12 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 22 . NOVEMBER 1992 LYKILL í SMÍÐUM eftir Urði Gunnarsdóttur . Mynd : Kristinn Ingvursson SPURNINGUNNI um hvort Snorri Sturluson sé höfundur Egils sögu verður líklega ósvarað enn um sinn en það er hins vegar ljóst að „ og " er algengasta orð fornsagnannaog - ,, „ að " og „ að vera " koma næst á eftir . Þessar upplýsingar er að finna í Orðstöðulykli sem unnið hefur verið að undanfarin fjögur ár . Þrjár megintegundir texta fornaldar , Is - lendingasögurnar , Sturlunga og Heimskringla eru uppistaða Orð - stöðulykilsins og nú þegar hefur sitthvað forvitnilegt komið í ljós . fjórða ár er síðan vinnan við Orðstöðulykilinn hófst en hún hefur ekki verið óslitin . Þau Eiríkur Rögnvaldsson mál - fræðingur og bókmenntafræð - ingarnir Örnólfur Thorsson , Bergljót Kristjánsdóttir og Guðrún Ingólfsdóttir hafa unnið að verkinu fyrir styrk úr Vísindasjóði en þau hafa fengið vinnuaðstöðu í Háskóla íslands og Kennaraháskóla íslands . Unnið er með nýjar útgáfur Svarts á hvítu á íslendingasögunum og Sturlungu auk út - gáfu Máls og menningar á Heimskringlu . Þau sem unnu að Orðstöðulykli voru jafnframt í hópi þeirra sem unnu að útgáfu fornritanna og höfðu því aðgang að textanum . Þar sem hann var þegar lyklaður inn , var þegar hægt að vinna með hann í erlendu forriti . Hvert einasta orð var skráð , hvar og hvernig það kom fyrir í textanum og að lokum sýndir um það bil 40 stafír fyrir framan og aftan orðið til að samhengi fengist . „ í mörgum tilfellum var þetta einföld skráning , hvað varðar þau orð sem ekki beygjast , svo sem forsetningar og atviksorð . Hins vegar vandaðist málið með beygjanleg orð , tölvan greinir ekki hvort um er að ræða t.d. nafnorð eða sagnorð . Dæmi um þetta er beygingarmyndin „ þakið " sem getur verið nafnorð með greini , sagnorð eða lýsingarorð . Dæmi um orð geta skipt þúsundum , svo að einnig varð að raða í stafrófsröð innan hvers orðs , eftir því hvaða orð kom á eftir . Með því móti kom í ljós tíðni ýmissa orðasam - banda og orðaruna . Síðasta stigið er síðah unnið handvirkt , ef svo má segja , en þá steyp - um við saman mismunandi beygingarmynd - um orða . Það er geysileg vinna , " segir Eirík - ur Rögnvaldsson , einn fjórmenningana . Þegar orðum er raðað upp eftir því hvaða orð fylgja í kjölfarið , kemur oft ýmislegt í Ijós , sem litlar líkur eru á að tekið væri eftir við lestur textans í heild . „ Við komumst t.d. að því að orðið alldjarflega er nær alltaf í samhenginu það að berjast en alldrengilega Unnið hefur verið að Orðstöðulyklinum einu af höfuðvígjum íslenskra fræða , Árnagarði . F.v. : Guðrún Ingólfsdóttir , Örnólfur Thorsson , Eiríkur Rögnvalds - son og Bergljót Kristjánsdóttir . Orðstöðulykill íslendingasagna , STURLUN 6U 0G HHMSKRINGLU gefur vísbendingar um höfunda fornritanna og merkingarblæbrigði í íslensku máli aftur á móti tengist því að verjast . " Eiríkur segir það athyglisvert hversu lítill orðaforði Islendingasagnanna sé í raun og veru . „ Ég er þó alls ekki að segja að íslend - ingasögurnar séu vondur texti enda fer ekki endilega saman magn og gæði . Góður texti þarf ekki að vera orðmargur . Njála saman - stendur t.d. aðeins af 3.200 orðum og í íslend - ingasögunum eru 12.400 uppflettiorð . Flest koma oftar en einu sinni fyrir og sé talið frá orði til orðs , eru þau hátt í 900.000 . Þegar Orðstöðulykillinn hefur verið prentaður eru skilgreind 100 orð á síðu og síðurnar eru því um 9.000 . Hvert skyldi svo vera algengasta orðið í fornsögunum ? Engan þarf að undra að það er samtengingin „ og " . Sögnin að „ vera " og smáorðið „ að " eru einnig ofarlega á vinsælda - listanum . Algengasta nafnorðið er „ maður " , algengasta lýsingarorðið „ mikill " og algeng - asta forsetning / atviksorðið er „ í " . Þrátt fyrir að skráð hafí verið tíðni orða í nokkrum nútímatextum , segir Eiríkur að hafa verði fyrirvara á samanburði við fornmálið þar sem tíðni orða sé háð umfjöllunarefninu hverju sinni . Þetta eigi sérstaklega við um nafnorð . Orðstöðulykillinn er þegar kominn í notk - un , í tölvu og útprentaður . Þá segir Eiríkur það ósk margra að orðstöðulykillinn verði gefinn út á geisladiski enda sé það eina skyn - samlega útgáfuformið . Upphaflega hug - myndin var hins vegar að gefa út valmn orðaforða á bók . „ Við tðldum það vonda lausn er frá leið . Við hefðum þurft að sleppa algeng - ustu orðunum en töldum þau ekki síður at - hygliaverð en hin sjaldgæfu . Nú er hugmynd - in að hafa aðgengileg eintök af orðstöðujykl - inum á nokkrum stöðum , t.d. Stofnun Árna Magnússonar , Orðabók Háskólans og Málvís - indastofnun . " Að sögn Eiríks eru þeir orðnir fjölmargir sem vita af vinnunni við Orðstöðulykilinn . „ Við fáum fyrirspurnir bæði frá lærðum og leikum . Orðstöðulykillinn gagnast á ýmsum sviðum , svo sem í samfélagsfræði , félags - fræði , mannfræði , lögfræði og svo að sjálf - sögðu sagnfræði , málfræði og bókmennta - fræði . Meðal þess sem athugað hefur verið með aðstoð Orðstöðulykilsins er hvaða vís - bendingar orðanotkun í íslendingasögunum gefur um stöðu kvenna , orðasamstæður í Islendingasögunum og hvaða orð og orðatil - tæki voru til um glímu . " En hvers vegna var Orðstöðulykillinn gerð - ur ? „ Við töldum að hann myndi auðvelda ýmis konar rannsóknir , eins og raunin hefur orðið . Orðstöðulykillinn getur þó ekki veitt okkur tæmandi svör við öllum þeim spurning - um sem óneitanlega koma upp í hugann . Það er t.d. ekki hægt að nota hann til að skil - greina höfunda fornritanna svo að öruggt sé . " Spurningunni um hvort Snorri Sturluson hafí skrifað Egils sögu er sem sagt áfram ósvarað ? „ Já , við höfum reyndar kannað hana lítillega með Orðstöðulyklinum en get - um ekki gefíð nein óyggjandi svör . Orðstöðu - lykillinn gefur okkur þó vissulega vísbending - ar , t.d. um tengsl einstakra sagna . Meðal þess sem við getum velt fyrir okkur er hvort höfundur einnar sögu hefur heyrt eða lesið aðra , hvaðan af landinu hann hafi verið , o.s.frv . Það verður að hafa í huga að fornsög - urnar lýsa mikið til sömu hlutunum , þær gerast á svipuðum tíma og lýsa svipuðum athöfnum . Beri maður saman Islendingasög - unar 40 og 40 nútímaskáldsögur , kemur í ljós geysilegur munur á orðafjölda enda efn - ið miklu fjölbreyttara nú . Eiríkur segir erfitt um vik að kanna aldur orða með Orðstöðulyklinum en mun auðveld - ara sé að sjá breytilega þýðingu orða en ella , merkingarblæbrigði o.fl. með tilkomu Orð - stöðulykilsins . Þá hafi það komið höfundum hans á óvart hversu mikið er hægt að sjá um orðarunur , hvernig þær koma fyrir o.s.frv . Vinnunni við Orðstöðulykil Islendinga - sagna verður senn lokið , Orðstöðulyklar Heimskringlu og Sturlungu eru skemmra á veg komnir . Þau sem að verkinu hafa unnið munu sleppa af því handinni en munu að sjálfsögðu notfæra sér Orðstöðulykilinn rétt eins og aðrir . Og niðurstöðurnar verða án efa forvitnilegar , jafnvel þótt hulunni verði ekki svipt af höfundi Egils sögu enn um sinn .