Úr Tímariti Máls og menningar 3. hefti 2019 Því segi ég skál fyrir Fróni og Fjölni og allt það og firðum snjöllum sem þar hafa skrimt og hrokkið , við minnumst Ingólfs Arnarsonar í veislum en óskum þess að skipið hans það hefði sokkið . [ ii ] Sögusvið og aðalpersóna Ekki er neinn hörgull á hörmungum í heiminum . Fólk þarf ekki að vera neitt sérlega athugult né fréttasólgið til að verða þess áskynja að víðsvegar er barist á banaspjótum , víða hefur fólk ekkert að bíta og brenna og ekkert lát virðist á feigðarósförum mannskepnunnar . Auðnist svo manninum ekki sjálfum að mála sig út í horn má treysta á náttúruna með sínum flóðbylgjum , eldgosum og jarðskjálftum , að ógleymdum sjúkdómum , til þess að gera lífið að barningi , að baráttu við að halda sér á lífi . Gæfunni er misskipt . Það er og gömul saga og ný . Aðallánið felst í því hvar maður fæðist , hvort konu sem leggur lag sitt við kvæntan mann , eða þegar kvæntur maður nauðgar konu , verði drekkt ( konunni það er ) í refsingarskyni eða hvort almennur níðingsskapur á minni máttar eigi almennt upp á pallborðið , sé jafnvel verndaður með lögum . Ekki ósvipað og raunin var eitt sinn á Íslandi . Eitt sinn var heldur ekki búið að koma auga á fegurð náttúrunnar , hvað þá setja verðmiða á hana . Oft var verra að líta dagsins ljós á Íslandi en nú til dags . Sú var eitt sinn tíðin að „ líf hinnar íslensku þjóðar hékk á bláþræði “ ( bls. 5 ) og „ [ l ] ífið var á sinn hátt ekki mögulegt . Það var ekki hægt – að lifa . “ ( bls. 9 ) . 18. öldin er sú öld sem hvað harðdrægust var Íslendingum . Og ef öldin sú er persónugerð þá má halda því fram að hún hafi haft sig hvað mest í frammi við að murka lífið úr Íslendingum . Nafntogaðasta katastrófan var Skaftáreldar og í kjölfar þeirra móðuharðindin á árunum 1783 til 1784 . Tölurnar tala sínu máli . Árið 1784 fækkaði landsmönnum um 4.289 , hrossum um 28 þúsundir , nautfé fækkaði um 11.461 , sauðfé fækkaði um 190.488 . ( bls. 8 ) Það er í þessa tíð sem skáldsagan Lifandilífslækur er skrifuð . Í fyrsta kafla verksins eru raktar þær hörmungar sem dundu yfir Ísland á 18. öld , eldgos , plágur , sultur , og „ kuldar svo miklir að sjór fraus […] Menn gengu þurrum fótum frá Reykjavík beint yfir á Akranes og eins millum allra Breiðafjarðareyja . “ ( bls. 7 ) Og náttúran sagði að henni stæði alveg á sama þótt hún myndi eyða öllu mannkyni – hún myndi ekki einu sinni veita því athygli . Henni var umhugað um allt aðra hluti en hag mannfólksins ; þar virtist hinn góði Faðir , sem áður hafði fylgst með voru amstri , byrjaður að mást burt úr skýjunum ( bls. 10 ) . Heimsendastemning svífur yfir vötnum og textinn kann jafnvel að skapa hugrenningatengsl við Opinberunarbók Jóhannesar eða Jobsbók Biblíunnar . Auk þess er heimsmyndin við að breytast svo um munar . Upplýsingin hefur hafið innreið sína og með henni „ menn hins nýja tíma , […] það var hinn nýi maður sem ætlaði að sigrast á náttúrunni með harðri hendi vísindanna og temja hana með hugviti sínu […] Allt mátti mæla , skilja og sundurgreina í þartilgerða flokka “ ( bls. 11 ) . Guð skipar æ minni sess í heimsmyndinni , sköpunarsagan er rædd út frá þeim forsendum að ef til vill sé heimurinn eldri en 3500 ára og einstaklingurinn þokar sér í sviðsljós tilverunnar . Danmörk , Ísland , siðmenning , ómenning Í öðrum kafla er sögusviðið Kaupmannahöfn . Árið er 1784 . Í Kansellíinu eru örlög Íslands rædd af karlmönnum með lúsugar , yfirdrifnar hárkollur , þar „ fer valdataflið um örlög þjóðanna “ ( bls. 18 ) fram . Kryddvín eru drukkin , íburðarmikið barokkið er allsráðandi , fallegir hlutir , fallegar byggingar , kristileg siðmenning . Úti við eru portkonur pískraðar fyrir að vera portkonur . Sú mynd sem dregin er upp af mönnum Kansellísins er um margt skopleg . Stíllinn sem notast er við til að greina frá fundinum tekur mið af staðsetningunni og ber keim af svokölluðum kansellístíl , flóknar samanbarnar setningar , uppskrúfuð orðaskipan . Hátt flækjustig , latínu - þýsku - og frönskuskotið málfar . Danskir embættismenn eru á því að Íslandi sé ekki viðbjargandi og fer þar fremstur í flokki kammerherrann Levetzow ( 1754 - 1829 , hann var stiftamtmaður á Íslandi 1785 - 85 ) . Í ljósi aðstæðna og innrætingar íbúa eyjunnar eru danskir á eitt sáttir um að ekki þjóni tilgangi að halda úti byggð þar , hvar fólk sé óalandi og óferjandi og náttúran eins og hún er . Allar umbótatilraunir hafa engu skilað nema skuldum , öll verk vors náðuga konungs og verðlaun skila engum arbeiðsdugnaði meðal fólksins sem fallið er í þjófdóm , brennivín , tóbakssukk og leti . ( bls. 23 ) Fólkið í þessu landi fussar við hvörri góðri viðleitni og vill engan árangur sýna […] Ég sé fyrir mér að búa megi því betra líf hér í voru konungsríki og tukta það til heiðviðrar vinnu , ég veit að margir ykkar gætu vel fundið þar starfskrafta í ykkar manufacturer – góðir og billegir starfskraftar yrðu virkjaðir ef tuktun tækist ( bls. 25 ) . Mynd þessi af Íslendingum rímar við þá sem dregin er upp í Sextíu kíló af sólskini Hallgríms Helgasonar . Einnig fellur verkið í flokk , því að gera , nýlegra verka þar sem einnig er unnið með sögulegan efnivið . Má þar nefna Brotahöfuð ( 1996 ) Þórarins Eldjárns , Rökkurbýsnir ( 2008 ) eftir Sjón og Skáldsögu um Jón & hans rituðu bréf til barnshafandi konu sinnar þá hann dvaldi í helli yfir vetur & undirbjó komu hennar & nýrra tíma ( 2010 ) Ófeigs Sigurðssonar . Af erlendum sögum má nefna Mælingu heimsins ( 2005 , 2008 á íslensku ) og Tyll ( 2017 ) hvor tveggja eftir hin þýsk-austurríska Daniel Kehlmann . Síðarnefnda verkið gerist á tímum Þrjátíu ára stríðsins ( 1618 - 1648 ) . Á umræddum fundi má jafnframt finna tvo Íslendinga , konferensráð Jón Eiríksson ( 1728 - 1787 ) og Magnús Stephensen ( 1762 - 1833 , af mörgum er hann talinn maður upplýsingarinnar , Alexander von Humboldt Íslendinga ) sem af veikum mætti mótmæla . Álíta þeir að Danskurinn hafi ekki staðið sig sem skyldi og óráðsía einkenni öðru fremur flestan ráðahaginn er Ísland áhrærir : „ Þar fóru átta þúsundir af löndum okkar í sultardauðann meðan ég gekk á milli áhrifamanna og át svínasteikur og drakk franskan klaret “ , segir t.a.m . Jón Eiríksson við Magnús á blaðsíðu 31 . Í kjölfar fundarins verður úr að fulltrúar eru sendir til Íslands með það augnamið að rannsaka hagi Íslendinga áður en vinnufærir verða fluttir af landi brott , það er að segja „ gamla hugmyndin um brottflutning fólks frá Íslandi […] Nokkrir skyldu flytjast til Finnmerkur í Noregi , slatti til Jótlandsheiða , festir til Kaupinhafnar . “ ( bls. 35 ) Minni áhugi er á þeim örvasa og illa höldnu . „ Íslendingar voru þá samkvæmt skjölum aðeins 38.667 að tölu “ . ( bls. 36 ) . Einn fulltrúanna sem sendir eru er hinn hálf íslenski , hálf danski ( danski hluti hans er aðsópsmeiri ) Magnús Aurelius Egede . Maður nýrra tíma , vísindamaður , tilbúinn að mæla heiminn , öðlast skilning á gangverki náttúrunnar , þess fullviss að ratíó og lógos séu að finna á bakvið allt , að ekkert sé mannlegri skynsemd og skilningi ofaukið . Heimurinn var enn ekki fyllilega skrásettur er hér var komið við sögu , þeir krókar og kimar fundust sem maðurinn hafði ekki brotið undir sitt skynsvið og mælingar og auðsýnt sitt herradæmi , átti það mjög við á skreiðar - og lýsiseyju hins danska konungsríkis , þeirri er Thule hét á eldri sjókortum . ( bls. 45 - 46 ) Manngerð þessi sver sig í ætt við þá mynd sem Daniel Kehlmann dregur upp af Alexander von Humboldt í Mælingu heimsins ; óbilgjarn , þrjóskur og kreddufastur . Magnús Árelíus er og sendur af konungalega danska Vísindafjelaginu „ til staðar sem enn var „ ufuldstændig “ mældur og hnitaður hvað varðaði norðlæga breidd “ ( bls. 39 ) . Alexander von Humboldt fæst við viðlíka mælingar . Báðir lenda þeir í atburðum sem skekur heimsmynd upplýsingarinnar . Sá hluti Íslands sem Magnúsi Árelíusi ber að gera skýrslu um er Strandasýsla sem talinn er sá hluti Íslands sem hvað minnst hefur verið mældur . Ýmsum sögum fer af þessum landshluta , ótrúlegum sögum . Hann er sveipaður dulúð auk þess sem þar kvað vera „ barbarí mest á Íslandi . Þeir drepa fólk og nota það í beitu “ ( bls. 52 ) . Það tjáir í það minnsta Zachariassen skipstjóri skips þess sem flytur Magnús Árelíus og aðstoðarmann hans , Jón Grímsson urtagarðaspecialist , til Íslands . Zachariassen skilur og ekkert í því hví þeir ætla að sinna starfa sínum en vilja ekki halda sig fyrir sunnan og eyða hýrunni þar í vínföng og vergjarnar konur eins og kollegar þeirra . Margar lýsingarnar á Íslandi og Íslendingum bera svip af ýkjusögum þeim sem fóru af landanum í ritum fólks sem sem margt hvert hafði t.a.m. aldrei stigið fæti á landið . Leiða má hugann að Ditmar Blefken og meintu rógriti hans sem út kom 1607 . Blefken var fremstur meðal jafningja þegar kom að því að lýsa Íslandi sem barbaríi þar sem landinn þvoði sér upp úr hlandi . Magnús Árelíus er hálfgerður spjátrungur , klæddur á móðins fordildarlegan máta með hárkollu „ í sínu tvíhneppta , hvítmunstraða vesti , undir frakka dökkbláum og látúnshnepptum með standandi kraga , með sinn silkiklút um háls “ . ( bls. 69 ) . Jón Grímsson sér hann fyrir sér sem mann er „ hafði aldrei farið um landið né dýft hendi í kalt vatn ! […] Hann var ofverndaður mömmudrengur aðalsins , drakk sykurvatn úr porcelan og svaf í kiplíngalíni “ ( bls. 56 ) . Hann talar íslensku en „ verður eins og lítill drengur þegar hann talar “ ( bls. 54 ) . Hann passar því ekki vel við harðfegnið landið , þar sem „ [ e ] ymd þessa arma fólks má eigi með orðum útþrykkja ! “ ( bls. 62 ) Fátæktin er gífurleg , fólkið þjakað og „ [ h ] úsin eru helst holur grafnar í jörð “ ( bls. 65 ) Stíll og söguandi Bókin skiptist í þrjátíu mislanga kapítula og Epilogus . Stíllinn er um margt fornfálegur og orðaforðinn oft og tíðum gamaldags , sumpart svo forn að orðabók gæti þurft til þess að skilja . Þar að auki eru setningar oft langar og undirskipaðar , kryddaðar slettum þess tíma þegar verkið á sér stað . Þegar kemur að frásagnarmáta má tengja hann við frásagnarmáta Jóns Kalmans Stefánssonar í Himnaríki og helvíti , Harmi englanna og Hjarta mannsins þar sem notast er við 1. persónu fleirtölu , sögumenn eru eins konar sameiginleg söguvitund , kollektíft minni . Líku er fyrir að fara í Lifandilífslæk . Notuð er , að mestu leyti , fleirtölumyndin vér sem er auðvitað úrelt þegar kemur að nútíma íslensku . Ekki er þó alfarið haldið sig við það form . Við kemur einnig fyrir og þar að auki 1. persóna eintala . Rímar það við stílbreytingar og málsniðsbreytingar innan sögunnar sem breytast eftir því hvaða söguandi ( sögumaður ) á í hlut . Að vísu er einvörðungu talað um einn söguanda innan textans en ekki er úr vegi , í ljósi stíls svo og málsniðs , að ætla þar fleiri auk þess sem tekið er fram að sagan sé samansett af heimildarmönnum : „ Og þá finnur þessi sögunnar andi að heimildarmennirnir taka nú að þagna og svipirnir hver á fætur öðrum að hverfa inn í móðuna sem þeir stigu út úr . “ ( bls. 286 ) Innan verksins rúmast því ólíkar raddir sem greina frá mismunandi veruleika , sjá veruleikann á ólíkan hátt . Jafnframt fær Magnús Árelíus sjálfur orðið í bréfum og greinir einkum frá því volæði sem fyrir augu ber og sendir yfirboðara sínum „ kammerherra og vísindanna elskandi æruverðugheit , Levetzow ! “ ( bls. 58 ) Þar er sömuleiðis annað málsnið á ferð . Er því farið út og suður og samræmis ekki alltaf gætt þegar , t.a.m. , kemur að því hve vitandi sögumaður er , oft skapast þversagnir , írónískar þversagnir . Innskot eru tíð og þar hefur nútíminn einatt orðið : Um leið viljum við ekki með öllu líta framhjá vissum annmörkum í skýrslubréfum vísindamannsins , sem við fyrstu sýn mætti skilja sem hlutlausa rödd hins svokallaða veruleika , því á þessum dögum var rödd hins skynsama manns í nánara sambandi við veruleikann en reyndist síðar meir . ( bls. 70 ) Ef það er eitt sem helst verkið á enda þá er það hæðnislegur , gamansamur tónn . Textinn kann að virka spaugilegur og er það næsta víst tilgangurinn . Einnig verður að minnast á að Bergsveinn skrifar sjálfan sig inn í verkið sem fíflið á Bæ sem syngur allslags illskiljanlega texta sem virðast fela í sér feigð . Vissulega er af mörgu að taka , mikið liggur undir , mörg plön , tími og þemu . Ferðin Ferð Magnúsar Árelíusar , Jóns Grímssonar aðstoðarmanns auk Bárðs Grímkelssonar leiðsögumanns norður á Strandir , sífellt norðar og norðar til að „ gera rapport um samfélagsins tilstand ásamt því að búa í haginn fyrir brottflutning fólksins “ ( bls. 41 ) er ævintýraleg . Lokatakmark Magnúsar Árelíusar er Hornbjarg , nyrsti hluti Vestfjarða , þar sem hann hefur í hyggju að finna út breiddargráðu staðarins . Landsvæðið hefur yfir sér áru mystíkur , galdra og fordæðuskapar . „ Menn vissu lítið sem ekkert . “ ( bls. 42 ) Og eftir því sem þeir ferðalangar færast lengra í norður , lengra frá siðmenningunni , þeim mun illskiljan - og óútskýranlegri verður tilveran „ við endimörk hins byggilega heims . “ ( bls. 189 ) Magnúsi fylgja íslenskir draugar sem upplifðu óréttlæti stjórnkerfi landsins og náttúru á eigin skinni . Magnús er enda skyggn en leitast við að bæla þá náðargáfu sína uns það reynist ekki mögulegt lengur . Hann upplifir margt sem vísindin fá ekki útskýrt , mara sækir á hann , útburður , og náttúran verður stöðugt fyrirferðarmeiri , háskalegri , hún persónugerist : „ Hamrar birtust skyndilega eins og tröll í hvítaþykkninu , svartir uxar snusuðu við götuna og urðu að svörtum sauðum eða hundum þegar nær dró áður en þeir urðu að steinum . “ ( bls. 119 ) Samanburður við Innstu myrkur ( 1902 ) Josephs Conrads er ekki úr vegi sem og kvikmynd Friðriks Þórs Friðrikssonar Börn náttúrunnar ( 1991 ) . Spurningarnar : „ Hvað er draumur ? Hvað veruleiki ? “ ( bls. 127 ) vakna eða þá „ [ a ] ldrei mun nokkur leið að vita hvað er sannast sagna og hér berast vandi vor , hvaða veruleika á andi sögunnar að segja frá ? “ ( bls. 110 ) Samband manns og náttúru verður æ óaðskiljanlegra . Nær það hápunkti í persónu Hallvarðs Hallsonar ( 1723 ? - 1799 ) í Skjaldarbjarnavík sem var nafntogaður Strandamaður , trölli líkastur , heiðinn og sagður göldróttur . Veruleika - og gildismati Magnúsar er snúið á hvolf , vissan verður afstæð : „ Tíminn bíður handan við hæðina að méla trúna úr sálu þinni og troða þínum fegurstu tilfinningum inn í pulsuþarm fyrirsjáanleikans . “ ( bls. 126 ) Jafnframt breytist útlit Magnúsar Árelíusar . Hann verður líkari og líkari Íslendingi , er jafnvel tekin fyrir sprúttsölumann : Klæði hans voru farin að renna saman við landið . Þau höfðu misst gljáa sinn , hvíta vestið með brúnum flekkjum og hnappar burtfallnir hér og hvar , hálsklúturinn og kniplingar skyrtunnar orðnir brúnir í köntum . Hann hafði lýti í andliti eins og fólk flest , mál innbyggjara varð honum sífellt skiljanlegra og þó íslenskan hans væri dönskuskotin í mesta lagi virtist fólk skilja hann for det meste . ( bls. 129 ) Er því ekki úr vegi að líta á verkið sem þroskasögu . Magnús Árelíus lendir í miklum hrakningum á Ströndum . Hann verður ástfanginn af tunguskorinni konu að nafni Sesselja , Ísbjörn ræðst á hann . Hallvarður bjargar honum frá ísbirninum og leggur björninn að velli . Ígerð hleypur í sárið þannig að dauðinn er vís . Sesselja leggur land undir fót til að ná að Lifandilífslæk , læk sem er Magnúsar eina von um að komast lífs af , ef hann bara trúir á lækningamátt vatnsins , trúir á náttúruna . Sesselju má sjá fyrir sér sem tákngerving þess óréttlætis sem á Íslandi er alið ( draugarnir sem elta hann einnig ) , hún stendur og fyrir trú á það sem ratíó og logos fá ekki útskýrt . Þau eru ósennilegt par en samt einhvern veginn óhjákvæmileg í þessum heimi handan skynsemi mælinganna , handan þeirrar hugsunar sem hólfar tilveruna eftir nytsemi og notagildi , handan þess heims sem setur verðmiða á fegurðina . Vandi þess að fjalla um þessa sögu Hvernig á að skrifa um verk eins og Lifandilífslæk ? Verk sem klárlega er eitt af þeim sem stendur upp úr bókaflóru síðasta árs . Hér hefur vonandi tekist að miðla , að einhverju leyti , hve áhugavert þetta verk er . Samt gerir sú tilfinning vart við sig að einvörðungu sé yfirborðið gárað , svo mikið mætti segja um verkið , enn fleiri dæmi mætti tína til . Við lestur bókmenntaverka leitast maður við að setja í samhengi , finna hliðstæður , samanburð við önnur verk , samanburð við veruleikann . Verk verða ekki til í tómarúmi . Í góðum marglaga verkum má koma auga á allslags tengingar , allskonar hugrenningartengsl skjóta upp kollinum , myndir ryðja sér rúms ; verk kunna að bjóða upp á slíkt , útkoman veltur á móttökuskilyrðunum og móttökubúnaðinum . Lifandsilífslækur er verk sem býður upp á möguleika hvað nálgun og túlkun varðar sem og pælingar á stíl og setningaskipan , tengingar við fortíð , nútíð og framtíð . Auðvitað er um ákveðna nálgun á sögu Íslands að ræða , túlkun sem rímar við margt það sem skrifað hefur verið og sagt um landið . Söguandinn er þó engan veginn staðsettur í fjarlægri fortíð heldur er hann nálægur , samansettur úr anda liðins tíma jafnt sem þeim sem nú svífur yfir vötnum en ekki síst þeim sem koma skal . Auðvelt er og að tengja við samtímavandamál sem plaga nútímann . Nærtækur er flóttamannavandinn . Einnig talar verkið til tíma sem virðist á sífelldri hreyfingu , tekur sífeldum breytingum og miðar ekki síst að frelsi einstaklingsins , ýtir Guði og náttúrunni enn frekar út á jaðarinn , eða gerir hana að einhvers konar Disney-landi . Á okkar tímum hefur heimurinn verið mældur í bak og fyrir . Við teljum okkur skilja sköpunarverkið , við teljum okkur hafa rétt á að hagnýta það okkur til hagsbóta og tökum ef til vill ekki alltaf fórnarkostnaðinn með í reikninginn . Allt þetta og meira til kann lesanda að koma til hugar við lestur Lifandilífslæks . Það er alveg hægt að draga verkið í pólitískan dilk en það er ekki óhjákvæmilegt . Verkið getur að mestu leyti sloppið við þann stimpil . Alveg fram að lokasíðunum þegar „ saga mannsins , sem sáði í akur óvinar síns allt sitt líf , dag og nótt “ andartak brýtur sér leið fram á síður verksins . Gríman fellur . Það vill nefnilega þannig til að í téðu verki er sögu Íslands breytt , svona eins og sagan hefði breyst ef skipið hans Ingólfs hefði sokkið . Í Lifandilífslæk var Íslendingum gert að yfirgefa eyjuna eins og danskir ráðmenn vildu og „ nú á tímum mestur hluti miðhálendis kominn undir vatn . “ ( bls. 291 ) Landið hefur breytt um svip : Þar réðu ekki eins og menn vita , hinar rómantísku hugmyndir um fegurð óspilltrar náttúru . Þær bræðslur , olíuhreinsistöðvar , járnblendi - , súráls - og brennisteins verksmiðjur og risaorkuver er sækja kraft í hálendislónið er þekur tvo þriðju landsins , skipta nú hundruðum . ( bls. 292 ) Óhjákvæmilega leiðir þetta hugann að virkjanaframkvæmdum og náttúruvernd . Reyndar líka fram að lokahlutanum en fram að þeim tíma er pólitíska afstaðan ekki tær . En þótt við séum ekki mótfallin virkjunum breytir það engan veginn gildi og ágæti þessa verks , hvort sem það er í fagurfræðilegum skilningi eða í ljósi umræðu um hitamál samtímans . Þetta er sannlega gott verk . Ólafur Guðsteinn Kristjánsson Tilvísanir [ i ] Yfirskrift greinar er fengin á bls. 110. [ ii ] Úr dægurlagatexta Megasar , „ Um óþarflega fundvísi Ingólfsarnarsonar “ , af plötunni Megas ( 1972 )