Það eru miklir lærdómar sem draga má af aðför Seðlabanka Íslands gegn Samherja , undir forystu Más Guðmundssonar . Um það mál hefur verið fjallað á síðum Þjóðmála og verður gert svo lengi sem nauðsyn krefur . Sem betur fer hafa forsvarsmenn Samherja ekki beygt sig og bugtað fyrir ofríkinu sem þeir máttu þola af hendi bankans og ríkisvaldsins . Einn mikilvægasti lærdómur málsins er þó sá að það þarf nauðsynlega að takmarka völd hátt settra embættismanna og ríkisstofnana . Síðastliðinn áratugur hefur í raun verið gósentíð valdaþyrsta embættismanna og hafa stjórnmálamenn ýmist ekki þorað eða viljað setja þeim stólinn fyrir dyrnar . Sá stjórnmálamaður sem hreyfir við hugmyndum þess efnis að draga skuli úr vægi eftirlitsstofnana þarf um leið að svara fyrir hvort hann vilji í alvöru annað hrun ! Þar erum við enn stödd í umræðunni . Um ofríki eftirlitsstofnana hefur einnig verið fjallað hér í Þjóðmálum , enda full ástæða til . Helsta aðkoma stjórnmálamanna að rekstri og aðgerðum eftirlitsstofnana hefur verið sú að hlusta á hrakfallaspár þeirra sem stýra þessum stofnunum um að allt færi hér í kalda kol nema þær fengju auknar fjárveitingar . Þeim hefur yfirleitt orðið að ósk sinni , enda vill enginn stjórnmálamaður vera ábyrgur fyrir því að hér verði annað hrun ! Á þessu er þó að verða breyting , sem betur fer . Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir iðnaðarráðherra hefur sett til umsagnar á samráðsgátt stjórnvalda drög að frumvarpi til laga um breytingar á samkeppnislögum . Drögin eru fremur hófstillt og sjálfsagt má ganga enn lengra en þar er boðað . Í stuttu máli er verið að færa lög um eftirlitið og starfsemi þess í sambærilegt form og þekkist annars staðar á Norðurlöndum . Drögin að frumvarpinu eru mikilvæg og verða vonandi að lögum fyrr en síðar . Það hefur auðvitað verið áhugavert að fylgjast með andstæðingum málsins og málflutningi þeirra gegn frumvarpsdrögunum . Páll Gunnar Pálsson , forstjóri Samkeppniseftirlitsins sl. 14 ár , hefur látið mikið fyrir sér fara í andstöðu við málið og nýtur til þess stuðnings aðila sem hafa á liðnum árum starfað sem verktakar hjá stofnuninni , t.d. Gylfa Magnússonar hagfræðiprófessors ( sem einnig er fv. stjórnarformaður stofnunarinnar ) . Það er annað sem er mikilvægt í þessu máli . Það er sjálfsagt ekki tilgangur ráðherrans , en sem fyrr segir þarf að stíga stór og ákveðin skref í þá átt að takmarka völd embættismanna og ríkisstofnana . Samkeppniseftirlitið er þar ofarlega á lista . Halldór Benjamín Þorbergsson , framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins ( SA ) , fjallaði um málefni Samkeppniseftirlitsins í grein á vef SA í lok maí . Þar taldi hann upp ýmsa þá þætti sem nauðsynlegt væri að breyta í lögum um stofnunina og benti réttilega á að margir aðilar í atvinnulífinu veigruðu sér við að fjalla um samkeppnismál af ótta við viðbrögð Samkeppniseftirlitsins . Það er sorgleg staðreynd að það er ástæða til að óttast viðbrögð Samkeppniseftirlitsins . Eins og Halldór Benjamín benti á getur stofnunin hafið mál gegn fyrirtækjum , tilkynnt að meint brot séu til rannsóknar , safnað gögnum og borið sakir á einstaka stjórnendur eða starfsmenn fyrirtækja – án þess þó að það leiði nokkurn tímann til sekta eða dóma vegna samkeppnisbrota . Þetta hefur stofnunin ítrekað gert og það er ekkert útlit fyrir að stjórnendur hennar láti af þeirri venju . Og það þarf í raun ekki gagnrýni á stofnunina til . Sá sem hér heldur á penna þekkir fjölmörg dæmi þess að aðilar í atvinnulífinu veigri sér einnig við því að óska eftir leiðbeiningum frá stofnuninni . Þeir sem það hafa gert hafa yfirleitt mætt skætingi og tortryggni í sinni garð – og auðvitað vill enginn stjórnandi í fyrirtæki að einföld fyrirspurn endi með húsleit og öllu því sem henni fylgir . Það er nauðsynlegt að gera veigamiklar breytingar á starfsemi Samkeppniseftirlitsins og vonandi verða þær gerðar sem fyrst í þágu atvinnulífs og neytenda . Við skulum muna að hagsmunir atvinnulífs og almennings fara saman í þessu máli eins og öðrum . Stjórnmálamenn liggja almennt ekki á skoðunum sínum . Þeir eru óhræddir við að hafa skoðanir á mönnum og málefnum og spara hvergi orð sín þegar kemur að einkafyrirtækjum . Því er þó öðruvísi farið með ríkisfyrirtæki og stofnanir . Stjórnmálamenn þögðu þunnu hljóði í fyrrnefndu Samherjamáli og horfðu á Seðlabankann misbeita valdi sínu . Þeir þögðu einnig og létu það átölulaust að embætti sérstaks saksóknara skyldi beita þeirri hörku sem embættið beitti við rannsókn hrunmálanna , t.d. að hlera símtöl lögmanna og sakborninga . Þeir hafa lítið sem ekkert sett út á starfsemi Samkeppniseftirlitsins . Svo virðist sem embættismenn og ríkisstofnanir fái alltaf að njóta vafans . Á liðnum árum hefur mikið verið rætt um mikilvægi þess að takmarka völd stjórnmálamanna . Það má að mörgu leyti taka undir það , þó svo að umræðan hafi að mestu snúist um að takmarka þann tíma sem þeir mega sitja í kjörnum embættum sínum . Það er þó til lítils að takmarka völd stjórnmálamanna ef við ætlum að færa þau til embættismanna . Seðlabankinn og Samkeppniseftirlitið hafa , kannski sem betur fer , sýnt okkur hvernig embættismenn fara með völd sín . Það er ekki fögur sjón . Við getum kosið stjórnmálamennina í burtu á einhverjum tímapunkti en embættismennirnir eru ekki að fara neitt . Þess utan hafa embættismenn ekkert lýðræðislegt umboð , þeir eiga aðeins að starfa eftir þeim lögum sem stjórnmálamenn setja . Með því að kynna fyrrnefnt frumvarp sýnir Þórdís Kolbrún að hún sem ráðherra er ekki framlenging á embættismannakerfinu . Hún er fulltrúi almennings og það er hennar hlutverk að setja eftirlitsstofnunum stólinn fyrir dyrnar . Ef stjórnmálamenn gera það ekki gerir það enginn . Í ljósi lofgjörðarinnar sem oft heyrist um umsvifamikið ríkisvald hjá frændþjóðum okkar felst auðvitað ákveðin kaldhæðni í því að horfa til þeirra með vonarglætu um að starfsemi íslenskra eftirlitsstofnana á borð við Samkeppniseftirlitið verði vonandi einn daginn eins og er hjá þeim . Það er ekkert sem kallar á að samkeppnislög , frekar en önnur lög , séu strangari eða þyngri hér en í öðrum norrænum löndum eða í öðrum nágrannaríkjum okkar . Það er ekkert sérstakt við íslenskt atvinnulíf sem kallar á strangari reglur en annars staðar . Hér eru aðilar á einkamarkaði einfaldlega að reyna að vinna vinnuna sína á milli þess sem þeir svara fyrirspurnum og erindum frá hinu opinbera . Og það er líklega ekki til sá embættismaður í Skandinavíu sem nú situr á skrifstofu sinni og veltir því fyrir sér með öfundsverðum hætti hvort íslenskir starfsbræður hans séu í raun þeir bestu í heimi . Við gerum samfélagið hvorki betra né öflugra með því að efla ríkið eða ríkisstofnanir . Hluti af því að draga úr umsvifum ríkisins , sem er vonandi enn markmið Sjálfstæðisflokksins , er að draga úr hlutverki eftirlitsstofnana ríkisins . Þórdís Kolbrún hefur stigið mikilvægt skref í þá átt og það ber að lofa – og styðja . Ritstjórnarbréfið birtist í hausthefti Þjóðmála , 3. tbl. 2019 . Hægt er að gerast áskrifandi að Þjóðmálum með því að senda tölvupóst á askrift@thjodmal.is eða skilaboð á facebook síðu ritsins . Ritið færst einnig í lausasölu í verslunum Pennans / Eymundsson .