Á öðrum stað hér í blaðinu er grein um bráðalost . Bráðalost kemur í kjölfar losunar boðefna úr mastfrumum og basofílum og er annaðhvort vegna IgE miðlaðra ofnæmisviðbragða ( anaphylaxis ) , til dæmis hnetuofnæmis eða latexofnæmis , eða ofnæmislíkra viðbragða ( anaphylactoid ) . Dæmi þar um eru viðbrögð vegna röntgenskuggaefna og aspiríns . Einnig getur verið gott að endurtaka mælinguna , til dæmis eftir fjórar og átta klukkustundir til að fylgjast með breytingum á honum í sermi . Mæling á tryptasa er sérstaklega mikilvæg við losti í tengslum við svæfingu , þar sem mörg lyf eru gefin og óvíst hvort um ofnæmisviðbrögð er að ræða eða hvort aðrar orsakir séu fyrir lostinu . Lífshættuleg ofnæmisviðbrögð á borð við bráðalost gera sjaldnast boð á undan sér og hröð og fumlaus meðferð við þeim getur ráðið úrslitum um líf eða dauða . Það er of seint að rýna í uppflettirit til að kynna sér meðferðina þegar til alvörunnar kemur . Lífshættuleg ofnæmisviðbrögð eru sem betur fer það sjaldgæf að flestir læknar fá enga teljandi reynslu í meðferð þeirra og þess vegna er greinin um bráðalost skrifuð . Vonandi gefa læknar sér tíma til að lesa hana og kynna sér sérstaklega flæðirit með ráðleggingum um meðferð á losti og gagnorðar upplýsingar um skammtastærð lyfja sem nota þarf við meðferðina . Þetta flæðirit hefur verið samþykkt af Félagi íslenskra ofnæmis - og ónæmislækna . Er óhætt að mæla með því að heilsugæslustöðvar og bráðamóttökur hafi þessar ráðleggingar steyptar í plast og hangandi upp á vegg og neyðarkassa með nauðsynlegum lyfjum tiltækan innan seilingar . Í Svíþjóð hófst árið 1992 skráning á lífshættulegum ofnæmisviðbrögðum tengdum mat ( 1 ) . Tildrögin voru þau að stúlka lést eftir að hafa borðað hamborgara sem innihélt sojaprótín . Á þremur árum barst 61 tilkynning : Tuttugu atvik voru talin tengjast jarðhnetum , 16 soja , níu trjáhnetum og möndlum , þrjú mjólk , tvö hverju eftirtalinna atriða : eggjum , hveiti og selleríi , eitt fiski og eitt skelfiski . Þegar betur var að gáð var ekki talið líklegt að matur ætti þátt í fimm tilvikum . Á þessum tíma urðu sex dauðsföll og var talið að sojaprótín í kjötréttum ætti þátt í fjórum þeirra . Skráningin varð til þess að draga athygli að lífshættulegum ofnæmisviðbrögðum við sojaprótínum og því að merkingu sojaprótína í sænskum matvælum var mjög ábótavant . Á 23 ára tímabili , frá 1968 , hafa 30 dauðsföll verið skráð í Danmörku vegna bráðalosts eftir lyfjagjöf ( 2 ) . Þetta svarar til þess að dauðsföll af lyfjaofnæmi yrðu þriðja hvert ár á Íslandi . Dauðsföllin voru flest eftir gjöf röntgenskuggaefna ( átta ) , eftir gjöf penisillína ( sex ) og eftir gjöf ofnæmisvaka til afnæmingar ( fimm ) . Í síðastnefnda hópnum voru yngstu einstaklingarnir sem létust . Tvö dauðsföll hlutust af gjöf bólgueyðandi lyfja ( NSAID ) . Í Manchester í Englandi voru 172 einstaklingar greindir með bráðalost og voru orsakir taldar jarðhnetur hjá 42 , trjáhnetur hjá 23 , skordýrabit hjá 28 , lyf hjá 15 , latex hjá sex þeirra og annar matur en hnetur hjá 25 ( 3 ) . Óvíst var hvort matur var orsök hjá 13 einstaklingum og engin orsök fannst hjá 20 . Fram að þessu hafa flugur fremur verið til ama og óþæginda en að þær yllu alvarlegum vandamálum á Íslandi . Á síðustu árum hafa geitungar ( vespidae spp . ) náð útbreiðslu hér á landi og varla getur verið nema tímaspursmál þar til þeir fara að valda alvarlegu ofnæmi . Talið er í Bandaríkjunum að 0,5 - 4% íbúanna eigi á hættu að fá alvarleg einkenni af flugnabiti og um 40 dauðsföll eru rakin til þess árlega ( 4 ) . Það sem hér hefur verið rakið sýnir að orsakir fyrir bráðalosti eru margskonar þótt oftast megi rekja þær til matvæla , lyfja , skordýrabits eða latex , ef orsakir finnast á annað borð . Ekki leikur vafi á því að skráningu á bráðalosti er ábótavant og því erfitt að fá hugmynd um algengi þess og nýgengi . Við afturvirka rannsókn á sjúkraskrám íbúa Olmstedsýslu í Minnesota á árunum 1983 - 1987 var algengi bráðalosts 30 á 100 000 íbúa og nýgengi 21 ( 5 ) . Greiningin miðaðist við almenn einkenni eins og roða og kláða í húð , ofsakláða , ofsabjúg og að minnsta kosti eitt einkenni til viðbótar , annaðhvort frá munni og meltingarvegi , öndunarfærum eða hjarta - og æðakerfi . Þessar niðurstöður eru taldar góður mælikvarði á algengi bráðalosts meðal hvítra manna í Bandaríkjunum . Séu þær færðar yfir á íslenskan fólksfjölda svarar það til rúmlega 80 tilvika á ári . Þótt þannig megi reikna sig fram til einhverrar tölu um hversu algeng lífshættuleg ofnæmisviðbrögð eru hér á landi verður þó að segjast að ekkert er um þetta vitað né heldur hverjar orsakir liggja þeim að baki . Þetta er vissulega slæmt því með fræðslu og fyrirbyggjandi aðgerðum mætti ef til vill koma í veg fyrir sum þessara atvika ef þekkingin væri meiri . Því er aðkallandi að koma á skráningu á öllum hættulegum ofnæmisviðbrögðum til að grafast fyrir um orsakir þeirra og kanna hvort viðbrögðin við þeim séu fullnægjandi . Eðlilegast er að landlæknir láti útbúa eyðublöð í þessum tilgangi og sjái um dreifingu þeirra til allra starfandi lækna í landinu . Rannsóknir vegna hættulegra ofnæmisviðbragða gera miklar kröfur til heilbrigðiskerfisins og kalla oft á þolpróf á sjúklingunum sem ekki verða gerð af öryggi nema við bestu skilyrði og greiðan aðgang að neyðarþjónustu meðan á þolprófunum stendur . Flestir sjúklingar sem fengið hafa bráðalost ættu að bera á sér Medic Alert-merki en þó verður að meta gagnsemi þeirra í hverju einstöku tilfelli . Fimmtán ár eru síðan Medic Alert-merkin voru fyrst tekin í notkun á Íslandi . Þau ættu að vera öllum læknum vel kunn og raunar öllum þeim sem vinna við heilbrigðisþjónustu og löggæslu . Um þrjú þúsund manns ganga nú með slík merki . Nýlega fékk ég bréf frá skjólstæðingi mínum sem hafði orðið fyrir því að ekki var tekið mark á merkinu við heimsókn á bráðamóttöku . Slíkt má ekki koma fyrir . Adrenalín er fyrsta og mikilvægasta lyfið við meðferð á bráðalosti . Það var mikil framför fyrir sjúklinga sem eiga á hættu að fá bráðalost þegar á markaðinn komu adrenalínsprautur sem sjúklingarnir geta gefið sjálfir ( EpiPen autoinjector 0,3 mg og EpiPen Junior autoinjector 0,15 mg ) . Aldrei verður nógsamlega brýnt fyrir þeim sem skrifa út EpiPen-sprautur mikilvægi þess að kenna sjúklingunum rækilega notkun þeirra og að þær séu aðeins ætlaðar til að fleyta sjúklingnum yfir þann tíma sem tekur að komast á næstu bráðamóttöku eða heilsugæslustöð . Hafi læknir grun um að sjúklingur hans eigi á hættu að fá bráðalost ætti hann ekki að gefa honum b-blokkerandi lyf nema að vandlega yfirlögðu ráði þar sem slík lyf eru talin auka hættuna á losti og draga úr áhrifum af meðferðinni ( 6 ) . Sama á raunar einnig við um ACE blokkerandi lyf sem hægja á niðurbroti á bradykíníni ( 7 , 8 ) .