Ásgeir Pétursson fyrrv. sýslumaður : Fyrirskipaði útrás varnarliðs þinghússins í átökunum 30. mars 1949 Skessuhorn birtir í jólablaði sínu ítarlegt tveggja opnu viðtal við Ásgeir Pétursson fyrrum sýslumann Borgfirðinga á árunum 1961 - 1979 . Í viðtalinu fer Ásgeir víða yfir viðburaríka ævi sína en hann er nú tæplega 92 ára . Hann tjáir sig meðal annars af hreinskilni um aðkomu sína að átökunum sem urðu á Austurvelli 30. mars 1949 eftir að Alþingi samþykkti að Ísland skyldi verða aðili að Norður Atlantshafsbandalaginu ( NATO ) . Það eru einar alvarlegustu götuóeirðir sem orðið hafa á Íslandi . Í viðtalinu greinir Ásgeir frá því í fyrsta sinn að hann hafi verið foringi varnarliðs Alþingishússins sem myndað var til aðstoðar lögreglu þennan dag þar sem menn óttuðust að kommúnistar og aðrir andstæðingar NATO-aðildar ætluðu að ráðast inn í Alþingisþinghúsið og rjúfa þingfund . Þinghúsið var skemmt eftir þessi átök enda dundi á því grjóthríðin , og margir voru sárir eftir barsmíðar og átök . Þessi atburður og deilur í kjölfarið urðu hitamál meðal þjóðarinnar um áratugaskeið . Við birtum hér þann hluta viðtalsins við Ásgeir Pétursson þar sem hann greinir frá afstöðu sinni og aðkomu að þessum sögulega atburði . Viðtalið sjálft er miklu lengra og má lesa eins og fyrr sagði í jólablaði Skessuhorns : „ Ég skipaði mér hiklaust í sveit lýðræðisaflanna þegar ég varð sannfærður um að við ættum að gera Keflavíkursamninginn og ganga í NATO . Öll mín unglingsár upplifði ég þetta haturskennda hugarfar milli Evrópuþjóða , það er Þjóðverja , Frakka , Rússa og svo framvegis . Aftur og aftur , öld eftir öld hafði hann endað með skelfilegum styrjöldum . Ég hafði horft á nasismann sem var öfgastefna þótt þeir kölluðu sig sósíalista , gera ekki-árásarsamninga við hlutlaus ríki eins og Holland og Belgíu , Noreg og Danmörku . Adolf Hitler og þessir hörmulegu vandræðamenn sem stýrðu hreyfingu nasista byrjuðu ófriðinn með því að ráðast á þjóðirnar sem þeir höfðu lofað að gera ekki árásir á . Kommúnistarnir í Sovétríkjunum gerðu þetta líka gagnvart Finnlandi og Póllandi . Engin dæmi voru um svona háttarlag frá Kanada eða Bandaríkjunum . “ Við áttum samleið með Vesturheimsmönnum Ásgeir fylgdist grannt með framvindu samtímasögunnar á þessum umbrotatímum . Hann dró sínar ályktanir af því sem hann sá . Ásgeir 23 ára gamall árið 1945 . „ Ég sannfærðist alveg ákveðið um það að stefna okkar Íslendinga í varnar - og öryggismálum yrði landfræðilega , menningarlega og upprunalega séð að tengjast við vestræna menn , íbúa Kanada og Bandaríkjanna . Saga okkar var sprottin af sömu rótum . Íslendingar flýja Noreg af því að þar var kúgun . Ameríkumenn flýja Evrópu vegna þess að þar ríkti trúmálaleg kúgun og ofríki af hálfu konunga og hefðarmanna . Í Ameríku vildi fólkið hafa alþýðumenn ráðandi . Við vildum það líka . Hér var ekki kóngur eða aðall né heldur í Ameríku . Fyrsta þing heimsins varð til á Íslandi . Fyrsta stjórnarskráin af viti verður til í Bandaríkjunum . Þegar upp kemur þessi stóra spurning um varnir Íslands eftir seinni heimsstyrjöld þá var það enginn vafi í mínum huga að við yrðum að hafa þær . Saga þess stríðs hafði kennt okkur það að Evrópuþjóðir ættu það til að ráðast inn í varnarlaus lönd . Okkar land var algerlega varnarlaust . Sem Íslendingur var ég blátt áfram sannfærður um að eina leið okkar til að halda uppi friði og öryggi fyrir þjóðina væri samningur við vestræn ríki . Þess vegna studdi ég aðildina að NATO og Keflavíkursamninginn . Lætin vegna þeirra mála urðu sennilega hvergi pólitískari og harðari en einmitt í Háskóla Íslands . Þá var ég í stúdentaráði með Geir Hallgrímssyni . Það starf endaði einhvern veginn þannig að hann fór til útlanda í frekara nám . Ég tók þar með að miklu leyti við forystu Sjálfstæðismanna í Háskólanum . Þetta er á árunum 1945 til 1947 . “ Horfði mjög til föður síns Þingmanns - og ráðherrasonurinn hlustaði einnig grannt á sér eldri menn , ekki síst á skoðanir föður síns sem hann leit mjög upp til og virti . Prestsonurinn Pétur Magnússon frá Gilsbakka , faðir Ásgeirs , átti feril sem tvímælalaust hlýtur að teljast með þeim merkari meðal íslenskra stjórnmálamanna . Hann var bæjarfulltrúi í Reykjavík 1922 - 1928 , forseti bæjarstjórnar 1924 - 1926 , sat í miðstjórn Sjálfstæðisflokksins 1932 - 1948 og varaformaður flokksins frá 1937 . Þingmennsku gegndi hann á árunum 1930 - 1937 og svo aftur frá 1942 - 1948 . Pétur var fjármálaráðherra í nýsköpunarstjórninni svokölluðu 1944 - 1947 undir forsæti Ólafs Thors . Ásgeir í dag undir málverki af föður sínum Pétri Magnússyni frá Gilsbakka í Borgarfirði . „ Pétur faðir minn sagði mér eftir stríð að Íslendingar ættu aðeins eina færa leið til að tryggja sjálfstæði okkar og öryggi og eiga vinsamlega sambúð við erlend ríki . Það væri að gera samning við Vesturheimsmenn um varnir landsins . Hann gerði ekki neinn mun á Kanada og Bandaríkjunum í því efni . Að vísu þekkti hann sendiherra Bandaríkjanna hér . Hann þekkti þessa menn vel og þeir báru mikla virðingu fyrir honum . Hann sinnti lykilhlutverki við stjórnun landsins sem varaformaður Sjálfstæðisflokksins og fjármálaráðherra á árunum við stríðslok þar sem Íslandi var mörkuð stefna inn í nútímann eftir stofnun lýðeldis 1944 . Það treystu honum allir . “ Ásgeir fékk þó ekki lengi að njóta hollráða föður síns . Pétur Magnússon dó 1948 aðeins sextugur að aldri . Hann hafði farið til uppskurðar við sjúkrahús í Bandaríkjunum og lést þar óvænt eftir aðgerðina . „ Það stóð til að hann kæmi aftur heim úr þessari aðgerð , myndaði ríkisstjórn og yrði forsætisráðherra . Það var frágengið og umsamið en haldið algerlega leyndu . Ég rek það í sjálfsævisögu minni , “ segir Ásgeir . Þannig munaði litlu að Íslendingar fengju borgfirskan forsætisráðherra sem hefði án efa markað spor í söguna . Þrátt fyrir þennan glæsta feril á sögulegum tímum þjóðarinnar er eins og nafn Péturs Magnússonar frá Gilsbakka hafi óverðskuldað að einkennilega miklu leyti gleymst . „ Hann var bara svo hlédrægur og hæverskur . Hann lét oft lítið til sín taka út á við . Aldrei reifst hann á þingi . Ef hann fékk skammir þá hristi hann bara höfuðið og svaraði kurteislega . Andstæðingarnir hættu því að skammast í honum . Hann var vissulega merkilegur maður , hann er hérna fyrir ofan mig , “ segir Ásgeir og bendir á málverk sem hangir þar á veggnum . „ Þenkjandi og skemmtilegur , mælskur ræðumaður og rökfastur . “ Sorgin var sár vegna föðurmissisins . Ásgeir gat þó ekki staldrað lengi við hana . Á þessum tíma var hann nýkvæntur Sigrúnu Hannesdóttur . Þau áttu litla dóttur og Ásgeir var önnum kafinn við lögfræðinám í Háskóla Íslands . Í gegnum stúdentapólitíkina samfara þróun í landsmálunum sogaðist Ásgeir svo inn í átakamiðju íslenskra stjórnmála . Sem leiðtogi í Vöku , félagi lýðræðissinnaðra stúdenta í Háskólanum stóð þessi 27 ára gamli fjölskyldufaðir skyndilega og óvænt í forystu annarrar af þeim fylkingum sem laust saman í alvarlegustu pólitísku óeirðum í sögu lýðveldisins . Þær urðu miðvikudaginn 30. mars 1949 . Afar hatrammar deilur höfðu um skeið geisað í þjóðfélaginu vegna herstöðvamálanna . Nú var komið að því að taka afstöðu til þess hvort Ísland ætti að ganga í Norður-Atlantshafsbandalagið ( NATO ) . Í því fólst að erlendur her myndi að nýju dvelja á Íslandi . Þjóðfélagið var á suðupunkti . Stór orð voru uppi þar sem landráðabrigsl og svæsnar skammir gengu á víxl bæði í dagblöðum og fjölmennum fundum . Fólk skipaði sér í fylkingar með og á móti . Þennan dag skyldi alþingi viðhafa atkvæðagreiðslu um málið en margir vildu að því yrði skotið til þjóðarinnar . Fylgjendur aðildar sem flestir voru Sjálfstæðismenn óttuðust að gerð yrði árás á þinghúsið daginn sem málið skyldi til atkvæðagreiðslu . Það stóð til að gera það 29. mars en fresta varð málinu um einn dag þar sem kom til óeirða á Austurvelli og margar rúður í þinghúsinu voru brotnar . Þetta magnaði enn óttann við að til stæði að hindra þingið í störfum sínum . Daginn eftir var lögregla vopnuð kylfum og táragasi búin að koma sér fyrir í þinghúsinu ásamt varalögregluliði sem í voru nálega 90 menn úr ungliðahreyfingu Sjálfstæðisflokksins . Þar að auki voru tæplega þúsund menn í svokölluðu varnarliði sem hafði komið sér fyrir í þinghúsinu og utan veggja þess . Sem einn af helstu foringjum ungliðasveita Sjálfstæðisflokksins og leiðtogi aðildarsinna í Háskóla Íslands tók Ásgeir á sig lykilhlutverk í skipulagi og stjórnun varnarliðsins við Alþingi fyrir 64 árum . „ Ég hafði forystu við að hrinda árásinni á Alþingi . Með henni átti að reyna að gera þingið óstarfhæft . Ég skipulagði varnalið þinghússins og stjórnaði því í atburðarás sem varð mjög hröð þar sem erfitt varð að sjá fyrir um þróunina og lyktir mála , “ segir Ásgeir . Man sem gerst hefði í gær Hann hefur áður lýst þessum atburðum en þykir nú tímabært að tala hreint út um hlutverk sitt og mat á því sem gerðist . „ Þar var gerður einn klaufaskapur af okkar hálfu . Eftir óeirðirnar daginn áður höfðu forystumenn Sjálfstæðis - , Framsóknar - og Alþýðuflokks skorað á almenning að mæta á Austurvöll þennan dag . Það voru ótrúleg mistök . Ég andmælti þessu . Ég sá í hendi mér að þar með gætu ruddarnir skýlt sér innanum fólkið . “ Menn safnast saman framan við þinghúsið . Hluti varnarliðsins stillti sér upp við framhlið þess og myndaði þannig lifandi múr gegn mótmælendum . Ljósm. : Valgerður Tryggvadóttir / Wikipedia Miðvikudaginn 30. mars 1949 mætti Ásgeir Pétursson snemma í þinghúsið . Mikill mannfjöldi hóf að safnast saman á Austurvelli upp úr hádegi . Talið er að nálega tíu þúsund manns hafi verið þar samankomin þegar flest var . „ Ég man þennan dag eins og hann hefði verið í gær . Ég fór niður eftir á sama tíma og ráðgert hafði verið að okkar hópar mættu . Lýðræðisflokkarnir lögðu til mannskap til að verja þinghúsið . Það var harðsnúið lið . Mig minnir að við höfum haft 927 menn á skrá úr öllum deildum Sjálfstæðisflokksins , frá Alþýðuflokknum og frá Framsókn . Skráin með nöfnunum er enn til í einu eintaki og geymd á góðum stað , “ upplýsir hann . „ Þó ekki hjá mér , “ bætir hann við með bros á vör . „ Ég tók strax eftir því þegar árásarmennirnir á þinghúsið byrjuðu að hópast saman framan við það , að þar var mættur gamlárskvöldslýðurinn sem ég kallaði . Það voru hasarstrákar sem hentu grjóti í lögregluna á gamlárskvöld . Þeir voru mættir þarna , alls ekki af pólitík , heldur til að gera at . Þetta gerði okkur erfiðara fyrir því þeir voru kannski verstir . Svo komu þarna hálftrylltir kommar sem virtu hvorki frið né lög né mannhelgi . Þeir byrjuðu að vera með hátalara á jeppa sem þeir komu með og æpa slagorð . Kommarnir æstu múginn með hátalaranum . Á þeim tímapunkti hafði ég nægan mannskap úr varnarliðinu til að senda hóp til að taka þetta verkfæri úr höndum þeirra og koma þessum bíl burtu . Ég gerði það ekki því ég vildi ekki stofna til átaka að fyrra bragði , “ segir Ásgeir . „ Kannski var það klaufaskapur . “ Þessi ljósmynd er tekin skömmu áður en varnarliðið gerði útrás ásamt lögreglu frá þinghúsinu . Sjá má varnarliðsmenn sem hafa myndað lifandi múr við framhlið hússins snúa andlitum gegn mótmælendum . Kylfa sést á lofti og rúður þinghússins eru brotnar . Ljósm. : Valgerður Tryggvadóttir / Wikipedia Það hitnaði hratt í kolunum . Lætin jukust þegar það vitnaðist að Alþingi hefði samþykkt tillöguna um aðild að NATO . Um leið var þeim orðrómi komið á flug að þingmönnum sósíalista væri haldið föngnum í þinghúsinu . Brátt fór grjóti , torfusneplum og eggjum að rigna yfir framhlið þinghússins . Liðsafli stuðningsmanna NATO-aðildar myndaði lifandi varnarmúr umhverfis þinghúsið . „ Það var auðvitað mikil alvara á ferðum og lá við slysum . Eitt það alvarlegasta var þegar grjóthnullungurinn flaug framhjá höfði Jóns Pálmasonar sem sat í forsetasæti Alþingis . Það var kraftaverk að ekki fór verr þar . “ Gaf varnarliðinu skipun um útrás Hin raunverulegu átök brutust út þegar lögreglan og varnarliðið gerðu útrás úr og frá þinghúsinu til að hrekja mótmælendur á brott . „ Það var ég sem gaf skipunina og sendi út þetta kylfulið varnarliðs þinghússins til aðstoðar lögreglunni . Ég gerði það . Lögreglustjórinn [ innsk. blm. : Sigurjón Sigurðsson ] talaði við mig og ég tók ákvörðun eftir að hafa borið þetta undir dómsmálaráðherra [ innsk. blm. : Bjarna Benediktsson ] sem veitti samþykki . Ég segi þetta ekki til að gorta af því og ég vil ekki að þetta hjómi þannig en svona var þetta . Það var hins vegar aldrei ætlunin að saklaust fólk yrði fyrir meiðslum . Klaufaskapurinn lá í því að árásarmennirnir voru eins og ég hafði bent á , svo klókir að þeir blönduðu sér innan um sakleysingjana sem ég kalla . Það var fólk sem tók ekki beinan þátt í óeirðunum en var kannski frekar mætt fyrir forvitni sakir . Þetta var ekki nógu gott , “ viðurkennir Ásgeir nú . Lögreglan hefur skotið táragasi yfir mannfjöldann sem flýr . Ljósm. : Ólafur Magnússon / Mbl . Hann segist hafa verið í þinghúsinu öðru hvoru allan tímann á meðan lætin voru á Austurvelli . „ Ég var eini maðurinn í varnarliðinu sem hafði aðgang að öllum stöðum þar innandyra . Aðkoma þess var ákveðin af ríkisstjórninni . Andstæðingarnir vissu þó eitthvað um hlutverk mitt , trúlega með því að hlera símann minn . “ Framsókn lögreglu og varnaliðs varð til þess að fylkingum laust saman með bareflum og grjótkasti . Það stefndi í meiriháttar slys með meiðslum og jafnvel manntjóni . Lögreglan greip þá til þess örþrifaráðs að beita táragasi . „ Gasið fór því miður talsvert yfir sakleysingjana . Það gerði marga reiða . Það var kalt en sæmilegt veður . Til allra lukku þá var vindáttin að norðvestan þannig að gasmökkurinn fór framhjá þinghúsinu og inn á Kirkjustræti . Hefði vindur staðið á þinghúsið þá hefði það fyllst af gasi og orðið ólíft í því vegna þess að það var búið að brjóta svo marga glugga í húsinu . Gasið fældi burtu fólkið . Þar með lauk þessu . “ Umræðan var hatrömm og heit Ásgeir minntist á hleranir á síma hans . Vitað er að stjórnvöld létu hlera nokkra síma andstæðinga NATO-aðildar árið 1949 . Það er nýmæli að sú fylking hafi svarað í sömu mynt með hlerunum á sama tíma . „ Það var auðvitað viss tegund af barnaskap í mér að láta sér ekki detta þetta í hug . Ég vissi það ekki fyrr en síðar . “ Austurvöllur og þinghúsið eftir átökin . Sjá má að fólk hefur rifið upp hraungrýti við gangstéttar til að grýta þinghúsið . Ljósm. : Lögreglan Ásgeir segir að stjórnmálaumræðan á þessum árum hafi verið miklu hatrammari en í dag . „ Það var meira um ruddalegar skammir og brigslyrði á milli manna og um menn . Mér finnst hún hafa verið á lægra stigi þá . Gjarnan mættu menn þó læra svolítið meira um kurteisi í dag . Það þótti undarlegt að sonur prúðmennisins Péturs Magnússonar skyldi vera svona harðskeyttur , “ segir Ásgeir . Við tilhugsunina um ímynd sína á þessum gömlu baráttudögum ungdómsáranna verður hann kankvís á svipinn . Hann hlær við . Þagnar svo íhugull í smástund . Verður eilítið fjarrænn og hugsar greinilega til baka áður en hann tekur aftur til máls . „ Ég var harðskeyttur en ég var aldrei neinn ofstopamaður . Ef á þurfti að halda lét ég þó hart mæta hörðu . Íslendingar sem þjóð eru örlynt fólk og ég sver mig í ættirnar . Ég hef hins vegar alist upp við það að vera drenglyndur maður og hef aldrei vikið frá því . Þetta eigna ég foreldrum mínum að hafa innrætt mér . Harkan þarna 1949 var tilkomin vegna djúprar sannfæringar um að ég ætti þátt í því að gera ráðstafanir til að verja landið . Ég var algerlega reiðubúinn að leggja mikið að veði fyrir þann málstað . Jafnvel eitthvað af orðspori mínu ef þannig færi . Þetta snerist um að fylgja sinni sannfæringu og gera það sem maður taldi hina réttu lausn fyrir þjóðina . “ „ Búsáhaldabylting “ bara gauragangur og hávaði En hvað finnst hinum gamla baráttumanni um þau mótmæli sem urðu á Austurvelli í kjölfar bankahrunsins haustið 2008 ? Úr þingsalnum eftir óeirðirnar . Allt er á rúi og stúi og búið að setja krossviðsplötur fyrir brotna glugga þinghússins . Ljósm. : Lögreglan . „ Ég fylgdist með því í fjölmiðlum . Þau ólæti voru meira og minna meinlaus . Lýðræðið gengur út á það að fólkið geti í kosningum ákveðið hvað skuli verða ofan á í stjórn landsins . Að ætla að leysa það með hávaða og grjótkasti fellur ekki saman við skilning á lýðræði hvorki 1949 né nú um stundir . Það sem gerðist 30. mars 1949 var þó allt annars eðlis en það sem við sáum í óeirðunum á Austurvelli veturinn 2008 til 2009 . Árið 1949 var verið að hrinda árás á þinghúsið . Þeir ætluðu inn í húsið og stöðva þinghaldið . Þeirra markmið var að koma með ofbeldi í veg fyrir að yfirgæfandi meirihluti þingmanna úr þremur flokkum tæki þá ákvörðun að Ísland gengi í NATO . Við höfðum öruggar heimildir um það . Hitt sem gerðist um 60 árum síðar var gauragangur og hávaði . Þar var aldrei gerð viðlíka tilraun til að rjúfa þinghelgi og þing . “ Sjónvarpsfrétt RUV frá 2006 með kvikmynd frá óeirðunum á Austurvelli 30. mars 1949 :