Aðstoðarvarnarmálaráðherra Bandaríkjanna Robert O. Work átti nýverið fund með íslenskum ráðamönnum um samstarf ríkjanna í öryggis - og varnarmálum , auk þess sem hann skoðaði mannvirki og búnað á Keflavíkurflugvelli . Í kjölfarið voru sagðar fréttir af því að Bandaríkjamenn vildu mögulega auka viðveru sína hér , en þeir lögðu herstöðina á Miðnesheiði niður með skömmum fyrirvara árið 2006 eftir hátt í 60 ára starfsemi . Fram hefur komið að frumkvæðið að fundinum hafi ekki komið frá íslenskum stjórnvöldum og engar formlegar viðræður hafi átt sér stað um þessar vangaveltur . Gunnar Bragi Sveinsson utanríkisráðherra áréttaði að þetta væri að frumkvæði Bandaríkjamanna en ekki stæði til að opna herstöðina aftur . Þetta snérist um að viðvera yrði hugsanlega meiri , eins og aukna loftrýmisgæslu – og þar með meiri nýtingu mannvirkja á Keflavíkurflugvelli . Engin ástæða virðist því vera til að gera of mikið úr þessum fréttum og að Bandaríkjamenn séu í þann veginn að opna Keflavíkurherstöðina aftur . Á það ber að líta að enn er í gildi varnarsamningur milli ríkjanna , auk þess sem Ísland er stofnaðili að NATO . Núverandi varnarumsvif á Íslandi , þ.m.t. vegna loftrýmisgæslu sem Bandaríkjamenn hafa tekið virkan þátt í , byggja á þeim tveim stoðum . Ef hins vegar einhver fótur er fyrir auknum áhuga Bandaríkjamanna á frekari nærveru á Íslandi á ný er mjög brýnt að brugðist sé við af yfirvegun . Auglýsing Mikilvægt er að rifja upp samkomulag sem gert var í kjölfar brottfarar Bandaríkjamanna frá Íslandi árið 2006 . Þar er tilgreint í einföldu máli hvernig varnarsamstarfi ríkjanna skuli háttað eftir að fastri viðveru varnarliðs nýtur ekki lengur við . Þar segir að ríkin hafi „ með hliðsjón af þeim breytingum sem orðið hafa á öryggismálum í heiminum [...] náð eftirfarandi samkomulagi um aðgerðir sem munu verða til þess að tryggja tvíhliða varnarsamstarfið og leggja traustan grundvöll að framtíðarsamstarfi ríkjanna á sviði varnar - og öryggismála . “ Nú er ekki alveg ljóst hvernig þetta samkomulag hefur verið efnt , þó þátttaka Bandaríkjanna í loftrýmisgæslu NATO sé líkast til sýnilegasta birting þess . Hins vegar hlýtur ákvæðið um breyttar forsendur – sem er í raun útgangspunktur samkomulagsins – að kalla á að ríkin setjist að samningaborðinu og endurskoði framkvæmd varnarsamstarfsins á yfirvegaðan hátt , í stóru samhengi við NATO samstarfið . Þrátt fyrir að samskipti ríkjanna hafi formlega verið góð , að undanskilinni viðvarandi togstreitu vegna hvalveiða , má segja að Íslendingum hafi tekist óhönduglega upp varðandi varnar - og öryggismálasamstarf ríkjanna . Togstreita einkenndi samstarfið allt frá því Bandaríkjamenn vildu draga úr umsvifum á Keflavíkurflugvelli snemma á sjöunda áratug síðustu aldar . Íslendingar gerðu kröfur um viðveru orrustuþota , kröfur sem að einhverju leyti voru byggðar á því að halda uppi atvinnu á Suðurnesjum fremur en öryggisfræðilegu mati . Einnig þverneituðu íslensk stjórnvöld að taka nokkurn þátt í kostnaði við rekstur og viðhald Keflavíkurflugvallar , þrátt fyrir sífellt minni varnartengda umferð , en undir það síðast var hún orðin langt undir tíunda hluta notkunar vallarins . Á síðustu augnablikum samningaviðræðna buðu íslensk stjórnvöld þó fram nokkra tugi milljóna í kostnaðarþátttöku , en það reyndist of lítið og koma allt of seint . Samningatækni Íslands virðist í baksýnisspeglinum hafa byggst á fremur illa ígrundaðri „ allt eða ekkert “ afstöðu , þar sem aldrei var gert ráð fyrir niðurstöðunni „ ekkert “ – eins og reyndin síðan varð . Er áhugi Bandaríkjamanna á Norðurslóðum og Íslandi að vakna á ný ? Óhætt er að segja að Bandaríkjamenn hafi lítið látið sig Norðurslóðir varða þar til á allra síðustu árum . Bandaríkin er nú í forystu í Norðurskautsráðinu og hafa lagt mikla áherslu á að taka umhverfismál föstum tökum . Ummæli Works ráðherra nú má túlka á þann hátt að Bandaríkjamenn vilji einnig láta meira til sín taka í öryggismálum Norðurslóða . Ástæðan er að hluta til breytt staða Rússa og segir hann að vegna aukinnar ógnar sem stafi af Rússum séu norrænir ráðamenn ólmir til aukins samstarfs í öryggis - og varnarmálum . M.a. var það haft eftir ráðherranum að vegna aukinnar umferðar rússneskra flugvéla umhverfis Ísland , kalli Íslendingar nú eftir auknum viðbúnaði Bandaríkjamanna . Þótt íslenskir ráðamenn hafi nefnt auknar ferðir rússneskra herflugvéla í nágrenni landsins er varasamt að taka þessi orð bandaríska ráðherrans um að Íslendingar upplifi mikla vá mjög alvarlega . Staðreyndin er sú að Rússar hófu þessi flug að nýju haustið 2006 og er villandi að tala um einhverja aukningu sem túlka mætti sem beina ógn . Þetta ber þó að sjálfsögðu að skoða í samhengi við framkomu Rússa annars staðar í Evrópu – þ.m.t. á norðurslóðum – breytingar á utanríkisstefnu þeirra og þá stöðu sem komin er upp í samskiptum þeirra við önnur ríki . Ef Bandaríkjamenn eru í raun að sýna frumkvæði er mikilvægt fyrir Íslendinga að taka það föstum tökum . Hér stendur yfir stefnumótun í öryggis - og varnarmálum þar sem metnir eru þeir þættir sem ógna öryggi landsins og það er almennur vilji íslenskra stjórnvalda að sem best samstarf geti tekist með ríkjunum vegna þeirrar vinnu . Án þess að farið sé í einhverja leiki við Bandaríkjamenn er þó grundvallaratriði að „ halda kúlinu “ og tala allra síst á þeim nótum sem gefið gætu til kynna að hér ríkti örvænting gagnvart Rússum eða einhverjum öðrum . Skynsamlegt væri að leggja áherslu á víðtækt öryggis - og varnarmálasamstarf auk þeirrar herverndar af hálfu Bandaríkjamanna sem felst í varnarsamningi ríkjanna , óháð fastri viðveru bandarísks herafla hér . Stafar Íslendingum einhver sérstök ógn af Rússum ? Stutta svarið við því er nei og ummæli um aukna hættu af Rússum vegna aukinna umsvifa þeirra á norðurslóðum , sem gripin eru á lofti og enduróma án frekari skýringa , eru ekki uppbyggileg . Mikilvægt er að átta sig á því hvað felst í auknum umsvifum á norðurslóðum – eru það kafbátaferðir á Eystrasalti eða uppbygging herstöðvar langt norð-austur í Íshafi ? Rússar eru óútreiknanlegir og engin ástæða til annars en tortryggja gjörðir þeirra , en mikilvægt er þó að leggja ekki aukin umsvif í Norður-Íshafi að jöfnu við t.d. atburði á Krímskaga . Helstu fræðimenn á sviði norðurslóðamála segja að megináhersla þeirra sé á að viðhalda stöðugleika og stuðla að samvinnu á svæðinu . Yrði norðursiglingaleiðin , meðfram norðurströnd Rússland til Asíu , reglulegur valkostur þýddi það róttæka breytingu á landfræðipólitísku umhverfi í Norður-Íshafi . Rússar hafa lagt í talsverðar fjárfestingar í höfnum og annarri nauðsynlegri þjónustu meðfram þessari 17.500 km löngu strandlengju . Augljóslega er því mikilvægt fyrir þá að sýna fram á hernaðarlega getu til þess að stjórna svæðinu . Að sama skapi skal árétta að aðstæður í Íshafinu eru hreinlega svo erfiðar að ekkert ríki getur haldið úti sjálfstæðum björgunarsveitum , nógu öflugum til að bregðast við þegar slys ber að höndum , án þess að hernaðarleg úrræði komi til . Það er því mikil einföldun að tala eins og þarna sé um óyggjandi merki útþenslustefnu Rússa að ræða . Ekki skal þó gert lítið úr alvarleika framferðis Rússa í Úkraínu og utanríkisstefnu þeirra , sem almennt er ögrandi , t.d. gagnvart Norðurlöndunum og Eystrasaltsríkjunum . Samstaða Íslands með nágrönnum og bandamönnum gagnvart Rússum er mjög mikilvæg . Brýnt er að Íslendingar sýni ábyrga framkomu gagnvart því öryggismálasamstarfi sem hefur verið í þróun á Norðurlöndunum með aðkomu Eystrasaltsríkjanna . Breyttar aðstæður – þörf á endurskoðun varnarsamnings ? Óhætt er að segja að staða Íslands sé talsvert breytt frá því að Varnarsamningurinn var gerður árið 1951 . Þá voru Íslendingar vanmáttugir þiggjendur , höfðu einungis land að bjóða gegn vernd og lítið til málanna að leggja í öryggis - og varnarmálasamstarfi . Þótt Ísland sé og muni ávallt verða vanmáttugt þegar kemur að hervörnum höfum við nú margt annað að bjóða í slíku samstarfi . Um leið og mörkuð er þjóðaröryggisstefna væri lag að leggja grunn að nýju tímabili í samskiptum Bandaríkjanna og Íslands með endurskoðun Varnarsamningsins , eða a.m.k. nýs samkomulags um framkvæmd hans eins og gert var árið 2006 – og áður með sérstökumbókunum á tíunda áratug síðustu aldar . Þar gæti útgangspunkturinn verið víðtækt samstarf , í samhengi við NATO aðild , þar sem eigin þjóðaröryggisstefna hins sjálfstæða , fullvalda ríkis er grundvallaratriði . Tvíhliða varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna byggði í upphafi á aðild beggja ríkja að NATO . Þær undirstöður virtust fúna talsvert á samningstímanum eins og kom berlega í ljós vorið 2006 þegar Bandaríkjamenn ákváðu einhliða að kalla varnarliðið heim . NATO kom þá hvergi að málum og hvorki ráðfærðu Bandaríkin sig við bandalagið , né óskaði Ísland ráðlegginga þess þegar þar var komið sögu . Aðkoma bandalagsins í kjölfarið var öll í skugga orðins hlutar . Reynslan kennir því Íslendingum að ef Bandaríkjamenn myndu eiga hér fasta viðveru á Íslandi að nýju – sama hvert umfangið gæti orðið – er líkast til affarasælast fyrir báða aðila að það byggi þá vandlega á grunni samstarfs og sameiginlegrar aðildar ríkjanna að NATO . Að sama skapi er mjög mikilvægt að breið pólitísk sátt ríki um næstu skref og að utanríkisráðherra og utanríkismálanefnd eigi með sér gott samstarf og samráð um framhaldið . Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar , stærstur hluti þeirra aðsendar greinar . Okkar tryggð er aðeins við lesendur . Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari .