MORGUNBLAÐIÐ , ÞRIÐJUDAGUR 19. APRÍL 1988 23 Rækja orðin næst verðmæt - asti sjávaraf li Islendinga eftir Lárus Jónsson Rækjuafli varð um 37.700 tonn á síðastliðnu ári , skv. bráðabirgða - tölum Fiskifélags íslands og hefur aldrei verið meiri . Verðmæti þessa rækjuafla upp úr sjó er áætlað 2.930 millj. kr. eða 11,9% af verðmæti heildarafla landsmanna . Rækja er því orðin verðmætasta fisktegundin , ef frá er skilinn þorskur , verðmæt - ari en loðna eða karfi svo dæmi séu tekin . ( Mynd nr. 1 ) . Til saman - burðar var rækjuaflinn einungis um 10.000 tonn 1980 . Veiðar og vinnsla rækju hefur aukist ótrúlega hratt á undanförn - um árum . Árið 1982 var hlutdeild frystrar rækju einungis um 2% af verðmæti sjávarvöruframleiðslunn - ar . Nú er fryst rækja orðin þriðja mesta framleiðslugrein sjávarvöru , næst á eftir botnfiskfrystingu og söltun . Hlutdeild hennar nam ínilli 9 og 11% í framleiðslu sjávarafurða 1986 og 1987 eða 3.600 til 3.800 milh' . króna . ( Sjá mynd nr. 2 og nr . Ástæðan fyrir þessari byltingu í veiðum og vinnslu rækju er auðvitað fyrst og fremst sú , að settar voru reglur um veiðikvóta á botnfiskteg - undir og því var sóknin aukin í út - hafsrækjuna , enda höfðu fundist góð rækjumið á djúpslóð á áratugn - um 1970 - 80 . Kaldsjávarrækja 15% af heimsframleiðslunni Grænlendingar hafa aukið mjög veiðar og vinnslu rækju & svipuðum tíma og við íslendingar . Þeir veiddu um 10 þúsund tonn árið 1975 en veiða nú 12 árum síðar a.m.k. sex - falt meira magn . Menn velta því fyrir sér , hvort þetta aukna framboð hafi áhrif á verð þessarar afurðar , sem hefur sveiflast mjög tii að und - anförnu . í því sambandi þarf að hafa í huga , að heimsmarkaðurinn fyrir rækjuafurðir er mjög flókið fyrirbrigði og-er umfangsmesti fisk - markaður í heimi , eða um 20% af allri milliríkjaverslun með fisk . Af þeim tæplega 2,2 millj. tonna af rækju , sem var veidd eða ræktuð í heiminum árið 1987 , voru einungis 15% kaldsjávarrækja , eins og veiðist hér við ísland og í Norðurhöfum . Engu að síður er aukið framboð en kaldsjávarrækja , nær a.m.k. af og til aukinni markaðshlutdeild , ef verð hækkar um of á kaldsjávar - rækjunni . Engu að síður virðist framboð og eftirspurn kaldsjávar - rækju vera í sæmilegu jafnvægi á markaðinum um þessar mundir . Mikilvægustu markaðir og verðþróun Mikilvægustu markaðssvæði fyrir útflytjendur rækju í heiminum eru Japan , Bandaríkin og Evrópa . Neysla rækju á þessum markaðs - svæðum kemur fram í töflu nr. 1 . Þar er einnig sýnd skipting rækju - neyslu milli kaldsjávarræktaðrar og hlýsjávarrælqu . „ Ástæðan fyrir þessari byltíngu í veiðum og vinnslu rækju er auðvit - að fyrst og fremst sú , að settar voru regflur um veiðikvóta á botn - fisktegnndir og þvi var sóknin aukin í úthaf s - rækjuna , enda höfðu fundist g-óð rækjumið á djúpslóð á áratugnum 1970 - 80. " Lárus Jónsson 12 10 + X 6 + 4 + 2 + Vepdmati framleiðslu frystrar nkju í % af sjávarvöruframleiaslu í heild . 1980 1981 1982 1983 1964 1985 1966 1967 Ríkjuafli í tonnum frá 1968 til 1987 1968 1969 1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1976 1979 1980 1961 1962 1963 1984 1985 1966 1967 Tafla 1 . Rækjuneysla á mikilvægnstu markaðssvæðum heúns kg / á mann / Kaldsjávar - Ræktuð Hlýsjávar - á ári rækja : rækja rækja Japan 2 8% 12% 80% Bandaríkin 1 10% 20% 70% Evrópa Vz 50% 1% 49% kaldsjávarrækju áhyggjuefni vegna þess að mikilvægustu markaðirnir , sem vilja kaupa íslenska rækju á miklu hærra verði en rækju úr hlýj - um sjó , eru jafnframt helstu mark - aðir Grænlendinga . Norðmanna , Ðana , Færeyinga og Kanadamanna . Nú síðustu tvö árin hefur dregið mjög úr veiðum Norðmanna og Sov - étmanna í Barentshafi og það hefur valdið því , að framboð af þessari gæðarækju hefur minnkað síðastlið - in tvö ár , þrátt fyrir aukið framboð frá okkur íslendingum og Græn - lendingum . Veiðar framangreindra þjóða í heild hafa minnkað úr 219.000 tonnum 1985 í um það bil 160 þúsund tonn 1987 , skv. áætlun Matvæla - og landbúnaðarstofnunar SÞ ( FAO ) . A hinn bóginn hafa veið - ar Kanadamanna og Bandaríkja - manna á kaldsjávarrækju aukist á sama tíma um nálægt 30 þúsund tonn , skv. sömu heimild' . Hlýsjávar - rækja , sem er yfirleitt boðin á tvi - svar til þrisvar sinnum lægra verði H Rikja 11.9% 11 íorskur 44.5% ? Ýsa 5.7% n Ufsi 5.4% m Karfi B. 2% ? Grálúða 6.1 X ¦ Lodna 8.6% i Annaí 9.5% Verðmæti sjávarafla 1987 . - Skipting . Rækjuafli nsstvenjmstasta fisktebundin ( Byggt á brádabirgdatölum FI . ) Á þessari töflu sést , að markaðs - hlutdeild kaldsjávarrækjunnar , sem selst oft á þrisvar sinnum hærra verði en hlýsjávarrækja , er lang - mest í Evrópu . Þar er mesti mark - aðurinn fyrir íslenska rækju , eink - um i Bretlandi og Norður-Evrópu . í Bandaríkjunum hefur dregið úr innflutningi kaldsjávarrækju und - anfarin ár að líkindum vegna auk - inna veiða Bandaríkjamanna sjálfra og vaxandi neyslu ræktaðrar og hlýsjávarrækju . Verð er þar óhag - stæðara en í Evrópu og af þessum sökum hefur lítið verið selt undan - farið af íslenskri rækju á Banda - ríkjamarkaði . Mikil daukning hefur verið á út - flutningi óskelflettrar rækju síðustu ár og hefur sú afurð selst mest til Japans og fengist tiitölulega hag - stætt verð fyrir stærstu flokkana . Rækjuverð hefur sveiflast gtfur - lega undanfarin ár í Evrópu . A ár - inu 1986 hækkaði verð i ísl. krónum frá ársbyrjun og þar til það náði hámarki um 66% , en lækkaði sfðan í stórum dráttum og er nú um 40% lægra en þegar það var hæst á árinu 1986 . Verðið virðist nú stöð - ugt en er ívið lægra en meðalverð síðustu þriggja ára . Nýjungar í veiði og meðferð af la um borð í skipum Mikil breyting hefur átt sér stað á sókn í rækju á þessum bylting - artíma . Skipum hefur fjölgað . Árið 1983 stunduðu 83 bátar og skip úthafsrækjuveiðar en í fyrra voru þau orðin 211 . Skip , sem stunda rækjuveiðar , hafa sífellt orðið stærri og fullkomnari , þannig að miklu fleiri hafa nú frystitæki um borð . Mörg þessara skipa flokka stærstu rækjuna úr og blokkfrysta um borð til útflutnings beint á markað erlendis , mest á Japans - markað . Þannig var óskelflett rækja , sem flutt var út , um 4.500 tonn á sfðastliðnu ári , en fyrir nokkrum árum var þetta nánast óþekkt fyrirbrigði . Um síðustu áramót var sem kunnugt er tekinn upp kvóti á út - hafsrækjuveiðar . Ákveðið var að takmarka veiðarnar við 36.000 tonna afla ( aflinn var 33.800 tonn 1987 ) en jafnframt að veita stærri skipum ( loðnuskipum ) meiri hlut - deild f veiðunum en áður . Þetta gæti enn aukið á útflutning óskel - flettrar rækju beint úr fiskiskipun - um . Verðjöfnun og afkoma rækjuvinnslunnar Þegar framangreindar verð - sveiflur eru hafðar í huga , hefur , sem vænta má , Verðjöfhunarsjoður fiskiðnaðarins komið mjög við sögu vegna útflutnings á frystri rækju undanfarin tvö ár . Meginatriði reglna um þann sjóð er að greiða skal í hann , ef sðluverð hækkar umfram meðaltal þriggja til fimm ára f erlendri mynt . Ur honum eru á hinn bóginn greiddar verðbætur , ef verðið lækkar frá slíku viðmiðun - arverði . Rækjuframleiðendur hafa und - anfarin tvö árgreitt gífurlegar fjár - hæðir í Verðjöfnunarsjóð . Á árinu 1986 urðu þessar greiðslur svo há - ar , að á einungis fjórum mánuðum greiddu framleiðendur um 175 millj. króna í sjóðinn . Heildarinn - eign rækjudeildar í Verðjöfnunar - sjóði var um síðustu áramót um 450 millj. kr . Afurðaverðið hefur lækkað stðrlega undanfarin misseri , en inn - lendar kostnaðarhækkanir dunið yfir á sama tfma , án þess að til útgreiðslu hafi komið úr Verðjöfn - unarsjóði . Afkoman er þvf bágborin og lítt skiljanlegt að svo sé búið að nýjum vaxtarsprota í íslenskri útflutningsframleiðslu á tímum fastgengisstefnu . Engan þarf því að undra , þótt lög og reglur um verðjöfnun þessara afurða séu mjög til umræðu meðal framleiðenda um þessar mundir og þeir krefjist þess að þessar reglur verði afnumdar . Mikilvæg atvinnugrein , sem treysta þarf og efla Það gefur augaleið , að hjá ungri atvinnugrein , sem framleiðir út - flutningsvöru fyrir' um 4.000 millj. króna , er mikið verk að vinna til hagsbóta fyrir greinina og þjóðar - búið í heild . Stærstu verkefnin eru vöruvöndun , vöruþróun , bætt gæði og hráefnishýting , auk baráttu fyr - ir eðlilegum rekstrarskilyrðum . Þessi verkefni hvíla auðvitað aðal - lega á sjómönnum , útgerðarmönn - um og framleiðendum sjálfum , en ótvfrætt er , að samtök rækjufram - leiðenda geta haft gífurleg áhrif til hagsbóta fyrir framleiðslugreinina og jafnframt þjóðarheildina , ef sam - staða er næg til þess að leysa sam - eiginleg verkefni með samtaka - mætti . Höfundur er viðskiptafræðingur .