Hvaða efni valda bláum lit í jurtaríkinu ? Antósíanín-efni gleypa ekki fjólubláa og bláa hluta litrófsins ( 350 - 450 nm ) og þess vegna er antósíanín oftast blátt á litinn . Sum efnasambönd í antósíanín-hópnum gleypa heldur ekki rauðan hluta ljóssins ( yfir 600 nm ) og verða þau því meira rauðleit . Antósíanín-hópurinn gegnir fjölbreyttu hlutverki í plöntum en er best þekktur sem litarefni blóma og ávaxta og hefur þá mikið að gera með frævun blóma með hjálp frjóbera eins og býflugna og fugla , og við dreifingu aldinna , berja og fræja með dýrum . Antósíanín er ábyrgt fyrir rauða litnum sem sum laufblöð taka á sig á haustin . Antósíanín sér einnig um að verja plöntur fyrir skaðlegum geislum sólarljóssins og ber ábyrgð á hluta þeirra fallegu lita sem sumar plöntur skarta á haustin ( sjá svar sama höfundar við spurningunni Af hverju koma haustlitirnir ? ) . Segja má að meira sólskin kalli á meira blátt og rautt . Sem dæmi þá er rauðvín frá Mendoza-fylki austanmegin við Andesfjallgarðinn í Argentínu oftast dekkra á lit en önnur rauðvín , en þar stendur vínviðarplantekran hátt yfir sjó og sólargeislun er mjög sterk . Á haustin verður mispill í Reykjavík eldrauður ofan á runnanum þar sem laufblöðin breiða úr sér beint undir sólinni , en blöðin fyrir neðan og í skugganum eru áfram græn . Liturinn virkar sem sólarvörn fyrir plöntuna . Rannsóknir á sviði plöntulífeðlisfræðinnar [ 1 ] [ 2 ] hafa sýnt fram á að ofgeislun , sérstaklega vegna útfjólublárra geisla af gerðinni UVB , kemur af stað varnarviðbrögðum í plöntum og hluti af því er myndun litaefna í yfirhúðvefjum laufblaða , blóma og ávaxta . Ofgeislunin örvar myndun sindurefna ( súrefnisradikala ) sem eru skaðleg ljóstillífuninni og reyndar öllum efnaskiptum í plöntufrumunum . Við súrefnisstreitu fer í gang myndun og uppsöfnun antósíanín-litarefna í plöntufrumum en slík litarefni minnka skemmdir á ljóstillífunarkerfi í grænukornum . Antósíanín virkar fyrst og fremst með því að gleypa í sig útfjólublátt ljós á bylgjulengdunum 250 - 350 nm en endurkastar rauða og bláa ljósinu eins og áður sagði . Til viðbótar virkar antósíanín , ásamt karótenóíðum ( carotenoids – annar hópur litarefna ) , þannig að saman breyta efnin súrefniseitri ( til dæmis í formi peroxíða ) í skaðlausar sameindir eins og vatn . Þess vegna er antósíanín talið vera andoxunarefni eða andoxari ( antioxidant ) . Litarefnið antósíanín sem sýrustigsmælir : Í fyrstu þremur tilraunaglösunum ( til vinstri ) er antósíanín úr rauðkáli í vatnslausn við sýrustig 1 ( mjög súrt ) , 7 ( hlutlaust , kranavatn í Öskju HÍ ) og 12 ( basískt ) . Í næstum þremur glösum er litarefnið úr rauðrófu , en hér er lausnin með miðlungssýrustigi ennþá rauð og það er vegna þess að mismunandi antósíanín-litarefni hafa mismunandi ljósgleypnislitróf . Tilraunaglösin tvö lengst til hægri innihalda náttúrulegt rauðvín ( sem er frekar súrt , með sýrustig 3 ) en þegar er víninu hefur verið hellt í basíska lausn er rauði liturinn horfinn . Þess má geta að hvítvín er jafn súrt og rauðvín , en hvítvín er ekki framleitt úr vínberjum með bláu eða rauðu antósíanín-ríkjandi hýði . Antósíanín eru vatnsleysanleg efnasambönd sem geymast í safabólum plöntufruma . Þannig getur litablær breyst eftir sýrustigi í vatnsumhverfi sínu ( sbr. mynd hér að ofan ) . Antósíanín verður rautt í súru umhverfi ( lágu sýrustigi ) og breytist smá saman við hækkandi sýrustig í bleikan , bláan , grænan og loks gulan lit í basakenndri vatnslausn . Þetta er ástæðan fyrir því að rauðvín er rautt þótt vínberið sé blátt og líka ástæða þess að blóm lúpínu eða blálilju eru í mismunandi litum . Blálilja ( Mertensia maritima ) í Surtsey , 5. júlí 2010 . Ung blóm eru bleik á litinn , en fullþroskuð blóm eru blá . Antósíanín er hópur annars stigs umbrotsefna sem eru framleidd úr amínósýrunni fenýlalanín og finnast um það bil 600 mismunandi gerðir antósíanín-litaefna í náttúrunni . [ 3 ] Dæmi um antósíanín í blómum eru síanídín í rós og petúníu ( rauður , blárauður ) , pelargónídín í hortensíu ( bleikur , laxbleikur , appelsínugulur ) og delfínídín í lúpínu ( blár , fjólublár ) . Í laufum og haustblöðum eru litarefni þessa hóps aðallega rauða efnið síanídín . Algengustu form antósíanín-litarefna eru síanídín ( cyanidin , C15H11O6 ) og delfínídín ( delphinidin , C15H11O7 ) – þau eru einmitt meginlitarefni í grænmeti og ávöxtum svo sem í bláberjum , vínberjarhýði , kirsuberjum , rauðkáli , rauðlaukum , eggaldini , papríku , tómötum og kartöflum . Antósíanín-ríkjandi fæða er orðin vinsæl og eftirsótt , ekki bara vegna aðlagandi litabrigða heldur líka vegna heilsubótaráhrifa . Margar rannsóknir hafa sýnt fram á að antósíanín úr grænmeti geti leikið hlutverk við bælingu á ýmsum langvarandi sjúkdómum . [ 4 ] Steinunn Kristjánsdóttir er prófessor í fornleifafræði við Sagnfræði - og heimspekideild Háskóla Íslands . Helstu rannsóknasvið hennar eru miðaldafornleifafræði , norræn fornleifafræði , kirkjusaga , klausturfornleifafræði , kynjafornleifafræði , þróun húsagerða og miðlun vísindalegrar þekkingar .