Á Íslandi er við lýði flókið og umfangsmikið styrkjakerfi sem lögfest var með búvörulögunum árið 1993 . Kerfinu er ætlað til að stuðla að framförum í íslenskri búvöruframleiðslu , auka samkeppnishæfni landbúnaðar og miða að því að bændur hér á landi búi ekki við lakari starfskilyrði en almennt gerist í nágrannalöndum . Niðurstaðan er hins vegar sú að búvörulögin kostuðu ríki , neytendur og skattgreiðendur um 35 milljarða einungis á árinu 2014 . Þetta er sóun á fjármagni sem gæti farið í að styðja við grunnstoðir í samfélaginu , eins og að byggja nýja spítala . Til samanburðar hefur verið áætlað að nýr Landspítali muni kosta 50,5 milljarða , sem eru um 17 mánuðir af núverandi landbúnaðarkerfi . Hægt er að taka kostnað þessara miklu markaðsinngripa hins opinbera saman í fjóra liði : Umframkostnað neytenda , allratap , kostnað opinbers fjármagns og beinan stuðning ríkisins við landbúnað . Skoðum þessa liði . Rúmar 200 þúsund krónur á hvert heimili á hverju ári Afurðaverð frá bændum hér á landi var mun hærra en heimsmarkaðsverð árið 2014 að mati OECD . Til dæmis var afurðaverð frá bændum á mjólkurvörum u.þ.b. tvöfalt hærra hér á landi en að jafnaði ef innflutningur væri frjáls og heimsmarkaðsverð fengi að ráða . Samtals voru búvörur hér á landi um 68% dýrari frá bændum en á heimsmarkaði . Fjárhæð innflutningsverndar ræðst fyrst og fremst af muninum á framleiðslukostnaði hér og erlendis , mikill mismunur á afurðaverði frá bændum er ein af fjölmörgum vísbendingum um óhagræði í framleiðslu búvara hér á landi . Árið 2014 seldu íslenskir bændur afurðir fyrir um 37 ma.kr. á bændaverði , sem miðast við verð vörunnar þegar hún fer frá býli , en ofan á það leggst kostnaður við vinnslu í afurðastöðum , flutning innanlands og smásölu . Sama framleiðsla hefði kostað um 22 ma.kr. ef hún hefði verið keypt af bændum á heimsmarkaðsverði og flutt inn , að mati OECD . Af þessu má draga þá ályktun að stuðningur ríkisins hafi kostað neytendur 15 ma.kr. á árinu 2014 . Eða með öðrum orðum : umframkostnaður neytenda var 15 milljarðar króna . Samkvæmt tölum Hagstofu Íslands eyddi meðalheimilið um 771 þús.kr. í matarkaup árið 2014 og þar af um 310 þús.kr. í mjólkur - og kjötafurðir . Gróflega má áætla að ef vikið væri frá núverandi fyrirkomulagi og tollvernd afnumin myndi meðalfjölskyldan spara um 122 þús.kr. í matarinnkaupum árlega , að teknu tilliti til kostnaðar sem yrði lagður á við dreifingu og smásölu . Þetta þýðir að útgjöld til matarinnkaupa myndu lækka um liðlega 19% , ef miðað er við matarkörfuna eins og hún var árið 2014 . Beinn stuðningur frá skattgreiðendum Árið 2014 lét ríkið 14,6 ma.kr af hendi rakna til bænda . Þetta jafngildir u.þ.b. 81 þús.kr aukaálögum á hvert heimili í formi skatta og opinberra gjalda til að halda atvinnugreininni í núverandi mynd . Fjárstuðningur ríkis við bændur mælist nú u.þ.b. 1,1% af landsframleiðslu og hefur dregist saman um frá því að vera u.þ.b. 5% af landsframleiðslu árið 1986 skv. OECD . Því ber að fagna að þessum tölum fer lækkandi en þó er langt í land . Á meðal landa OECD er fjárstuðningur hins opinbera með því hæsta hér á landi . Einnig hefur ekkert dregist úr stuðningi hins opinbera á raunvirði heldur þvert á móti . Beinar yfirfærslur til bænda hafa aukist um 8% síðan fyrstu ár búvörulaga eða frá 1993 - 94 til dagsins í dag , skv. tölum OECD . Flestir útreikningar sýna fram á að í núverandi mynd er greinin mjög óhagkvæm . Óhagkvæmni landbúnaðar hér á landi má fyrst og fremst rekja til hinna umfangsmiklu styrkja sem greinin nýtur , sem eyða hvatanum til hagræðingar og nýsköpunar með því að takmarka bæði erlenda samkeppni og innlenda . Í annarri grein fer ég ítarlegar yfir óhagkvæmni greinarinnar , þátt stjórnvalda í kerfinu og hversu alvarlegt fyrirkomulagið er fyrir þegna þjóðarinnar og iðnaðinn . Allratap og kostnaður opinbers fjármagns Fyrirkomulag búvörulaga leiðir einnig af sér svokallað allratap , eða sóun , í framleiðslu og neyslu sem minnkar heildarhag samfélagsins . Til að meta allratapið notast ég við líkan frá Daða Má Kristóferssyni ( 2009 ) til útreikninga . Hægt er að skipta allratapinu upp í allratap í framleiðslu sem kemur fram í umframframleiðslu framleiðenda vegna hærra afurðaverðs og allratap í neyslu sem kemur fram í tapaðri neyslu af hálfu neytenda . Sem fyrr segir þá leiðir og hvetur núverandi kerfi til mikillar umframframleiðslu . Mest er hún í fuglakjötsframleiðslu og var framleitt 2,6 sinnum meira magn af fuglakjöti árið 2014 en hefði verið við heimsmarkaðsverð . Vegna þess að verð er hærra á Íslandi var fyrir vikið neysla á fuglakjöti 64% minni árið 2014 . Árið 2014 var framleiðsla mjólkurvara einnig 17% meiri en hagkvæmt hefði verið miðað við heimsmarkaðsverð og var neyslan 3% minni árið 2014 . Svipaða sögu má segja í sauðfjárrækt . Vegna umfangsmikilla tilfærslna í landbúnaðarkerfinu frá skattgreiðendum til bænda verður einnig að taka tillit til kostnað opinbers fjármagns þegar meta á þjóðhagslegan kostnað kerfisins , þ.e. kostnað ríkisins við að afla skatttekna . Niðurstöður Daða Más sem byggðar voru á mati OECD sýndu fram á að kostnaður þess nemi um 16% af heildartekjuöflun ríkisins til styrkjanna , sem er um 2 ma. kr . Alls nam þjóðhagslegur kostnaður 5,8 ma.kr árið 2014 , þ.e. um 4 ma.kr í allratap og um 2 ma.kr í kostnað opinbers fjármagns . Þegar þessir fjórir liðir eru taldir saman má því meta að heildarkostnaður ríkis , neytenda og skattgreiðenda af íslenska landbúnaðarkerfinu hafi verið um 35 ma. króna árið 2014 . Austurríski hagfræðingurinn F.A. Hayek komst einu sinni svo að orði : „ Hið forvitnilega viðfangsefni hagfræðinnar er að sýna mönnum fram á hversu lítið þeir vita í raun um það sem þeir telja sig geta hannað . ” Með öðrum orðum , mjög erfitt er að hanna miðstýrð kerfi sem bæta hag fólks umfram þær útkomur sem óheftur markaðsbúskapur skilar . Búvörulögin svokölluðu eru mjög gott dæmi um slíkt , þau eru gerð með hag neytenda í huga en lokaniðurstaða þeirra er ekki sú að bæta hag samfélagsins . Þjóðhagslegur kostnaður vegna íslenska landbúnaðarkerfisins er umtalsverður eins og hér hefur verið rakið . Kostnaðurinn er þó aðeins brot af heildarkostnaði sem hlýst af aðgerðum stjórnvalda en eins og bent hefur verið á leiðir kerfið til offramleiðslu á vörum sem við höfum ekki hlutfallslega yfirburði í að framleiða . Það væri að öllum líkindum betra fyrir hag jafnt bænda sem neytenda að flytja inn matvæli frá þeim sem eru betur til þess fallnir að framleiða búvörur í stað þess að framleiða vörur sem við getum ekki gert á hagkvæman hátt . Ítarlegri grein um málefnið mun birtast í Hjálmum tímariti hagfræðinema við Háskóla Íslands þann 18. feb en blaðið fer í dreifingu með Viðskiptablaðinu . Þessi pistill var unninn úr skýrslu höfundar : Hagræn skoðun á íslenskum landbúnaði . Verðmætasköpun , þjóðhagslegt mikilvægi og útlistun á tækifærum til úrbóta Ásgeir Friðrik stundar meistaranám í hagfræði við University of Warwick í Bretlandi .