Þórbergur var þrítugur íslenskukennari , Halldór 17 ára unglingur . Sami Kristján lýsir óframfærni Þórbergs í dagbók sinni frá 1914 ( Þórbergur þá 27 ára ) : " Honum er gefið lítið þrek til að hrista af sér vonleysi og sorgir . Hvað er talið að megi líða langt á milli bóka hjá rithöfundi ? Sofnaði hann aftur ofan í öskustóna ? En er það nú alveg víst ? En nú nær Þórbergur vopnum sínum á ný með Íslenskum aðli ( 1938 ) og Ofvitanum ( 1940 - 41 ) . Og það er til marks um hve Halldór hafði gersamlega skipt um himin og jörð í íslenskum bókmenntum að Ofvitinn gæti hæglega verið bróðir Ólafs Kárasonar . Halldór og Þórbergur , Þórbergur og Halldór . Í vitund manna voru þeir löngum eins og samvaxnir tvíburar sem ekki yrðu aðskildir án þess að öðrum yrði fargað . En skáldunum sjálfum , hvað fannst þeim hvoru um annað ? Þórbergur fer þar mikinn og hefur allt á hornum sér um lausatök í bókmenntum síðustu ára , en dæmin sem hann tilfærir eru nánast öll eins og skopstæling á Halldóri Laxness : " … Kisa situr á bæjarkampinum , stolt í reisn sinni , og virðir fyrir sér nýútsprunginn skarifífil , fjarrænan í draumi sínum í hvítum þokum vorsins , ofar mannlífi og tjáningu . ( 4 ) Í bréfi til Stefáns Einarssonar , bókmenntafræðings , hnykkir hann enn á í útmálun á stílgöllum Halldórs : " Hann hrifsar til sín orð og orðasambönd héðan og þaðan og stillir þessu út í ritverkum sínum . En þessir útstillingar standa venjulega ekki í neinu lífrænu samhengi við umhverfi sitt og hreppa stundum þær meðferðir , að vera notaðir í skökkum merkingum , hvorttveggja vegna þess , að þeir eru rapseri , sammenskrab , en ekki lifandi gróður , sem dafnað hefir innra með höfundinum og samlagazt sálarlífi hans eins og mælt mál . Sobbeggi afi er ekki að skrifa skáldlegt listaverk . Öll líffærin hans voru aftur byrjuð að gera eitthvað nema eitt . En hann Sobbeggi afisegir ekki hvaða líffæri það var því að hann er ekki að skrifa ástarróman . " ( 8 ) Seinna bindi Sálmsins kom út árið sem Halldór fékk Nóbelinn . Halldór er víðsfjarri . Þegar Þórbergur hafði lokið við Rökkuróperuna ( 1958 ) var hlutverki hans í raun lokið . Skeggræðurnar í samanburði settlegar , Halldór er fjarlægur , brynjaður , briljant . Þórbergur aftur á móti opinskár og afvopnandi einlægur . Halldór er viðkvæmur fyrir persónu sinni , Þórbergi er tíðrætt um afnámpersónuleikans : " Hann er hnútarnir í sálarlífinu . Þórbergur aftur á móti var alla tíð með lífið í lúkunum aðMargrét myndi henda " jakkanum " sem hann kunni best við sig í , en var skipað að klæða sig úr ef komu gestir og harðbannað að láta sjá sig í áalmannafæri . - Hvers vegna ? Sennilega gera menn sér ekki lengur grein fyrir hvílíkt reiðarslag bókin var fyrir samherja Halldórs í pólitíkinni . Eftirskjálftanna var enn að gæta áratug síðar í Enginn er eyland , Kristins E. Andréssonar . Þegar Halldór endurskapar Erlend í Skáldatíma er hann löngu orðinn að goðsögn . Og vitað eða óafvitað ljær Halldór honum þá drætti sem er honum sjálfum syndaaflausn og réttlæting eins og lessið stóð þá stundina . Erlendur opinberast sem austræn goðvera , taóisti , utan og ofan við breyskleika mannanna , ópólitískur og afskiptalaus . Sama ár og Þórbergur las honum pistilinn gaf Halldór út Sjöstafakverið , safn sjö smásagna . Næstsíðastasagan í bókinni ber heitið Jón í Brauðhúsum ( en svo nefndi einn af liðsmönnum Unuhúss Jesús frá Nasaret ) . Þetta var Halldóri líkt . En því miður ekki lokasvar . Við skulum vona að þeir séu einhvers staðar á astralplaninu að bera saman bækur sínar . Það er ekki til í mér neitt sem heitir að gefast upp . " ( 13 ) Þórbergur : " En ég var þannig saman settur af náttúrunnar hendi , að ég gat aldrei hrapað nema niður að ákveðnu marki . Þegar fallið var komið að þeim punkti , risu æfinlega upp í mér innri kraftar , sem hófu mig , líkt og fjöður slyppi af haki , aftur á móti brattanum og undantekningarlaust ívið hærra upp á við en viðleitni mín til fullkomnara lífs hafði nokkurn tíma lyft mér áður ( … ) Nei , það var eitt , sem aldrei hefði getað hent mig . 41. ( 4 ) Birtist upphaflega í tímaritinu Helgafelli árið 1944 . En síðan ver ég oft miklum tíma í að endurbæta efnið og fága stílinn , því að þar á vandvirkni mín sér engin takmörk , ef annað brýnna kallar ekki að . Það stríddi á mig að fá að vita réttar áttir . Erlendir ferðamenn sem dvelja á Hala spyrja oft um undarlegan nið sem berst til eyrna úr suðrinu , en stundum er þó eins og raddir taki undir allt um kring . Margbreytni þess virtist ekki eiga sér nein takmörk . Íslenskur aðall Þegar ástfanginn er kvæntur sinni elskuðu , hættir hann smá saman að tilbiðja í henni sálina , vegna þess að hann er farinn að þekkja hana . Í Suðursveit var sólin helgasta handarverk Guðs . Ég sá það stundum standa undir eldhúsgaflinum , þegar það kom á fætur , og krossa sig framan í hana . Þess vegna hefur enginn úr Suðursveit komist hátt í heiminum nema aðeins einn maður , og það er meira en öld síðan . Flestir eru sælir í þeirri leyndu hugsun , að þeir séu vitrari og betri en aðrir menn . Íslenskur aðall Líkami minn er undurfínt hljóðfæri sem englar himinsins og djöflar undirheimsins leika á til skiptis . En ástæður mínar hafa meinað mér að fást við vísindastörf . Megnið af volæði veraldarinnar stafar af skorti á ímyndunarafli . Dögg jarðarinnar , þytur vindanna , geislar hnígandi kvöldsólar , stjörnubjartur næturhiminn , mánansmilda bros , lygn vötn , fornar húsatættur , gamlir sorphaugar , blámi fjarlægra fjalla , skuggar dimmra dala , ljósbrot í strendu gleri , þögn hjarta míns - í þessu finn ég lyfting hins eilífa lífs . Hvað er ég ? Textahöfundur sýningar er Jón Hjartarson leikari .