Líffæraflutningar . Miklvægur þáttur í íslenskri heilbrigðisþjónustu Þetta hefti LæknablaÐsins er að mestu leyti helgað líffæraflutningum . Síðan hafa orðið stöðugar framfarir og líffæraflutningar eru nú viðurkennd meðferð við sjúkdómum á lokastigi í hjarta , lifur , lungum og nýrum og við sykursýki ( 8 ) . Í öðru lagi hafa framfarir í skurðtækni , gjörgæslu og meðferð sýkinga bætt horfur líffæraþega . Höfuðvandamálin sem lúta að líffæraflutningum eru skortur á líffærum til ígræðslu og tap á græðlingum vegna langvinnrar höfnunar . Framboð á líffærum hefur ekki haldist í hendur við hina sívaxandi eftirspurn og æ fleiri sjúklingar deyja á biðlistum eftir nýju líffæri . Þá eru alvarlegir fylgikvillar ónæmisbælandi meðferðar verulegt vandamál , einkum sýkingar og krabbamein . Vísindarannsóknir víða um heim beinast að því að leysa þessi vandamál og eru spennandi tímar framundan . Fjölmörg ný ónæmisbælandi lyf hafa litið dagsins ljós og standa nú yfir tilraunir með þau . Leitin að hinu fullkomna ónæmisbælandi lyfi heldur áfram en slíkt lyf kæmi í veg fyrir svörun ónæmiskerfisins við ígræddu líffæri án þess að hafa áhrif á svörun þess við öðrum ónæmisvökum , svo sem örverum og krabbameinsfrumum . Endanlegt markmið er að finna leiðir til að framkalla þol ( tolerance ) gagnvart ígræddum líffærum sem gerir ónæmisbælingu óþarfa ( 9 ) . Til að mæta skorti á líffærum beinast rannsóknir að notkun líffæra úr öðrum dýrategundum til ígræðslu í menn og eru það einkum líffæri úr svínum sem virðast hentug . Kröftug ónæmissvörun gegn slíkum líffærum gera þessa leið í meðferð sjúklinga enn sem komið er ófæra ( 10 ) . Fjölmargir Íslendingar hafa á undanförnum árum gengist undir líffæraígræðslu . Sökum fámennis á Íslandi og skorts á sérhæfingu hafa þessar aðgerðir farið fram erlendis . Aðgerðirnar hafa verið framkvæmdar á stofnunum í nokkrum löndum en árið 1996 var gerður samningur um að öllum líffæraígræðslum fyrir Íslendinga yrði sinnt á Ríkisspítalanum í Kaupmannahöfn . Undirbúningur fyrir ígræðslu ásamt eftirliti og meðferð þessara einstaklinga að lokinni aðgerð hefur að mestu leyti verið í höndum íslenskra lækna . Íslendingar hafa aðgang að líffærum úr sameiginlegum líffærabanka á Norðurlöndum ( Scandiatransplant ) og frá setningu laga um skilgreiningu dauða árið 1991 hafa Íslendingar jafnframt gefið líffæri í þennan banka . Þegar málefni líffæraflutninga hér á landi eru skoðuð blasa við nokkur vandamál . Sökum fámennis er um tiltölulega fáa sjúklinga að ræða nema ef til vill nýraþega og því getur verið erfitt að halda við sérhæfðri þekkingu í meðferð þeirra . Á vegum Heilbrigðisráðuneytisins er starfandi nefnd sem hefur eftirlit með framkvæmd samninga við erlendar stofnanir . Hins vegar er engin vel skilgreind eining innan sjúkrahúsanna sem sinnir þessum sjúklingum heldur er meðferð í höndum einstakra lækna án skipulagðrar samvinnu . Þó hefur ríkt samvinna milli nýrnasérfræðinga á Landspítala , en nýru eru í miklum meirihluta ígræddra líffæra hér eins og annars staðar . Teymisvinna er nauðsynleg í meðferð líffæraþega enda koma að henni sérfræðingar í ýmsum greinum læknisfræðinnar ásamt öðrum fagaðilum . Góður árangur byggist meðal annars á öflugu samstarfi þessara aðila . Stofnuð hefur verið á Landspítala göngudeild líffæraþega en hún hefur ekki komist nægilega vel af stað meðal annars vegna aðstöðuleysis og skorts á skilgreiningu verksviðs en ekki síst vegna þess að enginn læknir hefur veitt henni forstöðu . Loks er það skoðun undirritaðra að samvinna og upplýsingaflæði milli ígræðslustofnunar og þeirra lækna sem annast sjúklingana á Íslandi hafi ekki verið eins og best verður á kosið undanfarin ár . Íslenski líffæraflutningahópurinn var stofnaður að frumkvæði nokkurra áhugamanna á síðasta ári . Þessi hópur er hugsaður sem sameiginlegur vettvangur þeirra fagaðila sem sinna líffæraþegum . Markmið hans er einkum að efla samstarf þeirra sem annast líffæraþega , stuðla að símenntun og efla samstarf við sambærilega hópa erlendis . Ennfremur að bæta tengsl við þær stofnanir sem annast líffæraflutninga fyrir Íslendinga . Endanlegt markmið er síðan að þessi starfsemi stuðli að bættri þjónustu við líffæraþega . Ýmsar hugmyndir um úrbætur í málefnum líffæraflutninga hafa verið ræddar innan hópsins en ljóst er að aðgerða er þörf . Nauðsynlegt er að koma á teymisvinnu þeirra lækna sem sinna málefnum líffæraþega hér á landi . Skilgreina þarf starfsvið og verkaskiptingu og skapa viðunandi starfsumhverfi . Innan Landspítala - háskólasjúkrahúss þarf að stofna sérstaka einingu sem annast líffæraþega , þar á meðal mat á sjúklingum með tilliti til ígræðslu og meðferð að lokinni aðgerð . Þá hefur verið til umræðu að flytja ígræðslur á nýrum frá lifandi gjöfum til Íslands . Meirihluti nýrna kemur nú frá slíkum gjöfum og er unnt að skipuleggja þessar ígræðslur fram í tímann . Haldið er fram að of fáar ígræðslur séu framkvæmdar árlega til að búast megi við jafngóðum árangri og náðst hefur á stofnunum erlendis . Því er til að svara að mögulegt virðist að fá ígræðsluteymi undir stjórn íslensks læknis erlendis frá til að framkvæma aðgerðirnar hér heima . Búast má við umtalsverðum sparnaði verði þetta raunin . Nauðsynlegt er að marka stefnu í þessu efni hið fyrsta . Málefnum beinmergsígræðslu verður væntanlega sinnt áfram af blóðsjúkdómadeild . Ljúka þarf undirbúningi að stofnfrumuígræðslum hér á landi enda ætti að vera raunhæft að ná sambærilegum árangri og á stofnunum erlendis . Þegar erlendur samstarfsaðili er valinn á einungis að leita til ígræðslustofnana sem veita þjónustu af hæsta gæðaflokki . Framundan er endurnýjun samnings um líffæraflutninga við Ríkisspítalann í Kaupmannahöfn . Mikilvægt er að úrbætur í samskiptavandamálum verði tryggðar áður en ákvörðun um endurnýjun samningsins verður tekin