Í 150. pistli ( Lbl 2002 ; 88 : 935 ) var rætt um vitundarvakningu sem vekur athygli á einkennum eða áhættuþáttum tiltekins sjúkdóms . Með vitundarvakningu eru menn gjarnan fræddir um ýmsar breytingar sem gera má á mataræði eða lífsstíl til að draga úr sjúkdómsáhættu . Sömuleiðis er vakin athygli á ýmsum líkamlegum einkennum sem gætu bent til sjúkdóms á byrjunarstigi og ættu að leiða fólk til læknis , þannig að nákvæm greining fari fram og meðferð geti hafist á fyrstu stigunum í ferli sjúkdóms . Í tengslum við vitundarvakningu má einnig gera sérstaka leit að áhættuþáttum , vægum einkennum eða beinum sjúkdómsmerkjum . Tilefni fyrri umræðu var fyrirspurn um hvenær nota ætti heitið skimun . Undirritaður leggur til að enska heitið screening verði þýtt með íslenska orðinu skimun . Góðar lýsingar á hugtakinu er að finna í læknisfræðiorðabókum Dorlands : rannsókn eða prófun á hópi einstaklinga til að aðgreina þá sem eru heilbrigðir frá þeim sem eru með ógreindan sjúkdóm eða galla eða eru í mikilli áhættu , og Stedmans : skoðun á hópi einstaklinga , sem oftast eru einkennalausir , venjulega með því að beita ódýru greiningarprófi til að greina þá sem hafa miklar líkur á að vera með tiltekinn sjúkdóm . Augljóst virðist af þessu að skimunin er almenn leit að vægum einkennum eða áhættuþáttum en ekki sértæk greining . Áherslan er á að aðgreina hópa manna , en ekki að greina einstaka sjúklinga nákvæmlega . Skimuninni skal hins vegar fylgt eftir með sérstökum greiningaraðgerðum hjá þeim einstaklingum sem lenda í tilteknum áhættuhópum . Minnt er á að sögnin að skima merkti upphaflega að líta í kringum sig , skyggnast um , horfa . Verði þessi breyting gerð þarf að endurskoða aðrar færslur í Íðorðasafni lækna . Þar á meðal er heitið kembileit , sem undirritaður vill láta nota um nákvæma sjúkdómsleit , til dæmis krabbameinsleit , sem gerð er hjá öllum einstaklingum á tilteknum aldri með því að beita viðeigandi rannsóknaraðferð . Þessi tillaga er grundvölluð á þeirri tilfinningu undirritaðs , sem ekki verður studd með óyggjandi tilvitnunum í orðabækur , að sögnin að kemba feli í sér ítarlegri verknað en sögnin að skima . Auðvitað getur stundum verið erfitt að ákvarða í hvorn flokkinn tiltekin læknisfræðileg leit skuli falla , flokk kembileita eða flokk skimunaraðgerða , og skal ekki gert lítið úr þeirri ákvörðun . Hugmyndin snýst um það að þörf sé fyrir heiti sem aðgreina almennar yfirlitsaðgerðir frá þeim sem eru ítarlegar og sértækar . Með vel aðgreindum heitum má gefa til kynna , bæði fyrir almenningi og heilbrigðisstarfsmönnum , hvers eðlis tiltekin leit er , hvort hún felur í sér almenna skimun eða fínkembingu . Sömuleiðis þarf að breyta þýðingu Íðorðasafnsins á ensku heitunum scan , scanner og scanning , en við þýðingar á þeim urðu til íslensku orðin skima , skimari og skimun . Óhætt er að horfast í augu við það að sögnin að skanna hefur náð fótfestu í íslensku læknamáli í þeim tilvikum þar sem sögin to scan er notuð á ensku . Í Íslenskri orðabók Eddu frá 2002 má finna nafnorðið skanni : tæki til að skanna og sögnina skanna : 1. láta tæki lesa textasíður og myndir og umbreyta þeim á tölvutækt form 2. óforml. renna augunum hratt yfir ( e-ð ) . Í Ensk-íslenskri orðabók Arnar og Örlygs má sömuleiðis finna ítarlegar útskýringar á fyrrgreindum heitum þar sem íslensku orðin skanna ( s . ) , skanni ( n. ) og skönnun ( n. ) koma fyrir og virðast fyllilega viðurkennd . Lagt er því til að umræddar færslur Íðorðasafnsins verði þannig : 1 scan so . skanna , scanner no. skanni . scanning no. skönnun . Þá er eftir nafnorðið scan . Samkvæmt læknisfræðiorðabók Dorlands er það notað um gögnin eða myndina sem verður til við skönnun á tilteknu líffæri , svo sem brain scan , kidney scan og thyroid scan . Læknisfræðiorðabók Stedmans tekur í sama streng , en vísar eingöngu í tæknina sem beitt er : CT scan , radionuclide scan og ultrasound scan . Að teknu tilliti til beggja sjónarmiða gætu færslur Íðorðasafnsins orðið þannig : 2. scan no. skannamynd , skannagögn . Mynd eða gögn sem verða til við notkun skanna . 3. scan no. skönnunarmynd , skönnunargögn . Mynd eða gögn sem verða til við skönnun . Við umræður um skimun og kembileit vakti Ásgeir Theodórs , læknir , einnig athygli á að þýðingu vantaði á orðinu surveillance , sem hann vildi fá inn í Íðorðasafn lækna . Þar er eingöngu birt nafnorðið survey sem þýtt er með íslenska orðinu könnun . Ensk-íslensk orðabók Arnar og Örlygs gefur fleiri þýðingarmöguleika : 1. athugun , skoðun , rannsókn , könnun . 2. yfirlit , yfirsýn . 3. formleg könnun . 4. landmælingar . 5. uppdráttur , kort ( yfir e-ð ) ; landmælingakort . Surveillance er hins vegar þýtt sem 1. eftirlit . 2. umsjón , forræði . Ásgeir notar þetta enska heiti um það að fylgjast með sjúkdómseinkennum eða þáttum sem hafa áhrif á tiltekinn sjúkdóm , til dæmis við eftirlit hjá fólki sem hefur ættarsögu um sjúkdóminn . Læknisfræðiorðabók Stedmans birtir langa útskýringu á hugtakinu . Þar kemur meðal annars fram að þær aðgerðir sem einkenna surveillance eru hagnýtar , samræmdar og hraðvirkar , fremur en nákvæmar og altækar . Eftir nokkra umræðu kom okkur Ásgeiri saman um að hlíta forsjá ensk-íslensku orðabókarinnar og leggja til heitið eftirlit um surveillance . Laufey Tryggvadóttir , faraldsfræðingur hjá Krabbameinsfélaginu , hringdi og vildi fá umræðu um orðið exposure . Íðorðasafn lækna gefur upp nokkra þýðingarmöguleika : 1. afhjúpun , opnun . 2. berskjöldun . 3. geislaskammtur . Ekkert af þessu nær þó til þess sem Laufey hefur í huga . Fram kom að hún vildi nota hugtakið exposure á ákveðinn hátt í faraldsfræðilegum texta , til að tengja saman ytri áhrifaþætti sjúkdóma eða sjúkdómsbreytinga og þær afleiðingar sem vænta má af verkun þeirra . Hún tilgreindi íslenska texta þar sem nota mætti orðin áreiti eða áhrif til að koma þessu til skila . Eftir ítarlega umhugsun getur undirritaður þó ekki fallist á að þessi orð tákni nákvæmlega það sem exposure er ætlað að gefa til kynna . Tvisvar áður hefur verið óskað eftir umfjöllun um exposure í þessum pistlum . Beiðni um tillögur að íslensku heiti var því lögð fram í 135. pistli ( Lbl 2001 ; 87 : 667 ) og aftur í 141. pistli ( Lbl 2002 ; 88 : 163 ) en viðbrögð lesenda hafa ekki borist . Endurtaka má að latneska sögnin exponere hefur margar skráðar merkingar : bera út , setja út , setja fram , setja upp á strönd , skilja eftir óvarinn , yfirgefa , gefa út , sýna , leggja til , útskýra . Í síðari pistlinum var bent á að suma texta mætti þýða þannig að notuð væri íslenska samsetningin að verða fyrir einhverju í viðeigandi myndum í stað nafnorðsins . Vel þekkt er að hin mikla nafnorðanotkun , sem fyrir kemur í ensku , á ekki fulla samsvörun í íslenskunni . Gaman gæti verið að láta reyna á þessa hugmynd með því að fá texta til þýðingar þar sem fyrir kæmi heitið exposure . Í þriðja og síðasta sinn er skorað á lesendur að leggja málinu lið . Hjalti Már Björnsson , umsjónarlæknir neyðarbílsins , sendi tölvupóst með beiðni um skoðun á heitinu resuscitation . Taldi hann að notkun þess væri tekin að færast yfir á það að koma sjúklingi í stöðugt ástand , fyrir utan það að ná yfir tilraunir til lífgunar . Orðabók Websters greinir frá því að orðið sé latneskt að uppruna og þrísamsett : re-sus-citare . Forskeytið re - merkir til baka , aftur - eða endur - , sus - merkir upp og sögnin citare merkir að hreyfa , vekja eða örva . Bein orðhlutaþýðing leiðir til sagnarinnar að enduruppvekja . Uppflettingar í nokkrum læknisfræðiorðabókum gáfu ekki til kynna að heitið resuscitation væri notað um annað en endurlífgun : " Revival from potential or apparent death . " Undirritaður lagðist því eindregið gegn því að merkingin væri " teygð " á þann hátt sem Hjalti tilgreindi . Hjalti sagði að enska sögnin stabilize væri notuð um það að koma sjúklingi í stöðugt ástand og spurði hvort til væri samsvarandi íslenskt læknisfræðiheiti . Íðorðasafn lækna birtir eingöngu nafnorðið stabilizer , varðveisluefni . Sagnorðið finnst hins vegar í Ensk-íslenskri orðabók Arnar og Örlygs : gera stöðugan ; festa ; stilla ; stöðva af ; koma í jafnvægi ; verða stöðugur . Í læknisfræðiorðabók Dorlands er heitið stabilization útskýrt þannig : myndun stöðugs ástands . Meðan ekki kemur fram ótvíræð snilldarhugmynd er lagt til að þetta nefnist að koma sjúklingi í jafnvægi . Martha Hjálmarsdóttir , meinatæknir , lagði fram skemmtilegt verkefni . Hún hafði tekið þátt í hópstarfi þar sem einum þátttakenda var falið það sérstaka hlutverk að auðvelda og tryggja samskipti innan hópsins og að greiða hópnum leið að niðurstöðu . Hugtakið er vel þekkt í nútíma stjórnunarfræðum þó ekki sé það alls staðar skilgreint á sama hátt . Facilitator er hvorki ætlað að vera yfirmaður hópsins né sérfræðingur í því máli sem til umræðu er . Honum er ætlað að vaka yfir umræðunni , gæta þess að öll sjónarmið fái að njóta sín og að niðurstaða fáist . Heitið er dregið af latneska lýsingarorðinu facilis sem merkir auðveldur . Ekki tókst að finna íslenskt heiti í orðabókum né hjá stjórnunarsérfræðingum . Í fyrsta hugarflugi okkar Mörthu komu fram ýmsar villtar hugmyndir : auðveldari , framtogi , hagræðir , leiðgreiðir , liðkari , liðtogi og smyrjari . Því miður eru heitin leiðtogi og leiðbeinandi þegar frátekin og lokaniðurstaðan varð því : leiðbeinir , sá sem beina skal hópnum rétta leið . Í síðasta pistli var minnst á incidentaloma , en það er heiti á fyrirferðaraukningum eða hnútum , sem finnast í vissum líffærum við rannsókn af öðru tilefni . Oftast er um að ræða myndgreiningu , svo sem ómskoðun , segulómskoðun eða tölvusneiðmyndatöku , á nálægu svæði eða líffæri . Kviðarholsrannsókn af þessu tagi getur til dæmis leitt í ljós hnút í nýrnahettu . Heitið incidentaloma er þá þægilegt til að gefa til kynna að ekki var verið að leita að sjúkdómi í nýrnahettunni þegar hnútarnir greindust . Heitið lýsir því hins vegar ekki hvers eðlis meinsemdin er og aðgreinir ekki góðkynja ofvöxt frá krabbameini . Nokkrar tillögur hafa borist og í stafrófsröð eru þær þessar : draugahnútur , handahófshnútur , hendingarhnútur , hittnihnútur og hulduhnútur . Gaman væri að heyra skoðanir annarra og aðrar tillögur .