Hvernig byrjaði galdrafárið á Íslandi og hvert var hlutverk almennings ? Hugtakið „ galdrafár “ hlýtur að taka mið af ofsóknum í garð meintra galdranorna og galdrakarla , fremur en athöfnum þeirra sem slíkra . Slíkar ofsóknir urðu hvað ákafastar í flestum löndum Vestur-Evrópu á síðustu árum 16. aldar og fram eftir 17. öld , þannig að tugir þúsunda voru teknar af lífi , einkum konur . Á Íslandi fer best á því að miða upphaf galdrafársins við það þegar þrír karlar voru brenndir í Trékyllisvík haustið 1654 . Reyndar hafði það gerst árið 1625 í Svarfaðardal að Jón Rögnvaldsson var brenndur fyrir að vekja upp draug og senda hann til að valda öðrum manni skaða og drepa hross . Sú brenna var á skjön við dóma í galdramálum á þeim árum , svo sem Jón Guðmundsson lærða sem „ einungis “ var dæmdur til útlegðar af landinu . Hugsanleg skýring á brennunni er að Magnús Björnsson , sem var nýtekinn við sem sýslumaður í Eyjafjarðarsýslu og nýkominn frá námi í Danmörku , kann að hafa heillast af galdrabrennum þar , sem voru í hámæli einmitt þá . Einnig hefur hann þekkt konungsbréf frá árinu 1617 sem kvað á um ströng viðurlög við göldrum , en hafði enn ekki verið kynnt á Íslandi . Á Íslandi fer best á því að miða upphaf galdrafársins við það þegar þrír karlar voru brenndir í Trékyllisvík haustið 1654 . Á myndinni sjást þrjár nornir brenndar í Baden í Sviss seint á 16. öld . Annálar greina frá því að haustið 1652 og fram eftir vetri hafi borið á óróleika af völdum ills anda eða draugs sem stundaði það við messugjörð í kirkjunni að Árnesi í Trékyllisvík að hlaupa ofan í kverkar fólks , svo það ropaði viðstöðulaust og kastaði upp . Einkum bitnaði þetta á ungum konum , sem varð að bera út úr kirkjunni . Böndin bárust að Þórði Guðbrandssyni bónda í Munaðarnesi , sem mun hafa verið um fimmtugt . Fyrir rétti í Árnesi 24. apríl 1654 var hann sakaður um að vera valdur að þeim „ stóra óttasama krankdómi og pínu “ sem hefði þjakað konur í hreppnum „ af óhreins anda ónáðan . “ Meginforsenda ákærunnar var að hann hafði ekki viljað að vinnukona hans Guðrún Hróbjartsdóttir færi heim til að hjálpa móður sinni . Tveir þeirra manna sem kærðu Þórð voru bræður Guðrúnar og þegar þeir höfðu sótt hana veiktist hún og þegar hún fór aftur að Munaðarnesi batnaði henni . Í framhaldinu hófust ósköpin og ekki ber á öðru en að allir sem komu að málinu á þessu stigi hafi verið sannfærðir um að einfaldasta og sennilega skýringin væru galdrar . Sýslumaður hálfrar Strandasýslu var Þorleifur Kortsson , sem átti eftir að láta að sér kveða í galdramálum . Á þinginu kvaðst Þórður vera saklaus af öllum ákærum en viðstaddir töldu líklegt að hann hefði valdið óróleikanum . Hann var því dæmdur til að sverja tylftareið um sakleysi sitt . Málið var síðan sent til Magnúsar Björnssonar lögmanns , sem á sínum tíma hafði dæmt Jón Rögnvaldsson til dauða . Hann staðfesti dóminn 9. júní og hið sama gerðu lögréttumenn á alþingi á Þingvöllum 1. júlí . Tylftareiður fól það í sér að sýslumaður nefndi tólf menn úr sveitinni sem áttu að taka afstöðu til ákærunnar . Sjö þeirra urðu að vera sammála Þórði til þess að hann næði fram eiðnum og hann sjálfur yrði hinn áttundi , en að auki fékk hann að velja fjóra menn með sér til sönnunar , svonefnda fangavotta . Þetta var í samræmi við reglur í lögbókinni Jónsbók frá 1281 og menn urðu að gera það upp við samvisku sína gagnvart guði hvort þeir væru með eða á móti . Sýslumenn lögðu mönnum ekki til skoðanir en þrýstu oft á að afstaðan væri skýr . Greinilegt er að ekki vildi nokkur maður í sveitinni vinna eiðinn með Þórði , sem gefur til kynna að gervallt samfélagið , ef svo má segja , var á því að hann hefði beitt göldrum . Nokkrir sveitungar hans kærðu hann og aðrir dæmdu . Mál Þórðar var aftur tekið fyrir í Árnesi 19. september og voru sýslumenn þá báðir viðstaddir , Þorleifur og Jón Magnússon . Næstu tvo daga var Þórður ítarlega yfirheyrður og tók séra Þorvarður Magnússon í Árnesi virkan þátt í því . Á endanum gekkst Þórður við því að einhvern daginn hefði hann séð djöfulinn í líki tófu nærri bænum á Munaðarnesi og hefði hann „ þann sama djöful sært með þeim orðum illum og góðum sem hann frekast kunnað hefði fram til Víkur . “ Ekki var hann spurður frekar út í það hvernig þetta hefði átt að fara fram eða hvernig sendingin gat hafa valdið ókyrrðinni í Árneskirkju , heldur var hann rakleiðis dæmdur „ undir þann dauða sem þeim ógjörningi hæfir og sannreyndum galdramönnum ber með að straffast . “ Þórður Guðbrandsson gekkst við því 19. september árið 1654 að hafa séð djöfulinn í líki tófu nálægt bænum á Munaðarnesi . Hann var brenndur á báli tveimur dögum síðar . Á meðan Þórður var yfirheyrður birtist annar karl úr sveitinni , Egill Bjarnason , og beinlínis stærði sig af því á staðnum að hafa drepið nokkra sauði með göldrum , en jafnframt að hann hefði gert samkomulag við djöfulinn „ með ristingum , blóðvökum og naglaskurði , og það hvorttveggja gefið andskotanum til sáttmála af sínum eigin líkama . “ Hann gat látið fjandann gera hvað sem var ! Sýslumenn og þingmenn litu til nú Jónsbókar og konungsbréfsins frá 1617 , með skýlausri niðurstöðu : Þar fyrir dæmum vér nefndir dómsmenn í nafni drottins vors Jesú Kristi áðurgreindan mann Egil Bjarnason sannan óbótamann og undir þann dauða og straff sem réttum galdramanni ber og hæfir að hafa sem bæði hér í landi og öðrum framandi kristnum löndum viðgengist hefur hingað til dags . Hér ýkja dómsmenn um fordæmi innanlands , því eiginlega kemur ekki til greina að fram að þessu hafi aðrir en Jón Rögnvaldsson verið brenndir fyrir galdra , en það mál hafa þeir þekkt . Þann 21. september , strax að gengnum dómum , voru Þórður og Egill brenndir saman á einu báli . Þá kom þriðji maðurinn fram á sjónarsviðið , Grímur Jónsson , og var handtekinn , enda hafði Þórður lýst því „ áður en honum var í eldinn kastað “ að hann væri mestur þeirra í göldrum . Grímur kom fyrir dóm 23. september og kemur fram að hann hafði áður legið undir grun eða sætt ámæli fyrir iðkun galdra : „ öll þingsóknin í þessum Árneshrepp og jafnvel ærlegir utansveitar dánumenn leikir og lærðir meðkenna sig það heyrt hafa , og sjálfur Grímur sagði sig um galdra ryktaðan vera . “ Hann játaði þegar á sig ótrúlegustu sakir og enn frekar tveimur dögum síðar : Á þinginu teiknaði hann galdrastaf sem hann nefndi augnaþurs og átti að verjast því að fiskur væri étinn úr hjöllum . Einnig þuldi hans galdra - , bölvunar - og særingavers sem viðstaddir svo gátu ekki munað og hann harðneitaði að endurtaka nokkuð svo það fengist skrifað niður . Hann hafði áður fengið galdrarúnarspjald hjá Þórði Guðbrandssyni til að verjast tófu sem beit lömb . Hann hafði rist galdrastaf á fjöl og kastað á kind , sem drapst . Hann hafði manað og sært djöfulinn til illra verka . Hann hafði skilið eftir rúnaspjald á stað þar sem hann bjó , áður en hann flutti þaðan nauðugur , næsta ábúanda til skaða og tjóns . Eftir rifrildi við mágkonu sína hafði hann valdið veikindum hennar og dauða . Viðstaddir voru sannfærðir um að Grímur með þessu væri uppvís að göldrum og enginn vildi mæla honum bót „ eða hann afsaka þessum aðskiljanlegum atvikum og galdrahnykkjum . “ Hvar sem hann hafði deilt við menn hafði eitthvað gerst , og þetta vissu allir : „ hvör atvik almennilega voru af öllum í aðskiljanlegan máta framsögð héðan og þaðan . “ Um refsinguna vísuðu dómsmenn fyrst í 2 . Mósebók , þar sem kveðið er á um dauðarefsingu fyrir hvers kyns galdra , en síðan í konungsbréf 1617 , Jónsbók og kristinrétt Grágásar . Og af því Grímur játaði þurfti heldur ekki frekari vitna við og hann var „ í nafni heilagrar þrenningar “ dæmdur til dauða „ svo að hann skuli í eldi brenndur verða sem réttur særinga - og galdramaður . “ Hann var brenndur samdægurs . Óróleikinn hélt reyndar áfram og var Margrét dóttir Þórðar sökuð um að bera ábyrgð á því , en flúði og tókst nokkrum árum síðar að komast frá málinu með eiði . Allt þetta mál sýnir ótvírætt að galdratrú var landlæg , jafnt meðal ráðamanna sem almennings . Menn gátu valdið veikindum og jafnvel dauða , sært djöfulinn og teiknað stafi til að verjast óhöppum . Almenningur varð fyrir barðinu á þessu og fólk var ekki feimið við að kæra meinta galdramenn , jafnvel þótt dauðadómur og aftaka blöstu við . Tugir galdramála sem heimildir eru varðveittar um næstu áratugi sýna það sama . Nægir að nefna fullyrðingar í garð Ara Pálssonar í Arnarfirði , svo sem það að 17. október 1680 átti að hafa komið að Bjarna nokkrum Guðmundssyni mikill ótti „ með yfirnáttúrlegum hita , sem og myrkri fyrir augunum . “ Samtímis drapst hundur með þeim hætti „ að hann hafi fram undan pallinum á höfuðið hrotið og að baðstofudyrunum þaðan aftur og fram í göngin , þar teygðist hann sundur og saman , og síðan dauður lá . “ Nú á dögum væri fólk ávítt og skammað fyrir að segja svona vitleysu , en Ari var brenndur á Þingvöllum sumarið 1681 . Galdrafárinu linnti fáum árum síðar en galdratrú lifði lengur , jafnvel nokkuð fram á 19. öld . Galdrar og siðferði í Strandasýslu á síðari hluta 17. aldar . Már Jónsson bjó til prentunar . Hólmavík : Strandagaldur 2008 . Ólafur Davíðsson , Galdur og galdramál á Íslandi . Reykjavík : Sögufélag 1940 – 1943 . Ólína Þorvarðardóttir , Brennuöldin . Galdur og galdratrú í málskjölum og munnmælum . Reykjavík : Háskólaútgáfan 2000 .