MORGUNBLAÐIÐ , FÖSTUDAGUR 11. MAÍ 1984 13 byggir á því , að unnt er að marg - falda gen ákveðinnar gerðar í bakteríum , sem aftur þýðir meiri framleiðsla ákveðinna efna . Þá má einnig benda á , að við erum hér í raun að þjálfa fólk í erfðatækni til þess m.a. að það geti starfað við íslenskan lífefnaiðnað og að ann - arri hagnýtingu iíftækninnar hér á landi . " Dr. Guðni Alfreðsson dósent og dr. Jakob K. Kristjánsson hafa rannsakað hitakærar örverur í hverum og laugum á íslandi auk rannsóknaverkefna á sviði líf - tækni og örverufræði , en þar hafa þeir m.a. kannað möguleika á hag - nýtingu hitakærra , kuldakærra og vetnisnýtandi örvera . Þá hefur dr. Guðni kannað útbreiðslu og tíðni salmonella-sýkla í umhverfi og dýrum hérlendis . Einnig hefur hann um árabil stundað rann - sóknir á áhrifum ísómera vínsýru á vöxt bakteríunnar salmonella typhimurium . Rannsóknir þeirra á hitakærum örverum úr hverum og laugum hafa einkum verið fimmþættar . í fyrsta lagi var útbreiðsla therm - us-baktería rannsökuð með tilliti til hita - og sýrustigs hveravatns - ins . Þá var næringarnám bakterí - anna skoðað , gerð flokkunarfræði - leg rannsókn á thermus-bakterí - unum og bakteríur sömu tegundar úr hitaveituvatni Reykjavíkur rannsakaðar . í fimmta lagi voru hitakærar , frumbjarga og vetnis - nýtandi bakteríur úr hverum rannsakaðar . Að thermus-ranns - óknunum starfaði einnig Sigurður Baldursson líffræðingur . „ Við höfum t.d. fundið hitakær - ar örverur í hveravatni um og yfir 70°C heitu . Þær framleiða ensím eða lífhvata sem þola þennan hita og starfa raunar best við þetta háa hitastig , en flest eðlissviptast ensím við 45°C og verða óstarfhæf við það , " sagði dr. Jakob K. Krist - jánsson , er Morgunblaðið forvitn - aðist um rannsóknir á hitakærum bakteríum . „ Það er stór markaður fyrir þessi ensím og þá sérstak - lega til nota í þvottaefni og eru frændur okkar Danir raunar einna fremstir á þessu sviði . " Blaðamanni var bent á lítið glerílát með frostþurrkuðu ensím - dufti , sem fengist hafði úr tveggja lítra rækt thermus-stofns . Dr. Guðni sagði 0,3 grömm hafa feng - ist úr ræktuninni , en ensímin væru sennilega blanda nokkurra próteinkljúfandi ensíma . Hann kvað enn ekki nákvæmlega vitað , hve hrein blandan væri . Dr. Guðni benti á ræktunarskál með prótein - lagi , sem í þessu tilfelli var hem - óglóbín . Litlir gróðurblettir thermus-baktería höfðu verið settir á próteinið og umhverfis gróðurþyrpingarnar var gegnsætt svæði í þykku próteininu , en þar höfðu ensím bakteríanna einmitt unnið að niðurbroti efnisins . Ýmis not geta verið fyrir þessi prótein - kljúfandi , hitakæru ensím og þyrfti m.a. að athuga sérstaklega hvaða not gætu verið fyrir þau hér innanlands , t.d. í fiskiðnaði . „ Við höfum farið út í rannsókn - ir á þessum hitaþolnu ensímum út frá almennum rannsóknum okkar á lífríki hveranna , " sagði dr. Guð - ni . „ Við höfum mjög lítið fé til þessara rannsókna , bæði til að launa aðstoðarmenn og til tækja - kaupa . Má sem dæmi nefna , að mestur hluti peninga til tækja - kaupa rennur oft til ríkisins í formi aðflutningsgjalda og sölu - skatts . Ekki rannsökum við mikið fyrir það fé . Krafturinn í þessum rannsóknum er þess vegna miklu minni en vera þyrfti og eðlilegt væri . Við höfum fengið smástyrki úr ýmsum sjóðum eins og t.d. Vís - indasjóði og það ber að þakka . " Nú hafið þið einnig rannsakað fleiri bakteríur í hveravatni . „ Já , " sagði dr. Guðni Alfreðs - son . „ Við höfum kannað hitakær - ar , vetnisnýtandi og frumbjarga bakteríur , en þær eru óháðar líf - rænum efnum og lifa einungis á vetni , súrefni og koltvísýrlingi , sem er kolefnisgjafi en vetni oxa bakteríurnar og nota sem orku - gjafa . Þær þurfa þó einnig nokkur sölt . Allt þetta finnst í hveravatni og hveragasi . Að þessu rann - sóknaverkefni hefur Arni Ingason líffræðingur starfað með okkur dr. Ræktunarskálar med gróðurblettum thermus baktcría á hemóglóbínlagi . Helstu rannsóknaverkefni Fastránnir starfsmonn : Agnar Ingólfsson próf. Arnþór Garðarsson próf. Guðmundur Eggertsson próf. Halldór Þormar próf. Hörður Kristinsson próf. Einar Árnason dósent . Gísli Már Gíslason dósent . Guðni Alfreðsson dósent . Logi Jónsson lektor . Lífríki fjöru , fitja og ísaltra tjarna . Kynblöndun máfa . Stofnbreytingar og átuskilyrði í Mývatni . Sjófuglastofnar . Skipulag og starfsemi tRNA-gena . Erfðir örvera . Erfðatækni . Prumulíffræði og veirufræði . Fléttuflóra íslands . Útbreiðsla íslenskra hápiantna . Þróunarfræði og stofnerfðafræði . Framleiðala og lífsferlar botndýra í Laxá , S-Þing . Áhrif rennslisbreyt - inga á botndýralíf í Elliðaám . Útbreiðsla vatnadýra á Is - landi . Hitakærar örverur f hverum og laugum . Útbreiðsla og tíðni salmon - ella-sýkla á Islandi . Líftækni og örverufræði . Efnaskyn fiska . Lausráonir sUrfsmenn , styrkþegar og gestir : Jakob K. Kristjánsson . Hitakærar örverur í hverum og laugum . Líftækni og örverufræði . Stökkbreytandi og krabbameins - valdandi efni . Vistfræði og flokkun sjávardýra í Norður-íshafi . Sigríður H. Þorbjarnardóttir . Skipulag og starfsemi tRNA-gena . Erfðatækni . Vistfraeði Þingvallavatns . Gróður og jarðvegur í Þjórsárverum og áhrif Kvíslaveitu . Gróðurkort af Þjórsárverurn . Jórunn Erla Eyfjörð . Jörundur Svavarsson . Sigurður S. Snorrason . Þóra Ellen Þórhallsdóttir . Jakobi , en þetta er sennilega að - eins í annað sinn , sem bakteríur sem þessar finnast í heiminum . Nýlega hefur bakteríum líkum þessum verið lýst af japönskum vísindamönnum , en sennilega eru þær aðeins öðruvísi en okkar . Við höfum nýlega sent frá okkur vís - indagrein um þetta efni . " Er hægt að nýta þessar bakter - íur ? „ Við höfum velt fyrir okkur möguleikum á hagnýtingu þeirra , " sagði dr. Jakob . „ Reynist þær vaxa nægilega hratt er e.t.v. hægt að nýta þær til framleiðslu prótein - fóðurs handa skepnum . Hér á Líffræðistofnun höfum við þokka - lega aðstöðu til að reyna ýmislegt í litlum mæli , en tilraunafram - leiðsla kemur hér ekki til greina með núverandi tækjabúnaði . Við getum þó látið okkur detta í hug , að fáist nægilega ódýrt vetni , t.d. með rafgreiningu vatns eða eftir öðrum leiðum , sé unnt að nýta þessar bakteríur . Auðveldara ætti að vera að halda ræktunarlausn - um ómenguðum af öðrum örverum vegna hins háa kjörhitastigs bakt - eríanna , en það er um 72°C. " Innan skamms munu dr. Guðni Alfreðsson og dr. Jakob K. Krist - jánsson hefja rannsóknir á kulda - kærum bakteríum , sem finnast víða hérlendis eins og t.d. í sjó , en rannsóknirnar munu miða að því , að einangra ensím úr þessum bakteríum . Þau gætu komið að gagni við ýmsar nýjar fiskverkun - araðferðir sem e.t.v. verða síðar teknar í notkun , sérstaklega vegna hins lága kjörhitastigs ensím - anna . Dr. Jórunn Erla Eyfjörð vinnur að rannsóknum á stökkbreytandi og krabbameinsvaldandi efnum . „ Eg vinn fyrst og fremst að svonefndum stökkbreytingapróf - um , en doktorsritgerð mín fjallaði um DNA-viðgerðir , " sagði dr. Jór - Unn Erla , er Morgunblaðið spurði hana um rannsóknaverkefni henn - ar . DNA-viðgerð var fyrst lýst í bakteríum , en nú er ljóst , að allar lífverur hafa viðgerðarensím , sem gera við skemmdir af völdum geislunar og skaðlegra efna . Svo virðist , sem engin lífvera geti lifað án þessara ensíma og viðgerða á erfðaefninu , DNA-kjarnsýrunni . „ Miklar framfarir hafa orðið í rannsóknum á DNA-viðgerð á síð - ustu árum . Ýmis viðgerðargen hafa verið einangruð með erfða - tæknilegum aðferðum . " Dr. Jórunn Erla nefndi sem dæmi um nauðsyn viðgerðarens - íma sjúkdóm í manninum , sem orsakast af sjaldgæfum erfða - galla . „ Þeir sem hafa þennan erfðagalla fá sár á húð í birtu og síðan húðkrabbamein . Þetta er galli í viðgerð á skemmdum af völdum útfjólublás ljóss sólar - ljóssins . Þessir einstaklingar geta hreinlega ekki verið úti i sólar - birtu . Það virðist því nauðsynlegt fyrir frumuna að hafa marga virka viðgerðarferla . " En nú vinnur þú einkum að stökkbreytingaprófum . í hverju eru j ) au fólgin ? „ Eg leita á þennan hátt að skað - legum efnum í nánasta umhverfi mannsins , sem geta valdið skemmdum á erfðaefninu . Dæmi um slík efni væru iðnaðarmengun , skordýraeitur , tóbaksreykur og aukaefni í matvælum eins og rot - varnarefni og litarefni . Til eru einföld og ódýr próf , sem eiga að afhjúpa þessi skaðlegu efni . Ég nota m.a. svokallað Ames-próf . Þar , eins og i öðrum hliðstæðum prófum , er kannað hvort tiltekið efni eða efnablanda aukí tíðni stökkbreytinga í ákveðnum bakt - eríustofnum . " í sumum prófunum er að hiuta líkt eftir þeim aðstæðum sem eru í mannslíkamanum með því að nota ensímblöndu úr spendýralifur . Hvað gerist , ef efni eykur tíðni stökkbreytinga ? „ Þá eru líkur á því að það sé einnig krabbameinsvaldandi ( carcinogen ) , en um mikla sam - svörun er að ræða milli stökk - breytandi og krabbameinsvald - andi efna . Ég hóf að athuga matvæli og þá sérstaklega reykt matvæli , " sagði dr. Jórunn . „ Ýmislegt hefur komið í ljós . Ég hef t.d. sýnt fram á , að hangikjöt sé stökkbreytandi í Ames-prófi . Ég hef hug á því , að kanna aðra umhverfisþætti og tel rétt að slíkar rannsóknir og erfða - tæknilegar rannsóknir fari fram hér á Líffræðistofnun Háskólans . Fjárveitingar eru þó af mjög skornum skammti og sjálf hef ég getað stundað mínar rannsóknir að stórum hluta vegna styrkja frá Vísindasjóði . " Það sem helst virðist einkenna Líffræðistofnun Háskólans auk fræðiiðkana er fjárskortur og virðist ekki fjarri lagi að álíta , að miklir og góðir hlutir hafi þar ver - ið gerðir þrátt fyrir lélega að - stöðu . Þar starfar fólk , sem er log - andi af áhuga og með háleitar hugsjónir . Það er umhugsunar - vert , að þetta menntafólk eigi þess ekki kost að stunda rannsóknir sínar , svo mikilvægar sem þær eru , vegna lélegrar aðstöðu og þurrausinna sjóða . Þó er starfs - fólk Líffræðistofnunar Háskólans bjartsýnt á framtíðina og taldi viðhorf almennings og stjórnvalda til rannsókna á íslandi vera að breytast og vísaði til þeirra miklu og nauðsynlegu umræðna um líf - tækni og lífefnaiðnað , sem fram hefur farið í fjölmiðlum að undan - förnu . — ing.joh. um aðeins Fullkomin varahluta - og viðgerðaþiónusta Þekking - öryggi - reynsla Mesta úrval landsins af þekktum viöurkenndum merk | um 10 áraábyrgð . Séryerslun i meira en hálfa öld . . Reióhjólaverslunin