Íslenskur námsorðaforði : Hvernig eflum við hann og metum ? Sigríður Ólafsdóttir Sigríður Ólafsdóttir Þriðjudagur 14. janúar 2020 Auglýsing Hugtakið námsorðaforði hefur fengið vaxandi athygli í umræðu hér á landi . Kemur það til vegna þess að rannsóknir , erlendar og innlendar , sýna sterk tengsl á milli orðaforða nemenda og árangurs í námi . Menntamálaráðherra , Lilja Alfreðsdóttir , leggur áherslu á mikilvægi þess að efla námsorðaforða íslenskra nemenda , til að þeir standist alþjóðlegan samanburð í lesskilningi . En hver er íslenskur námsorðaforði , hvernig lærist hann og hvernig getum við metið hann ? Námsorðaforði tilheyrir tungumáli skólastarfsins og liggur til grundvallar námsframvindu á öllum sviðum . Með námsorðaforða er átt við þekkingu á orðum sem eru umfram algengustu orð tungumálsins . Þau eru notuð og eru nauðsynleg þegar fjallað er um ákveðin efni á djúpan , innihaldsríkan hátt . Slík orð koma sjaldan fyrir hvert og eitt og eru ótal mörg . Námsorðaforða má skipta upp í nokkra flokka : 1. samheiti algengra orða með einfalda merkingu : piltur í stað strákur ; 2. orð með flóknari merkingu : orsakir og afleiðingar , framvinda og velgengni ; 3. orð sem tengjast áhugamálum eða ýmsum daglegum störfum : skíðasvæði , naglbítur , piparkvörn ; 5. orðasambönd : fara á fætur , taka djúpt í árinni ; 6. orðaforði tiltekinna námsgreina : spendýr og ljóstillífun , landbúnaður og iðnaður . Ung börn bæta auðveldlega sjaldgæfum orðum með einfalda merkingu í safnið sitt . Ef þau umgangast fólk sem notar orð eins og stúlka , snæða , narta , kroppa og príla þá læra þau slík orð og nota jafnvel sjálf . Orð af þessu tagi bætast einnig í safnið í gegnum lestur . Fái börn að taka þátt í daglegu amstri með fullorðnum læra þau enn fleiri orð : steikarpanna , sláttuvél , skrúfjárn . Við sjö til níu ára aldur geta börn lýst hlutum , t.d. litum , stærð , lögun og hraða , greint það sem er líkt og ólíkt og flokkað hluti eftir eiginleikum eða / og hlutverkum . Í skólastarfi þarf að vinna markvisst með orð sem tilheyra námsorðaforðanum . Þau eru svo mörg og koma svo sjaldan fyrir að líkurnar á að þau lærist af sjálfu sér eru hverfandi . Ef námsorðaforða er ekki sinnt er veruleg hætta á að frumskógarlögmálið verði ríkjandi í skólasamfélaginu . Þegar orð með flókna merkingu eru notuð og orð námsgreina eru tekin fyrir eiga börn með góðan orðaforða auðveldara með að tileinka sér efnið og læra ný orð . Börn sem hafa ekki fengið ríkulegt máluppeldi og börn sem nota ekki íslensku heima sitja eftir , þekking þeirra vex hægar . Hin ríku verða ríkari og hin fátæku fátækari . Markviss vinna með námsorðaforða byggir á vitneskju um það hver íslenskur námsorðaforði er , hvaða orð á að kenna á hverju stigi námsins og hve mörg orð . Grundvöllur að slíku starfi er að byggt sé á orðasafni sem unnið er úr rituðu efni samtímans , svokölluðum málheildum . Íslensku málheildirnar Mörkuð íslensk málheild og Risamálheildin geta nýst sem grunnur að slíku starfi . Þar er orðum raðað á lista eftir tíðni þeirra . Algengasta orð íslenskunnar er númer eitt og svo koll af kolli . Enskar rannsóknir hafa leitt í ljós að algengustu 2000 – 3000 ensku orðin tilheyra daglegu máli . Það eru því orð sem eru sjaldgæfari sem þarf að vinna með sérstaklega . Enskar rannsóknir hafa leitt í ljós að við 18 ára aldur þurfa nemendur að þekkja 80.000 orð til að ná tökum á framhaldsnámi . Mörkuð íslensk málheild og Risamálheildin innihalda meira en milljón íslensk orð . Enn hafa ekki verið gerðar rannsóknir á því hver íslenskur námsorðaforði er nákvæmlega og hvort samræmi sé í tíðni orða í skólastarfi og í ofangreindu íslensku málheildunum . Við þurfum að auka þekkingu okkar á íslenskum orðaforða svo hægt sé að vinna með orð í skólastarfi sem líklegt er að komi fyrir náminu og í lífi og starfi í framtíðinni . Óformleg könnun á meðal háskólanema vakti efasemdir um hvort þeir hafi fengið næg tækifæri til að læra mikilvæg orð í grunn - og framhaldsskóla . Nemendurnir voru beðnir að hlusta á þáttinn Vikulokin á Rás 1 og skrá öll orð sem þeir skildu ekki . Orðin framvinda , gróinn , stofnframlag , neyslustýring , andagift , uppgangur , kapítalistar og eldmóður komu oftast upp . Ekki var kannað hvort þessi orð hafi leikið það stórt hlutverk að umfjöllunarefnið hafi ekki skilist nægilega . Það má ekki vera tilviljunum háð hvaða orð og hversu mörg orð er unnið með í skólastarfi . Við þurfum líka að gæta þess að börn bæti jafnt og þétt við námsorðaforða sinn til að þau séu virkir námsmenn og nái markmiðum sínum . Enn eru ekki til íslensk orðaforðapróf sem taka mið af málheildum , hvorki próf sem meta orðskilning né orðanotkun , en slíkt er til m.a. fyrir enskt tungumál . Til að efla íslenskan námsorðaforða þurfum við að rannsaka hver hann er , þróa leiðir til að efla hann og meta framfarir nemenda .