Ráðherraskipti - fjárlagaferlið - óskhyggja eftir verkfall Ákvörðun Ingibjargar Pálmadóttur um að segja af sér ráðherrastörfum og þingmennsku kom vafalaust fleiri ráðherrum en mér í opna skjöldu . Við Ingibjörg urðum ráðherrar samtímis , þegar Davíð Oddsson myndaði annað ráðuneyti sitt 23. apríl 1995 , svo að ekki vantaði marga daga upp á sex ára ráðherraafmælið hjá Ingibjörgu , þegar hann hún kvaddi okkur á Bessastöðum í dag , laugardaginn 14. apríl . Menn vissu , að eitthvað mikið væri á seyði , þegar boð barst um ríkisráðsfund þennan dag í páskaleyfinu . Ráðherrar þurftu að breyta ýmsum áformum sínum , til dæmis féllum við Rut frá langferð með góðum vinum innanlands . Heilbrigðis - og tryggingaráðuneytið er umsvifamest ráðuneyta , þegar litið er til þess , hve stór hluti útgjalda ríkissjóðs rennur í gegnum það . Ingibjörg Pálmadóttir hefur leitt þetta mikla kerfi í gegnum miklar breytingar í því skyni að styrkja það og ná utan um mikilvæga rekstrarþætti . Hefur hún áunnið sér virðingu fyrir , hve lengi hún hefur haldið um stjórnartaumana og fyrir það , sem áunnist hefur . Það virðist á hinn bóginn ákaflega erfitt að halda þannig á fjármálum heilbrigðis - og tryggingakerfisins , að útgjöldin rúmist innan ramma fjárlaga hverju sinni . Jón Kristjánsson , eftirmaður Ingibjargar á ráðherrastóli , hefur farið ofan í saumana á fjárhag ríkisins undanfarin ár sem formaður fjárlaganefndar alþingis . Er enginn vafi á því , að hin mikla þekking hans á því sviði á eftir að nýtast honum vel í ráðherrastörfunum . Eftir að Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur hafa starfað saman í sex ár undir forsæti Davíðs erum við enn fjórir ráðherrar , sem höfum verið þar frá upphafi samstarfsins , það eru auk Davíðs þeir Halldór Ásgrímsson , Páll Pétursson og ég . Við vorum tíu , sem settumst í stjórnina 23. apríl 1995 . Þrír sjálfstæðismenn hafa horfið til annarra starfa : Þorsteinn Pálsson og Friðrik Sophusson hafa sagt skilið við stjórnmálin en Halldór Blöndal er nú forseti alþingis . Þrír framsóknarmenn hafa sagt skilið við stjórnmálin : Guðmundur Bjarnason , Finnur Ingólfsson og Ingibjörg Pálmadóttir . Þetta sýnir , að töluverð hreyfing er á mönnum í ríkisstjórn , þótt mikil festa ríki í stjórnmálalífinu , en hinn 30. apríl næstkomandi verða 10 ár síðan Davíð Oddsson myndaði fyrsta ráðuneyti sitt , en hann er hinn eini , sem setið hefur í ráðherraembætti allan þann tíma . Sé þetta festuskeið í stjórnmálalífinu borið saman við viðreisnarárin , þegar Sjálfstæðisflokkur og Alþýðuflokkur störfum samfellt saman í tólf ár , sjá menn , að á síðustu 10 árum hefur verið meiri hreyfing á mönnum úr og í ráðherraembætti en var á þeim tíma . Stjórnmálamenn velja sér starfsvettvang , þar sem starfsöryggið er ekki endilega mikið . Við afsögn Ingibjargar hefur verið bent á , að enginn heilbrigðis - og tryggingaráðherra í Evrópu hafi náð jafnlöngum starfsaldri og hún . Sama á líklega við um okkur þrjá , sem enn sitjum frá 1995 , hvað þá um Davíð frá 1991 , að fáir skáka okkur í samfelldum starfsaldri . Bilið er oft sagt stutt á milli stjórnmála og fjölmiðla , það er þó stórt , ef litið er til lengdar starfstíma manna við stjórnartauma á fjölmiðlum . Matthías Johannessen hætti sem ritstjóri Morgunblaðsins fyrir aldurs sakir um áramótin eftir að hafa gegnt starfinu í meira en 40 ár . Styrmir Gunnarsson hefur verið við ritstjórastörf á Morgunblaðinu í rúm 30 ár og sömu sögu er að segja um Jónas Kristjánsson , ritstjóra DV . Fjárlagaferlið Ríkisendurskoðun gaf í vikunni út rit um fjárlagaferlið , það er um útgjaldastýringu ríkisins . Þar er því lýst , hvaða aðferðum er beitt við að komast að niðurstöðu um útgjöld ríkisins . Eins og menn sjá af lestri þess er það einmitt fyrstu mánuði hvers árs , sem menn vinna að því innan ríkisstofnana og ráðuneyta að móta tillögur og ramma fjárlaga næsta árs á eftir . Þetta er ekki einfalt viðfangsefni og því síður hitt að fylgja eftir framkvæmd fjárlaganna . Í ritinu er sagt frá því , að í einu ráðuneyti , menntamálaráðuneytinu , hafi verið mótaðar sérstakar reglur við útfræslu fjárlagarammans , að því er varðar sérgreindan hóp stofnana . Er þar vísað til þess , að ráðuneytið hafi á síðari árum notað sérhönnuð reiknilíkön til að deila fjármunum til framhaldsskólanna og einnig hafi reiknilíkan fyrir háskóla nýlega verið tekið í notkun . Þessi líkön ákvarði framlög til skólanna út frá nokkrum samræmdum mælikvörðum fyrir starfsemina . Skilgreindar séu tilteknar einingar , sem myndi rekstrarramma hverrar stofnunar og síðan reiknaður út kostnaður á hverja slíka einingu . Allir framhaldsskólarnir hafi svipaðan rekstur og með því að binda fjárveitingar í reiknilíkani sé tryggt , að framlög til þeirra byggi í öllum tilvikum á sömu forsendum . Í vissum skilningi sé þar með eitt látið yfir alla ganga . Aðferðin tryggi , að allar stofnanir sitji við sama borð og að ákvörðun um úthlutun fjármuna sé tekin út frá faglegum sjónarmiðum . Með því að breyta forsendum í likaninu eða hlutföllum milli einstakra stærða í rekstrinum sé hægt að breyta áherslum í starfsemi skólanna í samræmi við stefnumótun á framhaldsskólastiginu hverju sinni . Segir í skýrslunni , að menntamálaráðuneytið virðist vera eina ráðuneytið , þar sem verkefnavísar / árangursmælingar komi við sögu í fjárlagagerðinni að einhverju marki . Helsta árangursbreytan í reiknilíkani því sem notað sé fyrir framhaldsskólanna kallist „ nemandaígildi " . Eitt nemandaígildi svari til eins nemanda sem stundi fullt nám á önn , þ. e. skilar sér til prófs í tilteknum fjölda námseininga . Árangur sé þannig metinn út frá því hversu margir nemendur þreyti próf. Fjöldi nemendaígilda við hvern skóla hafi bein áhrif á framlög til hans . Ríkisendurskoðun segir , að reiknilíkönin hafi mótast í samstarfi ráðuneytisins og stjórnenda skólanna sem formfest sé í árangurssamningum . Líkönin og árangurssamningarnir hafi haft í för með sér , að forysta menntamálaráðuneytisins gagnvart sínum stofnunum hafi eflst , samanborið við önnur ráðuneyti . Komið hafi verið á reglulegu samráði milli ráðuneytisins og skólanna um þróun starfseminnar og framtíðarstefnu . Samstarfsnefnd skipuð fulltrúum beggja aðila fjalli um breytingar í rekstrarumhverfi skólanna og helstu áherslur í starfseminni . Reiknilíkönin endurspegli þær áherslur sem lagðar eru í þessu samstarfi . Þetta hafi í för með sér , að fyrirfram sé búið að móta stefnu um það , hvernig eigi að verja þeim fjármunum , sem ríkisstjórn og alþingi kjósa hverju sinni að leggja til framhaldsskólastigsins . Ég kýs að endursegja þennan kafla úr skýrslu ríkisendurskoðunar í heild fyrir þá , sem hafa áhuga á þessum málum , því að lýsingin er rétt og hún á einnig við um háskólastigið , þannig að allar skólastofnanir á vegum menntamálaráðuneytisins starfa nú samkvæmt slíkum samningum og reiknilíkani . Þótt ríkisendurskoðun komist að þeirri niðurstöðu að forysta menntamálaráðuneytisins hafi eflst gagnvart stofnunum sínum , lít ég þannig á þetta samstarfskerfi við skólana , að það auki sjálfstæði þeirra og öryggi stjórnenda þeirra um vald þeirra á einstökum þáttum skólastarfsins , enda sjá menn vaxandi áhuga hjá skólastjórnendum til að að skapa eigin skóla sjálfstætt svipmót og eigin áherslur . Reiknireglurnar auka gagnsæi á milli stofnana og eiga að draga úr tortryggni . Þær sýna okkur einnig , hvar þrengir að í skólastarfinu og vissulega er það svo , að stjórnendum skólanna þykir fjárhagslega svigrúmið ekki nægilega mikið einkum varðandi aðra starfsemi en kennsluna sjálfa og vegna verknámsins . Í samningaviðræðum skóla og ráðuneytis er rætt um mörg atriði og á stundum getur verið erfitt að komast að sameiginlegri niðurstöðu . Þá er það gjarnan verulegur höfuðverkur , að meta kjarasamninga til fjár með þeim hætti , að útgjöld vegna þeirra séu ákveðin í samræmi við hinn raunverulega kostnað . Myndist bil þarna á milli getur það hæglega orðið að gjá í rekstri opinberra stofnana á skömmum tíma . Ég held , að það sé ekki síður mikilvægt fyrir ríkisendurskoðun að leggja mat á framkvæmd opinberra kjarasamninga en fjárlaganna og hvernig stofnunum er skammtað fé í samræmi við þá . Af skýrslu ríkisendurskoðunar ræð ég , að hún telji starfshætti menntamálaráðuneytisins í samræmi við góða stjórnsýsluhætti við ákvarðanir um ráðstöfun á opinberu fé . Ég flutti ræðu um árangursstjórnun fyrir starfsmenn stjórnarráðsins fyrr í vetur og benti þar á það , sem ég taldi , að mætti betur fara , það lýtur einkum að upplýsingamiðlun um stöðu einstakra stofnana gagnvart greiðsluáætlun og fjárveitingum . Krafan um eftirlit með framkvæmd fjárlaga verður marklítil , ef ekki er unnt að fylgja henni eftir á grundvelli haldgóðra upplýsinga , sem ekki verða dregnar í efa af neinum . Á sínum tíma var gripið til harðra aðgerða vegna fjármálastjórnar á Þjóðminjasafninu og þeir , sem kynna sér gang þess máls , sjá , að það þarf að huga að mörgum þáttum , svo að menn standi rétt að öllum málum í slíku ferli . Sömu sögu er að segja um ákvarðanir vegna framkvæmda á vegum hins opinbera . Nýlega furðulega grein um verkfall framhaldsskólakennara í Skólavörðunni , blaði Kennarasambands Íslands , eftir Hauk Má Haraldsson , kennara við upplýsinga - og fjölmiðlabraut Iðskólans í Reykjavík , sem taldi , að ég hefði „ stimplað " mig út úr kjaradeilu kennara , af því að ég skipaði mér ekki við hlið þeirra í verkfallsbaráttunni . Telur Haukur Már , að leið til að bæta úr slíkum skorti á stuðningi við málstað kennara sé að stofna embætti kennslumálaráðherra , þar með væri unnt að verjast því , að yfir skólana yrði settur ráðherra , sem skorti allan metnað fyrir hönd þeirra stofnana , sem starfa á hans ábyrgð !! Ef menn líta á þróun fjárveitinga til framhaldsskólanna undandanfarin ár og nota hana sem mælikvarða á málsvörn menntamálaráðherra og ráðuneytisins fyrir þetta skólastig , geta þeir ekki komist að annarri niðurstöðu en þeirri , að bærilega hafi verið að verki staðið . Þá ættu þeir , sem tala eins og Haukur Már Haldalsson , að kynna sér sérstaklega skýrslu ríkisendurskoðunar um fjárlagaferlið og lögskyldur einstakra aðila innan þess . Þótt sérstakur kennslumálaráðherra , sem uppfyllti ákvæði laganna um lögverndun kennarastarfsins , væri við störf , gæti hann í embættisnafni hvorki gengið gegn stefnu ríkisstjórnar né landslögum . Ég lýsti yfir því , að í kjaradeilu kennara mundi ég ekki beita mér fyrir neinu , sem bryti í bága við efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar , einnig teldi ég , að breytingar á innra starfi framhaldsskólanna og langtímasamningar væru forsenda þess , að unnt yrði að bæta kjör kennara verulega . Allt gekk þetta eftir að lokum og þótt svonefnd launalögregla ASÍ færi grannt ofan í saumana á kennarsamningunum fann hún ekki neitt , sem haggaði við forsendum annarra samninga og þar með efnahagsstefnu stjórnvalda .