Gjörgæsludeild Borgarspítalans / Sjúkrahúss Reykjavíkur hefur nú starfað samfellt í þrjá áratugi . Efniviður og aðferðir : Upplýsingum var safnað úr dagbókum og tölvuskrá gjörgæsludeildar , ársskýrslum sjúkrahússins og frá sjúklingabókhaldi . Síðasta áratuginn sást marktækt lægra dánarhlutfall og styttri meðallegutími . Læknablaðið 2000 ; 86 : 749 - 53 Gjörgæsludeildir sjúkrahúsa eiga sér í raun ekki langa sögu . Segja má að slíkar deildir hafi þróast í kjölfar mænuveikifaraldurs sjötta áratugarins . Fyrsta formlega deildin var stofnuð í Baltimore 1958 en Norðurlöndin voru einnig framarlega á þessu sviði ( 1 ) . Gjörgæsludeild Borgarspítalans tók til starfa haustið 1970 og var sú fyrsta sinnar tegundar á Íslandi . Upphaflega var hægt að vista sex gjörgæslusjúklinga en í húsnæði deildarinnar var einnig rekin vöknunardeild . Eftir að sérstök vöknunardeild tók til starfa í október 1992 stækkaði gjörgæsludeild og hefur talist geta tekið níu sjúklinga eftir það . Við heimildaleit fannst lítið ritað um heildaruppgjör innlagna á gjörgæsludeildir og árangur gjörgæslumeðferðar . Nokkuð hefur hins vegar verið birt af rannsóknum um ástand sjúklingahópa við innlögn á gjörgæsludeildir og þróun stigunarkerfa til að meta slíkt ( til dæmis APACHE stigunarkerfið ) . Aftur á móti hefur lítið verið birt um það hvers konar sjúklingar eru lagðir inn á gjörgæsludeild og hvernig innlagnir hafa þróast og breyst undanfarna áratugi . Ein samantekt frá Bandaríkjunum sýndi að hlutfall gjörgæslurúma af heildarfjölda sjúkrahúsrúma hefur aukist úr 2,5% árið 1972 í 8,6% árið 1992 ( 2 ) . Helst er að finna upplýsingar í tengslum við skýrslugerðir vegna kostnaðaráætlana . Samkvæmt einni slíkri skýrslu frá Bandaríkjunum er talið að gjörgæsludeildir taki um 7% allra sjúkrarúma , um 20% af sjúkrahúskostnaði og um 0,9% af þjóðarframleiðslunni ( 3 ) . Þar sem uppgjör á starfsemi gjörgæsludeilda hefur ekki farið fram á Íslandi þótti við hæfi að taka saman yfirlit yfir þá þrjá áratugi sem deildin hefur starfað . Að fengnu samþykki vísindasiðanefndar Sjúkrahúss Reykjavíkur var gögnum safnað um allar innlagnir á gjörgæsludeild Borgarspítalans ( BSP ) , síðar Sjúkrahúss Reykjavíkur ( SHR ) , frá opnun deildarinnar , þann 24.10.1970 til 31.12.1999 . Haldin hefur verið skrá um allar innlagnir á deildina frá upphafi og ársuppgjör fært í ársskýrslur sjúkrahússins en þaðan var upplýsingum safnað sem og úr dagbókum deildarinnar og hjá sjúklingabókhaldi SHR . Rannsóknin náði aðeins til þeirra sjúklinga sem lögðust formlega inn á deildina en ekki þeirra sem dvöldu þar vegna skurðaðgerðar að kvöldi eða nóttu enda hafa þeir ekki verið skráðir sem gjörgæslusjúklingar . Eftirfarandi atriði voru skráð : 2 . Ástæða innlagnar . 3 . Skipting innlagna og dánarhlutfalls eftir deildum . 4 . Aldursdreifing sjúklinga . 5 . Fjöldi legudaga , meðallegutími . 6 . Fjöldi sjúklinga sem þurfti meðferð í öndunarvél . 7 . Tímalengd öndunarvélarmeðferðar . 8 . Fjöldi látinna á gjörgæsludeild . 9 . Fjöldi innlagna á vöknunardeild og fjöldi fyrirfram ákveðinna næturgesta . 10 . Hlutfall innlagna á gjörgæsludeild miðað við heildarfjölda innlagna á sjúkrahúsið . Eins og fram kemur í töflum eru þó ekki til öll gögn fyrir allt tímabilið . Upplýsingar um aldursdreifingu sjúklinga eru ekki til fyrr en eftir árið 1985 . Ekki voru til upplýsingar á tölvutæku formi fyrir 1982 . Skýringin virðist vera sú að þegar upplýsingar voru fluttar á milli tölvukerfa hefur gjörgæslumerkingin dottið út og sjúklingarnir verið skráðir á aðrar legudeildir . Upplýsingar um tímalengd meðferðar í öndunarvél voru ekki aðgengilegar fyrr en frá árinu 1994 . Innlagnarástæður voru sameinaðar í 15 flokka , í samræmi við tölvuskráningu sem stuðst hefur verið við frá ársbyrjun 1994 . Við útreikninga voru tekin saman meðaltöl fimm ára tímabila og þau síðan borin saman tölfræðilega . Við tölfræðiútreikninga var notast við Students t-próf . Engar persónutengdar upplýsingar voru notaðar í rannsókninni . Samtals voru lagðir inn 13.154 sjúklingar á gjörgæsludeild árin 1970 - 2000 en það var að meðaltali 5,2% af heildarfjölda innlagna á sjúkrahúsið . Ef borin eru saman fimm ára tímabil sést að innlögnum á gjörgæsludeild hefur fjölgað jafnt og þétt ( tafla I , mynd 1 ) . Meðallegutími á deildinni ( tafla I og mynd 1 ) hefur verið að styttast frá 1980 , en ekki tölfræðilega marktækt miðað við tímabilið á undan fyrr en 1995 - 1999 og lækkar þá í 3,7 daga ( p < 0,05 ) . Mikil aukning sést á hlutfalli þeirra sjúklinga sem þurfa á meðferð í öndunarvél að halda ( tafla I og mynd 2 ) og náði það 38% innlagðra sjúklinga síðasta tímabilið . Frá 1994 hefur meðallegutími í öndunarvél lengst ( mynd 3 ) . Ef dánarhlutfall er borið saman þá þrjá áratugi sem deildin hefur starfað sést að það hélst svipað frá 1970 - 1989 eða um 11,7% en lækkaði marktækt ( p < 0,05 ) í 8,6% á tímabilinu 1990 - 1999 ( mynd 4 ) . Upplýsingar um aldursdreifingu fengust aðeins eftir árið 1985 en frá því ári má sjá tilhneigingu til fjölgunar sjúklinga eldri en 60 ára ( mynd 5 ) . Ef borin eru saman tímabilin 1985 - 1989 og 1990 - 1999 sést tölfræðilega marktæk aukning á fjölda sjúklinga eldri en 60 ára ( p < 0,05 ) . Mynd 6 sýnir breytingar sem orðið hafa í skiptingu innlagna milli starfssviða sjúkrahússins á tímabilinu . Frá 1980 sést vaxandi hlutfall skurðlækningasviðs eða úr 60% í 72% innlagna í lok tímabilsins og á sama tíma minnkandi hlutfall lyflækningasviðs . Ef innlagnir frá skurðlækningasviði eru sundurliðaðaðar sést að hlutfall bæklunarlækningadeildar ( 7% af heildarfjölda innlagna ) og háls - , nef - og eyrnadeildar ( 3% af heildarfjölda innlagna ) hélst lágt en svipað allt tímabilið . Hlutfall almennrar skurðlækningadeildar fór lækkandi ( úr 60% í 35% af heildarfjölda innlagna ) með tilkomu undirgreina eins og þvagfæraskurðlækninga ( 2% innlagna ) og heila - og taugaskurðlækninga ( 30% innlagna ) . Algengustu innlagningarástæður eru sýndar á mynd 7 , en þær eru meiriháttar skurðaðgerðir , slys , sjúkdómar í miðtaugakerfi , öndunarbilun og lyfjaeitranir . Á síðasta áratug sést mikil aukning á hlutfalli innlagna eftir meiriháttar skurðaðgerðir eða úr 20% í 37% sjúklinga síðasta tímabilið . Nokkur aukning er á innlögnum vegna öndunarfærasjúkdóma og meltingarfærasjúkdóma en hlutfall innlagna vegna slysa hefur haldist svipað . Á síðustu árum hefur innlögnum vegna hjartasjúkdóma og lyfjaeitrana hins vegar fækkað . Fjöldi sjúklinga sem lögðust inn eftir slys eða vegna áverka á tímabilinu var 2195 og hlutfall þeirra af heildarfjölda innlagna fyrsta áratuginn var 19% , annan áratuginn 17,2% og síðasta áratuginn 14,3% en að meðaltali var hlutfall þeirra um 17% innlagna fyrir allt tímabilið . Á síðustu árum eru flestir slasaðir sjúklingar sem lagðir eru inn á gjörgæsludeild annað hvort með fjöláverka ( 40% slasaðra ) eða höfuðáverka ( 30% slasaðra ) . Mynd 8 sýnir hvernig dánarhlutfall hefur þróast miðað við deildaskiptingu sjúklinga . Þannig hefur dánarhlutfall sjúklinga frá lyflækningadeildum lækkað nokkuð en lækkaði hins vegar meira hjá sjúklingum frá skurðlækningadeild og heila - og taugaskurðdeild . Dánarhlutfall sjúklinga frá bæklunarlækningadeild er lágt og hélst svipað allt tímabilið sem og dánarhlutfall sjúklinga frá háls - , nef - og eyrnadeild . Innlögnum á gjörgæsludeild hefur fjölgað jafnt og þétt þá þrjá áratugi sem deildin hefur starfað . Ef borin eru saman fyrsta og síðasta tímabilið hefur innlögnum á gjörgæsludeild fjölgað um 78% . Á sama tíma hefur innlögnum á Sjúkrahús Reykjavíkur fjölgað um 136% sem skýrir að nokkru leyti þessa aukningu en erfitt er að draga ályktun út frá þessum tölum þar sem Landakotsspítali og Borgarspítali sameinuðust á tímabilinu og nokkrar breytingar hafa einnig orðið á starfsskipulagi sjúkrahússins . Frá upphafi hafa verið starfandi lyflækningadeild , skurðlækningadeild , geðdeild , slysadeild og háls - , nef - og eyrnadeild . Endurhæfingardeild var stofnuð í apríl 1973 . Innan skurðlækningasviðs var heila - og taugaskurðdeild stofnuð í desember 1982 og þvagfæraskurðdeild í janúar 1985 . Gjörgæsludeild á Landakotsspítala hætti starfsemi haustið 1994 og barnadeild fluttist á SHR frá Landakotsspítala í júlí 1995 . Endurhæfingardeild skiptist í endurhæfingardeild og taugalækningadeild árið 1998 og slysadeild skiptist í bráðamóttöku og bæklunarlækningadeild árið 1994 . Hjartagæsludeild var stofnuð innan lyflækningasviðs í nóvember 1996 og einnig hafa verið stofnaðar smitsjúkdómadeild , blóðmeina - og krabbameinsdeild og öldrunardeild ( 4,5 ) . Þar að auki hefur orðið fólksfjölgun í landinu á tímabilinu sem skiptir máli . Frá 1970 hefur þjóðinni fjölgað um rúmlega 1% á ári að meðaltali og í heild hefur fjölgunin verið 32% eða um 74 þúsund manns ( 6 ) . Fjölgun innlagna á gjörgæsludeild ( 2,5 - 3% á ári ) er þó meiri en sem nemur mannfjöldaþróun . Hlutfall innlagna á gjörgæsludeild af heildarinnlögnum á sjúkrahúsið hefur hins vegar lækkað nokkuð eða úr 6% í 4,5% en að meðaltali var þetta hlutfall 5,2% fyrir allt tímabilið . Vegna breytinga á starfsemi sjúkrahússins er erfitt að draga ályktanir af þessu hlutfalli en það virðist vera svipað og í Bandaríkjunum ( 2 ) . Á gjörgæsludeild SHR eru lagðir inn flestir þeir sem hljóta lífshættulega áverka á Íslandi og ásamt gjörgæsludeildum Landspítala og Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri er þar að finna veikustu sjúklingana . Hlutfallslega hefur þó innlögnum vegna slysa ekki fjölgað en það mætti skýra með aukinni notkun bílbelta , öruggari bílum , betra vegakerfi og bættu öryggi á vinnustöðum . Sennilega eru möguleikar til meðferðar margra alvarlegra sjúkdóma betri en áður og það leiðir sjálfsagt af sér fleiri sjúklinga sem þurfa gjörgæslumeðferð . Þetta endurspeglast nokkuð í hinni miklu aukningu á innlögnum eftir meiriháttar skurðaðgerðir sem virðist vera helsta ástæðan fyrir fjölgun innlagna eins og sést á mynd 6 . Stöðug aukning var á fjölda sjúklinga sem þurfa meðferð í öndunarvél en þrátt fyrir það hefur meðallegutími styst , sérstaklega síðasta tímabilið . Forsendur fyrir öndunarvélarmeðferð ( alvarleg hjarta - og öndunarbilun , lost , alvarlegir brjósthols - , kviðar - og höfuðáverkar , erfiðar skurðaðgerðir ) hafa lítið breyst þannig að ástæðan hlýtur að vera aukinn fjöldi mikið veikra sjúklinga . Þrátt fyrir þetta og sívaxandi álag á starfsfólk deildarinnar hefur dánarhlutfall lækkað á síðasta áratug . Horfur sjúklinga frá lyflækningadeildum hafa þó breyst tiltölulega lítið . Hugsanleg skýring á þessu er að með tilkomu gæsludeildar og hjartagæsludeildar hefur þeim fækkað mikið á síðustu árum sem leggjast inn á gjörgæsludeild til eftirlits eftir hjartaáfall og lyfjaeitranir . Horfur þessara sjúklinga eru almennt góðar og fækkun þeirra gæti við heildaruppgjör skyggt á betri árangur meðferðar þeirra sem eru mikið veikir . Stór hluti sjúklinga frá lyflækingadeild sem í dag eru lagðir inn á gjörgæsludeild eru í það alvarlegu ástandi að þeir þurfa öndunarvélarmeðferð . Má því í raun segja að góður árangur hafi einnig náðst með þessa sjúklinga þar sem dánarhlutfall hefur haldist svipað eða jafnvel lækkað þrátt fyrir fækkun frískari sjúklinga . Dánarhlutfall sjúklinga frá háls - , nef - , og eyrnadeild og bæklunarlækningadeild hélst svipað á tímabilinu en hið lága dánarhlutfall má að nokkru skýra með því að allir sjúklingar með fjöláverka innritast á skurðlækningadeild . Lækkun dánarhlutfalls er mest áberandi hjá sjúklingum frá skurðlækningadeild og heila - og taugaskurðlækningadeild . Ætla má að framfarir í gjörgæslulækningum og gjörgæsluhjúkrun skýri þann árangur sem hefur náðst . Vöktunarmöguleikar hafa aukist mikið með betri og fullkomnari tækjum og miklar framfarir hafa orðið í notkun öndunarvéla ásamt því að stöðugt betri lyf við sýkingum og alvarlegum líffærabilunum eru til umráða . Meðallegutími styttist á síðasta áratug sem einnig má skýra með framförum í læknisfræði , sérhæfingu og aukinni þekkingu þannig að meðferðin er markvissari og fljótvirkari . Aukið álag gæti einnig átt þátt í þessu að einhverju leyti þar sem þrýstingur á útskrift sjúklinga eykst . Rannsóknin tekur hvorki tillit til ástands við innlögn né eftir útskrift eða langtímahorfa en sérstök rannsókn er í gangi þar sem slíkt er metið með APACHE II stigunarkerfi ( 7 ) . Fróðlegt væri að sjá hvernig ástand sjúklinga við innlögn hefði þróast á tímabilinu en ekki var byrjað að skrá APACHE II stig fyrr en árið 1994 og upplýsingar ekki fáanlegar fyrir allt tímabilið . Ef niðurstöður rannsóknarinnar eru dregnar saman sést að innlögnum hefur stöðugt fjölgað , hlutfall eldri og veikari sjúklinga hefur aukist og mest aukning er á innlögnum eftir meiriháttar skurðaðgerðir . Þrátt fyrir þetta hefur dánarhlutfall lækkað og meðallegutími styst . Árangur starfseminnar virðist því góður og framþróun í læknisfræði og hjúkrun virðist skila sér í batnandi horfum sjúklinga sem þurfa á þjónustu deildarinnar að halda . Það er því mikilvægt að hlúa vel að þessari starfsemi í framtíðinni til að viðhalda og bæta þann árangur sem náðst hefur . gjörgæsla , innlagnir , legutími , meðferð í öndunarvél , dánartíðni . Frá svæfinga - og gjörgæsludeild Landspítala Fossvogi , 108 Reykjavík . Fyrirspurnir , bréfaskipti : Kristinn Sigvaldason svæfinga - og gjörgæsludeild Landspítala Fossvogi . Netfang kristsig@shr.isFrumniðurstöður voru kynntar á Ársþingi Skurðlæknafélags Íslands og Svæfinga - og gjörgæslulæknafélags Íslands , í apríl 1999 og ágrip birt í Læknablaðinu . Læknablaðið 1999 ; 85 : 337 - 8 .