Faraldsfræði í dag 3 : p < 0,05 ! Orsakasamband ? Hagnýt túlkun læknisfræðilegra rannsókna beinist iðulega að því að meta hvort um orsakasamband sé að ræða . Leiðir meðferð A í raun til árangurs ? Auka hárlitarefni í raun hættu á krabbameini ? Orsakasamband er hins vegar ekki alltaf augljóst og þarf að meta aðrar mögulegar skýringar á niðurstöðunum . Í síðustu dálkum hefur verið rætt um tölfræðilegan marktækileika niðurstaðna . Tölfræðilegur marktækileiki er nauðsynleg forsenda orsakasambands en er ekki nægileg sönnun þess . Til að kanna hvort um orsakasamband geti verið að ræða þarf einnig að útiloka aðrar " falskar " skýringar á niðurstöðunum , það er skekkju ( bias ) og röskun ( confounding ) . Tölfræðilegur marktækileiki er mælikvarði á hve líklegt er að ákveðnar niðurstöður stafi af tilviljun einni saman og þannig sé ekki um raunverulegt samband , hvað þá orsakasamband , að ræða . Auk tilviljana , geta skekkja og röskun einnig leitt til niðurstaðna þar sem atriði A og B virðast tengd hvoru öðru þó í reynd sé ekkert ( eða takmarkað ) samband þar á milli . Slíkt er nefnt sýndarsamband ( spurious association ) . Talað er um skekkju þegar hönnun rannsóknar eða aðferðir við gagnasöfnun ( eða gagnavinnslu ) leiða til kerfisbundinnar villu í samanburði hópa þannig að niðurstöður rannsóknarinnar endurspegla ekki það ástand sem til staðar er í þýðinu almennt . Sem dæmi um skekkju má hugsa sér ferilrannsókn á sambandi sjúkdóms og umhverfisþáttar . Ef beitt er næmari aðferðum til að greina sjúkdóminn meðal þeirra sem hafa verið útsettir fyrir umhverfisþættinum en hinna sem ekki er svo ástatt um , er líklegt að fleiri tilfelli greinist í fyrri hópnum , þó í raun sé sjúkdómurinn jafnalgengur í báðum hópunum . Röskun lýsir hins vegar brenglun á sambandi ( áhættu ) þátta og sjúkdóma ( eða annarra útkoma , svo sem einkenna ) . Röskunin ( eða brenglunin ) stafar af áhrifum þriðja þáttarins , sem er tengdur áhættuþættinum en er jafnframt tengdur sjúkdómnum og er í raun oft sjálfstæður áhættuþáttur fyrir sjúkdóminn . Tengsl tóbaksreykinga , gulra fingra og lungnakrabbameins eru oft notuð sem dæmi um röskun . Gulir fingur eru mun algengari meðal einstaklinga með lungnakrabbamein en meðal heilbrigðra . Gulir fingur eru þó ekki orsök krabbans en eru nátengdir sterkasta áhættuþættinum , sígarettureykingum . Ekki er víst að um orsakasamband sé að ræða þó tilviljun og sýndarsamband ( skekkja og röskun ) hafi verið útilokuð sem skýringar á niðurstöðunum . Útilokun þessara þátta bendir aðeins til þess að niðurstöðurnar séu " sannar " , það er að þær endurspegli hið raunverulega samband til dæmis umhverfisþáttar og sjúkdóms í úrtakinu . Það samband getur þó átt sér aðrar skýringar en þær að umhverfisþátturinn leiði til sjúkdómsins , til dæmis getur verið að umhverfisþátturinn komi iðulega fyrir með sjúkdómum ( correlation ) án þess að valda honum . Fjölmörg skilmerki ( criteria ) eru notuð til að meta líkur á orsakasambandi en þau helstu tengjast styrk tengslanna , líffræðilegum grundvelli og samræmanleika við aðrar niðurstöður . Með styrk tengsla er átt við stærð eða umfang niðurstaðna , svo sem hlutfallslegrar áhættu . Sem dæmi má nefna vel hannaða og framkvæmda ferilrannsókn ( sýndarsamband ólíklegt ) sem sýnir tölfræðilega marktæka tíföldun á hlutfallslegri áhættu . Þarna er orsakasamband mun líklegra en ef aðeins væri um tvöföldun á hlutfallslegri áhættu að ræða . Með líffræðilegum grundvelli orsakasambands er átt við að þekktir líffræðilegir ferlar renni stoðum undir samband , til dæmis umhverfisþáttar og sjúkdóms . Sem dæmi má nefna að þekkt sé viðtæki á frumuhimni sem umhverfisþátturinn geti haft áhrif á og stuðlað að sjúkdómi . Samræmanleiki við niðurstöður annarra rannsókna er mjög sterk vísbending um orsakasamband í faraldsfræðilegum rannsóknum . Niðurstöður faraldsfræðilegra rannsókna sem allar ber að sama brunni , þrátt fyrir að vera framkvæmdar á mismunandi tíma , á mismunandi hátt , undir ólíkum kringumstæðum og á ólíkum hópum , gefa mjög sterklega til kynna að um raunveruleg orsakatengsl sé að ræða . Slík fjölbreytni í aðferðafræði og aðstæðum gerir niðurstöðurnar ( sem heild ) að nokkru leyti sambærilegar þeim er byggjast á tilraunum og styður þannig orsakasamband . Önnur skilmerki sem notuð eru til að meta hvort um orsakasamband geti verið að ræða eru til dæmis tímaröð og samband milli skammta og svörunar ( dose-response relationship ) . Það að orsök komi á undan afleiðingu er nú ekki mikil speki en hins vegar er mikilvægt að hafa í huga að ákveðinn tími þarf að líða frá tilkomu orsakar og þar til afleiðingin kemur fram . Umhverfismengun í síðustu viku er ekki líkleg til að vera orsök langvinns sjúkdóms sem greinist í dag . Samband milli skammta og svörunar getur einnig verið mjög sterk vísbending um orsakatengsl . Aukin dánartíðni vegna hjartasjúkdóma eftir því sem fólk reykir meira styður þannig að um orsakatengsl sé að ræða .