Umræðan um erfiðleika við að ná starfsframa hefur verið fyrir hendi meðal kvenna í læknastétt hérlendis um alllangt skeið . Fyrir um 10 árum voru þessi mál nokkuð til umfjöllunar og tók undirrituð þátt í starfi nefndar LÍ um jafnrétti kynjanna . Á þeim tíma voru einnig haldnar tvær ráðstefnur , sú fyrri haustið 1989 og sú síðari vorið 1991 og í júní 1990 gekkst " Jafnréttisnefnd LÍ " fyrir könnun meðal kvenlækna um hug þeirra til stöðu sinnar innan stéttarinnar og átti að segja til um þörf á nauðsynlegum aðgerðum vegna aukinnar ásóknar kvenna í læknanám og læknastétt . Þótt þátttaka kvenna í könnuninni væri dræm , því aðeins um fjórðungur svaraði spuringunum , fengust ýmsar ábendingar um það sem væri konum sérlega erfitt í námi og starfi og hvernig mætti betur koma til móts við sérþarfir kvenna , til dæmis í tengslum við vinnutíma , vinnuálag , sérnám og fjölskyldumál svo sem barneignir . Einnig komu fram margar ábendingar um jafnrétti kynja við stöðuveitingar , að auka þyrfti sjálfstraust kvenna , hvetja þær til að axla ábyrgð , fá þær til þátttöku í skipulagningu og stjórnun og að eldri kvenlæknar styddu við yngri konur . Á ráðstefnunni vorið 1991 var bent á það að ungum konum væri ef til vill mikilvægara en nokkru sinni fyrr að stunda nám sitt vel og undirbúa sérnám vandlega . Ekki mætti slá af kröfum um rannsóknarvinnu eða skorast undan tækifærum sem fælu í sér stjórnun og ábyrgð . Bent var á nauðsyn þess að konur í læknastétt sýndu yngri starfssystrum sínum stuðning í námi og starfi og varpað var fram hugmyndum um sérstakt félag fyrir konur í læknastétt . En ekki fékkst fylgi við þær hugmyndir þá og félag kvenna í læknastétt fékk ekki brautargengi þetta vor . Á síðustu árum hafa konur í auknum mæli lokið námi frá læknadeild Háskóla Íslands og eru þær nú um helmingur útskrifaðra lækna , voru þriðjungur fyrir 10 árum og einungis um 10% fyrir 20 árum . Þessi aukning innan læknadeildar endurspeglast þó ekki ennþá nema að hluta í auknum fjölda kvenna innan stéttarinnar , því af 1049 læknum á Íslandi eru nú 217 konur eða rúmlega 20% . Margar af konunum hafa í kjölfar almenns læknanáms lokið sérfræðinámi og komið til starfa innan hinna ýmsu sérgreina læknisfræðinnar hér á landi . Á árunum 1917 - 1970 luku 24 íslenskar konur sérfræðinámi í læknisfræði og á árunum 1971 - 1990 luku 43 konur til viðbótar sérfræðinámi . Í dag eru konur alls 149 af 839 sérfræðingum í læknastétt eða um 18% . Í sérfræðinámi erlendis eru alls 474 læknar þar af 128 konur eða 28% . Af þessum tölum má sjá að hægt og bítandi fjölgar konum meðal lækna á Íslandi og mun hlutfall þeirra vaxa áfram á komandi árum . En þrátt fyrir aukna sókn kvenna í læknis - og sérfræðinám hefur ekki gengið sem skyldi fyrir konur að fá störf á sjúkrahúsum við kennslu eða stjórnun . Því hefur verið haldið fram að eftir því sem ofar dregur í metorðastiganum hafi lítið breyst varðandi skiptingu milli kynja , þar ríki hin hefðbundnu viðhorf , þar sem konur fá ekki aðgang og karlar halda um stjórnvölinn . Þar sé komið að hinu svokallaða glerþaki . Upplýsingar um hlutfall kvenna í sérfræðistörfum liggja ekki á lausu en í tengslum við kjarasamninga lækna í febrúar 1991 fengust upplýsingar um kynjaskiptingu sérfræðinga á stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík og reyndust 89% sérfræðilækna á Ríkisspítulunum vera karlar , 91% á Borgarspítala og 92% á Landakoti . Átta árum síðar eða haustið 1999 hafði hlutur kvenna meðal sérfræðinga stóru sjúkrahúsanna vaxið töluvert og voru þær nú 102 af 442 sérfræðingum sjúkrahúsanna eða um 23% . Sama hlutfall var meðal sérfræðimenntaðra lækna á Landspítalanum haustið 2000 . En þegar skoðað er hvernig konum hefur gengið að fá kennslustöður innan Háskólans kemur á daginn að einungis ein kona hefur gegnt prófessorsstöðu við læknadeild Háskóla Íslands og fáeinar fengið kennslustöður . Athugun Guðrúnar Agnarsdóttur haustið 2000 leiddi í ljós að einungis 18% dósenta og 17% lektora við læknadeild Háskóla Íslands eru konur . Glerþakið virðist því birtast einna skýrast í Háskólanum . Rifjum upp nokkrar af þeim greinum sem vitnað var í á ráðstefnu LÍ um jafnréttismál í Rúgbrauðsgerðinni vorið 1991 : Erfiðleikar kvenna í læknastétt eru ekki séríslenskt fyrirbæri , síður en svo . Í mörgum tímaritsgreinum austan hafs og vestan hafa konur varpað fram hugmyndum sínum um kynjamisréttið . Carola Eisenberg sagði í grein sinni í NEJM 1989 , Medicine is no longer a man´s profession , að í raun og veru hafi aukinn straumur kvenna í bandaríska læknaskóla gert skólunum kleift að halda uppi miklum kröfum varðandi námsgetu hinna verðandi læknanema . Á þeim tíma var þriðjungur bandarískra læknanema konur . Hún benti einnig á að fjöldi kvenna við kennslu hefði á 20 árum aukist úr 13% í 19% en jafnframt að flestar væru þó konurnar í lægra metnum kennslustöðum . Í grein Carol Nadelson í PCNA 1989 , Professional Issues for women , koma fram svipaðar hugmyndir og hjá Eisenberg . Þar kemur einnig fram að yfirgnæfandi hluti kennara í læknaskólum voru karlar eða rúm 87% og telur Nadelson að menntun kvenna og starfsval , skortur á fyrirmyndum og fjölskyldumálin dragi úr möguleikum þeirra til metorða innan stéttarinnar . Hún veltir því fyrir sér hvort mismunandi uppeldi drengja og stúlkna verði stúlkunum síðar fjötur um fót . Þær fái ekki sömu hvatningu og drengir til að vera ákveðnar , metnaðargjarnar og kappsamar , því slíkir eiginleikar þyki ekki prýða góðar konur . Hún bendir á leiðir til úrbóta og leggur áherslu á að eldri konur í stéttinnni styðji hinar yngri og hvetji til frekara náms . Janet Bickel bar saman feril kvenna og karla sem ráðin voru til kennslu árið 1976 . Ellefu árum síðar höfðu aðeins 3% kvennanna fengið fullgildar prófessorsstöður en 12% karlanna . Þegar kannað var hvaða ástæður gætu legið að baki þessum mun , þótti ljóst að konurnar höfðu fengið minni þjálfun til rannsókna . Þær stunduðu minna rannsóknir og rituðu færri greinar en báru jafnmikla ábyrgð og karlarnir á umönnun sjúklinga og stjórnun . Bickel taldi að eina leiðin til þess að breyta þessu væri að ráða fremur konu en karl , ef bæði eru hæf . Aukinn fjöldi kvenna ofar í metorðastiganum muni síðar leiða til breytinga á vinnutilhögun lækna , breytinga sem bæði konur og karlar mundu fagna . Það væru í raun engin sérstök forréttindi kvenna að fá dagheimili , veikindafrí eða lífeyri , heldur almenn og sjálfsögð mannréttindi . Á sama tíma birtust nokkrar greinar í BMJ um álag á konum í námi og starfi og hvaða leiðir væru færar til úrbóta . Firth-Cozens athugaði álagsþætti meðal yngri kvenlækna . Hún komst að því að nær helmingur kvennanna sýndi merki um þunglyndi . Þær kvörtuðu mest undan of miklu vinnuálagi , sem skapaði streitu , og neikvæðum áhrifum starfsins á einkalíf . Þá voru einnig erfiðleikar við ákvarðanatöku og í samskiptum við aðstandendur sjúklinga . Og hvað varðar kynbundna streituþætti bættist við kynferðisleg áreitni á vinnustað og fordómar sjúklinga gagnvart kvenlæknum . Firth-Cozens lagði til að komið væri til móts við konur varðandi skipulag sérnáms og sérfræðistarfa og með ráðgjöf fyrr í náminu . Fiona Godlee benti á að um 10 ára skeið hafi helmingur læknanema í Bretlandi verið konur . Þær séu einnig fjölmennar á lægri stigum sérfræðináms og sérfræðistarfa en á háskólasjúkrahúsum sé einungis einn af hverjum fimm læknum kona . Konur mæti meiri erfiðleikum varðandi stöðuveitingar en karlar . Vegna heimilisstarfa hafi konur að meðaltali 17 færri frístundir á viku en karlar og telur Godlee að sveigjanlegur vinnutími eða hlutastöður geti enn frekar dregið úr möguleikum kvenna í framtíðarstöður . Godlee hafnar því sem sagt að konur þurfi sérreglur varðandi stöðuveitingar en hins vegar megi gjarnan fjarlægja ónauðsynlega þröskulda sem geri konum frekar en körlum lífið leitt . Þorgerður Einarsdóttir lektor í HÍ hefur kannað stöðu sænskra lækna , sérgreinaval og aðstöðumun kynja . Hún kemst að þeirri niðurstöðu að konur velji fremur sérgreinar sem krefjast mikilla samskipta og umönnunar en lítillar vaktabyrði . Þær eru flestar í lyflækningum , heimilislækningum og öldrunarlækningum , en fæstar í skurðlækningum og rannsóknarlækningum . Innan læknisfræðinnar sé skýr virðingarröð innan sérgreina og milli kynja . Sérgreinar að mestu mannaðar körlum njóti mestrar virðingar og greinar að mestu mannaðar konum njóti minnstrar virðingar . Nokkur munur er á vinnutíma karla og kvenna , þar sem karlar vinna lengri vinnudag , og karlar eru oftar á háskólasjúkrahúsum en konur á minni stöðum . Ekki var munur á sérgreinavali eða vinnutíma kvenna eftir barnafjölda þeirra . Þorgerður telur að staða íslenskra lækna í dag sé svipuð og var meðal sænskra lækna um 1970 . Eins og sést af tilvitnunum hér að framan hafa orðið svipaðar breytingar á hlutfalli kvenna í læknisfræði hér á landi og vestan hafs og austan , einungis nokkru síðar . Og íslenskar konur í læknastétt eru að fást við sömu vandamálin og starfssystur þeirra erlendis , það er erfiðleika við að komast í sérfræðistöður , fá kennslustöður og rannsóknastöður . Nýlegar stöðuráðningar við læknadeild Háskóla Íslands sýna að enn er langt í land að konur standi jafnfætis körlum innan læknastéttarinnar á Íslandi . Nauðsynlegt er því fyrir konur að huga að leiðum til þess að hvetja og styrkja konur í læknisnámi og starfi . Konur í læknastétt þurfa einnig að leita leiða til þess að láta til sín taka í þjóðfélaginu og efla þekkingu og fræðslu á heilsu kvenna og barna . Sem hópur geta konur í læknastétt orðið hvetjandi afl fyrir starfssystur sínar . Ef litið er til kenninga um starfshvatningu sést að þær geta komið að liði við eflingu kvenna innan læknastéttarinnar . Miðað við þarfapýramída Maslows ættu konur að geta náð frama í starfi þegar grundvallarþörfum hefur verið fullnægt , grundvallarþörfum sem varða starfsöryggi , afkomu , eigið öryggi og fjölskyldu og félagsleg tengsl . Þannig ætti ekkert að standi í vegi fyrir konu á frambraut í læknisfræði ef launin eru þokkaleg , aðgangur er að barnagæslu og skólum og innihaldsríku félagslífi . Hið sama gildir í raun um þriggja þrepa kenningu Alderfers . Samkvæmt henni eru engir steinar í götu kvenna ef frumþörfunum um tilvist og tengsl er fullnægt . En raunveruleikinn segir okkur að þetta dugi ekki til . Því þrátt fyrir aukna hlutdeild maka í heimilisstörfum og umönnun barna og reksturs sérstaks barnaheimilis fyrir börn lækna tókst konum ekki að rjúfa glerþakið á 10. áratugnum . En þegar hugmyndir Herzbergs eru skoðaðar má sjá að þær falla betur að þeim vanda sem lýst hefur verið meðal kvenna í læknisfræði . Því þótt vissulega megi ekki draga úr mikilvægi þeirra þátta sem varða starfsumhverfi , laun og öryggi , er nauðsynlegt að undirstrika að árangur og viðurkenning er forsenda starfsánægju í krefjandi störfum . Árangurskenning McClellands fellur einnig vel að konum í læknisfræði . Hafa þarf í huga að læknisfræðin er harður skóli . Þar ganga konur í gegnum langt háskólanám , sem allt er meira og minna byggt á forsendum karla í umhverfi karla , þar sem þekking og rannsóknir á heilsu og sjúkdómum eru að verulegu leyti byggðar á rannsóknum karla á heilsufari karla . Fá konur í slíku umhverfi sömu hvatningu og karlar frá kennurum sínum ? Fá þær nauðsynlegan stuðning og ráðgjöf eins og Firth-Cozens lagði til ? Margt bendir til þess að svo sé ekki . Af hálfu læknadeildar hafa ekki verið settar fram neinar hugmyndir um sérstakt átak í jafnréttismálum . Af hálfu stóru sjúkrahúsanna ekki heldur . Væntingarkenningar og jafnræðiskenningar falla einnig vel til skoðunar á stöðu kvenna í læknisfræði . Því eftir langt nám eru væntingar kvenna til starfsframa og starfsánægju hinar sömu og karla . En þegar konur sjá að þær uppskera ekki eins og karlarnir er líklegt að dragi úr frammistöðu þeirra . Og þegar þær finna að þær eru minna metnar , ekki eins mikils virði , er líklegt að það leiði til breytinga í hegðun , minnkaðrar starfsánægju og jafnvel brottfarar af vinnustað í leit að öðrum betri . Arfur jafnréttisbaráttu liðinna kynslóða kvenna hvílir enn þungt á konum og enn eru mörg skref óstigin til jafnréttis . Það er því í raun auðvelt fyrir stjórnendur að réttlæta að koma betur til móts við konur út frá væntingum þeirra um starfsframa og ánægju í starfi . Kannski er hugmyndin um nauðsyn tímabundinna forréttinda kvenna ekki svo óraunhæf . Raunveruleikinn sýnir alla vega að ekki dugar að kæra kynjamismunun ef engin ákvæði eru um skuldbindingu til leiðréttingar . Nú eru íslenskar konur í læknastétt orðnar það margar að með samstilltu átaki geta þær og vilja hafa áhrif . Á fjölmennum fundi 26. maí 1999 stofnuðu þær með sér félag , Félag kvenna í læknastétt á Íslandi , sem hefur þann tilgang að efla samstarf og stöðu kvenna í læknastétt . Einnig að halda uppi umræðu um málefni sem tengjast konum í læknisfræði og efla þekkingu á heilsu kvenna og barna . Félagið mun á komandi árum reyna að veita konum hvatningu í námi og starfi og reyna að hafa áhrif á möguleika til aukins starfsframa . Sem eitt af fyrstu verkefnum hélt félagið hátíðarfund með þeim tveimur íslensku konum í læknastétt sem flestar rannsóknargreinar eiga í erlendum tímaritum , þeim Margréti Guðnadóttur fyrrverandi prófessor í veirufræði og Unni Pétursdóttur meinafræðingi í Bandaríkjunum . En með því að draga athygli kvenna og annarra að afrekskonum í læknastétt má stuðla að því að ímynd kvenna í stéttinni breytist . Þá hefur félagið sett í gang starfshópa til að fjalla um ýmis af þeim vandamálum kvenna sem félagið vill reyna að leysa . Einnig væri æskilegt að halda fundi með forstöðulæknum sjúkrahúsanna og prófessorum Háskólans til að fá fram umræður um stöðumál kvenna . Segja má að með þessu félagi geti skapast farvegur fyrir aukna sókn kvenna innan læknastéttarinnar Auðvitað eru margir undrandi á því að þörf sé á sérstöku félagi kvenna í læknisfræði og virðist jafnvel sem sumir telji það ógnun við sig og sína stöðu . Það var til dæmis eftirtektarvert að þegar félagið var kynnt á fundi lækna sumarið 1999 komu fram hugmyndir um að setja kvóta á konur í stjórn LR , til þess að tryggja þeim þriðjung stjórnarmanna . En slíkur var ákafi starfsbræðranna að þeir sáu ekki að með þessu væri líka verið að útiloka að konur gætu orðið í meirhluta í stjórn LR . Eða sáu þeir það og var það kannski tilgangurinn ?