Úr Tímariti Máls og menningar 4. hefti 2013 Jenna Hvítfeld er sögumaður í stærstum hluta þessarar bókar og talar í fyrstu persónu . Hjá henni fær lesandinn allar sínar upplýsingar um hana sjálfa og viðburðaríkt líf hennar og mikið af upplýsingum um aðrar persónur . Lesandinn heldur í fyrstu að hann geti treyst Jennu , vegna þess að hún viðurkennir fyrir honum að hún sé lygari , að hún ljúgi öllu að öllum . Þar með telur lesandinn að Jenna hafi hleypt sér á bak við tjöldin , hann sé trúnaðarvinur og geti treyst henni . Smátt og smátt kemst hann þó að því að þetta er ekki á rökum reist . Jennu er ekki treystandi og lesandinn verður virkur þátttakandi í lygum hennar með því að verða einn af þeim sem hún speglar sig í . Álit lesandans skiptir Jennu máli , það myndast því eins konar gagnvirkni í lestrinum , því Jenna gerir lesandann að fórnarlambi lyga sinna , hún sýnir honum hvernig hún blekkir aðra og blekkir hann um leið . Og þetta eru forsendur þess lygavefs sem sýndur er verða til í þessari sérkennilegu og frábæru bók Kristínar Eiríksdóttur . Mun sannleikurinn gera yður frjálsan ? Sannleikurinn er sagna bestur eða svo er okkur sagt frá blautu barnsbeini . Það er ljótt að ljúga og stranglega bannað í níunda boðorðinu . En þegar nánar er að gætt verður hins vegar ljóst að allir ljúga , allir blekkja . Það að vita hvenær á að ljúga , að hverjum og hversu miklu , er hluti þeirrar félagsfærni sem talin er mönnum nauðsynleg til fullrar þátttöku í samfélaginu . Skortur á þessari félagsfærni er meðal þess sem hamlar þeim sem greindir eru með Asberger-heilkenni , en þeir gera sér ekki grein fyrir því að „ oft má satt kyrrt liggja “ ( Attwood 2002 , 3 ) sem er annað orðatiltæki sem við erum öll alin upp við og hirða fáir um þann tvískinnung sem felst í því að fara eftir níunda boðorðinu og lifa eftir þessu þagnarboði . Þetta er áhugaverð mótsögn . Hvert barn veit að það má ekki ljúga , en eftir því sem það eldist og þroskast kemst það að því að maður verður að ljúga . Það er stöðubundið hvenær er ljótt að ljúga . Heimspekingurinn Nietzsche fjallar um þessa mótsögn í ritgerð sem nefnist Um sannleika og lygi í ósiðrænum skilningi , og birtist í íslenskri þýðingu í Skírni árið 1993 . Þar ræðir hann friðarsáttmála mannanna sem gegnir þeim tilgangi að fólk geti komið sér saman um ákveðin gildi og þar með ákveðinn sannleika sem forðar því að allir séu í stríði við alla út af „ sjálfsögðum hlutum “ . Lygarinn er þá sá sem rýfur þennan friðarsáttmála með því að ljúga röngum hlutum á röngum tíma að röngu fólki ( Nietzsche 1993 , 17 ) . Í samfélaginu eru óskráðar og skráðar reglur sem langflestir fara eftir . Gott dæmi um slíka reglu er að „ rautt ljós þýðir stopp “ . Flestir virða þessa reglu , en það er þó auðvelt að brjóta hana ef ekkert kemur í veg fyrir að farið sé yfir á rauðu ljósi , nema vitneskjan um að það sé bannað . Afleiðingarnar geta líka orðið alvarlegar fyrir þann sem lendir í bílslysi af því að einhver annar brýtur þessa reglu . Hann hefur brugðist því trausti sem áður var sjálfsagt og viðkomandi getur átt erfitt með að treysta því að aðrir þátttakendur í umferðinni brjóti ekki reglurnar hvar sem er og hvenær sem er . Heimspekingurinn Althusser skýrir þetta með því að segja að flestir þegnar samfélagsins fari að þessum reglum sjálfir , nema vondu þegnarnir sem af og til brjóta gegn kerfinu og verða sér þannig úti um refsingu . ( Althusser , 1971 , 134 ) . Þeir sem brjótast út úr mynstrinu eru „ vondir þegnar “ samfélagsins og virka illa innan þess . Þetta getur bæði gerst þegar fólk lýgur of lítið ( eins og í tilfelli Asberger-fólksins sem minnst var á hér að ofan ) og eins þegar fólk fer yfir strikið í hina áttina , lýgur of mikið og rýfur þar með friðarsáttmála samfélagsins . Í bókinni Hvítfeld – fjölskyldusaga eftir Kristínu Eiríksdóttur er þessi friðarsáttmáli samfélagsins meginþema . Hvaða lygar á að segja og hvenær ? Af hverju lýgur fólk að sjálfu sér og öðrum ? Lygar mæðgnanna Jennu og Huldu tengjast persónulegum ástarútópíum þeirra beggja . Lygar Jennu eru óásættanlegar samfélaginu , en flestar lygar Huldu falla inn í friðarsáttmála samfélagsins . Samt eru lygar Huldu ekki síður skaðlegar en Jennu . Í báðum tilfellum er um sviðsetningu að ræða . Hvað er það sem gerir Huldu að góðum þegni en Jennu að vondum ? Ef ekkert er til nema yfirborðið Flestir þegnar samfélagsins sviðsetja sig á einhvern hátt . Dæmi um það er vefsíðan Facebook , þar sem venjuleg manneskja getur sviðsett líf sitt eins og henni hentar , sleppt því t.d. að minnast á leti sína og ómennsku en dregið fram dugnað sinn og mannkosti . Manneskjan setur fram líf sitt eins og henni finnst það ætti að vera . Kjarni útópíunnar , þráin eftir betra lífi ( Viera , 2010 , 7 ) býr nefnilega í flestum og eins löngunin til þess að láta aðra halda að líf þeirra sé í raun betra en það er . Þetta er í flestum tilfellum sárasaklaust og þessi gerð sviðsetningar er ásættanleg að mati samfélagsins . Aðalpersóna bókarinnar Hvítfeld , Jenna Hvítfeld , gengur þó talsvert lengra en þetta . Það er hægt að halda því fram að hún kaffæri þrána eftir betra lífi og setji í hennar stað þrána eftir þessari sviðsetningu einni , glansmyndinni sem felst í áliti annarra á henni . Hún speglar sig í áliti annarra og sjálfsmynd hennar „ hverfur “ þegar aðrir sjá í gegn um hana . Jenna rýfur friðarsáttmála samfélagsins í hvert einasta skipti sem hún opnar munninn . Lygar hennar snúa bæði að ytri aðstæðum hennar og innra sálarlífi . Móðir Jennu , Hulda , er lygari af allt öðrum toga . Hún lýgur ekki til um staðreyndir , hún segist ekki hafa klárað nám sem hún ekki kláraði eða búa einhversstaðar þar sem hún ekki býr . Hún lýgur samt sem áður á hverjum degi . Hún lýgur að sjálfri sér , samfélaginu og börnunum sínum , lýgur því að það sé allt í lagi með hana , henni líði ekki illa , hjónaband hennar sé hamingjusamt … Hulda lifir í stöðugri vanlíðan . Æskuheimili hennar einkennist af upplausn , vanrækslu og drasli , móðir hennar , Dýrleif , er með söfnunaráráttu , enginn sinnir Huldu og hún verður fyrir kynferðislegri misnotkun sem barn . Hún er ekki ástfangin af manninum sínum , sem reynist svo vera eiturlyfjafíkill sem ekki getur haft stjórn á skapi sínu . Yfir allt þetta breiðir hún og þær lygar hennar eru annars eðlis en lygar Jennu . Þær brjóta ekki í bága við friðarsáttmála samfélagsins , snúast um tilfinningar en ekki staðreyndir og eru í raun og veru mjög þægilegar fyrir hina þegnana . Ef þeir vita ekkert um hvað er að gerast í lífi Huldu , ef þeir láta hana bara ljúga að sér , þurfa þeir ekki að hjálpa henni eða börnunum hennar , enginn þarf að baka sér óþægindi með annarra manna vandamálum . Þessar lygar eru því samfélagslega ásættanlegar , þetta er sviðsetning sem er friðþæging fyrir hina þegna samfélagsins , sem vilja bara halda áfram í sínum tannhjólaförum . Þó lygar Huldu séu almennt ásættanlegar í samfélaginu , eru þær ekki síður skaðlegar en lygar Jennu . Hún hefur rangfeðrað yngri systurina Eufemíu og grunurinn um það eyðileggur bæði hjónabandið og Eufemíu . Hægt er að færa rök fyrir því að hið persónulega niðurbrot sem hlýst af lygunum sé í raun skaðlegra en flest annað , þar sem þær hafa talsverð áhrif á líf manns hennar , barna og systur . Það má segja að Hulda sé „ svindlari » af þeirri gerð sem Langford og Clance fjalla um í grein sinni frá 1993 , The Impostor Phenomenon : Recent research findings regarding dynamics , personality and family patterns and their implications for treatment . „ Svindlari “ merkir þar fólk sem upplifir sig sem svindlara vegna lélegrar sjálfsmyndar sem ekki fellur að hugmyndum umhverfisins um það . Hulda trúir ekki á eigin árangur í skóla , eða sambönd við annað fólk og hún lætur misnotkun Atla , elskhuga síns og kennara , yfir sig ganga án þess að efast um að hún eigi það skilið . Hún er líka haldin þrifnaðaráráttu , sem er bæði viðbrögð við sóðaskap móðurinnar og liður í því að segja við samfélagið „ það er allt í lagi með mig » . Sjálfsfyrirlitning Huldu kallast á við sjálfsupphafningu dótturinnar Jennu sem þráir að vera fullkomin . Smám saman hættir hún að hafa þörf fyrir raunverulega velgengni og lætur sér nægja að búa til glansmynd af lífi sínu , án þess að það sé innistæða fyrir henni . Henni fannst t.d. ekki nauðsynlegt að klára námið sem hún fór til Bandaríkjanna til að stunda , heldur lýgur hún því að sér gangi vel , að hún sé byrjuð aftur í skóla . Það er henni nefnilega mikilvægara að gefa af sér góða mynd á Íslandi , sem hún getur svo aftur speglað sig í , heldur en að reyna af alvöru að ná þeirri velgengni sem hún þráir . Hulda þráir betra líf með hjálp ástarinnar . Allt hennar líf snýst um að fá þá rómantísku ást sem henni finnst hún þó ekki eiga skilið . Jenna þráir ekki ást á sama hátt . Sambönd hennar ganga ekki upp af því að hún vill í rauninni bara samskipti við hitt kynið / maka til þess að spegla þær hliðar sem hún vill sjá hjá sjálfri sér . Karlmaður í sambandi við hana yrði alltaf viðfang , hún er ekki fær um að elska einhvern sem persónu og vill það heldur ekki . Hún vill sviðsetninguna , glansmyndina og fullnægja hennar felst í því að sjá sjálfa sig endurspeglast í einhverjum öðrum , viðfanginu . Hennar persónulega ástarútópía felst því í að sjá sjálfa sig í öðrum . Flest sambönd byrja með því að fólk speglar sig hvort í öðru en þróast svo ( vonandi ) yfir í að fólk læri að meta hvort annað með kostum og göllum . Ást Jennu kemst aldrei yfir spegilstigið . Lygar Jennu og Huldu koma í veg fyrir að þær geti tekið eðlilegan þátt í lífinu í kringum sig og þær skemma jafnframt út frá sér . Hvorug mæðgnanna er fær um að vera í gagnkvæmu ástarsambandi við aðra manneskju , því orka þeirra fer í að sviðsetja raunveruleikann í annarra augum . Jenna lýgur aðallega til um ytri aðstæður sínar og viðheldur mynstrinu með því að binda dóttur sína , Jackie , órjúfanlega inn í lygavef sinn . Hulda lýgur aftur á móti um sitt innra sálarlíf , hlutverkið sem hún leikur er „ konan sem hefur það fínt “ . Bókin Hvítfeld sýnir á magnaðan hátt hversu lítill munurinn á „ ásættanlegum “ og „ óásættanlegum “ lygum er í raun og veru og hversu mikil áhrif báðar gerðir lyganna geta haft á sálarlíf fólksins sem upplifir þær . Báðar eru þessar persónur hluti af rannsókn Kristínar Eiríksdóttur á okkar narkissíska samfélagi sem hún sýnir okkur í verulega afhjúpandi ljósi . Hildur Ýr Ísberg Nietzsche , Friedrich . ( 1993 ) . Um sannleika og lygi í ósiðrænum skilningi . Skírnir , 167 ( vor ) , 15 – 29 .