Gubaidulina : ,, Öll tónlist ber með sér andlegt inntak “ Tónlist Sofiu Gubaidulinu verður áberandi hjá Sinfóníuhljómsveit Íslands á vormánuðum 2020 þar sem þrjú lykilverk hennar munu hljóma á tónleikum , tvö þeirra í fyrsta sinn á Íslandi . Á tónleikum Föstudagsraðarinnar 17. janúar hljómar píanókvintett nr. 1 , fimmtudaginn 26. mars leikur hljómsveitin fiðlukonsertinn Offertorium og á lokatónleikum starfsársins föstudaginn 5. júní flytur sveitin konsert fyrir fiðlu , selló og bajan sem er eitt hennar nýjasta verk . Gubaidulina er 88 ára gömul og hefur verið búsett í Hamborg frá árinu 1992 . Hún þykir eitt fremsta tónskáld samtímans og henni hafa fallið í skaut ótal verðlaun og viðurkenningar . Meðal annars hlaut hún Léonie Sonning-verðlaunin árið 1999 , Polar-verðlaunin árið 2002 , Evrópsku menningarverðlaunin árið 2005 og hún hefur verið sæmd heiðursdoktorsnafnbót við Yale - og Chicago-háskóla . Gubaidulina veitir nær aldrei viðtöl en af þessu tilefni féllst hún á að svara nokkrum spurningum frá Íslandi . Gubaidulina svaraði viðtalinu í átta blaðsíðna löngu handskrifuðu bréfi sem hún sendi Sinfóníuhljómsveit Íslands . Hverjar eru þínar fyrstu minningar um tónlist ? Og hvenær ákvaðstu að leggja tónsmíðar fyrir þig ? „ Fyrstu minningar mínar um tónlist tengjast barnatónlistarskólanum , þegar ég var um fimm til sjö ára gömul . Ég gekk inn í bygginguna í fyrsta sinn og strax á þröskuldinum varð ég uppnumin af því leyndardómsfulla andrúmslofti sem hljómarnir mynduðu . Það bárust hljóð úr mörgum herbergjum þar sem börn voru að læra grunnatriði í tónlist – tónstigar , arpeggíur , hljómar , kaflar úr hinum og þessum tónverkum . Hljóðin bárust að sjálfsögðu í mismunandi tóntegundum . Allt rann þetta saman í mikinn heildarhljóm sem var töfrum líkastur , eins og helgiathöfn . Í rauninni var þetta mitt musteri . Síðar kom flygill inn á heimili fjölskyldunnar og þá uppgötvaði ég hjá mér áhuga fyrir því að impróvísera á píanó . Mér fannst lögin sem ég átti að æfa í skólanum ekki nýta sér möguleika hljóðfærisins , þau náðu bara yfir tvær áttundir á hljómborðinu ! Þannig fór mig að langa til að skrifa niður ímynduðu hljóðin . Auðvitað datt mér ekki í hug að þetta gæti leitt til þess að ég yrði tónskáld . Það var bara þessi ósk um að dvelja í heimi tónanna , mig dreymdi um að læra tæknina við að skrifa niður tónlist . Það var brjálæðislega erfitt . Smám saman fór ég að láta mig dreyma um að komast í læri hjá alvöru tónskáldi . Sá draumur rættist þegar ég var orðin 13 – 14 ára gömul . “ Gubaidulina fór ung að læra á píanó og byrjaði fljótt að leika sér að því að impróvísera á hljóðfærið Þú fæddist í borginni Tsjistopol í Tatarlýðveldinu en fjölskyldan fluttist til borgarinnar Kazan þegar þú varst sjö mánaða gömul . Hvernig var tónlistarlífið þar þegar þú varst ung ? Voru það mikil viðbrigði fyrir þig að fara þaðan til Moskvu ? „ Í Kazan var tónlistarlífið fremur líflegt og einkenndist af metnaði . Kennurum frá Moskvu var oft boðið að koma og kenna við Tónlistarháskólann , og einnig héldu frægir tónlistarmenn tónleika í borginni . Ég útskrifaðist úr Tónlistarháskólanum sem píanóleikari , og kennari minn þar var hinn afbragðsgóði píanóleikari frá Moskvu , Grigori Mikhailovitsj Kogan . Ég er afar þakklát Tónlistarháskólanum í Kazan fyrir menntunina sem ég hlaut þar , hún var mjög veigamikil . En menntunin var eingöngu klassísk , mig skorti alla þekkingu á samtímatónlist . Þess vegna var það afar mikilvægt fyrir mig að flytja til Moskvu þegar ég var rúmlega tvítug . Þar opnaðist fyrir mér heill heimur af þekkingu og nýjum leiðum . Heimssýn mín stækkaði til muna og það sem mestu skipti , ég fékk að kynnast persónulega tónlistarmönnum í hæsta gæðaflokki . “ Tónlist þín býr yfir sterkri andlegri vídd og mörg verka þinna eru innblásin af trú . Hvernig skýrir þú þessa vídd í verkum þínum ? Og hvernig var það að vera trúað tónskáld í Sovétríkjunum ? „ Ég er þeirrar skoðunar að öll tónlist beri með sér andlegt inntak , og ég held að án trúarupplifunar væri mér ekki mögulegt að fást við þessa listgrein . Hinn skapaði heimur hefur hljómað frá upphafi vega og hinn upphaflegi hljómur er birtingarmynd þess lögmáls sem er undirstaða alheimsins . Einangraður tónn ber í sér óteljandi yfirtóna , hann sækir þannig í óendanleikann en laðast samtímis að grunntóninum sem er fullkomnun , endir . Ég minnist barnslegrar undrunar minnar yfir því að geta ekki komist að endimörkum spunans án þess að kalla fram einhvers konar stöðugan , ómblíðan hljóm . Þá vissi ég ekki að það héti grunntónn . Þessir tveir andstæðu pólar , óendanleikinn og hið endanlega , eru kjarni tónlistar og lykill að því að upplifa galdur tilverunnar . Það er hreinlega trúarleg upplifun . En sem trúað tónskáld í Sovétríkjunum var nauðsynlegt að fara leynt með það . “ Gubaidulina samdi píanókovintettinn þegar hún var 26 ára gömul árið 1957 . Tónverkið er meðal elstu verka hennar sem hún leyfir að sé spilað og tekið upp . Hvert er að þínu mati hlutverk tónlistarinnar í hinum hraða og oft órólega heimi 21. aldarinnar ? „ Tónlist leyfir okkur að nálgast hið æðsta í tilveru okkar . Hlutverk hennar hefur kannski aldrei verið stærra en nú , af því að margvíslegar ógnir steðja að mannkyninu um þessar mundir . Við höfum tapað mælikvarða hins æðra ; tilveran er einföld og flatneskuleg með efnislegri tækifærisstefnu og lífskrafturinn hefur dvínað vegna langvarandi velmegunar . Á sama tíma upplifa margir mikla eymd sem hefur eyðileggingu í för með sér . Tónlist getur einmitt verið mótvægi við þessa þróun . Hún er rótföst , einhvers konar endurspeglun tilveru á æðra plani . Allt getur þetta hjálpað okkur að varðveita manneskjuna sem margbreytilega veru , að viðhalda uppsprettu þess krafts sem býr innra með okkur öllum . En það er erfitt að muna þessa eiginleika tónlistarinnar þegar áreitið miðast við það að manneskjan sé einföld vera sem vill aðeins efnislega flatneskju . Það þykir óþarft og óviðeigandi að reyna að nálgast æðri upplifun eða njóta hennar . Styttra svar við þessari spurningu gæti verið á þessa leið : Hlutverk tónlistarinnar er gríðarstórt en okkur mun líklega aldrei takast að uppfylla það til fulls . “ Ertu í nánum samskiptum við flytjendur á meðan þú semur tónlist þína ? „ Það er afar misjafnt . Stundum eru slík tengsl mjög æskileg og gefandi , til dæmis þegar ég var að semja Sjö orð ( Sieben Worte ) fyrir selló , bajan ( takkaharmóníku ) og strengjasveit . Í verkinu vildi ég túlka myndlíkingu krossins , þ.e. láta hljóðin í sólóhljóðfærunum mætast í kross . Þetta var auðvelt að framkvæma á selló , glissandó á einum streng fer yfir á næsta streng . En þetta var öldungis ógerlegt á harmóníkuna . Til þess að framkvæma þetta þurfti hugmyndaflug flytjandans , Friedrich Lips . Hann tók sig til og bjó til glissandó-hljóð sem engum hafði dottið í hug að framkvæma áður . Annað dæmi : Þegar ég var að semja Fachwerk , sem tileinkað er harmóníkuleikaranum Geir Draugsvoll , þá kom mjög mikilvægt frumkvæði frá sólistanum . Hann vildi fá fleiri einleiksþætti þar sem hann myndi leika án hljómsveitar . Þetta varð til þess að ég þurfti að endurskoða allt form verksins , en ég var afar sátt við útkomuna og hans þátt í að tónsmíðin fékk sína endanlegu mynd . “ Sinfóníuhljómsveit Íslands fær til liðs við sig flytjendur sem eru ákafir talsmenn þínir og flytja tónlist þína víða um heim : Vadim Gluzman er heimskunnur fyrir túlkun sína á Offertorium , og Baiba Skride , Harriet Krijgh og Elsbeth Moser frumfluttu Þríleikskonsertinn árið 2017 . Geturðu sagt okkur eitthvað um þín samskipti við þessa flytjendur og nálgun þeirra á tónlist þína ? „ Fyrir mér eru flytjendur einstaklingar sem elska endalaust . Ég elska augnaráð þeirra og hreyfingar og hvernig þau framkalla hljóðin sem ég hef áður heyrt í höfðinu . Ég kann vel að meta ást þeirra á hljóðfæri sínu og á tónlistinni . Einleikararnir sem munu flytja tónlistina mína á Íslandi – Gluzman , Skride , Krijgh og Moser – er allt fólk sem ég hef unnið náið með . Þau urðu fyrir mér mitt annað sjálf . Þau eru ekki aðeins flytjendur heldur alvöru listamenn sem fullkomnuðu sköpunarferlið . Ég er þeim endalaust þakklát fyrir fórnfýsina og andagiftina . “ Gubaidulina ásamt Baibu Skride , Harriet Krijgh og Elsbeth Moser sem frumfluttu þríleikskonsert Gubaidulinu árið 2017 Er eitthvað sem þú vilt segja við íslenska tónleikagesti að lokum ? „ Ég vil fyrirfram þakka gestum fyrir áhuga sinn á að hlýða á verk mín og koma á tónleikana . Ég vona að þeir sýni verkum mínum eftirtekt og umburðarlyndi . Þeir sem hlusta á klassíska tónlist þurfa að búa yfir mikilli andlegri einbeitingu . Það er ekki auðvelt að skilja til fullnustu dýpt hljóðheimsins . Jafnvel í verkum sem ekki eru alveg nógu góð geta leynst agnir af hinum dýrmæta anda tónlistarinnar . Ég mundi vilja safna saman þeim ögnum . “ Viðtal : Árni Heimir IngólfssonÞýðing úr rússnesku : Nathalía Druzin Halldórsdóttir