Ráðherraafmæli - skýrari valdmörk - gildi EES-samningsins 23. apríl 2001 eru sex ár liðin frá því að ég varð menntamálaráðherra . Tíminn síðan hefur verið mjög viðburðaríkur , eins og lesendur vefsíðu minnar geta kynnt sér , því að á henni er að finna dagbók yfir þá atburði , sem ég hef talið eiga erindi til lesenda síðunnar . Er rétt að geta þess , að ég hef fylgt þeirri reglu að segja aðeins frá þeim atburðum í dagbókinni , sem eru opinberir með einum eða öðrum hætti . Ég get þó almennt hvorki um fundi segi ég frá heimsóknum fólks til mín í ráðuneytið eða öðrum persónulegri ríkisstjórnarinnar né setu mína á fundum á alþingi . Því síður þáttum . Í pistlum mínum á síðunni hef ég sagt frá mönnum og málefnum og drepið á það , sem mér þykir mestu skipta hverju sinni . Slíkt yfirlit yfir störf ráðherra í sex ár er líklega sjaldgæft og kannski einsdæmi á netinu , hitt er auðvitað algengt að menn gefi út dagbækur sínar eftir starfslok og þá eru þeir oft persónulegri í frásögnum en ég hef kosið að vera hér á síðunni . Ég ætla ekki á þessari stundu að leggja neitt mat á einstaka atburði á síðustu sex árum , þarf nokkra fjarlægð frá embætti sem þessu , svo að af nokkru viti sé unnt að vega og meta reynsluna , sem það veitir , og flokka atburði í huga sér . Menn tileinka sér starfshætti , sem þeim finnst duga sér best , og vissulega er hætta á því , að þeir festist í ákveðnu fari og þess vegna er ekki markmið í sjálfu sér að sitja sem lengst í embættum , þar sem hæfileg endurnýjun á að tryggja , að hlutir séu ávallt á hæfilegri hreyfingu . Með því að fá tækifæri til að gegna embætti ráðherra í þetta langan tíma tekst oft að ýta málum af stað og ljúka öðrum , sem sitja á hakanum , ef ófriður og upplausn ríkja á stjórnmálavettvangi . Vissulega skiptir miklu , að stjórnmálaflokkar og fulltrúar þeirra hafi skynsamlega stefnu við úrlausn einstakra viðfangsefna , hitt er þó ekki síður mikilvægt , að kjósendur veiti þeim nægan stuðning til að þeir geti sinnt störfum sínum , án þess að vera stöðugt í vafa um umboð kjósenda og meirihluta á þingi . Undir forystu Davíðs Oddssonar hefur Sjálfstæðisflokkurinn hlotið ótvírætt traust og gott fylgi til að vera þungamiðja í landstjórninni í einn áratug . Án tillits til þess mælikvarða , sem menn nota , hljóta þeir að komast að þeirri niðurstöðu , að þetta traust þjóðarinnar til flokksins hafi skilað henni góðum árangri . Hvert sem litið er segir stjórnmálasagan okkur , að góðar stjórnmálastefnur þurfa öfluga forystumenn til að þær fái notið sín . Án þess að eiga farsælan og vinsælan leiðtoga er til lítils fyrir stjórnmálaflokk að höfða til almennings , hvað sem stefnu hans líður . Mér þótti einkennilega að orði komist hjá Óðni Jónssyni , fréttamanni hljóðvarps ríkisins , þegar hann sagði í pistli um nýleg ráðherraskipti , að þeir , sem hefðu horfið til annarra starfa úr ríkisstjórnum undanfarin ár , hefðu ekki nennt að gegna ráðherrastörfum áfram . Þetta er ekki spurning um að nenna einu eða öðru heldur að vera til þess búinn að verja öllum kröftum sínum og tíma í þágu opinberra verkefna , sem eru stöðugt undir smásjá stjórnmálaandstæðinga , fjölmiðla og almennings . Við , sem nú sitjum í ríkisstjórn fyrir Sjálfstæðisflokkinn , vorum öll nema einn fyrst kjörin á þing vorið 1991 . Við höfum gengið í gegnum þrennar kosningar og komið vel frá þeim öllum , en á hinn bóginn er ekki unnt að halda því fram , að við höfum í ljósi þingsögunnar setið lengi á þingi . Í þingflokki sjálfstæðismanna eru raunar aðeins þrír þingmenn , sem eiga lengri þingsetu en 10 ár , það eru þeir Árni Johnsen , Geir H. Haarde og Halldór Blöndal og vísa ég þá ekki til þeirra , sem höfðu öðru hverju setið sem varaþingmenn fyrir 1991 . Nokkurrar tvöfeldni gætir í umræðum manna um völd og áhrif ráðherra . Annars vegar er látið eins og þeir séu að skipta sér af alltof miklu og vilji auka miðstýringu á öllum sviðum og hins vegar er kallað til þeirra og þess krafist , að þeir hafi skoðanir á stóru sem smáu og jafnvel afskipti . Á undanförnum tíu árum hefur valdsvið ráðherra verið skilgreint með skýrari hætti en áður með löggjöf um ýmis efni , sem snerta störf þeirra og framkvæmdavaldsins almennt . Mannréttindasáttmáli Evrópu hefur verið lögfestur og mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar breytt , sett hafa verið lög um stjórnsýslu og upplýsingaskyldu stjórnvalda , umboðsmaður alþingis hefur eflst , umboðsmaður barna er kominn til sögunnar og lagaákvæði um eftirlit með því að samkeppni sé í heiðri höfð hafa verið styrkt . Þá hefur innra starf framkvæmdavaldsins breyst mikið með nýrri löggjöf um starfsmenn ríkisins og fjárreiður þess . Á þeim sex árum , sem ég hef gegnt embætti menntamálaráðherra , hefur verulegt vald verið flutt frá ráðherranum og ráðuneyti hans . Fyrst ber að nefna flutning grunnskólans til sveitarfélaganna . Þar með fluttist allt mannahald vegna þeirra frá ríkinu . Þá eru framhaldsskólakennarar ekki lengur ráðnir til starfa að tilstuðlan ráðuneytisins og ekki heldur prófessorar eða aðrir starfsmenn háskóla . Menntamálaráðherra skipar aðeins skólameistara framhaldsskóla og rektora háskóla , en við val á háskólarektorum eru hendur ráðherra bundnar af niðurstöðu innan háskólanna . Starfsmenn menningarstofnana fyrir utan forstöðumenn eru ráðnir af stjórnendum þeirra . Á herðum ráðherra hvílir að skipa meirihluta manna í skólanefndir framhaldsskólanna og fulltrúa í háskólaráð auk þess stjórnarmenn í ýmsar stofnanir . Sumir litu þannig á að valdið til að skipa meirihluta skólenefnda mundi leiða til þess , að þær yrðu fremur málsvarar menntamálaráðherra en einstakra skóla . Reynslan sýnir hið gagnstæða . Oft er sagt , að vald til að setja reglur jafngildi íþyngjandi miðstjórnarvaldi . Þetta er mikill misskilningur . Skyldan til að setja reglur krefst þess af stjórnvaldi , að það skilgreini verklag og valdsvið með lögmætum hætti . Misbeiting valds byggist oft á geðþótta í skjóli þess , að engar leikreglur gildi . Reglur eru nauðsynlegar til að menn viti um stöðu sína og geti tekið ákvarðanir í samræmi við það . Umboðsmaður alþingis hvatti til dæmis til þess að sett yrðu stjórnsýslulög , svo að auðveldara væri að taka á málum almennings gagnvart stjórnvöldum . Með útfærslu á reiknireglum í fjárhagslegum samskiptum ráðuneyta við stofnanir sínar er verið skapa nauðsynlegt svigrúm við fjárhagslega stjórn , en ríkisendurskoðun segir menntamálaráðuneytið vera í fararbroddi meðal ráðuneyta á þessu sviði . Það er ekki nóg að skilgreina ábyrgðina með skýrum hætti á pappírnum heldur verður að virða hana í reynd . Þetta hef ég leitast við að gera og stundum sætt ámæli fyrir að blanda mér ekki í mál , sem ég tel ekki á valdi menntamálaráðherra að leysa , þótt málaflokkurinn sem slíkur lúti undir hann samkvæmt skilgreiningu . Á þessum sex árum hefur alþjóðasamstarf aukist á öllum sviðum , en ég verð ekki var við , að Ísland sé nokkurs staðar að einangrast , þótt við séum utan Evrópusambandsins ( ESB ) . Við gerðum samning við ESB um evrópska efnahagssvæðið og hann stendur fyrir sínu um þau efni , sem hann gildir . Er furðulegt að heyra , að þessi samningur hafi verið hugsaður sem einhver biðleikur eða aðlögunarsamningur að ESB-aðild . Svo var aldrei , þvert á móti var það sagt við EFTA-ríkin , að þau ættu tvo kosti , að gera EES-samninginn eða ganga í ESB . Hlutlausu ríkin , Austurríki , Finnland og Svíþjóð vildu gera EES-samninginn , á meðan þau töldu aðild að ESB ögrun við Sovétríkin . Eftir að Sovétríkin hurfu úr sögunni , ákváðu þessi ríki að gerast aðilar að ESB . Þau litu aldrei á EES-samninginn sem neinn biðleik – væri hann það , ætti að bjóða ríkjunum , sem nú æskja aðildar að ESB að gerast EES-ríki til að búa sig undir aðildina , það er hins vegar ekki gert , því að aðild að EES er varanleg og EES-svæðið stækkar sjálfkrafa með stækkun ESB . Dæma má styrk málstaðar eftir þeim rökum , sem talsmenn hans nota til að afla sér fylgis . Vopnaburður málsvara ESB-aðildar ber þess ekki merki , að málstaður þeirra sé góður . Oft forðast þeir beinlínis að segja frá hlutum eins og þeir eru , þeim er einnig gjarnt að líta á litla atburði í smásjá og telja þá miklu stærri en þeir eru í réttu samhengi við annað . Ekki er til dæmis trúverðugt að gera lítið úr yfirlýsingum Frakklandsforseta og forseta framkvæmdastjórnar ESB um gildi EES-samningsins í samtölum þeirra við Davíð Oddsson en láta eins og ágreiningur um setu í sérfræðinganefnd í tengslum við EES-samstarfið stofni því öllu í voða ! Þeir , sem þannig tala , komast aldrei á leiðarenda , því að athyglin er öll bundin við villuljós .