Þann 26. október síðastliðinn lýsti Donald J. Trump , Bandaríkjaforseti , yfir neyðarástandi vegna umfangsmesta vímuefnafaralds í sögu Bandaríkjanna . Boðaði Trump til aðgerða og aukinnar fjármagnsveitingar til stofnana í fremstu víglínu . Upphaf vandans má rekja til loka 20. aldarinnar og hefur hann farið ört vaxandi síðan þá . Viðvörunarljós hafa lengi verið á lofti og ýmsir sérfræðingar stigið fram og bent á hvað sé í uppsiglingu . Hins vegar hafa stjórnvöld vestanhafs brugðist takmarkað við og á það bæði við ríkisstjórnir Obama og Trump . Árið 2016 dóu yfir 64.000 manns af völdum ofskömmtunar vímuefna í Bandaríkjunum . Þetta er fjölgun um 22% frá árinu 2015 , en þá létust 52.404 . Frá árinu 2000 til 2014 varð 147% aukning í dánartíðni sökum ofskömmtunar vímuefna . Til að setja þessar tölur í samhengi , þá láta fleiri lífið á einu ári vegna þessa heldur en sem nemur heildarmannfalli Bandaríkjamanna í Víetnamstríðinu . Fleiri deyja nú árlega vegna ofskömmtunar vímuefna heldur en í bílslysum eða af völdum skotvopna og ofskömmtun vímuefna er í dag helsta dánarorsök Bandaríkjamanna undir fimmtugu . Aukninguna má helst rekja til svokallaðra ópíóða . Af dauðsföllunum árið 2015 má rekja 63% til ofskömmtunar ópíóða en dauðsföll vegna þeirra hafa aukist um rúm 200% frá árinu 2000 . Tölurnar fyrir árið 2016 byggja enn á spám en margir telja þær vera jafnvelvanmetnar . En hvað eru ópíóðar ? Ópíum er þykkni úr safa Papaver Somniferum , betur þekkt sem valmúi . Inniheldur efnið morfín sem hefur verið notað í læknisfræði - og félagslegum tilgangi í þúsundir ára . Flestir ópíóðar eru afleiður af morfíni , en ópíóðar tengjast meðal annars ópíóðaviðtakanum ( e. receptors ) . Viðtakar eru prótínbyggingar á frumum sem stýra viðbrögðum þeirra við efnaáreiti svo sem vegna lyfja . Notkun ópíóða er algeng í læknisfræði enda eru ópíóðaviðtakar á víð og dreif um líkamann . Þeir eru m.a. notaðir við verkjastillingu , til þess að stöðva niðurgang og til þess að halda niðri hósta . Áhugi okkar snýr þó að þeim ópíóðum sem tengjast svo kölluðum μ-ópíóðaviðtökum . Þeir eru á víð og dreif um heilann og mikil þéttni í þeim svæðum sem stjórna sársaukaskyni , tilfinningaviðbrögðum við sársauka og verðlaunastöðvum heilans . Dreifing viðtakans skýrir hvernig ópíóðar minnka sársauka og orsaka vellíðan ( e. euphoria ) . μ-viðtakinn er þó líka á svæði í heilanum sem kallast heilastofn ( e. brain stem . ) , hann tekur þátt í stjórnun ýmissa innri ferla líkamans , meðal annars öndun . Virkni ópíóða í heilastofni veldur öndunarbælingu og í nægilegu magni getur þessi bæling valdið dauða . Vandinn í dag snýst þó ekki aðeins um ólögleg vímuefni heldur spilar misnotkun löglegra vímuefna einnig stóra rullu . Stór hluti nýrra heróínneytanda í Bandaríkjunum segjast hafa byrjað að nota lyfseðilskyld verkjalyf . Margir samverkandi þættir spila saman í faraldrinum en ýjað hefur verið að því að breytt viðhorf gagnvart verkjum í lok 20. aldarinnar sé þar stór þáttur . Ávísanir lyfseðilsskylda ópíóða fjórfölduðust í Bandaríkjunum frá árinu 1991 , en 2012 voru 259 milljón lyfjaávísanir ópíóða . Til samanburðar búa í Bandaríkjunum um 320 milljónir , en stærsti hluti þessara lyfjaávísanna er þó til skamms tíma . Þess má geta að ópíóð-lyfið hydrocodone er ávísað einna oftast vestanhafs . Í dag eru rúmlega tvær milljónir Bandaríkjamanna háðir ópíóðum og daglega þurfa um þúsund manns einhvers konar aðstoð á bráðamóttöku vegna misnotkunar ópíóða . Eins og myndin sýnir hér að ofan sýnir virðist sem þróuninni hafi verið haldið á lofti af hinum algengt ávísuðu ópíóðum . Nú í dag virðist heróín og lyfið fentanýl hafa tekið við því vafasama hlutverki . Lyfið Fentanýl hefur verið nokkuð í fréttum hérlendis síðustu ár en það er notað við langvinnum verkjum sem eru næmir fyrir morfínlyfjum eins og sársauka af völdum krabbameina . Fentanýl er gríðarlega sterkur ópíóði og allt að 50 til 100 sinnum sterkari en morfín og margfalt sterkari en heróín . Mikil aukning hefur verið á dauðsföllum tengdum fentanýli í Bandaríkjunum . Árið 2013 létust um 3000 manns af völdum þess í en árið 2016 var sú tala orðin 20.000 . Dauðsföll tengd ofskömmtun annarra vímuefna eins og kókaíns eða amfetamíns hafa einnig aukist en ná þó ekki með tærnar þar sem ópíóðar hafa hælana . Hvað er til ráða ? Í dag eru Bandaríkin að glíma við vímuefnavanda sem á sér engan líkan í þeirra sögu , sannkallaðan faraldur . Þrátt fyrir ýmsa ókosti ópíóða komumst við varla án þeirra en ópíóðar eru hornsteinn ýmissa verkjameðferða . Vandinn er flókinn og lausnin er talsvert flóknari , en sérfræðingar virðast þó vera á sama máli um eftirfarandi þætti : Ávísanir ópíóða verði studdar vísindalegum rökum og að heilbrigðisstarfsmenn styðjist við nýjustu meðferðarleiðbeiningar . Vægi kennslu verði að auka sem og fræðslu um sársauka og fíkn í námi heilbrigðisstétta . Fjármagn verði að auka til rannsókna á sársauka . Aðgengi að skaðaminnkandi úrræðum verði bætt Dreifing og kennsla um notkun naloxone verði efld , en naloxone er mótefni sem snýr við áhrifum ópíóða . Aðgengi að úrræðum fyrir vímuefnaneytendur verði bætt . Síðast en ekki síst að forvarnarstarf verði eflt , betra heilt en vel gróið .