Þrjár stofnanir sérhvers samfélags þurfa ævinlega að vera hafnar yfir allan vafa um heiðvirð vinnubrögð hvað sem öllu öðru líður . Þær eru Hæstiréttur sem ber að fullnægja réttlæti að lögum til handa borgurunum , Seðlabankinn sem ber að halda verðbólgu og bönkum í heilbrigðu horfi og Hagstofan sem ber að tryggja aðgang almennings og stjórnvalda að réttum upplýsingum um efnahagsmál o.fl . Málið snýst um traust . Minni kröfur eru jafnan gerðar til annarra stofnana , til dæmis einstakra ráðuneyta , útlendingaeftirlits og svo framvegis . Þar eiga hneykslin til að hrannast upp án þess einhvern veginn að hrikti í stoðum samfélagsins . Þegar spillingin á Ítalíu gekk svo langt að meira en helmingur þingmanna sætti ákæru fyrir lögbrot , um 400 borgarstjórnir og bæjarstjórnir voru leystar upp vegna spillingar , árlegar mútugreiðslur til stjórnmálamanna til að liðka fyrir samningum við ríkið námu um 300.000 krónum á hverja fjögurra manna fjölskyldu í landinu 1980 – 90 og um 9.000 Ítalar fengu dóma fyrir glæpi tengda spillingu , þá hugguðu margir heimamenn sig við það að Hæstiréttur , Seðlabankinn og Hagstofan væru þó alltént í lagi . Það reyndist þó aðeins eiga við um Hæstarétt og Hagstofuna því Antonio Fazio , bankastjóri Seðlabanka Ítalíu 1993 – 2005 , fékk 4ra ára fangelsisdóm 2011 fyrir spillingu og svimandi háa fjársekt að auki ( 1,5 milljónir evra ) . Ekki er vitað um lögbrot í Hæstarétti Ítalíu eða um málaferli dómaranna þar hver gegn öðrum eða um rannsókn Mannréttindadómstóls Evrópu á grunsemdum um hlutdrægni dómaranna vegna meintra vonbrigða í hlutabréfaviðskiptum . Hæstiréttur Hæstiréttur ÍslandsEf Hæstiréttur nýtur ekki trausts er illa komið fyrir samfélagi sem þarf að lúta dómum réttarins . Mynd : Davíð Þór Hæstiréttur þarf að vera hafinn yfir allan vafa . Dómurum Hæstaréttar ber að dæma eftir lögum án þess að draga hlut eins eða neins . Þeir eiga ekki að vera stjórnmálamenn sveipaðir skikkjum . Og þeir eiga ekki að saka hver annan um lögbrot og dómsmorð og standa í málaferlum hver við annan . Ef Hæstiréttur nýtur ekki trausts er illa komið fyrir samfélagi sem þarf að lúta dómum réttarins , en þá býr að vísu veik vörn í möguleikanum á að skjóta til erlendra dómstóla málum þar sem meint brot hafa verið framin gegn mannréttindum . Mannréttindadómstóll Evrópu hefur iðulega sýknað fólk sem fundið hafði verið sekt í Hæstarétti Íslands og það hefur Mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna einnig gert . „ Ef Hæstiréttur nýtur ekki trausts er illa komið fyrir samfélagi sem þarf að lúta dómum réttarins “ Hæstiréttur Íslands skilur eftir sig skrautlegan slóða . Hann brenndi af þegar hann sneri við fyrri dómi um fiskveiðistjórnarkerfið sem hann taldi ekki standast stjórnarskrána 1998 og kúventi svo 18 mánuðum síðar eftir að formenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks , sem sátu þá sem nú saman í ríkisstjórn , höfðu lýst óánægju sinni með fyrri dóminn fyrir hönd umbjóðenda sinna og borgunarmanna . Hæstiréttur brenndi einnig af þegar hann ógilti á fráleitum forsendum kosninguna til stjórnlagaþings 2010 eins og Reynir Axelsson stærðfræðingur hefur lýst með óyggjandi rökum . Dómsmálaráðherrar Sjálfstæðisflokksins höfðu skipað fimm af dómurunum sex sem stóðu að ógildingunni . Hæstiréttur viðurkenndi mistök sín í reynd árið eftir þegar hann hafnaði hliðstæðri kæru Öryrkjabandalagsins vegna forsetakosninganna 2012 með þeim réttu rökum að meintir formgallar hefðu ekki getað haft áhrif á úrslit kosninganna . Eftir þessa sneypuför Hæstaréttar hallaði enn undan fæti , dómararnir fóru í hár saman , jafnvel fyrir dómstólum , og hættu sumir störfum áður en skipunartími þeirra rann út . Grunur um hlutdrægni vegna hlutabréfaeignar tveggja dómara í föllnu bönkunum bíður nú meðferðar Mannréttindadómstóls Evrópu . Sú hætta vofir yfir MDE telji hlutleysi dómaranna ekki vera hafið yfir allan vafa . Ekkert þessu líkt gæti gerzt í nálægum löndum . Innan við helmingur viðmælenda Gallups treystir dómskerfinu . Traust til dómskerfisins hefur aldrei náð upp fyrir helming síðan mælingar hófust 2001 . Nýja stjórnarskráin , sem 2/3 hlutar kjósenda lýstu stuðningi við í þjóðaratkvæðagreiðslunnni 2012 en Alþingi heldur samt enn í gíslingu , tekur á vandanum með því að skerpa þær kröfur sem gerðar eru til dómara á þann veg að skipun í dómaraembætti sé háð staðfestingu annaðhvort forseta Íslands eða 2/3 hluta Alþingis . Nýrri skipan er ætlað að bæta mannvalið í Hæstarétti og héraðsdómum og efla traust . Seðlabankinn Seðlabanki ÍslandsInnan við þriðjungur viðmælenda Gallups ber traust til Seðlabankans . Mynd : Davíð Þór Ferill Seðlabanka Íslands fyrir og eftir hrun er kapítuli út af fyrir sig . Hátt settir starfsmenn bankans báru eiðsvarnir fyrir Landsrétti 2010 að strax 2006 hefðu þeir gert sér grein fyrir því að bankarnir væru svikamyllur og þeim væri ekki viðbjargandi . Samt hélt Seðlabankinn áfram að lána bönkunum fé . Enginn starfsmaður Seðlabankans blés í flautu , allir þögðu . Á lokametrunum 6. október 2008 lánaði Seðlabankinn Kaupþingi það sem eftir var af gjaldeyrisforðanum , 500 milljónir evra . „ Ekki var … gerð skrifleg bankastjórnarsamþykkt um lánveitinguna “ segir bankinn sjálfur ) . Þriðjungur fjárins rann beint til Tortólu . „ Ísland er á gráum lista landa sem hafa vanrækt varnir gegn fjárböðun og tengdri glæpastarfsemi á sama tíma og Seðlabankinn stendur afhjúpaður í miðjum vefnum “ Ekki verður séð að Seðlabankinn telji neitt athugavert við þessar lánveitingar eða annan mokstur út úr bönkunum í miðju hruni . Seðlabankinn vanrækti að heimta upprunavottorð af þeim hrunverjum og öðrum sem fluttu fé til Íslands á vildarkjörum eftir hrun . Bankinn skýrði sinnuleysi sitt með því að það sé ekki hlutverk Seðlabankans að „ útdeila réttlæti í samfélaginu “ . Ýmsir hrunverjar eru nú sem óðast að hreiðra um sig aftur í efnahagslífinu í boði Seðlabankans . Ísland er á gráum lista landa sem hafa vanrækt varnir gegn fjárböðun og tengdri glæpastarfsemi á sama tíma og Seðlabankinn stendur afhjúpaður í miðjum vefnum . Bankinn hefur í þokkabót leyst til sín Fjármálaeftirlitið eins og til að koma allri meðvirkni með brokkgengum bankamönnum aftur fyrir á einum öruggum stað með gamla laginu . Fjármálaeftirlitið „ skilur ekki áhættu “ hefur Svein Harald Øygard , fv. seðlabankastjóri , eftir bankamönnum frá Barclays-banka í nýrri bók sinni Í víglínu íslenskra fjármála . Það var áður en Gunnar Þ. Andersen var skipaður forstjóri FME þar sem hann lagði ásamt samstarfsmönnum sínum grunninn að samtals 88 ára fangelsisdómum yfir 36 brotlegum bankamönnum og öðrum á þeim þrem árum , 2009 – 2012 , sem honum var veittur starfsfriður í eftirlitinu ef frið skyldi kalla . Eftir brottför hans færðist gamli vöggustofubragurinn aftur yfir eftirlitið sem var á fyrri tíð deild í Seðlabankanum og hrærði ekki hár á höfði nokkurs manns . Bankaráð Seðlabankans , sem ber lagaskylda til að fylgjast með því að bankinn starfi skv. lögum , hefur þagað þunnu hljóði um allt þetta . Og enn eftir allt sem á undan er gengið heldur bankaráðið fundargerðum sínum leyndum eins og til að hylja slóðina . Í heilbrigðu réttarríki væri látið á það reyna meðal annars hvort bankaráðsmenn hafa brugðizt lagaskyldu sinni með því að taka ekki á sinnuleysi Seðlabankans frammi fyrir lögbrotum í bankakerfinu og í eigin ranni . Hátt settur starfsmaður bankans var staðinn að lögbroti án þess að þurfa að sæta ábyrgð og starfar þar enn eins og ekkert hafi í skorizt . Innan við þriðjungur viðmælenda Gallups ber traust til Seðlabankans . Hagstofa ÍslandsHagstofa Íslands ætti að stíga varlegar til jarðar en hún hefur gert að undanförnu . Staðan í hálfleik er sem sagt þessi : 2 : 1 fyrir Ítalíu . Seðlabanki Ítalíu brást , en Hæstiréttur landsins hefur staðið í stykkinu . Hér heima hafa bæði Hæstiréttur Íslands og Seðlabankinn brugðizt trausti almennings . Víkur þá sögunni að hagtölum og slíku . Ítalska hagstofan hefur mér vitanlega aldrei sætt umtalsverðri gagnrýni . Hún er eins og hagstofur eiga að vera . Hagstofur geta þó lent í hremmingum . Það fékk gríski hagfræðingurinn Andreas Georgiou að reyna á eigin skinni . Þegar gríska ríkisstjórnin hafði orðið uppvís að því að birta of lágar tölur – ljúga ! – um hallann á ríkisbúskapnum til að villa um fyrir öðrum aðildarríkjum ESB og lánardrottnum , var Georgiou kallaður heim til Grikklands 2010 til að rífa hagstofuna ( Elstat ) upp úr feninu og reiða fram réttar tölur . Hann hafði þá unnið hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum í Washington í 21 ár við góðan orðstír . Honum var þökkuð sannsöglin heima fyrir með því að yfir hann var hvolft holskeflu af kærum , bæði opinberum ákærum og einkakærum , fyrir að birta of háar tölur um ríkishallann í samráði við hagstofu ESB ( Eurostat ) og hafa þannig skaðað þjóðarhagsmuni Grikklands til að þóknast ESB – landráð ! – auk annarra meintra ávirðinga . Hann hefur ýmist verið fundinn sýkn eða sekur í ranghölum grísks réttarfars og er ekki enn sloppinn til fulls eftir átta ára varnarbaráttu fyrir dómstólum . Alþjóðastofnanir og alþjóðasamtök tölfræðinga hafa vottað að tölurnar sem gríska hagstofan reiddi fram undir hans stjórn voru réttar . Georgiou átti um skeið allt að tíu ára fangelsi yfir höfði sér fyrir að segja satt . Hann sagði af sér embætti 2015 og býr nú aftur og starfar í Washington . Þessi saga á erindi við Ísland meðal annars af því að Þjóðhagsstofnun var lögð niður með manni og mús 2002 . Hvers vegna ? Hún rækti skyldur sínar vel , var sjálfstæð og truflaði þannig ráðríka stjórnmálamenn sem töldu í villu sinni að greiningardeildir bankanna – já , þær ! – gætu leyst Þjóðhagsstofnun af hólmi . Allir vita hvernig það fór . Verkefnin tvístruðust og fluttust sum til Hagstofunnar sem vanrækti þar til eftir hrun , kannski af ótta við að bíða sömu örlög og Þjóðhagsstofnun , að greina frá gríðarlegri aukningu ójafnaðar í tekjuskiptingu frá 1995 . Eftir hrun byrjaði Hagstofan loksins að birta tekjuskiptingartölur eins og við Stefán Ólafsson prófessor o.fl. höfðum brýnt þau til að gera löngu fyrir hrun . Slíkum tölum , bæði hér heima og erlendis , virðist þó varlegt að treysta svo lengi sem yfirvöld gera ekki fulla grein fyrir skattameðferð tekna og eigna sem fundust t.d. í Panama-skjölunum og enn er leynt í öðrum skattaskjólum , t.d. á Kýpur . Talið er að fé að andvirði um 10% af samanlögðum tekjum heimsbyggðarinnar sé falið í skattaskjólum . Við þessar kringumstæður ætti Hagstofa Íslands að stíga varlegar til jarðar en hún hefur gert að undanförnu . Ég nefni tvö nýleg dæmi . Rétt fyrir kjarasamninga í vor leið tefldi Hagstofan í skyndingu fram nýjum tölum sem gerbreyttu myndinni af vinnutíma íslenzkra launþega . Fyrri tölur sýndu að Íslendingar unnu að jafnaði mun lengri vinnuviku en flestar nágrannaþjóðir okkar , en nú var línan skyndilega orðin sú að Íslendingar ynnu engu meira en aðrir . Þessi niðurstaða þykir mér tortryggileg í ljósi þess sem ég hef eins og aðrir fyrir augunum alla daga , en það er samt ekki aðalatriði málsins . Reynslan gæti átt eftir að sýna að þetta sé rétt hjá þeim á Hagstofunni hversu ólíklegt sem það kann nú að virðast . Aðalatriðið er að hagstofa á ekki að reiða fram slíkar tölur rétt fyrir viðkvæma kjarasamninga því það skekkir stöðu samningsaðila og skapar skiljanlega tortryggni . Ég geri m.ö.o. ekki athugasemd við nýju tölurnar að svo stöddu þar eð málið þarfnast rækilegrar skoðunar , en tímasetning birtingar þeirra var óheppileg og til þess fallin að draga úr trausti . „ Hagstofan hefur verið hvött til að leiðrétta töfluna , en án árangurs “ Hagstofan birtir á vefsetri sínu flipa um þjóðaratkvæðagreiðslur . Myndin sýnir flipann . Þarna eru allar þjóðaratkvæðagreiðslur sem haldnar hafa verið í landinu frá 1908 taldar upp – nema ein . Hverja skyldi vanta ? Þjóðaratkvæðagreiðsluna um nýju stjórnarskrána 2012 . Hagstofan hefur verið hvött til að leiðrétta töfluna , en án árangurs . Upplýsingar um þjóðaratkvæðagreiðsluna er að finna á undirflipa sem miklu færri sjá . Og þar eru úrslitin rangtúlkuð með því að slengja saman ógildum atkvæðum og auðum seðlum þrátt fyrir ítrekaðar óskir sérfræðinga um lagfæringu . Þannig hefur Hagstofan haldið því fram frá 2012 að 74% kjósenda hafi lýst stuðningi við ákvæðið um auðlindir í þjóðareigu og 15% lýst sig andvíga , samtals 89% , meðan réttar tölur eru 83% og 17% , samtals 100% . Rangtúlkun Hagstofunnar felst í að atkvæði þar sem tiltekinni spurningu er ekki svarað eru engu að síður talin til gildra en ekki auðra atkvæða og hlutfallstölur eru reiknaðar í samræmi við það . Um þetta segir Þorkell Helgason , einn fremsti kosningarsérfræðingur landsins , í álitsgerð sem hann sendi m.a . Hagstofu Íslands 2014 : „ Birting úrslita í þjóðaratkvæðagreiðslunni 2012 með ofangreindum hætti er nýlunda í íslenskri kosningasögu , enda eru fylgishlutföll lista í kosningum til Alþingis eða sveitarstjórna ætíð reiknuð þannig að þau safnast saman í 100% . “ Hagstofan þarf að taka sig á . Staðan er 3 : 1 fyrir Ítalíu . Guðni Th. benti á tvískinnunginn í Afríkuveiðum Samherja „ Eins og að láta kalkún skrifa gagnrýni um þakkargjörðarhátíð “ Fréttir Fréttir Fréttir Vinnubrögð í andstöðu við barnaverndarlög í máli drengs með fjölþættan vanda