Andlegum þrótti sínum hélt hann þó fram undir það síðasta . Þeir sem þekkja skrif Þórbergs vita mæta vel að fátt mannlegt lét hann sér óviðkomandi . Þetta átti ekki að vera pistill um stíl og ritleika heldur hugleiðing um heimspeki og hugmyndasögu . Rétt er að taka skýrt fram að þessi frásögn eftir Guðmundi er jafnframt aðeins brot af því efni sem til er í handriti eftir Þórberg og nefnt er hér „ sýslusaga " . Það er að minnsta kosti ekki við efnið að sakast takist ekki að bregða birtu á málið , það verður þá að skrifa á reikning þess sem tók þetta saman . Fróðleg grein Torfa Þorsteinssonar í 3. árg. Skaftfellings um Menningarfélagið skal látin svara spurningum þeirra sem vilja kynna sér eitthvað nánar starf og stefnumið félagsins . Reyndar hafði Torfi ekki aðgang að gerðarbókum félagsins er hann setti saman efni sitt , tekur þá að þær séu glataðar . Þegar þessi saga hefst erum við stödd á fundi Menningarfélagsins í Nesjum sem haldinn var 29. - 31. jan. 1931 . Þorbergur Þorleifsson biður um orðið á fyrsta fundardegi og hefur mál sitt á því að minnast á sögu Austur-Skaftafellssýslu orðrétt segir undir þessum lið sem er tölumerktur 3 í fundargerðinni : „ Hvatti hann til að hún yrði rituð fyr en seinna og gefin út . Taldi það menningarmál og benti á að völ væri á ágætlega hæfum manni til þess úr héraðinu , þar sem væri Þorbergur Þórðarson " . Til að kynnast anda Menningarfélagsmótanna , eins og þau voru nefnd í daglegu tali , skal tekið fram að næsti liður ( nr. 4 ) í fundargerðinni er svolátandi : „ Að þessu loknu var sungið og dansað fram undir miðnætti " . Laugardaginn 31. janúar er málið svo aftur á dagskrá og nú undir lið 14 í fundargerðinni . En þessar voru tillögur nefndarinnar : Að fundurinn taki ákvörðun um að saga austur-skaftfellinga verði skrifuð . Að Þorbergur Þórðarson verði fenginn til að skrifa söguna , og sjá um og bera ábyrgð á útgáfu hennar . Síðasti þriðji um leið og byrjað verður að gefa bókina út . / lag / kr. 2.000,00 9 . Til aðstoðar og meðráða með Þorbergi við efnisval og stærð sögunnar og annað sem snertir útgáfu hennar , sé kosin 5 manna nefnd hér úr héraðinu . Að lokinni ræðu frams.m. urðu enn allsnarpar umræður um söguna . Næst segir frá málinu á Menningarfélagsmóti sem haldið var í Suðurveit 13. - 15. nóv. 1932 . Á aðalfundi félagsins ( en aðalfundurinn var aðeins einn þátturinn af mörgum í dagskránni hverju sinni ) var málið tekið fyrir og urðu miklar umræður um það . Að ári liðnu , eða nánar til tekið 19. - 21. nóv. 1933 , var nsta mót haldið og þá á Mýrum . Þá kom fram að safnast hafði fé til verksins meðal íbúa í héraðinu þó ekki væi það ýkja mikið . Erfiðir tímar voru í landsmálum og efnahagur þorra fólks trúlega með bágara móti . Taldi í framhaldi þess að nú yrði að hrökkva eða stökkva . Á fundi í Lóni 17. - 19. nóv. 1935 kemur fram hjá formanni félagsins ( sem enn var Sigurður Jónsson á Stafafelli ) að stjórn Menningarfélagsins „ hefði samþykkt að veita Þorbergi Þórðarsyni kr. 600,00 styrk til að byrja að skrifa söguna , gegn því að Mfél . Í máli manna kom fram að uppi voru deildar meiningar um það hvort Menningarfélagið ætti að vera aðili að sögunni . Formaðurinn taldi að félagið hefði ekki viljað ganga svo langt . Athyglisvert er að fyrst á þessum fundi er merkjanlegt að ræddar hefðu verið hugmyndir að því hvernig sagan ætti að vera , atvinnusaga héraðsins , menningarsaga eða persónusaga einstaklinga . Var það Jón Ívarsson kaupfélagsstjóri sem reifaði það mál og taldi það æskilegt að „ einhver grundvöllur sé til að byggja á , einhver áætlun um hvernig verkið sé hugsað í framkvæmd " . Hvað sem stefnumörkun að ritinu líður þá má af þessu sjá að því fór fjarri að einhver „ ritstjórastefna " hefði verið mörkuð þegar hér var komið sögu . Þannig stóðu málin á því herrans ári 1936 þegar fundað var í Menningarfélaginu 16. - 18. nóvember í Suðursveit . Þá spurðist Benedikt Þórðarson á Kálfafelli fyrir um söguritunina . Árin líða og greinilega hefur dregið úr eldmóði manna varðandi söguritunina . Ekki segir nú af málinu fyrr en á fundi félagsins sem haldinn var í Nesjum 16. - 18. nóvember árið 1941 . Því næst var borin upp tillaga frá Sigurði Sigurðssyni á Höfn þar sem „ skorað er eindregið á stjórn Menningarfélagsins að hefjast þegar handa um það , að hrinda því í framkvæmd , að samin verði saga A-Skaftfellinga . Niðurstaðan varð sú að málið skuli unnið áfram í samstarfi við „ Þorberg Þórðarson rithöfund og stjórn Skaftfelligafélagsins í Reykjavík " . Frekari framvinda er ekki rakin hér . Niðurstöðuna þekkja hins vegar allir , málið sofnaði og ekki að sjá að Þórbergur hafi látið verða frekar af því að safna efni í þessum tilgangi . Frásögn af því verður ekki rifjuð upp af þessu tilefni en bíður betri tíma . Dagbók Þórbergs Svo vill til að frásögn Þórbergs , „ Vatnadagurinn mikli " , sem fyrst birtist á prenti í Tímariti Máls og menningar 1. hefti 1943 varðveitir umgjörðina að þeim hætti í ævistarfi hans sem hér er til umfjöllunar . Sigurðssyni til kl. 7 3/4 [ 19:45 ] . Spjallað um sögu Skaftafellssýslu og trúmál og stjórnmál . Skruppum þaðan heim til Jóns Brunnans og sátum þar örlitla stund " . Svo virðist sem verk Þórbergs sé fyrst að mótast er hér er komið . Varla liðist nemanda að nota þetta svona athugasemdalaust í ritgerð . Þá hélt hann heim til sín að Smyrlabjörgum " . Næsta dag er m.a. þetta „ Skrifaði spurningar " og sama má einnig sjá um fleiri þá daga sem í hönd fóru . Og kl. 7 - 11 e.h. ritaði ég upp eftir Þorsteini ýmislegt fleira um skipstapan og mikið af frásögn um Sæbjargarslysið 4. maí 1920 . Kl. 11,5 [ 23:30 ] e.h. hélt Þorsteinn heim " . Svo er að sjá sem Þórbergur skrifi upp frásögnina af skipstapanum eftir bréfi til Þorsteins á Reynivöllum er Ari Hálfsdánarson ritaði á Fagurhólmsmýri 13. desember 1929 . Verður ekki fleira tekið til úr þessari dvöl á Hala þó margt fróðlegt megi þar sjá . Haldið var á Höfn laugardaginn 5. ágúst og hreppti ferðafólkið rigningu fram eftir degi en þornaði til seinnipartinn . Daginn eftir var svo haldið upp á Papós í fylgd Guðmundar og staldrað þar við í um það bil klukkustund . Þar mældi Þórbergur og teiknaði rústir . Hann hittir og systkinin frá Dilksnesi , Björn og Lovísu Eymundarbörn og tekur niður fróðleik eftir þeim . Aftur er haldið í Suðursveit og nú yfir Fljótin . Gist í Einholti og því næst á Smyrlabjörgum og þá er tækifærið notað og skráð fleira eftir Katli . Næstu daga eru skráðar spurningar og einnig er skrifað upp eftir Þorsteini á Reynivöllum . Sagnir um slíkt höfðu lifað í minningu fólks um aldir en lítið verið skráð . Nágrannarnir við þessa sögufrægu staði geymdu frásagnirnar og gátu lýst staðháttunum á vettvangi . Þau kveðja þar Steinunni og Steinþór á Hala og svo Þorstein á Reynivöllum sem fylgdi þeim áleiðis . Ferðinni er heitið að Fagurhólmsmýri þennan dag . Sú saga sem hér tekur við er betur þekkt sem „ Vatnadagurinn mikli " og hefur , eins og fyrr segir , verið skráð á öðrum stað af meistaranum sjálfum og látum við lýsingu hans taka við þar sem þessari lýkur . Þannig hefur nú allt tilstandið um sögu sýslunnar líklega átt sinn þátt í því að nú fóru í hönd þeir tímar á ferli rithöfundarins sem kalla mætti „ Í Suðursveit " eins og safnrit höfundarins með þessum verkum er nefnt í nýjustu prentaðri útgáfu . Tíminn leiðir það í ljós . Það kalla ég siðmenningu hjartans . Ekkert í ríki hennar breytti eins mikið um útlit eftir veðri og lofti . Fólk bar djúpa lotningu fyrir henni . Ég vissi ekki af hverju , nema þegar amma mín hafði fengið andarteppukast um nóttina eða skjöldótta kýrin bölvað mikið , þá vissi ég alltaf til hvers ég krossaði mig . Sá sem veitir mannkyninu fegurð er mikill velgerðarmaður þess . Þá var gaman að líta út í baðstofugluggann eða standa hjá einhverjum úti á stéttinni og horfa á þetta fallega skáldverk , sem alltaf skín fyrir innri augum mínum , þegar ég heyri nefnda Tunglskinssónötu eftir Beethoven . Það lá opið fyrir mér að þekkja áttir . Mitt rómantíska æði Hugmyndaauður minn virðist óþrotlegur , … Ég er einn af mestu ritsnillingum , sem ritað hafa íslenska tungu . Þegar ástfanginn er kvæntur sinni elskuðu , hættir hann smá saman að tilbiðja í henni sálina , vegna þess að hann er farinn að þekkja hana . Hefur nokkurn tíma verið uppi Íslendingur sem er eins eðlilegur í sér og ég Hjónabandið er samábyrgð tveggja andlegra öreiga . Mér er eintal sálarinnar óþrotlegur auður . Mín ópera á skautaferðum var upphafning til hins yfirnáttúrulega . Það var svo leikandi einfalt á þessum tímum að skilja út í ystu æsar leyndardóma alheimsins , meðan hugsunin var óflekkuð af saurgun þekkingarinnar . Gestir þennan mánuð : ... Gestir á þessu ári : ...