Uppeldi og menntun - 16.02.2007 , Blaðsíða 31 31 ANNA ÞÓRA BALDURSDÓTTIR , VALGERÐUR MAGNÚSDÓTTIR Mynd 1 ? Andstæðurnar kulnun og vinnugleði sbr. Maslach og Leiter . Kulnun er greind í þrjá meginþætti : tilfinningaþrot ( exhaustion ) , hlutgervingu ( deper - sonalization ) og minnkandi starfsárangur ( ineffectiveness ) . Tilfinningaþrot felst í því að kröfur starfsins eða breytingar í starfsumhverfi gera starfsmanninn örmagna , bæði tilfinningalega og líkamlega . Hlutgerving er kalt , fjarlægt viðhorf til starfsins og sam - starfsfólksins sem er á vissan hátt tilraun til að verjast örmögnun og vonbrigðum . Starfsárangur minnkar þegar starfsmaðurinn fær aukna tilfinningu fyrir faglegum misbresti sínum og missir trú á að það sem hann gerir skipti máli . Vinnugleði ( job engagement ) greinist einnig í þrjá meginþætti , starfsþrek ( energy ) , starfsaðild , ( involvement ) og starfsvirkni ( effectiveness ) . Vinnuglatt fólk hefur það starfsþrek sem sanngjörn verkefni og persónuleg tengsl kalla á og snýst um einstakl - ingsbundna seiglu . Starfsaðild snýst um viðbrögð við starfi og samstarfsfólki og þýðir að einstaklingurinn hefur náð að mynda tengsl við hvort tveggja á náinn hátt . Þriðji þátturinn snýst um tilfinningu fyrir eigin starfi og starfsvirkni hefur fólk af því að það hefur þá möguleika og tækifæri til starfsþróunar sem það þarf á að halda . Áhrifaþættir í starfsumhverfinu Vinnuálag ( workload ) er það magn verkefna sem unnið skal á tilteknum tíma . Hvorki er til ein skilgreining á því hvað er sanngjarnt vinnuálag né hvernig skuli meta það . Hart og Staveland ( 1988 ) lýsa vinnuálagi sem sambandi milli tveggja þátta . Annars vegar er upplifun einstaklingsins á hugrænni getu sinni og þeim björgum sem hann hefur og hins vegar á því sem honum finnst verkefnið krefjast . Viðráðanlegt vinnuálag gerir starfsmönnum kleift að sinna verkefnum sínum vel , fylgja eftir starfsmarkmiðum og þróa sig sem fagmenn . Erfiðleikar verða þegar afkasta á meiru en vinnutími leyfir , bjargir eru á einhvern hátt ónógar eða færni ekki nægileg . Í seinni tíð er yfirleitt krafist meiri afkasta en áður , störf hafa orðið flóknari og vinnutími hefur lengst ( Maslach og Leiter , 1997 ) . Starfsmenn fá því oft fleiri verkefni en þeir ráða við . Mynd 2 ? Starfsumhverfisþættir í líkani Maslach og Leiter . Kulnun Vinnugleði ( mikil ánægja og virkni ) Tilfinningaþrot Einstaklingsbundin seigla Starfsþrek Hlutgerving Viðbrögð við starfi og fólki Starfsaðild Starfsárangur ( minnkandi ) Tilfinning fyrir eigin starfi Starfsvirkni Kulnun Vinnugleði Sex svið starfsumhverfis Of mikið að gera Vinnuálag Hæfilegt vinnuálag Skortur á stjórn Sjálfræði í starfi Valkostir og stjórn Ónóg umbun Umbun Viðurkenning og umbun Skortur á samskiptum Samskipti Tilfinning fyrir samfélagi Lítil sanngirni Sanngirni Sanngirni , virðing , réttlæti Togstreita um gildi Gildismat Mikilvæg , merkingarbær vinna