20 MORGUNBLADID , MIÐVIKUDAGUR 19 . PEBRÚAR 1986 Carmina Burana Annað atriðið á kránni er hinn sér - kennilegi „ svanasöngur " , Olim lac - us colueram , sem á að syngja með „ grátbroslegum sorgarblæ " og er í raun lofsöngur til matgræðginnar . ¦ i . Tónlist Jón Asgeirsson Carmina Burana eftir Carl Orff er án efa eitt frægasta kórverk tuttugustu aldarinnar . Verkið var frumflutt árið 1937 og var á þeim tima reyndar það nýstárlegasta , sem leyfðist í Þriðja ríkinu . Texti verksins er miðaldaljóð , sem varðveitt voru í klaustri einu í Bæjaralandi . Þessi ljóð eru ýmist á latíiui eða þýsku og talin vera samstofna kveðskap svonefndra „ Gol - iarda " , sem voru strokusveinar úr guðfræðiskólum miðalda . Þessir „ skólapiltar " flökkuðu um Evrópu , sungu grófan kveð - skap sinn og voru auk þess frægir fyrir matgræðgi , svall - semi og guðlast , eins og eftir - farandi dæmi vitnar um : Að deyja á kránni , verða endalok mín . Lát varir mínareiskorta vin , er lífmitt fjarar út . Englarmunu reka upp vein ogbiðja meðgleði ; „ gefþessum róna , Guð á hæðum , náðog fyrirgefningu . " Þrátt fyrir grófheit og jafnvel grímulaust klám , hefur tónlist Orffs aflað verkinu fádæma vinsælda . Carl Orff fæddist 10. júlí 1895 og voru foreldrar hans aðalbornir Bæjarar . Árið 1925 stóð hann að stofnun tónlistarskóla í ^ Munchen og kenndi þar í 11 ár . Á þessum árum kom hann fram með nýja kennsluaðferð , þar sem lögð var áhersla á að kenna börnum tónlist með því að nota einföld hrynhljóð - færi . Tónstfll þessa kerfis byggist á einföldum hrynstefjum sem eru sí og æ endurtekin og hentaði því sem.aðferð til að virkja leikgleði nemenda . Þessi síbylju-stíll var upphaflega ekki sú tónsmíðaaðferð sem Orff byggði á í tónsköpun sinni , en þegar hann komst í snért - ingu við áðurnefnd „ goliarda " - kvæði , venti hann sínu „ kvæði í kross " og útfærði skólastíl sinn fyrir atvinnutónlistarmenn . Þessi „ ný - frumstæða " tónlist byggir á þrá - stefjum , sem bera sterkari svip af hrynskipan en lagferli og er endur - tekning þeirra , nær án undantekn - inga , ávallt á sama tónstæði og hljómskipti því mjög fábrotin og samskipan radda að mestu sam - stiga . Þessar vinnuaðferðir eru svipaðar því sem Stravinsky notaði og eiga að nokkru rætur sínar í „ Gamelan " - tónlist , er vakti mikla athygli er tónlistarhópur frá Java sýndi listir sínar á Parísar-sýning - unni árið 1889 . Java-menn notuðu ýmist einföld slaghljóðfæri og tón - list þeirra samanstóð að miklu leyti af einföldum „ þrástefjum " og hafði þessi tónlist mikil áhrif á Debussy og einnig Stravinsky síðar , en Orff , eftir því sem hann sjálfur hefur sagt , lærði þessa aðferð að nokkru af Stravinsky . Verkið er í þremur þáttum með inngangi og eftirmála . Inngangurinn fjallar um fallvalta hamingju , að sá sem hreykti sér í einn tíma hátt , steyptist í glötun en öðrum var lyft til tignar og metorða . Fyrri hluti fyrsta þáttar er um vorið og ástina en seinni hluti hans ber yfirskriftina „ í almenn - ingsgarðinum " . Annar þáttur nefn - ist „ A kránni " og þriðji „ Hirð ástar - innar " . Eftirmáli verksins er upp - hafskórinn . Auk þess sem áður hefur verið lýst , sakar ekki að geta þess að stefin í verkinu bera sterk einkenni miðaldatónferlis og að því leyti minna sum þeirra mjög á íslensk þjóðlög af kirkjulegum uppruna og jafnvel kvæðalög , sem ef til vill eiga sér lengri sögu en kirkjuleg tónlist á íslandi . Það sem lífgar upp þessi einföldu og allt að því barnalegu stef , er fjörugt hljóð - fallið og hrynræn skerpan í útfærslu þeirra . Rétt.er að sýna hér nokkur dæmi , en aðeins nokkur því segja má að allt verkið sé ein síbylja af nýjum stefjum sem nánast ekkert er unnið úr nema með beinum endurtekningum , sem í besta falli eru þá útsett með vaxandi hljóm - styrk og í þykkari hljómskipan . Fyrsti kór verksins 0 Fortuna hefst á tignarlegu stefi og eins og oft hjá Orff , hefst hann formála - laust með drynjandi djúpum bassa - tóni en lagið kemur inn á áherslu - lausum taktlið . l ^ gjgaglÉ ^ i Eftir fjóra takta hefst langur þrá - stefjakafli , þar sem stefið er nær óbreytt á sama tónsæti í 84 takta en undir það síðasta flutt upp um áttund og að lokum hljómfyllt . ^ - JJljjl-JJljoUJloll Kaflanum lýkur á niðurlagsstefi og löngum endatóni , sem hljómsveitin vefur með einföldu þrástefi . w * mr * œ Seinni hluti inngangsins , Fortuná plango vulnera , er samsettur úr þremur stefjum . Fyrst syngja bass - arnir . Í ^ JJJjjlJJJJJiil ^ ^ Þá tekur kórinn við og syngur í þríundum stef sem er beinlínis ein - kennandi fyrir kennslustefin er Orff notaði áður í söngkennslubókum sínum . Niðurlagsstef kaflans er röð steflík - inga ( sequens ) og eins og f fyrri hluta kaflans ( og reyndar oftar í verkinu ) lýkur Orff við kaflann með sérstöku niðurlagsstefi , er hljóm - sveitin leikur . Fyrsti þátturinn heitir Vorið og hefst hann á lofsöng , Veris leta facies , sem er einkennandi einfaldur í gerð . Allur kaflinn er nánast einn a-moll-hljómur , þar sem setninga - skil eru dregin fram með innskots - hljómi á g. Stefin tvö eru sungin einrödduð en röddunum víxlað þannig að bassi og alt syngja saman fyrra stefið en seinna stefið er sungið af tenór og sópran . Auk g-hljómsins sem skiptir setn - ingum er millistef í hljómsveitinni , sem einnig er notað sem niðurlag . flj * -e ^ -Ö - ¦ Annar þáttur vorsins er lofsöngur til sólarinnar og ástarinnar og er sunginn af einsöngs baritón-rödd . Það sem einkennir undirleikinn er mjög kyrrstæð hljómskipan í d-moll . iwiuiffljjfflnawa Vorkaflanum lýkur á Ecce gratum . í þeim kafla eru fjögur stef sem reka hvert annað . Þrjú þeirra eru flutt af kórnum en það síðasta notað sem millispil og niðurlag , leikið af hljómsveitinni . Seinnihluti fyrsta þáttar ber yfír - skriftina í almenningsgarðinum og hefst hann á hljómsveitarþætti , er byggist á tveimur aðalstefjum , sem eru ávallt á sama tónsæti en í mismunandi útfærslum . ^ mÉmmÉm Floret silva er sambland af danslagi og drykkjuvísu . Danslagið er í þjóð - legum stfl . Að loknum þessum blómadansi spyrja konur hvar elskan sín sé . Þessu svarar drukkin tenórrödd „ Hann er riðinn burt . " ( £ ivrur * irrtrig og konur syngja síðan „ Hver á þá að elska mig ? " Næsti kafli „ Chramer , gip die varwe mir " er blautligt kvæði , svip - að þeim sem heyrðust á virgilvökum fyrrum , er stúlkur buðu fram blíðu sína með ögrunum og mönuðu unga menn til við sig . Eftir smá millikafla , sem táknar dillandi látæði stúlknanna , syngja þær „ Horfðu á mig ungi maður " . CarlOrff Næsti kafli er hringdans og er þrí - skiptur . Hann hefst fyrst á seiðandi hljómsveitarþætti . ^ UJlfJJ ^ lt ^ ^ Annar hlutinn í hringdansinum er kraftmikill víxlsöngur á milli karla og kvenna . ^ ircjp * * Þar á milli kemur blíðlegur söngur alt-radda , er karlakór tekur undir . „ Komdu , komdu , félagi minn , ég bíð þín " . JdlJJlj ^ lJJJjÍ Smá flautustef er leikið sem milli - spil . Þættinum lýkur á kraftmikla víxl - söngnum . Síðasti þátturinn í þessari svallhátið úti I náttúrunni lýkur á kraftmiklu lagi en niðurlagsorðin hafa áreiðanlega skemmt þjóðverj - um vel , því að þau eru , svona nærri því , að „ væri öll veröldin mín , frá hafi til Rínar , gæfi ég allt fyrir það ef drottning Englands hvfldi f örmum mínum " . anmi-nen ar - men . Annar þáttur verksins heitir Á kránni og hefst á baritón einsöng , Estuans interius . Fyrri hluti lagsins byggist á endurtekningum tveggja stefja og er a-moll ráðandi hljómur . Seinni hlutinn er gerður úr tveimur nýjum stefjum og það fyrra er í a-moll . ÍÉÍÍÍÍÍ ^ S p ^ lðÉI en það seinna bregður sér yfir í C-dúr og þar er lögð áhersla á hraðabreytingar . Ego sum abbas er tónles drykkju - rúts , sem kallar sig ábóta , svallara og fjárhættuspilara og er heldur svona ókræsileg skopstæling á kirkjutóni , að ekki sé talað um boðskapinn , en kórinn tekur undir með orðinu Wafna , en það er í samræmi við drykkjusöngva „ Gol - iarda " að nota merkingarlaus orð til upphrópana . Kráaratriðinu lýkur með In taberna quando sumus , sem er ein allsherjar drykkjulæti með hrópum og köllum og stefgerðirnar þvf hamrandi endurtekning á sama tóni , og eins og í sumum fyrri atrið - unum er a-moll ráðandi grunnskip - an . Auk þessa er lögð áhersla á snögg styrkleikaskipti og hraða - breytingar . Hirð ástarinnar er eins konar „ orgía " og fjallar fyrsta atriði um óþol unga fólksins . Annað atriði er skemmtilegt baritón-lag , þar sem fjallað er um einmanaleikann . Sópranrödd svarar og bendir honum á rauðklædda stúlku . Þar eftir syngur baritóninn um ástarraunir sínar . Karlakórinn tekur undir . Stúlkurnar syngja ögrunarorð til karlanna . Karlakórinn lýsir svo hvað gerist er piltur og stúlka eru ein saman í herbergi . í þremur næstu atriðum nær „ orgían " hámarki . Fyrst er Veni , veni , sem er víxlsöngur , þar sem fólkið kallast á að koma f leik , og síðan er sópran söngur , þar sem kona hugleiðir siðsemi sína en lætur þó undan löngun sinni . Strax á eftir heyrist fagnaðarsöngur þar sem spennan er styrkt með sterkum áherslum og styrkleikaskiptum en baritóninn syngur eina af frægustu tónhendingum verksins , Oh , oh , oh , lotus floreo , Iam amore virginali lotus ardeo . M ^ wmg ^ m Þessum svallsöng lýkur með því að sópraninn æpir „ Dulcissime " , er hún gefur líkama sinn . Hið eigin - lega niðurlag verksins er lofsöngur til ástargyðjanna , en verkinu lýkur með því að upphafskórinn er endur - tekinn . Verkið var fyrst uppfært í Frank - furt , 8. júní 1937 , en það var ekki fyrr en 1954 , sem verkið var fyrst flutt í Ameríku , þrátt fyrir að það væri þegar orðið þekkt af nokkrum hljóðritunum . Það sem er einkar djarflegt við verkið , er einfaldleik - inn , sem ekkert er gert til að fela , einfaldleiki , sem allt eins mætti kalla „ lágkúru " . Umfram allt er þessi „ lágkúra " fersk og listilega framreidd og fer þar saman , eins og í mörgum góðum tónverkum , einfaldleiki alþýðulagsins og kunn - átta . I stórum tónbálkinum fær þetta allt að njóta sín til fulls .