Um þessar mundir er fagnað 50 ára afmæli blóðskilunarmeðferðar á Íslandi en hún hófst 15. ágúst 1968 og var bylting í nýrnalækningum . Langt fram á 20. öld leiddi nýrnabilun , bráð eða langvinn , langoftast til dauða . Oft var ekki ljóst hvað var á ferðinni . Er gerð var rannsókn hérlendis á fjölskyldu með Alports-heilkenni , sem leggst einkum á karla sem svo deyja ungir úr nýrnabilun , kom í ljós að þeir voru oft sagðir hafa dáið úr leti . Er kom fram á 20. öld gerðu menn sér betur grein fyrir eðli nýrnabilunar , bráðrar sem langvinnrar . Var þá tekið að huga að ráðum til að fleyta mönnum yfir bráða en tímabundna nýrnabilun eða lengja líf þeirra sem dauðinn beið ella vegna lokastigs nýrnabilunar . Tvær heimsstyrjaldir og smærri stríð eins og Kóreustríðið , sem leiddu til nýrnabilunar hermanna , oft banvænnar , ráku á eftir þróun slíkra aðferða . Fljótlega beindust tilraunir manna að skilun ( dialysis ) og nýrnaígræðslum . Úr skilunarsal á 13B . Mynd PÁ . Hvað er skilun ( dialysis ) ? Í skilun komast tvær vökvalausnir í snertingu hvor sínum megin við hálfgegndræpa himnu en hún hleypir í gegnum sig sameindum upp að vissri stærð . Efni sem er í lausnunum og kemst í gegnum himnuna smýgur frá lausninni með hærri þéttni efnisins til hinnar uns jafnvægi er náð . Sé efnissnauða lausnin sífellt endurnýjuð gengur skilunin hraðar fyrir sig . Sé skilun beitt til lækkunar úrgangsefna í nýrnabilun er um tvær aðferðir að ræða , blóðskilun og kviðskilun . Í blóðskilun er notuð skila sem í raun er tvö hólf aðskilin með hálfgegndræpri himnu . Um annað hólfið rennur blóð sjúklingsins en um hitt rennur skilvökvi sem tekur við úrgangsefnum sem skilast úr blóðinu um himnuna og berast burt með skilvökvanum . Efnum sem aðeins þarf að fjarlægja að takmörkuðu leyti , til dæmis salti , er bætt í skilvökvann fyrirfram til að minnka þéttnimismuninn . Hin tegund skilunar er kviðskilun ( peritoneal dialysis ) . Í henni er það lífhimnan er þekur kviðarholið og líffæri þess sem gegnir hlutverki hálfgegndræprar himnu en æðanet himnunnar þjónar sem blóðhólf skilunnar . Skilvökva er þá rennt inn í kviðarholið gegnum legg , látinn liggja þar um stund og taka við úrgangsefnum um lífhimnuna en síðan látinn renna út aftur . Nýrnabilaðir glíma við vökvasöfnun þrátt fyrir takmörkun á vökvatekju . Í blóðskilun er þetta leyst með svokallaðri ‘ ultrafiltration ' eða , örsíun' . Þá er myndaður undirþrýstingur í skilvökvahólfinu sem sýgur vatn eftir þörfum úr blóðhólfinu . Í kviðskilun er vatni náð af sjúklingnum með því að bæta glúkósa í mismiklum mæli í skilvökvann . Hækkar hann osmótískan þrýsting í vökvanum sem dregur vatn inn í kviðarholið og bætist það við skilvökvann sem rennur aftur út . Stál Gambro-nýra frá 1968 , 7 kg að kyngd . Orðin skilun , blóðskilun og kviðskilun Þegar Íslendingar hófu meðhöndlun með dialysis , það er hemodialysis eða peritoneal dialysis , leituðu menn fljótlega íslenskra orða yfir þessar aðferðir . Orðin , blóðsíun' eða , blóðskiljun' voru nokkuð notuð um sinn . Undirrituðum fannst orðin ekki lýsa nægilega þeim efnisflutningum undan þéttnihalla sem eiga sér stað og lagði til , blóðskilun' og , kviðskilun' . Var þeim vel tekið og hafa fest sig í sessi . Nýrnalækningar á Íslandi Nýrnalækningar sem undirsérgrein lyflækninga voru lítt þekktar hérlendis til 1968 enda ráðin löngum fá við hinum alvarlegu og oft illvígu nýrnasjúkdómum . Ég stundaði nám í lyflækningum á Blegdamshospitalet í Kaupmannahöfn á sjöunda áratugnum og var einn þeirra sem Sigurður Samúelsson prófessor ræddi við til að manna sérgreinar í lyflækningum á Landspítala . 1 Bað hann mig að leggja stund á nýrnalækningar . Leist mér allvel á . Meðan ég lauk skyldum mínum á ‘ Blegdammen ' kannaði ég möguleika í Bandaríkjunum og réð mig loks sem ‘ fellow ' á nýrnadeildina á Georgetown University Medical Center í Washington DC . Áður en ég hélt vestur var ég nokkra daga á nýrnadeild Ríkisspítalans hjá prófessor Jørn Hess Thaysen . Til USA hélt ég með fjölskyldunni í janúar 1966 . Á nýrnadeildinni á Georgetown réði ríkjum George Schreiner prófessor sem lagt hafði sitt á vogarskálarnar í Kóreustríðinu við þróun skilunarmeðferðar . Þarna var ég á styrk frá WHO og National Kidney Foundation . Vorið 1968 var ég ráðinn á nýrnadeild George-town-háskóla á DC General Hospital og var langt kominn að undirbúa hóprannsókn á sykursýkisnýrnameini er dró til tíðinda heima : Tveir sjúklingar voru að byrja í blóðskilun á Landspítalanum og ég var beðinn um að koma heim . Það var sumarið 1968 að 21 árs kona og 33 ára karl þurftu nær samtímis á skilunarmeðferð að halda vegna lokastigs nýrnabilunar . Fyrir tilstilli Árna Kristinssonar , sem þá var við nám í London , voru þau bæði tekin til skilunar á Hammersmith Hospital í London . Fljótlega vaknaði spurning um framhaldið . Vildi þá svo til að þeir hittust hér á þingi prófessor Sigurður og Nils Alwall blóðskilunarfrömuður frá Lundi . Varð úr að hingað yrði lánuð blóðskilunarvél frá fyrirtækinu Gambro í Lundi . Gengu nú hlutirnir allhratt fyrir sig . Sjúklingarnir komu heim , vélin kom frá Svíþjóð og með henni Þór Halldórsson læknir sem þá var við nám í nýrnalækningum í Lundi . Einnig komu þaðan hjúkrunarfræðingur og tæknimaður . Hinn 15. ágúst 1968 var svo gerð blóðskilun á konunni . Gekk hún vel og telst dagurinn upphafsdagur blóðskilunar og þar með nútímanýrnalækninga á Íslandi . Eftir heimkomuna var ég ráðinn deildarlæknir , og við Edda Steingrímsdóttir hjúkrunarfræðingur tókum við af Þór sem fór aftur til Lundar til að ljúka námi sínu . Því miður lágu stöður nýrnalækna hér þá ekki á lausu og sneri Þór sér að öldrunarlækningum þar sem hann vann merkt ævistarf . Oft naut ég hjálpfýsi hans er mig vantaði staðgengil . Í júní 1969 hlaut ég sérfræðingsleyfi í lyflækningum með nýrnalækningar sem undirsérgrein . Að því er ég best veit varð ég fyrstur íslenskra lækna til þess . Bið varð á því að fleiri nýrnalæknar yrðu ráðnir að spítalanum og var það ekki fyrr en 18 árum seinna að Magnús Böðvarsson var ráðinn . , Gervinýrað' var staðsett á Loftsölum á 4. hæð í tengiálmu milli gamla og nýja spítalans . Fengum við þar eitt sæmilegt herbergi og annað lítið til undirbúnings og geymslu . Vélakostur var Gambro-vélin góða er okkur bauðst að kaupa . Vélin var vel á annan metra há , ferstrendur , málmklæddur stautur á litlum hjólum . Frá henni lágu slöngur er fluttu skilvökva að og frá henni . Skilvökvinn var blandaður í 300 lítra plasttanki fyrir hverja skilun og svo var tankurinn þveginn vandlega á eftir . Ef komið var inn í undirbúningsherbergið blasti því oft við neðri bakhluti hjúkrunarfræðings . Efri hlutinn var á kafi niðri í tankinum . Skilan sjálf var engin smásmíði ( mynd ) . Hún var svokölluð plötuskila þar sem skiptust á mörg lög af himnum og plastþynnum er spenntar voru saman í málmhylki með stálklömpum til að mynda tvö hólf aðskilin með hálfgegndræpri himnu : blóðhólf og skilvökvahólf . Þessi ósköp vógu rúm 7 kg og voru notuð einu sinni en síðan hent ! Þegar skilan var komin á vélina var vélin orðin nokkuð völt og gat ég með naumindum forðað henni frá falli í jarðskjálfta . Vélin dældi blóði og skilvökva um sínar brautir og á henni var einnig stimpildæla er kallaði fram undirþrýsting í skilvökvanum og var honum stýrt með stillanlegri nál er kallaði fram sérkennileg soghljóð er vélin gekk . Skömmu eftir heimkomu mína var lagður inn óreglumaður í bráðri nýrnabilun . Þótti okkur henta að gera á honum kviðskilun . Hafði ég tekið með mér heim nokkra bráðakviðskilunarleggi . Gekk sú aðgerð að óskum og náði maðurinn sér að fullu og var mikið eftirlæti hjúkrunarliðsins . Ekki hef ég neinar frásagnir af slíkri skilun hér fyrr . Í þessum húsakynnum var skilunarstarfsemin til ársins 1980 . Skilunin varð æ fyrirferðarmeiri og var því lengi mætt með því að leggja æ stærri hluta Loftsala undir hana . Löngum var þröngt um , Gervinýrað' eins og þessi vísukorn benda til : Þrengsli í Gervinýra Þröngt er nú um þjó og önd , þraut um gólf að stýra . Allir liggja upp á rönd inni á Gervinýra . Við þokum okkur út á hlið , erum hvergi bangin . Til að skipta um skoðun við skjótumst fram á ganginn . Árið 1972 fórum við þrír Íslendingar á ráðstefnu WHO um nýrnalækningar í Kaupmannahöfn . Þar munu Rússar hafa mætt í fyrsta sinn á slíka ráðstefnu . Einn þeirra sagði í ræðu að Rússar væru ekki jafnframarlega í skilunarmálum og Vesturlönd , til dæmis Ísland sem ræki þrjár skilunarmiðstöðvar á milljón íbúa ! Sjúklingum fjölgaði og gamla Gambro - vélin vék fyrir nýrri vélum . Árið 1980 fluttum við á gang 13B og batnaði þá aðstaðan verulega . Árið 1985 var byrjað að bjóða sjúklingum er það þótti henta upp á kviðskilun og var um að ræða svokallaða , pokaskilun' ( CAPD ) sem sjúklingurinn annast sjálfur og gerir hann miklu frjálsari en blóðskilunin . Lætur hann sjálfur skilvökva renna inn í kviðarholið og út aftur nokkrum sinnum á dag . Á þessu tímabili komu fram ýmis lyf er stórbættu meðferð nýrnabilaðra . Má nefna ' erythropoietin ' eða ' EPO ' sem gerir sjúklingum kleift að framleiða blóðrauða og , virkt' D-vítamín er nýtist án verulegra umbreytinga í líkamanum . Nýrnaígræðslur Fyrsti Íslendingur sem grætt var í nýra var kona sú er fyrsta blóðskilunin var gerð á árið 1968 . Aðgerðin var gerð í London árið 1970 . Nýrað var úr bróður konunnar og starfar enn . Í desember 1971 var ég sendur í heimsókn til Danmerkur til að kynna mér starfsemi Scandiatransplants og leita hófanna um samvinnu um ígræðslumál . Scandiatransplant var stofnað árið 1969 fyrir tilstilli heilbrigðisyfirvalda í Danmörku , Finnlandi , Noregi og Svíþjóð . Þetta var samvinna ígræðslusjúkrahúsa í þessum löndum um að annast dreifingu á nýrum úr nýlátnum til heppilegra líffæraþega . Fyrst heimsótti ég höfuðstöðvar Scandiatransplants í Árósum . Þar ríkti Flemming Kissmeyer-Nielsen . Hann átti stóran þátt í skilgreiningu vefjaflokka og þýðingu þeirra fyrir líffæraígræðslur . Í krafti þeirrar þekkingar var hann einn helsti forkólfur að stofnun Scandiatransplants . Næst hélt ég til Kaupmannahafnar og hitti Jørn Hess Thaysen á ný . Báðir þessir menn tóku mér mjög vel . Niðurstaðan úr þessum heimsóknum var að Íslandi var boðin þátttaka í Scandia-transplant á þann hátt að íslensk stjórnvöld fengu áheyrnarfulltrúa í svokölluðu ' expertkomité ' sem fundaði og ályktaði um málefni Scandiatransplants nokkrum sinnum á ári . Heilbrigðisráðuneytið fól mér þetta hlutverk og sat ég í nefndinni allt þar til Landspítali varð ígræðslusjúkrahús með full réttindi í Scandiatransplant undir árslok 2003 . Eftir heimsókn mína 1971 buðust Danir til að skrá alla íslenska sjúklinga er þörfnuðust nánýra á biðlista hjá sér . Þar með skuldbundu þeir sig til að framkvæma allar nýrnaígræðslur í Íslendinga , úr lifandi sem látnum gjöfum . Einkum var það Ríkisspítalinn sem annaðist þessar ígræðslur . Hess Thaysen átti stóran þátt í þessum góðu málalyktum fyrir Ísland . Hann hlaut síðar Fálkaorðuna fyrir framlag sitt . Fyrsta nýraígræðslan í Íslending á vegum Scandiatransplants fór fram árið 1973 . Ef kall kom um nýra fyrir sjúkling á biðlista varð að flytja hann hið bráðasta til Danmerkur til að forðast skemmdir í nýranu vegna , kalds blóðþurrðartíma' sem er tíminn frá brottnámi líffæris úr gjafanum þar til blóði þegans er hleypt á það eftir ígræðslu . Í byrjun gátum við nýtt okkur hjálpsemi varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli sem flaug utan með líffæraþegann . Kom það gjarnan í minn hlut að aka þeganum á Völlinn og afhenda hann flugáhöfninni . Síðar var samið við Flugmálastjórn um að vél hennar flytti hinn verðandi þega . Með fjölgun áætlunarferða varð svo æ oftar hægt að nýta þær til slíkra flutninga . Heiladauði og líffæragjöf Á síðustu áratugum 20. aldar gerðu menn sér æ betur grein fyrir því að heiladauði , þegar öll starfsemi heila manns er óafturkallanlega hætt , jafngildir dauða þess manns . Æ fleiri þjóðir settu sér lög um heiladauða og um brottnám líffæra til ígræðslu . Hér á landi var einnig settur hópur til að semja frumvarp að slíkri löggjöf og lenti ég í þeim hópi . Tillögur okkar tóku allmjög mið af löggjöf annarra Norðurlanda . Frumvarpið var samþykkt árið 1991 . Þessi löggjöf hér og víðs vegar um heim jafngilti byltingu í ígræðslumálum . Áður varð að styðjast við dauðaskilmerkin og bíða með brottnám ígræðslulíffæra , nær eingöngu nýrna , þar til hjartað var hætt að slá . Með nýju lögunum var blóðflæði til ígræðslulíffæra haldið við þar til þau voru numin brott en þá var slökkt á öllum vélum . Fyrir okkur Íslendinga þýðir þessi nýja löggjöf að við erum ekki eingöngu þiggjendur nálíffæra frá Scandiatransplant heldur erum einnig hluti gjafasvæðis þess sjúkrahúss sem sér um ígræðslur í Íslendinga . Þegar lögin um heiladauða voru sett 1991 var eitt atriði sem þjóðir greindi helst á um : Þegar fjarlægja á líffæri þarf að liggja fyrir hugmynd um hvort hinn látni hefði verið gjöfinni samþykkur . Lægi ekki fyrir staðfestur vilji hins látna varðandi gjöf var hér samþykkt ætluð neitun . Kom þá í hlut nánustu ættingja að ákveða um gjöf . Þessi háttur var allvíða hafður á þeim tíma sem lögin voru sett og svo var hér . Síðar tóku menn að tala fyrir ætluðu samþykki hins látna og töldu það tryggja fleiri líffæragjafir enda þótt enn verði þá að bera líffæragjöfina undir nánustu ættingja . Lögunum var breytt hér í þessa veru fyrr á þessu ári . Hillir undir betri aðstöðu Þótt aðstaða nýrnadeildar hefði batnað verulega við flutninginn á 13B árið 1980 fór fljótlega að kreppa að okkur aftur . Þótt önnur starfsemi flytti af ganginum dugði það skammt . Þá höfðum við frá byrjun notað tært Gvendarbrunnavatn í skilvökva vegna tærleika þess og , mýktar' . Í ljós kom þó að enn mátti betur gera með sérstökum hreinsibúnaði og höfðum við alllengi farið fram á hann en verið sagt að hann yrði að bíða betra húsnæðis , en þá var að finna það ! Eftir marga fundi þar sem , Nýrað' var á fleygiferð milli staða , var loks sæst á að skásti staðurinn væri á efstu hæð eldhúss - og matsalsbyggingarinnar við Eiríksgötu . Nú tóku við bollaleggingar um húsnæðisnýtingu og búnað . Vorum við Hildur Einarsdóttir deildarstjóri á kafi í þeirri vinnu ásamt Aðalsteini Pálssyni verkfræðingi . Fórum við meðal annars í kynnisferð til Kaupmannahafnar og Svíþjóðar , heimsóttum nýrnadeildir og fyrirtæki og komum heim með mikinn fróðleik sem nýttist við undirbúning nýju deildarinnar . Árið 2003 varð stóratburður í sögu nýrnalækninga á Íslandi , fyrsta nýraígræðslan á Landspítala . Nýrað var úr lifandi gjafa , skurðlæknirinn var Jóhann Jónsson sem starfar á ígræðsluklíník í Bandaríkjunum . Jóhanni til aðstoðar var Eiríkur Jónsson þvagfæraskurðlæknir . Ígræðslan tókst með ágætum og hefur -Jóhann síðan annast fjölda ígræðslna í landa sína . Ég hætti störfum á hlaupársdag 2004 en bý nú að hlýjum minningum um góða vegferð með indælu fólki og óska nýrnadeildinni velfarnaðar um ókomna tíð .