Birtist í Morgunblaðinu 21.05.13 . Almenningssamgöngur á Íslandi hafa lengst af verið heldur takmarkaðar og bundnar við þjónustu innan einstakra sveitarfélaga , reyndar örfárra . Strætisvagnar hafa sinnt akstri milli hverfa og má með nokkurri einföldun segja að helstu viðskiptavinir hafi verið skólafólk , öryrkjar og aldraðir . Slík þjónusta hefur yfirleitt ekki borið sig og sveitarfélögin orðið að greiða með henni , sem reyndar á við um allt samgöngukerfið . Vegir , brýr og göng kosta peninga . Sérleyfisakstur á milli sveitarfélaga og landshluta hefur lengst af verið skipulagður og styrktur af ríkinu . Það kerfi gekk sér smám saman til húðar og þess vegna þurfti breytinga við . Árið 2011 var ráðist í meiri háttar kerfisbreytingu og samningar gerðir við landshlutasamtök sveitarfélaga um einkaleyfi á almenningssamgöngum , þ.e.a.s. að þau tækju að sér , með aðstoð Vegagerðarinnar , að skipuleggja almenningssamgöngur hvert á sínu svæði sem og tengingar við aðliggjandi svæði . Til þessa fengu landshlutasamtökin þá fjármuni sem áður runnu til að reka sérleyfiskerfið . Þessi skipulagsbreyting hefur gengið vel og hefur farþegum víðast hvar fjölgað , sums staðar svo mikið að nemur tugum prósenta . Til þess að styðja við þessar breytingar lagði ég fram á Alþingi frumvarp sem styrkti heimildir til Vegagerðarinnar til þess að veita samtökum sveitarfélaga einkaleyfi til að reka almenningssamgöngur á svæðinu en fyrir voru í lögunum heimildir fyrir Vegagerðina að veita einstökum sveitarfélögum einkaleyfi til þess . Fólk verður hafa val Tvennt þarf til að efla almenningssamgöngur og gera fleirum kleift að nýta þær : Annars vegar kerfisbreytingu og hins vegar hugarfarsbreytingu . Í samgönguáætlun sem nú gildir er lögð áhersla á að efla almenningssamgöngur , þ.e. markmiðið er að fleiri nýti slíkan samgöngumáta og helst nánast hvar sem er á landinu . Einkabíllinn hefur verið allsráðandi sem samgöngumáti á Íslandi . Sumir kjósa þægindin sem hann býður og eru fúsir að kosta því til sem þarf . Hjá öðrum , ekki síst víða út um land , er það blátt áfram nauðsynlegt að eiga og reka bíl til að komast til daglegra starfa , t.d. ef viðkomandi býr utan byggðakjarnans en sækir þar vinnu . Síðan er hitt að komast um héraðið eða á milli héraða . Fólk hefur einfaldlega ekki haft neitt val , annað hvort af því að almenningssamgöngur nýtast því ekki eða þær eru hreinlega ekki fyrir hendi . Sveitarfélögin hafa val um hvernig þau skipuleggja almenningssamgöngur innan hins nýja kerfis . Þau hafa farið þá leið að bjóða út akstur á tilteknu svæði og er samið við það fyrirtæki sem best býður . Möguleikar annarra fyrirtækja til þjónustu á svæðinu eru þá takmarkaðir sérstaklega þeirra sem fyrst og fremst sinna ferðamönnum yfir sumarið . Hér vegast á sjónarmið samkeppninnar og sjónarmið um hagkvæmni og skipulag . Rótin er að miklu leyti fámenni okkar . Við þurfum að halda úti kerfi sem þjónar íbúum í þéttbýli og dreifbýli árið um kring og til þess þarf stuðning en jafnframt þarf að gæta hagkvæmni og aðhalds og er stefnt að því með útboðum . Með því er að nokkru komið til móts við sjónarmið samkeppninnar , fyrirtækin keppa í útboðinu . Breiðholtið og flugstöð Nú er það svo í almenningssamgöngukerfinu að sumar leiðir gefa meira af sér en aðrar . Okkur þætti flestum fráleitt ef komið væri upp sjálfstæðum samkeppnisakstri einvörðungu á fjölförnustu leiðunum . Á útlensku er talað um rjómafleytingu í þessu sambandi . Nýlega kvað Héraðsdómur Austurlands upp dóm sem heimilaði samkeppnisrekstur samhliða almeninngssamgöngum . Ég hef grun um að stefnandi hafi ekki lagt fram nægjanleg gögn og dómurinn hafi verið kveðinn upp á ófullnægjandi forsendum ; dómnum hljóti því að verða áfrýjað með fullnægjandi sönnunarfærslu . Að öðrum kosti væri verið að leggja blessum yfir rjómafleytingu í samgöngukerfi á Austurlandi . Deilurnar um samgöngur til og frá Flugstöð Leifs Eiríkssonar eru af sama toga . Sveitarfélögin á Suðurnesjum vilja samtvinna þessar samgöngur öðru kerfi almenningssamgangna þannig að arðurinn renni að hluta til í uppbyggingu og rekstur annarra leiða á svæðinu sem síður borga sig - ekki í aðra opinbera starfsemi heldur einvörðungu í þetta . Af Samkeppnisstofnun er að skilja að slíkt sé litið hornauga . En þar með væri Suðurnesjamönnum meinað að skipuleggja sig sem samfélag og auk þess sem tekið er undir rjómafleytingasjónarmiðin . Ef sjónarmiðin sem voru ráðandi í nýuppkveðnum dómi Héraðsdóms Austurlands eða afstöðu Samkeppninstofnunar verða ríkjandi yrði sveitarfélögum gert erfiðara um vik að byggja upp og efla almenningssamgöngukerfið . Síðan er það allt annar handleggur að aldrei hefur staðið til að meina einstökum fyrirtækjum í ferðaþjónustu að flytja farþega á eða á milli ferðmannastaði sé það utan almenningssamgöngukerfisins né heldur koma í veg fyrir notkun ferðaþjónustu sem byggist á fyrirfram greiddum hringmiðum sem meðal annars flytja farþega um hálendið . Rútur koma og fara með tiltekna hópa í flugstöðina án þess að nokkur amist við því , eða ferðamenn á Þingvöll , Gullfoss og Geysi svo eitthvað sé nefnt . Það er þegar kerfin eru rekin samsíða almenningssamgöngukerfinu sem málið tekur á sig aðra mynd . Þörf á hugarfarsbreytingu Ýmislegt vinnst við það að draga úr notkun einkabílsins . Við lækkum útgjöld heimilisins og drögum úr mengandi útblæstri . Aukin nýting á almenningssamgöngukerfinu verður til að styrkja slíkar samgöngur og um leið getum við vænst þess að þjónustan nái til enn fleiri . Þannig fer af stað keðjuverkun sem skilar okkur öllum ávinningi .