Tæpitungulaust . Hlutverk landlæknisembættisins Tilefni þessara hugleiðinga , sem hér fara á eftir , eru þrjú plögg sem bárust í hendur höfundi um síðustu mánaðamót , en þau eru Dagur frá 4. apríl með yfirlitsgrein um erindi landlæknis á ráðstefnu þar sem rætt var um heilsufar á næstu öld , grein úr tímaritinu The Scientist frá 3. apríl síðastliðnum en þar er rætt um svokallað Asilomar-ferli og loks dreifibréf sem þrír geðlæknar hafa sent 10 þúsund manna úrtaki landsmanna til rannsókna á kvíða . Sú saga er sögð að eitt sinn hafi Jónas Jónsson frá Hriflu ásamt göngufélaga mætt Vilmundi Jónssyni landlækni . Þeir tóku virðulega ofan , að þeirra tíma sið , og héldu svo hvorir sína leið en sem þeir voru úr kallfæri sagði Jónas við göngufélagann , " öhö ! nú mættum við mínum mestu mistökum " . Vilmundur var skipaður landlæknir árið 1931 af Jónasi , sem þá var dómsmálaráðherra , en fór líka með heilbrigðismál . Talið var að hann hafi haft í hyggju að stjórna heilbrigðismálum landsins gegnum landlækni . Vilmundur reyndist lítt leiðitamur , hvorki stjórnmálamönnum né læknum , og mótaði þá stefnu að landlæknisembættið skyldi vera sjálfstætt , óháð stjórnvöldum og læknum en gæta hagsmuna sjúklinga . Þetta hlutverk hefur ekki breyst þó umhverfið sé annað . En snúum okkur að plöggunum . Í fréttaskýringarþætti í Degi var ræða landlæknis á ráðstefnu um heilbrigðisstefnu og lækningar endursögð ( vonandi rétt ) . Þar ræddi hann um heilsu og heilbrigðisþjónustu nú og á nýrri öld . Hann taldi réttilega , að gott heilsufar nú væri ekki nema að 10 hundraðshlutum læknisfræðinni að þakka . Hina 90 hundraðshlutana mætti rekja til bættra lífskjara og lifnaðarhátta . Síðan fór hann vítt yfir sviðið , ræddi hættu á nýjum sjúkdómum , minnist á nýja tækni í skurðlækningum og erfðavísindum og hvatti til varúðar um væntingar um útrýmingu sjúkdóma með slíkri tækni nema hugsanlega í lítt fyrirsjáanlegri framtíð . Að hætti embættislækna lagði hann áherslu á forvarnir en varaði við vaxandi gengi skottulækninga , sem hann af kurteisi embættismannsins kallar hjálækningar . ( Vilmundur þekkti ekki það orð . ) Í lokin benti hann mönnum á að forðast að sýra lífið með þráhyggju um heilsuna . Þarflegt og fróðlegt erindi , sem þó fjallaði eingöngu um stöðu heilbrigðismála á Vesturlöndum en samkvæmt kenningunni um 10 hundraðshlutana ætti að vera hægt að leysa 90 hundraðshluta af heilbrigðisvandamálum þeirra íbúa jarðarinnar , sem engan kost eiga á tæknilækningum , með því að færa lífskjör þeirra í átt að því sem við nú búum við . Í greininni í The Scientist eftir George N. Davatelis , sem heitir The Asilomar Process : Is it valid ? er rætt um breytingar sem orðið hafa á viðhorfi almennings í Bandaríkjunum til vísinda á þeim 25 árum sem liðin eru frá fyrstu Asilomar-ráðstefnunni . Í þann tíð bar almenningur svolítið óttablandna virðingu fyrir vísindunum en á þessu tímabili hefur viðhorfið breyst í tortryggni . Hvernig stendur á því ? Höfundur telur upp í fyrsta lagi hástemmd loforð vísindamanna sem skapað hafa óeðlilegar væntingar um lausn á margvíslegum vandamálum , svo sem lækningu á krabbameini , ennfremur loforð um genalækningar , ódýra orku , og svo framvegis , loforð sem ekki hefur tekist að efna . Í öðru lagi mistök vísindamanna sem birst hafa í til dæmis thalidomide harmleiknum , kúariðunni , Challenger sprengingunni og loks dauða piltsins Jesse Gelinger af völdum tilraunar til genalækninga . Svo eru það fjölmiðlarnir sem hættir til að misskilja og ýkja árangur og afleiðingar af vísindarannsóknum en þar eiga óprúttnir vísindamenn hlut að máli í von um frægð og fjarhagslegan ábata . En hvað er The Asilomar Process , eða Asilomar-ferlið ? Það er í stuttu máli samkoma vísindamanna , sem hittust fyrst árið 1975 í Asilomar Conference Grounds in Pacific Grove í Kaliforníu og aftur á sama stað í mars á þessu ári . Á þessum samkomum ræða vísindamennirnir um það hvort samræður milli þeirra um vísindarannsóknir í nútíð og framtíð , tengsl þeirra við hina ýmsu þætti þjóðfélagsins , svo og hættur sem af þeim kunni að stafa séu þess virði að þeim sé haldið áfram . Höfundur telur að þær eigi að halda áfram en leggur til að almenningur og jafnvel hagsmunaaðilar komi að umræðunni . Tilgangurinn með því sé að skapa samræðugrundvöll milli vísindamannanna og almennings til að auka skilning og endurheimta glatað traust . Vandamálin framundan , sem snerta alla , séu mörg og nefnir hann klónun manna , líffæraflutning milli dýrategunda , erfðabreytta fæðu , genalækningar , einkaleyfi og eignarrétt á uppgötvunum og svo framvegis . En hvert er álit Íslendinga á vísindum og vísindamönnum ? Meðal almennings virðist það ekki vera fjarri því sem var í Bandaríkjunum fyrir 15 - 20 árum , það er að segja svolítið óttablandin lotning . Flestir virðast lifa í þeirri trú að með vísindum megi leysa flest vandamál , sérlega þau er varða sjúkdóma , og hafa því verið reiðubúnir til að afhenda gögn og lífsýni , sín og ættingja sinna , lifandi og látinna , til að hjálpa vísindamönnunum , til að bæta eigin heilsu og um leið alls mannkyns . Og þá er komið að þriðja plagginu sem er dreifibréfið . Því fylgja 18 spurningar um kvíða . Dæmi : spurning nr. 9 : " Hefur þú einhvern tíma verið með óþægilegar hugsanir sem koma endurtekið upp í huga þinn þótt þú reynir að bægja þeim frá ? " Spurningarnar eru flestar í svipuðum dúr eða um einhver fyrirbæri , sem nær óhjákvæmilegt er að allir hafi upplifað einhvern tímann , nema vera bilaðir á geði eða hafa verið á geðdeyfðarlyfjum frá fæðingu . Í sjálfu bréfinu , sem skreytt er flóknum frösum um verndun persónuupplýsinga og dulkóðun , eru þeir sem lenda í sérstöku kvíðaúrvali beðnir um að leita eftir þátttöku ættingja sem haldnir eru kvíða ( hver dæmir það ? ) , svo og að biðja tvo nána ættingja að gefa blóð í rannsóknina og svara stuttum spurningalista . Þess er getið að " vísindarannsókn " þessi hafi verið samþykkt af tölvunefnd og vísindasiðanefnd . Hvaða kröfur gera þessar nefndir ? Alla vega ekki að vísindarannsóknir á mönnum þurfi að hafa skýr markmið . Ef sömu eða aðrir aðilar úr sama sauðahúsi ákveða að hefja samskonar " vísindarannsóknir " , til dæmis á vergirnigenum , ágirndargenum , lofthræðslugenum , listinn er ótæmandi , mun þeim innan fárra ára hafa tekist að ná lífsýnum úr meginþorra Íslendinga til að hækka gengi hlutabréfa í deCode , ef þeim tekst ekki áður að snúa trausti almennings á vísindi í vantraust eins og annars staðar á Vesturlöndum , því enginn mun lifa það að sjá árangur af " vísindarannsóknunum " . En nú kemur að landlækni . Þegar bæði vísindasiðanefnd og tölvunefnd eru orðnar háðar hinu pólitíska valdi í landinu stendur landlæknisembættið eitt til varnar almenningi gagnvart mönnum sem í nafni vísinda leita eftir þátttöku í vafasömum rannsóknum í þágu innlendra og erlendra fjárfesta . Nýi landlæknirinn virðist enn vera svolítið óskrifað blað og ekki hafa áttað sig á því að hann er einn æðsti ef ekki æðsti embættismaður landsins . Hann hefur þó lýst yfir að embættið muni starfa fyrir opnum tjöldum og er ekki ástæða til að rengja það að óreyndu . En eins og málum er nú háttað í landinu væri vel ef hann leiddi hugann að Vilmundi Jónssyni forvera sínum , og stefndi að því að verða stærstu mistök núverandi heilbrigðisráðherra .