28 MORGUNBLAÐIÐ , MIÐVIKUDAGUR 14. SEPTEMBER 1988 fttwgistölaMfe Útgefandi Framkvæmdastjóri Ritstjórar Aðstoðarritstjóri Fulltrúar ritstjóra Fréttastjórar Auglýsingastjóri Árvakur , Reykjavík Haraldur Sveinsson . MatthíasJohannessen , Styrmir Gunnarsson . Björn Bjarnason . Ritstjórn og skrifstofur : Aðalstræti 6 , sími 691100 . Auglýsingar : Aðalstræti 6 , sími 22480 . Afgreiðsla : Kringlan 1 , sími 83033 . Áskriftargjald 800 kr. á mánuði innanlands . í lausasölu 70 kr. eintakið . Viðspyrna fyrir fiskvinnslu Víða er kveðið fast að orði í ályktun aðalfundar Samtaka fiskvinnslustöðva , sem haldinn var í Stykkishólmi í síðustu viku . Þar er í upp - hafi tekið mið af þeirri spá , að okkar helsta auðlind , fisk - urinn , fari minnkandi á næstu árum . Á árum áður gátum við í þessu efni beint umræðum inn á þá braut að nauðsynlegt væri að auka yfirráð okkar yfir fiskimiðunum til að tryggja vernd og uppvöxt fisksins í sjónum . Síðan 1975 þegar lögsagan var færð út í 200 sjómílur á þetta viðhorf ekki lengur við rök að styðj - ast . Nú er það alfarið undir okkur sjálfum komið , hvort staðið er að nýtingu fiskistofna á hinn skynsamlegasta veg . „ Það er engin önnur leið fyrir íslendinga að afla tekna , verja lífskjör og velferðarþjóð - félag en að nýta auðlindir landsins af skynsemi . Þrátt fyrir góðæri til lands og sjávar síðustu 3 ár hefur þjóðin stöð - ugt eytt meiru en aflað er , " segir í ályktun Samtaka fisk - vinnslustöðva . Á sínum tíma þegar unnið var að því að koma Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðar - ins á fót settu menn sér það markmið að hann ætti að jafna sveiflur á milli mögru og feitu áranna . Öllum var þá eins og nú Ijóst , að í efnahagslífinu eins og almennt í tilverunni skiptast á skin og skúrir . Ætl - unin var sem sé sú að taka aðeins ofan af toppunum og geyma í sjóðnum til að jafna út í lægðunum . Nú eftir þriggja ára góðæri , mikinn afla og hagstæð markaðskjör standa menn frammi fyrir því , að svokölluð frystideild Verð - jöfnunarsjóðs er tóm og uppi eru ráðagerðir um svokallaða millifærslu til að unnt sé að aðstoða þau fyrirtæki , sem verst eru sett . Peningunum hefur undanfarið verið dælt beint út í efnahagskerfið og um leið og harðnar á dalnum lendir þjóðarbúið allt í erfið - leikum . Þegar málum er komið eins og hér er lýst dugar lítið að taka til við að karpa um það , hverju eða hverjum ástandið er um að kenna . Að lokum verðum við að taka áföllunum nú eins og endranær og virð - ast nú allir á einu máli um að kjaraskerðing í einni eða ann - arri mynd sé óumflýjanleg . Stendur vilji til að sú aðgerð verði sem léttbærust auk þess sem menn hljóta að leggja sig fram um að hún verði fram - kvæmd á þann veg , að sem minnst átök og deilur verði vegna hennar , svo að ekki sé nú talað um stöðvanir á vinnu og framleiðslu . Enginn getur hagnast á slíku við núverandi aðstæður . Einmitt um þetta hefur ver - ið tekist á með frekar litlum árangri undanfarna daga og vikur . „ Núverandi skilyrði með hallarekstur og vályndar horf - ur á erlendum mörkuðum eru ekki einungis algerlega óvið - unandi heldur beinlínis hættu - leg framtíð þessa lands . Sam - tökin benda á að nú verði að reka ríkissjóð með tekjuaf - gangi og taka verður fyrir aukningu á erlendum lánum . Þeir sem ekki treysta sér til þessa eru uppgjafamenn , " segja fiskvinnslumenn og beina spjótum sínum að fjár - veitingavaldinu , alþingis - mönnum , sem eiga síðasta orð - ið um fjárlög og lánsfjárlög . Síðan segjast fiskvinnslumenn vilja fara niðurfærsluleið , þótt þeir viti að hún kosti hörð átök við launþegasamtökin og njóti ekki nægilegs pólitísks stuðn - ings . Stykkishólmsfundur Sam - taka fiskvinnslustöðva varð til þess að draga enn skýrar fram en áður vandann sem við er að etja án þess að leysa hann . Um það er engin spurning að við þurfum að fá hærra verð fyrir rýrnandi auðlind um leið og dregið er úr tilkostnaði við öflun fisksins , sölu hans og dreifingu . í efnahagsráðstöf - unum eru engar töfraformúlur um hagkvæman og skynsam - legan rekstur , ráðstafanirnar geta hins vegar gert mönnum ókleift að stunda slíkan rekst - ur . Undanfarin verðbólguár hafa verið þeim erfið sem stunda fískvinnslu eins og ann - an atvinnurekstur í landinu . Þeir sem hafa staðist þá raun hafa sýnt að þeim er ekki fisjað saman . Nú er nauðsynlegt að skapa þeim viðspyrnu við nýjar aðstæður og halda þannig á málum að opinber forsjá komi ekki enn meira í stað sjálfs - bjargarviðleitni . Framtíðarspá um þróun menntamála til ársins 2010 : Kröfuraar til menntakerf - isins flóknari og margvís - legri með hverju árinu Rætt við Jón Torfa Jónasson , dósent í uppeldisfræði FJÖLDI þeirra sem sefjast á skólabekk nú í haust nemur um 65 þúsundum og við menntakérfið starfa um 6.500 manns beint eða óbeint . Á fjárlögum ársins 1988 er varið nálægt 10 miDjörðum króna til menntakerfisins . Þetta er þvi gífurlega fjölmenn og dýr starfs - grein . Að tilstuðlan skólamálahóps framtíðarnefndar forsætisráðu - neytisins var dr. Jóni Torfa Jónassyni , dósent i uppeldisfræði við Félagsvisindadeild Háskóla íslands , falið að semja skýrslu um hugs - anlega framtiðarþróun skólamála . I skýrslunni eru settar fram hug - myndir um þróun á helstu sviðum menntamála á árunum 1985 til 2010 . I inngangi að skýrslunni leggur Jón Torfi áherslu á að óvissa sé um mörg atriði . Hann nefnir óvissu um afkomu þjóðarbúsins og afstöðu stjórnvalda sem ráða framlagi til menntamála og ovissu um fjölda fólks í hverjum árgangi . Þá segir hann afstöðu fólks til mennt - uiiar ráða töluverðu um framvinduna . Til að fræðast nánar um liklega framtiðarþróun menntamála var Jón Torfi tekinn tali . Fátt til að styðjast við Við hvaða grunnupplýsingar er hægt að styðjast við gerð skýrslu eins og þessarar ? „ Ég ætlaði ekki að setja fram óskalista eða móta sjálfur . stefnu , heldur reyna að átta mig á því hvaða breytingar eru í grófum dráttum fyrirsjáanlegar óháð því hvernig haldið verður á einstökum málum . Ég er að reyna að sjá skóg - inn fyrir trjánum . Það er tvennt sem maður getur stuðst við . Annars vegar fjölda nemenda í skólakerf - inu , sem hægt er að sjá með nokk - urri vissu , að minnsta kosti á neðri skólastigunum . Hins vegar þær breytingar sem orðið hafa síðastlið - in 20 til 30 ár . Einfaldast er að gera ráð fyrir því að breytingarnar næstu áratugina verði að öðru jöfnu á svipuðum nótum . Á þessum ein - falda en tiltölulega trausta grunni má byggja . " Ákveðin íhaldssemi Sérðu miklar breytingar fyrir þér á skólakerfinu ? „ Menn tala um miklar breytingar f framtíðarþjóðfélaginu , tækni - breytingar og umrót í kjölfar þeirra . Það þarf raunar ekki að horfa til framtíðarinnar , við höfum orðið vitni að mikilli tækniþróun síðustu áratugi . En skólakerfið breytist til - tölulega hægt . Samt held ég að það verði meiri breytingar á skólunum og skólastarfinu næstu 25 árin en hafa verið síðastliðin 25 ár . En það þýðir ekki að breytingarnar verði byltingarkenndar . Til eru alls konar spádómar um áhrif sjónvarpstækn - innar , tölvutækninnar , breytts vinnutíma og svo framvegis og margir gera ráð fyrir ógurlegum breytingum í skólastarfi . Eg sé þær þó ekki fyrir á þessu tímabili . " Hvers vegna ekki ? Er tregða i skólakerfinu eða ihaldssemi ? „ Það er ákveðin íhaldssemi . Þeg - ar hlutirnir eru bundnir í ákveðin kerfi er ekki svo glatt hlaupið eftir alls konar tískustraumum . Þeir hafa áhrif og prófaðar eru nýjar hug - myndir . Þaðan síast svo inn í kerfið það sem er gott i þeim og annað ekki . Ég legg engan beinan dóm á skólastarf í minni skýrslu , en spá mín um ýmsar breytingar sýnir að mér finnst margt vera ógert . En' íhaldssemi þarf ekki endilega að líta á sem eitthvað neikvætt . Mér finnst alltof oft vilja brenna við að menn haldi að gamlir starfshættir séu eðli málsins samkvæmt úreltir . Og þeim er iðulega hafnað vegna áberandi galla , þótt sú hugsun sem þeir byggjast á sé oft í sjálfu sér afar skynsamleg . Sumt gamalt er slæmt annað mjög gott og það sama gildir um það nýja . Jú , auðvitað sér maður breytingar fyrir , en ekki þannig að skólastarf eftir 25 ár verði með gjörólfkum hætti . " Fjórðungur þjóðarinnar á skólabekk Hvernig er staðan í skólamál - um hér á landi i dag ? „ Athugun mín á skólakerfinu í dag er fyrst og fremst töluleg . Ég legg ekki mat á hvort það sé gott eða slæmt , enda hefur nefnd á veg - um OECD nýlega gert það . " Hvert er þá umfang skóla - starfsins nú ? „ Aðalniðurstaðan blasir við . Fjórðungur þjóðarinnar situr á skólabekk og þessi hluti á eftir að stækka . Skólastarfið er ákaflega ríkur þáttur í lífi þjóðarinnar . Stór hluti lífs fólks frá 6 ára aldri til 17 - 18 ára og í sumum tilvikum fram til þrítugs er fólgið í námi . Fimmtán til tuttugu ára skólaganga verður smám saman frekar regla en und - antekning . Þær tölur sem liggja fyrir sýna að sókn í nám eykst stöðugt og ekkert lát er fyrirsjáanlegt á þeirri aukningu . Unglingar hafa til dæm - is aukið sókn sína f skólana ótrú - lega jafnt og þétt síðastliðin 25 ár . Og það er ekkert sem bendir til annars en að sú aukning haldi áfram . Og það er mikilvægt að átta sig á því að aukningin stafar að miklu leyti af því að sífellt stærri hlutar árganga sækja . framhalds - skóla og áfram á háskólastig . Hin almenna umræða um fram - haldsskólana hefur að miklu leyti snúist um þá sem auðveldast eiga með nám og hvernig hægt sé að efla og bæta nám til stúdentsprófs . Það gleymist að það er ekki nema rúmlega þriðjungur hvers árgangs , sem lýkur stúdentsprófi . Það eru um 30% sem ljúka annars konar framhaldsskólaprófi , til dæmis ein - hverju iðnnámi . Þeir sem eftir eru ljúka engu formlegu prófi eftir að grunnskólanum sleppir . Það verður þrýstingur á báða þessa hópa að auka menntun sína . I iðnnámi verð - ur gert ráð fyrir aukinni menntun og það þokast væntanlega smám saman ofar í framhaldsskólanum . Og það verður að sjá fyrir virkilega vel skipulögðu námi fyrir síðast - talda hópinn . Það er eitt brýnasta viðfangsefhið í skólakerfinu næstu árin . Auk þess má hugsa sér að atvinnulífið komi þar meira inn í , þannig að fólk geti verið að hluta í námi og að hluta í starfi . í þessu efni tel ég að samstarf atvinnulífs og skóla gæti orðið nemendum far - sælt . Ég tel að alvöru samstarf þessara aðila geti verið öllum til góðs , en atvinnurekendur yrðu að sætta sig við að hagsmunir og vel - ferð nemenda mundu ráða ferðinni að öllu leyti . En ég er hræddur um að mestu verði látið sitja við orðin tóm í þvf máli . Um samstarf er oft fjálglega talað , en mér virðist vanta bæði gagnkvæmt traust skóla - manna og atvinnurekenda og þann stórhug sem þarf til þess að eitt - hvað almennilegt verði úr . " Grunnskólinn einsetinn „ Umfang grunnskólans ræðst meðal annars af árgangsstærðinni , vegna þess að nánast allir fara í grunnskóla . En fyrirsjáanlegar eru mikilvægar breytingar . Ég geri til dæmis ráð fyrir einsetnurn skóla á öllu grunnskólastiginu . Ég geri sömuleiðis ráð fyrir að 5 ára börn komi inn í skólakerfíð kerfísbundn - ara en verið hefur ; forskólinn fær - ist niður . Ég geri einnig ráð fyrir töluvert lengri skóladegi hjá yngri aldurshópunum . Þrátt fyrir það að árgangarnir minnki í framtíðinni , ef til vill upp úr 1995 , þá mun út - þenslan í skólastarfinu væntanlega gera meira en að vega upp á móti minni árgöngum . Sumir hafa haldið að kostnaður minnkaði þegar minni árgangar skila sér inn í skólakerfið en svo verður ekki . Og jafnvel þótt menn vilji spara þá munu kröfurnar um betri aðstæður til skólahalds verða sparnaðardraumunum yfir - sterkari . Ekkert bendir því til þess að umfang skólastarfs í grunnskól - um minnki . Ég held að einsetningin verði stærsta og mikilvægasta breytingin í grunnskólanum . Með henni muni allt skólastarf verða miklu viðráð - anlegra . í kjölfar hennar munu skólarnir fá mikið svigrúm til þess að bæta allt sitt starf . " En er fyrirsjáanlegt að ein - setning komist á alveg á næstu árum ? „ Þetta er náttúrulega spurning um pðlitík en flest bendir til þess að einsetningin verði að veruleika á næstu árum . Spurningin er hvort menn ætla að hella sér í þetta og gera þetta á fjórum árum eins og ég hef gert ráð fyrir f minni skýrslu . Þetta er spurning um forgangsröð , til.dæmis hvort menn vilja minnka bekkina áður en þeir einsetja skól - ana . Eg spái því að einsetningin komi á undan . Mér sýnist það muni nást pólitísk samstaða um það . " Hlutverk skólastiganna þriggja Hver eru hlutverk skólastig - anna þriggja og tengslin á milli þeirra ? „ Það er nú ljóst að grunnskóla - stigið á að sinna almennri grunn - menntun . Þar er ekki gert ráð fyrir neinni starfsmenntun . Grunnskóla - prófið er flöskuháls því enn er ná - lægt fimmtungur hvers árgangs , sem ekki uppfyllir öll skilyrði tií náms í framhaldsskóla . En nú er Hlutfall 19 ár 100 " 80 " Lína minnstu . r 2 = 0,94 60 - % 40 " * s 20 " y S " 0 ~ l i ¦ i 1960 1970 1980 Á síðustu árum hefur skólasókn ai Torfi að margt bendi til þess að þ < einhverjar sveiflur verði að ræða . 19 ára unglinga hefur aukist síðu