Í sýkingartilraunum hefur þessum sundlirfum verið gefinn kostur á því að smjúga í gegnum húð fugla , einkum andfugla . Ormar nasablóðagða ferðast upp í nefhol á um þremur vikum eftir að sundlirfurnar hafa borað sig inn í gegnum húðina á fótum . Einnig hafa lirfur fundist í lungum þremur dögum eftir sýkingu . Þar sem sundlirfur fuglablóðagða virðast í einhverjum tilfellum geta náð þroska í spendýrum , þótt aldrei hafi verið sýnt fram á að þær nái fullum þroska í þeim , er fólki ráðlagt að forðast Trichobilharzia sundlirfur á Íslandi . Sníkjuormar af ættinni Schistosomatidae ( Digenea ) eru nefndir blóðögður . Fullorðinsstig þeirra lifa í blóðrás spendýra , fugla og krókódíla en lirfurnar lifa í sniglum , oftast í ferskvatnssniglum , en hafa einnig fundist í sjávarsniglum ( 1 , 2 ) . Mest er vitað um blóðögður sem sníkja á fullorðinsstigi í mönnum , enda valda þær alvarlegum sjúkdómum í þeim . Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hefur áætlað að ríflega 200 milljónir manna séu smitaðar af blóðögðum og árlega dragi þessi sníkjudýr um eina milljón manna til dauða ( 3 ) . Blóðögður spendýra tilheyra allar ættkvíslinni Schistosoma en blóðögður fugla eru flokkaðar í nokkrar ættkvíslir . Langstærst þeirra er ættkvíslin Trichobilharzia en innan hennar eru þekktar ríflega 40 tegundir og eru þær algengar í vatnafuglum , meðal annars í öndum , gæsum og álftum . Fullorðnar lifa flestar tegundir fuglablóðagða inni í bláæðum við aftari hluta meltingarvegar og eru þess vegna oft nefndar iðrablóðögður . Nokkrar tegundanna lifa aftur á móti í slímhimnu nefholsins og því kallaðar nasablóðögður ( 1 , 2 , 4 - 6 ) . Haustið 1997 fundust lirfur fuglablóðagða í fyrsta sinn á Íslandi ( 7 ) . Lirfurnar voru þá í miklum mæli í vaðtjörn Fjölskyldugarðsins í Reykjavík og höfðu valdið útbrotum á fjölda barna sem þar höfðu verið að leik ( mynd 1 ) . Síðan hafa margvíslegar rannsóknir farið fram á tegundinni sem hér á í hlut ( 7 - 14 ) . Lirfunni ( mynd 2 ) var lýst fyrir vísindin þar sem hún reyndist á ýmsan hátt vera frábrugðin þeim tegundum sem áður hafði verið lýst ( 8 ) . Markmið greinarinnar er tvíþætt . Í fyrsta lagi að gefa almennt yfirlit um þekkingu á líffræði fuglablóðagða og í öðru lagi að segja stuttlega frá rannsóknum á íslenskum fuglablóðögðum , meðal annars nýjum niðurstöðum sem sýnt hafa að sundlirfur úr sniglum sem safnað var í vaðtjörn Fjölskyldugarðsins í Reykjavík haustið 2001 reyndust vera nasablóðögður . Þessar niðurstöður eru ræddar í ljósi nýrrar þekkingar á skaðsemi fuglablóðagða í spendýrum ( þar með talið mönnum ) sem leitt hefur til þess að fólk er varað við því að útsetja sig fyrir fuglablóðögðulirfum . Kvendýr iðrablóðagða verpa eggjum sínum inni í bláæðum við afturhluta meltingarvegar fugla en egg nasablóðagða ( mynd 3 ) finnast í slímhimnu nefholsins því þar lifa fullorðnu ögðurnar annaðhvort í slímhimnunni eða inni í æðum ( 1 , 2 , 4 - 6 ) . Eggin eru með gadda sem auðvelda þeim að rjúfa sér leið í gegnum vefi . Strax eftir að eggi hefur verið verpt hefjast frumuskipti og lirfa tekur að þroskast . Hjá nasablóðögðum lýkur lirfuþroskanum yfirleitt strax í nefholi fuglsins og þegar eggið rofnar skríður þar út bifhærð lirfa ( miracidium ) . Syndir hún út í vatnið þegar fuglinn aflar sér fæðu undir vatnsborði eða fær sér að drekka . Egg iðrablóðagða rjúfa sér aftur á móti leið út úr æðinni sem umlukti kvendýrið . Berist eggið í gegnum þarmavegginn fer það út úr líkamanum með saur fuglsins . Ef drit með eggi í lendir í vatni klekst þar bifhærð lirfa ( 1 , 4 ) . Bifhærðar lirfur synda um í vatninu í leit að sniglinum þar sem kynlausa æxlunin getur átt sér stað . Beri leitin árangur meltir lirfan sér leið inn í fót hans og breytist þar í móðurlirfuhylki ( mother sporocyst ) . Í því verður kynslaus æxlun og þar myndast svonefnd dótturlirfuhylki ( daughter sporocyst ) sem færast upp í meltingarkirtla snigilsins . Eftir að hafa þroskast þar um hríð taka dótturlirfuhylkin að framleiða kynstrin öll af sundlirfum ( cercariae ) , einnig með kynlausri æxlun ( 1 , 4 ) . Sundlirfur sem náð hafa fullum þroska yfirgefa snigilinn og taka til við að leita uppi lokahýsilinn . Þroskatíminn er einkum háður hitastigi og tekur þrjár til 10 vikur . Gagnstætt því sem gildir um bifhærðu lirfuna þá eru sundlirfurnar fjærri því að vera hýsilsérhæfðar . Finni þær hörund , hvort sem það er sundfit fugla , hörund manns eða einhvers annars spendýrs , festa þær sig þar með sogskálinni og taka til við að tæma innihald kirtla , sem meðal annars seyta próteinsundrandi hvötum út um göng á framenda lirfanna ( mynd 2 ) . Lítið gat rofnar á hornhúðina og eftir að hafa kastað halanum smýgur framhluti sundlirfunnar þar í gegn á nokkrum mínútum . Hefst þá þroskun svonefndrar schistósómúlu ( schistosomula ) sem þroskast annaðhvort sem kynþroska kven - eða karlormur ( 1 , 4 ) . Þroskatími schistósómúla í fuglum tekur oftast tvær til þrjár vikur . Schistósómúlur iðrablóðagða berast á áfangastað eftir blóðrás en schistósómúlur nasablóðagða ferðast frá sýkingarstaðnum , oftast fótum , eftir taugum fuglsins . Fyrst ferðast þær eftir úttaugum í átt að mænunni , síðan eftir henni upp í heila og að lokum fara þær þvert í gegnum heilann á leið sinni til nefholsins . Á þessari leið éta lirfurnar taugavefinn , stækka og þroskast . Hýsillinn verður því óhjákvæmilega fyrir taugaskemmdum sem standa í hlutfalli við fjölda lirfanna sem þroskast ( 1 , 4 ) . Fullorðnu ormarnir eru yfirleitt 5 - 10 mm að lengd og 0,02 - 0,10 mm í þvermál . Karlormar eru svipaðir kvenormunum að stærð en kynin eru frábrugðin í útliti . Yfirleitt lifa ormarnir ekki nema í nokkra daga , í hæsta lagi fáar vikur , áður en þeir drepast . Kvendýrin verpa miklum fjölda eggja á þessum stutta tíma . Einungis hluti þeirra nær að brjótast út úr líkamanum ( inn í þarminn eða út í nefhol ) en afgangurinn verður eftir inni í líkamanum og veldur margvíslegum sjúkdómseinkennum sem þó eru ólík hjá iðra - og nasablóðögðum , meðal annars vegna þess að egg iðrablóðagðanna berast út um líkamann með blóðrás hýsilsins og lokast af í hinum ýmsu líffærum þar sem dæmigerð hýsilviðbrögð eiga sér stað ( 1 , 4 ) . Sundmannakláði Sundlirfur fuglablóðagða ráðast einnig á spendýr . Þannig sýkjast menn iðulega þegar þeir vaða eða synda í vötnum eða tjörnum þar sem sundlirfur hafa þroskast í vatnasniglum ( 1 ) . Á ensku er sjúkdómurinn þekktur undir heitinu " swimmer's itch " eða cercarial dermatitis og höfum við kosið að þýða sjúkdómsheitið beint , sundmannakláða , þótt lítið sé um að synt sé í vötnum hér á landi . Í fyrsta sinn sem menn verða fyrir árás sundlirfa eru ónæmisviðbrögð líkamans yfirleitt lítil . Lýsa einkennin sér þannig að fljótlega eftir að lirfan hefur smogið í gegnum hornlag húðarinnar finna menn kitlandi óþægindi sem oftast standa í nokkrar mínútur , stundum þó nokkru lengur , og kringlóttur blettur , allt að 10 mm í þvermál , kemur í ljós . Oftast hverfa þessi einkenni eftir nokkrar klukkustundir . Stundum eru einkennin þó mun meiri og upphleypt kláðabóla myndast á smugustaðnum eftir 10 til 15 klukkustundir . Á öðrum og þriðja degi myndast oft í miðju kláðabólunnar vessafylltar blöðrur , allt að 2 mm í þvermál . Springa þær gjarnan þegar við þær er komið . Frá og með fjórða degi taka bólurnar að hjaðna , roði og kláði að minnka og yfirleitt eru þær horfnar eftir 10 daga þótt iðulega skilji þær eftir sig dökka bletti á húðinni í mánuð eða jafnvel lengur . Sumir eru ofurnæmir fyrir árás sundlirfa fuglablóðagða . Hjá þeim myndast vökvafylltar bólur umhverfis smugustaðinn innan klukkustundar . Svæðið bólgnar hratt upp og stækkar þannig að ofnæmisviðbrögðin geta náð yfir svæði sem eru allt að 10 cm í þvermál . Mikill kláði fylgir þessum kláðabólum og tekur það þær mun lengri tíma að hjaðna heldur en hjá fólki sem ekki telst vera ofurnæmt ( 1 ) . Þar sem mikið er af lirfum í vatni geta menn orðið fyrir árás mikils fjölda lirfa á tiltölulega stuttum tíma og ofnæmisviðbrögðin orðið svæsin , sérstaklega þó hjá þeim sem ofurnæmir eru fyrir sundlirfum . Sundmannakláði er þekktur í öllum heimsálfum nema á Suðurskautslandinu ( 1 ) . Útbreiðslan er fyrst og fremst háð útbreiðslu fuglategundanna sem fóstra fullorðnu ormana en auk þess þarf snigiltegundin að lifa í viðkomandi vatnakerfi . Veðurfar ræður miklu um það hversu mikil brögð eru að því að menn fái sundmannakláða , einkum vegna þess að í heitu veðri syndir fólk meira eða baðar sig í vatni heldur en þegar kalt er úti ( 15 ) . Börn verða oft ver úti en fullorðnir , vegna þess hversu lengi þau leika sér oft í vatni . Schistósómúlur fuglablóðagða geta þroskast í spendýrum Fram á síðustu ár hafa vísindamenn yfirleitt talið að lirfur fuglablóðagða drepist strax eftir að vera komnar inn í húð spendýra . Nýlegar dýratilraunir hafa þó sýnt hið gagnstæða og staðfest að schistósómúlur bæði iðra - og nasablóðagða geta lifað tímabundið í ýmsum spendýrum og valdið í þeim sjúkdómum . Hvað iðrablóðögður snertir hafa tilraunir verið gerðar meðal annars á músum , stökkmúsum , hömstrum , kanínum og rhesus öpum og hafa schistósómúlur einkum fundist í lungum , stundum þegar eftir 10 klukkustundir . Hafa þær fundist þar á lífi allt að sex dögum síðar . Einnig hafa schistósómúlur iðrablóðagða fundist í nýrum , hjarta og meltingarvegi spendýra ( 1 , 16 , 17 ) . Hvað nasablóðögðurnar varðar þá hefur þekking á hegðun þeirra í spendýrum einkum fengist við nýlegar rannsóknir á T. regenti ( 4 ) . Lifir hún í nefholi andfugla í Mið-Evrópu og hefur hingað til verið eina þekkta nasablóðagðan í Evrópu . Aðrar þekktar nasablóðögður lifa í Ástralíu eða Afríku ( 1 , 2 , 5 , 6 ) . Eftir smittilraunir á músum hafa schistósómúlur T. regenti þráfaldlega fundist í úttauga - og miðtaugakerfi ( 18 - 22 ) en einnig hafa þær iðulega fundist í lungum tilraunamúsa ( 23 ) . Lífshættir nasablóðögðunnar sem fundist hefur í vaðtjörn Fjölskyldugarðsins virðast vera hinir sömu sé miðað við þær rannsóknir sem þegar hafa verið gerðar ( sjá síðar ) . Lirfur fuglablóðagða finnast í Reykjavík Í byrjun september 1997 fundust lirfur fuglablóðagða í fyrsta sinn á Íslandi . Voru þær þá í miklum mæli í vatni allstórrar tjarnar sem búin hafði verið til fjórum árum áður í Fjöldskyldugarðinum í Reykjavík . Í ágúst þetta ár bárust starfsfólki garðsins ítrekað fregnir um kláðabólur á fótum barna sem höfðu verið að vaða í tjörninni því fjöldi áhyggjufullra foreldra hringdi til að grennslast fyrir um orsakir útbrotanna . Í lok mánaðarins komu fjögur börn með stuttu millibili til Jens Magnússonar heimilislæknis á Heilsugæslustöðinni í Grafarvogi . Voru þau öll með kláðabólur fyrir neðan hné og höfðu nýlega vaðið í tjörn Fjölskyldugarðsins . Borgarlækni var tilkynnt um málið og leitaði hann þegar ráða hjá dýrafræðingum á Tilraunastöðinni á Keldum . Næsta dag var gerð frumrannsókn á lífríki tjarnarinnar sem strax miðaði að því að kanna hvort þarna væri sundmannakláði á ferðinni . Einungis ein snigiltegund reyndist vera í tjörninni ; vatnabobbinn Radix peregra og við athugun á þeim fundust fljótlega sniglar sem sundlirfur fuglablóðagða voru að yfirgefa . Var þetta í fyrsta sinn sem sundamannakláði var staðfestur í mönnum hér á landi . Ekki er ljóst hversu mörg börn fengu kláðabólur eftir að hafa vaðið þarna árið 1997 . Líklegt er talið að sundlirfur hafi einnig hrjáð unga gesti garðsins árin 1995 og 1996 því starfsfólki bárust þá einnig upplýsingar síðsumars um útbrot á fótum barna sem höfðu verið að leika sér í tjörninni . Allt bendir því til þess að sundlirfur fuglablóðagða hafi þegar verið til staðar tveim árum eftir að vatni var fyrst safnað í tjörnina en það var gert um miðjan júní 1993 , rétt áður en garðurinn var tekinn í notkun . Áraskipti á sýkingartíðni í sniglunum Fylgst hefur verið með sýkingartíðni Trichobilharzia sundlirfa í vatnabobbum í vaðtjörn Fjölskyldugarðsins undanfarin fimm ár ( tafla I ) . Smittíðnin var langhæst árið 1997 en hefur síðan verið allbreytileg milli ára . Fjölmargir þættir geta haft áhrif á sýkingartíðni í sniglunum þótt líklega magnist smit mest upp þegar margir fuglar , hver um sig smitaður af mörgum ormum , halda lengi til á tjörninni því þá berst mikið af bifhærðum lirfum úr nasaholi fuglanna út í vatnið . Sniglastofninn hefur verið svipaður milli ára , og ávallt mjög stór , þannig að sveiflur í smittíðni verða tæplega raktar til millihýsilsins sem lifir við kjöraðstæður í tjörninni . Árið 2001 var sýkingartíðnin könnuð fjórum sinnum . Jókst hún úr 2,3% í lok júlí ( 130 sniglar rannsakaðir ) í 6,5% í byrjun september ( 355 ) en hafði fallið í 2,2% um miðjan október ( 491 ) og virtist horfin um miðjan desember ( 38 ) . Líklegt er að smitaðir sniglar geti fundist í tjörninni strax og hitna fer í veðri á vorin en tíðnin virðist ná hámarki síðsumars og í byrjun hausts og er það svipað og gerist annars staðar í Norður-Evrópu ( 1 ) . Útbreiðsla fuglablóðagða á Íslandi Sumarið 2001 var leitað að blóðögðulirfum í 2435 vatnasniglum sem safnað var í átta vötnum eða tjörnum á Vestur - og Suðausturlandi . Auk þess að finnast í vaðtjörninni í Fjölskyldugarðinum fundust Trichobilharzia sundlirfur einnig í sniglum sem safnað var í Reykjavíkurtjörn ( þar höfðu þær raunar fundist strax haustið 1997 ) og í Síkinu neðan við Deildartungu í Borgarfirði . Í ágúst og september 2002 fundust samskonar lirfur einnig í sniglum úr Mývatni , Víkingavatni í Kelduhverfi , Hrísatjörn við Dalvík og Óslandstjörn á Hornafirði þannig að augljóslega má búast við fuglablóðögðum í lífmiklum vötnum um land allt . Athuganir á lokahýslum Fram hefur komið að erfitt er að staðfesta fullorðinsstig blóðagða í fuglum vegna þess hversu stuttan tíma þær lifa í hýslinum , auk þess sem ormarnir eru faldir inni í æðum ( iðra - og nasablóðögður ) eða í slímhimnu nefholsins ( nasablóðögður ) . Engu að síður hafa tvær ólíkar tegundir iðrablóðagða þegar fundist í álftum hér á landi . Benda ýmis útlitsfræðileg einkenni til þess að hvorugri þessara tegunda hafi áður verið lýst ( 11 , 12 ) . Ekki hefur enn sem komið er verið leitað að fullorðnum blóðögðum í fuglum sem halda til á vaðtjörn Fjölskyldugarðsins í Reykjavík en rannsóknir á fuglum annars staðar frá eru í undirbúningi . Smittilraunir leiða í ljós nasablóðögðu Þegar haustið 1997 var Trichobilharzia smituðum sniglum safnað í vaðtjörn Fjölskyldugarðsins í Reykjavík og þeir sendir lifandi til Prag í Tékklandi . Þar var lirfunum sem skriðu út úr sniglunum gefinn kostur á því að smjúga í gegnum húð ýmissa tilraunadýra ( anda , kanarífugla , músa og stökkmúsa ) og eftir ákveðinn tíma var leitað í líffærum þeirra að schistósómúlum , fullorðnum ormum og eggjum . Svipaðar tilraunir voru gerðar haustin 1998 og 2000 en árið 1999 féllu þær niður vegna þess að engar sundlirfur fundust ( tafla I ) . Haustið 2001 báru tilraunirnar árangur þegar fjöldi eggja fannst í slímhimnu í nefholi andarunga ( Anas platyrhincos f. dom . ) sem smitaður hafði verið þremur vikum fyrr með sundlirfum úr snigli sem tekinn var 16. október í vaðtjörn Fjölskyldugarðsins . Niðurstöðurnar bentu til þess að íslenska sundlirfan lifði fullorðin sem nasablóðagða og að eitt eða fleiri kvendýr hafi náð að þroskast þar og verpa eggjum sínum . Í framhaldinu heppnaðist að smita snigla ( ósýktan tilraunastofustofn ) með bifhærðum lirfum sem klöktust úr eggjunum sem fundist höfðu í nefholi ungans og mánuði síðar tók mikill fjöldi sundlirfa að skiljast út úr sniglunum . Þetta gerði frekari smittilraunir mögulegar því enginn skortur var lengur á sundlirfum . Voru þær gerðar fyrri hluta ársins 2002 , bæði á andarungum og músum ( BALBc ) . Egg og fullþroska ormar af báðum kynjum hafa nú fundist í níu andarungum . Þjáðust margir þeirra af hreyfitruflunum vegna skaða sem schistósómúlurnar ollu með áti sínu á taugavef á leið sinni eftir úttaugum og síðan miðtaugakerfi ( mænu , heila ) upp í nefhol . Þá sáust iðulega slímhúðarblæðingar í nefholi ( petechiae ) þar sem ormarnir héldu sig og kvendýrin verptu eggjunum . Íslenska tegundin , sem fyrstu rannsóknir benda til að sé áður óþekkt tegund , hagaði sér þannig mjög svipað og systurtegundin T. regenti , ekki einungis í andarungum ( fugl , sérhæfður lokahýsill ) heldur einnig í músum ( spendýr , ósérhæfður lokahýsill ) því schistósómúlur fundust í mænu þeirra þriggja músa sem þegar hafa verið smitaðar þremur , sex og tíu dögum eftir að lirfunum var gert kleift að smjúga í gegnum húð þeirra . Í einni músinni fannst schistósómúla í lungum og var það í músinni sem rannsökuð var þremur dögum eftir smitun . Niðurstöður sýkingartilrauna benda til þess að Trichobilharzia sundlirfan í vaðtjörn Fjölskyldugarðsins í Reykjavík sé áður óþekkt nasablóðagða sem lifir fullorðin í einhverjum óþekktum andfugli . Lífsferill og líffræði hennar líkjast um margt T. regenti en mismunandi útlit útilokar að hér sé á ferðinni sama tegund . Iðrablóðögður hafa fundist hér á landi í álftum og því er ljóst að fólk hér á landi getur orðið fyrir árás bæði nasa - og iðrablóðagða . Nýlegar rannsóknir á nasa - og iðrablóðögðum fugla hafa sýnt að schistósómúlur þeirra geta þroskast í ákveðinn tíma í spendýrum og valdið sjúkdómseinkennum , einkum í lungum og á taugakerfi . Þótt flestar sundlirfur fuglablóðagða drepist strax , eða fljótlega eftir að hafa smogið í gegnum húð manna , gefa þessar niðurstöður tilefni til þess að vara fólk við að útsetja sig fyrir sundlirfusmiti ( 1 ) . Ýmsar leiðir eru færar til að koma í veg fyrir að sundlirfur fái þrifist í vaðtjörnum á leiksvæðum barna . Einfaldast er að hanna tjarnir þannig að auðvelt sé að tæma þær reglulega , hreinsa og sótthreinsa . Mætti til dæmis gera það um miðbik hvers mánaðar frá maí til september . Þótt hægt sé að drepa vatnasnigla með sérstöku eitri sem blandað er í vatnið er það tæplega fýsilegur kostur á leiksvæðum . Starfsfólk Fjölskyldu - og húsdýragarðsins í Laugardal hefur stutt rannsóknirnar með ráðum og dáð og meðal annars aðstoðað við sniglasöfnun . Jens Magnússon heimilislæknir léði mynd sem hann tók af fótum barns með sundmannakláða . Katerina Hradkova og Pavlina Kourilova aðstoðuðu við sýkingartilraunir í Prag og Ragnheiður Ásta Karlsdóttir aðstoðaði við athuganir á útbreiðslu sundmannakláða á Íslandi . Rannsóknarsjóður Háskólans hefur í tvígang veitt styrk til þessara rannsókna . Ónefndur ritrýnir benti á ýmislegt sem betur mátti fara . Öllum þessum aðilum er þakkað verðmætt liðsinni . 1 Tilraunastöð Háskóla Íslands í meinafræði að Keldum , 112 Reykjavík , 2 National Reference Laboratory for Tissue Helminthoses , Institute for Postgraduate Medical Education , Prague , Tékklandi . Fyrirspurnir og bréfaskipti : Karl Skírnisson , Tilraunastöð HÍ í meinafræði að Keldum , 112 Reykjavík , karlsk@hi.is