Þegar Jón Baldvin sá á borði mínu bókarskruddu sem fjallaði um áratugina fyrir og eftir fyrri heimsstyrjöld , varð hann ögn hugsi og spurði , hvað þessi fróðleikur kæmi nútímanum við ? Mér varð að orði að það væri tímahvörfin , andþrengsli upplýsts frjálslyndis og framrás hægrisinnaðrar hugórahyggju , sem virðir rökhyggju og staðreyndir að vetttugi . Áratugirnir milli heimsstyrjaldanna einkenndust einnig af styrkingu hugmyndaóra og staðreyndafalsana sem fengu að lokum byr undir báða vængi . Þá eins og nú voru frumkvöðlar fas - og nasisma í upphafi kallaðir popúlistar . Í opinberri umræðu var þetta sagður vera ryksalli úr iðrum þjóðar í hugahremmingum , sem félli til jarðar og hyrfi . Það reyndust höfuðórar . Þegar tíðarandinn fer að taka á sig miður þekkilegar myndir úr fortíð þá er þörf á að skoða skyldleika og samhengi viðburða og hugmynda . Erfitt reynist að átta sig á eðli tímans , þótt atburðarásin sé kunn . Það skiptir því máli að skilja og bera saman slóða hans . Vangaveltur Jóns Baldvins áttu fullan rétt á sér . Er eitthvað sameiginlegt með fyrstu áratugum liðinnar aldar og okkar tíma ? Átök hugmyndanna Á áratugunum fyrir og eftir fyrri heimsstyrjöld stóð mikill styrr um frjálslynda upplýsta hugsun , arf Upplýsingarinnar einkum í Þýskalandi , stærsta og öflugasta ríki Evrópu . Hún átti í vök að verjast gegn órahyggju ( irrationalisma ) frá hægri . Þar réð ferð ótti við byltingarkenndan módernisma , hugarburður menningarbölsýni , niðurlæging uppgjafarinnar og hefndarhyggja . Mikil framtíðargerjun átti sér stað . Landnám framúrstefnu birtist ekki bara á sviði lista og menningar heldur í framleiðslu og hönnun , ögrandi lífsstíl , upphafi alþjóðavæðingar , tæknilegri sjálfvirkni og framandi lifnaðarháttum . Stórir hópar þjóðfélagsins réðu ekki við örar samfélagsbreytingar , fundust þær ógnvekjandi . Við þetta bættist tilvistarótti sem nærðist á mannfalli og tapi stríðsins ásamt upplausn eftirstríðsáranna Yfir öllu þessu hékk svo skuggi blóði drifins bolsévisma . Lamandi óttinn laumaðist inní hugarfylgsnin . Etir kreppuna miklu var allt glatað . Rómantísk villimennska Úr þessum grútardalli hugaróra og tilfinninga nærðust djúpstæð átök hugmyndastrauma um samfélagið . Annars vegar mannúðar - og mannréttindastefna , sem byggði á jafnræðishugsun , sem allar skynsemisverur gátu samsinnt . Hinu megin forréttindasækin sérhyggja sem metur það sértekna ofar því sameiginlega . Þjóðernis - og kynþáttahyggja gegn samhyggju þjóða ( universalisma ) . Heildin er tekin fram fyrir hlutana . Átökin snerust annars vegar um sígildan húmanisma þar sem upplýst hugsun vísaði veginn en á hinum vængnum réð ríkjum það sem kalla mætti rómantíska villimennsku . Þessir andstæðu hugsanaferlar ristu þó dýpra . Í stað þess að láta siðmenninguna hemja og temja óttann sem framandleiki breyttra tíma kallaði fram , vildu sérhyggjumenn berjast með öllum ráðum gegn rótum óreiðunnar og óttans , sem skilgreind voru samkvæmt eigin hugarheimi . Útrýming , uppræting og skörp skil komu í stað lagfæringa og umbreytinga . Tekist var á um tvær andstæðar leiðir ; nútímalega samfellda en jafnframt skrykkjótta þróun eða uppgjör og nýtt upphaf . Þarna var fasisma stefnt gegn frjálslyndi . Fyrri leiðin varð ofan á með herfilegum afleiðingum . Þarna hófst harmsaga tuttugustu aldarinnar . Auglýsing Er frjálslynd hugsun á útleið ? Þau liðnu átök hugmynda sem einkum áttu sér stað á áratugunum milli stríðanna væru nú geymd í hugmyndasögusafni aldanna , væru ekki sömu hugtök og samskonar ótti komin á kreik að nýju . Aðdragandi þessara nýjunga var margvíslegur ; fjármálahrunið ; atvinnu - og eignamissir , straumar framandi flóttafólks ; áður ókunn áhrif hnattvæðingarinnar ; vanmetakennd gagnvart framtíðinni í formi stafrænnar byltingar , ótti og reiði . Nú er ekkert Kalt stríð til að halda hópnum saman og Kirkjan hefur misst tökin á hirð sinni . Margt er nú keimlíkt millistríðsárunum í Evrópu . Á ný er gripið til sérhyggju kynþátta - og þjóðernisstefnu , sem vörn gegn annarlegum siðum og ókunnu fólki . Hnattræn fjölhyggja sögð tortíma bæði atvinnu , heimkynnum og staðbundinni menningu . Landamæragæsla og þjóðleg tollvernd gegn opnum , frjálsum , samningsbundnum viðskiptum . Einnar þjóðar lausn gegn fjölþjóða samningum og samtökum eins og ESB . Vofur keimlíkra hugsanaferla á sveimi eins og um 1930 . Frjálslynt lýðræði , eitt megin gildi vestrænnar stjórnmálahugsunar , á nú aftur í vök að verjast . Frjálslyndur arfur Frjálslynd heimsmynd er arfur frá Upplýsingarstefnu átjándu aldar , sem lagði fæð á allar þær hugmyndir , hvað þá fordóma , sem skyggðu á skíra hugsun og ómengaðar staðreyndir . Hugmyndafræði , trúarbrögð og sérhagsmunir hópa og stétta máttu ekki menga hugsunina eins og ský í auga truflar hreina sjón . Rökhyggjan skyldi ráða ferð , ekki tilfinningahlaðin órahyggja . Opin , frjálslynd , samningsbundin samskipti gegn lokuðum landamæragirtum forréttindum , sem byggja á styrk þeirra stóru og sterku . Mótsagnakennt aðdráttarafl þessara andstæðu hugferla hafa mótað vestrænu menningu . Formótaðar skoðanir ráða ferð , en við gefum okkur sjaldnast tíma til að leggja þessar skoðanir á mælikvarða upplýstrar reynslu eða gagnrýninnar hugsunar . Skoðun er mun þægilegri til brúks en hugsun . Það þarf engan aðdraganda til að láta skoðun sína í ljós . Á okkar tímum er sterk ásókn í að gera skoðanir að staðreyndum . Varhugaverður seiður Það er blekking að segja að popúlismi sé ekki hættuleg stjórnmálastefna . Hún lagði milli stríða grunn að valdatöku spænskra falangista , ítalskra fasista og þýskra nasista . Umskipti hafa orðið í heiminum einkum með kosningu Trumps , en líka með uppgangi pólitískrar sérhyggju hér í Evrópu . America first í stað samstöðu þjóða . Hrollvekjandi er að bera saman myndskeið með ræðumönnunum Trump annars vegar en Hitler hins vegar . Hávær öskrin , hendurnar eins og þeytispaðar , hótanir og ógnar órar . Boðskapur villimennsku . Það vilja greinilega margir hægja á för tímans , snúa ferð hans við , hefta framrás , endurgera fortíðina . Hér eru tímahvörfin að takast á að nýju , því það gleymist gjarnan að megin farvegir mannlegra hugsanaferla hafa lítið breyst . En pópúlisminn er einnig smitsjúkdómur . Hann mengar orðræðuna , byrgir fyrir skíra hugsun en ýkir tilfinningatengda fordóma . Gerir órum hærra undir höfði en rökhyggju og skírskotun til staðreynda . Sannindi og lygi hyljast móðu sem gerir þau ókennileg . Evrópa hefur hér sérstökum skyldum að gegna . Hún er fæðingarstaður Upplýsingarinnar og heimkynni gagnrýninnar hugsunar . Saga hennar ætti að vera vörn gegn endurlífgun öfgastefnu . Hlutverk okkar Íslendinga er að standa vörð um eigið frjálslynda stjórnarfar og styrkja upplýsta gagnrýni á ríkjandi for - og sérréttindi . Okkur ber að vinna náið með þeim grönnum okkar í Evrópu sem leggja meiri áherslu á samstöðu þjóða en sérhyggju þeirra og þjóðrembu . Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar , stærstur hluti þeirra aðsendar greinar . Okkar tryggð er aðeins við lesendur . Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari .