huga að ritari Ólafs sýslumanns á þessum tíma var Björn Halldórsson í Sauðlauksdal , áður en hann tók prestsvígslu 1749 . Hvorki Sigurður né Guðrún mætti þó til Alþingis sumarið 1753 , og var borið við lasleika . Davíð Scheving Hansson hafði þá tekið við sýslumannsembættinu og reyndi allt hvað hann gat til að leita þeim náðunar . Kóngur synjaði um alla náðun . Sagt er að hann hafi sent sýslumanni pakka með konunglegu innsigli og að upp úr honum hafi komið hvít skyrta með rauðum kraga . Þóttist sýslumaður þá vita hvers hann mætti vænta ef aftökunum væri frestað . Sigurður elli var hálshöggvinn á Hólavelli í Haga á Barðaströnd 1755 . Böðullinn hét Bjarni og ætlaði hann að rífa af gyllta silfurhnappa er Sigurður bar á skyrtu sinni . Sigurður elli sló hann þá kinnhest og mælti : „ Ekki átt þú , þrællinn þinn , neitt af þeim . Skulu þeir fylgja mér í jörðina “ . Bjóst Sigurður harðmannlega við dauða sínum og bað sýslumann að láta grafa sig þar sem mættist vígð mold og óvígð en bannað var að jarða lík sakamanna , er dæmdir höfðu verið til dauða , í vígðri mold . Áður en Sigurður elli lagðist á höggstokkinn bað hann fyrir sérstaka kveðju til Gunnars Barðstrendings sem áður var nefndur . Þegar Gunnari barst kveðjan veiktist hann , lá skamma hríð og andaðist síðan . Guðrúnu Valdadóttur var drekkt í Mikladalsá , innantil á Geirseyri . Kvöldið áður en líflát hennar skyldi fara fram saumaði hún sjálf poka þann eða sekk , er henni skyldi drekkt í að morgni – og vissi sjálf til hvers hann var ætlaður . Var hún hin rólegasta og sagði við sóknarprest sinn , séra Björn Halldórsson í Sauðlauksdal , að ekki þyrfti hún huggunarorð mannanna , því að hún væri viss um sáluhjálp sína . Morguninn eftir reið flokkur manna með Guðrúnu inn á Mikladal og skyldi henni drekkt í hyl einum þar í ánni . Hún byrjaði á versinu : „ Ó , vei þeim , sem að órétt lög ” , og söng svo sálminn á enda . Fannst öllum mjög til um söng Guðrúnar og þótti þeim hún aldrei jafnfagurt sungið hafa . Þegar á aftökustaðinn kom var Guðrúnu drekkt og er mælt að Bjarni böðull yrði tvisvar að bæta grjóti í pokann svo að hún gæti sokkið og að lokum hélt hann henni niðri með broddstaf sínum uns yfir lauk . Var hún síðan dysjuð á holti einu þar við veginn . Þetta er talin síðasta drekking hérlendis . þessari frásögn voru Sigurður og Guðrún líflátin saklaus , þar sem Sigurður var ekki blóðfaðir Einars . ( Helstu heimildir eru frásagnir Gísla Konráðssonar og Ingivaldar Nikulássonar ) . Á myndinni er Mikladalsá , þó líklega ekki drekkingarhylurinn .