Suður-Afríka er heillandi og fallegt land , þar sem unnt er að sjá hina mestu náttúrufegurð til lands og sjávar . Hitt er ekki síður heillandi og forvitnilegt að komast í nokkur tengsl við þjóðina eða þjóðirnar , sem byggja landið . Þar eru ellefu tungumál viðurkennd sem opinber mál og knúið er á um að hið tólfta bætist í hópinn . Menningarstig þjóðarinnar spannar allt frá því , sem við köllum frumstæða menningu skógarbúanna , til hins besta , sem menning Afríku , Asíu og Evrópu hefur að bjóða auk þess sem hnattvæðingin undir amerískum áhrifum setur sterkan svip á þjóðlífið . Ég dvaldist í fyrsta sinn nokkra daga í S-Afríku í apríl 1994 , þegar ég var sendur þangað til að fylgjast með fyrstu frjálsu kosningunum í landinu . Dvaldist ég þá í Jóhannesarborg og nágrenni hennar . Þá spáðu því margir , að ekki liði á löngu eftir að blámenn fengju stjórn landsins í sínar hendur , að öll þjónusta yrði verri og mannvirki myndu drabbast niður í hirðuleysi og taka fljótlega mið af því , sem sjá mætti í nágrannaríkjunum . Minnist ég þess , þegar við fórum saman í eina af Kringlunum við Jóhannesarborgar ég og samstarfsmaður minn við eftirlitið , Hugh Macmillan hvítur sagnfræðiprófessor við Lusaka-háskóla í nágrannaríkinu Zambíu . Varð hann dolfallinn yfir öllu vöruvalinu og glæsileikanum og sagði að heima hjá sér myndu menn telja sig vera komna í Paradís ættu þeir slíka byggingu með öllu því , sem þar var að finna . Nú eru sem sé rúm fimm ár liðin frá því að þetta gerðist og Nelson Mandela hefur verið forseti þar til síðastliðið vor og leitt ríkisstjórn með þátttöku hvítra og svartra . Ekki sá ég nein merki þess á för minni um landið að þessu sinni og fór ég miklu víðar en 1994 , að því hefði hnignað eða mannvirkjum væri illa við haldið . Að vísu var næsta skuggalegt að aka um hjarta Jóhannesarborgar á laugardegi og sunnudegi , þegar fáir voru þar á ferli . Minnti það nokkuð á kvikmynd um framtíðarheim , þegar enginn þorir út á götur af ótta við einhvern óþjóðalýð jafnvel frá öðrum höttum , sums staðar mátti meira að segja sjá hóp manna ylja sér við eld í tunnu . Jafnt innlendir menn í S-Afríku sem útlendingar átta sig fljótt á því , að skynsamlegt er að taka viðvaranir um að gæta fyllsta öryggis alvarlega . Á þeim tíu dögum sem við Rut dvöldumst þarna núna með nokkrum hópi fólks frá öllum Norðurlöndunum varð ég ekki var við að neinn í hópnum yrði fyrir óþægindum vegna áreitis eða þjóðfnaðar . Erindið var að leggja formlega lokahönd á norrænt menningarverkefni Shuttle ' 99 , samvinnuverkefni milli listamanna á Norðurlöndunum og í S-Afríku , sem Norræna ráðherranefndin hefur stutt . Kom það í minn hlut að verða fulltrúi ráðherranna , þar sem Ísland fer með nú með formennsku í ráðherranefndinni . Við fórum til Jóhannesarborgar , Durban við Indlandshaf og Höfðaborgar ( Cape Town ) á suðurodda álfunnar í embættiserindum . Síðasta sólarhringin notuðum við Rut síðan til að fara í safari-ferð í þjóðgarði um 200 km fyrir norðan Jóhannesarborg , þar sem sjá má fjölda dýra - og jurtategunda á gömlu eldfjallasvæði . Ef segja ætti frá öllu , sem fyrir augu bar , mætti rita um það heila bók . Eftirminnilegt er til dæmis að að hafa verið í Joubert-garðinum í hjarta Jóhannesarborgar um hádegisbil á sunnudegi og kynna þar formlega fimm barnabækur sem urðu til í samvinnu s-afrískra og norrænna rithöfunda , einkum íslenskra , undir stjórn Íslendinga í samræmi við verkaskiptingu norrænu þjóðanna við framkvæmd verkefnisins . Ganga síðan um garðinn sem iðaði að lífi og heyra frásagnir af því , að nokkur áhætta hefði verið tekin með því að boða þarna til listahátíðar , af því að venjulega þyrði enginn , hvorki svartir né hvítir , að fara inn í garðinn af ótta við útgangsfólk og fíkniefnaneytendur . Allt í kringum garðinn eru fjölbýlishús svartra og sagði fylgdarkona okkur , að foreldrar skyldu börn sín eftir í húsunum , þegar þau færu til vinnu , og væru þau þar í sérstökum sameiginlegum herbergjum undir umsjá allan daginn og fengju almennt ekki að fara undir bert loft hvað þá út í garðinn . Nú væri ætlunin að reyna að breyta þessu og hátíðin þennan sunnudag var meðal annars liður í því að endurheimta garðinn fyrir börn og hinn almenna borgara . Hitt var ekki síður spennandi að fara um Durban og heimsækja meðal annars barnadeild á sjúkrahúsi , þar sem unnið var að myndlistarverkefnum með berklaveikum börnum undir merkjum Shuttle ' 99 . Sjá gleði þeirra við að fá tækifæri til að taka þátt í skapandi starfi og njóta þess að vera saman við að teikna myndir eða fá í fyrsta sinn tækifæri til að handleika ljósmyndavél og taka myndir að eigin vali og hengja upp til sýningar . Í Durban mættast menningarstraumar frá Indlandi , Afríku og Evrópu . Galdurinn er að virkja þessa strauma til að skapa eitthvað nýtt og stuðlaði Shuttle ' 99 meðal annars að því . Fórum við í menningarmiðstöð við höfnina í borginni og kynntumst þar viðleitni til að ýta undir samstarf listamanna úr ólíkum menningarheimum . Þess má geta , að Áshildur Haraldsdóttir flautuleikari lék á tónleikum með sinfóníuhljómsveit á hinum formlegu lokatónleikum verkefnisins hinn 30. september , en þá vorum við Rut komin heim aftur . Í Höfðaborg kom það í minn hlut að taka við menningarverðlaunum til Norrænu ráðherranefndarinnar fyrir Shuttle ' 99 . Var verkefnið valið til verðlauna af sérstakri s-afrískri dómnefnd og var talið besta erlenda stuðningsverkefnið á menningarsviðinu árið 1999 . Við sama tækifæri tóku s-afrískir listamenn , útgefendur og gagnrýnendur við verðlaunum . Þar fórum við einnig í Bókamiðstöð og ræddum við forstöðukonu hennar . Á göngu um miðstöðina bar það við að til okkar kom ung stúlka og ávarpaði okkur á íslensku . Var þar komin Jóhanna Júlía Jochumsdóttir , sem sagðist stunda nám í mannfræði við Háskólann í Höfðaborg og væri hún þarna að safna efni vegna þess verkefnis í námi sínu að kanna viðtökur almennings við menningardegi , sem einmitt var haldinn þennan dag . Sannaði þetta enn einu sinni , hve heimurinn er lítill og hvernig tilviljanir geta leitt fólk saman , sem vissi ekki neitt hvert af öðru áður . Jóhanna Júlía sagðist vera eini íslenski nemandinn við þennan skóla og kannski alla háskóla í S-Afríku . Hafði hún verið þarna í rúmt ár en áður í Ísrael . Ég sagði við forstöðkonu safnsins , að þetta óvænta atvik staðfesti enn einu sinni , hver bókmenntir væru mikilvægar fyrir okkur Íslendinga , við þyrftum ekki annað en fara í Bókamiðstöð til að hittast fyrir tilviljun á fjarlægum slóðum . Ferð okkar til S-Afríku var í raun tvískipt því að fyrir utan að taka þátt í hinu norræna verkefni ræddi ég við ráðherra í ríkisstjórn S-Afríku um tvíhliða samskipti landa okkar . Hitti ég Ben Ngibeni menningarmálaráðherra og að sjálfsögðu einni Brigitte Mabandla aðstoðar-menningarmálaráðherra , sem kom hingað til lands í byrjun september á ferð sinni um Norðurlöndin , var hún suður-afrískur verndari Shuttle ' 99 . Hún hefur mikinn áhuga á að efla samskipti við Ísland ekki síst varðandi varðveislu tungunnar og tungutækni auk þess sem áhugi er á samstarfi á öðrum sviðum , ekki síst varðandi fiskveiðar en fyrirtæki á borð við Marel , Hampiðjuna og Sæplast hafa þegar haslað sér völl í landinu . Frú Mabandla bauð öllum norræna hópnum til Robben-eyju rétt fyrir utan Höfðaborg , þar sem Nelson Mandela og flestir forystumenn í frelsisbaráttu svartra gegn aðskilnaðarstefnunni voru í fangelsi , árum og áratugum saman . Var einn fyrrverandi fanganna hr. Denmark , sem nú er aðstoðarforstjóri safns á eyjunni , leiðsögumaður okkar um fangelsið , námuna , þar sem fanganir voru við þrælkunarvinnu , og annað sem við skoðuðum þarna . Er eyjan nú á leið inn á heimsminjaskrá UNESCO , og verður varðveitt fyrir pólitískt og sögulegt gildi sitt . Hafa stjórnvöld í S-Afríku lagt mikið fé í að búa þannig um á eyjunni , að sem flestir geti farið þangað í einskonar pílagrímsferð og fræðst um aðstæður þeirra , sem lögðu grunn að núverandi stjórnarháttum í landinu og sigrinum á hvítum aðskilnaðarsinnum . Undir forystu Mandela nýttu hann og menn hans tímann á eyjunni til að menntast og mennta aðra og búa sig undir að ná völdum í landinu . Fangelsið er því ekki aðeins til marks um það harðræði , sem frelsissinnar máttu þola , heldur einnig staðurinn , þar sem menn þjálfuðu sig og aðra til að geta stjórnað landinu , eftir að lýðræði næði undirtökunum . Þá bauð frú Mabandla okkur einnig í ferð út á Góðravonarhöfða , sem er í tæplega tveggja tíma akstursfjarlægð frá Höfðaborg . Þar segja S-Afríkumenn , að höfin mætist , Indlandshaf og Atlantshaf . Indlandshafsmegin á skaganum getur sjórinn verið meira en 20 gráðu heitur en aðeins fimm til sjö Atlantshafsmegin . Er meðal annars ekið um vínekruhéruð landsins , en í fáum löndum eru vín betri en í S-Afríku . Einnig sáum við strúta og mörgæsir á ferð okkar . Mörgæsir búa á nokkrum eyjum undan strönd S-Afríku en hafa aðeins tekið sér bólsetu á tveimur stöðum á meginlandinu og heimsóttum við annan þeirra . Okkur kom á óvart , að ekki skyldi vera hlýrra en raun var í Durban og Höfðaborg . Þótti heimamönnum heldur kalt í lofti og vorið kæmi frekar seint . Í Jóhannesarborg var hitinn hins vegar eins og við væntum 25 til 30 stig . Flugið frá London til Jóhannesarborgar tók 11 tíma með s-afríska flugfélaginu , flogið er suður og norður aftur að nóttu til , svo að segja má að tíminn nýtist vel , ef manni tekst að ná sæmilegum svefni í vélunum . Klukkan í S-Afríku er tveimur tímum á undan okkar , svo að ekki er um óþægilega mikinn tímamun að ræða , þegar þangað er farið . Við komum með mjög góðar minningar úr þessu ferðalagi . Í samtölum við fólk skynjar maður , að nokkur óvissa er í hugum þess um framtíð landsins og hvort takist að skapa það jafnvægi áfram , sem tryggir góða framvindu þjóðfélagsmála . Við valdaskiptin í kosningunum 1994 var samið um umþóttunartíma , sem nú er brátt runninn á enda . Hann tryggði meðal annars opinberum embættismönnum í stjórn hvítra setu í embættum sínum um ákveðinn árafjölda . Sumir telja , að við lok umþóttunartímans verði þessu fólki ýtt til hliðar og við það geti orðið mikið umrót . Margir svartir telja hvíta enn hafa of mikil ítök og verði að stugga við þeim . Glæpir eru tíðir í landinu , rán og morð . Var sagt , að ástæðan fyrir því væri meðal annars sú , að hugsunarháttur aðskilnaðarstefnunnar réði enn of miklu í lögreglu - og refsikerfinu . Í blöðum mátti lesa , að menntamálaráðherrann sagði kennurum stríð á hendur og hvatti þá til að sinna störfum sínum af meiri alúð en láta af kröfum um hærri laun . Sorglegast var að heyra lýsingar á því , að ekki hefði tekist að stöðva útbreiðslu alnæmis . Raunar breiðist það jafnt og þétt út , þrátt fyrir harða baráttu gegn því . Herjar það helst á ungt menntafólk , sem ætti að gera sér betur grein fyrir því en aðrir , hvað er í húfi , sé ekki varlega farið . Í landinu þar sem læsir og skrifandi eru tiltölulega fáir , er það sérstaklega mikið áfall og áhyggjuefni ef sá hópur fellur helst fyrir þessum banvæna sjúkdómi , sem sækir með vaxandi þunga gegn öllum þjóðum Afríku . Á ferðalagi okkar hlýddum við víða á tónlist og horfðum á hrífandi dans . Mest kom á óvart að heyra , að kórsöngur væri vinsælasta grein tónlistar í landinu . Eru það ekki síst fámennir karlakórar , sem halda uppi þeirri hefð . Var okkur til dæmis sagt frá því , að í Durban væri á laugardagskvöldum unnt að fara á skemmtistað eða í tónleikahús og hlusta á þessa kóra keppa fram á morgun næsta dags . Einnig er djass vinsæll og hlýddum við hann fluttan með miklum ágætum . Við hittum víólukeikara frá Bretlandi , sem hefur undanfarin misseri þjálfað ungmenni í hljófæraleik í Soweto , hinni frægu svörtu útborg Jóhannesarborgar . Heitir hópurinn Buskaid og var meðal þeirra , sem fékk menningarverðlaun í Höfðaborg . Kennarinn sagðist ekki hafa kynnst svo hæfileikamiklu ungu fólki í Evrópu eins og úr þeim stóra hópi , sem hún hefði kynnst í Soweto . Væri greinilegt , að þar væru fjölmargir með tónlistina í æðum og hæfileikann til að túlka hana . Danskur ferðafélagi okkar fór í menntaskóla og hlustaði þar á þrjá skólakóra syngja . Þegar hann sagði okkur frá því morgunverðarborðið , hve glæsileg ungmennin voru og hve vel þau hefðu sungið , tárfelldi hann . Það er í stuttu máli mikil tilfinningareynsla að ferðast um S-Afríku . Andrúmsloftið er ekki síður þannig núna en fyrir fimm árum , þegar ég var þar við kosningaeftirlit . Gleymi ég aldrei kvöldinu sem eftirlitsmenn hvaðanæva að úr landinu komu saman til síðasta kvöldverðar fyrir heimferð . Hitti ég þá þingmann frá Sviss , sem var um sjötugt og hafði áreiðanlega háð margan og harðan pólitískan slag . Ég spurði hann , hvar hann hefði verið . Hann sagðist hafa verið settur til eftirlits skammt frá Durban og farið um fámenna staði . Ég spurði , hvort honum hefði ekki verið vel tekið . Hann sagði jú , og fór þá að gráta , því að hann hefði aldrei kynnst öðru eins þakklæti og hjá því fólki , sem hann hitti og var að njóta lýðræðis í fyrsta sinn . Grát , ástkæra fósturmold , skrifaði Alan Paton fyrir um hálfri öld , þegar aðskilnaðarstefnan var að koma til sögunnar . Hún rann sitt skeið eins og aðrar einræðisstefnur 20. aldarinnar . Takist S-Afríkumönnum að festa lýðræði í sessi og virða menningu , siði og hefðir hver annars mun þeim vegna vel . Er ekki síður mikilvægt að leggja þeim lið á þessum sviðum en við gerð mannvirkja eða í viðskiptum . Er ég sannfærður um að Norðurlöndin hafa tekið heillavænlega ákvörðun með Shuttle ' 99 verkefninu og framkvæmd þess . Því er ekki lokið , vegna þess að sköpuð hafa verið tengsl milli um það bil 1000 listamanna sem eiga eftir að þróast og dafna á eigin forsendum . Mun það aldrei líða okkur úr minni að sjá öll börnin í Joubert-garðinum í Jóhannesarborg ganga um með bækurnar , sem við komum með frá Íslandi og eiga vonandi eftir að opna fyrir þeim nýja veröld .