Þorleifur Ágústssons og Þorleifur Eiríksson skrifa : Umræðan um sérstöðu íslenska laxastofnsins og hættu á erfðamengun er ekki ný af nálinni . Mikið hefur verið gert til að tryggja verndun íslenska laxastofnsins og hafa Íslendingar gengið mun lengra í þeirri viðleitni en þekkist í öðrum löndum . Segja má að stærsta skrefið sem stigið var til verndar íslenska laxastofninum fyrir mögulegri erfðamengun frá eldislaxi hafi verið þegar þáverandi landbúnaðarráðherra , Guðni Ágústsson , birti auglýsingu um friðunarsvæði við strendur Íslands þar sem segir „ Auglýsing um friðunarsvæði , þar sem eldi laxfiska ( fam . Salmonidae ) í sjókvíum er óheimil “ ( mynd 1 ) . Þessi mörkun svæða þýddi að ekki mátti stunda laxeldi á stærstum hluta strandsvæðis Íslands . Ákvörðun ráðherra var ekki úr lausu lofti gripin , heldur byggði á greinargerð sérfræðinga Veiðimálastofnunar ( nú Hafró ) um friðun svæða fyrir eldi laxfiska í sjókvíum og í greinargerðinni var horft til þess „ hvort dýrmætir náttúrulegir stofnar væru á svæðinu og hversu miklir veiðihagsmunir væru til staðar “ ( 1 ) . Mynd 1 . Friðunarsvæðin við strönd Íslands merkt með rauðu þar sem eldi er bannað til varnar villtum íslenskum laxi ( Veiðimálastjóri 2004 ) . Ár utan lokaðra svæða voru ekki taldar í hættu , enda um að ræða ár sem ekki höfðu náttúrulega laxastofna eða þá að laxastofnarnir þóttu hafa lítið verndargildi . Hér var því markvisst verið að vernda erfðaefni íslenska laxins . En hver er þá munurinn á laxá og laxeldisá ? Staðreyndin er sú að ár sem kallaðar eru laxveiðiár eru alls ekki alltaf með náttúrulegan laxastofn , heldur eru ár , sem gætu hentað til ræktunar á laxi til stangveiða . Þetta eru gjarnan ár sem þykja fallegar og renna gjarnan í fallegu landslagi og þar sem gott væri að stunda stangveiði . Með því móti eru búnar til aðstæður fyrir veiðiáhugamenn og laxabændur til að selja veiðileyfi og stunda ferðaþjónustu . Hér er því um að ræða eldisár – laxeldisár . Breiðdalsá er gott dæmi um slíka á og sem hefur engan náttúrlegan laxastofn . Áin er dæmigerð á fyrir Austfirði , dragá sem er köld og næringarsnauð með miklum rennslissveiflum . Breiðdalsá var að stórum hluta ólaxgeng frá náttúrunnar hendi þar til ákveðið var að byggja í henni laxastiga og ryðja þar með úr vegi náttúrulegri hindrun , fossinum Beljanda . Slíkar framkvæmdir eru ekki nýjar af nálinni og hafa verið stundaðar lengi , bæði í ám sem hafa náttúrulega laxastofna og eins hinum sem aldrei hafa haft náttúrlegan laxastofn . Hér var því markvisst búin til laxveiðiá . Þessu er ágætlega lýst í skýrslum sérfræðinga hjá Hafró ( áður Veiðimálastofnun ) sem lögðu m.a til að breytingar yrðu gerðar á Breiðdalsá með flutningi á grjóti og möl svo auka mætti lífslíkur sleppiseiða og einnig útbúa svæði þar sem hentugt væri að grafa hrogn í árfarveginn . En hafa slíkar framkvæmdir skilað árangri í Breiðdalsá ? Þegar skráðar seiðasleppingar í Breiðdalsá eru skoðaðar kemur í ljós að gríðarlegu magni af laxaseiðum er búið að sleppa í ána frá því að sleppingar hófust eftir 1960 . Fróðlegt er að skoða markvissar seiðasleppingar á tímabilinu 1997 til 2019 , því þá kemur í ljós að búið er að sleppa tveimur milljónum , eitt þúsund og níuhundruð laxaseiðum ( 2,001,900 ) . Á sama tíma hafa veiðst tíuþúsund níuhundruð fjörutíu og einn lax ( 10.941 ) . Þetta þýðir að endurheimtur eru rétt um 1,1% , ef miðað er við að helmingur fiska sem gengur í ána veiðist . Þetta teljast lélegar heimtur sé miðað við 5% viðmið í áhættumati Hafró , en það er líkan sem gert er til að spá fyrir um fjölda eldislaxa sem gætu gengið í laxár út frá stærð laxeldis . En hvaða máli skiptir Breiðdalsá ? Í þeirri uppbyggingu sem á sér stað í fiskeldi á Íslandi hefur verið horft til þess að mikilvægar ár njóti friðunar . Slíkt er gert með fyrrgreindri auglýsingu landbúnaðarráðherra . Í dag er komin viðbót við þessa friðun , sem er áhættumat Hafró , og sem skal taka mið af mögulegri erfðablöndun eldislax og villts lax ( 2 ) . Þessi viðbót , er í dag notuð til grundvallar leyfisveitingum fyrir laxeldi í viðbót við burðarþol fjarða . En til að áhættumat Hafró skili markmiði sínu , þá er lykilatriði að ekki sé verið að tengja þá friðun þeim ám sem þegar hafa verið metnar af sömu sérfræðingum sem laxeldisár , með lítið sem ekkert verndargildi . Niðurstaðan er því sú að með því að setja Breiðdalsá og aðrar sambærilegar laxeldisár inn í áhættumat Hafró er verið að gjaldfella áhættumatið og um leið að vinna gegn eðlilegri uppbyggingu í atvinnuvegi sem skiptir byggðir landsins miklu máli . Það er kjarni málsins . Sigurður Guðjónsson ( 2001 ) . Greinargerð um friðun svæða með ströndum landsins fyrir eldi laxfiska í sjókvíum . Veiðimálastofnun . Ragnar Jóhannsson , Sigurður Guðjónsson , Agnar Steinarsson og Jón Hlöðver Friðriksson ( 2017 ) . Áhættumat vegna mögulegrar erfðablöndunar milli eldislaxa og náttúrulegra laxastofna á Íslandi . HV 2017 - 027 , ISSN 2298 - 9137 .