Þið þekkið sjálfsagt flest pabbana og ömmurnar sem flytja langar ræður um hvernig allt var erfiðara í gamla daga og menn þurftu að vaða mannhæðarháa snjóskafla til þess eins að komast í skólann og ótrúlegustu hversdagshlutir voru munaður sem mönnum veittist í besta falli á jólum . Nýjasta bók Hallgríms Helgasonar er skáldsagnaútgáfan af þeim ýkjusögum – og rétt eins og þær er hún vissulega byggð á sönnum ( en oft ýktum ) atburðum . Sextíu kíló af sólskini er stór og þung bók . 461 blaðsíða , ótal persónur og tonn af orðum , bæði nýjum og kannski ekki síður gömlum , það gömlum að þau hafa legið undir snjóskafli í áratugi eða aldir . Hér má finna mörg tonn af drullu og ennþá fleiri tonn af snjó og hafi , og mögulega er hægt , með góðum vilja , að tína til sextíu kíló af sólskini . Þetta er saga um þáttaskil í Íslandssögunni , þegar síldin kom með norskum sjómönnum – eða öllu heldur þegar norskir sjómenn bentu Íslendingum á alla þessa síld . „ Sögulegir viðburðir gerast jafnan bæði hægt og hratt . Þeir eiga sér yfirleitt aðdraganda sem enginn tekur eftir og synda í kafi að réttri dagsetningu þar sem þeir skjóta svo upp sínum sögulega kolli . “ Framan af bók er eins og Hallgrímur sé annars vegar að leika Guð og hins vegar að reyna að finna uppskriftina að Íslendingnum , sem og uppruna hans . Það sést best á fyrstu kaflaheitunum ; fyrsti hlutinn heitir „ Úr skafli ertu kominn “ og Biblíuvísanirnar halda áfram í fyrsta kaflanum , „ Adam á ísbreiðunni “ , en þar er strax í byrjun sköpunarsögunni skeytt saman við frumkraft rithöfundarins , hina auðu síðu . „ Í byrjun var blaðsíðan auð , tómur hvítur pappír . Hvergi sá á dökkan díl , hvorki punkt né kommu . Fjörðurinn var ein augalaus snjóbreiða frá innsta fossi að hafsbrún og engin leið að sjá hvort undir væri sjór eða land . Mjöllin hafði máð öll mannsmerki úr firðinum sem blasti við norðurhimninum jafn ósnertur og daginn sem hann var numinn , nú voru 999 ár síðan . “ „ Þetta er saga um þjóð sem er seinþreytt til framfara og blind á auðæfin sem eru fyrir framan hana “ Síðan stígur Eilífur Guðmundsson inn á sviðið , eilífðin sjálf , og við áttum okkur á að á ýmsu hafði gengið fyrir þetta meinta upphaf . Næstu kaflaheiti eru svo eins og viðbót við titil bókarinnar , „ 3 kg hveiti “ , „ Lúgusjoppa “ og „ 99 silungar “ og líklega til marks um að hér er Hallgrímur að reyna að finna uppskrift að þjóðareðli – eitthvað sem er ríkt í höfundarverkinu og kallast oft á við fjölmiðlapistla hans , eins og í Roklandi , sem mögulega er ein fyrsta hrunbókin , þótt hún hafi komið út þremur árum fyrir hrun . Við erum stödd á enn dramatískari skilum í Íslandssögunni hér , þar sem nútíminn kom með braki og brestum inn í íslenska forneskju . Þetta er saga um þjóð sem er seinþreytt til framfara og blind á auðæfin sem eru fyrir framan hana , þjóð sem stundar stórhættulegar og lítt ábatasamar hákarlaveiðar þótt verðmæt síldin bókstaflega syndi upp í fjöru og biðji um að vera veidd áður en hún drepst . Þeirri þráhyggju er skemmtilega lýst af einum útgerðarmanni sem „ andskotans karlasturlun og hetjuþrá “ , dauðadaður sem karlmenn herlausrar þjóðar taka að sér í stað herþjónustu . Þegar á líður kemur svo aðalpersónan í ljós , Gestur Eilífsson , sem á þrjá pabba og þeir tveir sem hann þekkir eru sem nótt og dagur , „ Afþví … afþví að sumir lifa í sjóðum , aðrir í ljóðum “ . Íslendingar virðast samkvæmt sögumanni flestir lifa í ljóðum , mögulega af því það er ekki í önnur hús að venda – og það virðist vera þeirra helsti ljóður . Þeim er lýst eins og ljóðrænum sálum sem kunna illa á praktískar hliðar lífsins , fólk sem neyðin kennir alls ekkert að spinna , sama hversu nakið það gerist í fátækt sinni . Ef þeir reyna svo að afsaka sig með legu landsins og timburskorti þá er bent á Grænlendinga , enn afskekktari þjóð en úrræðabetri : „ „ Hefurðu séð tré á Grænlandi ? Það hef ég ekki , en hinsvegar hef ég séð Grænlendinga skutla rostung , hval og sel , “ svaraði Helge . “ Yfirstéttin ýtir svo undir þetta afturhald , kaupmenn vilja helst ekki selja vöru sína óbreyttu alþýðufólki og dæmdir menn vilja helst komast í tugthús sem fyrst til að njóta hlýju fangaklefans og reglulegra máltíða . Ofgnótt stórsögunnar Þetta er stór og mikil saga , ekki bara í lengd heldur eðli . Laxness og Íslendingasögurnar bergmála undir og eins minnir hún á sumar fjarlægari heimsbókmenntir . Ömurlegheit hversdagslífsins hjá afskekktri eyþjóð eru skrúfuð í botn eins og í The Poor Mouth , gamansögu Írans Flann O‘Brien , og aðalpersónan , Gestur Eilífsson , er aðeins nýfæddur óviti í upphafi sögu , ekki ólíkt Saleem Sinai í Miðnæturbörnum , sem að vísu fæðist ekki fyrr en langt er liðið á bókina . En þótt Gestur sé það næsta sem bókin kemst því að eiga mannlega aðalpersónu þá komumst við aldrei nógu nálægt honum til þess að kalla þetta söguna hans Gests , sem fyrr segir er hann óviti framan af og auk þess koma langir kaflar þar sem hann er víðs fjarri , þótt hann sé þó mögulega eina persónan sem tengist nánast öllum persónum sögunnar á einhvern hátt . Nærtækara væri að segja plássið sem sagan gerist í , Segulfjörð , vera aðalpersónuna . Þetta er augljóslega Siglufjörður , nafninu breytt til þess að öðlast skáldaleyfi og fjörðurinn núna nefndur eftir bjórnum sem byrjað var að brugga meira en hundrað árum síðar í yfirgefnu frystihúsi . „ En veikleiki bókarinnar er hins vegar að hana vantar sterkari kjarna , skýrari fókus “ Þannig minnir hún í forminu á meistaraverk Ivo Andrić , Brúin á Drínu , þar sem stór og voldug steinbrú í smábæ er aðalpersóna í sögu sem spannar aldir . Raunar hefði vel mátt skýra söguna eftir staðnum , Segulfjörður hefði eiginlega verið betri titill – svona fyrir utan að ríma enn betur við höfundarverk mannsins sem skrifaði 101 Reykjavík og Rokland , verðandi bæjarlistamann allra bæja . En veikleiki bókarinnar er hins vegar að hana vantar sterkari kjarna , skýrari fókus . Hér eru margar frábærar bækur í einni , en þessi eina er ekki jafn mögnuð og allar þær sögur sem hún er samsett úr . Það vantar einhvern sterkari þráð í gegnum bókina , kaflarnir eru oft betri sem sjálfstæð listaverk frekar en sem hluti af langri skáldsögu . Ofgnóttin og ofsafengið hugarflugið og orðaleikfimin er bæði styrkur bókarinnar og veikleiki , samanreknum körlum og kerlingum er til dæmis oft stórkostlega lýst – en svo renna þau flest saman og verða stundum frekar viðundrasýning fyrir vel alda nútímamenn , frekar en það kvalda alþýðufólk sem þau voru . Mögulega er Íslendingasögunum um að kenna , þar sem hinn alsjáandi sögumaður sér vissulega allt en les aldrei hugsanir . Sögumaður þessarar bókar leyfir sér vissulega stundum að lesa hug sögupersóna sinna , en hann fer sjaldnast mjög langt inn í hugarfylgsnin og nær ekki nærri alltaf að sýna hug þeirra með öðrum meðulum . Vissulega má velta fyrir sér hvort þau hugarfylgsni hafi verið fátækleg , þegar öll orkan fór í endalaust brauðstrit – en sú kenning rímar illa við kenningu sögunnar um að Íslendingar þessa tíma hafi lifað í ljóðum frekar en sjóðum . Þeir sem lifa í ljóðum finnst mér líklegt að eigi sér ríkara innra líf en hér birtist . Á þessu eru vissulega undantekningar . Bæði fáum við ágætis innsýn inn í huga Gests seint í bókinni og Eilífur á sína eldræðu snemma : „ Og þá , þegar dökkeygður maðurinn leit þau fannríku fjöll , skildi hann loksins stöðu sína í heiminum , skildi að hann var dæmdur maður , skildi að hann hafði frá upphafi verið dæmdur , ekki af mönnum heldur landi , þessu fjandans fárviðralandi , hann var sekur , þessi fjöll höfðu dæmt hann sekan , þau voru í senn rannsakendur hans , dæmendur og refsing . Hann var óbreyttur Íslendingur . “ Heimildirnar , þjóðalagasafnarinn og nöldrandi kerlingar Skáldsagan er unnin úr fjölbreyttum heimildum og ýmsar persónur munu byggðar á raunverulegum persónum , þeirra þekktust þjóðlagasafnarinn séra Bjarni Þorsteinsson , sem er augljós fyrirmynd prestsins Árna . Sú persóna grípur mann strax í byrjun , píanóspilandi bóhem sem tók prestsvígslu af því á þessum árum var prestsskapur eina athvarf okkar efnilegustu sona ( efnilegustu dæturnar urðu að láta sér nægja að giftast prestunum ) – og prestarnir oft ólíklegastir allra til að vera miklir trúmenn . En fyrir tilviljun kviknar tónlistaráhuginn á ný þegar hann fær veður af þeirri fjársjóðskistu sem er beint fyrir framan hann . Tónlist sem enginn tekur alvarlega . „ En Árni Benediktsson var nógu vitur til að vita að á þeim gatnamótum þar sem hlátur og hneykslan mætast liggur einmitt gullið grafið . “ En því miður breytist séra Árni í hálfgerða grínpersónu þegar á líður , prest sem er dauðfeginn þegar kirkjan fýkur og vonar að það taki sem lengstan tíma að byggja nýja , en ástríða hans týnist , það er eins og það slitni upp úr vinskap hans við sögumann og eftir það er honum aðeins lýst úr fjarska . Saga hans er dæmi um marga lausa enda , athygli sögumanns er sjaldnast mjög lengi á sömu sögunni . „ Sú persóna grípur mann strax í byrjun , píanóspilandi bóhem sem tók prestsvígslu af því á þessum árum var prestsskapur eina athvarf okkar efnilegustu sona “ Heimildirnar stýra því vissulega að þetta verður dálítil karlasaga , enda kvenpersónurnar væntanlega oft nær því að vera hreinn skáldskapur – og þær renna stundum dálítið saman í einn nöldrandi kvennakór . Þrátt fyrir alla sína vankanta er þetta þó mögnuð bók um margt og kannski helst það hvernig henni tekst að skoða fortíðina á sama tíma og hún lítur sífellt til liðinnar framtíðar . Eins og þegar konur verka síld við frumstæðar aðstæður og hugsa með sér : „ Framtíðin innihélt engar vonir , enga drauma , engan spenning , hún yrði aðeins nákvæm eftirlíking fortíðarinnar . Og var þetta stóri lásinn á íslenska lífinu . Þessi skrýtnu , nýju verk voru fólki því langþráð tilbreyting . Í fyrsta sinn í Íslandssögunni fylgdi vinnu dagsins sú von að verkefni morgundagsins yrðu önnur . Loksins var keðja vinnandi daga orðin að tröppu . “ Svo er spurningin hvert þær tröppur liggja . Því í þessari rannsókn á þjóðareðli vitrast okkur aðeins brot af þeirri þjóð , uppskrift sem er búið að bæta heilli tuttugustu öld og broti af þeirri tuttugustu og fyrstu , þannig að þessi afturhaldssama og nægjusama þjóð er nú orðin nýjungagjörn og gráðug , þótt allt hitt búi enn undir í þeirri þversögn sem einkennir allar þjóðir . Hvernig það gerðist gæti alveg verið efni í nokkur framhöld . Niðurstaða Magnaður texti og rannsókn á þjóðareðli , þar sem veröld sem var er lýst af miklu listfengi . Hins vegar vantar skýrari kjarna , sterkari þráð í gegnum bókina alla – lausu endarnir eru ansi margir . Svo er tengt afbrigði af sjúkdómnum þar sem heilkenninu er ...