12 B seei aaaMavðv ! es HUDAamwjg aiaAjanuoHOM MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 29. NÓVEMBER 1992 " Ti FJARRI HLÝJU HJÓNA - SÆNGUR HVENÆR er ástin glæpsam - leg ? Hvaða skorður hafa henní verið settar um aldir ? Hvaða sess skipaði hjónabandið og hvaða refsingar voru við hór - dómsbrotum og frillulífi ? Bók - in Fjarrí bJýju hjónasængw hefur undirtitilinn öðruvísi íslandssaga . Hún segir frá samskiptum kynjanna á ís - landi um aldir , í samfélagi þar sem kirkja og veraldlegt vald töldu sér ekkert mannlegt óviðkomandi . Hér eru átakan - legar sögur af þeim konum — og körlum — sem leyfðu sér að fara út fyrir viðurkennd mörk ástar og hjónabands . Flest þjóðfélög hafa einhver lög , siðaboð og goðsagnir um samlíf karls og konu . Því veldur ekki síst að hinir nýju þegn - ar , börnin sem fæðast , eru ýmist uppspretta auðs eða örbirgðar , eftir því hvernig til hagar á hverjum stað og tíma . Þannig hefur það-verið frá aldaöðli , einnig frá fyrstu tímum íslandsbyggðar . Hvort sem hér réðu ættarhöfðingjar með reidda atgeira , biskupar með róðukrossa og stólur eða kansellíráð í Kaupmannahöfn létu þeir sig allir nokkru varða hvernig mannfólkið elskaðist og æxlaðist . Skoðanir á siðferði voru breytilegar frá einu skeiði til ann - ars , en aldrei brást að stjórnendur reyndu að sveigja óstýrilátar frum - hvatir í ákveðna farvegi , fyrst til vinnings í blóðugu valdatafli ætt - anna , síðan til að temja lausbeislaða miðaldamenn til hlýðni við aga kirkj - unnar og loks , eftir siðbót lúterstrú - armanna , til að skapa sterkan grundvöll fyrir framsækna ríkis - heild . Stóridómur settur á Alþingi 1564 Stóridómur gerði engan greinar - mun á fátækum og ríkum , en sektir voru mun hærri en í kristinrétti Árna biskups . Fyrsta einfalt hjú - skaparbrot kostaði ríflega tvö kýr - verð og'fyrsta tvöfalt brot fjögur kýrverð , fyrir hvort um sig , enda lagði Stóridómur jafna sök á herðar karls og konu . Allar sektir , útlegðir eða dauðadómur skyldu jafnt yfir bæði ganga . Eini munurinn var á hætti aftökunnar , hvort hálshöggvið skyldi eða drekkt . Hvað sem segja má um Stóradóm , þá var hann formlega óaðfinnanleg - ur . í honum er ekki eitt einasta orð sem kveikt gæti efa um jafnréttis - hugmyndir þeirra er sömdu hann og samþykktu sumarið 1564 Hitt er svo gráglettið að staða karla og kvenna í veraldlegum lögum skyldi fyrst verða hin sama á vettvangi refsilaga og þá einmitt þeirra sem varða barneignir . Nöturlegt er einn - ig að nöfn velflestra íslenskra Brot úr bók eftir Ingu Huld Hákonardóttur kvenna á 17. öld skuli að eilífu sokk - in í gleymskunnar djúp , utan þeirra sem urðu fórnarlömb harðneskju - legra tíma og lentu á skrám yfir brotlega . Einnig má þar finna nöfn margra vinnumanna og smábænda sem ella hefðu týnst af spjöldum sögunnar . Enda tóku hugmyndir Stóradóms um jafnrétti ekki aðeins til kynja , heldur einnig stétta . Höfð - ingjar jafnt sem hjáleigubændur skyldu lúta sömu lögum , sæta sömu refsingum . Samtenging sálnanna Til að hvetja sem flesta til að ganga í hjónaband var brýnt fyrir hjónum að sýna samheldni út á við . Þau áttu helst ekkr að gagnrýna hvort annað fyrr en þau væru kom - in saman upp í rúm á kvöldin og láta sem minnst á því bera ef þeim varð sundurorða . Hjónabandið hafði verið stofnað af Guði sjálfum í Para - dís , fyrir syndafall mannkynsins , svo á því gátu ekki verið neinir gallar . Þeir sem ekki fundu hamingjuna innan vébanda þess gátu sjálfum sér um kennt og hlutu að vera breyskir . Með konungsboði árið 1629 var heimilað að setja ósamlynd hjón í gapastokk . Létu þau ekki skipast mátti dæma þau í hegningarvinnu . í hinni miklu lögbók Kristjáns V ; ( 1683 ) er svo mælt fyrir að óskikk - anlega eiginmenn megi senda á Brimarhólm en orðljótar eiginkonur í Spunahúsið illræmda . Brýningar af þessum toga höfðu djúp áhrif á unga menn , Þorsteinn Pétursson , síðar prófastur á Staðar - bakka , trúlofaðíst árið 1735 bónda - dótturinni Guðrúnu Teitsdóttur . Hann var þá 25 ára gamall en Guð - rún „ einu ári eldri en ég og var skikkanleg , bæði að umgengni og áliti , " skrifar hann , en dregur enga dul á að hann gekk í hjónabandið að áeggjan föður síns og sóknar - prestsins fremur en af ást til stúlk - unnar . Angist sinni á brúðkaupsnótt - inni lýsir haníi af hjartans hrein - skilni í sjálfsævisögu sinni : „ Þá ég kom í eina sæng hjá konu minni var mér ekkert síður í huga en holdsins girndir , því ég tók nú að hugsa til þess , hvað miklum vanda og þunga ég hafði alla reiðu upp á mig hlaðið , sem var of ungur , óreyndur og ófær til að gjörast nú undir eins ektamaður , húsbóndi , fað - ir og kennimaður . Já , samviska mín veit það , að fyrst um nokkrar næt - ur , þá kona mín svaf , var oft ég vakandi og votur af tárum í sæng - inni hjá henni , biðjandi minn Guð að koma til með mér og hjálpa mér í öllum fyrirhafandi efnum ... Svo var ég fimm ár saman við konu mína , þar til Guð gaf okkur barn ( og lét mig ei gjalda þess að [ ég ] hafði áður fyrr fordjarfað mitt sæði í synd - ugu athugaleysi ) . Ó , hvað stór góð - semd er það að gjöra svo gott af illu . " Fagurt er á fjöllum — aftökur vegna hjúskaparbrota Þrátt fyrir ströng lög er fáar dauð - arefsingar að finna í Alþingisbókum seinni hluta 16. aldar . Þar kann að hafa valdið nokkru að Dönum gekk fremur seint að koma festu á þessi mál heima fyrir . Ástamálin gengu því á skakk og skjön eins og þau höfðu alltaf gert og börnin fæddust hér og þar án þess að af því hlytist mikil rekistefna . Annálaritarar geta þó um Guðbjörgu Sveinsdóttur sem kom fyrir Lögréttu sumarið 1573 : „ Hafði hún fallið þrisvar í hórdóm fyrir Stóradómi , en síðan hann gekk féll húh tvisvar I hórdóm , og þar á ofan hljóp [ hún ] frá manni sínum , því var hún þá loks dæmd til lífl - áts , " segir Jón Halldórsson í Hítard - al og helst er á honum að skilja að brotthlaup nefndrar Guðbjargar frá eiginmanninum sé höfuðsökin . En líklega hefur þetta verið fyrsta af - taka fyrir hjúskaparbrot eftir Stóra - dómi . Sumarið 1602 átti að höggva mann frá Seyðisfirði vestra , Guð - mund Helgason , fyrir fjórðu barn - eign utan hjónabands . Hann var náðaður gegn 350 ríkisdölum sem var geysihátt höfuðlausnargjald . Af skjölum má sjá að það er eiginkona hans , Arndís Sigfúsdóttir Brun - mannssonar , sem útvegar penfngana og gengur í ábyrgð . Hún á sjálf ýmsar jarðir , Eyri , Fót og Kleifar . Með þær sem pant semur hún við tvo auðuga tengdasyni sína um að greiða féð , en þær hrökkva ekki til svo arfur dætranna eftir hana renn - ur að einhverju leyti einnig til að greiða syndagjöld föðurins . Einhver eiginkonan hefði kannski freistast til að láta höggva karlinn eftir allt kvennafarið . Drenglyndi hennar og dætranna kom fyrir lítið . Áður en sektin hafði verið innt af hendi andaðist Guðmundur „ úr hug - arangri " . En höfuðsmaðurinn á Bessastöðum gaf ekki eftir ; „ þó hlaut gjaldið að greiðast , " segir í Hirðstjóraannál . Sama ár , 1602 , var höggvinn maður að nafni Björn Þor - leifsson . Sakargiftirnar voru sam - kvæmt Alþingisbókum : Fjögur börn utan hjónabands , rán , þjófnaður og útilegur . Hefur engin vinkvenna hans verið svo fjáð að geta keypt honum líf og kannski ekki viljað það heldur . í Skarðsárannál er lýsing á aftöku hans og ber hún vott um virð - ingu fyrir hinum dauðadæmda , hug - prýði hans og óttaleysi . „ Anno 1602 . Tekinn af á Alþingi Björn Þorleifsson fyrir kvennamál og svall , fékk góða iðran . Biskupinn herra Oddur áminnti hann sjálfur . Hann kvaddi menn með handa - bandi , áður sig niður lagði á högg - stokkinn , og bauð svo öllum góða nótt . Var hann með öllu óbundinn . Jón böðull , er höggva skyldi , var þá orðinn gamall og slæmur og krass - aði í höggunum , en Björn lá kyrr á grúfu , og þá sex höggin voru komin leit Björn við og mælti : Höggðu betur , maður ! Lá hann svo grafkyrr , en sá slæmi skálkur krassaði ein 30 högg , áður af fór höfuðið , og var það hryggilegt að sjá . " Það leið drjúgur tími frá aftöku Bjðrns Þorleifssonar án þess að ákvæði Stóradóms um dauðarefs - ingu fyrir þriðja hjúskaparbrot væri beitt . Maður sem hafði tekið sér konu á Englandi auk sinnar heitt - elskuðu hér á landi var þó höggvinn 1647 . Fyrir kom að kvæntir menn sem eignast höfðu þrjú lausaleiks - börn flýðu að heiman og spurðist ekki framar til þeirra . Sumir þeirra kunna að hafa komist í erlend skip . Dæmi voru um að giftar konur væru hýddar vegna þess að þær höfðu eignast börn fram hjá bónda sínum . Það er ekki fyrr en um 1670 að annálar og Alþingisbækur greina enn á ný frá aftökum vegna hjúskap - arbrota . Þá er eins og upp komi bylgja af málum þar sem fólk snýr baki við kristilegu fjölskyldulífi , kveður lognmollu sveitanna og geðstirða ektamaka til að stökkva á fjöll og gefa ástríðunum lausan tauminn . En það hefur löngum reynst erfitt að lifa á fegurð himins - ins , eða ástinni einni . Útlagar kom - ust ekki af án þess að stunda sauða - þjófnað í einhverjum mæli . í augum byggðamanna var það snöggtum stærri glæpur en nokkur barneign . Ekki gátu eftirlýstir útlagar heldur sinnt kirkjusókn að lögboðnum hætti , þannig að syndaregistrið var orðið æði langt þegar þeir komust undir manna hendur . Sumarið 1676 var lýst á Alþingi eftir Margréti Símonardóttur og Eyvindi Jónssyni sem bæði voru úr Ölfusinu . Hann er kvæntur en hún ekkja . Þau hafa eignast barn saman og eru hlaupin & fjöll . Eyvindur er „ rauðbirkinn , þykkvaxinn , með rautt skegg þykkt , ekki mjög sítt , rauðleit - ur nokkuð , þykkleitur , glaður og list - ugur í viðmóti , kvæðamaður mikill , hagmæltur til skáldskapar , ekki mjög hár , undir fertugs aldur . Hún er há kona , grannvaxin , dökk á hár - slit , glaðleg í viðmóti , réttvaxin , undir fimmtugs aldur , að menn meini ... Þau Margrét og Eyvindur héldu fyrst vestur á Snæfellsnes , ef til vill í einhverja verstöðina undir Jökli , en hörfuðu síðan í átt til heima - haga . Eftir tveggja ára útivist fund - ust þau haustið 1677 „ í einum hellir suður undan Erfiseyjarseli í Kjalar - nessþingi . " Þau voru færð á Kópavogsþing og kaghýdd þar . Að því búnu tók biskupinn í Skálholti þau til altaris . Síðan var Eyvindur sendur heim til sinnar Iöglegu eiginkonu sem fyrir - gaf honum brotthlaupið , en Margrét mátti fara hvert á land sem hún vildi . Útileguhjúin hafa ekki verið nein unglömb þegar þau tóku saman , Margrét um fimmtugt , tíu árum eldri en ástmaðurinn , rétt eins og Halla sú sem tæpum hundrað árum síðar fór á fjöll með enn frægari Eyvindi . Eftir hýðinguna hefði mátt ætla að þau hefðu fengið nóg af volkinu . En „ þessar vandræðapersónur " eins og þau eru nefnd í skjölum Alþingis létu sér ekki segjast . Brátt voru þau strokin að nýju . Fáum mánuðum seinna komu byggðamenn að þeim „ í einni rekkju og einu hreysi undir bjargskúta _ _ nokkrum í Ölvesvatns landeign . " í vatninu hafa þau veitt sér í soðið . Það eina sem fannst hjá . þeim í hellinum voru tveir mathnífar og fímm fiskar . Enn voru þau handtekin og að þessu sinni færð austur á Stórólfs - hvol til sýslumanns Rangæinga . Þar voru þau í strangri gæslu þangað til þing kom saman um sumarið 1678 . Þangað flutti sýslumaður þau og hafði þau bæði í járnum . Hann gleymdi ekki að taka með sér mat - hnífana og fiskana . Við yfirheyrslu játuðu Eyvindur og Margrét að hafa eignast þrjú börn saman og voru dæmd til dauða með tilvísun til Stóradóms og fleiri lagagreina . En fyrst skyldi prestur veita þeim „ kristilegar fortölur til sannrar við - urkenningar , huggunar og trúar - styrkingar í herrans Kristí blessaðri forþénustu . " Oft er tekið fram í frásögnum af fullnægingu dauðadóma að saka - mennirnir hafi „ fengið góða iðran . " Ekkert slíkt er nefnt um þau Eyvind og Margréti . Þann 3. júlí 1678 var hann höggvinn , henni drekkt . I brúðarsæng Einhverjum lesanda kynni nú að þykja komið nóg af nauðungargift - ingum og aftökum . Máski farinn að spyrja : „ Var þá aldrei gaman að gifta sig ? " Jú , vonandi hafa margir náð sam - an sem unnust og víst er að langt fram yfír siðbót héldust leifar af miðaldahefðum í tengslum við brúð - kaup . Þau voru fjölmenn , stóðu í marga daga og vel var veitt . Brúð - kaupsveislu á Reykhólum sumarið 1119 er svo lýst : „ Þar var nú glaumur og gleði mikil og skemmtan góð og margs - konar leikar , bæði dansleikar , glímur og sagnaskemmtun . Þar var sjö nætur fastar og fullar setið að boð - inu ... " Ennfremur : „ Skorti og eigi drykk góðan . " Þrjú hundruð manns sátu brúð - kaup Bótólfs Andréssonar og Stein - unnar Hrafnsdóttur frá Glaumbæ árið 1342 og mörg fleiri dæmi mætti tína til . Jónas frá Hrafnagili segir að á 16. og 17. öld hafi brúðkaup