Frægasta nafnið sem tengdist allri þessari hugmyndalegu og félagslegu þróun , bæði þá og nú , er nafn Jean-Paul Sartres . Martin Heidegger fæddist í Suður-Þýskalandi árið 1889 og bjó á sama litla blettinum í Evrópu nánast alla ævi . 1 Magee Væri ég einhver sem vissi alls ekkert um heimspeki Martins Heideggers og þig langaði til að gefa mér grunnhugmynd um hana , hvernig mundirðu byrja ? Hugurinn kerfisbindur náttúruna í megindlegum tilgangi – til mælinga og útreikninga , í þeim endanlega tilgangi að ráðskast með náttúruna – og um leið er vitundinni sem gerir allt þetta , hinni mannlegu hugveru , teflt gegn náttúrunni . Reyndar höfum við í þessari uppreisn góðan lykil að hugsun hans . Þessi tvíhyggja , þessi skoðun um tvískiptingu alls veruleikans , gegnsýrir orðið hugsun okkar , heimspeki okkar og vísindi . Uppreisnin gegn tvíhyggjunni , sem eitt af sérkennum heimspeki tuttugustu aldar , er því auðskiljanleg . Orðið ‘ vera ’ kann að gera okkur bilt við , okkur finnst það kannski langsótt og hástemmt ; en við verðum að skilja það í hversdagslegustu og algengustu merkingu . Reynsla okkar sem einstaklinga er í miklu meira samræmi við það sem þú ert nú að segja : Við stígum upp úr meðvitundarleysi frumbernskunnar til vitundar um okkur sem verur í heiminum . Hér eru efnistök Heideggers gerólík efnistökum uppreisnarmanns gegn tvíhyggju Descartes á borð við G. E. Moore sem er upptekinn af vandamálum þekkingar og skynjunar . Að fá aðgöngumiðann að hinum venjulega heimi er ekki háð því að maður leysi þekkingarfræðilegar ráðgátur . Vel á minnst , það er mikilvægt þegar Heidegger á í hlut að leggja áherslu á að markmið hans er að lýsa . Vestræn vísindi , tækni , heimspeki og samfélagið sjálft hafa öll þróast á tiltekinn hátt á síðustu þremur eða fjórum öldum sumpart vegna þess að náin tengsl eru milli þróunar þeirra . Hvernig getum við vitað að við vitum ? Hann er ekki að fást við vandamálið um hvað það sé að vita heldur um hvað það sé að vera . Fyrsti hluti Veru og tíma samanstendur af nákvæmri greiningu á meðvitaðri sjálfskennd , beinni þekkingu okkar á eigin tilvist í hennar frumlægustu mynd . Önnur er hin fyrirbærafræðilega aðferð að einbeita sér til hins ýtrasta að fyrirbærunum eins og þau eru í raun og veru upplifuð . Í þriðja lagi , ekkert af þessu er hugsanlegt án einhvers konar atburðarásar : Allt verður að hafa tímavídd – veran hlýtur því að vera í tíma . Tilgangurinn með rannsókn Heideggers er ekki að uppgötva eitthvað um mannlega hegðun , eða hvernig hugur okkar starfar , heldur að byrja að útlista tilvistarhugtakið með því að reyna að ákvarða hvað sé ósmættanlegt í því , hvað svo sem það er , sem við erum að segja um okkur sjálf þegar við segjum að við séum til . Barrett Það er óvenjulegt . Magee Við höfum sagt að það sem Heidegger er að reyna að gera sé að gefa lýsingu á veruleikanum sem við erum stödd í , sem merkir lýsandi greiningu á veru okkar í heiminum . Hvernig getur lýsing á því sem okkur er þegar kunnugra en nokkuð annað gefið okkur eitthvað sem skiptir máli ? Magee Mundirðu segja að það sem Heidegger er að gefa okkur sé eingöngu greining á hinu hversdagslega , hinu venjulega , hinu kunnuglega ? Í þessum skilningi getum við næstum því gert okkur í hugarlund , með Wittgenstein , þann möguleika að ef við greiddum úr öllum flækjunum í tungumálinu þá hyrfu öll vandamálin eða spurningarnar sem urðu til þess að við fórum að stunda heimspeki og heimspekin sjálf mundi því hverfa . Barrett Angist . Lýsingin sem hann gefur á dauðanum er lýsing sem umbyltir venjulegum hugmyndum okkar . Ég mun aldrei vita að ég sjálfur hafi dáið . Hann er samt alltaf nálægur veruleiki . Ef þú horfist í augu við hana spyrðu þig þessarar spurningar : „ Frammi fyrir þessum möguleika , hvaða merkingu hefur líf mitt ? “ Magee Ég verð að segja einu sinni enn að þetta er nokkuð sem höfðar sterkt til mín . Hann er bara að benda á þá formgerð mannlegrar tilvistar sem umgjörðina sem spurningarnar verða að falla inn í . Getum við tekið þau mikilvægustu til umfjöllunar ? Sjálft upphaf mannlegs lífs er því eins og teningi sé varpað . Það er ekki bara þannig að við vöknum í heiminum og erum einfaldlega stödd hér , heldur erum við varla orðin vön þessu þegar því lýkur öllu aftur . Hann segir þetta ekki en gefið er í skyn að kannski sé öll heimspeki svar við spurningunni um dauðann . Þessi angist frammi fyrir okkar eigin endanleika er eitt af meginþemum tilvistarheimspekinnar , er það ekki ? Já , þess vegna er heiti bókar hans Vera og tími . Magee Og allan tímann á ferð inn í opna framtíð . Magee Við vorum ekki fyrr komnir að viðfangsefninu ‘ angist ’ rétt áðan en við hurfum frá því og fórum að tala um ‘ tíma ’ . Fólk ræktaði angist sína – sem er heimskulegt að gera vegna þess að ( minnugir umræðu okkar um dauðann ) angistin er innbyggð í aðstæður okkar . Angist er einfaldlega hluti þess að vera mannlegur . Það er eins og við séum utan við raunveruleika eigin lífs . Blaður okkar um firringu gerir okkur einungis firrtari . Við höfum svikið hjörtu okkar . Og hún er raunverulegt vandamál , í þessum skilningi – ég orða þetta á svolítið gamansaman hátt , en ég held þú skiljir það . Magee Þér finnst þú ekki vera í sambandi við veruleikann . En sumum finnst þeir vera eins og framandi menn í heiminum sem slíkum . Í heild fjallar bókin um raunverulega djúpstæð efni . Barrett Þetta er efni sem menn bæði rökræða og velta vöngum yfir . Ég held ég viti hvað hann ætlaði að segja í seinni hlutanum : Hann sagði sumt af því í fyrstu bók sinni um Kant . Í vissum skilningi , sjáðu til , mundi Heidegger kalla sig fylgismann Parmenídasar . Er það ekki hluti af aðstæðum mannsins ? Magee Að setja firringu í sögulegt samhengi og þar af leiðandi með tilliti til þess sem er sérstakt við aðstæður mannsins á tuttugustu öld , er þá eitthvað sem Heidegger fór að verða upptekinn af eftir að hann hafði lokið við Veru og tíma ? Nútíma hugsun er of yfirborðsleg , of óekta hvað varðar viðfangsefnið tækni . Þetta er áhættufé tilvistar okkar , hluti af hættuspili okkar . Barrett Skáldskapur og tækni eru það . Heidegger tengir tæknilegar framfarir þessarar siðmenningar við fástískan vilja hennar sem verður að lokum viljinn til valds . Það kemur að því að þvingunarstarf okkar verður að víkja fyrir því sem er þarna til að hlustað sé á það , hvað svo sem það er . Barrett Ég held það geri það . Það kann því að koma að tímamótum þar sem við ættum að hætta að sýna vald okkar og bara láta hlutina í friði . Hvers vegna hafa svo margir hæfir menn hafnað honum með svo mikilli fyrirlitningu ? Ef prósi hans er borinn saman við prósa Hegels , til dæmis , þá er Heidegger skýrleikinn sjálfur . Barrett Það er rétt . Þeir virðast gera ráð fyrir að honum sé mikið í mun að segja okkur hvernig við ættum að lifa – en eins og þú hefur lagt áherslu á forðast hann það sérstaklega . En vitanlega er hann ekki eini stóri hugsuðurinn í sögu heimspekinnar sem hefur verið ófrægður . Ég sagði að enda þótt Sartre hafi orðið frægasti tilvistarspekingurinn , reyndar eina nafnið sem flestir setja í samband við tilvistarstefnuna , þá sé hann ekki eins frumlegur hugsuður og Heidegger . Þetta er hrikalegt rangnefni . Þessar tvær vitundir skilja aldrei hvor aðra . Þessi doðrantur Sartres er því í rauninni bók um vandamálið einlægni eða heilindi – sem er , að ég hygg , grundvallarvandamál franskra bókmennta frá Montaigne , um Molière til Prousts . Ég get bókstaflega , ef ég vil , gert þetta allt og enginn gæti stöðvað mig . Við gefum ímyndunaraflinu langtum minna svigrúm í lífi okkar – og því langtum minna frelsi – en við gætum notað með skapandi hætti . Án efa er siðvenja of þungur baggi á sumum og takmarkar möguleika þeirra til frelsis . Á árunum milli nítján hundruð og sextíu og sjötíu sá ég dágóðan fjölda ungs fólks bjóða siðvenju byrginn og jafnvel slá um sig með tilvistarorðunum ‘ ekta ’ og ‘ óekta ’ , og í flestum tilvikum var árangurinn ákaflega rýr og satt að segja óekta . Þetta snýst um að fara meðalveg – en Sartre kýs heldur að leggja áherslu á öfgarnar . Barrett Ýkjurnar eru ágætar . Þú skellir þér með flugvél til Tahiti til að byrja nýtt líf – og þú berð sama gamla sjálfið með þér . Að vera opin fyrir sannleikanum er ekki auðvelt mál , eins og allir sálkönnuðir geta sagt manni . Við verðum að gefa upp á bátinn , alltént um sinn , hina hamslausu frekju okkar , með allri þeirri afskræmingu sem af henni leiðir . Það kann að vera að við komumst á ákveðið stig þar sem við verðum að hætta að reyna að kúga til hlýðni þann hluta náttúrunnar sem er við sjálf , stig þar sem við verðum að gefa okkur henni á vald . Fólk sem er ‘ á móti tækninni ’ er algerlega óekta . Svo það er einfaldlega ekki hægt að hafna henni . En það þýðir gerbreyting á lífi okkar sem við erum ekki undirbúin hvað hugsun okkar varðar . Ég fer í gönguferðir í skóginum í grennd við staðinn þar sem ég á heima , og fari ég í gönguferð í þessum skógi síðdegis er ég að hugsa allan tímann . En það má ímynda sér að spyrjandinn hugsi með sjálfum sér : „ Þetta er mjög furðulegt . Á aukinn skilningur á aðstæðum okkar sem við öðlumst með því að kynna okkur heimspeki hans að vera óvirkur einvörðungu ? Hann skilur okkur enn eftir án leiðsagnar um hvernig halda skuli áfram . Barrett Nei , hann útvegar ekki það sem þú biður um . Hún færir okkur enga nýja vitneskju eða kenningu um heiminn . Hjá Heidegger er þessi fallega setning einhvers staðar : „ Heimspekin verður að læra að lækka flugið enn einu sinni og horfast í augu við vanmátt sinn . “ Og ég sé nú þegar að sú síðasta er á leið út . Hann færði sig í háskólann og nam náttúruvísindi um nokkurt skeið , síðan heimspeki . Vera-okkar-til-Guðs hlýtur að vera eitthvað afar ólíkt vitsmunalegri sannfæringu eingöngu . Hvert höldum við héðan . Mér virðist heimspeki Heideggers ekki vera möguleg endastöð . Ja , hugleiðum þennan einfalda en tilkomumikla sögulega bakgrunn : Heimspekin gat af sér vísindin ; nú eru raunvísindin og tæknin komin og hafa gerbreytt öllu lífi mannkynsins á þessum hnetti . Eins og ég sagði rétt áðan talar Heidegger gjarnan um sig sem hugsuð á leiðinni . En hvað annað eigum við að gera ? Barrett Það er athyglisvert að þú skyldir nefna Beðið eftir Godot . Magee Þegar öllu er á botninn hvolft virðist mér tilvistarstefnan vera for-trúarleg . William Barrett ( 1913 – 1992 ) . – Þýð. Í þessari samræðu ætlum við að draga saman í eina heilsteypta mynd hinar ýmsu hræringar og stefnur í samtíma heimspeki . Þá hafði aðeins verið ein heimsskoðun , byggð á kristinni trú og haldið uppi af pólitískum yfirvöldum . Það er vandamál sem enn er óleyst . Ertu sammála ? Hvað vitum við ? Það sem einkennir hugsun nútímans er að heimurinn verður eitthvað í þekkingunni . Gellner Já , ég er sammála ; en það sem skipti virkilega máli hvað varðar undanfarandi skipulag var ekki hið trúarlega einkenni þess heldur stöðugleiki . Fólk er upptekið af hagvexti , en hagvöxtur er nátengdur þeirri staðreynd að þekkingin vex . Magee Þegar þú talar um samdrátt þekkingar skilst mér að þú sért að vísa til þess að fólk hefur glatað vissu í siðferðis - og trúarskoðunum sínum , er það ekki ? Á öðrum sviðum er þessu alls ekki þannig farið . Ástæðan er ekki einungis sú að vitað er að þau eru óstöðug þar sem þau eru á hreyfingu . Magee Lengi eftir að búið var að grafa undan trúnni á hinar stöðugu guðshyggjuforsendur voru menn að leita að einhverju í staðinn . Kannski veruleikinn sé , allt til enda , fjölræður . Gellner Ég samþykki þessa mynd . Sé heimurinn ekki stöðugur geta alltént tækin sem við fræðumst um hann með verið stöðug . Þessir tveir þræðir ganga í gegnum mest af því sem hefur gerst á undanförnum þrjú hundruð árum , og samtvinnun þeirra er í raun saga nútíma hugsunar . Það er rétt að spyrja spurninga sem grafast fyrir um forsendur þess að nútíminn kemur fram . Nánar tiltekið eru ranghugmyndir um eðli stjórnmála sem skipta alveg sköpum . Hver er skoðun þín á stöðu hennar í nútíma hugsun ? Til er fræg saga um manninn sem spurði véfréttina í Delfí hvaða siðum hann ætti að fylgja . Magee Afstæðishyggjumaður gæti vel sagt við þig : „ Ætlirðu að afneita afstæðishyggju minni verðurðu að sýna mér einhverja leið til að staðfesta yfirburði einnar skoðunar fram yfir aðrar . “ Ein hliðin á þekkingarferlinu er heimfærsla atburða og fyrirbæra , þar með talið mannlegt atferli , undir alhæfingar sem settar eru fram á hlutlausu máli , aðgengilegu öðrum . Ef ég ætti að gefa nafn hinni meginframvindunni í nútíma heimspeki yrði það ‘ mannverndarhreyfingin ’ – baráttan fyrir því að halda hinni mannlegu ímynd sem vörn gegn því að hún sé útskýrð af vísindunum . Athyglisvert við marxismann er að hann reynir bæði að sleppa og halda . Sjáum til hvort ég get endursagt það í aðalatriðum á einfaldan hátt . Þannig fáum við meginstraumana tvo í þróun nútíma hugsunar . Á mismunandi vegu fullvissa heimspekingar á borð við Quine og Popper okkur um að við getum lifað við óstöðugleika í þekkingu , og verðum að gera það . Í vissum skilningi eru þau alls ekki einkenni heimsins . Þetta mætti kalla samfellukenninguna . Til að mynda hefur missir trúar á kennivald sameinast hinum hraða vexti þekkingar til að valda jákvæðri efahyggju um næstum því allar gerðir valds sem slíkar , og þetta tengist aftur beint tilkomu frjálslyndra hugmynda – hugmynda um frelsi , umburðarlyndi , jafnrétti og þar fram eftir götunum . Gellner Ég er sammála þessu þó mér virðist að setja megi eitthvað út á hvernig þú setur það fram . Aðgreiningin , sem kom nokkuð seint , endurspeglar að nokkru leyti það sem við erum að tala um , það er að segja greinarmuninn á rannsóknarefninu og rannsókninni á þekkingaraðferðum . Gellner Quine , vissulega . Hvernig sérðu hana falla inn í mynd okkar ? Magee Jæja , með þessu erum við í raun komnir að hinu af þeim tveimur grundvallarþemum nútíma hugsunar sem við aðgreindum rétt áðan . En kaldhæðnin er að þetta er með sérstökum hætti lýsing á hinum mannlegu aðstæðum í heiminum eftir Descartes , jafnvel heiminum eftir átjándu öld . En eitt af því sem er merkilegt við hana er að hún er vinsælust á tímum bráðrar kreppu og lægðar í andlegum efnum – í Þýskalandi eftir heimsstyrjöldina fyrri , í Frakklandi eftir þá síðari . Hún fræðir okkur um hvernig við finnum til og hvernig við hugsum , ekki með því að spyrja okkur eða athuga okkur , heldur með því að álykta það út frá vissum almennum einkennum aðstæðna okkar – þeirri staðreynd að við munum deyja og vitum það , að við verðum að taka siðferðilegar ákvarðanir án þess að hafa tryggingu fyrir þeim , að annað fólk sé hlutir fyrir okkur en við hins vegar hlutir fyrir öðru fólki . Hjá mjög áhugaverðum hugsuði eins og Sartre , sem reynir svo að samræma tilvistarstefnuna og marxismann , blandast fyrirframhyggja tilvistarstefnu hans og hinir áþreifanlegu , reynslubundnu þættir marxisma hans engan veginn auðveldlega . Ég tel að okkur þurfi að finnast að okkur sé ógnað . Fyrirmynd mín á þessu sviði er nokkuð gamaldags heimspekingur – Immanúel Kant , sem var mjög umhugað um að vernda lágmarksmennsku , nefnilega frjálsan vilja , siðferðilega ábyrgð og sjálfstætt hugarstarf , en að öðru leyti féllst hann á að hluti af gjaldinu fyrir framfarir í þekkingu sé að við verðum líka viðföng þekkingar . Ég er afar gagnrýninn á þessa heimspeki , eins og þú veist . Þetta var nýbreytni , ákaflega sérkennandi fyrir þessa öld . Það er einskonar staðgengill fyrir gamla stöðugleikann . Ég tel nú að hann hafi haft algerlega rangt fyrir sér í því að sjá sína eigin fyrri villu sem hina dæmigerðu og almennu heimspekilegu villu . Hún hefur ekkert að gera með að vera í álögum tungumálsins eða að sækjast eftir fullkomnu táknkerfi . Leiðin áfram virðist mér vera fólgin í einskonar samruna þeirra á háþróaðra stigi . Mér virðist þetta vera aðdáunarverð starfsemi sem mun hafa gagn af að vera séð sem slík . Mynd okkar af hlutum er ekki byggð upp á þennan sandkastalahátt , úr litlum kornum að viðbættu mati sem líkt og flaggi er stungið efst á kastalann . Á sama hátt felst mikilvægi verka Chomskys í málvísindum að mínum dómi í endanlegri sönnun þess að sem skýrandi greinargerð um hvernig við tileinkum okkur mállega færni ( og það á einnig við um þekkingarlega færni ) var gamla þekkingarfræðihefðin ákaflega fátækleg . Og ég held ekki að það felist mótsögn í að leggja þetta tvennt til . Þetta virðist mér vera leiðin fram á við . Tungumálið , þótt undarlegt sé , virðist ekki hafa verið eitt þeirra . Tungumálið er endastöðin . Sú tegund færni sem þarf til að búa til og skilja setningar , sem við tökum sem sjálfsagðan hlut , er nokkuð sem einfaldlega má ekki taka sem sjálfsagðan hlut . Ennfremur er einnig mjög umtalsverð andstæða milli seinni Wittgensteins og hinna rökfræðilegu raunhyggjumanna . Nei , hin raunverulega eining sem liggur til grundvallar er leitin að skilningi á bæði hinum þekkingarlegu og félagslegu hömlum sem takmarka valkosti okkar og hjálpa okkur að velja . Samræðan er sú síðasta í bókinni Men of Ideas , með undirtitlinum Some Creators of Contemporary Philosophy , eftir Bryan Magee og viðmælendur hans . Þær eru Modern British Philosophy ( 1971 ) og The Great Philosophers ( 1987 ) . Hann lauk starfsferli sínum sem prófessor í félagslegri mannfræði við Cambridgeháskóla . Á okkar tímum hafa Bertrand Russell og Jean-Paul Sartre báðir hlotið Nóbelsverðlaun í bókmenntum . Ég held hann hljóti að vera erfiðastur aflestrar af öllum heimsfrægum höfundum . Murdoch Já , það er ég . Alvarlegir listamenn / Alvörulistamenn í bókmenntum eru sínir eigin gagnrýnendur og vinna ekki að jafnaði fyrir lesendur sem eru ‘ sérfræðingar ’ . Magee Ég hef lesið nokkrar af bókum þínum , þar með taldar bækur þínar um heimspeki , og mér finnst að sjálfar setningarnar séu ólíkar . Þau kunna að vera yfirlætislaus eða mjög metnaðarfull , en ef þau eru bókmenntir hafa þau listilegan tilgang , málið er notað á margbrotinn hátt með tilliti til ‘ verksins ’ sem þau eru hluti af , hvort sem það er langt eða stutt . Magee Þeir hljóta að vera sárafáir sem hafa fengist við bæði heimspeki og bókmenntir sem fagmenn . Hume og Wittgenstein gera það til dæmis hvor með sínum hætti . En það er eins konar sjálfstjáning sem helst í bókmenntum , ásamt öllum gáska og allri dulúð listarinnar . Ég býst við að það sé meginatriði í því sem skáldsagnahöfundurinn eða leikritahöfundurinn gerir að hann reynir að skapa blekkingu , en hins vegar reynir heimspekingurinn öðru fremur að eyða blekkingu . Heimspekiverk eru eitthvað allt annað . Magee Með þennan samanburð í huga , hvernig mundirðu auðkenna bókmenntir til aðgreiningar frá heimspeki ? Vandamálin sem sett voru fram í upphafi eru að mestu leyti þau sömu og við erum upptekin af nú á dögum , og enda þótt vandamálin séu víðtæk þá eru þau í vissum skilningi ekki svo mörg . Murdoch Já , svo sannarlega . Þær eru reyndar eitthvað sem við leyfum okkur af sjálfsdáðum og gætu því virst nær leik , og það hinni gríðarmiklu óábyrgu tegund leiks . Við lifum því öll sem orðnotendur að vissu leyti í bókmenntalegu andrúmslofti , við lifum og hrærumst í bókmenntum , við erum öll bókmenntalegir listamenn , við erum stöðugt að nota málið til að búa til skemmtileg form úr reynslu sem virtist kannski upphaflega leiðinleg eða sundurlaus . Heimspekingar setja oft saman gríðarmikil kerfi sem fela í sér mikið af flóknu myndmáli . Vitanlega hafa heimspekingar dulvitund eins og aðrir og heimspekin getur dregið úr ótta okkar . Heimspekin er full af endurtekningum , hún fer aftur yfir sama sviðið og er sífellt að sundra þeim formum sem hún hefur búið til . Séu hinar ósögðu forsendur sem skoðanir þeirra byggjast á dregnar í efa finna þeir til öryggisleysis og veita harða mótspyrnu . Heimspekin raskar hávaðanum af þeim hálflistrænu hugtakavenjum sem við treystum venjulega á . Það er ekki auðvelt að fá fólk til að lítaupp þangað sem heimspekin er að verki . Magee Þú sagðir rétt áðan að heimspeki væri ekki vísindi og ég er sammála . Áðan sagðirðu nokkuð sem virtist gefa í skyn að enda þótt skáldsagnaskrif þín leiði í ljós ákveðinn bókmenntalegan persónuleika þá væri þér á hinn bóginn sama þótt heimspekiskrif þín gerðu það ekki . Murdoch Þú átt við að það sem við höfum áhuga á sé persónuleikinn sem kemur fram í verkinu ? Við ættum kannski að greina þekkjanlegan stíl frá persónulegri nálægð . Löngunin til að tjá sig , til að útskýra og sanna sig , er sterk hvöt til að stunda list , en það er hvöt sem verður að meðhöndla á gagnrýninn hátt . Ég held að ástæðan sé að hluta til sú að heimspekileg vandamál eiga sér sögu og hver heimspekingur kemur fram á sviðið á ákveðnu stigi í þeirri söguþróun . Heimspekingurinn tengist heimspekisviðinu eins og það er þegar hann kemur fram . Hann verður að finna upp sín eigin vandamál . Það mætti kalla bókmenntir agaða aðferð til að vekja vissar tilfinningar . Þetta eitt gerir listina gerólíka ‘ fræðilegri ’ starfsemi . Magee Hingað til höfum við talað um muninn á heimspeki og bókmenntum og ég held það skipti máli að við skyldum leggja áherslu á hann , en það er líka ýmislegt mikilvægt sameiginlegt með þeim , er það ekki ? Bókmenntir , líkt og aðrar listir , fela í sér könnun , flokkun , sundurgreiningu og skipulagða sjón . En oftar eru þær gagnrýndar fyrir að vera í einhverjum skilningi ósannar . En aftur á móti geta skapandi hugmyndaflug og þráhyggjuleg ímyndun verið nálæg og næstum óaðgreinanleg öfl í huga rithöfundar . Murdoch Ég vildi sagt hafa að bókmenntir séu eins og heimspeki að þessu leyti vegna þess að ég vil leggja áherslu á að bókmenntir eru líka sannleiksleitandi starfsemi . Hér mætti segja að það væri afdráttarleysi heimspekinnar sem okkur finnst óeðlilegt en krókaleið sögunnar eðlileg . Heimspekingurinn hlýtur að óttast klifun og verður stöðugt að líta til baka á ‘ hinn venjulega heim ’ sem er ekki eins strangt mótaður í hugtök . Og sé hún mjög myrk getur hún deyft hina gagnrýnu hæfileika ; við erum reiðubúin að verða frá okkur numin . Listin ‘ heldur uppi speglinum fyrir náttúruna ’ . Við beitum slíkum prófum ósjálfrátt , og stundum auðvitað ranglega , eins og þegar við vísum sögu á bug sem ótrúlegri þó að við höfum ekki í raun og veru skilið hvers konar saga hún er . Murdoch Eins og alkunna er var Platon andsnúinn listinni . Þverstæðan er að verk Platons eru stórfengleg list í merkingu sem hann viðurkennir ekki fræðilega . Og það er rétt að alltaf er meira til af vondri list hjá okkur en góðri , og fleira fólk er hrifið af vondri list en góðri . Maður ætti að horfa á hinn raunverulega heim og hugsa um hann en gera sig ekki ánægðan með ómerkilegar eftirlíkingar og ókræsilega drauma . Klám er öfgafyllsta dæmið um þessa persónulegu notkun ‘ listar ’ . Ég á við að einhver kynni að fara á Listasafn ríkisins bara til að leita að klámmyndum . En að njóta venjulegrar miðlungslistar er tilltölulega meinlaust . Hún losar um tökin á hinu dauflega hugmyndalífi okkar og fær okkur til að reyna að sjá hlutina í réttu ljósi . Og jafnvel miðlungslist getur frætt okkur um eitthvað , til að mynda um það hvernig annað fólk lifir . Magee Þetta er yfir höfuð rétt , en það er einn heimspekingur sem ég mundi leysa undan þessari ásökun , nefnilega Schopenhauer . En aftur á móti leitaði hinn göfugri hluti sálarinnar þekkingar á veruleikanum með atbeina þess sem Platon kallaði frummyndir , sem voru altæk rökleg hugtök eða uppsprettur þekkingar og andstæðar óskiljanlegum einstökum hlutum . Schopenhauer segir að listin eyði hulu eða móðu huglægninnar og stöðvi flæði lífsins og láti okkur sjá hinn raunverulega heim og þetta ‘ áfall ’ sé upplifun fegurðar . Ég hef enga almenna heimspekilega skoðun á þessu efni og ég held að hér gæti samlíking heimspeki og listar gengið of langt . Schopenhauer er þó nokkur undantekning meðal heimspekinga að því leyti að hann hefur miklar mætur á listinni . En stundum getur heimspekin skaðað listina , hún getur gert fólk blint á sumar tegundir listar eða bara fært um skapa sumar tegundir . Það er rusl vegna þess að hvötin sem skapaði það hefur alls ekki verið ósvikin listræn hvöt . Það er til skynsamlegri og frjálslyndari marxísk skoðun á bókmenntum sem djúphugsuð greining á samfélaginu . Jafnskjótt og rithöfundur segir við sjálfan sig : ‘ Ég verð að reyna að breyta samfélaginu á þennan og þennan hátt með skrifum mínum ’ , er líklegt að hann skaði verk sitt . Snilligáfa hans getur innbyrt allt þetta og manni finnst sjaldan að hann sé að ‘ hræra í ’ manni með einhverju framandi samfélagslegu efni . Úthugsuð eða í senn kvíðablandin og laumuleg tilraun til að sannfæra mann gerir verk venjulega yfirborðslegra . Skylda listamannsins er við listina , við sannleikssögn í sínum eigin miðli , skylda rithöfundarins er að skapa besta bókmenntaverkið sem er á hans færi , og hann verður að finna út hvernig hægt er að gera þetta . Og hvaða listamaður sem er getur þjónað samfélagi sínu óbeint með því að leiða í ljós hluti sem fólk hefur ekki veitt eftirtekt eða skilið . Vont samfélag þvingar listamenn vegna þess að það veit að þeir geta opinberað alls konar sannindi . Tökum skáldsögur sem dæmi . Geturðu sagt eitthvað um hvers konar hlutverki heimspekin geti gegnt í skáldsögum ? Þegar T. S. Eliot segir að það sé ekki verkefni skáldsins að hugsa og að hvorki Dante né Shakespeare hafi getað það , skil ég hann þótt ég mundi ekki orða það svona . Ef það er góð list er hugmyndunum annaðhvort breytt eða þær birtast sem litlir hugleiðingabútar ( eins og hjá Tolstoy ) sem lesandinn umber með glöðu geði vegna afgangsins af verkinu . er full af sérvisku en hún lætur í ljós eina djúpstæða meginhugmynd : að góð list sé trúarleg , að hún feli í sér háleitustu trúarhugmyndir síns tíma . Hún var ekki aðeins undir beinum áhrifum frá kenningum Lockes um hugmyndatengslin : Þetta er í raun og veru nefnt í sögunni og með orðum sem greinilega vísa til sögunnar sjálfrar . Ef ég vissi eitthvað um seglskip mundi ég koma seglskipum að , og að vissu leyti , sem skáldsagnahöfundur , vildi ég fremur vita eitthvað um seglskip en heimspeki . Mér dettur í hug ein góð heimspekileg skáldsaga sem ég dáist mjög að en það erÓgleðin ( La Nausée ) eftir Sartre . Magee Gott og vel , við skulum taka Ógleðina eftir Jean-Paul Sartre . En ég vil hins vegar segja að sumar miklar skáldsögur noti heimspekilegar hugmyndir ekki aðeins sem efnivið í þeim skilningi heldur þannig að þær séu snar þáttur af byggingu verksins . ‘ Hugmyndir ’ virðast eiga betur heima í leikhúsinu þótt ( eins og hjá Shaw ) hér kunni að vera fólgin blekking . Dulvitundin er ekki heimspekingur . Auðvitað er hugsun sumra rithöfunda miklu augljósari , en eins og hjá Dickens eru hugleiðingar þeirra fagurfræðilega mikilvægar að svo miklu leyti sem þær tengjast , gegnum sögupersónu til dæmis , hlutbundnum undirstöðum . Saga af hvaða tæi sem er , og lýsing af hvaða tæi sem er , hlýtur að fela í sér gildisdóma , ekki bara í orðunum sem notuð eru heldur í því sem valið er til að segja frá eða lýsa yfirleitt . Gildismat sést , og það sést greinilega , í bókmenntum . Ég á við formstefnumennina í bókmenntum sem hafa reynt að þróa bókmenntagagnrýni upp úr formgerðarstefnuheimspeki . En til þess að einhver skilji okkur er ekki nóg fyrir hann að þekkja bara orðin sem við erum að nota : Hann verður að þekkja heilt málkerfi , í þessu tilviki enska tungu . Í þessari skoðun kemur fram einskonar kvíðablandin sjálfsvitund um tungumálið sem hefur verið greinileg í bókmenntum að minnsta kosti síðan á dögum Mallarmés . Hún er ekki nákvæmlega samræmd kenning . Ef málið ‘ mótar ’ heiminn getur það ekki vísað til hans . Þá hugmynd að sjálfið sé ekki ein heild má rekja aftur til Humes og sá grunur að málið sjálft sé eins konar frumgalli nær aftur til Platons . Listamaður veit hvað það er að horfa á heiminn en fjarlægð hans og annarleiki er aðalvandi hans . Mér virðist að allur áhugaverður og mikilvægur skoðanamunur mundi sennilega brjótast út á fyrsta stiginu og þannig ‘ smita ’ hjálparmálið með gildisdómum . Vitanlega vilja nemendur oft fá einhverja hughreystingu með ‘ kenningu um gagnrýni ’ , og einfaldanir létta erfiði frumlegrar hugsunar . Auðvitað lifum við , eins og við hljótum að gera , innan sögulegra takmarkana . Bókmenntir eru reyndar helsti miðlari og skapari þessa víðtæka skilnings . Ég er ekki sérlega hrifinn af því , hvorki í heimspeki né bókmenntum , að sjá að orðin sjálf séu gerð að aðalatriði . Við dæmum kenningar með réttu eftir getu þeirra til að útskýra ástand mála sem við erum þegar vel heima í og við verðum að taka afstöðu ráðist kenningin á það sem við höfum fyrir satt eða teljum rétt . En það er líka opið að svo miklu leyti sem það vísar til veruleika handan við sjálft sig og slík vísun vekur spurningarnar um sannleik sem ég hef þegar minnst á . Þetta ‘ annað ’ er eðlilegast að kalla ‘ veruleika ’ eða ‘ náttúru ’ eða ‘ heiminn ’ og þetta er talsmáti sem ekki má leggja niður . Magee Síðasta atriðið hjá mér var um vissar gerðir sjálfsvitundar um beitingu tungumálsins . Murdoch Það er rétt að það hefur orðið einskonar kreppa í sambandi okkar við tungumálið , við erum miklu meðvitaðri um það og þetta hefur áhrif á rithöfunda . Geturðu sagt meira um hvers vegna við getum ekki skrifað eins og þeir ? Sagan tengist með takmarkaðri hætti vitund höfundarins sem segir frá gegnum vitund einhverrar sögupersónu eða persóna . Brotthvarf eða veiklun skipulagðrar trúar er ef til vill það mikilvægasta sem hefur gerst hjá okkur á síðustu hundrað árum . Murdoch Það er mikilvægt að hafa hugfast að tungumálið sjálft er siðrænn miðill , næstum því öll málnotkun miðlar gildum . Það er einungis með erfiðismunum sem menn útrýma gildum úr málinu til vísindalegra þarfa . Eða stendur hann álengdar og leyfir persónunum að þróast óháð sér og hver annarri án tillits til sögufléttu eða einhvers almenns ‘ tóns ’ sem vegur meira . Hér sést mjög greinilega andstæðan milli blindra hugaróra og ímyndunaraflsins sem fram kemur í hugarsýn okkar . Bókmenntalegur galli eins og til dæmis væmni stafar af upphafningu án vinnu . Mikið listaverk gefur manni tilfinningu um rými , eins og honum hefði verið boðið inn í einhvern stóran speglasal . En það sem listamaðurinn sér er ekki eitthvað aðskilið og sérstakt , eitthvert frumspekilega einangrað ævintýraland . Óhlutbundið málverk er ekki bara vísvitandi hugarburður eða ögrun , það tengist eðli rúms og litar . Auðvitað er þetta ekki málsvörn fyrir ‘ raunsæis - ‘ skrif . Hvað snertir fólk , að minnsta kosti , mundi ‘ umburðarlyndur ’ ef til vill vera betra orð en ‘ íhaldssamur ’ . Mikill listamaður sér hið gríðarstóra áhugaverða safn þess sem er annað en hann sjálfur og lýsir ekki heiminum í sinni mynd . Ég tel að þessi sérstaka tegund mildrar hlutlægni sé dygð , og það er þetta sem alræðisríkið er að reyna að eyðileggja þegar það ofsækir listina . En ef hann endar , hvað gerist á eftir ? Ég hef verið að rannsaka spurninguna um hvað tími sé mikinn hluta fullorðinsævi minnar . Hérna er önnur þverstæða um tímann sem ég fór fyrst að hafa áhyggjur af eftir að ég var fullorðinn . Við vitum öll að klukkur mæla tíma . En klukkur eru flókin efnisleg kerfi og eru því ekki fullkomnar , hættir til að brotna og eru háðar rafmagnstruflunum . Trú á algildan tíma vekur upp aðrar þverstæður . Ef svo er þá er tíminn aðeins það sem klukkur mæla og af því að til eru margar klukkur og þær sýna allar , að lokum , ólíkan tíma , þá eru til margir tímar . Ég skal taka einfaldasta hreyfingarlögmálið , sem þeir Galíleó og Descartes hugsuðu upp og Isaac Newton setti í fast form : Efnishlutur sem engir kraftar verka á hreyfist í beina línu með jöfnum hraða . Er það tími einhverrar sérstakrar klukku ? Segjum að við tökum þá afstöðu að lögmálið vísi til eins , algilds tíma . Kannski heimspeki þeirra sé betri , en eins og Newton vissi betur en nokkur annar á þeim tíma , þá var það aðeins ef maður tryði á algildan tíma að vit væri í hreyfingarlögmálum hans , þar með talið lögmálið sem nú hefur verið til umræðu . Og reyndar lauk Albert Einstein , sem kollvarpaði kenningu Newtons um tímann , lofsorði á ‘ hugrekki og dómgreind ’ Newtons fyrir að vera í andstöðu við það sem eru greinilega betri heimspekileg rök og gefa sér þær forsendur sem þurfti til að hugsa upp eðlisfræði sem vit var í . Nú , tíminn sem kemur fram í tónlist þeirra er ekki hinn algildi tími taktmælisins sem er til fyrirfram , hann er afstæður tími byggður á hinum raunverulegu tengslum sem verða til á milli tónlistarhugsananna og hendinganna . Við vitum að þetta er svona því að tónlistarmennirnir hlusta ekki á taktmælinn , þeir hlusta hver á annan , og með samleik sínum búa þeir til tíma sem er einstæður fyrir stað þeirra og stund í alheimi . En allan tímann tifar taktmælirinn áfram í horni sínu , án þess að þeir sem búa til tónlistina heyri í honum . Deilan milli algilds tíma og afstæðs tíma bergmálar gegnum sögu eðlisfræði og heimspeki og við stöndum nú andspænis henni , í lok tuttugustu aldar , þegar við reynum að skilja hvaða hugmynd um rúm og tíma eigi að leysa hugmynd Newtons af hólmi . Ef algildur tími er ekki til þá er ekkert vit eða engin merking í hreyfingarlögmálum Newtons . Svo þversagnarkennt sem það er , er þetta gert með því að eyða allri vísun til tíma úr grundvallarjöfnum kenningarinnar . Afleiðingin er sú að ekki er hægt að tala um tímann almennt eða sem slíkan ; við getum aðeins lýst hvernig alheimurinn breytist í tíma ef við segjum kenningunni fyrst nákvæmlega hvaða raunveruleg efnisferli eigi að nota sem klukkur til að mæla gang tímans . Og eins og geta má nærri , það sem fyrst og fremst hindrar þetta er að kenningarnar tvær lýsa heiminum út frá ólíkum hugmyndum um tíma . Þetta á einnig við um klukkur ; á sama hátt og köttur í skammtakenningunni getur verið til í ástandi sem er í senn mögulega lifandi og mögulega dautt getur klukka verið til í ástandi þar sem hún gengur samtímis á venjulegan hátt og aftur á bak . Sem sagt , ef til væri skammtakenning um tíma yrði hún ekki aðeins að fjalla um frelsi til að velja ólíkar efnislegar klukkur til að mæla tíma , heldur um samtímis tilvist margra , að minnsta kosti mögulega ólíkra klukkna . Hvernig á að gera hið fyrra höfum við lært af Einstein ; hið síðara hefur , enn sem komið er , verið ímyndunarafli okkar ofviða . Því afstæðiskenningin er kenning þar sem tíminn getur vissulega byrjað og endað . Þetta getur gerst inni í svartholi . Fyrst ekkert getur farið hraðar en ljósið kemst ekkert burt . Þetta er ástæðan fyrir því að við köllum hana svarthol , því ekki einusinni ljós getur komist út frá henni . Við skulum samt ekki hugsa um þetta heldur hvað kemur fyrir stjörnuna sjálfa . Þess vegna heldur kenningin því einfaldlega fram að tíminn stöðvist . Kannski er aðalvandinn , sem þeir okkar sem reyna að sameina afstæðiskenninguna og skammtafræðina hugsa um , sá hvað gerist í raun og veru inni í svartholi . Nei , mesti leyndardómurinn hlýtur að vera að sérhvert okkar er hérna , stutta stund , og að hluti af þeirri þátttöku sem alheimurinn leyfir okkur í stærri tilveru sinni er að spyrja slíkra spurninga , og að láta ganga áfram , frá skólabarni til skólabarns , gleðina sem fylgir því að undrast , spyrja og segja hvert öðru hvað við vitum og hvað við vitum ekki . Tilvísanir 1 . – Þýð. Flest skólabörn hafa gert foreldrum sínum gramt í geði með svona spurningum . Það byrjar oft með vangaveltum yfir hvort rúmið ‘ sé endalaust ’ eða hvaðan manneskjur hafi komið eða hvernig plánetan jörð hafi myndast . Að lokum virðist spurningarunan alltaf komast aftur til hinsta upphafs hlutanna : miklahvells . „ Eitthvað lætur þá gerast . Jafnvel þegar kanínan kemur á sannfærandi hátt upp úr hattinum er grunur um að brögð séu í tafli . Í grundvallaratriðum er vandinn þessi : Ef ekkert gerist án orsakar þá hlýtur eitthvað að hafa orsakað það að alheimurinn varð til . En þá stöndum við frammi fyrir hinni óhjákvæmilegu spurningu um hvað orsakaði þetta eitthvað . Núna ætti alheimurinn að vera kominn í einhvers konar lokaástand þar sem öll möguleg efnisferli hafa runnið sitt skeið . Blaðamenn hafa gaman af að ögra vísindamönnum með þessari spurningu þegar þeir kvarta yfir því hve miklum peningum sé varið til raunvísinda . Í rauninni kom ( að mínum dómi ) maður að nafni Ágústínus frá Hippó , kristinn dýrlingur sem var uppi á fimmtu öld , auga á svarið . Á þeim tíma fyrir daga raunvísindanna var heimsfræði grein guðfræðinnar og ögrunin kom ekki frá blaðamönnum heldur heiðingjum : „ Hvað var Guð að gera áður en hann skapaði heiminn ? “ En Ágústínus var snjallari . Heimurinn , fullyrti hann , var skapaður „ ekki í tímanum heldur um leið og tíminn . “ Það var Albert Einstein sem kenndi okkur að tími og rúm væru ekki einungis óbreytanlegt leiksvið þar sem hið mikla alheimsleikrit er leikið heldur væru þau hluti leikendanna – hluti efnisheimsins . Sem efnisleg fyrirbæri geta tími og rúm breyst – bjagast – fyrir tilverknað þyngdaraflsins . Þyngdaraflskenningin spáir að við þau öfgaskilyrði sem ríktu fyrst í alheimi kunni rúm og tími að hafa verið svo bjöguð að ‘ sérstæða ’ myndaðist þar sem bjögun tímarúmsins var óendanleg og vegna hennar hafi því rúm og tími ekki getað haldið áfram . Og það er reyndar flóknara . En það er allt undir því komið hvað átt er við með ‘ skýringu ’ . Í stað lögmálsreglunnar kemur einhvers konar stjórnleysi eða óreiða og hlutir gerastsjálfkrafa – af engri sérstakri ástæðu . Efnisagnir kunna einfaldlega að birtast fyrirvaralaust og hverfa svo aftur jafn snögglega . Atburðurinn ‘ bara gerðist ’ á þessu augnabliki , það er allt og sumt . Það er ekki hægt að spá um þessa atburði . Það eina sem hægt er að gera er að gefa líkurnar – það eru helmingslíkur að tiltekinn kjarni hrörni eftir , til að mynda , eina klukkustund . Náttúran virðist hafa getu til raunverulegrar sjálfkvæmni . Það er vitanlega stórt skref frá sjálfkrafa og orsakalausri tilkomu efniseindar – fyrirbæris sem er venjulegt rannsóknarefni í agnahröðlum – til sjálfkrafa og orsakalausrar tilkomu alheimsins . Það er óhjákvæmilegt að vísindamenn sætti sig ekki við að láta hér staðar numið . Við vildum gjarnan útfæra þetta torskilda hugtak í smáatriðum . Rúmið hefur þrjár víddir og tíminn eina , svo að tímarúmið er fjórvíð samfella . Í þessu tilfelli getur óvissan , undir sérstökum kringumstæðum , orkað á samsemd rúms og tíma . Í agnarstutta stund er mögulegt að tími og rúm renni saman í eitt , að tíminn verði , ef svo má segja , rúmlegur – bara önnur rúmsvídd . Rúmgerving tímans er ekki eitthvað sem gerist allt í einu ; hún er samfellt ferli . Kjarni Hartle-Hawking hugmyndarinnar er að miklihvellur hafi ekki verið skyndileg kviknun tímans á einhverju sérstæðu fyrsta augnabliki , heldur uppkoma tímans úr rúminu með ofurhröðum en engu að síður samfelldum hætti . Á mannlegan mælikvarða var miklihvellur mjög svo skyndilegt sprengiupphaf rúms , tíma og efnis . Þeir vilja spyrja hversvegna þessir undarlegu hlutir hafi gerst , hversvegna alheimurinn sé til og hversvegna þessi alheimur . Kannski geta raunvísindin ekki svarað slíkum spurningum . Raunvísindin eru góð í að segja okkur hvernig en ekki eins góð í hversvegna . Tilvísanir 1 . Hann hefur skrifað á þriðja tug bóka , allt frá sérhæfðum kennslubókum til bóka við hæfi almennings . Ofanskráðar upplýsingar eru fengnar úr bókinni . Þýð. Óskýrleiki hvað varðar notkun orðsins ‘ hversvegna ’ veldur ruglingi á mörgum heimspekisviðum . eða , dýpra tekið í árinni , ‘ Hversvegna er heimurinn til ? ’ 1 Hið fyrsta sem Heidegger segir um spurninguna ‘ Hversvegna er eitthvað til frekar en ekkert ? ’ er að hún sé „ grundvallarspurning frumspekinnar “ og seinna bætir hann við að hún sé „ upphaf og einnig endir heimspekinnar ef henni lýkur með reisn en ekki uppgjöf . “ Stafford-Clark er alls ekki á móti freudískri kenningu þegar hún takmarkast við hvernig - spurningar um sálræn fyrirbæri . Hversvegna er einn hnöttur í kerfi okkar hæfur til að gefa öllum hinum birtu og yl ? “ 6 Á svipaðan hátt lýsir Gilson því yfir , þegar hann fjallar um takmarkanir raunvísindanna , að „ vísindamenn spyrja sig aldrei að því hversvegna hlutir gerast heldur hvernig þeir gerast … Þessir höfundar bæta venjulega þeirri athugasemd við ummæli sín að vísindin geti ekki fengist við hversvegna-spurningar , að engri annarri viðleitni gangi það neitt betur . Nokkrir höfundar á síðari helmingi nítjándu aldar komu þessari afstöðu á framfæri undir slagorðunum : „ Hlutverk raunvísindanna er að lýsa fyrirbærum , ekki að skýra þau . “ Vísindin mundu samt sem áður verða að láta sér nægja að skrá hvernig hlutirnir gerast . “ Þau setja einungis fram , í styttu og alhæfðu formi , það sem gerist . Einnig hana „ skortir getu til að sjá í gegnum þessa hinstu hulu “ 15 Mikilvægt er að greina efnisleg atriði frá atriðum sem varða orðin ein í yfirlýsingum sem þessum . Að svo miklu leyti sem hinir ýmsu höfundar sem vitnað hefur verið í vilja einungis halda því fram að staðhæfingar um orsakasamband og vísindalögmál almennt og yfirleitt séu raunsannindi en ekki röksannindi væri lítið hægt að mótmæla ummælum þeirra . Óvissuraunspekingarnir halda því fram að það sé alls ekki á mannlegu færi að finna svörin . Hér mundum við vera jafn tilbúin að segja að við vitum ekki ‘ hversvegna ’ lyfið læknar og að við vitum ekki ‘ hvernig ’ það gerir það . Því verður þó ekki neitað að í tilteknum samböndum eru ‘ hvernig ’ og ‘ hversvegna ’ notuð til að spyrja ólíkra spurninga . Síðari spurningin mundi fást við einstök atriði verknaðarins – hvernig þjófarnir komust inn í bygginguna , hvernig þeir gerðu viðvörunarkerfið óvirkt , hvernig þeir sneiddu hjá vörðunum , og svo framvegis . Til að mynda getur ræðumaður sem er að mæla með ákveðinni stefnu , að því er virðist vegna þess að hún er ‘ landinu til góðs ’ , jafnframt vitað mætavel að raunverulegt markmið hans er að efla eigin hag . Í dæminu af fyrra tæinu mætti spyrja gerandann alls konar annarra spurninga ( það er , spurninga sem eru ekki beinlínis um tilgang athafnarinnar ) , maður gæti átt viðtal við vini hans og kunningja og önnur vitni að hátterni hans , maður gæti hlerað símann hjá honum og notað hlerunartæki af ýmsu tæi . Maður kynni ef til vill að ganga svo langt að spyrja hann eftir að búið er að gefa honum ‘ sannleiks ’ - lyf . er spurning um leiðirnar til að ná tilteknu markmiði og spurningin „ Hvernig stendur á því að reykingar valda krabbameini hjá einum manni en ekki hjá öðrum ? “ er , enda þótt hún sé ekki spurning um leiðir , engu að síður um þau ferli sem leiða til ákveðinnar niðurstöðu . Hversvegna hnignaði honum svona snemma á ævinni ? “ „ Þannig mundi spurningin „ Hversvegna eru veturnir í New York svona miklu kaldari en í Genúa þótt þessir tveir staðir séu á sömu breiddargráðu ? “ eðlilega skiljast sem beiðni um upplýsingar um orsök þessa mismunar á loftslagi ; og spyrjandinn þarf ekki endilega að gera ráð fyrir að það sé einhvers konar áform eða tilgangur á bak við loftslagsmismuninn til þess að nota orðið ‘ hversvegna ’ rétt . Hið guðfræðilega Hversvegna Snúum okkur nú að því sem kallað var hér á undan spurningar um ‘ hinstu ’ rök . Hversvegna nokkuð er til yfirleitt verður að svara með því að segja : Öll orka sem til er og sérhver hlutur sem til er á tilvist sína að þakka hreinni sköpunarathöfn . Til þess að vera hið endanlega svar við öllum tilvistarráðgátum hlýtur þessi æðsta orsök að vera algjör tilvist . 16 Á því leikur enginn vafi að margir sem spyrja spurninga eins og „ Hversvegna er heimurinn til ? “ Bandaríski leikritahöfundurinn Edward Albee sagði til dæmis nýlega : „ Hversvegna við erum hér er spurning sem ógjörningur er að komast til botns í “ . Í slíkum tilfellum er það í raun og veru ekki að biðja um svar , guðfræðilegt eða annað . Í hinu ákaflega hjartnæma eintali í fyrsta þætti Rósariddarans ( Der Rosenkavalier 18 ) veltir marskálksfrúin fyrir sér óumflýjanleika öldrunar og dauða : Vel man ég stúlku sem blómleg úr klaustrinu kom og var þvingað í heilagt hjónaband . . . . Hvernig má það virkilega vera að ég , eitt sinn hún Resi litla , verði að lokum gamla konan ? Ekki , eða ekki einungis , vegna þess að frumspekingar og guðfræðingar heimsins séu ekki alveg færir um að gefa það . Um er líka að ræða vandkvæði nokkuð annars eðlis sem tengjast ekki skiljanleika guðfræðilegra staðhæfinga heldur rökleiðslunni sem notuð er til að renna stoðum undir þær . Schopenhauer líkti öllum slíkum tilraunum til að komast á endanlegan hvíldarstað í orsakaröðinni við að fara með orsakalögmálið eins og ‘ leiguvagn ’ sem maður lætur fara þegar hann er kominn á ákvörðunarstað . Ef ekki , þá er ekki hægt að svara henni . Það gengur ekki nógu langt . Því ef viðurkennt er að til sé einhver Guð og að menn hafi verið skapaðir af Guði til að þjóna ákveðnum markmiðum hans þá mundi spyrjandi okkar nú spyrja „ Hversvegna er til svona Guð með þessi markmið og ekki öðruvísi Guð með önnur markmið ? “ 22 ( Ekki er víst hvernig maður sem heldur til streitu allrahinstu hversvegna-spurningunni mundi bregðast við svari þeirra guðfræðinga sem halda því fram að Guð hljóti að vera til og þessvegna eigi spurningin „ Hversvegna var á einhverjum tíma til Guð frekar en ekkert ? “ Stafford-Clark sjálfur talar með óþolinmæði um ‘ heilabrot ’ og hinar þreytandi og endalausu vangaveltur þráhyggjusjúklinga . „ ’ Það getur naumast hjá því farið að nokkur sæmilega greindur og íhugull maður sem byrjar að velta fyrir sér uppruna mannkynsins , dýralífsins , sólkerfisins , vetrarbrautanna og alheimsins , eða velta fyrir sér ranglætinu í heiminum , fallvaltleika lífsins og að því er virðist algerum endalokum í dauðanum , spyrji fyrr eða síðar „ Hversvegna þessi heimur en ekki annar – hversvegna nokkur heimur ? “ Við verðum að sætta okkur við tilvist heimsins „ og okkar eigin tilvist sem hinsta leyndardóminn “ . Schopenhauer var yfirmáta öruggur um að frumspeki sín væri sú rétta en engu að síður segir hann í lokakafla aðalverks síns að „ heimspeki sín ætli sér ekki þá dul að skýra hinstu rök tilverunnar … án þess svo mikið sem gefa í skyn að skírskotun til sköpunarverks Guðs væri nokkurt svar . 26 William James hélt því heldur aldrei fram , þótt hann héldi hvað eftir annað uppi vörnum fyrir yfirnáttúruhyggju eða handanhyggju , að hún veitti svar við spurningunni „ Hvernig stendur á því að heimurinn er hérna yfirleitt í staðinn fyrir þá neind sem hægt væri að ímynda sér í hans stað ? “ Það er einkenni merkingarbærrar spurningar að ekki er unnt að útiloka öll svör fyrirfram ; en vegna þess hvernig allrahinsta hversvegna-spurningin hefur verið sett fram errökfræðilega útilokað að fá svar við henni . Það er alveg ljóst að spyrjandinn getur að bragði hafnað öllum svörum sem stungið er upp á með þeim rökum að „ þau gangi ekki nógu langt “ – að þau séu ekki svör við spurningu hans . „ Sé ekkert svar þá vantar stefnuna sem gæfi leitinni mark og mið ; ef svo er þá er engin hreyfing á hugsuninni og þetta þýðir : það er engin spurning . Þeir sem halda því fram að hin allrahinsta hversvegna-spurning sé merkingarbær neita því venjulega ekki að hún sé gerólík öllum öðrum hversvegna-spurningum . Til að auðkenna muninn nota þeir stundum um hana orð eins og ‘ leyndardómur ’ eða ‘ kraftaverk ’ . En snúum okkur að aðalviðfangsefninu . Í öllum venjulegum merkingum orðsins ‘ hversvegna ’ er það svo að þegar við spyrjum um eitthvert X hversvegna það gerist eða hversvegna það er það sem það er – hvort sem X er ósigur hers , lungnakrabbatilfelli , stuldur á skartgrip eða vélarbilun í bíl – gerum við ráð fyrir að það sé einhver hlutur eða einhver skilyrði , annar en X , sem unnt sé að skýra það með . Við vitum ekki hvað þessi annar hlutur er sem tengist X á viðeigandi hátt , en ef ekki er hugsanlega hægt að fara út fyrir X og finna slíkan annan hlut þá er ekkert vit í spurningunni . Merking heimsins “ , skrifaði Wittgenstein , „ hlýtur að liggja utan við heiminn “ , 35 en samkvæmt skilgreiningu getur ekkert verið utan við heiminn . 36 Fyrir hvern þann sem gerir sér ekki fyllilega ljóst það sem við getum kallað hina rökfræðilegu málfræði spurnarorðsins ‘ hversvegna ’ er mjög auðvelt að skipta frá merkingarbærum hversvegna-spurningum um tiltekna hluti til merkingarlausra hversvegna-spurninga um heiminn . Hversvegna var aldrei í fornöld guðfræðileg þræta og hversvegna var þá aldrei neitt fólk aðgreint með heitinu sértrúarhópur ? Ennfremur útilokar það sem hér hefur verið sagt , jafnvel þótt ‘ heimur ’ sé notað í altæku merkingunni , ekki þann möguleika að Guð eða ýmsar guðlegar verur séu hluti af heiminum í þeirri merkingu . Í þeirri merkingu eru raunvísindin fyllilega fær um að fást við ‘ hversvegna ’ - spurningar . Tilvísanir