Þjóðardagur í Hannover - Helsinki - Tallinn - Evrópuumræður Greinilegt var , að gestir á EXPO 2000 höfðu áhuga á því , sem við Íslendingar höfðum fram að færa á þjóðardegi okkar þar 30. ágúst . Allt , sem í boði var , kallaði á marga gesti og það var ánægjulegt síðla kvölds og um nóttina að hitta alla listamennina og heyra þá segja frá góðri reynslu sinni af viðtökum áhorfenda . Sumir höfðu aldrei áður átt þess kost að sýna fyrir svo mörgum gestum og þótti það merkileg reynsla í sjálfu sér . Tæpt ár er síðan menntamálaráðuneytið hóf undirbúning að þessum degi með því að birta auglýsingu í blöðum og leita eftir hugmyndum frá listamönnum eða hópum þeirra . Síðan tóku við samtöl og ákvarðanir , sem tóku mið af þeim fjármunum , sem við höfðum til verkefnisins , 15 m. kr. og framboði af efni . Að lokum var samið við þá , sem komu fram á deginum . Þetta er sama fyrirkomulag og við höfðum á EXPO 1998 í Lissabon og þótti gefast vel þar . Viðamesta verkefnið var að setja upp sýningu Þjóðleikhússins á Sjálfstæðu fólki . Í fyrstu var ætlunin að hafa sýninguna inn á EXPO svæðinu sjálfu en síðan kom í ljós , að ýmsar tæknilegar ástæður útilokuðu það . Var á tímabili óttast , að falla yrði frá áformum um sýninguna en með góðri samvinnu allra náðist að lokum samkomulag við stjórnendur borgarleikhússins í Hannover um að fá þar inni fyrir sýninguna . Er óhætt að segja , að það hafi verið vel ráðið , bæði vegna aðstöðunnar í leikhúsinu og einnig vegna hins að unnt var að nálgast áhorfendur með öðrum hætti en ella hefði verið . Sent var bréf til allra fastagesta leikhússins og þeim var gefinn kostur á að fá miða á sýninga , annað hvort fyrri hlutann eða seinni hlutann , eða sýningar báðar , Virtist sem flestir hafi valið að sjá verkið í heild bæði sýninguna síðdegis og um kvöldið , eitt er víst , milli fimm og sex hundruð miðar hurfu eins og dögg fyrir sólu og var leikhúsið því þéttsetið á báðum sýningum . Verkið var flutt á íslensku en meginefni textans þýtt á þýsku og sýnt á skjá yfir sviðinu . Í stuttu máli sagt gekk sýningin eins og vel og á var kosið . Ég var í leikhúsinu síðdegis og flutti þar ávarp , áður en sýningin hófst . Í hléi og að sýningunni lokinni komu þakklátir áhorfendur til að láta í ljós þakklæti fyrir boðið og lýsa ánægju sinni og aðdáun með verkið og framgöngu leikaranna . Að lokinni kvöldsýningunni létu áhorfendur fögnuð sinn ákaft í ljós með lófataki og með því að stappa í gólfið eða slá í bekkina fyrir framan sig eins og Þjóðverja er siður , þegar þeir vilja þakka vel fyrir sig . Höfðu leikararnir á orði , að aldrei hefðu þeir fengið slíkar móttökur að loknum þessum sýningum eða jafnvel endranær . Þeir , sem voru á báðum sýningunum , dáðust að því , hve áhorfendur fylgdust með af miklum áhuga og jafnframt var okkur sagt , að þetta hefði verið mun kröfuharðari hópur en unnt hefði verið að ná til á EXPO-svæðinu og þar hefði verið meira hætta á því , að gestir hefðu komið og farið , því að tilgangur EXPO-gesta væri almennt ekki að fara á leiksýningu heldur skoða skála einstakra þjóða og fyrirtækja . Klukkan var orðin rúmlega eitt um nóttina , þegar leikhópurinn kom til lokahófs þjóðardagsins en þá hafði Karlakórinn Heimir úr Skagafirði kvatt hófið með því að syngja Undir bláhimni . Kórfélagar þurftu að halda snemma af stað heimleiðis næsta dag , en kórinn hóf þjóðardaginn með glæsilegum söng sínum á megintorgi sýningarinnar , og var sérstaklega haft á orði , hve hann hefði sungið þýska þjóðsönginn af miklum krafti og hve vel það mæltist fyrir hjá áheyrendum . Vissulega er ógjörningur að meta áhrif þess að halda dag sem þennan hátíðlegan , en eftir öllum sólarmerkjum að dæma , hefur framlag Íslands til EXPO 2000 vakið umtalsverða athygli , hvort heldur skálinn eða annar þáttur okkar . Við höfðum tækifæri til að fara á þá staði , þar sem íslensku listamennirnir létu að sér kveða og alls staðar var margt fólk að fylgjast með þeim . Auðvitað má spyrja , hver sé tilgangurinn með því almennt að taka þátt í sýningu sem þessari eða stuðla að því , að íslenskir listamenn komi þar fram . Í mínum huga snýst svarið við þessum spurningum um það , hvað við viljum gera til að árétta sjálfsvitund okkar í öllu tilliti og til að sýna , að við getum látið að okkur kveða á mörgum sviðum . Við vitum að afstaða margra til lands og þjóðar breytist við að sækja okkur heim , af því að fólk gerir sér í hugarlund allt aðra mynd af Íslendingum en reyndin verður . Sama held ég að eigi við um kynni fólks af menningu okkar og listamönnum , margir fá miklu raunsannari mynd af þjóðlífi okkar , eftir að hafa áttað sig á því , að við höfum margt fram að færa , sem stenst strangar alþjóðlegar kröfur . Öllum er okkur annt um að verða metin að eigin verðleikum , en til þess að það sé unnt , verðum við að fá tækifæri til að sýna , hvað í okkur býr á sem flestum sviðum . Það fengum við tækifæri að gera í Hannover á EXPO 2000 . Við fengum einnig tækifæri til að sýna og sanna , að við höfum eitthvað fram að færa til heimsmenningarinnar , og hún væri fátækari , ef við gerðum það ekki . Var ánægjulegt að vera Íslendingur þessa tæpu tvo sólarhringa , sem við Rut vorum í Hannover en þaðan flugum við með Þórunn Sigurðardóttur , stjórnanda M 2000 , til Helsinki og vorum þar um kvöldið á tónleikum Radda Evrópu í Jóhannesarkirkjunni . Var gaman að hlýða á kórinn við aðrar aðstæður en hér á landi og jafnframt skynja , að hann getur alltaf batnað með meiri æfingu og fleiri tónleikum . Daginn eftir , föstudaginn 1. september , sigldum við síðan með kórnum yfir til Tallinn , höfuðborgar Eistlands , en þar söng kórinn um kvöldið í þéttsetinni stórkirkju , mannfjöldinn var meiri en í Helsinki og viðtökurnar opnari og innilegri . Í Eistlandi er mikil og löng kórahefð , þannig að það er töluverð áskorun fyrir alla kóra að koma þar fram . Þá var það einnig sérstakt við tónleikana í Tallinn , að Eistleningar fengu þar í fyrsta sinn að hlusta á verkið , sem landi þeirra Arvo Pärt samdi sérstaklega fyrir kórinn . Arvo gat ekki verið á tónleikunum , enda búsettur í Berlín , hins vegar sendi hann blómvönd og kveðju , sem afhent var Þorgerði Ingólfsdóttur , aðalstjórnanda kórsins , í lok tónleilkanna . Þegar Arvo dvaldist á Íslandi var með honum tökulið til að gera sjónvarpsþátt um hann og Raddir Evrópu . Einn þeirra , sem var í þessu liði , hreyfst svo af kórnum , að hann gerði sér ferð til Helsinki með fjölskyldu sinni þar til að hlusta á hann . Hinir voru á hafnarbakkanum , þegar kórinn kom til Tallinn og gáfu honum stóran poka fullan af eistensku sælgæti auk þess sem þeir færðu Þorgerði blóm að tónleikunum loknum . Þarna sáum við það enn sannast , að listin skapar ný tengsl milli þjóða og manna . Þótt við dveldumst ekki nema síðdegi í Tallinn og yrðum að fara beint af tónleikunum og ná báti aftur til Helsinki klukkan 21 . 00 um kvöldið , gafst mér tækifæri til að hitta eistneska menningarmálaráðherrann og ræða við hana auk þess sem hún sótti tónleikana og lét í ljós mikla hrifningu yfir þessu framtaki , að kalla saman ungt fólk frá átta borgum og gefa því tækifæri til að kynnast og syngja saman og flytja síðan list sína til menningarborganna átta , en níunda borgin , Prag , dró sig út úr verkefninu . Við kvöddum unga fólkið og stjórnendur þess á hafnarbakkanum í Helsinki , og þegar við vorum komin á flugvöllinn í Stokkhólmi á heimleið laugardaginn 2. september , fréttum við af því að fyrsti hópurinn kórfélaganna væri þegar kominn til Kraká um Kaupmannahöfn , enda þurftu þeir að leggja af stað klukkan 6 um morguninn frá Helsinki . Þegar kórinn söng í Brussel voru embættismenn Evrópusambandsins , sem styrkir kórinn og þetta íslenska verkefni rausnarlega , meðal tónleikagesta í Beux Arts , helsta tónleikahúsi borgarinnar . Höfðu þeir hrifist af unga fólkinu eins og aðrir og áttað sig betur á því en áður , hve hér er um einstakt evrópskt samvinnuverkefni að ræða , þar sem fólki gefst í raun tækifæri til að kynnast innbyrðis og kynnast ólíkum en þó skyldum menningarheimum . Það snertir til dæmis viðkvæma strengi í brjóstum okkar Íslendinga að heyra Gefðu að móðurmálið mitt ... sungið á óaðfinnanlegri íslensku af þessum fjölþjóðlega kór , þegar hann gengur úr kirkju að loknum tónleikum , hvort heldur hér í Helsinki eða Tallinn . Að sjálfsögðu hefur það aldrei verið markmið Evrópusambandsins að steypa alla í sama mót heldur leyfa mismunandi menningu til dæmis að blómstra , hið þunga skrifstofubákn innan þess hefur hins vegar sömu tilburði og samskonar bákn annars staðar að slá frekar á fingur frumkvöðlana en ýta undir þá fjölbreytni , sem þeir skapa . Fróðlegt að fylgjast með því , hvernig nýjasta kaflanum í umræðunum um Ísland og Evrópusambandið lyktar , sérstaklega þegar að því er hugað , að hann er ótímabær miðað við seinaganginn innan sambandsins sjálfs í viðræðum við þær þjóðir , sem æskja aðildar . Íslensk tilgátustefna í Evrópumálum kann að verða fróðleg stjórnmálaæfing og kannski losar hún einhver flokksbönd , ef stefnt er að því . Hún veitir okkur hins vegar ekki svar við því núna , hvaða kostir yrðu í boði , tækju Íslendingar ákvörðun um að vilja aðild að Evrópusambandinu . Innan sambandsins er unnið að endurskoðun ýmissa grundvallatriða , áður en aðildardyrnar verða opnaðar . Þessi endurskoðun er ekki í höndum framkvæmdastjórnarinnar heldur fer hún fram á vegum ríkisstjórna aðildarlandanna og meðal þeirra eru uppi ólík sjónarmið . Eins og svo oft áður einkennast Evrópuumræður hér heima fyrir af nokkrum mótsetningum , áfram klifa til dæmis blaðamenn á því , að það sé til marks um þroskaleysi íslenskra stjórnmálamanna eða staðnað stjórnmálakerfi , að stjórnmálamenn skuli ekki ræða á annan hátt um Evrópusambandið en þessir sömu blaðamenn vilja . Raunar er ekkert fráleitara í evrópsku samhengi en að tala um pólitískt kyrrstöðusamfélag á Íslandi í samanburði við það , sem er að gerast innan Evrópusambandsins . Ber það ekki vott um mikla þekkingu á umræðum um stöðu Evrópusambandsins í aðildarríkjum þess , ef menn hér telja , að litið sé til sambandsins eða stjórnenda þess nú um stundir sem frumkvöðla . Þvert á móti er matið almennt á þann veg , að framkvæmdastjórn sambandsins sé kraftlítil og sviplaus og í aðildarríkjunum sé ekki að finna framsýna pólitíska leiðsögn . Breytingarnar á íslensku samfélagi hafa verið og eru meiri og örari en víðast annars staðar og það hefur síður en svo staðið okkur fyrir þrifum í því efni að vera utan Evrópusambansins . Margar breytinganna má rekja til aðildar okkar að evrópska efnahagssvæðinu en margt fleira kemur til álita , ekki síst svigrúm okkar í samvinnu við þriðju ríki , sem væri ekki með sama hætti innan sambandsins . Miklu líklegra er , að þá hefði þungt Brusselbáknið tafið hér fyrir framgangi mála og stjórnmáladeilur snúist um fyrirmæli þaðan frekar en það , sem hér hefur verið efst á baugi . Þeir , sem vilja meiri Evrópuumræður þurfa að sýna meiri hreinskilni í afstöðu sinni en felst í því að saka aðra um að taka ekki þátt í þeim . Enginn íslenskur stjórnmálaflokkur hefur það á stefnuskrá sinni , að Ísland skuli gerast aðili að Evrópusambandinu . Hins vegar er stundum látið að því liggja , að Íslendingar standi frammi fyrir voðalegri vá í framtíðinni vegna þess að Evrópa geti þróast á þann veg , að okkur sé hætta búin af framvindu mála þar . Minnir þetta dálítíð á óttann , sem hefur lengi blundað í vitund þjóðarinnar , að til þess kunni að koma , að við glötum tungu okkar , eða jafnvel allir Íslendingar ákveði að yfirgefa ættjörð sína og velja sér geðfelldari dvalarstað . Óttinn við þetta hvoru tveggja setur ekki eins mikinn svip á umræðurnar og stundum áður en í stað þess er gefið til kynna , að skammsýnir stjórnmálamenn haldi þannig á málum , að þjóðin sé að lenda í blindgötu utan Evrópusambandsins eða frammi fyrir neyðarkostum við val á alþjóðlegu gjaldmiðlasvæði . Þetta er stórt og mikilvægt viðfangsefni , sem sjálfsagt er að ræða . Ég er þeirrar skoðunar , að talsmenn aðildar Íslands að Evrópusambandinu verði að leggja spil sín á borðið og bjóða til umræðna á stjórnmálavettvangi með skýrari stefnu en til þessa , svo að unnt sé að átta sig á hinum pólitísku átakalínum í málinu .