eða , dýpra tekið í árinni , ‘ Hversvegna er heimurinn til ? ’ eða ‘ Hversvegna er eitthvað til frekar en ekkert ? ’ Sumir , eins og Schopenhauer og Julian Huxley , álíta að ekki sé hægt að svara þessum spurningum . 2 Hvernig og hvers vegna Andstæðunni milli hvernig og hversvegna hefur verið haldið fram af tveim fremur ólíkum ástæðum . 3 Sérstaklega er Freud sakaður um að gera þessa villu í andtrúarlegum ritum sínum . Newton skrifaði í fyrsta bréfi sínu til Richards Bentleys : „ Ég kann enga skýringu aðra en þá að höfundi kerfisins hafi þótt það henta . “ 5 Ég hygg að almennt muni menn sammála um að þetta sé ekki mjög burðug skýring . Hversvegna nokkuð yfirleitt er til , það vita vísindin ekki , einmitt vegna þess að þau geta ekki einusinni spurt spurningarinnar . “ 7 Fyrir Gilson virðast umræðuefnin tvö sem nefnd voru í upphafi þessarar greinar renna saman í eitt . Hann virðist halda því fram að ekki sé hægt að svara hversvegna-spurningum um einstök fyrirbæri nema við svörum spurningunni „ hversvegna þessi heimur , ásamt lögmálum sínum … er til . “ Við vitum , skrifar hann , að mjólk og brauð eru viðeigandi næring fyrir menn en ekki fyrir ljón eða tígrisdýr , en við getum ekki „ rakið hina endanlegu ástæðu fyrir því “ að þessu skuli svona farið . 9 Hume virðist gefa í skyn að aldrei verði hægt að ráða bót á þessu dapurlega ástandi , án tillits til framfara í lífeðlisfræði eða öðrum raunvísindum . 11 „ Enginn veit hversvegna tvær frumeindir hafa áhrif á hreyfingu hvor annarrar . Jafnvel þótt þyngdarafl yrði greint og því lýst með hreyfingu einhverrar einfaldari eindar eða ljósvaka-frumefnis verður heildin samt sem áður lýsing , en ekki skýring , á hreyfingu . Enginn vísindamaður , og að mínum dómi enginn heimspekingur , veit hversvegna neitt gerist eða getur ‘ skýrt ’ það . Einnig hana „ skortir getu til að sjá í gegnum þessa hinstu hulu “ 15 Mikilvægt er að greina efnisleg atriði frá atriðum sem varða orðin ein í yfirlýsingum sem þessum . Að svo miklu leyti sem hinir ýmsu höfundar sem vitnað hefur verið í vilja einungis halda því fram að staðhæfingar um orsakasamband og vísindalögmál almennt og yfirleitt séu raunsannindi en ekki röksannindi væri lítið hægt að mótmæla ummælum þeirra . Þeir eru þó , eða þeir virðast alltént vera , að segja miklu meira . Það eru þessi efnislegu atriði sem hér verður fjallað um , og nauðsynlegt er að benda á að mikil ruglandi er í öllum skoðunum af þessu tæi . Í fyrsta lagi , þó að þessi athugasemd skipti minnstu máli , þá gegna ‘ hvernig ’ og ‘ hversvegna ’ ekki alltaf gagnstæðum hlutverkum heldur eru þessi orð við tilteknar aðstæður notuð til að spyrja alveg sömu spurninganna . Í slíku tilfelli vaknar eðlilega sú spurning hversvegna sígarettureykingar , ef þær eru þá orsökin yfirleitt , leiði til krabbameins í öðru tilfellinu en ekki í hinu . Og við værum alveg eins reiðubúin að láta í ljós fáfræði okkar eða undrun með því að segja að við vitum ekki hvernig á því stendur að fyrri maðurinn fékk krabbamein af reykingum en sá síðari ekki eins og með því að segja að við vitum ekki hversvegna svo er . Í öllum slíkum tilfellum er ljóst að raunvísindin eru í grundvallaratriðum fær um að fást við ‘ hversvegna ’ engu síður en við ‘ hvernig ’ , þó ekki væri nema vegna þess að orðin eru notuð til að spyrja alveg sömu spurninga . Síðari spurningin mundi fást við einstök atriði verknaðarins – hvernig þjófarnir komust inn í bygginguna , hvernig þeir gerðu viðvörunarkerfið óvirkt , hvernig þeir sneiddu hjá vörðunum , og svo framvegis . Til að mynda getur ræðumaður sem er að mæla með ákveðinni stefnu , að því er virðist vegna þess að hún er ‘ landinu til góðs ’ , jafnframt vitað mætavel að raunverulegt markmið hans er að efla eigin hag . Í dæminu af fyrra tæinu mætti spyrja gerandann alls konar annarra spurninga ( það er , spurninga sem eru ekki beinlínis um tilgang athafnarinnar ) , maður gæti átt viðtal við vini hans og kunningja og önnur vitni að hátterni hans , maður gæti hlerað símann hjá honum og notað hlerunartæki af ýmsu tæi . Maður kynni ef til vill að ganga svo langt að spyrja hann eftir að búið er að gefa honum ‘ sannleiks ’ - lyf . er spurning um leiðirnar til að ná tilteknu markmiði og spurningin „ Hvernig stendur á því að reykingar valda krabbameini hjá einum manni en ekki hjá öðrum ? “ er , enda þótt hún sé ekki spurning um leiðir , engu að síður um þau ferli sem leiða til ákveðinnar niðurstöðu . Þessar ‘ hvernig ’ - spurningar um orsakir ætti að greina frá ‘ hvernig ’ - spurningum um ‘ ástand ’ eða ‘ ásigkomulag ’ . „ eru dæmi um ‘ hvernig ’ þegar um er að ræða ástand eða ásigkomulag og það eru hvernig-spurningar af þessu tæi sem við stillum upp sem andstæðum við hversvegna-spurningar sem varða ekki tilgang eða ásetning : „ Hversvegna verður svona kalt í New York á veturna ? “ „ Hversvegna hnignaði honum svona snemma á ævinni ? “ „ Þannig mundi spurningin „ Hversvegna eru veturnir í New York svona miklu kaldari en í Genúa þótt þessir tveir staðir séu á sömu breiddargráðu ? “ eðlilega skiljast sem beiðni um upplýsingar um orsök þessa mismunar á loftslagi ; og spyrjandinn þarf ekki endilega að gera ráð fyrir að það sé einhvers konar áform eða tilgangur á bak við loftslagsmismuninn til þess að nota orðið ‘ hversvegna ’ rétt . Hið guðfræðilega Hversvegna Snúum okkur nú að því sem kallað var hér á undan spurningar um ‘ hinstu ’ rök . Hversvegna nokkuð er til yfirleitt verður að svara með því að segja : Öll orka sem til er og sérhver hlutur sem til er á tilvist sína að þakka hreinni sköpunarathöfn . Til þess að vera hið endanlega svar við öllum tilvistarráðgátum hlýtur þessi æðsta orsök að vera algjör tilvist . Þar sem slík orsök er algjör er hún sjálfri sér nóg . eða „ Hversvegna erum við hér ? “ mundu líka , að minnsta kosti í vissu hugarástandi , vera ánægðir með guðfræðilegt svar , enda þótt þeir féllust ekki endilega á öll smáatriðin í Tómasarguðfræði Gilsons . jafngildir bersýnilega því að spyrja hvort til sé Guð og , ef svo er , hvaða guðlegum markmiðum mannlegum verum er ætlað að þjóna . Hann fellst ekki afdráttarlaust á hið guðfræðilega svar , sennilega vegna þess að hann er ekki viss um réttmæti þess , en hann álítur það vissulega skipta mjög miklu máli . Rétt er að taka það fram að fólk notar oft orðið ‘ hversvegna ’ til að láta í ljós eins konar allsherjar umkvörtun eða forundrun . Í hinu ákaflega hjartnæma eintali í fyrsta þætti Rósariddarans ( Der Rosenkavalier 18 ) veltir marskálksfrúin fyrir sér óumflýjanleika öldrunar og dauða : Vel man ég stúlku sem blómleg úr klaustrinu kom og var þvingað í heilagt hjónaband . . . . Hvernig má það virkilega vera að ég , eitt sinn hún Resi litla , verði að lokum gamla konan ? Hvernig , hrópar hún , getur nokkuð svona lagað gerst ? Marskálksfrúin býst auðsýnilega ekki við svari við þessari spurningu . Ekki , eða ekki einungis , vegna þess að frumspekingar og guðfræðingar heimsins séu ekki alveg færir um að gefa það . Um er líka að ræða vandkvæði nokkuð annars eðlis sem tengjast ekki skiljanleika guðfræðilegra staðhæfinga heldur rökleiðslunni sem notuð er til að renna stoðum undir þær . Schopenhauer líkti öllum slíkum tilraunum til að komast á endanlegan hvíldarstað í orsakaröðinni við að fara með orsakalögmálið eins og ‘ leiguvagn ’ sem maður lætur fara þegar hann er kominn á ákvörðunarstað . Ef ekki , þá er ekki hægt að svara henni . Það gengur ekki nógu langt . Því ef viðurkennt er að til sé einhver Guð og að menn hafi verið skapaðir af Guði til að þjóna ákveðnum markmiðum hans þá mundi spyrjandi okkar nú spyrja „ Hversvegna er til svona Guð með þessi markmið og ekki öðruvísi Guð með önnur markmið ? “ eða hann mundi spyrja róttækari spurningar „ Hversvegna var til Guð á einhverjum tíma frekar en ekkert ? “ ekki rétt á sér . Að öllum líkindum mundi hann styðja þá skoðun , sem meirihluti heimspekinga frá dögum Humes og Kants aðhyllist , nefnilega að það sé merkingarlaust að segja að nokkuð , náttúrlegt eða yfirnáttúrlegt , hljóti að vera til . ) 23 Þó eru flest okkar , á öðrum stundum , reiðubúin að líta á þessar hversvegna-spurningar sem ákaflega djúphugsaðar , sem gátur sem undursamlegt væri að eiga svarið við en sem hljóta um aldur og ævi að verða óleystar , vegna þess hve vit okkar er takmarkað . Að vísu hafa vissir heimspekingar , eins og Schelling og Heidegger , sem oft hafa verið úthrópaðir sem andstæðingar upplýsingar , lagt sérstaka áherslu á allrahinstu hversvegna-spurningar . En það væri alger misskilningur á ástandinu að halda að reynslusinnaðri heimspekingar , eða raunar venjulegt fólk , hneigist ekki til að spyrja þeirra eða taka þær mjög alvarlega . Við verðum að sætta okkur við tilvist heimsins „ og okkar eigin tilvist sem hinsta leyndardóminn “ . Schopenhauer var yfirmáta öruggur um að frumspeki sín væri sú rétta en engu að síður segir hann í lokakafla aðalverks síns að „ heimspeki sín ætli sér ekki þá dul að skýra hinstu rök tilverunnar … án þess svo mikið sem gefa í skyn að skírskotun til sköpunarverks Guðs væri nokkurt svar . 26 William James hélt því heldur aldrei fram , þótt hann héldi hvað eftir annað uppi vörnum fyrir yfirnáttúruhyggju eða handanhyggju , að hún veitti svar við spurningunni „ Hvernig stendur á því að heimurinn er hérna yfirleitt í staðinn fyrir þá neind sem hægt væri að ímynda sér í hans stað ? “ Það er einkenni merkingarbærrar spurningar að ekki er unnt að útiloka öll svör fyrirfram ; en vegna þess hvernig allrahinsta hversvegna-spurningin hefur verið sett fram errökfræðilega útilokað að fá svar við henni . Það er alveg ljóst að spyrjandinn getur að bragði hafnað öllum svörum sem stungið er upp á með þeim rökum að „ þau gangi ekki nógu langt “ – að þau séu ekki svör við spurningu hans . „ Allar skýringar “ , með orðum Peters Koestenbaums , bandarísks lærisveins og túlkanda Heideggers , „ eiga sér stað innan þess sem á að skýra . Spurningin kemur hreyfingu á hugsunina og svarið er þar sem henni lýkur ef svo má segja … Sé ekkert svar þá vantar stefnuna sem gæfi leitinni mark og mið ; ef svo er þá er engin hreyfing á hugsuninni og þetta þýðir : það er engin spurning . Þeir sem halda því fram að hin allrahinsta hversvegna-spurning sé merkingarbær neita því venjulega ekki að hún sé gerólík öllum öðrum hversvegna-spurningum . Til að auðkenna muninn nota þeir stundum um hana orð eins og ‘ leyndardómur ’ eða ‘ kraftaverk ’ . En snúum okkur að aðalviðfangsefninu . Í öllum venjulegum merkingum orðsins ‘ hversvegna ’ er það svo að þegar við spyrjum um eitthvert X hversvegna það gerist eða hversvegna það er það sem það er – hvort sem X er ósigur hers , lungnakrabbatilfelli , stuldur á skartgrip eða vélarbilun í bíl – gerum við ráð fyrir að það sé einhver hlutur eða einhver skilyrði , annar en X , sem unnt sé að skýra það með . Við vitum ekki hvað þessi annar hlutur er sem tengist X á viðeigandi hátt , en ef ekki er hugsanlega hægt að fara út fyrir X og finna slíkan annan hlut þá er ekkert vit í spurningunni . ( Þessu verður að hnika lítið eitt til svo að það sé nákvæmt . Heidegger , sem forðast orðalagið „ Hversvegna er heimurinn til ? “ og grennslast í staðinn fyrir um orsök das seiende – þess sem er eða hlutanna – gerir það engu að síður ljóst að das seiende „ nær yfir allt , og þetta merkir ekki aðeins allt sem er til í víðtækustu merkingu heldur einnig allt sem nokkurn tíma hefur verið til eða verður til “ . „ sem við vitnuðum í hér að framan er gott dæmi um slík óheimil umskipti . Voltaire spyr fyrst nokkurra hversvegna - spurninga um ákveðin fyrirbæri , svo sem : Hversvegna gerir maður varla nokkurn tíma tíunda hluta þess góða sem hann gæti gert ? Hversvegna biðja allar stúlkur í hálfri Evrópu til Guðs á latínu sem þær skilja ekki ? Ennfremur útilokar það sem hér hefur verið sagt , jafnvel þótt ‘ heimur ’ sé notað í altæku merkingunni , ekki þann möguleika að Guð eða ýmsar guðlegar verur séu hluti af heiminum í þeirri merkingu . Í þeirri merkingu eru raunvísindin fyllilega fær um að fást við ‘ hversvegna ’ - spurningar . Tilvísanir Magee Í upphafssamræðunni í þessari þáttaröð er ætlunin að glíma við nokkrar grundvallarspurningar . Hann er Sir Isaiah Berlin , félagi í Allra sálna garði í Oxford , ævisöguritari Karls Marx og sérstaklega nafntogaður fyrir þekkingu á hugmyndasögunni . Þegar þær eru kannaðar á gagnrýninn hátt reynast þær stundum langtum ótraustari og merking þeirra og það sem í þeim felst miklu óljósara en virtist við fyrstu sýn . Berlin Ég býst við að það sé sumpart af því að fólki finnst ekki gott að láta rekja sig sundur um of – að láta afhjúpa rætur sínar og skoða þær nákvæmlega – og sumpart vegna þess að athafnaþörfin sjálf útilokar svona lagað . Of mikið af þessu dregur kjark úr fólki eða pirrar það , grefur undan sjálfstrausti þess og skapar auðvitað mótspyrnu . Eigi að hreyfa við ímyndunaraflinu , eigi vitsmunirnir að starfa , eigi andlegt líf ekki að fjara út og eftirsókn eftir sannleik ( eða réttlæti eða lífsfyllingu ) ekki að stöðvast , verður að draga ósagðar forsendur í efa og véfengja það sem tekið er sem gefið fyrirfram – alltént nægilega mikið til að halda samfélaginu á hreyfingu . Þegar þeir stunda þessa iðju skipulega og markvisst og beita röklegum aðferðum sem eru sjálfar opnar fyrir gagnrýninni rannsókn eru þeir kallaðir heimspekingar . Magee Geturðu gefið einhver dæmi um forsendur sem þörf er á að véfengja ? Tökum formálsorðin að Sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna . Réttindi , gott og vel . Er það eitthvað sem er stimplað á mann ? Er hægt að veita réttindi ? Hvað merkir það ? Sé svo , hvað er átt við með ‘ náttúru ’ í þessu sambandi ? Þeir trúðu því að konungar væru sérstakar verur sem Guð hefði gætt sérstökum réttindum . Undir lok sautjándu aldar var franskur rithöfundur sem velti þessu fyrir sér : Ef Frakklandskonungur hefði hug á að framselja einhverja þegna sína til Englandskonungs hvað mundu þessir þegnar hugsa um framsalið . Þetta er nokkuð sem fólk trúði á öldum saman . Síðan komu hugsuðir sem neituðu þessu og sögðu að ekkert slíkt stigveldi væri til , að menn væru jafnir , þeir líktust hver öðrum við fæðingu og væru allir gæddir tilteknum náttúrlegum þörfum , hæfileikum og löngunum , og allir hefðu tiltekin óhagganleg náttúrleg réttindi . Það er allt saman sértekningar . Vissulega er það orðaskak – en þá er þess auðvitað að gæta að orð eru ekki bara orð , spilapeningar í einhverjum textafræðilegum leik . Orð tjá hugmyndir . Svikarinn hafði unnið fyrir Gestapó og andspyrnuhópurinn var í þann veginn að taka hann af lífi . Skylda hans sem fulltrúi leyniþjónustunnar var að toga út eins miklar upplýsingar og hann gat – líf margra einstaklinga kunni að vera undir því komið – en hann gat þó aðeins gert þetta með því að ljúga . Nytjahyggjumaður kynni að segja : „ Auðvitað verðurðu að segja ósatt ef líkur eru til að það auki mannlega hamingju eða dragi úr mannlegri óhamingju . “ Ein af söguhetjum Dostojevskís segir að væri hann spurður hvort hann væri reiðubúinn að kaupa hamingju milljóna manna því verði að eitt saklaust barn væri pyndað mundi hann hafna því . Ég veit ekki hvað gerist næst , en það eru vissir hlutir sem enginn má gera , sama hvað það kostar . “ Að lokum verður maðurinn auðvitað að taka á sig persónulega ábyrgð og gera það sem hann telur vera rétt . Eitt sem vekur furðu margra leikmanna sem reyna að lesa heimspeki og gerir marga afhuga henni er sú uppgötvun að svo mikið af heimspekilegri umræðu snýst um orð , um tungumálið . Samt eru þeir að fást við málið vegna þess að þeir álíta að við hugsum í orðum , að orð séu stundum sjálf athafnir og að þess vegna sé rannsókn á málinu rannsókn á hugsuninni , reyndar á lífsviðhorfum , lífsháttum . Er það spurning um rökfræði , um vensl milli hugtaka ? Eða sambland af þessu ? Berlin Jú – þessi ruglingur var sumpart byggður á reynslu , sumpart ekki . Með öðrum orðum séu það ekki þeir sem eru í álögum þess , heldur við . Berlin Vissulega . Heine varaði Frakka , sem hann átti þá heima hjá , við því að þýsku hughyggjufrumspekingarnir – fylgismenn Fichte , Schellings og þeirra líka – væru ofstækistrúarmenn sem létu hvorki ótta né nautnalöngun aftra sér og mundu einn góðan veðurdag rísa upp í hamslausri heift og leggja vestræna siðmenningu í rúst . sem þú notaðir áðan sem dæmi : Er maður að spyrja út í merkingu orðs eða er maður að spyrja út í eðli óhlutbundins fyrirbæris sem er til á einhvern hátt jafnvel þótt það sé óhlutbundið ? Leiden ! Þetta er kjarni vissra tegunda kristinnar trúar , ein dýpsta sannfæringin , veruleikasýn , sem mikill fjöldi fólks með fullu viti hefur byggt líf sitt á . En það er ekki málið . Sé maður ekki að reyna að komast að merkingu þeirra í þeirri merkingu , hvert nákvæmlega er þá eðli þess , hvað svo sem það er , sem hann er að reyna að komast að ? Með nokkurri ofureinföldun mætti segja að það séu tveir stórir málaflokkar sem hægt er að segja nokkuð ákveðið um að hægt sé að gera út um – að minnsta kosti fræðilega séð ef ekki alltaf í reynd . Það er myndað úr ákveðnum tegundum sameinda . “ „ Hann er í skápnum . “ „ Hvernig veistu það ? “ „ Svo er önnur tegund spurninga – sú tegund sem stærðfræðingar eða rökfræðingar spyrja . Maður finnur ekki svarið með því að líta út um gluggann eða á skífu , horfa í sjónauka eða gá í skápinn . Ef ég segi þér að kóngurinn í skák gangi bara einn reit í einu þýðir ekkert fyrir þig að segja : „ Jæja , þú segir að hann gangi bara einn reit í einu en kvöld eitt var ég að horfa á taflborð og sá kónginn ganga tvo reiti . “ Ég skal reyna að útskýra hvað ég á við eftir andartak . Þú veist hvers konar heimild væri heimild fyrir svarinu . Í formlegum fræðigreinum eru líka óleyst vandamál , en þar eru líka viðteknar aðferðir til að leysa þau . Það eru margar slíkar spurningar og þar á meðal eru heimspekilegar spurningar . Ættum við að sækjast eftir hamingju eða stuðla að félagslegum jöfnuði , réttlæti , guðsdýrkun eða þekkingu – jafnvel þótt þetta leiði ekki til hanmingju ? “ Eða spyr : „ Hvað er þekking ? Stærðfræðingur getur vitanlega svarað stærðfræðilegum spurningum . Magee Nú ertu kominn að því sem er svo mikið grundvallaratriði að ég vildi gjarnan styrkja stöðu okkar áður en við höldum lengra . Önnur tegund spurninga er af óhlutbundnari eða formlegri gerð – til að mynda spurningar í stærðfræði eða rökfræði , eða , eins og þú varst að nefna , leikjafræði eða skjaldarmerkjafræði . Spurningar af þessari gerð snerta tengsl milli hluta í formlegum kerfum og þess vegna getum við ekki fengið svörin við þeim með því að skoða heiminn . En heimspekilegar spurningar gera það ekki : Það er nánast aðalsmerki heimspekilegrar spurningar að hún lendir í hvorugri körfunni . Berlin Þú hefur orðað það miklu betur en ég . Miklu skýrar . Við dáumst að þeim , held ég , vegna þess að þeim hefur tekist að umorða þær á þann hátt að tiltekin svör virðast alltént sennileg . Hvers konar röksemdafærsla mundi fá mig til að halda að ákveðið svar væri rétt eða rangt eða jafnvel þess virði að velta því fyrir sér ? “ Menn hafa haft djúpar áhyggjur af þeim – sem er ekki nema eðlilegt þar sem þeir voru mjög mikið að fást við grundvallargildi . Þeir segja að Guð ( eða stundum Náttúran ) segi þeim það – en Guð ( líkt og Náttúran ) virðist gefa ólíku fólki ólík svör . Á fjórtándu öld var skynsamlegt að líta á stjörnufræði sem heimspekilega grein því að staðhæfingar hennar voru ekki eingöngu reynslustaðhæfingar og þær voru ekki formlegar . Það er ekki heldur hægt að sanna alhæfingu sem byggist á staðreyndum um hvað plánetur eru eða gera eingöngu með rökfræðilegri eða stærðfræðilegri sönnun . Eitt af því sem er athyglisvert við feril heimspekinnar er að hún er stöðugt að losa sig við tiltekna hluta sína í aðra af körfunum tveim , reyndarkörfuna og þá formlegu . Það væri ekki rétt að segja að strax og þær hafa klofið sig út úr hafi þær engin frekari tengsl við heimspeki . Venjulega ver fólkið sem starfar á þessum sviðum mjög litlum tíma í að rökræða um orðin eða hugtökin sem það notar – ég mundi veðja um að flestir eðlisfræðingar rökræða aldrei á ævinni sín á milli um hvað ljós sé eða hvað þeir eiga við með orðinu ‘ orka ’ . En nú kemur einhver náungi og segir : „ Já , en hvað nákvæmlega meinum við með orðinu ‘ ljós ’ ? Hvað meinum við með ‘ jafnrétti ’ ? “ Af þessu leiðir vitanlega að starfsemi heimspekinnar er sjálf undirorpin heimspekilegri rannsókn og það er reyndar svo að gífurlegur fjöldi slíkra rannsókna á sér látlaust stað meðal heimspekinga . Í verki er auðvitað áhugaverðast að íhuga þá starfsemi fyrir utan heimspekina sem er á einhvern hátt grundvallaratriði í mannlífinu – þótt ég telji að heimspekingar hafi í gegnum söguna haft of þrönga skoðun á því hver þessi starfsemi sé . Spurningin um hvað þarf til að synda , eða hvað það merkir að synda , þær spurningar eru auðveldari viðfangs fyrir utanaðkomandi athugendur . Hvað er tími ? “ ( Þetta virðist eðlilegt að til að mynda áhugasamt barn sögukennara vilji . ) En sé barnið líka glúrið gæti það spurt : „ Hvers vegna er ekki hægt að safna öllum pörtunum saman aftur ? “ Það mundi ég vilja . “ „ Hvers vegna get ég það ekki ? “ Við erum undir eins komin á kaf í heimspeki . Við erum nú komin á fulla ferð . Þær fara ekki í taugarnar á þeim og þeir eru reiðubúnir að fást við þær . Börn eru vitanlega að lokum vanin á bæla þessar spurningar niður . Hins vegar eru , að sjálfsögðu , ekki allar spurningarnar sem heimspekingar spyrja einfaldar . Hreyfing ? Samband milli hluta ? Eða er kvarki sambland af hinu raunverulega og rökfræðilega ? Rafeindir , róteindir , gammageislar og nifteindir eru öllu vafasamari . Getur venjuleg hugsun ímyndað sér slíkt ? Fyrst var verkur hérna , svo var verkur þarna : ekkert á milli . Lýsir vísindamál nokkru ? Eðlisfræðingar geta sjaldan hjálpað manni ? Við gerum öll það sem kallast ‘ kvíavillur ’ – það er að segja okkur hættir til að nota hugtak eins og það sé af allt annarri gerð en það í raun og veru er . Okkur hættir til að hugsa um hugann eins og ósýnilegan hlut sem býr í líkamanum líkt og draugur í vél , stjórnaði henni innan frá , sæti þarna inni og hefði leyndan aðgang að flæði líkamslausrar reynslu upp á eigin spýtur . Margar rökræður milli heimspekinga , um önnur hugtök , eru af þessari gerð . Berlin Ryle hefur tilhneigingu til að vera of atferlissinnaður fyrir minn smekk – en ég er sammála , útlistun hugtaka er vissulega eitt af verkefnum heimspekinnar og kannski eitt af aðalverkefnum hennar . Með því að skýra hugtökin upppgötvar maður stundum að spurningin hefur ekki verið rétt orðuð – maður kemst til dæmis að því , eins og ég var að reyna að segja hérna áðan , að efnislegri spurningu eða reynsluspurningu er ruglað saman við formlega spurningu . Ekki eru margar til . Allmargt fólk þjáist af nýrnasjúkdómi sem þessi vél mundi skipta sköpum fyir . Þetta er kveljandi spurning um raunhæft val . Er hún hið eina sem þið takið tillit til ? Annars vegar trúið þið á að auka mannlega hamingju en á hinn bóginn trúið þið einnig að eitthvað sé rangt við að flokka kröfur til lífs – og önnur grundvallarréttindi – og búa þannig til stigveldi af kröfum þar sem ætti að vera jöfnuður . Godwin hélt því fram að þar sem Fénelon væri greinilega langtum mikilvægari fyrir þróun mannkynsins en þjónninn hefði það verið ‘ réttlátt ’ hjá þjóninum sjálfum að kjósa heldur að Fénelon lifði en hann sjálfur . Godwin er nauðbeygður til að svara : „ Vissulega ekki . Séu þær það , hvaða máli skiptir að þær eru mínar ? Ef við höfnum svari Godwins vitum við hverju við erum að hafna og við erum að minnsta kosti á leiðinni að komast að því hvers vegna við gerum það . Það er allt annað mál að leita skýringar á lífi sínu eða skýringar á hvað felst í sérstökum vandamálum sem við stöndum frammi fyrir svo að við getum á áhrifaríkari hátt tekið ábyrgð á okkur sjálfum og tekið ákvarðanir með fyllri , skýrari skilningi á því sem er í húfi . Turgenjev vildi ekki segja honum þetta . Tolstoy lætur ekkert fara milli mála um þetta , Dostojevskí ekki heldur , og allmargir aðrir rithöfundar gefa þetta mjög skýrt til kynna . Hann sagði lesandanum ekki hvorum megin hann , höfundurinn , stóð . Hlutverk hans er að láta það horfast í augu við málin , við svið mögulegra athafnleiða , að útskýra fyrir því hvað það gæti valið og hvers vegna . Hann ætti að leitast við að varpa ljósi á þá þætti sem um er að ræða , leiða í ljós eins marga möguleika og unnt er og hvað í þeim felst , sýna hvers eðlis hver möguleiki er , ekki út af fyrir sig heldur sem þáttur í víðara samhengi , kannski í heilum lífsmáta . Heimspekingurinn getur ekki gert meira en að gera eins ljóst og honum er unnt hvað er í húfi . Ég er aðeins að segja að heimspekingar séu ekki endilega betri í að leysa tiltekin hegðunarvandamál en aðrir menn , að því tilskildu að hinir síðarnefndu hafi nægilega skýran skilning á rökunum með og móti þeim afleiðingum eða meginreglum sem hið tiltekna vandamál vekur til umhugsunar um . Berlin Sumir gera það , að sjálfsögðu . Ég veit hver merking þessarar setningar er vegna þess að það eru reglur sem stjórna notkun orða í því skyni að tjá hugmyndir , vitneskju , leiðbeiningar eða hvað sem vera skal . Þú gast kannski ekki fundið svarið af þvi að þú varst ekki Guð ( eða Náttúran ) og ekki alvitur . Þú lýstir yfir einni kenningu um tilgang skapaðra og óskapaðra hluta eða manna , aðrir höfðu aðra skoðun á þessu , og um þetta var rökrætt í tvö þúsund ár . Hver er tilgangur grasblaðs ? “ Ég held að flestir trúaðir kristnir menn , gyðingar eða múslimar kynnu að fallast á þá skoðun að jurtir og dýr , skulum við segja , hafi verið sköpuð til að þjóna mönnum og allir hlutir í heiminum til að þjóna Guði og því um líkt . Eða öllu heldur , er jafnvel nokkurt vit í að segja að allt hafi tilgang ? Ef allt hefur tilgang ertu þá viss um að þú skiljir hvað orðið ‘ tilgangur ’ merkir ? Þetta er nokkuð sem snertir mannlífið mjög djúpt – og er , vel á minnst , gott dæmi um mjög óakademísk rök sem skipta meginmáli fyrir mannlega hegðun . Það mundi halda að til væri fyrirbæri eins og náttúrlegur löstur . Ákveðnir lestir væru hugsaðir sem venjulegir , meiri eða minni háttar , lestir af því tæi sem allir hafa tilhneigingu til , en aðrir lestir væru afskræmdir , rangsnúningur á náttúruskipaninni sem hinn rétti tilgangur hluta er að halda uppi . Meðal seinni tíma hugsuða reyndu Hegel og Auguste Comte að fjalla um alla reynsluna . Hvort sem fólk gerir sér grein fyrir þessu eða ekki hlýtur , samkvæmt þessari skoðun , allt sem menn hugsa , ímynda sér og vilja að endurspegla hagsmuni ráðandi stéttar . Sagan er eins og sjónleikur þar sem aðalpersónurnar eru atvinnustéttir sem eiga í sífelldu stríði . Af þessu leiðir að heimspeki sem sjálfstæð fræðigrein hlýtur að renna saman við vísindalega félagsfræði hugmynda – heimspekikenningar ber að skoða og meta með tilliti til hins almenna viðhorfs ( hugmyndafræði ) sem þær eru kjarninn í og þetta viðhorf ræðst svo aftur af þörfum þeirrar stéttar sem hefur þetta viðhorf . Heimspekileg vandamál er því á endanum ætíð hægt að afhjúpa sem vandamál verklegrar starfsemi . Þetta er hin yfirgripsmikla krafa sem marxistar af öllum skoðanagerðum gera . En vandamál um grannfræði og erfðalykla , eða vandamál á borð við „ hvers konar yrðing er ‘ ekki er hægt að finna ferning með sama flatarmál og hringur ’ ? “ Ég verð að viðurkenna að mér finnst þetta ekki trúverðugt í neinni hinna óteljandi túlkana orðsins ‘ díalektískur ’ hjá málsvörum marxismans . Þær eru oft kallaðar ‘ líkön ’ . Til dæmis þegar talað er um samfélagið hugsa sumir um það eins og einhvers konar vél sem er sett saman af mönnum til að vinna tiltekin verk , þar sem allir hinir mismunandi hlutar sem hreyfast tengjast hver öðrum á tiltekna vegu . Berlin Já , mér virðist þetta vera rétt . Maður finnur að hann stendur frammi fyrir ráðgátukenndum spurningum : „ Hvað er maðurinn ? “ , „ Hvað er mannlegt eðli ? “ Dýrafræðingar hafa þróað aðferðir til að kanna , til dæmis , samfélög bjóra eða býflugna . Aristóteles kaus heldur líffræðilegt líkan af þróun og fullkomnun . Mönnum finnst gamla líkanið ekki hæfa reynslu okkar í raun og veru , til að mynda stigveldislíkan miðalda þar sem hin eilífa skipan alheimsins var hugsuð sem pýramídi með Guð efst og lægri stéttir sköpunarinnar neðst , þar sem allar skepnur og dauðir hlutir hafa sitt eigið ákveðna hlutverk sem þeim er úthlutað af Guði – og volæði er einskonar misgengi , til marks um að maður misskilji stöðu sína í hinni guðlegu skipan . Þannig frelsar nýja líkanið mann frá áþján hins gamla . Hver er skýringin á þessari runu viðmiða eða líkana , hvert með sitt samsvarandi tungutak , ímyndir og hugmyndir sem eru í senn merki um og þættir ekki aðeins í fræðilegri kenningu heldur einnig í verklegri starfsemi og umbreyta hvoru tveggja stundum á byltingarkenndan hátt ? Magee Það virðist furðulegt að svo margir sem vilja líta á sig sem venjulega , raunsæja , hagsýna menn skuli vísa á bug gagnrýninni rannsókn á líkönum sem óhagnýtri iðju . Því er sú skoðun að heimspekilegar hugmyndir séu einhvern veginn úr tengslum við raunverulegt líf sjálf úr tengslum við það . Verði maður virkilega niðursokkinn í einhverja grein kemst maður ekki hjá því að verða einnig niðursokkinn í smáatriðin . En þetta er aðeins hinn flókni vopnabúnaður , stríðsvélarnar á brjóstvirkjunum , til að bægja frá öllum hugsanlegum andstæðingum . Virkið sjálft er ekki flókið : rökleiðsla , máttur röksemda , snýst að jafnaði um árás og vörn , en er ekki hluti af sjálfri aðalhugmyndinni – sem er skýr , auðskilin og tiltölulega einföld . Viðbótarfróðleikur um viðmælanda Magees : – Auk þess að njóta mikillar virðingar fyrir víðtæka þekkingu í hugmyndasögu er Isaiah Berlin ( 1909 – 1997 ) í umtalsverðu áliti sem stjórnmálaheimspekingur . Í þeirri grein heimspekinnar mun hann vera best þekktur fyrir greinarmuninn sem hann gerði á neikvæðu og jákvæðu frelsi í ritgerðinni Two Concepts of Liberty ( Tvö hugtök um frelsi ) sem kom út 1959 og birtist á íslensku árið 1994 í ritinu Heimspeki á 20. öld ( Ritstj. Ólafur Páll Jónsson og Einar Logi Vignisson , Heimskringla gaf út ) . Einnig er fræg ritgerð hans Historical Inevitability ( Sögulegur óumflýjanleiki ) frá 1954 . [ þýð. ] Frumlegur og áhrifamikill heimspekingur , Ludwig Wittgenstein , Austurríkismaður sem að lokum gerðist breskur ríkisborgari , kom til Englands skömmu fyrir heimsstyrjöldina fyrri til að leggja stund á verkfræði . Árið 1929 sneri hann til Cambridge þar sem mikilvægi hugmynda hans hafði fljótt hlotið viðurkenningu . Auk Tractatusar birti hann aðeins eina grein um ævina . Það er tilgangslaust að reyna að segja fyrir um dóm sögunnar yfir samtíðarmanni . Og þá sjaldan að þeir spurðu sig hvað þeir væru að rannsaka , áttu þeir vanda til að segja að þeir væru að rannsaka hvernig hugurinn starfar alveg eins og náttúruvísindamenn rannsaka efnishluti . Stærðfræðingar þörfnuðust líflína sem þeir gátu ekki útvegað sjálfir . Rökfræðingar urðu að ráða fram úr rökfræði stærðfræðinnar og þeir gátu ekki byggt hana á uppgötvunum raunvísinda , síst svo þokukenndra vísinda sem sálfræðinnar . Þessi hugmynd gerði þeim sem hana aðhylltust kleift að halda til streitu að heimspekin væri vísindi um eitthvað en neita því að hún ætti sér eitthvert venjulegt viðfangsefni ; að verja sjálfstæði hennar sem fræðigreinar en neita því að hún væri bara ein vísindagrein meðal annarra ; að gefa henni stöðu vísindagreinar en viðurkenna að hún væri ólík vísindunum . Spurningin : „ Um hvað fjalla heimspeki og rökfræði ? “ Einhvern veginn höfðu heimspekiprófessorar þar slíkt kennivald að þeir gátu sagt jafnvel vísindamönnunum fyrir verkum . Frumspekin væri hvorki kennslukona vísindanna né systir þeirra ; hún væri alls ekki vísindi . Í Englandi var spurningin því þessi : Hverjir eru þeir sérstöku eiginleikar sem raunvísindin skortir en rökfræði og heimspeki hafa til að bera þannig að skírskota verður til þeirra þegar hin fyrrnefndu lenda í ógöngum ? Í Vín var spurningin þessi : Að því gefnu að heimspekingar geta ekki ráðið fram úr vísindalegum vandamálum , hverjir eru hinir röklegu kostir vísindalegra aðferða sem heimspekilegar aðferðir skortir ? Andstæðan milli heimspeki og vísinda var dregin upp á báðum stöðum . Rökdeilur þeirra voru ekki hans , og leit hans að hinu jákvæða hlutverki rökfræði og heimspeki varð ekki þeirra fyrr en löngu seinna . Ég vil sýna hvernig Wittgenstein umbreytti og svaraði því sem var ætíð meginspurning hans : „ Hvað geta heimspekingar og rökfræðingar gert og hvernig ættu þeir að gera það ? “ Russell fann bót fyrir lekann . Þeirrar spurningar væri ekki hægt að spyrja um hugræn ferli eða um platonska hluti . Vísindin miða að því að segja sannleikann um heiminn ; heimspekin miðar að því að leiða aðeins í ljós rökgerð þess sem hægt er að segja satt eða jafnvel ósatt um heiminn . Þetta er ástæðan fyrir því að heimspekin er hvorki systir vísindanna né foreldri . Sömu orðin í annarri röð svo sem „ Brighton er fyrir norðan London “ eru ósönn . Sumir samsetningar eru útilokaðar . Hvaða reglur útiloka þær ? Heimspekin er ekki vísindagrein ; hún getur ekki gefið af sér vísindakenningar . Samt sem áður getur hún verið leikin eða klaufsk , vel heppnuð eða misheppnuð . Wittgenstein hafði sjálfur sagt mjög áhrifaríka hluti og að tala á áhrifaríkan hátt er ekki að bulla . Því aðeins að orðum sé raðað samkvæmt ýmsum flóknum almennum reglum verður útkoman sönn eða ósönn staðhæfing . Hann getur sýnt það en ekki sagt það . Eftir Tractatus áttaði hann sig á því að enda þótt það að segja hluti líkist því að draga upp mynd eða kortleggja hluti , en það var í því samhengi sem hann dró líkinguna upphaflega , þá er það ekki að öllu leyti sambærilegt . Rétt eins og hjúkrunarkonan getur sagt , en þó ekki sýnt , hvernig sótthitakortið gefur rétta eða ranga mynd af hitanum í sjúklingnum þannig getur heimspekingurinn sagt hvers vegna , til dæmis , staðhæfing vísindamanns hefur merkingu eða er merkingarlaus . Megináhugi Wittgensteins hafði frá upphafi verið á rökfræði stærðfræðinnar og þar af leiðandi á hinum rökfræðilegu þverstæðum sem voru lekinn mikli í þurrkvínni sem Frege og Russell höfðu smíðað . Fáir geta lesið bókina án þess að skynja að eitthvað mikilvægt sé að gerast , en meira að segja fáir sérfræðingar geta sagt hvað það er . Í fyrsta lagi þröngvar hann ekki öllum yrðingum inn í hin fáu mót rökfræði stærðfræðinnar . Hann einskorðar sig heldur ekki lengur við að útlista staðhæfingar vísindanna . Það á að kenna eðli heimspekinnar með því að sýna raunveruleg dæmi um hana . Eins og læknisfræðinemi lærir skurðlækningar með því að fylgjast með og framkvæma aðgerðir á dauðum og lifandi viðföngum þannig lærir heimspekinemi hvað heimspeki er með því að fylgjast með og framkvæma aðgerðir á einstökum talsmátum sem leiða okkur í ógöngur . Hann sýndi hvernig sláandi líkindi geta farið saman með mikilvægum mun sem venjulega er ekki tekið eftir og hvernig við freistumst til að reiða okkur um of á það sem er líkt með þeim og ruglumst því í ríminu vegna hins dulda munar á þeim . Við stöndum okkur að því að tala að líkt og lest hægir á sér og nemur staðar þannig kynni tíminn sjálfur einn góðan veðurdag að hægja á sér og stöðvast . Við skiptum lestinni í vagna og vögnunum í klefa . Svona hlýtur tíminn að vera . Síðasta vika er farin , næsta vika er enn ókomin en ég get horfst á við farþegana í Núinu . Hvers vegna getum við sagt það um tímann sem líkist mjög því sem við segjum með réttu um lestir , þegar engar réttar ályktanir um tímann samsvara sumu sem leiðir réttilega af því sem við segjum um lestir ? Ég verð að ljúka máli mínu . Kannski erum við orðin dálítið óörugg um hlutverk okkar . En niðursöllun Wittgensteins á þeirri hugmynd að heimspekin sé eins konar vísindi hefur alltént gert okkur árvökul um verkfæri okkar . Við reynum ekki lengur að leysa vandamál okkar með rökfærsluaðferðum sem eiga við til að færa sönnur á kennisetningar eða staðfesta tilgátur . Það var prentað í heimspekitímaritinu Analysis , 12. árgangi , 1. hefti , í október sama ár . Eftir að „ tjaldið lyftist “ , svo vísað sé til niðurlagsorða höfundar eftirfarandi ritgerðar , má með sanni segja að málspekin hafi blómstrað með Rannsóknir í heimspeki eftir Ludwig Wittgenstein að leiðarljósi . Seinni heimspeki Wittgensteins hefur haft feikileg áhrif , einkum í hinum enskumælandi heimi þar sem segja má að málspeki ( e. linguistic philosophy ) í anda Wittgensteins hafi ráðið ríkjum . Á Heimspekivefnum er til nokkuð efni um Wittgenstein og heimspeki hans . En þó er ástæða til að spyrja hvort eldri afstaðan hafi ekki verið skárri en sumar þeirra aðferða sem hafa komið í staðinn , einkum þær sem byggjast á því að höfða til „ betra eðlis “ barnsins . Þessar tvær tegundir aga eru í grundvallaratriðum ólíkar . Gerirðu það ekki er hugsun þín slæm hugsun vegna þess að við vitum að þessar niðurstöður eru hinar sönnu . “ En hún er ekki óöguð . Samt erum við öll sammála um að slíkt frelsi sé einmitt aflvaki hugsunar ; og alltént í orði styðjum við frelsi einstaklingsins til að hugsa sjálfstætt . Gegn þessu kreddubundna valdi verðum við að beina trú okkar á frelsi einstaklingsins til að finna til sjálfur , að þroska eigin tilfinningagáfur og leitast við að uppgötva gildi lífsins , ekki með því að viðurkenna samræmdar góðar tilfinningar og ekki heldur með því að þröngva fræðilegum hugmyndum um góðleik upp á tilfinningalíf sitt , heldur með frjálsri tjáningu eigin tilfinninga . Við verðum að gera okkur grein fyrir því hve veikburða og óburðugt tilfinningalíf okkar er og átta okkur á því að einmitt af þeirri ástæðu eru hugmyndir okkar um hvað sé góð tilfinning og hvað ekki einnig veikburða og ef til vill ósannar . Við verðum þá að veita því athygli að tilfinningalífið er í eðli sínu skynrænt og að menntun tilfinninga er fyrst og fremst þjálfun skilningarvitanna . Slík menntun mundi stefna að því sem William Blake kallaði einu sinni í augnabliksinnblæstri „ fágun hins skynræna “ . Að bæla niður slíka móðgandi tjáningu tilfinninga ( sem er í megindráttum það sem við stefnum enn að ) skiptir máli fyrir lífsgæðin . Mannlífið , líkt og allt líf , fullkomnar sig einungis í tengslum beinnar skynjunar við athöfn sem tjáir það sem hún hefur orðið áskynja . Hin skynræna vitund um heiminn vegna hennar sjálfrar , án dulinna hvata eða ástæðna , er tilfinninganæmi okkar , og það fullkomnar sig , sé það ekki hindrað , í athöfnum sem eru óþvinguð tjáning tilfinninga , athöfnum sem eru framkvæmdar vegna þeirra sjálfra en ekki vegna einhvers markmiðs utan við þær . Það er ekki í mínum verkahring að ákveða aðferðir sem þetta skuli gert með . Ljóst er að þegar slík menntun kemst á ákveðið stig verður hún menntun í starfsemi listamannsins . Rétt þjálfun hinna listrænu hæfileika , eins og ég hef lýst henni , er þjálfun í skynjun og tjáningu sem í fyllingu tímans mundi þroska til hins ýtrasta hæfileika barnsins til að vera listamaður , það er að segja að skynja heiminn fagurlega með sínu eigin tilfinninganæmi og tjá þessa skynjun í óþvinguðum eða sjálfsprottnum athöfnum einungis vegna gleðinnar sem fylgir því að gera það . Það er ekki , eins og við höldum svo oft , sett skör lægra , eða lægra skipað , en hugurinn . Að hugsa er ekki að lifa . Öll sönn menntun er menntun í að lifa . Þetta er að mínu viti alveg greinilega það ástand sem við erum nú í og hin evrópska menning okkar . Þeir verða að sundurgreina og sértaka . Að vanrækja að þroska tilfinningalífið leiðir því til sértekningar og sundurgreiningar , til þess að menn geta ekki séð lífið staðfastlega og sem heild . Aftanmálsgreinar 1 . Macmurray var afkastamikill rithöfundur . Hann hefur hins vegar haft umtalsverð áhrif á guðfræðinga , sálfræðinga , menntunarfræðinga og félags - og stjórnmálahugsuði . Macmurray er einn örfárra heimspekinga sem leggur sérstaka áherslu á tilfinningalífið . Greinin kom fyrst út í tímaritinu The New Era árið 1932 . Hann gat ómögulega efast um að hann væri að hugsa og þess vegna að hann væri til . Og vissulega gat það ekki verið Guði um megn að hafa skapað hann sem andlega veru eingöngu . Helstu vandkvæðin voru þau að skilja hvernig hinar tvær ólíku ‘ verundir ’ geti orkað hvor á aðra . Andmæli þeirra gegn Hugleiðingum hans og svör Descartes voru gefin út með Hugleiðingunum . Elísabet hafði skrifað að sér fyndist erfitt að skilja hvernig sálin , ef hún er eingöngu andleg , geti valdið breytingu í líkamanum . Gæti hann í raun og veru hafa ætlað að gera tilslökun sem var svona skaðleg yfirlýstri skoðun hans sem er að sálin sé aðgreind frá líkamanum einmitt með því að vera ekki efnislegur hlutur ? Notkun rúmfræðidæmis undir lok samtalsins , sérstaklega , kemur ekki úr bréfaskriftum þeirra Descartes og Elísabetar heldur úr andmælum sem Antoine Arnauld hafði uppi gegn Hugleiðingunum . Frú , sá heiður sem yðar hátign sýnir mér með því að bjóða mig velkominn er meiri en ég þorði að vona . Jafnvel þegar þér sjáið hve illa ég útskýri mál mitt hafið þér samt þolinmæði til að hlusta á mig . ELÍSABET Við skulum færa okkur í hljóðlátara herbergi . Hvernig getur sálin , ef hún er eingöngu andleg , snert líkamann til þess að valda breytingum í honum ? Með öðrum orðum – og mér skildist að þetta væri það sem þér ættuð við – við höfum hugmynd um að einn hlutur hreyfi annan án þess að snerta hann . ELÍSABET [ Stutt þögn – heldur áfram ráðvillt ] En það hvernig þyngd hreyfir laufin er mjög ólíkt því hvernig sálin hreyfir líkamann . Þér eruð ekki að segja að hún geri það með þyngd , eða hvað ? Í Eðlisfræði minni sýndi ég fram á að þyngd hluta er ekki í raun eitthvað aðgreint frá þeim . Hvernig getur það sem er andlegt verið sameinað því sem er líkamlegt , efnislegt , ‘ hefur rúmtak ’ ? Þá eru einungis skilningarvitin eftir . ELÍSABET Þér eruð að segja að manni finnist eins og sál og líkami séu sameinuð ? Skilningarvitin virðast ekki láta slíka þekkingu í té . Hugsun er eðli sálarinnar , alveg eins og ‘ rúmtak ’ – að taka rúm – er eðli efnisins . DESCARTES Í hvaða sambandi ? . . “ DESCARTES [ Glaðlegur ] Sjáið þér ! . DESCARTES Ég sagði „ setjum svo “ . En að tala þannig er að tala einungis um tilfinningu . En er vitræn skynjun okkar á sálinni nægilega skýr ? DESCARTES Hann kann að blekkja mig um allt sem kemur líkama mínum við , en þegar kemur að hugsun minni – ja , þá getur hann ekki blekkt mig . Spurningin sem ég er að bera fram er ólík . Þær kunna að virðast gerólíkar spurningar – spurningin um það sem ég veit eða veit ekki og spurningin um það sem er í raun og veru – en svo er ekki . Ef það er mögulegt að hugsun eigi sér stað aðgreind frá líkama þá . DESCARTES Gott og vel , ég er að koma að því . ELÍSABET [ Óþolinmóð ] Já , já , þá er það-sem-framkvæmir-hugsunina ekki líkaminn . ELÍSABET Haldið þér áfram . Þér sögðuð „ fyrst þessi skynjun er skýr og greinileg “ . Og að hún nái ekki nógu langt til að maður viti sannleikann ? En það hefur ekki áhrif á það sem ég hef skynjað skýrt . ELÍSABET En hugleiðið nú þetta dæmi . Nú , samkvæmt rökfærslu yðar ætti að vera mögulegt að til væri þríhyrningur sem hefði ekki hornasummu tveggja réttra horna . ELÍSABET Ég verð að líta á það aftur . Aðeins ef við skynjum okkur sjálf sem einungis andlegar verur getum við hugsað um Guð á sama hátt . DESCARTES Frú , ég veit um útlegðina sem vofir yfir yður og ég harma að það er ekkert sem ég get gert til að hjálpa . DESCARTES Ég vildi að ég gæti orðið yður að veigameira liði . Farið út og gerið yður heimakominn hjá hirðinni sem hefur dæmt mig í útlegð . . Hugmynd okkar um andlega verund , sagði hann , er hugmynd um ‘ eitthvað sem gert er ráð fyrir ég veit ekki hvað ’ sem ‘ stendur undir ’ hugsun og vilja ( „ hæfileikanum til að koma hlut á hreyfingu með hugsun “ ) . þar eð það er , hvað snertir hugmyndir okkar , ekki miklu fjarri skilningi okkar að hugsa okkur að Guð geti , ef honum þóknast , bætt við efnið hæfileika til að hugsa en að hann bætti við það annarri verund með hæfileika til að hugsa . Efasemdir Elísabetar prinsessu um rökleiðslu hans hafa verið settar fram á gagnorðan hátt af A. M. MacIver : Descartes reyndi að sanna á órækan hátt að það sem hugsar í okkur hljóti að vera rúmtakslaust og byrjaði út frá cogito ( = ég hugsa ) . En í rauninni segir hversdagsmálið jöfnum höndum „ ég hugsa “ , „ ég sit “ , „ ég geng “ – og gefur í skyn að fljótt á litið sé frumlagið í hverju tilviki hið sama . Sem maður með vísindalega snilligáfu gat hann ekki annað en stutt staðhæfingar aflfræðinnar , en sem trúaður og siðaður maður gat hann ekki fallist á hina óþægilegu viðbót við þessar staðhæfingar , eins og Hobbes hafði gert , nefnilega að mannlegt eðli sé einungis ólíkt gangverki í klukku að því leyti að það sé flóknara . . Hin leiðin er að hafna hugtökunum , nefnilega að sýna fram á að einhvers konar villa hafi verið gerð við framsetningu vandamálsins . Sé hugtökunum sem vandamálið hefur verið sett fram með hafnað stendur samt sem áður eftir einhvers konar spurning sem krefst svars . Hið ímyndaða samtal franska 17. aldar heimspekingsins René Descartes og Elísabetar prinsessu af Bæheimi er eftir enska heimspekinginn Godfrey Vesey ( f. 1923 ) sem var um langt árabil prófessor við Opna háskólann í Bretlandi . Samtalið birtist , ásamt inngangi og eftirmála , í bókinni Philosophy in the Open ( 1978 , önnur prentun ) sem er hluti af kennsluefni háskólans í heimspeki og var fyrst útvarpað á áttunda áratugnum . Þýð. Í fyrirlestri sínum ‘ Tvö hugtök um frelsi ’ ber Sir Isaiah Berlin það sem hann kallar „ hugmyndina um neikvætt frelsi “ saman við „ hugmyndina um jákvætt frelsi “ . Ég vil að líf mitt og ákvarðanir séu undir mér sjálfum komnar , en ekki ytri öflum af neinu tæi . Ég vil vera gerandi sem tekur sjálfur ákvarðanir og stjórnar sér sjálfur en lætur ekki stjórnast af ytri náttúru eða öðrum mönnum eins og hann væri hlutur , dýr eða þræll sem er ófær um að gegna mannlegu hlutverki og setja sér sín eigin markmið og lífsreglur og framfylgja þeim . Ennfremur getur verið að vitsmunahæfileiki hans sé ekki nægilega þroskaður til að hann beri kennsl á hina sönnu hagsmuni sína . Trúðu mér , þú átt samúð mína . En þeir gerðu meira rangt með að banna hana en þú gerðir með því að skrifa hana . ROUSSEAU Ef þú telur að rök mín séu staðlausir stafir þá sé ég ekki hversvegna þú ættir að vilja að nokkur læsi hana . Þetta er eitt sem þú og ég kynnum að vera sammála um , Voltaire , eitt atriði af hundrað . VOLTAIRE Við kynnum að vera það , ef þú bara vissir hvað frelsi merkir , en því miður , það er bara of augljóst að þú veist það ekki . Ég er ekki mikið gefinn fyrir að mislíka svo að ég nota ekki oft orðið ‘ taumleysi ’ . Ég var hlynntur frelsi en þú varst á móti því . ROUSSEAU Leikhús eru ekki menningarstofnanir . Þau eru afþreying og skemmtun sem grafa undan hinni sönnu menningu fólks . Þau frelsa ekki ; þau spilla . En þú hefur samt alltaf vakið furðu hjá mér , Rousseau . ROUSSEAU Þvættingur , Voltaire . Ég legg til að orðið ‘ frelsi ’ sé viðeigandi í fangelsi af því að frelsi samfélagsins í heild þarfnast þess að allir glæpamenn séu einangraðir . Glæpir gera út af við frelsið , alveg eins og lestir . VOLTAIRE Já , þennan frasa hef ég líka lesið í Samfélagssáttmála þínum : þversögn , ef ég má orða það þannig , sem engin fyndni er í . Að vera frjáls er að vera óþvingaður . Sé hann knúinn af einhverri lítilmótlegri ástríðu eða blindaður af fávisku velur hann ekki í raun og veru . Ég segi aðeins að ef refsing gerir mann betri þá hjálpar hún til að gera hann frjálsan . VOLTAIRE Rousseau , ég hef hugsað um frelsi í langtum fleiri ár en þú . Ég er sextíu og sjö ára en þú getur ekki enn verið orðinn fimmtugur … ROUSSEAU En Thomas Hobbes var enginn málsvari hinnar ensku frelsishugmyndar . Reyndar vildi hann snúa fólki gegn henni og til fylgis við fagnaðarerindi sitt um ótakmarkað einveldi . Englendingar eru frjálsari en Frakkar vegna þess að ensk lög leyfa þeim að trúa og tilbiðja eins og þeim þóknast og gefa út það sem þeim þóknast og svo framvegis . Því er það ekki Locke sem er talinn vera málsvari hins enska viðhorfs til frelsis ? VOLTAIRE Ef þú lest Locke vandlega , Rousseau , muntu sjá að hann notaði orðið ‘ lög ’ í frekar sérstakri og takmarkaðri merkingu . Með ‘ lögum ’ á hann ekki við kerfi settra laga sem er haldið uppi í þessu eða hinu konungsríki eða lýðveldi . Með ‘ lögum ’ á Locke einungis við þær reglur sem vitibornir menn koma sér saman um að lifa samkvæmt . Þannig að ef við erum sátt við að nota orð Hobbes eins og hann notar þau hljótum við að vera honum sammála um að því meira sem lögin fyrirskipa eða banna því minna er frelsi fólksins . Fullveldi í Frakklandi er ekki eitt og óskipt eins og í sumum löndum sem búa við aðra stjórnskipan . Konungurinn er ekki eina valdamiðjan hér , alls ekki . Það eru aðrar uppsprettur ófrelsis , eins og til dæmis kirkjan og lénsaðallinn sem íþyngja þjóðinni langtum meira en nokkur konungur Frakklands hefur nokkurn tíma gert . Eins og Locke er mér ljóst að frelsi í þessum heimi getur aldrei verið algert . Frjálsir menn eru menn sem búa til sín eigin lög . ROUSSEAU Það er enn gert í sumum svissneskum kantónum ; og það væri hægt að gera það á öðrum stöðum ef fólk vissi hvað frelsi merkir . Og venjulegir menn eins og þeir eru núna eru of fávísir til að setja saman lagabálka . Ég segi þér að þú mælir með , án þess að viðurkenna það , upplýstu einveldi sem felur í sér meiri harðstjórn en nokkuð sem ég mundi umbera . ROUSSEAU Það er gífurlegur skoðanamunur milli okkar . Í staðinn fyrir konungsríki hafið þið fámennisstjórn , og því miður er hún ekki sérlega upplýst . ROUSSEAU Þú getur talað með eins mikilli fyrirlitningu og þér þóknast um Genf , en ég sé að þú hefur búið þér heimili alveg við borgarmörkin svo þú getur komist undan inn í þessa borg ef frönsku yfirvöldin snúast gegn þér . VOLTAIRE Þú ættir að láta elta þig eins og ref , eins og ég hef verið eltur , og þá mundirðu kannski læra eitthvað af slægð hans . VOLTAIRE Það er nóg að vera frjáls ; það er engin þörf á að vera ’ sannarlega ’ frjáls . VOLTAIRE Ég vísa þeim ekki á bug en þau verða fljótlega frumspekilegt úrlausnarefni sem við gætum rökrætt til eilífðarnóns og aldrei útkljáð . Spurningin „ Er Englendingur frjálsari en Frakki “ er pólitísk spurning og spurning sem ég tel að hægt sé að gefa mjög ákveðið svar við . Jafnvel þú sem telur ekki að Englendingar séu frjálsir að því marki sem þeir gætu verið það , jafnvel þú , Rousseau , mundir vera mér sammála um að þeir séu að minnsta kosti frjálsari en Frakkar . VOLTAIRE Og ef þú gerir það vona ég að þú fræðist eins mikið og ég fræddist í Englandi um frelsi sem meginreglu raunhæfra stjórnmála . VOLTAIRE Þú mátt kalla það fátæklega eftirlíkingu frelsis en ég lít ekki þannig á það . Ekki þegar ég sé bækur mínar bannaðar hér í Frakklandi en seldar hindrunarlaust í Englandi ; ekki þegar ég sé að vinir mínir sem aðhyllast mótmælendatrú eru látnir sæta dómsmorði , eru pyntaðir eða settir í fangelsi – eins og ég hef séð í allt of mörgum tilvikum ; og lít síðan á England og sé að alls konar önnur trúarbrögð blómstra óáreitt . Nei , minn kæri Rousseau , frelsið missir ekkert af töfrum sínum fyrir mig þótt það sé , eins og það hlýtur óhjákvæmilega að vera , ófullkomið . Það sem er skynsamlegt að stefna að er að fá eins mikið frelsi og unnt er að fá . Stássstofu-uppreisnarmaður . ROUSSEAU Nei , Voltaire , ég er ekki bjartsýnismaður . ROUSSEAU Þá hefurðu einhverja trú , þrátt fyrir allt , á líf eftir dauðann ? VOLTAIRE Jæja , ég er hræddur um að það sé þín ógæfa . Þú ættir að biðja þess , eins og ég geri , að trú þín verði tekin frá þér og þú fáir vonina aftur . 6 Tvær aðrar bækur sem verðskulda að vera lesnar í tengslum við samræðuna eru Stjórnmál Voltaires ( Voltaire’s Politics ) eftir Peter Gay og Menn og borgarar : rannsókn á samfélagskenningu Rousseaus ( Men and Citizens : a Study of Rousseau’s Social Theory ) . Í samræðunni segir Rousseau : „ Maður er frjáls ef hann velur í fyllsta skilningi þess orðs . “ Reyndar má lesa Fyrstu bók , 8. kafla í Samfélagssáttmálanum sem inngang að siðfræði Kants . Hluti af námsefni í heimspeki hjá Opna háskólanum í Bretlandi . Íslenska þýðingu á þessum fyrirletri ( í styttri útgáfu ) er að finna í bókinni Heimspeki á tuttugustu öld sem kom út hjá Heimskringlu 1994 . Þýðandi : Róbert Víðir Gunnarsson . 3 . Þýðendur : Björn Þorsteinsson og Már Jónsson . 6 . Í upphafi formálans nefnir höfundur fyrirlestur Berlins ‘ Tvö hugtök um frelsi ’ sem er ein ritgerðin í þessari bók . Hann nefnir ekki bókina . Mér er nær að halda að heimspeki heillar kynslóðar í Englandi kynni að hafa orðið öðruvísi ef bókin hefði birst fyrr . Síðan 1945 hefur Popper verið breskur þegn og starfað við Hagfræðiskóla Lundúna ( London School of Economics ) , þar sem hann lét nýlega af störfum sem prófessor í rökfræði og vísindalegri aðferðafræði . Popper Í langri sögu heimspekinnar eru þær heimspekilegu röksemdafærslur miklu fleiri sem ég ber kinnroða fyrir en hinar sem ég er stoltur af . Hvort sem við vitum það eða ekki tökum við fjölmargt sem sjálfsagðan hlut . Magee Hvað mundir þú nefna úr samtímanum sem dæmi um ógagnrýna heimspekilega kreddu sem þarfnast gagnrýnnar rannsóknar ? Þær eru að minni hyggju afsökun fyrir að vera heimspekingur . Mjög skaðlega heimspeki má orða á þessa lund : „ Efnahagslegir og pólitískir hagsmunir manns ráða ætíð skoðunum hans . “ Og þetta er augljóslega spurning sem skiptir litlu máli . Því hún sundrar mannkyninu í hópa – menningarhópa – sem geta ekki ræðst við af skynsamlegu viti heldur aðeins háð stríð . Magee Og sumar af þessum kenningum eru réttar , segirðu , en aðrar eru ekki aðeins rangar heldur einnig skaðlegar . Og þú segir að hið raunverulega hlutverk heimspekinnar sé að kanna á gagnrýninn hátt heimspekilega fordóma okkar sem við gerum okkur ekki alltaf grein fyrir og að leiðrétta þá sem þurfa leiðréttingar við . Það mundi gera heimspekina of sérhæfða , að fyrirmynd nútíma raunvísinda . Í eðlisfræði var ég einungis áhugamaður , stundaði hana aldrei að atvinnu . Magee Hverjar voru meginhugmyndirnar í fyrstu bók þinni , Rökfræði rannsóknar ? Þetta var í stuttu máli hin viðtekna skoðun . Því kenning Newtons gerði okkur kleift að spá nákvæmlega um nýjar afleiðingar – svo sem um frávik frá lögmálum Keplers – og þessar spár stóðust hin rækilegustu próf. Mesti árangur kenningarinnar var vitaskuld uppgötvun reikistjörnunnar Neptúnusar . Báðir reiknuðu út stöðu þessarar óþekktu reikistjörnu og Galle í Berlín var ekki lengi að finna hana . Skoðanir um kosti þessarar nýju kenningar voru ákaflega skiptar , og þær eru enn skiptar . Magee Hvert er þá aðalatriðið ? Magee Er þetta ástæðan til þess að þú hvarfst frá aðleiðslukenningunni ? En fyrsta raunverulega misræmið getur hrakið eða afsannað hana . Þetta hlýtur að valda gerbreytingu á viðhorfi okkar til raunvísinda . Það merkir að okkur skjátlaðist um vísindalega þekkingu , að vísindakenningar yrðu alltaf reistar á tilgátum , að það gat alltaf gerst að jafnvel best sannprófaða vísindakenningin yrði leyst af hólmi af betri kenningu . Öllu heldur gegna athugun og tilraun einvörðungu hlutverki prófana . Og væri hún hrakin kom fram þörfin fyrir nýja skýringarkenningu sem átti að skýra bæði velgengni ogvankanta hinnar fyrri kenningar . Allt frá tímum Bacons 4 hefur hin hefðbundna skoðun á því hvernig þekkingu miðar áfram verið eitthvað á þesa leið : Vísindamenn safna gögnum með athugunum og tilraunum þar til þeir eru búnir að fá svo mikið að tiltekin almenn einkenni fara að koma í ljós . En þín skoðun á málinu var allt önnur . Nýfætt barn væntir þess að fá næringu og umönnun . Vandamál kemur upp hvenær sem getgátur okkar eða væntingar bregðast . Eins og H. S. Jennings sýndi fram á árið 1910 notar meira að segja amaban þessa aðferð . Við ríghöldum því í getgátur okkar í lengstu lög . Það er aðferð raunvísindanna . Við reynum eftir bestu getu að gagnrýna kenninguna , og þetta þýðir að við reynum að hrekja hana . Og gagnrýni og prófanir eru tilraunir til að hrekja eða afsanna . Magee Og athugun og tilraun koma ekki til skjalanna fyrr en á öðru stigi ? Popper Orðin „ vitneskja “ eða „ þekking “ og „ vissa “ eru til í ýmsum merkingum . „ Popper Þekking í huglægri merkingu er tilhneigingar til að aðhafast á tiltekna vegu eða trúa tilteknum hlutum eða segja tiltekna hluti . Báðar tegundir þekkingar eru óvissar eða getgátu - eða tilgátukenndar . Við kunnum að hafa haft efasemdir . Það er þessi þekking sem er geymd í bókasöfnum frekar en í höfðinu á okkur . Þá er að líta á hlutlæg tengsl hennar við hlutlægu gömlu hugmyndirnar og við vandamálin sem við leysum með nýju hugmyndinni ; og þessi tengsl eru snar þáttur af ánægjunni . Það skiptir reyndar máli fyrir ánægjuna að skerfurinn sem við leggjum fram er skerfur til vaxtareða þróunar þekkingar í hlutlægri merkingu . Allar kenningar okkar eru tilgátur . Í þessum gagnrýnu umræðum reynum við að meta kenningarnar frá því sjónarmiði hvort þær eru sannleikanum samkvæmar eða ekki . Magee Þú notar orðið „ sennileiki “ um það sem þú kallar nálægð eða nálgun við sannleikann , er það ekki ? Og komi einhver fram með aðra kenningu á morgun þá getur verið að samkeppnisstaðan milli kenninganna breytist og þar með val okkar . Magee Og þess vegna hefurðu sagt að við getum aldrei fært fullnægjandi rök fyrir því að tiltekin kenning sé sönn , þó að við getum stundum réttlætt eða rökstutt á fullnægjandi hátt að við tökum eina kenningu farm yfir aðra . Magee Kemur það málinu ekki við á þessu stigi að spyrja hvernig ? En þar sem hinn gagnrýni samanburður var gerður með það fyrir augum að kanna hvor kenningin kæmist nær sannleikanum þá getum við sagt í stuttu máli að niðurstaðan bendi til þess að kenning Einsteins virðist nú sem stendur vera nær sannleikanum en kenning Newtons . En ein ósönn eða röng kenning getur verið nær sannnleikanum en önnur . Magee Hvernig stendur á því að þú hefur alla ævi aðallega fengist við raunvísindi og raunvísindalega þekkingu frekar en aðrar tegundir þekkingar ? Og raunvísindin eru einfaldlega árangurinn af þessari gagnrýni . Kenning sem getur ekki stangast á við neinn mögulegan eða hugsanlegan atburð er , samkvæmt þessari skoðun , utan við raunvísindi . En þær eru báðar prófanlegar , og það þýðir að standist þær ekki prófanir eru þær afsannaðar eða hraktar . Popper Nei , það gerði ég ekki . . Þetta er því merkilegra sem það gerist á stað og tíma þar sem mestöll heimspeki beinist að tungumálinu á einn eða annan hátt . En ef þú ert að segja að ég telji tungumálið ekki mikilvægt þá er það alrangt . Mundu bara hvað ég sagði um hlutlæga þekkingu . Það sem ég vildi láta koma fram var að þú hefur ekki áhuga á að greina merkingu orða . Það eru til áhugaverðari viðfangsefni , jafnvel á þessu sviði . Höfundinum sást yfir að ég hafði , í sjálfri bókinni sem hann vitnar í , fært rök gegn því innantóma orðaskaki sem stafar af því að leita nákvæmni í skilgreiningum . Að vera reiðubúin að læra af mistökunum , og að vera á varðbergi gagnvart þeim , kalla ég skynsemisafstöðuna . Þar að auki er það ekki meirihlutinn sem stjórnar : Sama hvaða flokkur vinnur í kosningunum , þá stjórna hvorki þú né ég . Það sem hins vegar skiptir máli er þetta : Eigi eitthvert land til stofnanir sem gera kleift að skipta um stjórn án ofbeldis og hópur manna reynir að beita ofbeldi af því að þeim tókst ekki að ná völdum án þess , þá er þessi verknaður , hvað sem mennirnir kunna að hugsa eða hafa í hyggju , tilraun til að koma á stjórn sem er haldið uppi með ofbeldi og verður ekki losnað við án ofbeldis , eða með öðrum orðum , þeir eru að freista þess að koma á harðstjórn . Fólk hefur ætíð dreymt um betri heim og sumir þessara drauma hafa verið aflvaki samfélagslegra umbóta . Magee Sumar af vanræktum uppgötvunum þínum í stjórnmálaheimspeki hafi aðrir enduruppgötvað á eigin spýtur . Hann hefur á löngum þjáninga - og fangavistarárum komist að skoðunum sem aðrir komust að með gagnrýnni hugsun . Núverandi ástand telst tæplega til nýjunga – nema hvað skynsemi í umræðum hefur raunalega hrakað . Þetta er skiljanleg tilhneiging en hörmuleg ef hún verður sérkenni ungra menntamanna . Hún sýnir að vitsmunalegum gæðakröfum og vitsmunalegri ábyrgð hefur hrakað . Popper Ég hef verið að vinna að mörgum efnum : að kenningunni um það sem ég kalla „ heim 3 “ , en með því á ég við hinn hlutlæga heim þeirra verka sem mannshugurinn hefur búið til . Að hverju ertu að vinna þessa dagana , bókstaflega talað ? Samtölin komu út í bók skömmu eftir að þau voru flutt undir heitinu Modern British Philosophy ( Kom fyrst út hjá Secker & Warburg 1971 og Paladin 1973 ) . Til skýringar á ávarpinu Sir skal þess getið að Bretadrottning sæmdi Popper þeirri nafnbót . Einn af frumkvöðlum rökgreiningarheimspeki . Enskur heimspekingur , rithöfundur og aðferðafræðingur í raunvísindum , m.m . Ritið sem helgað er verkum Poppers í The Library of Living Philosophers kom út 1974 í tveimur bindum . Undir lok samtalsins minnist Popper á kenningu sína sem hann kallar ‘ heim 3 ’ eða þriðja heim . Í þrískiptingu Poppers er ‘ heimur 1 ’ , eða fyrsti heimur , efnisheimurinn og ‘ heimur 2 ’ , eða annar heimur , öll huglæg reynsla okkar og hugsun , bæði meðvituð og ómeðvituð . Varla þarf að taka það fram að hér er um að ræða hugmyndir sem eru mjög umdeildar meðal heimspekinga . Þessa gagnorðu framsetningu skipulagsrakanna fyrir tilvist Guðs leggur David Hume í munn formælanda þeirra Kleanþesar í bókinni Samræður um trúarbrögðin ( Dialogues Concerning Natural Religion ) sem kom út að honum látnum árið 1779 . Hvernig rökin virka . Þannig að rétt eins og úr , svo dæmi sé tekið , er listilega hannað og smíðað í ákveðnum tilgangi og fær okkur til að álykta um tilvist úrsmiðs , þannig fá hin óteljandi merki um , að því er virðist , ætlun og tilgang í náttúrunni okkur til að álykta að hér sé líka hönnuður að verki : arkitekt fær um að skipuleggja og hanna undur alheimsins . Menn og sjimpansar eru nægilega líkir lífeðlis - og atferlislega svo að gera má ráð fyrir að þeir , líkt og við , finni til sársauka , svo dæmi sé tekið ( þó við getum aldrei vitað það með vissu ) . Ef hin undursamlega fegurð og skipulag alheimsins þarfnast hönnuðar , hve miklu frekar þarfnast hans þá ekki þessi undraheimur og arkitektinn á bak við þetta allt ? Margir „ smíðisgripir “ náttúrunnar kynnu að benda til þess að þeir hafi verið hannaðir af nefnd svo að við gætum þurft teymi guða , og við erum áreiðanlega ekki takmörkuð við eitt . Guðlegi úrsmiðurinn og sá blindi . 3 Fínstilling í alheimi . En ólíklegir hlutir gerast . 2 . 4 . Þýtt úr bókinni 50 Philosophy Ideas You Really Need to Know eftir Ben Dupré sem kom út árið 2007 . Heimspekivefurinn fékk góðfúslegt leyfi Quercus-útgáfunnar til þess að birta þessa þýðingu . Áramótaheitin geta verið ein örvæntingarfull leið til að reyna að hraða okkur og koma í verk öllu sem við höfum verið að fresta áður en tíminn rennur út . Leiða má rök að því að eðli okkar sem tímavera sé ein af mikilvægustu staðreyndum tilveru okkar . Ef við eigum að friðmælast við tímann þurfum við , svo heilagur Frans frá Assísi sé misnotaður , hugarró til að sætta okkur við það sem við getum ekki breytt um hann , hugrekki til að breyta því sem við getum og , umfram allt , skilning til að vita hvað er hvað . En hægt er að fá einhverja hugmynd um hvernig væri að hafa þessa forsögulegu heimsskoðun . Það er engin tímasetning hjá Hómer eða í Biblíunni . Tímatöl af einni eða annarri gerð hafa verið til í þúsundir ára . En , samkvæmt Amartya Sen 3 , er sennilegt að núllpunktur tímatalsins hafi ekki verið settur fyrr en á seinni hluta fimmtu aldar e. Kr . Morðin í Ipswich , svo að dæmi sé tekið , virðast fjölmiðlaheiminum nú þegar eins og fornaldarsaga sem verður aðeins minnst aftur þegar réttarhöld færa okkur eitthvað nýtt til að tala um . Þessi munur sýnir að nokkru leyti hvernig hugmyndir um tímann og tímaskynjun eru ekki algerlega óhagganlegar . Ef við lítum á heimspeki tímans finnum við þó oftar en ekki ráðgátur sem eru vitsmunalega örvandi en tilvistarlega ófrjóar . Fortíðin er ekki lengur til og framtíðin er enn ókomin . Blekking sem ekki verður komist undan er raunveruleiki , um allt sem máli skiptir . Tíminn er ekki eitthvað sem við skynjum í reynslunni , hann er forsenda þess að hafa einhverja reynslu yfirhöfuð . Tíminn er fastur ás sem alla reynslu verður að teikna á . Hugsun hans fór samt langt út fyrir slík kröftug , áhrifamikil spakmæli . Jesús var rökleg vitleysa . Það tengist ekki list eða smekk heldur því hvernig við erum bundin við augnablikið . Fyrir þá manneskju sem lifir aðeins fyrir andartakið er hver nýr dagur , mínúta eða sekúnda óskrifað blað , og það sem hefur gerst í fortíðinni skiptir engu máli . Það er meginatriði í mennsku okkar að við höfum minni , gerum áætlanir og gefum loforð , tökumst á hendur verk og höfum skyldur . Hugsanlega tengist einstaklingshyggja nútímalífs einnig þessari áherslu á hið listræna . Sú áskorun að vera fullkomlega mennskur er því að lifa þannig að við metum að verðleikum bæði hið listræna og siðræna eðli okkar sem lifandi vera sem eru hvort tveggja : fastar í líðandi stund en lifa samt út fyrir hana . Við þurfum að skilja fortíðina til að halda áfram í framtíðinni , persónulega og pólitískt . Hvernig getum við afrekað þetta ? Það er eins og við höfum innri klukkur og dagatöl og að lifa í takt við þau krefjist þess að mismunandi líf gangi með mismunandi takti . Þegar hann að lokum áttar sig á að það hefur ekki verið eitrað fyrir honum í raun og veru hrópar hann : „ Ég er á lífi ! Bækur og sjónvarpsþættir telja upp hluti eins og kvikmyndirnar sem þú verður að sjá , golfholurnar sem þú verður að leika , bjórtegundir sem þú verður að prófa og náttúruundur sem þú verður að sjá , allt áður en þú deyrð . Því miður lifum við í samfélagi skyndifullnægingar þar sem að njóta er alltof fátítt . Ennfremur virðist iðkun Búddatrúarmanna þroska bæði nútíðarskyn og hugarró gagnvart líðandi tímans . Hvorki Búddatrúarmaðurinn né rokkarinn snaróði eru tímasóarar en þeir eru ekki heldur hinir stórkostlegu tímaþjarkar sem eru með troðfulla dagbók en njóta þó sjaldan í raun og veru neinna þeirra hluta sem þeir troða inn í hvern dag . Ef við tryðum því í alvöru þá væru þær ekkjur sem giftust aftur fjölveriskonur . Umfram allt þurfum við að sætta okkur við að einmitt það sem gerir okkur kleift að upplifa nokkuð yfirhöfuð er að tíminn heldur stöðugt áfram , og að kvarta yfir því að tíminn líði er þá að mótmæla einmitt því sem gerir hvaða tilveru sem er einhvers virði mögulega í fyrsta lagi . Hann er meðstofnandi og ritstjóri tímaritsins The Philosophers ’ Magazine og hefur m.a. skrifað bækurnar What’s it All About ? Talinn einn af áhrifamestu breskum heimspekingum á seinni hluta 20. aldar , einkum á sviði siðfræði . Bernard Williams og Bryan Mage ræða saman Heitin tvö ‘ málspeki ’ ( ‘ linguistic philosophy ’ ) og ‘ málgreining ’ ( ‘ linguistic analysis ’ ) eru notuð til að tákna sama fyrirbærið : aðferð í heimspeki sem þróaðist aðallega í hinum engilsaxneska heimi og náði fullum þroska á fimmta og sjötta áratug þessarar aldar . Ég hygg að það sé sanngjarnt að segja að aðferð nánast allra sem síðan hafa fengist við heimspeki hafi orðið fyrir áhrifum frá henni . . . . Það eru , sögðu þeir , engir sjálfstæðir hlutir sem þessi orð tengjast . Í framhaldi af þessu sögðu málspekingar að eina fullnægjandi leiðin til að rökgreina frumhugtök mannlegrar hugsunar – eða hugtökin sem við reynum að ná tökum á heiminum með eða eiga samskipti hvert við annað með – sé að rannsaka hvernig þau eru í raun og veru notuð . Á þessum árum fór hún alltént að hafa áhrif á það hvernig greinin var iðkuð af næstum öllum í hinum enskumælandi heimi . Magee Málspekin táknaði brotthvarf frá því sem hafði tíðkast áður . Williams Ég held við höfum verið mjög meðvituð um mismuninn , kannski meðvitaðri um hann en þeir sem skoða þetta allt saman seinna . Williams Jú , að undanskildum staðhæfingum í stærðfræði eða rökfræði sem voru taldar sannar einungis í krafti merkingar orða . Það sem hún var reiðubúin að segja var þetta : „ Heimspeki snýst um að gera sér grein fyrir hvernig við notum orð , um tegundir merkinga sem þau hafa , um lífshættina sem þær eru hluti af . Málgreiningarsinnum hætti dálítið til að segja : „ Nú jæja , hér höfum við þennan orðræðuhátt sem er einn lífsmáti líkt og hver annar “ – og þetta var þegar óbeint að túlka trúna á róttækan húmanískan hátt . Þessi tvö heiti eru svo lík að þeim sem þekkir ekki til heimspeki mætti fúslega fyrirgefast að blanda þeim saman eða að telja að þau væru heiti á sama fyrirbærinu . Hún býður upp á leið til að fást við spurningar , hvort heldur í frumspeki , siðfræði eða hverju sem er , og leggur einkum áherslu á að vera meðvitaður um málið sem þessar spurningar eru settar fram á . Frasinn sem svo oft var notaður , og ég held að heyrist stundum enn , er ‘ ekki leyst heldur leyst upp ’ . Þær voru oft safn ólíkra vandamála , ólíkra ráðgátna , sem höfðu verið settar undir einn hatt til einföldunar . Og þegar maður sá í gegnum þetta og hafði sundurgreint vandamálin uppgötvaði hann að mörg hinna hefðbundnu vandamála heimspekinnar höfðu ekki verið leyst heldur horfið . Magee Vegna þess að þegar búið er að rökgreina öll grunnhugtökin út í hörgul verður ekkert eftir til að gera . Það er engin ástæða til þess að við ættum ekki , á þeirri forsendu , að hafa heimspeki læknisfræði , heimspeki hagfræði , heimspeki fólksfjöldakenningar , heimspeki íþrótta – heimspeki alls afdráttarlaust ( en einungis ‘ alls ’ í merkingunni ‘ hvers sem er ’ ) . Williams Já . Auðvitað eru heimspekilegar spurningar um hugtök sem þarf að svara um læknisfræði – til að mynda þegar um andlegt heilbrigði er að ræða hefur sumum þótt sjálft hugtakið geðveiki ráðgátukennt – og heimspekileg rannsókn hefur farið fram á þeim grunni . Síðari mikilvægi flokkur grundvallarvandamála var þau sem talin voru koma upp á mörkunum milli ólíkra tegunda orðræðu , til dæmis á mörkunum milli þess að tala um efnislega hluti og tala um sálræna hluti . Þau myndu leysast upp í flokk aðgreindra hugtakalegra viðfangsefna sem við gætum kannski ráðið við . Ein þeirra var að þessi heimspeki sýndi , í svo til öllum sínum myndum , einhverja andstæðu milli þess að vera sprottin af djúpum og alvarlegum hvötum og þess að nota hversdagslegan stíl . Til er athugasemd höfð eftir Austin sem var fræg á sínum tíma . Enda þótt málspekingar , eins og þú segir , tækju vísvitandi upp úrdráttarstíl og notuðu dæmi sem virtust léttvæg höfðu þeir gilda ástæðu til að nota dæmi af því tæi . Þær höfðu auðvitað ólíkan stíl , eins og ég vék að . Sjálfur tel ég að notkun þeirra hafi verið langtum skynsamlegra fyrirtæki þegar talað var um skynjun eða þekkingarfræði en hún var þegar talað var um siðfræði eða stjórnmál . Það er athyglisvert að enda þótt sumir hafi gagnrýnt málspekina fyrir að vera smásmuguleg eða bara orðabókarleg eða léttvæg að þessu leyti , eða fyrir að hafa of miklar áhyggjur af smáatriðum í framsetningu , þá er þetta í rauninni sama krafan og iðulega er gerð af skáldum – til að mynda af Auden í mörgum verka hans og af Yeats – sem fannst að einhvern veginn sé heiðarleiki hvað varðar merkingu , að segja hvorki meira né minna en maður meinar , og að gera sér grein fyrir hvað þetta er , vörn gegn upplausn , ótta og sýndarmennsku . Magee Það er lítið um skrif þar sem þetta sjónarmið er sett fram , er það ekki : Karl Kraus , George Orwell . Við verðum að hafa hugfast að Wittgenstein kom frá Vín þar sem þetta hafði lengi verið mikið áhyggjuefni . Ég held það verði að segjast að hún hafði einnig einhverjar neikvæðar hliðar hvað þetta varðar . Og ég vil tengja þetta við annað atriði sem þú vilt kannski heldur taka sér . Á fyrstu námsárum okkar í Oxford-háskóla var Hegel vísað á bug með algerri fyrirlitningu af flestum atvinnuheimspekingum , aðallega vegna þess að hann er svo óskýr . Williams Ég hygg að skýrleiki reynist vera flóknara hugtak en menn , eða sumir menn , töldu á þeim tíma . Þetta hefur sennilega verið villa , en algeng tegund villu . Í þeim er ekki vafasöm málfræði eða torskilin nafnorð . Spurningin er : „ Hvers vegna stendur þetta þarna ? “ Hjá Wittgenstein eru ákaflega fáar röksemdafærslur . En það var þessi tilhneiging sem þau deildu öll með honum að endurheimta margslungna gerð venjulegrar reynslu . Magee Fyrir fáeinum mínútum vorum við að tala um hvernig , við skulum segja fyrir tuttugu árum , í hinni nýju dögun málspekinnar menn hneigðust til að halda að með því að nota hinar nýju aðferðir yrði búið að leysa grundvallarvandamál heimspekinnar eftir svo sem tuttugu ár . Við getum undireins skráð um það bil fimm byltingar í heimspeki , þar sem menn hafa sagt : „ Hvers vegna hefur heimspekin verið á villigötum ? Nú er hún komin á rétta braut . “ Ég held ekki að hún hafi haft mjög skýra hugmynd um mikilvægi kenninga meira að segja í vísindunum . En það snýst ekki aðeins um umfang rannsóknarinnar ( Austin og aðrir lögðu áherslu á mikilvægi þess að skoða skyld hugtök eða hugtakaflokka ) heldur einnig um ástæðuna fyrir henni . Austin notaði afhjúpandi hliðstæðu . Magee Með öðrum orðum , maður verður að hafa viðmið . Magee Hér áðan var ég að tala um hvernig málspekingar voru reiðubúnir að beita verkfærunum á hvert sem er af ýmsum orðræðusviðum . Ég held að margir hafi hugsað þetta en hafi ekki verið svo ósvífnir að segja það . Þessi byltingarkennda tilfinning hvað varðar heimspeki gerði einnig marga djúpt – og óhóflega – meðvitaða um hvað heimspeki væri og ýtti undir þá tilfinningu að hún væri gerólík öllu öðru . Tvískiptingin milli heimspeki og alls annars fær á endanum ekki staðist . Það sem gerir allt þetta enn furðulegra er að þeir settu sjálfir notkun í fyrsta sæti sem mælikvarða á merkingu en leiddu aftur á móti alltaf hjá sér þá einföldu staðreynd að notkun orða er sífelldum breytingum undirorpin . Williams Þegar komið er að sögu heimspekinnar þá vaknar vitanlega öðruvísi spurning og á því leikur alls enginn vafi að afstaðan til mikils af heimspeki fortíðar hafði það sem kalla mætti sterk einkenni tímaskekkju . Hann er engu að síður algengastur af öllum aðfinnslum . Sumt af henni var smásmugulegt , léttvægt og leiðinlegt . En alltaf og á öllum tímabilum , og hver sem stundar heimspekina , þá eru að minnsta kosti níutíu prósent hennar , samkvæmt ríflegu mati , frekar léleg og munu aldrei vekja áhuga neins síðar meir nema sagnfræðinga . Málspekin sérhæfði sig í að vera léleg með því að vera smásmuguleg . En að þessu frátöldu , sé farið út fyrir lélegu dæmin þá er ásökunin ekki rétt . Þetta og sú hugmynd að einhvern veginn hafi ég merkinguna hérna – litla setningin mín mun reyna að tjá þér hana – en ef hún tjáir þér hana ekki þá er það vegna einhvers skorts á ímyndunarafli hjá þér . Hver er arfurinn ? Williams Ja , ég held að atriðið sem við drápum á síðast , atriðið sem snertir ábyrgð okkar gagnvart því sem við segjum , standi eftir hjá okkur ; einnig sú hugmynd að heimspekileg vandamál muni ekki endilega hafa það form sem hefðin gaf þeim – sú hugsun að það sem var kallað heimspekilegt vandamál er oft óróasvið sem verður að kanna með þeim næmleika sem málspekin hvatti til . Williams Sú hugmynd að heimspekin fengist við að íhuga tungumálið og um leið að hún hefði ekkert sérstakt eigin viðfangsefni auðveldaði þessa framvindu . Einhver hafði eitthvað nýtt að segja og vegna þess að það var ný innrás í heiminn gat varla hjá því farið að það væri óskýrt , af því að það hlaut nánast að passa illa við þá hugtakanotkun sem fyrir var . Við neyddumst til að segja hluti sem við sögðum ekki oft – gátum tæplega sagt – áður . Það er líkt og lifandi jurt sem breiðir úr sér – hún breytir lögun hlutanna í kringum sig . Það var nú bara rangt . Tilvísanir 1 . Þessari samræðu var sjónvarpað hjá BBC á útmánuðum 1978 . – B. W. er talinn einn af merkustu og áhrifamestu breskum heimspekingum á seinni hluta 20. aldar .