Síðasta stúlkan – saga um mannrán og baráttu mína við Íslamska ríkið Höfundur : Nadia Murad Útgefandi : Almenna bókafélagið Reykjavík , 2019 . 336 bls . Átökin í Sýrlandi hafa nú staðið í á áttunda ár og enn er ekki séð fyrir enda stríðsins sem hefur kostað hálfa milljón Sýrlendinga lífið og hrakið stóran hluta þjóðarinnar á vergang . Sýrlandsstríðið hefur leyst úr læðingi ýmis öfl og hafa öfgamenn Íslamska ríkisins ( ISIS ) vakið mestan óhug . Þeir náðu furðumiklum styrk á tímabili og gátu myndað eigið ríki , kalífadæmi , sem átti að vera íslamskt í einu og öllu . Allir velmeinandi múslimar höfðu skömm á þessu enda virtist grimmd og skepnuskapur liðsmanna ríkisins engum takmörkunum háð . Uppbygging kalífadæmisins líktist afturhvarfi til miðalda þar sem mannréttindi og lýðræði voru óþekkt . Bókstafstrú og öfgar stýrðu allri stjórnsýslu , réttindi almennra borgara virtust lítil sem engin og minnihlutahópar fóru verst út úr þessu . Þetta sást best í samskiptum við hina gleymdu þjóð Jasída , sem höfðu fengið að lifa í friði í norðurhluta Íraks enda stafaði engum ógn af þeim . Í bókinni er sögð saga Nadiu Murad , sem fæddist og ólst upp í Kocho , litlu þorpi bænda og fjárhirða í Norður-Írak . Hún og systkini hennar tilheyrðu samfélagi Jasída og lifðu til þess að gera rólegu og einföldu lífi . Því lauk hinn 15. ágúst 2014 , þegar Nadia var aðeins 21 árs . Þá birtust vígamenn Íslamska ríkisins og frömdu fjöldamorð á íbúum þorps hennar , tóku af lífi alla karlmenn sem neituðu að ganga af trúnni og allar konur sem voru of gamlar til að hægt væri að selja þær í þrældóm . Unglingspiltar voru munstraðir í samtökin , þeirra beið heilaþvottur og að verða barnahermenn . Nadia var flutt til Mosul og neydd til að gerast ambátt ISIS ásamt þúsundum annarra Jasídastúlkna . Eftir að hún hafði margoft orðið fyrir nauðgunum og barsmíðum tókst henni að strjúka þar sem hún var í haldi í Mosul-borg og finna skjól á heimili súnní-múslimskrar fjölskyldu þar sem elsti sonurinn á heimilinu , Nasser , hætti lífi sínu til að smygla henni á öruggan stað . Í slíku ríki óttans hafði það mikla hættu í för með sér enda guldu Nasser og fjölskylda hans aðstoðina dýru verði . Írak og Sýrland og svæðin í kring eru án efa órólegustu og að mörgu leyti hættulegustu landsvæði heims í dag . Ástandið hefur verið skelfilegt og öryggi almennra borgara lítið sem ekkert á meðan hermenn stríðandi fylkinga berast á banaspjótum . Að sumu leyti líkist ástandið Þýskalandi á tímum þrjátíu ára stríðsins ( 1618 - 1648 ) . Átökin blossa upp með reglulegu millibili , að því er virðist jafn hatrömm og áður . Nú bregður hins vegar svo við að aðgerðir sem tyrkneski herinn hóf í byrjun október virðast ætla að gagnast þeim ISIS-liðum sem voru í haldi . Í stað þess að þeir séu látnir bera ábyrgð á verkum sínum , meðal annars þjóðarmorði á Jasídum , eru þeir margir hverjir frjálsir ferða sinna . Það er óásættanleg niðurstaða en þetta stríð skýrist af endalausri tækifærismennsku stríðandi aðila og hagsmunagæslu stórveldanna sem þarna véla um á bak við tjöldin . Það sést best á því að þegar þetta er skrifað hafa Assad , forseti Sýrlands , og Kúrdar snúið bökum saman gegn sameiginlegum óvini í Tyrklandi . Það er tæpast til langframa en Assad hefur lofað Kúrdum sjálfstjórn innan Sýrlands enda berst hann fyrir lífi sínu . Kúrdar vita sjálfsagt að loforð Assads eru ekki pappírsins virði . Í þessari ringulreið er erfitt að sjá nokkra varanlega lausn sem tryggir öryggi almennings . Það vefst líklega fyrir flestum að skilja þær ættbálka - og trúarerjur sem ráða á þessu svæði . Það er mikill fengur að bókinni , því þó að hún sé vissulega saga Nadíu er í henni að finna skilmerkilega lýsingu á þeim valdablokkum og trúarátökum sem mótað hafa þennan hluta heimsins . Átakanlegt er að lesa um skelfingu Jasídanna sem biðu örlaga sinna og treystu á að einhverjir kæmu þeim til bjargar áður en ISIS-liðarnir hertækju land þeirra . Því miður hundsuðu allir ákall þeirra og er dapurlegt að lesa lýsingar Nadiu þegar ættingjar erlendis voru að reyna að vekja máls á stöðu Jasída þegar ósköpin dundu yfir . Oft með örvæntingarfulla ástvini í símanum . Bandaríkjamenn brugðust en reiði Nadiu er mest í garð Kúrda , sem höfðu gefið sig út fyrir að vera stuðningsmenn Jasída og verndarar . Það verður hins vegar að hafa í huga að meðal Kúrda eru margar fylkingar og stundum kemur til vopnaðra átaka þeirra í milli . Þessu öllu lýsir bókin vel , sem er í aðra röndina eins og uppflettirit yfir þær trúarlegu og pólitísku átakalínur sem þarna er að finna . Verndarsveit kúrdískrar alþýðu ( YPG ) , sem tengist Verkamannaflokki Kúrda ( PKK ) , stóð næst að koma Jasídum til varnar en hún brást . YPG-liðar hafa staðið fyrir morðum og sprengjutilræðum í borgum Tyrklands og eru skilgreindir hryðjuverkamenn af Tyrkjum . Það er einkar forvitnilegt að lesa lýsingar Nadiu á því þegar henni tekst að flýja yfir á yfirráðasvæði Föðurlandsfylkingarinnar PUK í austurhluta Íraks . Liðsmönnum PUK er mikið í mun að sýna að það hafi verið aðrar fylkingar Kúrda sem brugðust Jasídunum og taka upp viðtal við Nadiu og og Nasser í áróðursskyni . Skipti litlu þótt það stefndi lífi þeirra í hættu og kostaði hugsanlega að endingu Nasser lífið . Þrátt fyrir þetta eru Kúrdar eina skjól Jasída í þessum hrjáða heimi og að endingu fá Nadia og eftirlifandi ættingjar hennar skjól í flóttamannabúðum Kúrdistan . Kúrdar eru taldir vera um 40 milljónir talsins og hafa hernaðarlegan styrk til að gera sig gildandi í þessum heimshluta þó að þeim sé neitað um sjálfstæði . Saga Nadiu hefur nú knúið heiminn til að horfast í augu við þjóðarmorðin á Jasídum þó að enn skorti á að það hafi fengið næga athygli eða umfjöllun . Í sögu hennar felst ákall um viðbrögð alþjóðasamfélagsins enda augljóst að hræðilegir glæpir hafa verið framdir . Nadia fékk hæli í Þýskalandi og varð að lokum sendiherra Sameinuðu þjóðanna , sem hafa opinberlega viðurkennt framferði ISIS gagnvart Jasídum sem þjóðarmorð . Saga Nadiu er átakanleg en þó vitnisburður um lífsvilja og ást hennar á fólki sínu og þeim lífsháttum sem það hafði fengið að ástunda , að því er virðist óáreitt fyrir öðrum . Samfélagið var hins vegar brothætt og er hörmulegt að lesa um örlög fjölskyldu hennar sem styrjöldin sundraði og drap . Í raun er erfitt að sjá að samfélag Jasída lifi þessar hörmungar af , enda gerð markviss tilraun til að útrýma þeim og siðum þeirra . Jasídar voru taldir vera um hálf milljón talsins og lifðu flestir í litlum afskekktum þorpum eins og Nadia og fjölskylda hennar . Þeir kalla sig sjálfir Daasin og vilja lifa í friði og engar sögur eru af ágangi eða átökum við nágranna þeirra , sem flestir voru súnní-múslimar . Menn fæðast Jasídar og því er ekki hægt að ganga í söfnuðinn . Margt í siðum þeirra hefur orðið til að einangra þá frá grannþjóðum sínum , jafnvel Kúrdum . Þeir eru þó náskyldir Kúrdum og tungumálin lík en trú Jasída sameinar ýmsa þætti úr kristni og íslam . Lífshættir Jasída eru sérkennilegir og elstu rætur trúarbragðanna eru óljósar , lengi var talið að þær tengdust jafnvel Zaraþústratrú . Í trú Jasída er hvorki til himnaríki né helvíti , þeir trúa á endurholdgun , klæðast aldrei bláum fötum , þeir fasta og sumt er forboðinn matur . Þeim sem yfirgefa söfnuðinn , giftast út fyrir , er ekki fyrirgefið , ekki frekar en tíðkast meðal múslíma . Því varð að setja upp sérstaka „ fyrirgefningarathöfn “ til að samþykkja Jasída-konurnar aftur inn í samfélagið eftir það sem yfir þær dundi í stríðinu . Jasídar trúa því að hálfguðinn Tawusi Melek hafi fyrst komið til jarðarinnar til að tengja mannfólkið við Guð í fögrum dal í Norður-Írak sem heitir Lalish . Jasídar fara þangað eins oft og þeir geta og svo virðist sem Nadia finni þar frið og fyrirgefningu í lok frásagnar sinnar . ISIS kaus að skilgreina Jasída sem trúvillinga , sem gaf þeim að því er virðist einhvers konar trúarlega réttlætingu til að gera hvað sem þeim sýndist við Jasída . Auðvitað hljótum við að taka undir vonir Nadiu um að liðsmenn Íslamska ríkisins verði látnir standa ábyrgir gerða sinna í einhvers konar réttarhöldum . Þá er undarlegt að hugsa til þess að margt fólk sem hafði alist upp við vestrænt atlæti skyldi kjósa að ferðast til Sýrlands og ganga til liðs við ISIS . Það er erfitt að hafa samúð með því fólki eftir að hafa lesið um framferði þess í stríðinu í Sýrlandi . En það voru ekki bara Kúrdar og Bandaríkjamenn sem brugðust Jasídum . Nágrannar þeirra , sem flestir voru súnní-múslimar , stóðu aðgerðarlausir hjá á meðan þjóðarmorðið átti sér stað og sumir gerðust viljugir meðreiðarsveinar . Þeirra skömm er mikil . Nadia Murad hlaut friðarverðlaun Nóbels árið 2018 fyrir baráttu sína . Bókin er áhrifarík lýsing á því sem kom fyrir hana og Jasídaþjóðina og er saga sem ekki má gleymast . Nafnið á bók hennar vísar til þess að hún vonast til þess að vera síðasta stúlkan sem lendir í hremmingum sem þessum . Undir það verður vissulega tekið . Höfundur er blaðamaður .