Úr Tímariti Máls og menningar 2. hefti 2018 Elín , ýmislegt er önnur skáldsaga Kristínar Eiríksdóttur og við fyrstu sýn nokkuð frábrugðin fyrri verkum hennar . Þó má finna kunnuglega þræði sem tengja verkin og raða þeim upp í heillega mynd sem sýnir kannski fyrst og fremst sársaukafullt brot innra með manneskjunni . Brot sem felst í fyrirfram tapaðri baráttu fyrir því að skilja okkur sjálf og rætur okkar – því ræturnar eru gegnsýrðar af eitri fyrri kynslóða , áföllum sem þær urðu fyrir og hafa ekki unnið úr . Persónur í verkum Kristínar eru af þessum sökum ( og öðrum ) jaðraðar og eiga í erfiðleikum með að fóta sig í samfélaginu . Hversu sýnilegir þessir erfiðleikar eru öðrum er misjafnt en flestir koma fyrr eða síðar upp um sig þegar þeim mistekst að leika venjulega manneskju . Þær eru eins og púsl sem ekki passa inn í heildarmyndina , þjást af rótleysi sem er m.a. undirstrikað í Elín , ýmislegt með rótlausu plöntunni Tillandsiu sem birtist af og til . Í skrifum sínum hefur Kristín löngum rannsakað hvernig áföll berast milli kynslóða og hvernig áfallastreituröskun prentast í raun inn í DNA okkar og ferðast þannig áfram nema vítahringurinn sé rofinn – en slíkt er auðvitað hægara sagt en gert . Ef manneskja verður fyrir áfalli og vinnur ekki almennilega úr því situr það áfram í líkama og sál og næst þegar eitthvað kemur uppá , jafnvel eitthvað smávægilegt , fara líkaminn og heilinn beint í fyrra áfallið – á þann hátt upplifir manneskjan í sífellu sama áfallið aftur og aftur ef ekki tekst að vinna úr því . Þannig sýnir Kristín okkur oft manneskjur sem virðast vera skrímsli og afhjúpar svo áfallið eða áföllin sem sköpuðu ómennskuna . Í leikriti hennar og Karíar Grétudóttur frá 2013 , Karma fyrir fugla , er unnið með áföll sem ganga milli kynslóða eins og skelfilegur arfgengur sjúkdómur og í skáldsögunni Hvítfeld ( 2012 ) er það nánast stef . Þar vinnur höfundur gagngert með brotna fjölskyldu sem á yfirborðinu lítur út fyrir að vera tiltölulega venjuleg en flettir svo ysta laginu af , og með því að grafa sig til baka í gegnum kynslóðirnar fást svör við knýjandi spurningum um persónurnar eins og þær eru í dag . Hlutirnir eru sjaldnast eins og þeir sýnast hjá Kristínu og oft er manneskjan sem sýnist heilbrigð í raun helsjúk og svarti sauðurinn heilli þegar nánar er að gáð . Elín , ýmislegt er í aðra röndina minningabók eða frásögn fullorðinnar konu , Elínar , sem er leikgervahönnuður , en um leið er þetta saga kornunga leikskáldsins Ellenar . Leiðir þeirra liggja saman þegar sú fyrrnefnda tekur að sér að sjá um leikgervi í sýningu á leikriti eftir þá síðarnefndu . Áhugi Elínar á Ellen virðist sérkennilega mikill enda kemur í ljós að Elín þekkti föður hennar , hinn fræga rithöfund Álf Finnsson , og hafði þar að auki hitt stúlkuna undir erfiðum kringumstæðum mörgum árum áður . Þessar tvær konur virðast í upphafi gjörólíkar en eftir því sem frásögn Elínar vindur fram verða speglanir milli þeirra sífellt fleiri og skýrari . Eins og í Hvítfeld vinnur Kristín með óáreiðanlega sögumenn . Í upphafi virðist raunar leitun að ábyggilegri manneskju en hinni vanaföstu , alvarlegu Elínu en þegar líður á bókina fara að renna á lesandann tvær grímur . Hún virðist traust í fyrstu en ef til vill dálítið einræn á meðan Ellen er fullkomlega óútreiknanleg og varla í tengslum við raunveruleikann . Undarlegir atburðir verða á vegi Elínar sem lesandinn afgreiðir til að byrja með eingöngu sem absúrdpælingar höfundar en eftir því sem líður á söguna verður smám saman ljóst að Elín þjáist af heilabilun eins og amma hennar á undan henni og tengslaleysið stafar mögulega ekki eingöngu af því að hún kjósi einveruna . Þannig verður undarlega konan á efri hæðinni , Helena leigjandi Elínar , kannski ekki svo undarleg þegar upp er staðið og jafnvel eru til rökrænar skýringar á föla manninum sem Elín rekst á inni í stofu hjá sér . Öll frásögnin verður þannig örvæntingarfull tilraun Elínar til að skrásetja og njörva niður hugsanir sem fljúga út um allt . Minningabók byggir á minninu og sögumaður sem ekki man og sem ekki er lengur fær um að gera tengingar getur ekki sagt söguna . Á sama tíma og ljóst verður að Elín er að missa tengsl við raunveruleikann verður persóna Ellenar smám saman skiljanlegri og gjörðir hennar sömuleiðis . Jöðrun beggja kvenna í samfélaginu má svo m.a. rekja til mæðra þeirra og formæðra . Lilja móðir Ellenar er frústreruð myndlistarkona og á við geðræn vandamál að stríða og móðir Elínar virðist hafa fyrirfarið sér eða í öllu falli þjáðist hún af þunglyndi og varð bráðkvödd eftir neyslu vodka og lyfja . Óttinn við að missa alveg sambandið við raunveruleikann vofir yfir Elínu og raunar öllum persónunum : „ Einhvern veginn hafði ég alltaf ímyndað mér að ég færi einsog amma . Að hugurinn yrði tæmdur þar til skipanir hættu að berast líkamanum . Tilhugsunin hafði skelft mig síðan ég kvaddi hana . Hugsunin skelfdi mig svo mikið að ég kláraði hana aldrei . Hún ferðaðist með mér óhugsuð , mótaði mig , fann sér farvegi í gegnum mig . Óttinn við að missa vitið . “ ( Bls. 127 ) Undir lokin leysist frásögnin nánast upp í rótlausum hugsunum Elínar , allt rennur saman og verður merkingarlaust – líka orð og nöfn . Elín , Ellen og Helena bera þar að auki allar nánast sama nafnið og þegar veruleikar fara að renna saman gera nöfn þeirra og persónur það sömuleiðis . Kristín er myndlistarmenntuð og lýsingar hennar á efni og áferð eru iðulega nákvæmar , sláandi og heillandi en jafnframt óþægilega raunverulegar og nærgöngular . Skemmst er að minnast Koks ( 2014 ) sem var hvort tveggja í senn myndlistarverk og ljóðabók . Sjálf segir hún í viðtali að hún sé gríðarlega næm fyrir efnum og áferð og oft sé þetta hennar leið inn í skáldskap . Hún segist þola illa þegar fólk blandar undarlegum efnum saman ómeðvitað og sjálf vinni hún gagngert með slíkar andstæður til að kalla fram áhrif – jafnvel óþægindi . [ 1 ] Í Elín , ýmislegt býr Elín til leikgervi og leikmuni og eðli málsins samkvæmt eru þetta gjarnan hlutir sem einir sér eru fáránlegir , óhugnanlegir og hljóta að birtast okkur eins og undarleg tákn . Meðal þess sem hún vinnur að er eiturslanga , ör á vanga og stakir eða afsagaðir líkamspartar . Í hrífandi en óþægilegum lýsingum fær lesandinn að fylgjast með vinnslu hlutanna sem og vangaveltum listakonunnar um hvernig sé best að ná fram ákveðnum áhrifum . Stundum treystir Elín fingrum sínum betur en augunum í að ná fram sannleikanum . Hún strýkur og þreifar frekar en að horfa bara . Nákvæmnin og vandvirknin í hinu efnislega myndar fullkomna andstæðu við óreiðuna í huga Elínar þegar á líður . Elín er ógift og barnlaus og fyrir utan ömmu hennar sem ól hana upp er lesandinn ekki upplýstur um nein sambönd í lífi hennar . Þar er þó undanskilin lýsing á samskiptum hennar við eldri mann sem hún kynntist í ferðalagi til Asíu mörgum árum áður . Í magnaðri lýsingu á heimi þar sem hinn vestræni ferðamaður getur keypt sér hvað sem er – og gerir það – lýsir Elín því hvernig hún og maðurinn eyða tíma saman án þess þó að ástarsamband verði til , Elínu til vonbrigða . Um síðir áttar hún sig á því að maðurinn er fjöldamorðingi sem sker höfuðleðrið af fórnarlömbum sínum . Lítil húðpjatla með hári sem hún finnur á hótelherbergi mannsins er skelfileg og grótesk en kallast um leið á við aflimuðu fingurna sem Elín vinnur sjálf við að búa til og sömuleiðis hárkollurnar sem amma hennar gerði fyrir leikhúsið á árum áður : „ Hún gerði hárkollur sem héngu um allt og voru svo raunverulegar að þær gátu allt eins verið höfuðleður sem hún safnaði . “ ( Bls. 106 ) Eitt árið gaf amman svo Elínu hárbolta úr eigin hári í jólagjöf – barnabarninu til hryllings . Öll vinna þau með einangraða hluta líkamans , taka þá úr samhengi og gefa þeim nýtt hlutverk , skapa jafnvel nýja heima þótt ekki fái lesendur að vita hvernig fjöldamorðinginn vann með sitt höfuðleður . Tengslarofið í þessum stöku líkamshlutum kallast svo aftur á við tengslarofið í lífi þeirra . Þessi gríðarlega persónulega , í sumum tilvikum leynilega vinna með efni og form er ákveðið stef í verkum Kristínar – í Hvítfeld lokar Dýrleif , amma Jennu , sig niðri í kjallara þar sem hún býr til óhugnanlegar litlar postulínsfígúrur í mannsmynd , og í smásagnasafninu Doris deyr má finna smásöguna Staðsetja , útvega , flokka , raða og varðveita þar sem drengurinn Sindri býr í kjallaranum hjá móður sinni og á þar gríðarstórt safn ýmissa muna – þar á meðal beina , skeggstubba , naglaafklippa og augnhára . [ 2 ] Elín og amma hennar , Sindri úr Doris deyr og Dýrleif í Hvítfeld vinna öll í kjallaranum þar sem undirmeðvitundin býr og þótt vinna þeirra þyki í sumum tilfellum óhugnanleg og ósamþykkt af samfélaginu en í öðrum tilvikum fullkomlega gjaldgeng er einhver sterkur þráður sameiginlegur hjá þeim öllum , kannski fellur fjöldamorðinginn í sama flokk , í öllu falli virðast þau öll finna sig knúin til að halda áfram vinnu sinni hvort sem þau eru fordæmd af samfélaginu eða ekki . Þau eru rekin áfram af innri þörf til sanka að sér efni og skapa eigin heim og eiga í erfiðleikum með að fóta sig í hinum heiminum . Áferð og eðli munanna sem Elín vinnur að hafa sterk áhrif á lesandann en segja má að áhrifin séu af tvennum toga . Annars vegar kalla óþægileg efni og líkamshlutar jafnvel fram líkamleg viðbrögð en einnig eru þetta tákn og hafa sem slík vitsmunaleg áhrif og vísa út fyrir sig . Myndlistarkonan í Kristínu birtist þannig ekki bara í áferðum heldur líka í myndum og táknum sem eru stundum svo sérstök og dulmögnuð að þau fá á sig yfirbragð draumsins , hætta að vera fullkomlega raunsæisleg . Hér má t.d. nefna rótlausu plöntuna Tillandsiu sem Elín finnur fyrst á bak við sjónvarpið og birtist aftur í leikriti Ellenar sem og glerhesturinn óbærilegi sem kemur upp úr einum af kössunum sem skáldsagan hefst eiginlega á . Titillinn , Elín , ýmislegt kemur frá þessum kössum sem fundust í húsi ömmu hennar og tilheyra Elínu . Þetta eru þrír kassar sem geyma minjar úr fortíð hennar , einn merktur „ Elín , pappírar “ , annar „ Elín , bækur “ og sá þriðji „ Elín , ýmislegt “ . Við flutninga raðar maður lífi sínu niður í kassa og góðar merkingar verða afskaplega mikilvægar – eldhús , snyrtivörur , bækur , föt , glös og bollar geta alltaf farið í sérmerkta kassa . En af einhverri ástæðu eru alltaf kassar eftir sem ómögulegt er að merkja öðruvísi en „ ýmislegt “ . Í þeim felst allt það aukadót sem fylgir því að vera manneskja en er ekki hægt að flokka , þetta er ekki neitt sérstakt , þetta er alls konar . Kannski er efnislega samantekt á lífi okkar að finna í kössunum sem merktir eru „ ýmislegt “ . Það segir því meira en mörg orð að Elín vill ekki opna þessa kassa , ekki skoða í þá . Hún ætlar fyrst að farga þeim strax en á erfitt með það . Síðar kemur fölleitur maður og sækir þá en eftir verður lítill hlutur – væntanlega úr „ ýmislegt “ kassanum . Lítill glerhestur sem fyllir Elínu slíkum hryllingi að hún nánast lamast . Þá vaknar hin erfiða spurning – hvernig getur maður tortímt hlut sem er svona hræðilegur ? Hann er í raun of skelfilegur til að hægt sé að eyða honum á nokkurn rökrænan máta . Elín getur ekki hugsað sér að sturta honum niður klósettið , hann gæti fest og væri þá alltaf í húsinu , ekki setja hann í endurvinnslu , þá myndi hún sífellt tortryggja allt úr gleri , það gæti verið efnislega frá hestinum komið , ekki henda honum í sjóinn , þá gæti hann marað einhvers staðar í kafi í seilingarfjarlægð osfrv . Að lokum finnur hún þó lausn á þessum vanda sem kallar fram hugmyndir síðustu ára og metoo byltingarinnar um að skila skömminni . Glerhesturinn er kannski skýrasta en ekki eina dæmið um yfirfærslu tilfinninga yfir á hluti og stundum renna jafnvel hlutir og tilfinningar eða hlutir og manneskjur saman . Húsið sjálft sem Elín býr í endurbyggði hún spýtu fyrir spýtu , flís fyrir flís og það er órjúfanlegur hluti af henni . Það er því táknrænt þegar hún man ekki lengur hver býr á efstu hæðinni og er búin að bera alla vinnuna úr kjallaranum upp í stofu . Sjálf talar Elín í upphafi um að bókin sé „ [ b ] ara tilraun til að tengja tákn sem bárust í vöku og draumi . “ ( Bls. 7 ) Frá upphafi er þetta gert til að festa hönd á martraðarkenndum veruleika sem skreppur í sífellu undan . Í verkum Kristínar er iðulega að finna þennan sérkennilega tón , tilfinningu um yfirvofandi eða undirliggjandi óhugnað . Hryllingur martraðarinnar er rétt utan seilingar , stundum róar hún lesandann með því að gangast draumnum á hönd en næstu andrá fylgir hinn skelfilegi sannleikur um að þetta sé raunveruleikinn . Heimur hennar rúmar þó alltaf kímni , gjarnan sprottna úr hversdagsleikanum : „ Á heimleiðinni skall myrkrið á borginni . Ég hlustaði á útvarpsfréttir . Lögreglan lýsti eftir fölleitum manni í úlpu með hanska . Þetta var í byrjun febrúar og ég velti fyrir mér hver væri ekki fölleitur í úlpu með hanska . “ ( Bls. 11 ) Persónur hennar eru sömuleiðis óþægilegar og óhugnanlegar , stundum jafnvel illgjarnar . En áður en hægt er að afgreiða þær sem hentugt fjarlæga illvirkja er lesandanum sýnt inn í kviku þeirra þar sem mennskan er svo mikil að óhjákvæmilegt er að lesandinn skynji skyldleika sinn með þeim . Persónur Kristínar berjast gjarnan við að sýnast „ venjulegar “ , reyna að halda uppi samræðum , klæða sig , vinna , kaupa í matinn – hversdagurinn er þeim þolraun því sá stóri hluti mennskunnar sem snýr að mannlegum samskiptum er skaddaður , jafnvel skemmdur . Í aðra röndina stillir höfundur upp afskaplega ýktum aðstæðum en á hinn bóginn er þetta blákaldur raunveruleiki og eitthvað sem flestir geta samsamað sig við að einhverju leyti , gróteska og absúrdismi sem reynast við nánari athugun vera ekta raunsæi . Mögulega er þetta hluti af því sem gerir verk Kristínar svo heillandi , þessi hæfileiki til að draga upp torkennilegar myndir af einhverju ókennilegu sem verður svo kunnuglegt – ítrekað stillir hún lesandanum upp svo nálægt hlutum að augu og heili ná ekkert að nema annað en efni og áferð og draga fáránlegar ályktanir . En þá lætur hún okkur stíga skref til baka og skyndilega verður allt skiljanlegt . Hún skrifar um jaðraðar persónur í undarlegum aðstæðum en um leið skrifar hún um okkur öll .