Algengustu einkenni hæðarlungnabjúgs eru mæði og þróttleysi en helstu einkenni hæðarheilabjúgs eru jafnvægistruflanir auk þess sem ruglástand getur þróast og meðvitundarskerðing átt sér stað . Háfjallaveiki er áfram notuð sem þýðing á sjúkdómsheitinu acute mountain sickness og hæðarveiki á high altitude illness . Þessi viðbrögð líkamans duga þó ekki alltaf til eða geta orðið of kröftug og hvort tveggja getur valdið hæðarveiki ( high altitude illness ) . 5 - 9 Fyrst er fjallað um eðlilega hæðaraðlögun og lífeðlisfræði hennar en síðan greint frá birtingarmyndum og meinlífeðlisfræði þeirra sjúkdóma sem geta gert vart við sig í mikilli hæð . 10 Sjúkdómurinn leiðir til aukins fjölda rauðkorna í blóði og lungnaháþrýstings sem getur leitt til hægri hjartabilunar . Til að nýta sem best það súrefni sem er í boði setur líkaminn af stað hæðaraðlögun ( acclimatization ) . 12 Þetta er flókið lífeðlisfræðilegt ferli og getur tekið vikur og mánuði að ná fullri verkun . Oföndunar verður oftast vart með dofa í fingrum og í kringum munn . 15 Algengt er að mæði komi fram við minni áreynslu en áður , en öndunarrýmd skerðist vegna minni styrks innöndunarvöðva . Á móti kemur að mótstaða í öndunarvegum minnkar við lægri loftþrýsting en auk þess veldur hærri blóðþrýstingur í lungnablóðrás því að blóð þrýstist lengra út í lungnavef sem nýtist þannig betur til loftskipta . 5,9 Nýru auka einnig framleiðslu sína á rauðkornavaka ( erythropoietin ) sem hvetur nýmyndun á rauðum blóðkornum í merg og nær hún hámarki eftir tvær til þrjár vikur í hæð yfir 2500 m . Magn blóðrauða eykst og þar með getan til að flytja súrefni , en seigja blóðsins eykst einnig . 18 Við það eykst blóðflæði og framboð súrefnis til vefja . Loks breytast efnaskipti í hvatberum til að tryggja sem besta nýtingu á súrefni í vefjum . 22 Að auki er til staðar eitt eða fleiri af eftirtöldum einkennum : óþægindi frá meltingarvegi ( lystarleysi , ógleði eða uppköst ) , sundl , þrekleysi og þreyta . Háfjallaveiki er algengt vandamál . Rannsóknir tengdar ferðamönnum í Klettafjöllum N-Ameríku hafa sýnt að 22% ferðamanna sem náðu 2500 - 2900 metra hæð fundu fyrir einkennum og var tíðnin 42% þegar komið var yfir 3000 m hæð . 23 Svipuðum niðurstöðum hefur verið lýst hjá göngufólki í Ölpunum og Nepal , eða 10 - 40% þeirra sem náðu 3000 m og 40 - 60% hjá þeim sem komust upp í 4000 - 5000 m. 24,25 Háfjallaveiki verður ekki vart undir 2500 metra hæð 5 og því gætir hennar ekki hjá heilbrigðu fólki á íslenskum fjöllum ( mynd 5 ) . 27 Hæðarlungnabjúgur er það form hæðarveiki sem talið er að dragi flesta til dauða . 28 Hann kemur helst fram á fyrstu tveimur til fjórum dögunum eftir að komið er í 2500 til 3500 metra hæð . 12 Mikilvægt er að hafa í huga að einkenni hæðarveiki , eins og ógleði og höfuðverkur , koma aðeins fram í um helmingi tilfella í aðdraganda hæðarlungnabjúgs og hjálpa því lítið við aðgreiningu lungnabjúgs og loftvegasýkinga . 29 Hæðarheilabjúgur Hæðarheilabjúgur er lífshættulegt form hæðarveiki sem tengist breyttu vökvajafnvægi í smærri æðum heila þegar komið er yfir 2500 til 3000 metra hæð . 17,30 Fyrst verður vart óstöðugleika við gang en við lengra genginn heilabjúg sést slingur ( ataxia ) og jafnvægisleysi sem síðan getur þróast hratt í sljóleika og skerta áttun á stað og stund . Einkenni eru þó yfirleitt meiri hafi lungna - og heilabjúgur þróast samhliða . 9 Er talið að ýmsir þættir geti þar komið við sögu , eins og skert öndunarstýring ( ventilatory drive ) við lágum súrefnisþrýstingi , skert loftskipti í lungnablöðrum vegna bjúgs í millifrumuvef , óeðlileg vökvasöfnun í líkamanum og aukin efnaskipti í vefjum . 28,32 Hæðarlungnabjúgur Hjá þeim sem fá hæðarlungnabjúg er talið að súrefnisskortur valdi staðbundnum lungnaháþrýstingi sem getur hjá næmum einstaklingum valdið auknu blóðflæði til annarra svæða lungans , háræðaleka og lungnabjúg . 27,33 Ekki er vitað hvað kemur af stað þessum staðbundna lungnaháþrýstingi en bólga í æðaveggnum , aukin virkni sympatíska taugakerfisins og truflanir á frásogi salta og vökva í lungnablöðrum virðast koma við sögu . Einnig virðist bólga í lungnablöðrunum koma við sögu og þær eiga erfiðara með að losa sig við vökva sem safnast upp í þeim . 17 , 27,28 Áhættuþættir hæðarveiki Sterkasti áhættuþáttur hæðarveiki er hröð hækkun í mikilli hæð . Nánari áhættuflokkun með tilliti til hækkunar og fleiri þátta er sýnd í töflu III . Þeir sem búa á láglendi eru í aukinni hættu að fá hæðarveiki samanborið við þá sem búa að staðaldri yfir 900 m hæð yfir sjávarmáli . 1 , 5 , 17,28 Aldur skiptir hins vegar máli og eru einstaklingar milli fimmtugs og sjötugs í minni hættu að fá háfjallaveiki en þeir sem yngri eru , en þegar komið er yfir 70 ára aldur eykst hættan á ný . 5,28 Ofáreynsla og sýkingar , sérstaklega í öndunarfærum , eru þekktir áhættuþættir fyrir hæðarlungnabjúg , einnig saga um offitu og lungna - og hjartasjúkdóma . 41 Á síðasta áratug hafa rannsóknir í sívaxandi mæli beinst að hlutverki erfða í meingerð hæðarveiki en flest bendir til þess að erfðir geti að hluta skýrt mismunandi næmi fyrir sjúkdómnum . 20 , 34,42 Rannsóknir á þjóðflokkum frá Tíbet sem búið hafa öldum saman í mikilli hæð hafa sýnt að þeir eru mun síður næmir fyrir hæðarveiki en Kínverjar sem á síðustu áratugum hafa flutt til Tíbet af láglendi . Hér er fjallað um helstu ráðleggingar ; annars vegar fyrirbyggjandi meðferð gegn háfjallaveiki og hæðarheilabjúg og hins vegar hæðarlungnabjúg . Eftir það er mælt með því að hækkun sé ekki meiri en 500 - 600 m á dag milli svefnstaða og að taka hvíldardag fyrir hverja 1000 - 1200 m hækkun . 7 Oft skiptir hæð yfir sjávarmáli á næturstað meira máli en sú hæð sem gengið er upp í yfir daginn . Þannig ná flestir hæðaraðlögun með því að lækka sig í hæð í næturstað eftir dagsgöngu . 7 Gott er að ganga rólega og reyna ekki of mikið á sig . Þetta á sérstaklega við um þá sem áður hafa fengið hæðarveiki . 28 Helstu lyf sem hægt er að nota til að fyrirbyggja eða meðhöndla háfjallaveiki og hæðarheilabjúg eru sýnd á töflu IV . Parasetamól og ósérhæfðir COX-hamlar ( til dæmis íbúprófen ) hafa góð áhrif á háfjallahöfuðverk og er enginn afgerandi munur á virkni þeirra samkvæmt nýlegum rannsóknum . 48,49 Þeim sem ætla að ferðast frá sjávarmáli upp í meira en 3000 m hæð til næturgistingar án hæðaraðlögunar er oft ráðlagt að íhuga að taka lyf sem draga úr líkum á hæðarveiki . Langoftast er gripið til asetasólamíðs sem er karbónik-anhýdrasa hemill sem dregur úr endurupptöku bíkarbónats og natríums í nýrum . 51 Alls var um að ræða 16 rannsóknir með samtals 2301 þáttakendum . Í tiltölulega fáum rannsóknanna hefur aukaverkunum verið lýst , eða í 5 þeirra sem tóku til 789 þátttakenda og var þar meðal annars lýst umtalsverðri aukningu á náladofa ( áhættuhlutfall 5,53 , 95% - ÖB : 2,81 - 10,88 ) . Ennfremur bragðast kolsýrðir drykkir eins og gosdrykkir og bjór ekki vel á asetasólamíð-meðferð . 53 Byrjað er að taka lyfið sólarhring fyrir hæðaraukningu og hætt þegar aftur er komið niður fyrir 2500 m , eða ef staldrað er við í sömu hæð í meira en 4 - 5 sólarhringa 7 Ekki má gefa asetasólamíð þeim sem hafa ofnæmi fyrir súlfalyfjum vegna mögulegs krossofnæmis . 7 , 54,55 Cochrane-safngreining sem birtist árið 2017 , og tók til fjögurra rannsókna með samtals 176 þátttakendum , sýndi að lyfið dró ekki marktækt úr áhættu á háfjallaveiki en þó vantaði lítið upp á að tölfræðilegri marktækni væri náð ( áhættuhlutfall 0,60 , 95% - ÖB : 0,36 - 1,00 ) . Ekki er mælt með kalsíumhemlinum nífedipíni til að fyrirbyggja lungnabjúg nema fyrir þá sem áður hafa fengið hæðarlungnabjúg . 58 Þeir einstaklingar ættu að hækka sig varlega og taka langvirkandi nífedipín , 30 - 60 mg daglega . Það er talið geta flýtt fyrir að vökvi sé tekinn upp úr lungnablöðrum með því að hafa áhrif á flutning á natríum og kalíum yfir frumuhimnur . 60 Cochrane-safngreining frá 2017 staðfesti virkni salmeteróls við að fyrirbyggja lungnaeinkenni háfjallaveiki ( áhættuhlutfall 0,37 , 95% - ÖB : 0,23 - 0,61 ) , en rannsóknin náði til tveggja rannsókna með 132 þátttakendum . 51 Meðferð Almennar ráðleggingar Mikilvægast er að fara strax niður í minni hæð og skal það alltaf gert ef aðstæður leyfa . Ekki er mælt með því að þeir sem hafa fengið heila - og / eða lungnabjúg reyni frekari uppgöngu . 61 Þá er áhersla lögð á að drekka vel og svala þorstanum jafnóðum , og forðast þannig vökvatap sem jafnframt dregur úr einkennum háfjallaveiki . Ofvökvun er óæskileg , enda getur hún valdið lækkun á natríum í blóði sem getur valdið einkennum sem líkjast háfjallaveiki . 62,63 Lyf og önnur meðferð við háfjallaveiki Lyf má nota ein sér ef einkenni eru væg eða ef aðstæður leyfa ekki lækkun í minni hæð , til dæmis vegna veðurs eða náttmyrkurs . Nota má verkjalyf eins og parasetamól í fullum skömmtum eða íbúprófen við vægum einkennum , sérstaklega höfuðverk . Tafla IV sýnir hvaða lyfjum má beita hjá sjúklingum með alvarlegri einkenni háfjallaveiki . Ef einkenni lagast eftir að lyfjagjöf hefst er ekki endilega þörf á að fara í lægri hæð . Dexametasón er frekar notað ef um er að ræða háfjallaveiki á miðlungs - eða háu stigi . Meðferð hæðarlungnabjúgs Mikilvægast er að halda í lægri hæð en háþrýstipoki getur komið að góðum notum þegar flutningi niður verður ekki komið við . Súrefnisgjöf , til dæmis 1 - 2 lítrar / mín sem gefnir eru með súrefnisbeisli , er áhrifarík en er oft ekki í boði í mikilli hæð . Hægt er að gefa nífedipín-töflur , 10 - 20 mg fyrst , en síðan 30 - 60 mg af langvirku formi á 12 klukkutíma fresti . Við slíkar aðstæður getur háþrýstipoki verið viðeigandi 7 en einnig súrefnisgjöf ef hún er í boði . Súrefnisskortur er talinn aðalástæðan fyrir þessum svefntruflunum , sem meðal annars lýsir sér með bilkvæmri öndun ( Cheyne Stokes öndun ) . Þá getur hósti framkallast vegna berkjuauðertni , til dæmis hjá þeim sem eru með astma . Hafa ber í huga öndunarbælandi áhrif og tilhneigingu til hægðatregðu tengda kódeinlyfjum . Þá er unnt að grípa til síunar , en iðraveirur geta borist í gegnum þær og sú aðferð er því ekki fyllilega örugg . Sýklalyfjaónæmi er útbreitt og vaxandi vandamál í mörgum þeirra landa sem fjallgöngumenn heimsækja . Óþarfa sýklalyfjataka raskar jafnframt eðlilegri þarmaflóru líkamans sem getur valdið frekari meltingaróþægingum eins og niðurgangi . Oft líða nokkrir klukkutímar frá geislun þar til einkenni koma fram en oftast ganga þau til baka á einum til þremur dögum . Meðferð er fólgin í notkun gervitára og stundum sýklalyfjadropum með bólgueyðandi sterum . 79 Hægt er að verjast snjóblindu með notkun jöklagleraugna sem verja hornhimnuna gegn UVA - og UVB-geislum . 82 Lokaorð Hæðarveiki er algengur sjúkdómur sem stafar af súrefnisskorti og viðbrögðum líkamans við honum . Algengust er háfjallaveiki en lífshættulegur hæðarlungnabjúgur og hæðarheilabjúgur geta einnig komið fyrir . Hægt er að fyrirbyggja hæðarveiki með hæfilegri hæðaraðlögun og lyfjum þar sem asetasólamíð er langalgengasta forvarnalyfið . Meðferð allra þriggja birtingarforma hæðarveiki felst í tafarlausri lækkun eða súrefnisgjöf sem oft er þó ekki í boði . Er þá gripið til lyfja þar sem asetasólamíð , nífedipín , dexametasón og síldenafíl eru mest notuð .