Margir hafa heyrt talað um mat á umhverfisáhrifum , en gera sér kannski ekki skýra grein fyrir því hvað það nákvæmlega merkir . Það er talið varða allan almenning þegar umtalsverð umhverfisáhrif verða af framkvæmdum sem í bígerð eru . Ég ætla að leyfa mér að halda því fram að í dag hljóti allflestir að telja þetta skynsamlega ráðstöfun . Ráðgjafarnir hafa oft beina fjárhagslega hagsmuni af því að af framkvæmd verði af því þeir eru sjálfir hönnunaraðilar þeirra . Fjölmörg Evrópulönd hafa reynt að tryggja vandaðar aðferðir við að meta áhrif stórframkvæmda og sett sérstakar reglur til að sannreyna hæfni þeirra sem við það fást . Í kjölfarið tók við ferli til að fullnægja formsatriðum við undirbúning framkvæmdarinnar , eða „ haka í box “ eins og réttara væri að kalla það . Núna er rétt að biðja lesendur um að losa sig við allar hugmyndir um að sá hluti undirbúningsferlisins sem snýr að almenningi sé nokkuð meiri og merkilegri en nákvæmlega það , „ að haka í box “ . Athugasemdirnar eiga víst ekki að koma fram „ á lokametrunum “ og það er argasti dónaskapur að kæra „ seint í ferlinu “ þegar allt er meira og minna tilbúið , séð frá sjónarhóli framkvæmdaraðila og auðvitað þeim sem bæði hannar og gerir umhverfismat fyrir hann , og útbýr svo skipulagsgögn í hendur sveitarstjórnar . Það verða jú allir að fara að leikreglum . Hið sérhæfða stórflóð upplýsinga sem almenningur á að komast fram úr í umhverfismati Hvalárvirkjunar snýst um ótal atriði sem fæstir hafa áður kafað djúpt í eða fengið reynslu eða menntun til að velta fyrir sér . Fyrir flesta eru „ aðal - og deiliskipulag “ , „ mat á umhverfisáhrifum “ , „ rammaáætlun “ og „ afturkræf áhrif “ illskiljanleg hugtök sem kastað er inn í umræðuna án nokkurrar tengingar við daglegt líf eða þann raunveruleika sem við flest lifum og hrærumst í . Þetta er alls ekki vegna getuleysis almennings til að skilja þessi hugtök í grunninn heldur vegna þess að enginn leggur sig fram við að gera þau skiljanleg og setja í samhengi við raunveruleikann . Verra en allt þetta , séð frá sjónarhóli almennings , er þó kannski að það er ýmislegt sem ekki er fjallað um í svona virkjanapappírum . Hvernig eigum við að vita hverju er sleppt ? Þessi foss mun hverfa . Berum hana til gamans saman við mynd ljósmyndarans Ragnars Axelssonar af sama fossi . Telja lesendur að fagleg og sanngjörn mynd sé dregin upp af náttúrufegurð Drynjanda í umhverfismatinu ? Er þetta raunsönn mynd af fossi sem hverfur ? ætti svo sem að geta gert annað , nema í hreppsnefndinni sætu ofurmenni . Þetta var kynnt sem fyrra skipulagsskref af tveimur og tilgangur þess var sá einn , frá sjónarhóli HS Orku , að veita Árneshreppi lagalegan stökkpall til að gefa út framkvæmdaleyfi handa þeim fyrir lagningu 25 km af vegum á Ófeigsfjarðarheiði til rannsókna og undirbúnings fyrir virkjun og reisa um leið fyrirferðarmikið athafna - og iðnaðarsvæði skammt fyrir neðan ármót Rjúkanda og Hvalár . Er þetta kannski „ að fara eftir reglunum “ og eru þær þá ekki farnar að þjóna öðru en til stóð ? Það skiptir engu máli þótt ráðgjafi HS Orku fullyrði að þetta sé allt „ afturkræft “ að því leyti að ef ekki komi til virkjunar megi einfaldlega fjarlægja þessa 25 km af vegaslóðum . Lesendur þurfa ekki verkfræðigráðu til að sjá að slíkar hugmyndir hafa ekki nokkra tengingu við raunveruleikann . Greinarhöfundur hefur áður nefnt að umfjöllun um náttúru svæðisins í umhverfismatinu sé dapurleg , svo ekki sé dýpra í árinni tekið . Það kort er ekki í samræmi við gildandi náttúruverndarlög og er auk þess byggt á ófullnægjandi gögnum og þar af leiðandi algjörlega úrelt og ónothæft . Það skal tekið fram að þetta er ekki opinbert kort og víðernamörk eru áætluð af varfærni svo allar stærðartölur eru líklega vanáætlaðar frekar en ofáætlaðar ( stærð Drangajökulsvíðerna yrði sennilega metin meiri en fram kemur á mínu korti ) . Skerðing víðerna vegna virkjunarframkvæmda einna og sér er í umhverfismatinu sögð 13,8% ( 226 km² af 1.635 km² ) . Athyglisvert er til dæmis að í umhverfismati hafa ekki allir vegir sem lagðir yrðu á svæðinu verið teiknaðir upp . Þar segir að 25 km af virkjanavegum verði lagðir frá Hvalárfossi að stíflunum uppi á heiðinni . Ofan á þá tölu munu þó bætast í það minnsta um 10 km af námuvegum frá efnisnámum að stíflustæðum , samkvæmt grófu mati greinarhöfundar . Reyndar er kominn heldur falskur tónn í þessi hugtök og greinarhöfundur viðurkennir að aðrar hugmyndir koma frekar upp í hugann hjá honum . Finnst kannski fleirum orðið „ skrípaleikur “ eiga betur við hér ? Þetta þekkja hönnuðir stórvirkjana og annarra mannvirkja ágætlega . Til er vel þekkt fyrirbæri í skipulagsfræðum , sem kallað er „ project splitting “ upp á ensku . Jú , uppi á Ófeigsfjarðarheiði er nefnilega ekki aðeins áætlað að reisa eina virkjun , Hvalárvirkjun sem flestir kannast við , heldur eru í heildina áætlanir uppi um þrjár virkjanir á heiðinni . Og þá kviknar spurningin eðlilega , hver ber ábyrgð á því að setja saman heildarmyndina af þessu svæði svo almenningur geti áttað sig á henni ? Eða er kannski réttara að spyrja , hver ber ábyrgð á því að heildarmyndin hefur ekki enn verið lögð fyrir almenning ? Það er að sjálfsögðu ekki hlutverk frjálsra félagasamtaka eða sjálfboðaliða í náttúruverndarsamtökum að taka saman þessar upplýsingar . Hér eru því fjögur kort sem sýna í fyrsta skipti heildarmyndina af því hvernig Drangajökulsvíðerni munu skerðast ef draumar HS Orku og eigenda Austurgilsvirkjunarhugmyndarinnar rætast . Fyrsta kortið sýnir hin samfelldu Drangajökulsvíðerni eins og þau eru í dag , um 1.435 km² að stærð , næststærstu óbyggðu víðerni Íslands utan miðhálendisins . Fjórða kortið sýnir loks hin samfelldu Drangajökulsvíðerni sem sitja eftir þegar búið er að breyta Ófeigsfjarðarheiði í risastórt iðnaðarsvæði . Þau verða þá aðeins um 650 km² ( úr 1.435 km² ) og hafa skroppið saman um 55% eða sem nemur 785 km² ! Drangajökulsvíðerni verða þá ekki svipur hjá sjón , og munu kannski ná að vera meðal fimm til sex stærstu óbyggðu víðerna utan miðhálendisins . Hver á að fara yfir vinnu þeirra og sannreyna ? Að borða virkjanafíl Hvert var framlag ráðgjafa HS Orku til þess að almenningur mætti skilja betur þessa heildarmynd af framtíðariðnaðarsvæðinu uppi á Ófeigsfjarðarheiði ? Að lokum myndu allar þessar virkjanir tengjast á sama stað við raforkuflutningskerfi Landsnets , væntanlega í nýjum tengipunkti á Langadalsströnd innst í Ísafjarðardjúpi . Ráðgjafinn lagði vissulega fram teikningu af hugsanlegri raflínutengingu Hvalárvirkjunar einnar og sér og ( rangri ) skerðingu víðerna af henni . Á því virðist enginn taka ábyrgð . Það er allt of auðvelt að klippa þetta í sundur og stjórnkerfið megnar ekki að halda uppi kröfu um heildarmat áhrifa allra virkjananna ásamt tengingum . Ef allar virkjanahugmyndir á Ófeigsfjarðarheiði eru teknar saman eru þær farnar að minna óþyrmilega á stórkarlalegustu virkjanahugmyndir Landsvirkjunar á miðhálendinu , eins og til dæmis í Þjórsárverum og á Skagafjarðarhálendinu . Bútaðu niður eins og þú getur og komdu litlu bútunum í gegn án þess að tengja hlutina saman eða setja í samhengi . Þetta lítur ekki svo illa út í byrjun . En hvað þá með Vestfirðinga , gæti einhver spurt . Jah , er nokkuð með þá ? Hvalárvirkjun mun hins vegar ekki laga neitt af þessu þó vonin í brjóstum heimamanna sé björt og hrein . Allt þetta hefur margkomið fram en talsmenn HS Orku þráast við og halda áfram að selja heimafólki virkjun sem lausn á vandamálum sem hún er ekki svar við , og stjórnvöld eiga þess utan að leysa . En má þá ekki fólk á hverjum stað nýta náttúruna eftir eigin höfði og sér í hag ? Jú , auðvitað , en samt aðeins að því marki sem sú skylda setur okkur , að skila náttúrunni að minnsta kosti jafngóðri til næstu kynslóða , og helst í betra ástandi en því sem við tókum við henni . Þetta á við okkur öll hvar sem er á landinu , í þéttbýli jafnt sem dreifbýli . Til að mega fórna víðernum landsins verður að setja fram mjög skýr rök á grunni almannahags . Ekki er hægt að færa nein málefnaleg rök fyrir sjálfbærni virkjana þar og gegn því færði ég ítarleg rök í síðustu grein minni . Virkjun Hvalár gengur á þessi viðkvæmu og fágætu náttúrugæði sem víðernin eru , og eyðileggur endanlega og algjörlega möguleika komandi kynslóða á að njóta Drangajökulsvíðerna ósnortinna . Með virkjuninni tökum við á siðferðilega óréttlætanlegan hátt það sem er ekki okkar því við erum aðeins tímabundnir vörslumenn þessarra náttúrugæða . Stuðningsmenn virkjanaframkvæmdanna hafa ítrekað sakað okkur , sem höfnum framkvæmdunum vegna óverjandi og varanlegra áhrifa á náttúru og víðerni , um að aðhafast af annarlegum hvötum . Einhverjir sem kallaðir eru auðmenn hafa ítrekað verið sakaðir um að troða náttúruvernd upp á aðra í krafti peninga . Kanadíska kauphallarskráða orkufyrirtækið Innergex Renewable Energy Inc. hóf í byrjun síðasta árs að hasla sér völl á Íslandi og á 54% í HS Orku ( að verðmæti um 30 milljarða íslenskra króna ) eftir yfirtöku á öðru kanadísku félagi , Alterra . Innergex samstæðan er gríðarstór , á eignir í formi 70 virkjana að verðmæti 583 milljarða íslenskra króna , eigið fé er 57 milljarðar og tekjur samstæðunnar á síðasta ári numu jafnvirði 52 milljarða íslenskra , ef rétt er lesið úr tölum , en hagnaður 2,4 milljörðum . Framleiðslan var 43% meiri á síðasta ári en árið áður , tekjur jukust um 44% og samstæðan býst við 20% aukningu á þessu ári . Svo virðist sem auknum tekjum Innergex samstæðunnar sé m.a. ætlað að koma frá Íslandi , en í ársskýrslu sem gefin var út í síðustu viku segir félagið vatnsaflsvirkjunarmöguleika sína á Íslandi vera 220 MW í uppsettu afli ( „ prospective projects “ ) . Hvaðan þau megawött eiga að koma , utan þeirra 65 sem klára munu Ófeigsfjarðarheiði , veit höfundur þessarar greinar ekki . Þar er hinsvegar breskur auðkýfingur sagður hafa áhuga á að ná yfirráðum og það virðist ekki vera vegna eignarhluta í Bláa Lóninu . Hann hefur þegar tryggt sér tæplega 13% hlut í HS Orku fyrir níu milljarða í gegnum svissneskt félag og hefur viðrað þá hugmynd að leggja sæstreng til að flytja orku út úr landinu . Markaðsverð fyrirtækisins er sagt vera 72 milljarðar króna . Kostnaður fyrirtækisins við undirbúning Hvalárvirkjunar hleypur samanlagt á nokkrum hundruðum milljóna íslenskra króna . Hvergi í heiminum . Lokaorð Það er auðvelt að fegra áætlanir og hugmyndir með orðræðu og handvöldum gögnum , eða jafnvel gagnaleysi . Hvalárvirkjun er því miður dæmi um þetta , þar sem almenningi er haldið óupplýstum um raunverulegar afleiðingar og lokaútkomu verkefnisins . Jú , þetta eru allt opinber gögn en án hlutlausrar og faglegrar samantektar á þeim hefur hver og einn einstaklingur nánast enga raunverulega möguleika á að afla sér þeirra upplýsinga sem þarf til að sjá verkefnið í skýru ljósi . Er ekki hægt að leggja fram öll viðeigandi gögn og leggja verkefnið faglega og hlutlægt í dóm íbúa þessa lands , hvort sem þeir búa í Árneshreppi , annars staðar á Vestfjörðum , fyrir sunnan eða kannski austan ? Eigum við , og þá kannski sérstaklega íbúar Árneshrepps og nágrennis , ekki rétt á óbjagaðri mynd af því sem gera á við náttúrugersemar okkar ? Víðernin vernda sig ekki sjálf . Höfundur er jarðfræðingur , höfundur bókarinnar Vegvísir um jarðfræði Íslands , stjórnarmaður í Hinu íslenska náttúrufræðifélagi og í samtökunum ÓFEIGU náttúruvernd , sem vinna að verndun víðernanna á Ófeigsfjarðarheiði . Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar , stærstur hluti þeirra aðsendar greinar . Okkar tryggð er aðeins við lesendur . Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari .