Agave americana er algengasta tegund þyrnililja og finnst villt víða í Mexíkó og suðurríkjum Norður Ameríku . Fræðsluhornið 13. desember 2019 Agave , eða þyrnililja eins og plantan kallast á íslensku , á sér aldalanga nytjasögu í Mexíkó , suðurríkjum Norður-Ameríku og norðurríkjum Suður-Ameríku . Úr plöntum ættkvíslarinnar eru unnar trefjar til vefnaðar en hér á landi er hún líklega þekktust fyrir að vera plantan sem tekíla er unnið úr . Þrátt fyrir að ekki hafi fundist marktækar tölur um heimsframleiðslu eða ræktun á Agave er ljóst að ræktunin er mest í Mexíkó og í ríkjum Mið-Ameríku . Auk þess sem talsvert er ræktað af plöntunni á þurrum svæðum í Afríku og Ástralíu . Agave americana í blóma . Ekki eru allir á sama máli um fjölda tegunda innan ættkvíslarinnar Agave og hleypur fjöldinn frá 160 í 300 . Allar tegundirnar eru sígrænir einkímblöðungar og eru upprunaleg heimkynni þeirra á heitum og þurrum svæðum í suðurríkjum Norður-Ameríku , Mið-Ameríku og norðurhluta Suður-Ameríku . Einstaka tegundir finnast á hitabeltissvæðum í Suður-Ameríku . Agave-tegundir flokkast sem þykkblöðungar þar sem plönturnar safna í sig vatni til að nota á þurrkatímum . Blöðin eru yfirleitt stór og gróftennt og eru tennur þeirra beittar , þau eru sterk , safarík og trefjarík . Blöðin eru með stuttan og nánast ósýnilega stilk og mynda saman rósettu . Plönturnar eru með grunnt liggjandi rótarhnýði sem fremur gegna því hlutverki að safna sem mestu af vatni úr dögg og regni þegar rignir en að leita að vatni neðanjarðar . Langflestar plöntur innan ættkvíslarinnar eru einblómstrandi eða monocarpic sem þýðir að þær blómstra einu sinni og síðan drepst sú rósetta sem blómstraði . Rósettur sumra tegunda geta þrátt fyrir það lifað lengi þar sem það tekur þær mörg ár og jafnvel marga áratugi að blómstra og mynda fræ . Agave tequilana eða blátt Agave . Sumar tegundir mynda margar rósettur og getur plantan lifað áfram þrátt fyrir að ein eða fleiri rósettur blómstri og drepist . Einnig eru til tegundir sem mynda rósettur á blómstönglinum sem festa rætur eftir að hann fellur . Fáeinar undantekningar eru frá þessu og því til agave-tegundir sem blómstra og mynda fræ oftar en einu sinni . Við blómgun vex langur blómstöngull , eða quiote , sem þýðir mastur í Mexíkó , upp úr miðri rósettunni . Stöngullinn sem getur orðið rúmlega níu metra hár ber mörg stutt rörlaga blóm á löngum blómstilk sem geta verið blá , rauð , gul og hvít . Tegundirnar eiga flestar það sameiginlegt að vaxa hægt og algengustu tegundir í ræktun eru A. americana , A. tequilana og A. attenuata . A. attenuata er upprunnin í Mexíkó en fremur sjaldgæf í náttúrunni . Blöðin hálfur til einn og hálfur metri að lengd og ólík flestum agave-tegundum þyrnalaus . Ljósgræn og stundum gulleit . Blómstilkurinn 2,5 til 3 metra að hæð og sveigður og plantan stundum kölluð svanaháls - , ljóns - eða refahala-agave . Blómin gulgræn . Agave attenuata er upprunnin í Mexíkó en fremur sjaldgæf í náttúrunni . A. tequilana eða blátt Agave er aðallega notað til að framleiða tekíla . Plantan er upprunnin í Mexíkó og dafnar best í sendinni jörð í yfir fimmtán hundruð metra hæð . Blöðin gráblá og um tveir metrar að lengd . Blómin gul á allt að fimm metra háu mastri . Leðurblökur sjá um frjóvgun þeirra . A. americana er algengasta tegundin innan ættkvíslarinnar og finnst hún villt víða í Mexíkó og suðurríkjum Norður-Ameríku . Kjörlendi hennar er sandlendi í 500 til 1300 metra hæð og í fullri sól og vaxa plönturnar iðulega margar saman á litlu svæði sem þær taka yfir . Blöðin blá - eða grágræn og stundum fölgul á jöðrunum , einn til einn og hálfur metri að lengd og með hvössum þyrnum . Ummál rósettunnar 1,5 til 3 metrar og er algengt að blómstöngullinn sé átta til níu metrar á hæð . Blómin mörg saman í hnapp á blómstilknum , einn til átta millimetrar að lengd , gulgræn að lit . Aldinið oddmjór belgur sem inniheldur hátt í tuttugu svört og D-laga fræ sem eru sex til átta millimetrar á lengd . Frjóvgun A. americana fer fram með skordýrum , fuglum og leðurblökum en fræin dreifast að mestu með vindi . Plantan skorin fyrir vinnslu . Plantan gengur undir ýmsum nöfnum eins og til dæmis aldarjurt og amerískt aloa . Aldarjurtarheiti er dregið af þeirri trú að plantan lifi í að minnsta kosti eina öld en trúin er tilkomin að því hversu langan tíma tekur plöntuna að blómstra . Almennt lifa einstaka plöntur í 10 til 40 ár . Amerískt aloa er seinni tíma heiti og vísar til útlitslegra líkinda Ageve tegunda við Aloa tegundir sem finnast í Afríku . Útlitsleg líkindi þeirra stafa af aðlögun að svipuðum umhverfisaðstæðum í tveimur heimsálfum fremur en líffræðilegum skyldleika . A. americana var flutt til Suður-Evrópu um miðja sextándu öld og hefur aðlagast vel . Auk þess sem hún hefur gert sig heimakomna í náttúrunni víða við Miðjarðarhafið , í Afríku , á Indlandi , Kína , Taílandi og í Ástralíu þar sem hún hefur slæðst út frá ræktun . Stofninn er hægsoðinn í ofni til að mýkja hann áður en safinn er pressaður úr honum . Árið 1843 segir bandaríski sagnfræðingurinn William H. Prescott í bók sinn The History of the Conquest of Mexico að agave-plantan sé eitt af kraftaverkum náttúrunnar . Hann segir meðal annars í lauslegri þýðingu að pýramídalaga blómin teygja sig hátt upp úr kórónulaga laufkransinum sem þekja margar ekrur af flatlendi . Úr brotnum eða sárum á blöðunum vætlar þykkur vökvi sem vinna má úr pappír . Safi blaðanna er gerjaður og úr honum búinn til áfengur drykkur sem innfæddir eru mjög hrifnir af . Laufið er auk þess notað sem efniviður í ódýrt húsaskjól og úr þeim eru unnar trefjar í sterka kaðla og klæði . Nálar og títuprjónar eru búnir til úr þyrnum blaðanna . Úr rótunum , séu þær rétt eldaðar , má búa til hollan og góðan mat . Agave er sem sagt allt í senn fæða , drykkur , klæðnaður og efniviður til að skrifa á . Með sanni má segja að náttúran hafi aldrei áður sett saman á einum stað eins mikið af þægindum og menningu manninum til gagns . Saga og goðsagnir Talið er að fyrstu agave-plönturnar eða forverar þeirra hafi komið fram á sjónarsviðið fyrir um 60 milljónum ára . Agave-plöntu var þó ekki lýst á prenti fyrr en árið 1577 af landvinningamanninum Francisco Hernándes og minnist hann í skrifum sínum einnig á áfengan drykk sem unninn er úr plöntunni . Sagan segir að Astekar hafi fyrst bruggað vægt áfengi úr safa plöntunnar á árunum milli 1172 og 1291 eftir að þeir settust að í Mið-Ameríku . Astekar notuðu mjöðinn við trúarathafnir og áttu sína eigin drykkjugyðju sem hét Mayahuel og þótti henni sopinn góður eins og getið er í söngvum og ljóðum . Til er veggmynd sem sýnir Mayahuel gefa sauðdrukknum kanínubörnum sínum brjóst . Samkvæmt goðafræði Asteka átti gyðjan 400 kanínubörn og rann mjöðurinn Metl í æðum hennar og voru sífullu kanínubörnin sögð vera guðir vímunnar . Í einni goðsögn um Mayahuel segir að gyðjan hafi verið gift guðinum Petácatl sem var skapari og verndari alls plöntulífs á jörðinni . Þar segir að gyðjan hafi 400 brjóst , eitt fyrir hvert af kanínubörnum hennar . Mayahuel er sögð einstaklega lokkandi og að guðinn Quetzalcoatl , skapari mannsins , hafi náð að heilla hug hennar til framhjáhalds . Þegar Petácatl kemst að framhjáhaldinu verður hann svo æfur af reiði að Mayahuel og Quetzalcoatl flúðu frá guðaheimum til jarðarinnar og földu þau sig í plöntumynd . Þegar Tzinzinmilt langamma Mayahuel kemst að framhjáhaldinu og flóttanum eyðir hún barnabarninu með eldingu og Quetzalcoatl grefur öskuna og upp af henni vex agave-plantan . Í nærmynd sjást trefjar plöntunnar vel . Flest bendir til að áfengi hafi verið bruggað úr plöntunni löngu fyrir komu Asteka til Mið-Ameríku . Apache og fleiri ættflokkar indíána á suðvestursvæðum Bandaríkjanna brugguðu einnig áfengi úr agave og neyttu þess við hátíðleg tækifæri og við trúarathafnir . Í Mexíkó hefur lengi loðað við áfengi sem unnið er úr agave að það sé lostaörvandi . Sænski grasafræðingurinn Carl Linnaeus gaf ættkvíslinni heiti sitt Agave eftir eintaki af A. americana árið 1753 . Heitið kemur úr grísku agauos sem þýðir aðdáunarverður og vísar til blómstilksins . Tegundarheitið americana vísar til uppruna plöntunnar . Sandalar sem ofnir eru úr agaveþráðum þykja einstaklega hljóðlátir . Nytjar á agave eru margs konar og plantan meðal annars notuð til skrauts , sem fóðurjurt , til lækninga og til að hefta uppblástur . Auk þess að henni er plantað sem lifandi girðingu til að halda villtum dýrum frá nytjaplöntum og búsmala . Elstu heimildir um nytjar agave til matar eru átta þúsund ára gamlar minjar um ristuð blöð plöntunnar sem fundust í hellum í Tehucán í Mexíkó . Minjar benda einnig til að plantan hafi lengi einnig verið notuð til vefnaðar og til að framkalla vímu . Efni sem unnið var úr plöntunni var einnig notað til að lama fiska á afmörkuðum svæðum í tjörnum og vötnum til að auðvelda veiðar á þeim . Allir hlutar plöntunnar eru nýttir . Langir og trénaðir blómstönglar eru hafðir sem þakuppistöður , sperrur og sem girðingastaurar og í Ástralíu er búið til úr þeim hljóðfærið digerlídú eða drunupípa . Ungir og ferskir stilkar sem eru steiktir á pönnu eru sagðir sætir og bragðgóðir . Fersk og ný útsprungin blómin þykja bragðgóð . Safi laufanna er sagður bakteríudrepandi og draga úr bólgum en hann er einnig sagður geta valdið sárum sviða í húð . Úr laufi og rótum eru unnar ýmiss konar tiktúrur sem notaðar eru við margs konar mannameinum , eins og snákabiti , fótsveppum , kynsjúkdómum , liðagigt og niðurgangi svo dæmi séu tekin . Úr blöðum nánast allra agave-tegunda eru unnar trefjar í klæði , teppi , körfur , kaðlar , reipi og þráður til sauma . Úr blöðum og rótum er einnig unnin sápa . Tegundin A. sisalana er stundum kölluð sisalhampur . Innfæddir á svæðum þar sem agave-tegundir vaxa villtar hafa lengi nýtt plönturnar til matar . Úr blöðunum var meðal annars unnið eins konar blaðkjöt sem aðgreint var frá trefjunum . Blaðkjötið var síðan annaðhvort bakað í brauð sem mátti þurrka til geymslu eða soðið í súpu og borðað ferskt . Blátt Agave tequilana á akri í Mexíkó . Úr blómunum er unnið agave-sýróp , auk þess sem úr blómunum er unnið svokallað hunangsvatn . Áfengir drykkir eins og tekíla , meskal og pulque eru unnir úr safa agave-plantna . Upphaflega var safa til framleiðslunnar safnað með því að skera burt blómstöngulinn gerja safann sem úr sárinu rann . Í dag er tekíla unnið úr stofni plöntunnar . Eftir að blöðin hafa verið skorin burt er stofninn hæghitaður í ofni og safinn úr honum pressaður burt og látinn gerjast í tré - eða stáltunnu . Því næst er safinn eimaður einu sinni eða oftar til að auka hreinleika framleiðslunnar þrátt fyrir að sumir segi að endurtekin eimun dragi úr bragðgæðum tekílasins . Samkvæmt samningi sem stjórnvöld í Mexíkó og Evrópusambandið gerðu með sér árið 2001 er 100% hreint tekíla einungis framleitt úr yrki A. tequilana sem kallast ' Weber's Blue' . Margaríta með saltrönd Þjóðardrykkur Mexíkó er 40% tekíla og sagt er að hanastélsdrykkurinn margaríta hafi orðið til á bar í bænum Tijunna í þeim tilgangi að fá kvenkyns Ameríkana til að drekka tekíla . Margarítakokteill samanstendur af 60 millilítrum af tekíla og 30 millilítrum af appelsínu - eða limesafa og klaka og að sjálfsögðu saltrönd á þar til gerðu margarítaglasi . Auðvelt er að rækta A. americana af fræi en yfirleitt er plöntunni fjölgað af ungplöntum sem vaxa af stofni móðurplöntunnar . Sé plantan ræktuð af fræi getur það tekið fræin um þrjá mánuði að spíra . Í potti þrífst plantan best í sendnum og vel framræstum jarðvegi og beinni sól . Talsverðar vonir eru bundnar við ræktun á agave í framtíðinni þar sem plantan er einstaklega þurrkþolin og nægjusöm og gæti því reynst góð nytjaplanta , fæða , klæðnaður og lyf , á svæðum sem talið er að munu líða vatnsskort vegna hlýnunar andrúmsloftsins . Agave í Íslandi Fremur litlum sögum fer af agave eða þyrnililju sem pottaplöntu hér á landi þótt þær leynist án efa einhvers staðar . Vinsældir agave-síróps hafa verið að aukast og nota margir það í staðinn fyrir sykur til baksturs og út í te . Af eigin reynslu er drykkja á tekíla ekki almenn á Íslandi nema þá helst sem hluti af hanastéli . Mörgum og reyndar mér sjálfum þykir þó gott að slamma eitt og eitt tekílaskot annað slagið með salti og sítrónu .