BRÉF TIL BLAÐSINS MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 11. DESEMBER 2001 57 UMRÆÐA um einræktun fósturvísa fór fram á Eldlínu Stöðvar 2 þann 26. nóv. sl . Ágætur umsjónarmaður þátt - arins , Árni Snæv - arr , stjórnaði hon - um af röggsemi og auðmýkt . Þeg - ar svo mikilvæg mál eru rædd er afar brýnt að setja þau í rétt samhengi . Mér fannst vanta nokkuð á það í annars ágætum þætti . Í fyrsta lagi notuð þátttakendur orðið ? klónun ? án frekari skýringa . Nærtækara hefði verið að nota orðið einræktun og gefa á því skýringu . Það var á Roslin stofnuninni í Skot - landi sem lambið Dolly var einrækt - að , 27. feb. 1997 . Vísindamaðurinn sem skapaði það var fósturfræðing - urinn Ian Wilomut . Hann nefndi lambið Dolly eftir Dolly Parton ! Dolly er í rauninni tvíburi annarrar kindar . Tilgangurinn var að búa til kind með ákveðna eiginleika til að geta búið til ódýr lyf . Samkvæmt frétt í Morgunblaðinu nýverið , sem hefur staðið sig frábær - lega varðandi upplýsingar til almenn - ings um heilbrigðismálefni , hefur bandarískt fyrirtæki , Advanced Cell Technology Inc. sent frá sér tilkynn - ingu um að það hafi búið til einrækt - aðan fósturvísi sem lifði í nokkra daga . Talsmenn fyrirtækisins segja að ekki séu uppi áform um að búa til einræktuð börn . Aftur á móti verði einræktun notuð til að búa til nýjar frumur og vefi fyrir fólk sem þjáist af sykursýki , Parkin - sonveiki og öðrum sjúkdómum . Stóra spurningin í þessu sambandi er sú hvort hér sé verið að fara inn á hála braut sem síðar verði til þess að sið - vitið fari fyrir lítið og allt verði falt fyrir peninga ? Það er ljóst hvert við - horf alþjóðasamfélagsins er gagnvart einræktun á mönnum . Ekki er undir neinum kringumstæðum hægt að réttlæta einræktun á mönnum . Ein - ræktun er alvarlegt brot á mannrétt - indum og gagnstæð grundvallarvið - miðunum um jafngildi allra manna , þar sem hún leyfir kynbóta - og kyn - þáttaval á mannkyni . Það er gagn - stætt mannlegri virðingu og krefst tilrauna á mönnum . Hver og einn hef - ur rétt á sínum erfðafræðilegu sér - kennum og Evrópuráðið hefur bann - að einræktun á mönnum . Bill Clinton bannaði einnig notkun opinberra styrkja til einræktunar á mönnum . Erfðabætur Erfðabætur kallast það þegar skipulega er stefnt að framleiðslu þekktra ? æskilegra ? einkenna , svo sem greindar , fegurðar , sterkrar lík - amsbyggingar o.s.frv . Talsmenn slíkra aðgerða eru gjarnan ? hug - sjónamenn ? um mannkynið eða kyn - stofninn í heild frekar en heilbrigði einstaklinga . Slíkri erfðatækni hefur verið beitt um nokkurt skeið á dýr og plöntur . Skemmst er að minnast þess að á sínum tíma var uppi hugmynd um ? undaneldi ? Nóbelsverðlauna - hafa ! Erfðahreinsun er aftur á móti flókið fyrirbæri . Tilgangurinn með erfðahreinsun er yfirleitt að draga úr böli tiltekinna einstaklinga . Erfðahreinsun hefur t.d. verið líkt við forvarnir og heilsugæslu þar sem gripið er til ráðstafana til að draga úr sjúkdómum . Það er brýnt í um - ræðunni að taka fram greinarmuninn á fósturvísi ( embryo , þriggja mánaða og yngri ) og fóstri ( fetus ) . Erfðarann - sóknir á fóstrum eru aftur á móti sið - ferðilega fábrugðnar öllu öðru for - varnarstarfi , því að greining á erfðagöllum leiðir í flestum tilvikum til fóstureyðinga eins og komið hefur fram í umræðunni um Downs heil - kenni . Þar er þörf á aðgát í nærveru sálar . En nú má spyrja : Eru meiri helgi - spjöll eða hroki fólgin í því að eiga við erfðaefni DNA en að eiga við lifandi vefi eins og gert er í skurðaðgerðum ? Það veltur á því hvort aðgerðin er í læknisfræðilegum tilgangi og einnig að hún erfist ekki . Aðgerðir geta ver - ið varhugaverðar ef þær erfast . En aðgerðir sem erfast ekki vekja ekki eins áleitnar spurningar og þær sem erfast . Erfðavísindin geta verið ein af leið - unum til að lækna og líkna . Það er ekki hlutverk okkar að hafna slíkri tækni , heldur nota hana á ábyrgan hátt og til góðs . Siðfræðin stendur ekki gegn vísindalegri framþróun hvað það varðar , en þó er brýnt að hafa í huga að ekki allt leyfilegt sem er tæknilega kleift . James Watson , framkvæmdastjóri um genamengi mannsins ( HGP ) , lýsti markmiðum verkefnisins sem tilraun til að lýsa því hvað það er að vera mennskur : ? Við héldum að örlög okk - ar væru í stjörnunum en nú vitum við að þau eru í genunum ? . Viðhorf hans felur í sér of mikil forlagahyggju að mínu mati , en hitt er víst að við erum kölluð til þess að vera ábyrg fyrir sköpuninni og lífríkinu og vísindaleg - ar niðurstöður á að nýta mannkyninu öllu til hagsbóta . Francis Collins , yfirmaður banda - rískrar stofnunar sem rannsakar genamengi mannsins , spáir því að hægt verði að búa til genabreytta menn með öruggum hætti innan tveggja áratuga , en hann bætir við að ? skilningur á genamenginu mun ekki gagnast okkur mikið við að skilja mannsandann eða vita hver Guð er eða hvað ást er . ? Það er ástæða til að vara við því hugarfari að hægt sé að finna tæknilegar lausnir á öllu . ÓLAFUR ODDUR JÓNSSON , prestur , Keflavík . Umræða um einræktun Frá Ólafi Oddi Jónssyni : Ólafur Oddur Jónsson ÞAÐ ER alltaf gaman þegar maður hrekkur við , staðnæmist , horfir í kringum sig og sér sjálfan sig í nýju umhverfi . Ég tala nú ekki um ef mað - ur nær því að hugsa sig inn í annað og nýtt umhverfi , ? og lætur sig dreyma um að skoða það umhverfi nýjum og ferskum augum . Þannig leið mér á sýningu þeirra Margrétar Jóelsdótt - ur og Stephens Fairbairns í Gerðar - safni á dögunum . Mig langaði til þess að fara með Ferðasólstafi þeirra út úr húsi og skoða allt upp á nýtt með speglunum þeirra . Og bara sú tilfinn - ing gjörbreytti deginum . Hugurinn flaug um alla þá staði sem ég gæti séð frá nýju sjónarhorni , og ég sá þá upp á nýtt . Margrét og Stephen eru þekkt fyr - ir áratuga langar optiskar tilraunir í málverkinu , ekki ólíkt þeim sem Vas - arely stundaði forðum á annan máta . Í list sinni hafa þau oft leikið sér með optisku blekkinguna og alltaf gengið út frá ákveðinni meðvirkni skoðand - ans . Markmiðið hefur iðulega verið að erta sjóntaugar áhorandans með samsetningu lita og munstra . Til þessa hefur það verið málverkið eða listaverkið sjálft sem gesturinn hefur einblínt á , en nú bregður svo við að það er skoðandinn og umhverfið allt sem er meginverkefnið . Það þarf ekki að taka það fram að allur frágangur á verkunum er aðdáunarverður og fer því saman fáguð hönnun og úthugsuð framsetning hugmynda þeirra . Sýn - ingin í Gerðarsafni lýsir upp skamm - degið . Ég setti þessar línur á blað til þess að vekja á henni athygli svo fleiri megi hafa af henni ánægju . ÞÓRA KRISTJÁNSDÓTTIR , listfræðingur . Forvitnileg sjónarhorn og ferðalag hugans Frá Þóru Kristjánsdóttur : EINS OG fram hefur komið á síðum blaðsins að undanförnu hafa röntgen - tæknar breytt starfsheiti sínu og heita héðan í frá geislafræðingar . Ýmsir velta því fyrir sér hvers vegna þessi breyting sé gerð . Því verður ekki svarað í fáum orðum , en hér á eftir fylgja nokkur rök fyrir því að ákveðið var að breyta um nafn . Sem starfstétt hafa röntgentæknar verið til á Íslandi frá því um 1970 . Áð - ur voru konur sem tóku röntgen - myndir kallaðar röntgenkonur , nema þær sem voru hjúkrunarkonur að mennt , þær fengu starfsheitið rönt - genhjúkrunarkonur . Árið 1972 voru fyrstu nemendurnir teknir inn í Rönt - gentæknaskóla Íslands sem staðsett - ur var á Borgarspítala sem þá hét svo . Námið var tvö og hálft ár og var að stórum hluta verknám sem fór fram á röntgendeildum sjúkrahúsanna í Reykjavík . Það var ekki fyrr en um miðjan níunda áratuginn að námið var flutt í Tækniskóla Íslands , og þá var stúdentspróf gert að inntökuskil - yrði . Þetta er sambærileg þróun og hjá öðrum heilbrigðisstéttum ; námið verður lengra og sérhæfðara í takt við framþróun læknavísindanna . Með - fram þessum miklu framförum hefur að sjálfsögðu þurft að treysta fræði - legan grunn fagsins . Fyrstu röntgen - tæknarnir framkvæmdu eingöngu röntgenrannsóknir af þeirri gerð sem flestir kannast við : skuggamyndir af beinum eða lungum . Sú aðferð lifir góðu lífi , en geislafræðingur sem kemur til starfa á myndgreiningar - deild í dag þarf að kunna skil á miklu fleiru : tölvusneiðmynda - , segulóm - og ísótóparannsóknir eru á hans verk - sviði að ógleymdum geislavörnum . Geislavarnir eru mikilvægur þáttur í daglegu starfi geislafræðinga , því þegar ákveðið hefur verið að gera rannsókn með jónandi geislum sér geislafræðingurinn um að halda geisl - un á sjúkling í lágmarki . Geislafræð - ingar vinna líka við fleira en mynd - rannsóknir , t.d. við geislameðferð . Það má geta þess að sambærilegar starfsstéttir í öðrum löndum kenna sig við geisla en ekki Röntgen , þó enn sé reyndar hægt að finna Röntgen í starfsheitum þar sem námið er tengd - ara hjúkrunarfæði en hér á landi . Almenn málnotkun hefur á sama tíma þróast þannig að flestir tengja endinguna ? - tæknir ? við starfsmennt - un sem ekki er á háskólastigi . Þessi skilningur á nafninu hefur verið rönt - gentæknum fjötur um fót . Það er vart hægt að ætlast til að almenningur nái að fylgjast með hröðum breytingum á menntun heilbrigðisstétta , og ekki bætir úr skák ef starfsheitið er vill - andi . Það skiptir auðvitað miklu meira máli hvað við erum en hvað við heit - um . Betra starfsheiti nýtist vel til að kynna öðrum hver við erum , ekki veitir af , og einn af mörgum kostum heitisins geislafræðingur er hve vel það fellur að íslensku máli . JÓNÍNA GUÐJÓNSDÓTTIR , formaður Félags geislafræðinga . Hvers vegna geislafræðingur ? Frá Jónínu Guðjónsdóttur : Allt efni sem birtist í Morgunblaðinu og Lesbók er varðveitt í upplýsinga - safni þess . Morgunblaðið áskilur sér rétt til að ráðstafa efninu þaðan , hvort sem er með endurbirtingu eða á annan hátt . Þeir sem afhenda blaðinu efni til birtingar teljast samþykkja þetta , ef ekki fylgir fyrirvari hér að lútandi . Yfirhafnir í jólapakkann . Nú einnig í Kringlunni 552 3636 568 4900 Munið heimalækningaþjónustuna Læknisvitjun kr. 3900 Sími 821 5369 Sloppar - sloppar Kringlunni www.olympia.is Hvergi eins mikið úrval af sloppum á dömur og herra Silki Satín Frotté Velúr Flís