Á síðustu dögum hafa tveir fésbókarvinir haft samband við mig hvor í sínu lagi og beðið mig að hitta sig til að ræða um lesskilning , orðaforða og stöðu íslenskunnar . Þetta eru konur sem ég þekki frá fornu fari og vinna báðar með börnum og unglingum , önnur talmeinafræðingur og hin framhaldsskólakennari . Báðar höfðu svipaða sögu að segja - þeim finnst hafa orðið miklar breytingar á fáum árum . Börn komi inn í leikskólana með minni orðaforða og lélegri málþroska á ýmsan hátt , og orðaforði og ritfærni framhaldsskólanema fari minnkandi . Báðar hafa miklar áhyggjur af þróuninni og eru fullar áhuga á að gera eitthvað til að bæta stöðuna , og spurðu mig hvað væri til ráða . Því miður varð fátt um svör . Ég kann engar töfralausnir frekar en aðrir . Það er svo sem auðvelt að slá um sig með almennum heilræðum eins og ég og aðrir hafa oft gert - tala við börn og unglinga , lesa fyrir þau og með þeim , virkja sköpunarmátt þeirra í stað þess að drepa hann niður , gera íslenskuna áhugaverða og spennandi í þeirra augum , endurskoða námsefni og kennsluaðferðir , o.s.frv . Þetta er allt gott og blessað , en hvernig á að útfæra það ? Þetta gerist ekki nema með markvissu samstarfi foreldra , skóla , stjórnvalda og samfélagsins alls . Við þurfum að átta okkur á hvað er í húfi - hvað það skiptir miklu máli að unga fólkið finni hjá sér áhuga , vilja og þörf til að nota íslensku . Ef okkur tekst ekki að skapa jákvætt viðhorf til málsins hjá börnum og unglingum skiptir engu máli hvað við gerum að öðru leyti . Það versta er skeytingarleysi í garð íslenskunnar . Auðvitað drepur það ekki íslenskuna þótt hún sé höfð á eftir ensku á skiltum í Leifsstöð . Auðvitað drepur það ekki íslenskuna þótt auglýsingar í búðargluggum séu eingöngu á ensku . Auðvitað drepur það ekki íslenskuna þótt fyrirtæki sendi starfsmönnum tölvupóst sem er eingöngu á ensku . En það sýnir , meðvitað eða ómeðvitað , ákveðið viðhorf til íslenskunnar - viðhorf sem smitar út frá sér og gerir meiri skaða en við áttum okkur á í fljótu bragði . Það má almennt gera ráð fyrir að börn tileinki sér algengustu orð málsins fyrst , og eftir því sem þau eldast læri þau fleiri og sjaldgæfari orð . Við höfum m.ö.o. ekki hugmynd um það hvaða orð er eðlilegt að 15 ára unglingar hafi á valdi sínu . En ég veit ekki til þess að þessar skrár hafi verið nýttar við þýðingu PISA-prófsins sem mér finnst alveg stórfurðulegt og ámælisvert . Þegar heftið var tekið saman vildi svo til að rangur texti var valinn en ekki hin endanlega útgáfa “ . En hér er samt margs að gæta . En varla leikur vafi á því að lengd málsgreina og löng orð hafa áhrif á lesskilning . Þess vegna þarf að huga að þessu í þýðingunni . Hins vegar er alls ekki víst að unglingarnir sem taka prófið þekki lýsingarorðið mórauður . Í Risamálheild eru 9.418 dæmi um brúnn , en aðeins 562 um mórauður . Sé litið á tíðniröð er brúnn í sæti 7.120 , en mórauður í sæti 48.118 . Í Risamálheild eru 113.079 dæmi um eyða ( þar af aðeins 152 um eyða upp ) en 15 dæmi um svarfa ( þar af 3 um svarfa úr ) og eyða er í sæti 1.087 , en svarfa er ekki meðal fjögur hundruð þúsund algengustu orða málsins . Til samanburðar er dissolve í sæti 4.337 í ensku . Ég er ekki einn um að hafa gert athugasemdir við þýðingu og málfar PISA-prófsins . Ásdís Bergþórsdóttir sálfræðingur gagnrýndi þýðinguna harðlega fyrir þremur árum , og ég sá ekki betur en sú gagnrýni væri réttmæt að mestu leyti . Það hefur margsinnis verið bent á hvernig samfélags - og tæknibreytingar hafa þrengt að íslenskunni undanfarinn áratug . Til þess þarf margvíslegar aðgerðir og það er mikilvægt að ráðast að rótum vandans , og fráleitt að varpa allri ábyrgðinni á skólakerfið eða kenna því um stöðuna . Ef við viljum bæta lesskilning ungs fólks er forgangsverkefni að efla rannsóknir á íslenskum orðaforða og setningagerð – setja fram rökstudd viðmið um það hvaða orðaforða og hvaða setningagerðir hver aldurshópur þarf að hafa á valdi sínu , og útbúa síðan viðeigandi kennsluefni fyrir hvern aldurshóp . Til að öðlast góðan lesskilning þurfa börnin að læra annars konar orðaforða en fæst með venjulegum yndislestri , og ná valdi á fjölbreyttari og flóknari setningagerðum en notaðar eru í samtölum og afþreyingarefni . Samtal foreldra og barna , og lestur fyrir börn og með börnum , er frumforsendan . Ef þessi grundvöllur er sterkur getur skólakerfið byggt ofan á hann og eflt lesskilning . Það er auðvitað rétt að það er hefð fyrir orðinu kvenforseti þótt sú hefð sé raunar ekki ýkja gömul – elsta dæmið um orðið á tímarit.is er 60 ára gamalt og orðið komst ekki í almenna notkun fyrr en með kjöri Vigdísar 1980 . Bæði orðin , kvenforseti og konuforseti , eru jafnrétt íslenska , í þeim skilningi að þau lúta orðmyndunarreglum málsins . Samsett orð í íslensku eru einkum af tvennum toga – í sumum er fyrri liðurinn orðstofn , eins og kven - , en í öðrum er fyrri liðurinn eignarfall ( eintölu eða fleirtölu ) , eins og konu - . Í slíkum tilvikum hafa orðin oft með sér einhverja verkaskiptingu – barn er formlegra en krakki , bifreið er formlegra en bíll , fákur er formlegra en hestur o.s.frv . Titill bókarinnar er titill barnsins . “ En hér hangir meira á spýtunni . Börn hafa gaman af tungumálinu og hæfileikar þeirra til nýsköpunar í máli eru dýrmætir fyrir íslenskuna og framtíð hennar . En hún skilur að ólík orð henta mismunandi aðstæðum . Hún skilur að framtíð íslenskunnar veltur á því að börnin hafi áhuga á að nota hana , og þann áhuga má ekki drepa með því að berja niður frjóa málnotkun þeirra . Um daginn hringdi í mig framhaldsskólanemi sem ég kannast við og var að spyrja mig út í orðflokkagreiningu . Mér finnst fráleitt að verja takmörkuðum kennslutíma í íslensku í tilgangslausa og steingelda greiningu af þessu tagi , og í vonlausa baráttu gegn áratuga gömlum málbreytingum sem gera málinu engan skaða . Þetta þýðir alls ekki að ég sé á móti allri málfræðikennslu – skárra væri það nú . Þá getur málfræðikennslan verið gagnleg – og jafnvel skemmtileg ef rétt er á haldið . Greiningarvinna án grundvallar er hins vegar bara til bölvunar . Ef við ætlum að bæta árangur okkar í PISA verður að breyta þessu . Þetta kallar á önnur viðbrögð en ef um tæknileg atriði varðandi læsi er að ræða . Læsisátakið sem hefur verið í gangi er gott og gilt en það er samt hætt við að það skili litlu ef ekki er um leið hugað að því að styrkja stöðu íslenskunnar í samfélaginu , ekki síst meðal barna og unglinga . Til þess þarf margvíslegar aðgerðir og það er mikilvægt að ráðast að rótum vandans . Til að öðlast góðan lesskilning þurfa börnin að læra annars konar orðaforða en fæst með venjulegum yndislestri , og ná valdi á fjölbreyttari og flóknari setningagerðum en notaðar eru í samtölum og afþreyingarefni . Þennan orðaforða og þessar setningagerðir þarf að kenna sérstaklega , með því að láta börn og unglinga lesa viðeigandi texta . Það skiptir öllu máli að átta sig á að ábyrgðin á því að bæta úr verður ekki lögð á skólakerfið eitt og sér – þetta er ekki síður verkefni foreldra og annarra uppalenda , og samfélagsins í heild . Það er mjög mikilvægt að auka íslenskukennslu í skólum og endurskoða námsefni eins og mennta - og menningarmálaráðherra vill gera , en það dugir skammt ef grundvöllurinn , sem er lagður á máltökuskeiði á fyrstu árum barnsins , er of veikur . Samtal foreldra og barna , og lestur fyrir börn og með börnum , er frumforsendan . Skortur á reglulegri stigbreytingu dugir því ekki til að gera flokkun orðsins sem lýsingarorðs vafasama . Frumstig lýsingarorðsins margur er mjög algengt í þessari setningagerð : Hin mörgu andlit Indlands , Hinir mörgu aðdáendur Einars Áskels , o.s.frv . Setningafræðileg hegðun orðanna fleiri og flestur er því bæði frábrugðin hegðun frumstigsins margur , og einnig frábrugðin hegðun miðstigs og efsta stigs annarra lýsingarorða . Kannski verða fleiri og flestur að fá að vera hálfpartinn í lausu lofti milli lýsingarorða og óákveðinna fornafna – eins og kannski ýmis . Mér finnst ekki ólíklegt að Loftur hafi búið orðið til þótt ég geti ekkert fullyrt um það . Í staðinn komu og urðu áberandi lestir eins og oflæti , sjálfumgleði og hroki . Þetta voru atriði sem sköpuðu siðrof í íslensku samfélagi og stuðluðu að því áfalli sem við höfum enn ekki bitið úr nálinni með . “ Í þessu tilviki er þar að auki um að ræða orð sem er myndað sem fræðiorð , íðorð – gert til að tákna ákveðið fræðilegt hugtak . Eftir sem áður virðist merking þess undantekningarlítið vísa í einhvers konar umrót eða upplausn og vera neikvæð . Þegar spurningu um áhrif þess að kristinfræði sé ekki lengur kennd í skólum er svarað með því að segja „ Það hefur orðið siðrof held ég “ er meðvitað eða ómeðvitað vísað í hina venjulegu og alþekktu merkingu orðsins siðrof , þótt eftir á sé sagt að siðrof sé ekki siðleysi heldur „ rof við siðinn sem við höfum lifað eftir um aldir á Íslandi “ . Breytingarnar koma ekki síst fram í því að vægi megindlegra rannsókna hefur aukist mjög og frá því um síðustu aldamót hafa langflestar íslenskar málfræðirannsóknir verið megindlegar að verulegu leyti – byggst á víðtækri gagnasöfnun og tölfræðilegri úrvinnslu gagnanna . Í fyrsta lagi ýmiss konar textagögn , t.d. spurningakannanir af ýmsu tagi og svör við þeim , uppskriftir samtala og viðtala við börn og fullorðna , uppskriftir texta frá eldri málstigum o.fl . Það er því oft umtalsverð fyrirhöfn fyrir verkefnisstjóra að veita aðgang að gögnum sínum , og ekki síður fyrirhöfn fyrir notendur að setja sig inn í skipulag þeirra og átta sig á þeim . „ Umsækjendur telja að hér gefist einstakt tækifæri til að útvega þeim sem fást við rannsóknir á íslensku máli mikil verðmæt gögn með litlum tilkostnaði . Iðulega þarf að leggja talsverða vinnu í að tilreiða gögnin þannig að hægt sé að opna þau öllum – semja ítarleg lýsigögn , fjarlægja persónugreinanlegar upplýsingar , koma gögnunum á staðlað form o.fl . Textagögn verða einnig gerð leitarbær í hugbúnaðinum Korp . Í sumum tilvikum hafa möguleikarnir sem gögnin bjóða upp á til að rannsaka það sem þau voru upphaflega gerð fyrir ekki verið fullnýttir . Í öðrum tilvikum geta gögnin nýst til annars en þeim var upphaflega ætlað . Gögn úr báðum þessum rannsóknum voru síðan notuð í verkefninu „ Málbreytingar í rauntíma í íslensku hljóðkerfi og setningagerð “ ( RAUN ) á árunum 2010 - 2012 . Það hefur sýnt sig að erlendir fræðimenn hafa nýtt sér íslensk málleg gögn sem hafa verið gerð aðgengileg . Slíkt er þó oft snúið og getur kostað verulega vinnu bæði fyrir umsjónarmann gagnanna og ritgerðarhöfund , eins og áður er rakið . CLARIN-miðstöðin sér um að koma gögnunum fyrir í því tæknilega umhverfi sem þar verður til staðar ( CLARIN technical centre ) og tengja þau við CLARIN-netið . Erlend orðasambönd hafa alla tíð streymt inn í málið og yfirleitt klæðst íslenskum búningi að mestu eða öllu leyti , í þeim skilningi að þau innihalda engin framandi hljóð , öll orðin í þeim eru oftast íslensk og beygjast á hefðbundinn hátt . Nú eru dönskuslettur alveg fyrir bí , eins og einhvern tíma var sagt , og jafnvel talað um að friða þær . Ég kunni ekki við þetta samband í fyrstu en er farinn að venjast því og sé svo sem ekkert athugavert við það . Enginn vafi er á að þetta eru áhrif frá enska sambandinu no matter what sem einmitt er notað svona . Í íslensku hefur fram til þessa þurft að skilgreina ástæðuna eitthvað nánar – segja af góðri ástæðu , af ákveðinni ástæðu , af þeirri ástæðu o.s.frv . Í síðarnefndu samböndunum tveimur er aftur á móti verið að breyta hefðbundnu íslensku orðalagi að ástæðulausu . Betra væri að halda sig við hefðina .