Úr Tímariti Máls og menningar 1. hefti 2018 Við Helgi Tómasson dansari , danshöfundur og dansleikhússtjóri , erum nánast jafnaldra og ég hef vitað af honum frá því að ég var unglingur . Ung kona og eldri fylgdist ég af áhuga með fréttum af honum og sigrum hans á danssviðum heimsins án þess þó að ganga svo langt að fara út í heim til að sjá hann á sviði . Þegar hann var væntanlegur með ballettflokkinn sinn hingað á Listahátíð árið 2000 hafði dagblaðið San Francisco Chronicle samband við mig sem menningarblaðamann á DV og bað mig að taka viðtal við hann . Það fannst mér mikill heiður . Blaðið setti aðeins eitt skilyrði : Myndina með viðtalinu yrði að taka fyrir utan Höfða . Það hús þekktu Bandaríkjamenn eftir fund Reagans og Gorbatsjovs og það vildi blaðið hafa með á myndinni ! Við Helgi tókum fullt tillit til þessarar óskar , og viðtöl mín við hann birtust bæði í San Francisco Chronicle og DV en Höfði sést mun betur á myndinni í ameríska blaðinu en því íslenska . Nú hefur Þorvaldur Kristinsson skrifað myndarlega bók um Helga Tómasson , fallega myndskreytta , og ég þekki aftur viðmælanda minn í hæverskri og stilltri fyrstu persónu frásögninni . Því Helgi miklast ekki af velgengni sinni þó að hann líti hana raunsæjum augum . Hann veit hvað hann getur og hvað hann gat , hann kann að lýsa því svo nákvæmlega að lesandi , jafnvel sá sem er ófróður um danslistina , skilji um hvað hann er að tala , þess vegna þarf hann ekki að hreykja sér eða grípa til stórra lýsingarorða . Frásögnin rennur ljúflega áfram , lengst af í réttri tímaröð . Þó tekur Helgi einstaka sinnum atriði út úr tímaröð og gefur þeim sérstakt rúm ; þetta eru þættir sem á einhvern hátt eru sérstakir í lífi hans og fara illa með tímalínunni eins og meiðslin sem hann varð fyrir á sviði árið 1976 . Venjulegur Íslendingur sem hefur fylgst með Helga Tómassyni úr fjarlægð undanfarin sextíu ár getur vel litið á hann sem ævintýraprins – óskabarn gæfunnar . Saga hans ber ekki á móti því en þó reynist hún mun dramatískari á köflum en mann hefði grunað . Hann fæddist 8. október 1942 , í Reykjavík en ekki í Vestmannaeyjum þar sem þau hjónin Dagmar Helgadóttir og Tómas Snorrason bakari bjuggu . Og Dagmar fór ekki heim með soninn fyrr en næsta vor . Fyrstu minningarnar sem Helgi segir frá eru einhverjar glannalegustu andstæður sem ég man eftir að hafa lesið í bók um landa minn . Annars vegar er minningin dásamlega um það þegar hann var sóttur í hléi á sýningu danskra listdansara í Eyjum af því að móðursystir hans taldi að Helgi litli hefði gaman af að sjá ballett , atburður sem átti eftir að hafa varanleg áhrif á drenginn . Þá var Helgi á fimmta ári . Sama ár , kannski nokkrum vikum seinna , kemur Tómas drukkinn að rúmi drengsins þar sem hann lá háttaður , kastar kodda yfir andlit hans og þrýstir að . Móðirin slæst við mann sinn , tekst að ýta honum frá rúminu , hrifsar drenginn upp úr rúminu og segir honum að fara strax yfir í næsta hús : „ Og ég hleyp út í myrkrið þennan stutta spöl yfir túnið , berfættur og á náttfötunum . “ ( 11 ) Svo undursamlega vel er Helgi gerður að þessi seinni atburður virðist ekki hafa fylgt honum nærri því eins fast eftir og sá fyrri . Hann nefnir líka stríðnina sem hann var óspart beittur sem „ ballettstrákur “ á skólaárunum í Reykjavík en dvelur ekki við hana . Hann hefur engan tíma fyrir smámenni . Helgi komst seinna að því að hann væri rangfeðraður og það hefði verið svona hastarlegt afbrýðisemikast sem olli ofbeldisverkinu . Dagmar skildi nokkru seinna við Tómas og þau mæðgin fluttust til Reykjavíkur þar sem Helgi ólst upp umvafinn ástríkri móðurfjölskyldu sem allt vildi fyrir hann gera . Hann var líka sannkallaður prins eins og sjá má á myndum , dökkeygur og dökkhærður eins og móðir hans og óvenju fríður strax sem barn . Maður skynjar að fríðleiki hefur ásamt kurteisu og tilgerðarlausu fasi hans ævinlega greitt honum götu , allt frá því þegar Erik Bidsted , skólastjóri Listdansskóla Þjóðleikhússins , og Lisa Kæregaard ballettdansari , kona hans , tóku hann upp á arma sína og höfðu hann hjá sér tvö sumur í Kaupmannahöfn . Þegar hann var fimmtán ára bauð Erik Bidsted honum fyrsta starfið við Pantomimeleikhúsið vinsæla í Tívolí sem Erik sá um . Þar dansaði Helgi í fjögur sumur og það er merkilegt að sjá hvernig sú reynsla kom honum að gagni mörgum árum og jafnvel áratugum seinna við að semja söguballetta – en líka hvernig hann tengir dansinn á hallandi sviðinu í Tívolí við bakmeiðsli á fullorðinsárum . Æðsta þrá Helga á þessum árum var að komast að í ballettskóla Konunglega danska ballettflokksins en þangað komst hann ekki vegna þess að hann var ekki Dani . Þjóðernishrokinn var allsráðandi í Evrópu á þessum árum . En í Bandaríkjunum var annar uppi , enda sannkölluð þjóðasúpa þar í landi . Það er með ólíkindum hvernig tilviljanirnar breyta lífi Helga hvað eftir annað – ef það voru þá tilviljanir . Frumsýningu á söngleiknum My Fair Lady , þar sem Helgi átti að dansa , er frestað í Kaupmannahöfn haustið 1959 og Dagmar býður syni sínum í heimsókn til Íslands í þessu óvænta fríi . Þangað kemur á sama tíma Jerome Robbins með ballettflokkinn Ballets : U.S.A. og fyrir tilstilli Lisu Kæregaard hittust þeir Helgi og Robbins fékk að sjá hann dansa . Árangurinn af þeim fundi var námsstyrkur til Bandaríkjanna . Þangað hélt Helgi haustið 1960 , nýorðinn átján ára , og þar með voru örlög hans ráðin . Síðan er sterkur þráður milli þeirra Jerome Robbins alla tíð og Helgi þakkar ekki síst honum , velvilja hans og umhyggjusemi , frama sinn í Bandaríkjunum , að stjórnarstarfinu í San Francisco meðtöldu . Helgi nemur við School of American Ballet veturinn 1960 – 1961 , lítt mæltur á ensku , einmana og skítblankur í New York . Reyndar rennur manni til rifja hvernig farið var ( er ? ) með dansara í launamálum . Algengt var að þeir fengju bara laun hluta úr ári , þann hluta sem sýningar stóðu yfir , en engin laun yfir æfingatímann . Það hefur þurft metnað og úthald til að þola slíkt árum saman . Þegar hann ræður sig í dansflokk Roberts Joffrey í desember 1961 þarf hann að fá lán hjá ballettmeistaranum til að geta tórt æfingatímann ! „ Löngu seinna , þegar ég stóð sjálfur í stöðu stjórnanda , skildi ég hann betur . Það er stundum óbærilega erfitt að starfrækja lítinn ballettflokk og ætla að ná endum saman . En þá stundina sveið mér óbilgirni hans , þetta voru hörð kjör . “ ( 63 ) Hvað eftir annað kemur fram að Helgi velur vel bardagana sína . Hann sættir sig við það sem óhjákvæmilegt er að þola en sýnir stolt – eða þrjósku – þegar honum finnst hann beittur rangindum . Helgi dansaði í The Robert Joffrey Ballet í nokkur ár , fór með honum um Bandaríkin þver og endilöng og í sínar fyrstu heimsreisur sem hann segir afar skemmtilega frá . Flokkurinn var í Kiev í Úkraínu eftir vel heppnaða sýningarferð um Sovétríkin þegar John F. Kennedy var skotinn , forsetinn sem þau höfðu setið veislu hjá og dansað fyrir aðeins fáeinum vikum áður . Það er gott dæmi um hvernig veraldarsagan kemur við sögu Helga Tómassonar . Flokkurinn skipti um nafn 1964 , hét eftir það The Harkness Ballet eftir aðalstyrktaraðila hans . Með í flokknum var Marlene Rizzo , gullfalleg bandarísk stúlka af ítölskum ættum , sem Helgi féll fyrir í fyrsta skipti sem hann leit hana augum og í desember þetta ár giftu þau sig . Ein af hliðarsögunum sem rjúfa tímaásinn segir stuttlega frá þeirra farsæla hjónabandi og hvernig þau komust að samkomulagi um skiptingu skylduverka milli heimilis og atvinnu . Ein skemmtilegasta frásögnin í bókinni er af þátttöku Helga í Alþjóðlegu ballettkeppninni í Moskvu árið 1969 . Sú kemur heldur betur við þjóðarstoltið í manni . Helgi keppti fyrir Bandaríkin en lenti í vandræðum vegna þess að vegabréfið hans var íslenskt . Ólíkt okkar tímum var Ísland eiginlega ekki til í heiminum á þessum árum og ekki höfðu umsjónarmenn keppninnar mikla trú á þessum pilti frá engulandi : „ Þá var eins og við manninn mælt , upp í mér blossaði þrjóskan , ég skyldi sýna þessum helvítis karli að ég gæti dansað ! “ Svo fór að Helgi vann silfrið . Gullið hlaut ungur maður sem líka átti framtíðina fyrir sér , Míkhaíl Baryshníkov , sex árum yngri en Helgi . Við þennan sigur komst los á Helga og hann sagði samningi sínum lausum við Harknessballettinn án þess að hafa nokkuð öruggt í hendi . Kannski hefur hann alltaf treyst gæfu sinni – enda hefur hún reynst honum trygg . Hann fær umsvifalaust tvö tilboð og annað þeirra frá sjálfum George Balanchine hjá New York City Ballet . Í því húsi starfaði hann í fimmtán ár frá sumrinu 1970 , öll þau ár sem hann átti eftir sem dansari . Hann hætti meðan hann var enn virtur og dáður , hann þekkti sín takmörk , hafði horft á aðra dansa of lengi og vissi hvenær var komið nóg . Hann gat vel hugsað sér að kenna en til þess kom ekki . Nú fékk hann tilboð um starf listræns stjórnanda Konunglega danska ballettsins en það freistaði hans ekki . Að kvöldi 27. janúar 1985 , þegar hann dansaði sinn síðasta dans hjá New York City Ballet , voru tveir menn úr stjórn San Francisco Ballet Company í salnum og gerðu honum tilboð sem hann hafnaði ekki . Árin í San Francisco voru ekki eintómur dans á rósum því þar mætti hann megnari andúð og afbrýðisemi en nokkurn tíma áður , svo megnri að heilsa hans var í hættu um skeið . Það er sannarlega lærdómsríkur lestur og áhrifaríkt að fylgjast með því hvernig hann vinnur sig upp úr þeim fúla pytti . Þar tók hann við ballettflokki í meðallagi en kom honum á undraskömmum tíma í fremstu röð . Aðferð sinni lýsir hann af þeirri nákvæmni sem einkennir allan textann og ég giska á að við eigum skrásetjara , Þorvaldi Kristinssyni , að þakka . Það er galdur að spyrja spurninga og halda áfram að spyrja þangað til fullnægjandi svör hafa fengist , því sá sem hefur lifað viðburðina hefur alltaf tilhneigingu til að skauta hraðar yfir en kröfuharður lesandi vill . Það eina sem mér þykir vanta í þennan lokahluta eru fleiri myndir úr ballettsýningum Helga , til dæmis af rómuðum búningum Jens Jacobs Waarsoe við Svanavatnið og Þyrnirós . Einnig hefði verið gaman og gagnlegt að fá fleiri dæmi úr gagnrýni , bæði um Helga sem dansara og danshöfund . Eina greinin af því tagi er eftir Önnu Kisselgoff úr New York Times frá 1979 , efnismikil og skýr grein um list Helga ( bls. 140 ) en hún er eins konar yfirlitsgrein , ekki gagnrýni um splunkunýtt afrek , skrifuð í hita augnabliksins . En þetta er tittlingaskítur . Mestu skiptir að hér birtist okkur heil manneskja , stór manneskja og sönn , vissulega einkum með kostum sínum en þó breiðir Helgi ekki yfir „ galla “ sína – hina rammíslensku þrjósku , viðkvæmni og hlédrægni . Fyrir dansiðkendur og -unnendur er þessi bók fjársjóður og fyrir okkur hin er hún uppörvandi saga um óvænt ris úr engu til stjarnanna . Silja Aðalsteinsdóttir