Baráttu Íslendinga yfir auðlindum hafsins lýkur aldrei F.v. : Guðmundur H. Garðarsson , fyrrverandi alþingismaður , Matthías Bjarnason , fyrrverandi alþingismaður og ráðherra , Einar K. Guðfinnsson sjávarútvegsráðherra , Geir H. Haarde utanríkisráðherra og Halldór Ásgrímsson forsætisráðherra . — Morgunblaið / RAX Hafréttarstofnun Íslands efndi til málstofu um þorskastríðin þrjú í Hátíðarsal Háskóla Íslands í gær í tilefni af því að 30 ár eru liðin frá lokum landhelgismálsins . Þórir Júlíusson sat málþingið og hlýddi á fyrirlestur Guðna Th. Jóhannessonar sagnfræðings um sögu þessara átaka . Geir H. Haarde utanríkisráðherra sagði í málstofu Hafréttarstofnunar Íslands um þorskastríðin þrjú í gær að barátta Íslendinga fyrir yfirráðum yfir auðlindum hafsins kringum landið héldi áfram og henni lyki í raun aldrei . Sagði Geir að standa þyrfti dyggan vörð um það sem áunnist hefði og takast á við ný og mikilvæg viðfangsefni á sviði hafréttar eins og landgrunnsmálin væru gott dæmi um . Geir sagði að af Íslands hálfu væri gert tilkall til landgrunns utan 200 sjómílna á þremur svæðum : á Reykjaneshrygg og Hatton Rockall-svæðinu í suðri og í Síldarsmugunni í austri . Aðeins Ísland gerði tilkall til landgrunnsréttinda á Reykjaneshrygg , en á Hatton Rockall-svæðinu hefðu Bretland , Írland og Færeyjar einnig sett fram kröfur um slík réttindi . Í Síldarsmugunni gerði Noregur einnig kröfu til landgrunnsréttinda , bæði út frá meginlandi Noregs og Jan Mayen , svo og Færeyjar . Fram kom m.a. hjá Geir , að undanfarnar vikur hefðu farið fram óformlegar viðræður milli Íslands , Noregs og Færeyja um hugsanlega skiptingu landgrunnsins í Síldarsmugunni . Þokast hefði í samkomulagsátt og stæðu vonir til þess að unnt yrði að ljúka málinu á næstunni . Þá hefðu farið fram reglulegar viðræður um Hatton Rockall-svæðið frá því Ísland átti árið 2001 frumkvæði að óformlegum viðræðum allra deiluaðila í Reykjavík . Þar var um að ræða fyrsta fjórhliða fund þeirra aðila sem gera tilkall til landgrunns á þessu svæði og sagði Geir ljóst að staða Íslands í málinu hefði styrkst við þessa þróun mála . Málstofan var haldin í tilefni þess að þrjátíu ár eru liðin frá lokum landhelgismálsins en þar var jafnframt fagnað útgáfu bókarinnar " Þorskastríðin þrjú " eftir Guðna Th. Jóhannesson , sagnfræðing við Hugvísindastofnun Háskóla Íslands . Guðni flutti erindi um helstu atriði sögu landhelgismálsins þar sem hann leitaðist m.a. við að svara þeirri spurningu hvernig Íslendingar , þessi smáa þjóð , gátu fengið sínu framgengt gegn stórveldinu Bretlandi . " Hvað var styrkleiki og hvað veikleiki ? " spurði Guðni og tiltók því næst atriði , sem voru Íslendingum hagstæð , til útskýringar á því að við höfðum betur í þorskastríðunum og landhelgismálinu öllu . " Skuldbindingin var meiri hjá Íslendingum enda vörðuðu þorskastríðin þjóðarhagsmuni en voru aldrei mál málanna í Bretlandi . Þá var löndunarbann Breta og sá efnahagsþrýstingur sem þeir beittu ekki það vopn sem þeir vonuðust eftir . [...] Vígstaðan á miðunum var okkur í hag þegar til lengdar lét enda var ekki hægt að berjast við varðskipin þegar ekki mátti nota vopnin . Varðandi áróðursstríðið nutum við þess að vera fá og smá og vopnlaus . [...] Bretar fengu sífellt að heyra það innan Evrópuráðsins , NATO og víðar að þeir væru að níðast á smáþjóð . Menn hneigðust til þess að hafa samúð með þeim sem var minni máttar . " Það atriði sem Guðni sagði hins vegar mikilvægast var hernaðarmikilvægi landsins . " Hernaðarmikilvægið verður ekki vanmetið . Ætti ég að velja einn þátt úr þessu öllu sem skiptir mestu máli myndi ég velja hernaðarmikilvægið . Þetta hljómar kannski illa fyrir framtíðina af því að nú skiptum við engu máli - en það verður að hafa það . " " Þetta hékk á bláþræði " Í erindi sínu fjallaði Guðni m.a. um hörðustu átökin í þorskastríðinu sem áttu sér stað undan Austfjörðum þann 6. maí 1976 , þegar freigátan Falmouth sigldi tvívegis á varðskipið Tý með þeim afleiðingum að skipið var nærri sokkið . Að málþinginu loknu innti blaðamaður Guðna eftir því hvað hefði hugsanlega gerst ef mannfall hefði orðið eða flaggskip Landhelgisgæslunnar sokkið ? " Þá hefði auðvitað fjandinn orðið laus í landi . Gremjan í garð Breta var nóg fyrir en við vorum búnir að slíta stjórnmálasamstarfi við þá . Ráðamenn og aðrir létu í veðri vaka að gæfu Bretar ekki eftir væri næsta skref að gefa til kynna að við myndum segja okkur úr NATO . Við gætum ekki verið í hernaðarbandalagi með þjóð sem beitti okkur ofbeldi . Þung orð féllu án þess að menn létu lífið á miðunum . Hefði það hörmulega slys orðið að menn hefðu látið lífið um borð í varðskipi eða varðskip sokkið hefðu menn auðvitað ekki látið sitja við orðin tóm . Það var auðvitað hættan . Jafnvel hefðu menn verið búnir að koma sér í þá stöðu að þeir yrðu að standa við það og reiðin var líka slík í garð Breta að mönnum hefði þótt skiljanlegt að hóta úrsögn og standa við það ef með þyrfti . Þetta var auðvitað það sem til dæmis ráðamenn á Morgunblaðinu óttuðust og reyndu að vinna gegn - þeir vildu að menn hótuðu ekki of miklu en létu samt Breta finna alla tíð að þeir væru að tefla á tæpasta vað og skyldu gera sér ljóst að linnti þeirra ofbeldi ekki væru þessir hernaðarhagsmunir allir í uppnámi . Þetta hékk á bláþræði þarna og nánast guðsmildi að ekki fór verr . " Í lok erindisins varpaði Guðni fram nokkrum spurningum sem hann kallaði samviskuspurningar . Fyrst leitaðist hann við að svara því hvort þorskastríðin hefðu verið óumflýjanleg . " Útfærsla fiskveiðilögsögunnar eftir síðari heimsstyrjöld var bráðnauðsynleg . Stemma þurfti stigu við stóraukinni sókn í fiskistofnana og hagsæld á Íslandi hlaut að byggjast á því að Íslendingar fengju bróðurpartinn af aflanum í sinn hlut og helst hann allan . Þetta þýðir hins vegar ekki að ómögulegt hafi verið að afstýra öllum átökum . Ögn meiri friðarvilji hefði ekki leitt til þess að langtímamarkmiðið - full yfirráð yfir hafinu umhverfis Ísland - hefði farið forgörðum . Dálítil biðlund við útfærslu eða að bjóða rýmri veiðiheimildir fyrir útlendinga hverju sinni hefðu ekki eytt auðlindinni . Auðvitað vantaði ekki aðeins upp á sáttfýsina hér á landi . Bretar geta sjálfum sér um kennt líka með þrjóskunni en það voru þeir sem tóku þá misvitru ákvörðun hverju sinni að senda herskip á Íslandsmið . En í hverju þorskastríði má sjá tímamót þar sem íslenskum stjórnvöldum buðust þokkalegar málamiðlanir og það hefði verið " lafhægt að semja " eins og einn diplómat komst að orði . Þannig að þrjóskan og óbilgirnin var stundum of mikil . " Aðspurður sagði Guðni að Íslendingar hefðu í kjölfar þorskastríðanna fengið það orð á sig að vera einstaklega þrjóskir og erfiðir í samningum og nýta sér til hins ýtrasta þá góðu stöðu sem þeir voru í milli austurs og vesturs . " Þannig gátum við alltaf látið í veðri vaka að fengjum við ekki okkar framgengt þá væru þessir hernaðarhagsmunir í húfi . Við gátum því notað þetta NATO-vopn til þess að ná okkar fram á öðrum sviðum . [...] Eins og einn Bretinn lýsti samningatækni Íslendinga , að hún fælist í því að setja fram kröfu og auka svo við hana . Því Íslendingar vissu að þeir hefðu þetta stóra tromp á hendi - hernaðarmikilvægið . Það var einhver embættismaður í höfuðstöðvum NATO sem sagði fyrir nokkrum árum að Ísland væri núna úti í ystu myrkrum og blessunarlega þurfum við ekki að eiga við Breta í þorskastríðum í þeirri stöðu . " Guðni sagði að það mætti líta svo á að rétturinn hefði ætíð verið okkar megin þegar litið væri til baka . " Stundum má hins vegar segja að við höfum verið fulldjarfir . Aðalmálið hér er að árið 1961 sömdum við um það að skjóta ágreiningi okkar til Alþjóðadómstólsins í Haag en stóðum ekki við það tíu árum síðar . Hvað sem um það má segja er ljóst að við getum aldrei varið hvort tveggja að hafa gert samningana 1961 og að hafa ekki staðið við þá áratug síðar . " Guðni tók fram að ekki hefði alltaf verið þjóðareining í þorskastríðunum þrátt fyrir að sagan hefði yfirleitt verið sögð á þann veg . " Stjórnarsinnar og stjórnarandstæðingar tókust á , embættismenn gagnrýndu ráðherra , varðskipsmenn kvörtuðu yfir linkind í landi og sumir sjómenn okkar skirrðust ekki við að fremja landhelgisbrot í miðri baráttunni við Bretann . Hitt stendur vitaskuld enn að þjóðin var sameinuð í andúð á andstæðingnum þegar herskipin komu á vettvang og hún var sameinuð um það lokamarkmið að öðlast ein yfirráð yfir auðlindunum í hafinu umhverfis landið . Þessi ímynd af sameinaðri þjóð í einu og öllu er hins vegar goðsögn og við eigum að sleppa því að halda í hana . " Þorskastríðin eru sagnfræði Að lokum fjallaði Guðni um þá spurningu hvort þorskastríðunum væri lokið . " Hafi þorskastríðin snúist um verndun auðlindarinnar má benda á að ráðamenn voru ögn fúsari til þess að hlýða á varnaðarorð fiskifræðinga þegar við Breta var að eiga en minna var hlustað á fiskifræðinga þegar við sátum einir að auðlindinni - að minnsta kosti fyrst um sinn . [...] Það tók því tíma að átta sig á því að fullur sigur var ekki í höfn þó að útlendingarnir hyrfu af miðunum . Hafi þorskastríðin snúist um sjálfstæði þjóðarinnar má segja að þeim sé ekki lokið því sjálfstæðisbaráttu ljúki í sjálfu sér aldrei . Þeir Íslendingar sem hafa barist gegn aðild að Evrópusambandinu hafa haldið á lofti þeim rökum að ekki megi hleypa erlendum fiskiskipum í höfn á nýjaleik . Til hvers hafi þá verið barist í öll þessi ár ? Að síðustu má nálgast spurninguna um lok þorskastríðanna í viðmóti okkar til þeirra . [...] Saga þorskastríðanna þarf á svipaðri endurskoðun að halda og sjálfstæðisbaráttan við Dani . Sá tími er liðinn að við þurfum að líta á þau með sama hætti og við gerðum í sjálfstæðisbaráttunni . Meira að segja Landhelgisgæslan viðurkennir þetta en einkunnarorð Landhelgisgæslunnar voru lengi " Föðurland vort hálft er hafið " . Gæslan hefur nú sagt skilið við þessi orð enda vísuðu þau á nýrómantískan hátt til sjálfstæðisbaráttu ungrar þjóðar . Þetta er til marks um það að þorskastríðin og landhelgisbaráttan eru ekki alveg jafn nærri okkur og fyrr á tímun . Þorskastríðin eru því orðin sagnfræði . "