Mynd / Hkr . Verðandi hestamenn á reiðnámskeiði í Reykjavík . Er hrossarækt búfjárrækt eða ekki ? Páll Stefánsson , dýralæknir . Þegar markmiðslýsing ræktunarstefnu um íslenska hestinn er skoðuð hljóðar fyrsta setningin svona : „ Heilbrigði , frjósemi , ending . Hið opinbera ræktunarmark miðar að því að rækta heilbrigðan , frjósaman og endingargóðan hest – hraustan íslenskan hest . „ Göfugt markmið og áreiðanlega allir sammála um að þetta sé rétt stefna . Sjálfur er ég mikill áhugamaður um búfjárrækt almennt , hvort sem við kemur hrossum , sauðfé , kúm , hundum , hænum , svínum eða hverri annarri dýrategund . Almennt finnst mér búfjárrækt göfugt markmið allra þeirra sem dýrahald stunda . Ræktun er fólki í blóð borin hvort sem er í dýra - eða jurtaríki og er unun oft að sjá hversu mikla alúð fólk leggur í sín ræktunarverk . Fyrir rúmum 20 árum síðan fluttti ég í ræðu og ritum varnaðarorð til íslenskrar hrossaræktar um að viðhalda yrði frjósemi íslenska hestsins . Þá voru uppi hættumerki um stóðhesta sem ekki voru nógu frjósamir með tilliti til sæðisgæða . Þær viðvaranir voru byggðar á rannsóknum sem gerðar voru á sæðisgæðum vinsælla hesta þess tíma . Allir voru sammála um að þennan eiginleika íslenska hestsins yrði að varðveita en forsvarsmönnum hrossaræktarinnar hefur enn í dag ekki auðnast sú sýn að snúa vörn í sókn . Á hverju ári bætast stóðhestar í hóp ræktunarhesta sem eru illa frjóir og jafnvel getulausir til framræktunar . Sumir þessara hesta eru hæst dæmdu kynbótagripr íslenskrar hrossaræktar og eigendur hryssna flykkjast í stríðum straumum um að komast undir þá með með sína bestu gripi . Vonbrigði hryssueigendanna birtast mér í mínu starfi á hverjum degi þegar hryssurnar reynast tómar efir að hafa gengið með þessum hátt dæmdu hestum , jafnvel allt sumarið . Hugsum aðeins og spyrjum okkur hvort við séum á réttri braut . Hvað segja komandi kynslóðir um verk okkar samtíma ef við höldum svona áfram . Mín skoðun er sú að sagt verði , hvaða kjánar voru þarna við völd . Ef við gerum ekki strangari kröfur um frjósemi en nú eru viðhafðar í dag þá getum við gleymt því að íslenski hesturinn verði talinn frjósamur í framtíðnni . Hnignun frjóseminnar er staðreynd sem löngu er hafin og við verðum að gera eitthvað í málinu . Þá spyrja menn hvað skal gera . Nokkuð er síðan að kynbótageirinn hóf skoðun á eistum hesta sem koma til dóms . Þetta var stórt skref í rétta átt því þar eru gerðar mælingar á stærð og ummáli eistna , en vísindaleg staðreynd liggur fyrir um hlutfall stærðar og stinnleika eistna í samhenginu sæðismagn og -gæði . Þeir hestar sem hafa stærstu og stinnustu eistun eru líklegastir til að vera með mestu og bestu sæðisgæðin . Þetta er gott viðmið sem við eigum að halda betur á lofti en gert hefur verið en það dugar ekki til og tel ég kröfurnar um lágmörk þessara mælinga af rúmar . Einnig finnst mér það alveg út í hött að t.d. eineystungar skuli ekki hreinlega vera útilokaðir frá ræktun . Þar á ekki að vera um neytt neytendaval að ræða heldur verður þar forsjárhyggja að ráða . Mín skoðun er sú að við stöndum á þeim tímamótum að nauðsynlegt sé að taka sæðisprufur úr þeim hestum sem hátt eru dæmdir til kynbótadóms og upplýsa þannig ræktendur um sæðisgæði hestanna . Neytendur þjónustunnar ( hryssueigendur ) eiga fullan rétt á að vita hvort hestar eru í lagi með tilliti til sæðisgæða alveg eins og hvort þeir séu með spatt eða ekki , jafnvel fremur . Tækni til sæðistöku og nákvæmrar greiningar á sæðisgæðum er til staðar í landinu og ætti að nýta til opinberrar birtingar . Enn í dag er ekki til neinn staðall um lágmarkskröfur sæðismagns og -gæða íslenska hestsins . Út frá öllum þeim upplýsingum sem við eigum um fjölda íslenskra stóðhesta í gegnum tíðina væri það þó ekki mikið mál . Það er til mikið magn upplýsinga bæði hérlendis og erlendis á þessu sviði og tel ég það löngu tímabært að setja slíkar lágmarkskröfur . Kröfurnar yrði einnig að byggja á lágmarkskröfum annarra sambærilegra smáhestakynja í heiminum en víðast hvar eru menn langt á undan okkur í þessum málum . Hestar sem notaðir eru til sæðinga verða að vera úrvals sæðisgjafar , annað er ekki ásættanlegt . Ef nota á stóðhest í sæðingum þá skulu lágmarkskröfur hans vera þær að sæði hans sé það gott og mikið að kynlöngun sé minni en kyngeta . Tölulega séð þá á að vera hægt að skipta daglegum sæðisskammti þess hests í að lágmarki 6 – 8 hryssur ( helst meira ) . Með því er átt við að gæði sæðisins séu með þeim hætti að sæðisgjöf hestsins geti fyljað mun fleiri hryssur en hann sjálfur getur annað undir venjulegum kringumstæðum . Fyrr á árum þegar hrossaræktarfélög - og – sambönd áttu flesta stóðhestana og leigðu girðingar undir þá voru menn búnir að komast að ákveðnum reynsluniðurstöðum um frjósemisárangur hestanna . 25 hryssur ( alls ekki fleiri ) voru settar í hólf með hesti í 4 – 6 vikur og þá varð niðurstaðan alla jafna 70 – 80 % fyljun . Á tímabilinu var ekkert hreyft við hólfunum . Hestarnir voru í góðum haga og næði með hópinnn og sinntu sínu hlutverki . Nú í dag eru menn jafnvel að setja 40 – 60 hryssur í hólf með hestum til að sinna eftirspurn . Þetta tel ég rangt og hreinlega vörusvik við kaupendur þjónustunnar . Því til rökstuðnings vil ég minna á eðli hestsins sem hjarðdýrs á gresjum heimsins þar sem fjölskyldur villtra hesta eru aldrei stærri en 6 – 8 hryssur með folöldum og afkomendum . Það er ekki í eðli stóðhests að geta haldið utan um hóp hryssna sem telja 40 – 60 stk. auk folalda . Ég er nokkuð viss um að reynslubanki gömlu hrossaræktarsambandanna með 25 hryssur að hámarki í hólfi með stóðhesti var ekki nein tilviljun heldur var hún byggð á áralöngum tölum um hlutfall fæddra folalda og geldra hryssna ári eftir að hestarnir voru notaðir . Menn stunduðu ekki neinar markvissar fangskoðanir þá og ekki var sónartæknin komin . Aftur að inntaki og titli minnar greinar . Er hrossarækt búfjárrækt eða ekki ? Í allri búfjárrækt , einnig í hrossarækt , er frumskilyrði að kynbótagripir séu heilbrigðir með tilliti til frjósemi og má hvergi slaka á þeim kröfum . Hvort stóðhestarnir eru með frábæra byggingu út frá fagurfræðilegu sjónarmiði , þeir séu með fótlyftu sem heilli hvern mann og geti tölt eða skeiðað á svo ótrúlegan hátt að menn hafi aldrei séð annað eins skiptir ekki máli ef þeir eru ekki frjóir . Sú staðreynd blasir við að nokkrir af hæst dæmdu stóðhestum nútímans eru ekki að standa sig í frjósemi og það er ekki í lagi .