Búsæld jarða fyrr á tíð byggðist að verulegu leyti á þeim hlunnindum sem nýtanleg voru . Til hlunninda teljast öll þau landgæði sem ekki eru bein undirstaða helstu atvinnuþáttanna ; búskapar og sjávarútvegs , heldur verðmæti sem drýgja tekjur og bæta daglegt líf . Kollsvíkingar hafa gegnum aldirnar notið margvíslegra hlunninda , sem nýttust vel í sjálfsþurftabúskap fyrri tíma og standa sum hver enn fyrir sínu . Á þessari síðu er ætlunin að lýsa þeim að einhverju marki . Í byrjun verður lítillega fjallað um bjargnytjar , en væntanlegt er efni um reka og fleira . Athugið að unnt er að komast flýtileið í efniskafla með smelli á heiti þeirra hér : Fuglaveiðar og eggjatekja . Torfi Össurarson segir hér frá veiðum á fyrri hluta liðinnar aldar . Undirbjargsferð 1926 . Hér segir Torfi frá ævintýralegri eggjatökuferð undir Bjarg . Undirbjargsferð . Valdimar Össurarson segir frá einni af mörgum ferðum á Bæjarvöll . Höfundurinn : Torfi Össurarson ( 28.02.1904 – 11.09.1993 ) ólst upp í Kollsvík ; sonur Össurar Guðbjartssonar og Önnu Guðrúnar Jónsdóttur . Fjölskyldan fluttist síðan í Dýrafjörð . Torfi giftist Helgu Sigurrós Jónsdóttur , og hófu þau búskap að Meira-Garði í Dýrafirði ; fluttust síðan að Holti í Önundarfirði ; þá að Rana í Mýrahreppi , en 1933 settust þau að á Felli í Dýrafirði og bjuggu þar allt til 1971 er þau fluttu til Reykjavíkur . Samantekt þessa gerði hann að beiðni Þjóðháttadeildar Þjóðminjasafnsins árið 1984 . Í Rauðasandshreppi var mest veitt af svartfugli eða bjargfugli , þe . langvíu , nefskera , álku og lunda , og egg frá þessum fuglum sömuleiðis . Áður fyrr var þessi veiði meira og minna stunduð af öllum hreppsbúum , en þó mest af Látramönnum og frá Breiðavík . Veiðum í Látrabjargi sleppi ég alveg , en vísa á Ásgeir Erlendsson , Hvallátrum og Þórð Jónsson , sem eru ( 1984 ) einu núlifandi menn sem ólust upp við þessar veiðar og eru þeir einu búandi enn á Látrum . Fýlaveiðar voru stundaðar í Kollsvík og eggjataka frá þeim er enn stunduð í Blakknesinu , Hnífum og Breiðnum . Fýllinn hefur mjög fært út byggð sína í Rauðasandshreppi ; t.d. var enginn orpinn fýll í fjallinu ofan við Rauðasand , en nú er þar mikil byggð fýla og eitthvað tekið af eggjum þar . Nokkrir menn stunduðu að skjóta sjófugl ; máva , svartbak o.fl. tegundir vetur og sumar ; þó meira að vetrum . Byssur til fuglaveiða voru almennt ein - og tvíhleypur nr. 12 . Skotin voru oftast hlaðin með púðri og höglum og tóverk eða lélegt bréf í forhlað . Þá voru patrónurnar notaðar aftur og aftur . Langmest var veitt af bjargfulgi ; þá mávum og ritu og ýmsar endur . Veiðarfæri voru aðallega snörur , þannig var allur bjargfugl veiddur í snörur , sem fest var á 6 álna stöng , sem var grennst í þann endann sem snaran var fest á . Í snöruna var notað hrosshár og ævinlega fléttað með 3 þáttum , lengd snörunnar hefur verið ca. 50 cm ( ágiskun ) . Ég og fleiri strákar veiddum nokkuð af ritu í sérstakar snörur sem við bjuggum út sjálfir og litu þannig út ( teikn ) . Við festum 2 - lína víra í spýtu sem við festum við aflangan stein , svo þungan að fuglinn gat ekki lyft honum . Í spýtuna festum við sterkt seglgarn , sem var lagt í vírana , og vírarnir héldu henni uppi . Síðan létum við feita þorsklifur áveðra við snöruna því fuglinn flýgur ávalt í vindinn , er hann tekur æti og flýgur um leið upp og festir sig þá í snörunni . Rjúpur voru lítið skotnar . Einn vetur man ég þegar ég var unglingur var mikið af rjúpu í Kollsvík , þá veiddum við talsvert af rjúpum í tóg , sem mun hafa verið langur vaður spunninn úr tógþræði áður fyrr , en við bræður notuðum netagarn og festum 2 snörur á miðjan vaðinn og héldum svo sinn í hvorn enda og fórum þannig sinn hvoru megin að rjúpnahópum og smeygðum snörunni á höfuð rjúpunnar , sem þá herti sjálf að og var þá föst . Við drápum rjúpuna með því að stinga höfði hennar aðeins upp í okkur og bíta þær til bana sem var fljótlegt og þrifalegt , því þá blæddi ekkert . Annars var annar fugl sem veiddur var snúinn úr hálsliðnum , sem vanir menn voru fljótir að . Flekaveiðar eða net þekktust ekki í Rauðasandshreppi , né háfur eða önglar . Hlutaskipti og sala : Hlutaskipti voru algeng við fuglaveiðar í bjargi og egg einnig . Sigmaður eða fleiri menn fengu hættuhlut , sem sérstaklega þóknun auk hlutar eins og aðrir . Bjarghlut og vaðarhlut heyrði ég talað um , allur var fuglinn reiddur heim á hestum eingöngu í kippum , hvað mikið var látið á hestinn veit ég ekki . Fugl var ekki svo ég vissi notaður í vöruskiptum , en fiðrið var söluvara , einkum bringufiðrið , sem þá var reytt sér . Minnir mig að fiðurpundið væri líkt og smjörið eða 2 - 3 kr. 1910 - 20 . Aldrei vissi ég til að fugl væri reyktur . Allur fugl sem ekki var étinn var saltaður í tunnur lagarheldar , síðar afvatnaður og soðinn í súpu og sömuleiðis étinn nýr . Fuglinn var reyttur eða plokkaður með hníf og skafinn svo að ekkert sást af dún á búknum . Hnífurinn þurfti að vera með stuttu blaði og beittur vel . Fiðrið var almennt notað í sængurföt undir og yfir . Ég sá einu sinni hamflettar 2 æðarkollur . Aðgerðin var gerð þannig , að hausinn var tekinn af , síðan var fuglinn krufinn og innyflin fjarlægð , soðinn nýr eða saltaður . Hausarnir voru soðnir nýir og borðaðir og heilinn étinn líka . Það voru aðeins ungar fýlsins sem var nýttur . Það var rétt áður en hann flaug á sjó . Unginn var svo feitur að spik var um hann allan og var það tekið , en ekki étið . Kjötið af ungunum var ljúffengur matur . Slóg fugla var sett í áburðarhauga , vængir voru geymdir af bjargfugli til vetrar og skafið af þeim allt fiður . Var það kallað vængjafiður . Til þess að sjá hvort eggin væru unguð voru þau skyggnd , sem kallað var . Vanir menn sáu hvort komnar væru æðar eða loft í eggið . Var talað um stropuð egg , komin augu , kominn ungi . Heyrði ég sagt frá manni , sem borðaði unguð egg , en ekki man ég hvað hann var búinn að borða mörg , þegar hann fór að reyta dúninn af ungunum áður en hann borðaði þá með öllu saman . Fuglinn var venjulega soðinn í 1 klst . Egg voru oft borðuð hrá enda þó stropuð væru . Almennt voru egg notuð í eggjakökur og þá steikt á pönnu líkt og pönnukökur , en mikið þykkri . Vafalaust tel ég að kvenfólki hafi verið skammtaður minni skammtur af fugli , en ekki þekkti ég það til hlýtar . Handtökin við að snúa fugl úr hálslið voru þannig , að hægri hönd tók um hausinn , en sú vinstri um háls framan við búkinn , síðan snúið upp á hálsliði , en ekki mátti bumburinn vera teygður , þá rifnaði hann svo blæddi . Veiðihætti þekkti ég ekki nema af afspurn , en bjargfuglinn var spakastur um eða eftir lágnættið . Þá var setið við að snara , en að degi var dregið upp fuglinn eða borinn í kippum á öxlunum og létt undir með handvað einkum , ef klettar voru á leiðinni . Fýllinn fer að verpa um það bil er 2 vikur eru af sumri og nokkru síðar eru eggin tekin , þar sem það er gert . Tvo eða þrjá menn þurfti til að draga mann upp úr sigi , en stundum vissi ég til að einn maður gæfi öðrum í sigi . Útákast í fuglasúpu var notað kornvara . Aldrei heyrði ég talað um lýsisbragð af sjófugli . Það var þó helst af fýlsunga . Með fuglakjöti var ekkert borðað nema súpan . Frá Látrum fóru bæði karlar og konur á bjarg , en ekki held ég að kvenfólk hafi að ráði sigið niður í bjarg , en það var allt við að draga upp fugl og sigmenn , einnig unglingar . Var venjulega legið við nokkra daga og nætur . Lítið var um tjöld og sofnuðu menn þá á jörðinni og réttu frá sér alla anga . Þá sögu heyrði ég , að eitt sinn gerði hrekkjalómur sér að leik , þó ljótur væri , að hafa hægðir í lófa þess er svaf og voru þá linar , en það enn ljótara var eftir . Maðurinn sem svaf var alskeggjaður og tók því hrekkjalómurinn puntstrá og kitlaði hann í skegginu , svo maðurinn sem svaf fór að klóra sér í skegginu með þeirri hendinni em hægðirnar vour í lófanum . Fyglingur var sá kallaður sem öruggastur var í bjargi , t.d. var einn slíkur að ganga niðri í bjargi eftir mjóum þræðingi , en varð fótaskoprtur og datt flatur rétt á " hvininu " , en stendur fljótlega upp og kallar til þess er var á gæjum , að hann væri nærri búinn að missa húfuna . Til er saga af þessum manni og bróður hans , sem voru á Látrabjargi , en þar þurfti að hnýta saman vaðinn , en það gerði Eggert og sagði : " Ég skal ábyrgjast hnútinn " . En bróðir Eggerts ætlaði að síga . Sá hét Jón . Þegar Jón er kominn það langt niður í bjarg að samskeytin fóru niður fyrir brúnina drógst hann sundur og Jón fór að hrapa niður . Þá lítur Eggert fram af brúninni og segir : " Sko hvar hann skoppar . Guð hjálpi þér bróðir minn . Nei , þess þarf ekki hann er stoppaður " . Jón slapp lítið meiddur , er hann kom upp sagði Eggert : " Hann hefur orðið hræddur auminginn " . Líka heyrði ég sagt frá manni á Látrabjargi sem var að gá fram af brúninni , því hann ætlaði að fara að síga í bjargið , en hann stígur niður í lundaholu og við það steypist hann fram af brúninni , en stöðvast fljótlega í aurflagi og varð ómeiddur og að stundu liðinni fer hann að síga eins og ekkert hafi ískorist . Undir bjarg var oft farið ekki síst af Rauðsendingum . Var þá farið á bátum en menn settir á land við einhverja klöppina og klifruðu menn þá í bjargið tl að veiða eða eggjatöku . Voru þetta stundum miklar svaðilfarir . T.d. sagði mér gamall bóndi af Rauðasandi , að komið hefði fyrir þegar brimaði undir bjarginu , þá var alls ekki hægt að leggja bátum að hlein og voru þá þeir sem í bjarginu voru teknir á vaðdrætti , sem kallað var , en það var þannig , að bátsmenn köstuðu kaðli í land og menn bundu sig í hann , og voru svo dregnir frá landi út í bátinn gegnum brimið . Sagði sá gamli að oft þurftu þeir að liggja um stund yfir þóftu til þess að láta sjóinn renna upp úr sér . Höfundur : Torfi Össurarson ( sjá hér að ofan ) . Ferðin var gerð suður fyrir Látrabjarg til eggjatöku . Veður var gott ; sjólítið og logn . Á ferðinni hittu þeir bát úr Breiðavíkurveri í róðri . Júlíusfór á undan ; klifraði með vað upp á staðinn og dró hina tvo upp á vaðnum . Einnig las ég í þessari blaðagrein að langvíuparið sé ævilangt , og sannað er að hún geti orðið 32 ára gömul . Brimið jókst , og var orðið ómögulegt að leggja bát að hlein . Samúel varð því að halda sér við á bátnum á árum , og vildi svo vel til að lognið hélst alla nóttina . Það verður varla annað sagt en að þeir allir voru í mikilli lífshættu , ef veður hefði ekki orðið hagstætt . Brimið lægði að morgni . Þeir höfðu þann hátt á að aðeins stefni bátsins kom að hleininni ; á hnýfilkrappanum sat einn maður , og annar rétti eggjakassana til hans þegar stefnið nam við hleinina . Þeir lenda við urðina einnig , og þar tóku þeir egg í tvær körfur . Að því loknu semja þeir við Patreksfirðingana um að þeir tækju þá í slef norður á Kollsvík , og það gerðu þeir . Ólafur Halldórsson frá Grundum taldi það með ólíkindum að menn væru undir Bjarginu þegar var ólendandi í Kollsvík . Við nánari athugun um tímasetningu þessarar bjargferðar , tel ég að hún hafi verið farin vorið 1926 . Annars skiptir það ekki mestu máli ; heldur hitt að ég reyni að skrásetja merkilegan atburð úr sjálfsbjargarlífi Kollvíkurmanna , sem flest er úr minni liðið nú til dags . Ég hefi reynt að fylgja frásögn Samúels , sem hann sagði mér fyrir 10 eða 12 árum , en hann var gestur hjá mér í Meðalholti 2 hér í borg . Höfundur : Valdimar Össurarson ( f. 04.05.1956 ) ólst upp á Láganúpi og var í Rauðasandshreppi framyfir þrítugt . Pistillinn birtist fyrst í Velvakanda ; blaði Ungmennafélagsins Vöku í Villingaholtshreppi , þar sem höfundur bjó um tíma . Myndin er tekin af Valdimar við snörun fugls á Stígnum , sem er í miðju Bjargi ofan og innan við Bæjarvöll . Litlu sunnar er Látrabjarg , 14 km langt og gnæfir hæst í 444 m hæð yfir sjó . Þarna verpa margar tegundir svartfugla , s.s. langvía , nefskeri ( stuttnefja ) og þar er stærsta álkuvarp heims . Miðhluti bjargsins heitir Bæjarbjarg og þar er ég nokkuð hagvanur . Siglingin suður fyrir tekur um 4 tíma á hagstæðu falli og meðbyr , eins og þarna var . Bátnum var lagt við stjóra á Sæluhöfninni , sem er djúpur vogur milli hleina , og mannskapurinn ferjaður í land með slöngubátnum . Sólin og lognið var slíkt að hitinn varð eins og í bökunarofni . Hver brúsinn af öðrum var fylltur og borinn að niðurgjöfinni . Er eggjunum slakað nánast í lofti niður í slöngubát . Þegar ég reri inn í hellismunnan til að taka við eggjakútunum , var kominn nokkur veltingur . Báturinn skoppaði eins og fis þegar báran æddi inn í hellinn . Við sem í bátnum vorum höfðum samband við hina gegnum talstöð og kom okkur saman um að ekki væri reynandi að ná þeim að svo stöddu , en ákveðið að bíða þar til falla færi út . Héldu vallarmenn síðan upp í smáskúta sem er þar við bergið og huguðu að nesti sínu , áður en þeir reyndu að hreiðra um sig og ná smá svefndúr , enda komið fram á nótt . Að nokkrum tímum liðnum var fallið svo mikið út að mögulegt var talið að ná mönnunum . Þrátt fyrir að þeir væru sumir stirðir í hreyfingum vegna kulda og þreytu gekk þeim slysalaust niður og tóku sér góðan tíma í að strekkja vaðinn niður á klettanef til að hann yrði klár að ári . Stjórinn var tekinn upp og siglt af stað . Ekki þarf að sökum að spyrja ef bilun verður í vél eða stýri . Við sluppum þó að mestu við brot , og vorum brátt komnir úr þessum darraðardansi . Það sem eftir var leiðarinnar var lens og tiltölulega gott sjólag . Skipt er í hrúgur sem mynda hring á skiptavellinum . Hver maður tekur sér eggjaílát í hönd og síðan er gengið í halarófu og egg sett í hverja hrúgu . Þannig hefur reyndar oftar verið í þessum bjargferðum . Oft hafa menn undrast , og jafnvel hneykslast á þessari áráttu , og kallað þetta bæði tímaeyðslu og óþarfa hættuspil . Ekki neita ég að þessi hugsun hefur jafnvel ásótt mig sjálfan í seinni tíð , og oft hef ég reynt að komast til botns í hvað fær menn til að ganga svona fram á ystu nöf . En þarna gildir það sem víðar að þekkja sín takmörk og umgangast hætturnar af virðingu .