Þjóðólfur , 14. apríl 1883 , 35. árg. , 17. tbl. , forsíða : Samgöngumál Suður-landsins . Geti maður með nokkrum rétti talað um almenn áhugamál í þeim héröðum , sem svo að segja enga almenna mannfundi eiga sér og því aldrei ræða verulega velferðarmál félagsins , er óhætt að fullyrða það , að “ Brúarmálið ” ( brúun Þjórsár og Ölfusár ) var áhugamál Rangæinga fyrst eftir að því var hreyft . Menn hittust varla svo , að það bæri ekki á góma , og allir voru samdóma um , að sýslum þessum riði á engu meira en að fá því framgengt . Fyrir Alþingi og stjórn komst þetta mál líka , en átti þar misjöfnu láni að fagna , þó það einu sinni væri komið vel á veg . Vegur sá varð þó ekki langgæður , því á síðasta þingi var málið ekki nefnt , svo menn skyldu halda að það nú væri dautt eða væri á leiðinni til að veslast upp eins og sum önnur velferðarmál . Þetta vona ég þó að ekki sé , heldur að málið hafi tekið sér hvíld og góðar náðir eftir hrakninga sína og hrakfarir , og í þessari von ætla ég með línum þessum að leitast við að sýna fram á , hversu mikil nauðsyn er á , að brýr þessar verði gjörðar sem fyrst . Það hefir áður verið tekið fram í Þjóðólfi , að flutningur á 200 pd . frá Reykjavík og austur í miðja Árnessýslu kostaði 6 kr. – Reikningur þessi er þó ekki allskostar nákvæmur , og skal ég nú sýna hvað aðdrættir hér kosta þegar rétt er reiknað . Það mesta , sem einum lestamanni er ætlað , er að hafa 6 hesta í lest með fullum klyfjum , og þegar allt er tafalaust , er hann 5 daga í ferðinni . Með reiðhesti eru því 7 hestar og einn maður í 5 daga . – Hesturinn kostar 3 kr. , eða 7 hestar og einn maður í 5 daga . – Hesturinn kostar 3 kr. , eða 7 hestar 21 kr. ; maðurinn hefir í fæði og kaup 3 kr. á dag eða 15 kr. í 5 daga . Ferjutollur er minnst 20 au . á hestinn eða 1 kr. 40 au . , kostar þá ferðin alls 37 kr. 40 au . , eða 6 kr. 23 au . hver 200 pd . heimflutt . Hér er þó sleppt tjaldleigu , hestavöktun meðan verið er í kaupstað og mörgum fleiri smákostnaði , sem þó oftast er óumflýjanlegur . Reikningur þessi er miðaður við sveitirnar austan Ölfusár eða Flóa , Skeið og Hreppa . Hér er og gjört ráð fyrir tafarlausri ferð , og þeim tíma sem hestar fást með bestu verði , það er hásumarið . – Ég vil nú gjöra ráð fyrir að aðdráttur manna í þessum sveitum sé sem svari einum hesti fyrir hvert jarðarhundrað . Þó þetta sé áætlun . Mun mega fullyrða að hún ekki sé of há og það er fyrir mestu . Eftir jarðabókinni 1861 eru í áðurnefndum sveitum 4371 jarðhundruð , og dragi nú sveitirnar að sér á jafnmörgum hestum , verður aðdráttarkostnaður þeirra allra 4371 x 6,23 kr. eða 27,231 kr. 33 au . þetta er stór tala , og víst er um það , þessar fáu og fátæku sveitir mundu ekki þykjast standa sig við að greiða árlega upphæð þessa fyrir aðdrátt sinn , þó hann væri fluttur þeim heim í hlað . Mér mun og verða svarað því , að þó þessi tala sýnist rétt á pappírnum , séu það missýningar einar ; ég dragi að mér á mínum hestum og með mínum mönnum , hér sé því ekki að tala um útborinn eyri . Þetta er að vísu satt , en til aðdráttanna fer aftur hið besta peningavirði , sem hver bóndi á í búi sínu , en það er vinna duglegra manna um besta bjargræðistíma ársins , þ.e. bæði vor og sumar , því sú vinna fer þó óbeinlínis til aðdrátta , sem til þess gengur að afla vetrarforða handa hrossum þeim , sem til aðdráttanna þarf . – Það er og varla von , að það sjáist miklar framfarir í búnaði eða jarðabætur þar , sem bestu menn hvers heimilis , oft húsbóndinn sjálfur , eru við aðdrætti frá því áður en klaka leysir úr jörð og fast fram að slætti . Hver bóndi , sem notar tímann vel og kann að haga vel búpeningi á jörð sína , ætti og óefað að hafa hag á að kaupa aðdráttinn , en þessu verður ekki við komið bæði vegna fátæktar bænda , og svo hins vegna , að enginn mundi fást til að flytja , enda mundi sú atvinna tæplega borga sig , þó búlaus maður , sem ekki hefði annað að stunda , gæfi sig við henni . Þegar ég nú þannig hefi sýnt hvað aðdrættirnir kosta eins og nú er ástatt , skal ég sýna fram á , hvað við það sparaðist , ef brú væri komin á Ölfusá , um Þjórsá tala ég ekki sérstaklega , því líkt mun eiga við um báðar árnar , enda efa ég ekki , að Rangæingar fylgi fram brúun Þjórsár . Eftir áætlun minni hér að framan , draga hinar 3 áðurnefndu sveitir að sér á 4371 hesti , ferjutollur undir hestinn 20 au . ; ferjutollar samtals 874 kr. 20 au . Vanir ferðamenn hafa sagt mér , að þó allt gangi vel með ferjuna , komist maður , sem hefir 6 hesta með lyfjum , ekki af með minna en 3 klukkustundir við ána hvora leið , eða 6 klst. , þ.e. ½ dag báðar leiðir . – Skifti ég nú hestatölunni 4371 með 6 til þess að fá lestatöluna , koma fram 728 lestir , og sparar þá hver lest geti hún farið yfir um á brú , ½ dagsverk eða 1 kr. 50 au . og 728 lestir spara 1092 kr . Það hafa og vönustu lestamenn sagt mér , að fullt eins hægt væri að hafa 8 hesta í lest , ef ekki væri ferjan , eins og að hafa 6 hesta , þegar á ferju er farið . Þetta er líka öldungis eðlilegt , því við ferjuna verða menn ekki einungis að taka ofan og láta upp , heldur einnig að vera þungar klyfjar stundum æði langt á skip og af , oft í miklum troðningi og mesta flýti , þegar mergir sækja að í einu , eins og oft ber við . Við ferjuna fær því lestamaðurinn lakari vinnu , en þó hann ætti að leggja upp úr náttstað með 18 hesta . Skifti maður eftir þessu hestatölunni með 8 , þ.e. ætli 8 hesta í hverja lesti , verða lestirnar 546 og fækkuðu þá um 182 ; þessi tala margfölduð með 5 dagsverkunum , sem fara til hverrar ferðar , gefir 910 dagsverk , og nú tala margfölduð með 3 kr. daglaunaupphæðinni gefir 2.730 kr . Reiðhestar sparast og að tiltölu við lestafækkunina eða 182 , sem margfaldað með 3 kr. , hestleiginnu , gefir 546 kr . Öllum mun koma saman um , að betra sé að ljá hest suður fyrir 2 kr. 50 au . , ef hann syndir ekki , en fyrir 3 kr. , ef sundlagt er , sparast því á þennan hátt á 4371 áburðarhestum 50 au , á hverjum eða alls 2185 kr. 50 au . , og á 546 reiðhestum sama á hverjum eða alls 273 kr. , þessi sparnaður verður því samtals 2458 kr. – Allur sparnaður við brúna verður eftir þessu 874 kr. 20 au . + 1.092 kr. + 2730 kr. + 546 + 2.458 kr. 50 au . eða samtals 7.700 kr. 70 au . , eða milli 1/3 og ¼ af öllum hinum mikla aðflutningskostnaði , er ég upphaflega nefndi . Hér er þó aðeins tekin vara sú , sem flutt er á hestum , og óefað eftir helst of lágri áætlun ; aftur er sleppt öllum stóðrekstrum , fjárrekstrum , lausríðandi mönnum , öllum nautgripaflutningi , öllum búferlaflutningi , öllum legum við ána þegar ekki er flutningsfært , öllum skemmdum á farangri og skepnum , sem oft eru miklar fyrir utan slysfarir , sem oft koma fyrir . Um þetta allt þori ég ekki að gjöra neina áætlun , en óhætt að fullyrða , að það nemur mjög miklu . Það mun og öllum skiljast , að hagræði það , sem hér er talið af brúnni , er alls ekki hið eina góða , sem af henni leiðir . Brúin er eigi síður þörf Rangæingum en Árnesingum . Árnessýsla er og , eins og kunnugt er , eitt læknisumdæmi ; læknirinn situr nú á hentugasta stað , ferjustaðnum Laugardælum , en meðan áin ekki er brúuð , getur það hæglega að borið , að ekki sé auðið að ná til læknis , ekki einungis úr hinum fjarlægari sveitum utan árinnar , heldur úr Ölfusi ; já konan í Hellur , sem er á árbakkanum gagnvert Laugardælum , getur dáið af barnburði , án þess læknishjálpar verði leitað jafnvel á sumardag , hvað þá heldur um vetur , þegar áin getur orðið ófær ekki dögum , heldur vikum saman . – Til hvers er að setja lækna , sem ekki nást til næsta bæjar í hættulegustu tilfellum ? En hvers virði þetta sé , skal ég eftirláta öðrum að meta . Líkt getur og staðið á með sýslumann ; reyndar ber sjaldan eins bráða nauðsyn til að vitja hans , enda vil ég , eins og nú er ástatt í Árnessýslu , minna fást um það . Ég þykist nú hafa sýnt fram á hversu nauðsynleg brúin er , og hve afarmikið hún létti undir og bætti þetta okkar versta mein , aðdrættina , og skal svo að endingu fara um það fáum orðum hvað hingað til hefur gjört verið aðdráttunum til léttis . Ég efa það engan veginn , að menn hafi séð vandræði þau og kostnað , sem aðdrættirnir valda . Um þetta bera ljósan vott hinar mörgu bænarskrár sem koma til hvers þings um stofnun verslunarstaða svo að segja í hverri vík , og góðfýsi þingsins , að leyfa þetta hvar sem vera skal . Þetta álít ég líka rétt af því , að ég vil hafa sem minnst og fæst bönd á versluninni eins og öðrum atvinnuvegum . En með þessu ná menn þó tæplega tilganginum , því meðan vegleysurnar og torfærurnar eru svo miklar og margar að varla er í annað hús að venda , er bóndanum seld öll hægðin og hagurinn , sem hann bjóst við að fá við stofnun kauptúnsins , auk þess sem verslunarkeppnin hverfur eftir því sem kauptúnin fjölga og verslunarkraftarnir tvístrast og veikjast . Því verður heldur ekki neitað að löggjafarvaldinu hefir heppnast að bæta úr vandkvæðunum . Það sem ég helst finn að vegabótalögum vorum er það , að vinnukröftunum er of mjög tvístrað . Í veglausu og strjálbyggðu landi á að gjöra allt í einu , aukavegi , þjóðvegi eða sýsluvegi og fjallvegi , en svo verður allt sundurlausir þankar , ósamhangandi stubbar , annar spottinn bættur , annar óbættur , annar fær og hinn ófær ; þó það sé lakast að margir ófærukaflarnir eiga þó að heita bættir . Þetta á sér stað allstaðar þar , sem ég þekki til , menn eru að káka hingað og þangað , og til þessa gefa lögin fullt tilefni , í stað þess að snúa sér fyrst og með alefli að hinu eina lífsnauðsynlega , sem að er verslunargatan , og verja til hennar öllu því fé og öllum þeim vinnukröftum , sem menn eiga ráð á , en láta fjallegi , sem ekki eru verslunarvegir , aukavegi og bæjagötur , sem nú er árlega verið að káka við , vera við það gamla , meðan verið er að koma þessum hinum nauðsynlegustu vegum í svo gott stand sem auðið er . Þessi regla mundi víðast á landi hér verða farsælli en sú sem nú er beitt ; og hvað Árnessýslu snertir , er óhætt að fullyrða , að hefði þessari reglu hér verið beitt , væru vegir vorir komnir í gott horf , en nú er það öðru nær . Um aðal vegagjörðina milli Reykjavíkur og Árnessýslu skal ég ekki vera margorður , það er búið að segja svo margt ljótt en satt um hana að þar er óþarfi við að bæta . Ég skal sem kunnugur aðeins taka það fram , að allt síðastliðið sumar var Svínahraunsvegurinn ófær . Flestir fóru gjótu þá , sem myndast hafði við uppímoksturinn í veginn , hún var illfær , en þó betri en hinn dýri og alveg nýlagði vegur . Er það nú ekki storkun fyrir landsmenn , að sjá þannig varið fé því , er þeir af sveita sínum leggja til landsþarfa . Hellisheiðarvegurinn er tæplega búinn að sýna sig enn , en það má óhætt fullyrða , að enginn vegur er heimskulegar eða skeytingarlauslegar lagður , en vegurinn upp Hellisskarð , einkum neðra skarðið : eða hvaða snefill af heilbrigðri skynsemi getur verið í því , að raða lausum steinum í snarbratta lausa skriðu , og moka svo skriðunni lítið til , til þess að mynda götu , hlýtur það ekki að liggja opið fyrir hverjum manni , að slíkt er hrákasmíð ? Vegurinn austur yfir heiðina átti þar að auki að liggja á allt öðrum stað , þar sem enga brekku og enga skriðu þurfti að hafa , og lítinn eða engan krók þó að gjöra , en þetta hefir ekki þótt þurfa að rannsaka , peningunum er eytt , vissir menn hafa fengið atvinnu , og það mun fyrir mestu , hvað sem líður eftirtekju okkar , sveitarmannagarmanna . – Þegar komið er austur yfir fjallið , batnar ekki – nei , sundurlausir þankar , ósamhangandi stubbar á við um allt , sem þar hefir gjört verið . Þetta er nokkuð yfirvöldum að kenna , en ég verð þó líka nokkuð að kenna það hinum lágborna hugsunarhætti almennings og ég ætla margra hreppsnefnda , að vera að hugsa um að ná atvinnu inn í sveitina sína , fá þar bættan vegarspotta . Slík nærsýni er óþolandi , þegar um annað eins velferðarmál er að ræða og vegirnir eru . Það má líka segja um alla þá vegi , sem gjörðir hafa verið í Árnessýslu á seinni árum , að þeir standi í litlu eða engu sambandi við brúna , verði hún lögð á þeim stað , sem um hefir verið talað , og einn mun tiltækilegur . – Er þetta ekki frábær vanhyggja ? Hér liggur fyrir þetta stóra spursmál , eigum vér að hugsa svo hátt , að fá brú ? Verði því svarað neitandi , þá er ekki um neitt að tala , við eigum þá að lifa og deyja upp á sömu vandræðin , sem verið hafa , við eigum um aldur og æfi að vera sömu framfaralausu aumingjarnir sem við höfum verið , því það verðum við meðan okkur vantar vegi . Vegir eru , svo í þessu landi sem öðrum , fyrsta skilyrðið fyrir öllum þrifnaði , en vegagjörðir án brúaðra stórvatnsfalla eru ekki einu sinni hálfverk , hvað þá heldur meira . Þó ég sæi járnveg á ytri bakka Ölfusár , er það mér ekki nema til kvalar , þegar ég ekki kemst yfir ófæruna til þess að nota hann . Sé spurningunni aftur svarað játandi , þá er það deginum ljósara , að allar vegagjörðir beggja megin árinnar verða að setjast í samband við brúna , og þá er það fráleit ráðleysa að vera ár af ári að leggja fé til vegagjörða , sem allar verða ónýtar , ef brú er byggð . Spursmálið um brúna hefði því átt að afgjörast á undan öllum vegagjörðum austanfjalls ; meðan það er ókljóð , er allt unnið út í bláinn . Af því að ég er svo vanur að heyra ósanngirni þegar um hag almennings er að ræða , get ég ímyndað mér , að einhver svari því , að Árnesingar eigi að byggja brúna sjálfir , hún sé í þeirra þarfir og eftir reikningnum hér að framan hljóti þeir að hafa hag af því . Það er satt , að brúin er í þarfir Árnesinga og mundi óefað borga sig væri hún komin á , en má ekki eða ætti maður ekki að geta sagt þetta um allar vegagjörðir , og því hættir þá ekki þing og stjórn alveg að hugsa um vegi allstaðar á landi hér ? Því er þá verið að hugsa um gufuskipsferðir ? Má ekki segja sama um þær ? Þær eru þeim í huga , sem skipin koma við hjá , og héröðunum þar í grennd ; ef þessir vilja hafa gufuskipaferðirnar , þá borgi þeir þær . Ef að héröðin austan Hellisheiðar þurfa , til þess að fá brýrnar byggðar af landsfé , nokkra sérstaka meðmælingu , þá virðast nóg meðmæli felast í því , að þessi héröð , sem eru hin fjölbyggðustu á landi hér , ekki hafa og aldrei geta haft nokkur not af gufuskipsferðunum , sem þó árlega kosta mikið , en færa öllum öðrum hlutum landsins ómetanlegt gagn . Gagnið gæti þó að minni hyggju orðið mikið meira , ef önnur högun væri höfð . Ég álít miklu hentugra , að annað skipið færi kring um landið , meðan hitt fer milli landa , og ætti það skipið , sem kringum landið fer , að fara tvær ferðir , þ.e. frá Reykjavík norður um land og til Reykjavíkur aftur og svo frá Reykjavík austur um land og til Reykjavíkur aftur . Skipin hittust aðeins í Reykjavík . Með strandsiglingaskipinu ættu allir vöruflutningar að vera jafndýrir á hvaða höfn , sem flutt væri ; þá væri öllum gjört jafnt . Í sambandi við strandsiglingarnar ættu ferðir landspóstanna að standa þannig , að póstur væri sendur frá hverri höfn , sem skipið kemur á , út um nærliggjandi héröð . Á þennan hátt gætu bréf og sendingar komist til og frá svo að segja hverjum bæ í landinu á minna en mánaðartíma , og skipin flutt vörur með vægum kostum hvert sem vera skal , en póstferðir á landi yrðu að líkindum að miklum mun ódýrri . – Árnes - , Rangárvalla - og Vestur-Skaftafellssýslur yrðu þá þær einu í landinu , sem ekki nytu hinna ómetanlegu hagsmuna af gufuskipaferðunum og væru sannarlega ekkert vel í haldnar þó þær í þess stað fengju brýr á árnar . Því svari má líka búast við að ekkert fé sé fyrir hendi til annarra eins stórræða og brúargjörðin er . Þetta mun líka satt , því erfitt hefir gengið að fylla hina botnlausu hít , sem mest allar tekjur landsins hingað til hafa runnið í . En hér ber þess fyrst að gæta , að það er óskoðað , hve kostnaðarsamt verkið er . Það eitt má fullyrða að bæði á Englandi og í Svíþjóð eru brýr gjörðar með helmingi minni kostnaði en hér hefir veirð ráðgjört , fyrir því hefi ég sögn kunnugra , áreiðanlegra manna , og getur þá nokkur ímyndað sér að við eigum þá stjórn , sem enn hugsar til að binda oss á klafa , binda oss við danska menn og sænskar verksmiðjur , sem eru , ef til vill , hálfu dýrari og í öllu óskynsamari . En þó brýrnar nú kostuðu það , sem Hansen áætlaði , hver þorir þó að segja , að þær séu landinu of dýrar ? Vér kvörtum um gjöld þau , sem nú hvíla á oss , en af hverju ? Af því að þau fara alfarin frá oss og við sjáum þau aldrei aftur , nema ef vera skyldi í stórhýsum , skrúðklæðum og gildum embættismanna vorra . Aftur er ég viss um það , að fæstir bændur eru svo óskynsamir , að þeir ömuðust við þeim tollum , sem aftur kæmu til þeirra og bæru þrítugfaldan , sextugfaldan eða hundraðfaldan ávöxt í endurbótum á atvinnuvegum sjálfra bændanna . Þetta hefði þingið átt að athuga , áður en það drap tollalaga frumvörp þau , sem fyrir það komu síðast . Bóndi , sem býr á 20 hundr . jörðu , ætti eftir áætluninni hér að framan að kosta til aðdrátta 124 kr. 60 au . Fjórði hluti þessa kostnaðar sparast við brúna á Ölfusá eða kringum 30 kr . Sami bóndi tekur til bús síns 130 pd . kaffi , 40 pd . Export og 100 pd . sykur ; alls 270 pd . Af þessum 270 pd . greiðir hann í toll 3 au . af pundi hverju eða alls 8 kr. 10 au . þ.e. rúman ¼ af því , sem brúin létti undir með honum . Bóndi ætti reyndar að komast alveg hjá tollinum , með því að spara þennan óþarfa svo sem tollinum nemur , og mundu hjú hans jafnsæl eftir sem áður . En getur nú nokkrum komið í hug að efa , að ef tollur væri lagður á áðurgreindar vörur , og því , sem landssjóði þar við bættist , varði til vegagjörða auk þess , sem nú er þar til varið , að þá kæmu fljótt upp góðir vegir , traustar brýr og öll sú blessun og framfarir , sem þessu hlýtur að vera samfara . Ég sé engin önnur ráð til þess að láta þetta ekki farast fyrir , en að gjöra Grjóta-Eirík að yfirsmið , honum tekst mikið í þessu efni , það sannar reynslan . Ég mun nú vera orðin helst til margorður í máli þessu , en mér fannst þess þurfa . Það er því best að enda með þeirri ósk , að Árnesingar og Rangæingar gleymi ekki brúnum , heldur brynji þingmenn sína til næsta þings betur en nokkru sinni áður , og hætti ekki að framfylgja þessari réttlátu kröfu sinni fyrr en þeir verða heyrðir . Ritað í febrúarmán . 1883 . A. ( ? ) Þjóðólfur , 14. apríl 1883 , 35. árg. , 17. tbl. , forsíða : Samgöngumál Suður-landsins . Geti maður með nokkrum rétti talað um almenn áhugamál í þeim héröðum , sem svo að segja enga almenna mannfundi eiga sér og því aldrei ræða verulega velferðarmál félagsins , er óhætt að fullyrða það , að “ Brúarmálið ” ( brúun Þjórsár og Ölfusár ) var áhugamál Rangæinga fyrst eftir að því var hreyft . Menn hittust varla svo , að það bæri ekki á góma , og allir voru samdóma um , að sýslum þessum riði á engu meira en að fá því framgengt . Fyrir Alþingi og stjórn komst þetta mál líka , en átti þar misjöfnu láni að fagna , þó það einu sinni væri komið vel á veg . Vegur sá varð þó ekki langgæður , því á síðasta þingi var málið ekki nefnt , svo menn skyldu halda að það nú væri dautt eða væri á leiðinni til að veslast upp eins og sum önnur velferðarmál . Þetta vona ég þó að ekki sé , heldur að málið hafi tekið sér hvíld og góðar náðir eftir hrakninga sína og hrakfarir , og í þessari von ætla ég með línum þessum að leitast við að sýna fram á , hversu mikil nauðsyn er á , að brýr þessar verði gjörðar sem fyrst . Það hefir áður verið tekið fram í Þjóðólfi , að flutningur á 200 pd . frá Reykjavík og austur í miðja Árnessýslu kostaði 6 kr. – Reikningur þessi er þó ekki allskostar nákvæmur , og skal ég nú sýna hvað aðdrættir hér kosta þegar rétt er reiknað . Það mesta , sem einum lestamanni er ætlað , er að hafa 6 hesta í lest með fullum klyfjum , og þegar allt er tafalaust , er hann 5 daga í ferðinni . Með reiðhesti eru því 7 hestar og einn maður í 5 daga . – Hesturinn kostar 3 kr. , eða 7 hestar og einn maður í 5 daga . – Hesturinn kostar 3 kr. , eða 7 hestar 21 kr. ; maðurinn hefir í fæði og kaup 3 kr. á dag eða 15 kr. í 5 daga . Ferjutollur er minnst 20 au . á hestinn eða 1 kr. 40 au . , kostar þá ferðin alls 37 kr. 40 au . , eða 6 kr. 23 au . hver 200 pd . heimflutt . Hér er þó sleppt tjaldleigu , hestavöktun meðan verið er í kaupstað og mörgum fleiri smákostnaði , sem þó oftast er óumflýjanlegur . Reikningur þessi er miðaður við sveitirnar austan Ölfusár eða Flóa , Skeið og Hreppa . Hér er og gjört ráð fyrir tafarlausri ferð , og þeim tíma sem hestar fást með bestu verði , það er hásumarið . – Ég vil nú gjöra ráð fyrir að aðdráttur manna í þessum sveitum sé sem svari einum hesti fyrir hvert jarðarhundrað . Þó þetta sé áætlun . Mun mega fullyrða að hún ekki sé of há og það er fyrir mestu . Eftir jarðabókinni 1861 eru í áðurnefndum sveitum 4371 jarðhundruð , og dragi nú sveitirnar að sér á jafnmörgum hestum , verður aðdráttarkostnaður þeirra allra 4371 x 6,23 kr. eða 27,231 kr. 33 au . þetta er stór tala , og víst er um það , þessar fáu og fátæku sveitir mundu ekki þykjast standa sig við að greiða árlega upphæð þessa fyrir aðdrátt sinn , þó hann væri fluttur þeim heim í hlað . Mér mun og verða svarað því , að þó þessi tala sýnist rétt á pappírnum , séu það missýningar einar ; ég dragi að mér á mínum hestum og með mínum mönnum , hér sé því ekki að tala um útborinn eyri . Þetta er að vísu satt , en til aðdráttanna fer aftur hið besta peningavirði , sem hver bóndi á í búi sínu , en það er vinna duglegra manna um besta bjargræðistíma ársins , þ.e. bæði vor og sumar , því sú vinna fer þó óbeinlínis til aðdrátta , sem til þess gengur að afla vetrarforða handa hrossum þeim , sem til aðdráttanna þarf . – Það er og varla von , að það sjáist miklar framfarir í búnaði eða jarðabætur þar , sem bestu menn hvers heimilis , oft húsbóndinn sjálfur , eru við aðdrætti frá því áður en klaka leysir úr jörð og fast fram að slætti . Hver bóndi , sem notar tímann vel og kann að haga vel búpeningi á jörð sína , ætti og óefað að hafa hag á að kaupa aðdráttinn , en þessu verður ekki við komið bæði vegna fátæktar bænda , og svo hins vegna , að enginn mundi fást til að flytja , enda mundi sú atvinna tæplega borga sig , þó búlaus maður , sem ekki hefði annað að stunda , gæfi sig við henni . Þegar ég nú þannig hefi sýnt hvað aðdrættirnir kosta eins og nú er ástatt , skal ég sýna fram á , hvað við það sparaðist , ef brú væri komin á Ölfusá , um Þjórsá tala ég ekki sérstaklega , því líkt mun eiga við um báðar árnar , enda efa ég ekki , að Rangæingar fylgi fram brúun Þjórsár . Eftir áætlun minni hér að framan , draga hinar 3 áðurnefndu sveitir að sér á 4371 hesti , ferjutollur undir hestinn 20 au . ; ferjutollar samtals 874 kr. 20 au . Vanir ferðamenn hafa sagt mér , að þó allt gangi vel með ferjuna , komist maður , sem hefir 6 hesta með lyfjum , ekki af með minna en 3 klukkustundir við ána hvora leið , eða 6 klst. , þ.e. ½ dag báðar leiðir . – Skifti ég nú hestatölunni 4371 með 6 til þess að fá lestatöluna , koma fram 728 lestir , og sparar þá hver lest geti hún farið yfir um á brú , ½ dagsverk eða 1 kr. 50 au . og 728 lestir spara 1092 kr . Það hafa og vönustu lestamenn sagt mér , að fullt eins hægt væri að hafa 8 hesta í lest , ef ekki væri ferjan , eins og að hafa 6 hesta , þegar á ferju er farið . Þetta er líka öldungis eðlilegt , því við ferjuna verða menn ekki einungis að taka ofan og láta upp , heldur einnig að vera þungar klyfjar stundum æði langt á skip og af , oft í miklum troðningi og mesta flýti , þegar mergir sækja að í einu , eins og oft ber við . Við ferjuna fær því lestamaðurinn lakari vinnu , en þó hann ætti að leggja upp úr náttstað með 18 hesta . Skifti maður eftir þessu hestatölunni með 8 , þ.e. ætli 8 hesta í hverja lesti , verða lestirnar 546 og fækkuðu þá um 182 ; þessi tala margfölduð með 5 dagsverkunum , sem fara til hverrar ferðar , gefir 910 dagsverk , og nú tala margfölduð með 3 kr. daglaunaupphæðinni gefir 2.730 kr . Reiðhestar sparast og að tiltölu við lestafækkunina eða 182 , sem margfaldað með 3 kr. , hestleiginnu , gefir 546 kr . Öllum mun koma saman um , að betra sé að ljá hest suður fyrir 2 kr. 50 au . , ef hann syndir ekki , en fyrir 3 kr. , ef sundlagt er , sparast því á þennan hátt á 4371 áburðarhestum 50 au , á hverjum eða alls 2185 kr. 50 au . , og á 546 reiðhestum sama á hverjum eða alls 273 kr. , þessi sparnaður verður því samtals 2458 kr. – Allur sparnaður við brúna verður eftir þessu 874 kr. 20 au . + 1.092 kr. + 2730 kr. + 546 + 2.458 kr. 50 au . eða samtals 7.700 kr. 70 au . , eða milli 1/3 og ¼ af öllum hinum mikla aðflutningskostnaði , er ég upphaflega nefndi . Hér er þó aðeins tekin vara sú , sem flutt er á hestum , og óefað eftir helst of lágri áætlun ; aftur er sleppt öllum stóðrekstrum , fjárrekstrum , lausríðandi mönnum , öllum nautgripaflutningi , öllum búferlaflutningi , öllum legum við ána þegar ekki er flutningsfært , öllum skemmdum á farangri og skepnum , sem oft eru miklar fyrir utan slysfarir , sem oft koma fyrir . Um þetta allt þori ég ekki að gjöra neina áætlun , en óhætt að fullyrða , að það nemur mjög miklu . Það mun og öllum skiljast , að hagræði það , sem hér er talið af brúnni , er alls ekki hið eina góða , sem af henni leiðir . Brúin er eigi síður þörf Rangæingum en Árnesingum . Árnessýsla er og , eins og kunnugt er , eitt læknisumdæmi ; læknirinn situr nú á hentugasta stað , ferjustaðnum Laugardælum , en meðan áin ekki er brúuð , getur það hæglega að borið , að ekki sé auðið að ná til læknis , ekki einungis úr hinum fjarlægari sveitum utan árinnar , heldur úr Ölfusi ; já konan í Hellur , sem er á árbakkanum gagnvert Laugardælum , getur dáið af barnburði , án þess læknishjálpar verði leitað jafnvel á sumardag , hvað þá heldur um vetur , þegar áin getur orðið ófær ekki dögum , heldur vikum saman . – Til hvers er að setja lækna , sem ekki nást til næsta bæjar í hættulegustu tilfellum ? En hvers virði þetta sé , skal ég eftirláta öðrum að meta . Líkt getur og staðið á með sýslumann ; reyndar ber sjaldan eins bráða nauðsyn til að vitja hans , enda vil ég , eins og nú er ástatt í Árnessýslu , minna fást um það . Ég þykist nú hafa sýnt fram á hversu nauðsynleg brúin er , og hve afarmikið hún létti undir og bætti þetta okkar versta mein , aðdrættina , og skal svo að endingu fara um það fáum orðum hvað hingað til hefur gjört verið aðdráttunum til léttis . Ég efa það engan veginn , að menn hafi séð vandræði þau og kostnað , sem aðdrættirnir valda . Um þetta bera ljósan vott hinar mörgu bænarskrár sem koma til hvers þings um stofnun verslunarstaða svo að segja í hverri vík , og góðfýsi þingsins , að leyfa þetta hvar sem vera skal . Þetta álít ég líka rétt af því , að ég vil hafa sem minnst og fæst bönd á versluninni eins og öðrum atvinnuvegum . En með þessu ná menn þó tæplega tilganginum , því meðan vegleysurnar og torfærurnar eru svo miklar og margar að varla er í annað hús að venda , er bóndanum seld öll hægðin og hagurinn , sem hann bjóst við að fá við stofnun kauptúnsins , auk þess sem verslunarkeppnin hverfur eftir því sem kauptúnin fjölga og verslunarkraftarnir tvístrast og veikjast . Því verður heldur ekki neitað að löggjafarvaldinu hefir heppnast að bæta úr vandkvæðunum . Það sem ég helst finn að vegabótalögum vorum er það , að vinnukröftunum er of mjög tvístrað . Í veglausu og strjálbyggðu landi á að gjöra allt í einu , aukavegi , þjóðvegi eða sýsluvegi og fjallvegi , en svo verður allt sundurlausir þankar , ósamhangandi stubbar , annar spottinn bættur , annar óbættur , annar fær og hinn ófær ; þó það sé lakast að margir ófærukaflarnir eiga þó að heita bættir . Þetta á sér stað allstaðar þar , sem ég þekki til , menn eru að káka hingað og þangað , og til þessa gefa lögin fullt tilefni , í stað þess að snúa sér fyrst og með alefli að hinu eina lífsnauðsynlega , sem að er verslunargatan , og verja til hennar öllu því fé og öllum þeim vinnukröftum , sem menn eiga ráð á , en láta fjallegi , sem ekki eru verslunarvegir , aukavegi og bæjagötur , sem nú er árlega verið að káka við , vera við það gamla , meðan verið er að koma þessum hinum nauðsynlegustu vegum í svo gott stand sem auðið er . Þessi regla mundi víðast á landi hér verða farsælli en sú sem nú er beitt ; og hvað Árnessýslu snertir , er óhætt að fullyrða , að hefði þessari reglu hér verið beitt , væru vegir vorir komnir í gott horf , en nú er það öðru nær . Um aðal vegagjörðina milli Reykjavíkur og Árnessýslu skal ég ekki vera margorður , það er búið að segja svo margt ljótt en satt um hana að þar er óþarfi við að bæta . Ég skal sem kunnugur aðeins taka það fram , að allt síðastliðið sumar var Svínahraunsvegurinn ófær . Flestir fóru gjótu þá , sem myndast hafði við uppímoksturinn í veginn , hún var illfær , en þó betri en hinn dýri og alveg nýlagði vegur . Er það nú ekki storkun fyrir landsmenn , að sjá þannig varið fé því , er þeir af sveita sínum leggja til landsþarfa . Hellisheiðarvegurinn er tæplega búinn að sýna sig enn , en það má óhætt fullyrða , að enginn vegur er heimskulegar eða skeytingarlauslegar lagður , en vegurinn upp Hellisskarð , einkum neðra skarðið : eða hvaða snefill af heilbrigðri skynsemi getur verið í því , að raða lausum steinum í snarbratta lausa skriðu , og moka svo skriðunni lítið til , til þess að mynda götu , hlýtur það ekki að liggja opið fyrir hverjum manni , að slíkt er hrákasmíð ? Vegurinn austur yfir heiðina átti þar að auki að liggja á allt öðrum stað , þar sem enga brekku og enga skriðu þurfti að hafa , og lítinn eða engan krók þó að gjöra , en þetta hefir ekki þótt þurfa að rannsaka , peningunum er eytt , vissir menn hafa fengið atvinnu , og það mun fyrir mestu , hvað sem líður eftirtekju okkar , sveitarmannagarmanna . – Þegar komið er austur yfir fjallið , batnar ekki – nei , sundurlausir þankar , ósamhangandi stubbar á við um allt , sem þar hefir gjört verið . Þetta er nokkuð yfirvöldum að kenna , en ég verð þó líka nokkuð að kenna það hinum lágborna hugsunarhætti almennings og ég ætla margra hreppsnefnda , að vera að hugsa um að ná atvinnu inn í sveitina sína , fá þar bættan vegarspotta . Slík nærsýni er óþolandi , þegar um annað eins velferðarmál er að ræða og vegirnir eru . Það má líka segja um alla þá vegi , sem gjörðir hafa verið í Árnessýslu á seinni árum , að þeir standi í litlu eða engu sambandi við brúna , verði hún lögð á þeim stað , sem um hefir verið talað , og einn mun tiltækilegur . – Er þetta ekki frábær vanhyggja ? Hér liggur fyrir þetta stóra spursmál , eigum vér að hugsa svo hátt , að fá brú ? Verði því svarað neitandi , þá er ekki um neitt að tala , við eigum þá að lifa og deyja upp á sömu vandræðin , sem verið hafa , við eigum um aldur og æfi að vera sömu framfaralausu aumingjarnir sem við höfum verið , því það verðum við meðan okkur vantar vegi . Vegir eru , svo í þessu landi sem öðrum , fyrsta skilyrðið fyrir öllum þrifnaði , en vegagjörðir án brúaðra stórvatnsfalla eru ekki einu sinni hálfverk , hvað þá heldur meira . Þó ég sæi járnveg á ytri bakka Ölfusár , er það mér ekki nema til kvalar , þegar ég ekki kemst yfir ófæruna til þess að nota hann . Sé spurningunni aftur svarað játandi , þá er það deginum ljósara , að allar vegagjörðir beggja megin árinnar verða að setjast í samband við brúna , og þá er það fráleit ráðleysa að vera ár af ári að leggja fé til vegagjörða , sem allar verða ónýtar , ef brú er byggð . Spursmálið um brúna hefði því átt að afgjörast á undan öllum vegagjörðum austanfjalls ; meðan það er ókljóð , er allt unnið út í bláinn . Af því að ég er svo vanur að heyra ósanngirni þegar um hag almennings er að ræða , get ég ímyndað mér , að einhver svari því , að Árnesingar eigi að byggja brúna sjálfir , hún sé í þeirra þarfir og eftir reikningnum hér að framan hljóti þeir að hafa hag af því . Það er satt , að brúin er í þarfir Árnesinga og mundi óefað borga sig væri hún komin á , en má ekki eða ætti maður ekki að geta sagt þetta um allar vegagjörðir , og því hættir þá ekki þing og stjórn alveg að hugsa um vegi allstaðar á landi hér ? Því er þá verið að hugsa um gufuskipsferðir ? Má ekki segja sama um þær ? Þær eru þeim í huga , sem skipin koma við hjá , og héröðunum þar í grennd ; ef þessir vilja hafa gufuskipaferðirnar , þá borgi þeir þær . Ef að héröðin austan Hellisheiðar þurfa , til þess að fá brýrnar byggðar af landsfé , nokkra sérstaka meðmælingu , þá virðast nóg meðmæli felast í því , að þessi héröð , sem eru hin fjölbyggðustu á landi hér , ekki hafa og aldrei geta haft nokkur not af gufuskipsferðunum , sem þó árlega kosta mikið , en færa öllum öðrum hlutum landsins ómetanlegt gagn . Gagnið gæti þó að minni hyggju orðið mikið meira , ef önnur högun væri höfð . Ég álít miklu hentugra , að annað skipið færi kring um landið , meðan hitt fer milli landa , og ætti það skipið , sem kringum landið fer , að fara tvær ferðir , þ.e. frá Reykjavík norður um land og til Reykjavíkur aftur og svo frá Reykjavík austur um land og til Reykjavíkur aftur . Skipin hittust aðeins í Reykjavík . Með strandsiglingaskipinu ættu allir vöruflutningar að vera jafndýrir á hvaða höfn , sem flutt væri ; þá væri öllum gjört jafnt . Í sambandi við strandsiglingarnar ættu ferðir landspóstanna að standa þannig , að póstur væri sendur frá hverri höfn , sem skipið kemur á , út um nærliggjandi héröð . Á þennan hátt gætu bréf og sendingar komist til og frá svo að segja hverjum bæ í landinu á minna en mánaðartíma , og skipin flutt vörur með vægum kostum hvert sem vera skal , en póstferðir á landi yrðu að líkindum að miklum mun ódýrri . – Árnes - , Rangárvalla - og Vestur-Skaftafellssýslur yrðu þá þær einu í landinu , sem ekki nytu hinna ómetanlegu hagsmuna af gufuskipaferðunum og væru sannarlega ekkert vel í haldnar þó þær í þess stað fengju brýr á árnar . Því svari má líka búast við að ekkert fé sé fyrir hendi til annarra eins stórræða og brúargjörðin er . Þetta mun líka satt , því erfitt hefir gengið að fylla hina botnlausu hít , sem mest allar tekjur landsins hingað til hafa runnið í . En hér ber þess fyrst að gæta , að það er óskoðað , hve kostnaðarsamt verkið er . Það eitt má fullyrða að bæði á Englandi og í Svíþjóð eru brýr gjörðar með helmingi minni kostnaði en hér hefir veirð ráðgjört , fyrir því hefi ég sögn kunnugra , áreiðanlegra manna , og getur þá nokkur ímyndað sér að við eigum þá stjórn , sem enn hugsar til að binda oss á klafa , binda oss við danska menn og sænskar verksmiðjur , sem eru , ef til vill , hálfu dýrari og í öllu óskynsamari . En þó brýrnar nú kostuðu það , sem Hansen áætlaði , hver þorir þó að segja , að þær séu landinu of dýrar ? Vér kvörtum um gjöld þau , sem nú hvíla á oss , en af hverju ? Af því að þau fara alfarin frá oss og við sjáum þau aldrei aftur , nema ef vera skyldi í stórhýsum , skrúðklæðum og gildum embættismanna vorra . Aftur er ég viss um það , að fæstir bændur eru svo óskynsamir , að þeir ömuðust við þeim tollum , sem aftur kæmu til þeirra og bæru þrítugfaldan , sextugfaldan eða hundraðfaldan ávöxt í endurbótum á atvinnuvegum sjálfra bændanna . Þetta hefði þingið átt að athuga , áður en það drap tollalaga frumvörp þau , sem fyrir það komu síðast . Bóndi , sem býr á 20 hundr . jörðu , ætti eftir áætluninni hér að framan að kosta til aðdrátta 124 kr. 60 au . Fjórði hluti þessa kostnaðar sparast við brúna á Ölfusá eða kringum 30 kr . Sami bóndi tekur til bús síns 130 pd . kaffi , 40 pd . Export og 100 pd . sykur ; alls 270 pd . Af þessum 270 pd . greiðir hann í toll 3 au . af pundi hverju eða alls 8 kr. 10 au . þ.e. rúman ¼ af því , sem brúin létti undir með honum . Bóndi ætti reyndar að komast alveg hjá tollinum , með því að spara þennan óþarfa svo sem tollinum nemur , og mundu hjú hans jafnsæl eftir sem áður . En getur nú nokkrum komið í hug að efa , að ef tollur væri lagður á áðurgreindar vörur , og því , sem landssjóði þar við bættist , varði til vegagjörða auk þess , sem nú er þar til varið , að þá kæmu fljótt upp góðir vegir , traustar brýr og öll sú blessun og framfarir , sem þessu hlýtur að vera samfara . Ég sé engin önnur ráð til þess að láta þetta ekki farast fyrir , en að gjöra Grjóta-Eirík að yfirsmið , honum tekst mikið í þessu efni , það sannar reynslan . Ég mun nú vera orðin helst til margorður í máli þessu , en mér fannst þess þurfa . Það er því best að enda með þeirri ósk , að Árnesingar og Rangæingar gleymi ekki brúnum , heldur brynji þingmenn sína til næsta þings betur en nokkru sinni áður , og hætti ekki að framfylgja þessari réttlátu kröfu sinni fyrr en þeir verða heyrðir . Ritað í febrúarmán . 1883 . A. ( ? )