Fólk fæddist í Suðursveit , óx þar upp , giftist hvað öðru og bar þar beinin eins og utan við heiminn . Hann fæddist í Suðursveit fyrir einni öld og tólf árum betur , ólst þar upp til sextán ára aldurs og hvarf þaðan á braut alfarinn árið 1906 og kom ekki aftur nema sem stopull gestur upp frá því . Þannig hefur Suðursveit orðið samnefni heilinda og flekkklauss mannlífs , að yfirgefa Suðursveit jafngildir syndafalli . " Aldrei hefðir þú gert svona . Þrjár fyrstnefndu bækurnar komu út á árunum 1956 - 58 , Þórbergur stóð þá á sjötugu og þótt hann tæki áratug síðar upp pennann til þess að færa íletur sögu Einars ríka , má telja Í Suðursveit svanasöng hans og kórónu æfiverksins . Þau hjónin eru á margan hátt andstæð : á móti hörku föðurins kemur blíða móðurinnar , á móti þungu skapi karlsins kemur léttleiki og jafnlyndi konunnar . Á milli þeirra er ákveðinn jafnvægisleikur , þau bæta hvort annað upp og jafnvel karp þeirra er háð samkomulagi , faðirinn talar kannski óvirðulega um eitthvað í Biblíunni og móðirin tekur upp hanskann fyrir almættið . Öfum sínum lýsir Þórbergur sem ögn einföldum en stórbrotnum . Föðurafi hans , Steinn , næstum þursaættar , geðríkur og fljótfær en jötunn að afli og hamhleypa til verka . Benedikt móðurafi hans svo jafnlyndur að ekkert virtist geta haggað honum og svo hugrakkur að jaðraði við sljóleika . Mynd númer þrjú er af hafinu : " Ég manað þetta var í fyrsta sinn sem ég kom út að sjónum . Það fyrsta sem ég man eftir úr ferðinni var það að við gengum vestur fjöruna og sjórinn var nokkra faðma frá okkur til vinstri handar . Við héldum áfram eitthvað vestur fjöruna . Lengra nær þetta stórkostlega ævintýri ekki . Þórbergur gefur jafnvel í skyn að hér hafi hann viljað setja niður nokkuð torleiði til að skilja hafrana frá sauðunum og halda síðan áfram í fylgd með þeim lesendum er tækju fróðleik fram yfir hasar . Suðursveitarbálkurinn væri þá önnur Edda Þórbergs Þórðarsonar ekki sú Edda sem hann kallaði svo og hafði að geyma ljóð hans með skýringum á tilefni þeirra og tilurð , heldur Edda í merkingu Snorra Sturlusonar sem gerði sér grein fyrir því að hve miklu leyti íslenskt skáldamál væri sprottið úr jarðvegi heiðninnar sem þá var óðum að sópast burt og tók sér fyrir hendur að framkalla þessa veröld sem var á skinn svo síðari tíma menn gætu haldið lifandi sambandi við uppruna sinn . Það sem gerir lýsingu Þórbergs óviðjafnanlega er hæfileiki hans til að persónugera alla skapaða hluti . Allt lifnar fyrir sjónum hans : vasahnífur , lampi , rúmfótur , hvað þá dýrin sem fá um sig langa palladóma og sálarlífslýsingar . Ég man ekki til ég færi þangað oftar en einu sinni . Mér fannst lífshættulegt að húka yfir gatinu því að það var nokkuð vítt og hátt niður og svo var lyktin ekki viðfelldin því að hlemmur var þarna enginn yfir . Mér fannst hann hlyti að vera myrkhræddur að norpa þarna aleinn svona langt frá hinum húsunum sem hjúfruðu sig hvert upp að öðru hlið við hlið eins og hjónafólk . En svo komu önnur kvöld sem voru öðruvísi . Það var þegar tunglið skein úr austri . Agndofa horfir fólkið á þetta viðundur stika og klofa um tún og garða og það er bara tvennt til : annað hvort er hann kjáni eða ofviti . Einar Pálsson hefur sýnt fram á hve forfeður okkar skipuðu hvers konar mælingum og útreikningum háan sess og heilu siðmenningarnar í árdaga risu á stærðfræði og mælingum . Það rís gegn einhverju í hugskotsholi mínu " skrifaði hann , " að ferðast einsog skynlaus skepna sem ekkert mælir og aldrei setur nokkur mið. " ( 5 ) Í kjölfar mælingarástríðunnar kemur skrifsýkin : að setja á blað niðurstöður mælinganna . Eini tekjustofn barnsins eru hagalagðar : upptíningur sem hann leggur inn í kaupstað á haustin og tekur út penna , blöð og blek . Ekki fyrr en honum hugkvæmdist að verða sér úti um rauðan með því að leggja umbúðir utan af exportkaffi í bleyti . Þá var komið rautt og blátt - ólitað gegnir hlutverki hins hvíta . Þetta kort vakti athygli gestkomandi þar sem það hékk uppi á vegg á Hala uns það tættist sundur í ofviðri sem rauf þekjuna og setti allt á tjá og tundur . En það var alveg óhugsandi að ég kæmist til mennta . Faðir minn var búinn að láta í burtu eina gullpeninginn sem hann átti til þess að þurfa ekki að forskrifa sig Andskotanum . ( 6 ) Bernskumenntun Þórbergs var ekki frábrugðin því sem tíðkaðist á ofanverðri nítjándu öld . Skólaganga var engin en móðir hans kennir honum að lesa og draga til stafs strax á barnsaldri , en þá þegar er hann búinn að læra ókjör af kvæðum og heyra sögur bæði mæltar af munni fram og lesnar upphátt á vökunni . Í Rökkuróperunni lýsir Þórbergur kerfisbundið öllum þeim leikjum sem börnin iðkuðu . Bærinn á Hala er í hverfi með Breiðabólstað og Gerði og þaðan koma krakkar til útileikja sem verða æ flóknari uns þau á endanum eru búin að skapa heilt ríki með þjóðfélagi , framleiðslu , fjármagni , stéttaskiptingu , lögum , refsingum , póstsamgöngum , blaðaútgáfu , stjórnarandstöðu , uppreisnum ... Þórbergur er potturinn og pannan í félagsskapnum og sjálfskipaður landshöfðingi og kemur á óvart í íhaldssömu landsföðurhlutverki með stjórn á myntsláttu , verðlagi , vöruframboði og niðurbælingu á stjórnarandstöðunni . " Ríkið var stórkostlegur gamanleikur sem blés fjöri og spennu í lífið á bæjunum og gerði dagana viðburðaríka og næturnar bjartar af tilhlökkun , og efa ég að önnur meiri kómedía hafi verið leikin hér á landi . Það örvaði ímyndunarafl þeirra og skók upp í undirsátunum róttækni í andanum . Það gaf eim innsýn í klæki peningaþjóðfélags og opnaði fyrir þeim í smáum mælikvarða ýmsa kynlega leyndardóma hinna stærri mannfélaga sem þeir stóðu frammi fyrir seinna á ævinni . " Ég var staddur í leikjum með krökkum niður við Lónið þegar einhver sagði mér að hún væri komin . Þetta var Helgakver . Það dró svart ský yfir framtíð mína . Og á hafinu birtast fyrirburðir komnir alla leið frá Frakklandi ; skúturnar . Það var frönsk skonnorta . Ég mændi á það eins og upphafinn ... Þetta er eitt af því fáa í endurminning minni sem ryk tímans hefur aldrei fallið á ... " ( 9 ) Og þessi mynd verður örlagavaldur hans , það er hún sem rýfur hina lokuðu , sjálfnægu Suðursveit og seiðir hann á brott , vekur þrá í brjósti hans sem fær ekki svölun heima . Í augum Suðursveitar tákna þær allsnægtir . Bændurnir róa út í þær og versla . Skipta á vettlingum og matföngum fyrir veiðarfæri , franskt brauð , kökur , vín . Þó kemur fyrir að skúturnar stranda og lífvana skipsskrokkarnir breytast í allsnægtaborð : veiðarfæri , afli , verkfæri , mjöl , korn , brauð , vín , segl , málmar , kjörviður , koníak - allt verður þetta eign Suðursveitar og deilist á milli heimilanna . Steinarnir tala hefjast einmitt á tvöföldu strandi strandvorið mikla og tilheyrandi auðsæld í matföngum og víni . Útlönd eru Frakkland og óvíða hafa frönsk áhrif verið jafn bein og í Suðursveit ofanverðrar nítjándu og öndverðrar tuttugustu aldar . Eitt einkennilegasta dæmi um animisma Þórbergs eða hæfileika til að lifa sig inn í dauða hluti er samband hans við steina . Alveg frá steinunum í bæjarhellunni sem vöktu hluttekningu hans til steinanna uppi í fjallshlíðinni sem virðast hafa verið ígildi sjónvarps barnanna í dag . Það kom aldrei annað í þanka minn en að þetta fyndist öllum . Ég heyrði samt engan segja það . Alveg öfugt . En það sat fast í mér frá því að ég mundi eftir mér að allt væri lifandi og með vissu viti . Ég þekkti enga ástæðu fyrir því og ég hafði hvergi lesið það og aldrei heyrt aðra lesa um það . Það er svo margt í dulhyggju Þórbergs og hún er svo heilsteypt og sjálfri sér samkvæm en samt svo yfirnáttúruleg og óvænt að það kæmi ekki á óvart þótt Þórbergur ætti eftir að verða trúarbragðahöfundur þegar stundir líða fram , að einhver taki sig til og safni þessum trúarjátningum hans í kerfi og hugsjón um lífið . Það er ekki einasta að hann trúi á líf sálarinnar að loknu jarðlífi heldur trúir hann að hlutirnir eigi líka sitt andlega líf , hús búa yfir sál tóttir líka og löngu eftir að þær hafa máðst af yfirborði jarðar er sál þeirra á sveimi . Breiðamerkursandur sem einusinni var blómleg sveit með fjölda bæja en nú eyðimörk , þetta fyrra líf er enn á sveimi á sandinum og bara sljóleiki skilningarvita okkar að nema það ekki . Maður sem þekkir söguna og hefur hæfileika til að tala við steina og tóttir húsa , öll hans upplifun er margfeldi af hinni venjulegu hversdagslifun . En af því að fólk hefur ekki hugsun á því að nóta hjá sér geta heilar sveitir farið í eyði , heilar hafnir lagst af , heilar aldir liðið hjá garði og ekki tangur né tetur eftir eða þá ófullkomin slitur og ágiskanir . " Og þeir hefðu átt að skera út framan á kisturnar : Í þessari kistu eru geymdar dagbækur lífsins sem aldrei mega glatast . Ef þetta hefi verið gert þá væru nú feiknarleg kynstur af alls konar fróðleik sem nú er týndur og lífið orðið miklu ríkmannlegra og meira gaman að lifa ... ( 12 ) Og eiginlega er Suðursveitarbálkurinn kennslubók í því hvernig mannlífið getur öðlast ævarandi líf í sögu . Blaðsíðu af blaðsíðu , bók af bók vex myndin og dafnar og bætir við sig stórum og fínum dráttum . Á sjöunda hundrað persónur stíga fram á sviðið , flestar samsveitungar Þórbergs úr fortíð og samtíð . Hlutverk hennar í Suðursveit virðist hafa verið einskonar ferðaleikhús og færanlegur fjölmenntaskóli . Hún var höfð til að skemmta og fræða . Og það er enn frönsk skúta sem eins og orsakar brottförina þegar að henni kemur . Það er strand . Í samtalsbók Matthíasar Johannessens og Þórbergs Þórðarsonar : Í kompaníi við allífið spyr Matthías : " Varstu alltaf ákveðinn í því að verða skáld ? " Þetta er eina skýra markið eða hugsunin að verða eitthvað í lífinu . Samt er ég orðinn 69 ára gamall . En auðvitað tökum við yfirlýsingum Þórbergs um skáldskapinn með fyrirvara . Og samt er Þórbergur ekki eiginlegur skáldsagnahöfundur . Síðan liðu árin og enginn bað Þórberg að skrifa utan hugsjónir hans . Hann skrifaði greinar út og suður málefnum sínum til framdráttar og safnaði saman í Pistillinn skrifaði 1933 . Þórbergur samdi og flutti tvö erindi við örvandi undirtektir sem urðu til þess að hann skrifaði Íslenskan aðal og íframhaldi af honum tvö bindi Ofvitans . Og eitt viðamesta verkefni Þórbergs : Ævisaga séra Árna Þórarinssonar var pantað verk og kom raunar þvertofan í viðfangsefni þau sem Þórbergur hafði þá á hendi . Það virðist því hafa látið Þórbergi vel að skrifa eftir pöntun eða setja sig í lítilþægar stellingar skrásetjara eftir öðrum , svo sem í Indriða miðli , Viðfjarðarundrunum , Lifnaðarháttum í Reykjavík , o.s.frv.Frægasta pöntun sem Þórbergur mun hafa fengið var þegar hann eftir langt hlé hafði loks tekið upp þráðinn þar sem séra Árni sleit hann og var kominn 300 bls. áleiðis í Suðursveitarkróniku sinni . Í Sálminum fer Þórbergur langt með að endurvekja í sér barnið og búa það jafnframt út með háþróuðustu frásagnartækni . En um Suðursveitarsyrpu Þórbergs er skemmst frá að segja að henni var tekið af nokkru fálæti þegar hún kom út í lok sjötta áratugarins . Og í Fjórðu bók er hann að tala um áhald sem hann fann upp til að mæla vegalengdir en hættir svo við í miðju kafi og segir : " Ég nenni ekki að lýsa því hér . " ( 13 ) Og það er staðreynd að Þórbergur lagði frá sér pennann þegar aðeins herslumun vantað upp á að Fjórða bók væri fullmótuð og virðist ekki hafa séð ástæðu til að halda þessum leik áfram mikið lengur . Þó átti hann fimmtán ár eftir ólifuð en virtist láta sér framhaldið í léttu rúmi liggja , kannski sannfærður um að þessar bækur yrðu metnar í Framtíðarlandinu . Hjónabandið er samábyrgð tveggja andlegra öreiga . Ekkert í ríki hennar breytti eins mikið um útlit eftir veðri og lofti . Mín ópera á skautaferðum var upphafning til hins yfirnáttúrulega . Þá var gaman að líta út í baðstofugluggann eða standa hjá einhverjum úti á stéttinni og horfa á þetta fallega skáldverk , sem alltaf skín fyrir innri augum mínum , þegar ég heyri nefnda Tunglskinssónötu eftir Beethoven . Venjulega renna viðfangsefnin viðstöðulaust upp fyrir hugskotssjónum mínum eins og árstraumur , ósjálfrátt og í réttri röð og reglu . Hefur nokkurn tíma verið uppi Íslendingur sem er eins eðlilegur í sér og ég Í Suðursveit var sólin helgasta handarverk Guðs . Ég sá það stundum standa undir eldhúsgaflinum , þegar það kom á fætur , og krossa sig framan í hana . Þess vegna hefur enginn úr Suðursveit komist hátt í heiminum nema aðeins einn maður , og það er meira en öld síðan . ( Í Suðursveit bls 27 ) Andlegi dauðinn hefst með værð , sívaxandi stemningasljóleik , hugsjónahruni og ást á sveitalífi . Íslenskur aðall Bækur eru saklausir hlutir , en rithöfundar eru ægilegar verur . Mitt rómantíska æði Líkami minn er undurfínt hljóðfæri sem englar himinsins og djöflar undirheimsins leika á til skiptis . Megnið af volæði veraldarinnar stafar af skorti á ímyndunarafli . Ég er einn af mestu ritsnillingum , sem ritað hafa íslenska tungu . Hvað er ég ? Íslenskur aðall Það lá opið fyrir mér að þekkja áttir . Hönnuður sýningar er Jón Þórisson .