TRÚFRELSI Við pallborðið : Margrét Steinarsdóttir , framkvæmdastjóri Mannréttindaskrifstofu Íslands , Ragnhildur Helgasdóttir , prófessor við lagadeild HR , Hjalti Hugason , prófessor við guðfræði - og trúarbragðadeild HÍ , og Bjarni Jónsson , varaformaður Siðmenntar . En hvað er að trúa á Guð ? Skyldi það vera tilviljun ? Verður með öðrum orðum undan trúnni komist ? Þessarar spurningar er vert að spyrja . Okkar verkefni er þó frekar hitt að koma málum þannig fyrir að hver og einn geti farið að sinni sannfæringu ; að valið verði í reynd hans eða hennar . Sumir þurfa að trúa til að sjá og aðrir þurfa að sjá til að trúa . Það eru margir sem vilja deila trúarskoðunum sínum með þér . Þeir eru mun fleiri en hinir sem vilja hlusta á trúarskoðanir þínar . Við þurfum að geta fengið að vera í friði fyrir þeim sem vilja þrengja trúarskoðunum uppá fólk , en við þurfum að vera umburðarlynd gagnvart þeim sem langar til að þjóna sínum Guði . Og ekkert síður hinum sem leita í veraldlega siðfræði og til hugsuða sem láta jörðina og hið áþreifanlega nægja í leit að svörum . " Amma var mjög trúuð kona , " skrifaði ungur maður um ömmu sína látna , en bætti við eitthvað á þá leið , að aldrei hefði hann heyrt hana tala um kirkju eða trúarbrögð ! Þetta þótti mér umhugsunarvert . Ef til er eitthvað sem heitir íslensk trúarvitund eða afstaða til grunngilda , þá var henni sennilega lýst með þessum orðum . Hún er inn á við - persónuleg - og vill sjálf fá að vera í friði . Þessi trúarvitund eða siðferðiskennd er óáreitin . Og það sem meira er - hún áreitir ekki aðra . Íslensk trúarhefð sem Hallgrímur , Vídalín og fleiri hafa mótað er ekki kirkjuhefð , þeir nefna sjaldan orðið kirkja . Sú trúarhefð sem þeir mótuðu tengist því sem innra fyrir býr með manninum , vitund hans um tilgang og merkingu lífsins , vitund sem ber uppi ábyrgðarkennd hans og viðleitni til að lifa mannúðlegu lífí sem aftur leiðir af sér mannúðlegt og réttlátt samfélag . Þar á meðal er umburðarlyndi . Og á því - umburðarlyndinu , er mikil þörf í nútímasamfélagi eins og þjóðfélagsaumræðan endurspeglar svo mjög þessa dagana . Trú og trúarbrögð geta tekið á sig óæskilegar myndir . Það er verðugt sjónarmið að íhuga hvort þjóðkirkja með breiðan trúarskilning , með prestum menntuðum á dýptina og í anda víðsýni ; þjóðkirkja með langa sögu og hefð sem hefur sýnt að hún getur staðið í fararbroddi um menningu og menntir , að ógleymdri samhjálpinni - það er vissulega verðugt sjónarmið - að íhuga og ræða hvort slík kirkja geti verið trygging fyrir því að trúarþörf manna finni sér síður farveg í öfgakenndum trúflokkum en myndi ella gerast , án hennar - án Þjóðkirkjunnar . Dæmin sanna nefnilega að slæmar og mannfjandsamlegar öfgar fyrirfinnast í flóru trúarlífsins - og að þær öfgar þrífast best í villtri órækt . Þegar til sögu Evrópu er litið má bera saman sögu þeirra samfélaga sem umbáru trúna eða sýndu henni virðingu , annars vegar , og hins vegar þeirra hugmyndakerfa sem reyndu að komast undan því að viðurkenna trúarleit mannsandans , jafnvel leituðust við þurrka hana út . Auðvitað þyrfti slík söguleg könnun að taka á sig fleiri víddir . Þegar leitað er að því samfélagi sem manneskjunni hefur farnast best í þyrfti einnig að spyrja almennt um frelsi og ófrelsi , um opið samfélag og lokað , um valdstjórn og lýðræði . Íslenska ríkið er ekki trúað . En ríkisvaldið er eðli máls samkvæmt fulltrúi hefða , menningar og sögu og ber skylda til að gæta jafnvægis . Breytingar sem hér eru til umræðu , koma í kjölfar langvarandi þróunar - stundum baráttu og átaka - en framar öllu , þróunar ; ekki alltaf sýnilegrar og sjaldnast á vettvangi stjórnmála , heldur á vettvangi heimspekilegrar umræðu , bókmennta , lista , fræða og frjálsra félagasamtaka . Við erum að tala um langhlaup á braut menningarinnar fremur en heljarstökk augnabliksins . Krafan um breytingar er að mörgu leyti mun djúptækari en virðist í fyrstu , þar sem hún tekur ekki aðeins til menningarlegra þátta , heldur er einnig krafa um breytingar á skipulagi sem á sér þúsund ára sögu . Slíkar breytingar mega vel hafa nokkurn aðdraganda og kannski er þróun betri en bylting . Það er trúfrelsi á Íslandi . Hitt er rétt að Þjóðkirkjan hefur ákveðna sérstöðu sem byggir á sögulegum forsendum . Ég tel hins vegar að krafan um breytingar eigi sér raunverulegan hljómgrunn og óskin um breytingar muni verða uppfyllt . En með hvaða hætti ? Sú spurning er viðfangsefnið í samtímanum og henni er ekki að fullu svarað . Umræðan um breytingar á því kannski að fjalla um það með hvaða hætti við innleiðum breytingarnar . Við erum þrátt fyrir allt komin svo langt að þeir sem vilja þjóna Guði hafa margt að velja um . Það gildir ekki síður um þá sem engu vilja trúa . Gagnvart þeim erum við að stíga mikilvægt framfaraspor með nýju lagafrumvarpi , sem vonandi verður að lögum fyrir vorið , en þau lög koma til með að fela í sér viðurkenngu á lífsskoðunarfélögum til jafns við trúfélög . Alla þessa umræðu og þessar breytingar verður Þjóðkirkjan að sjálfsögðu að þola . Og hlusta af ábyrgð og skilningi . Þjóðkirkjan þarf að standa sig í átökum um lífsskoðanir og sýna gildi sitt , hér nægir henni sagan ein ekki , hún þarf að sýna gildi sitt í samtímanum . Svo lengi sem Þjóðkirkja er við lýði hljóta menn að spyrja um forsendur sérstöðu hennar , og í hverju hún felsit . Í framhaldinu vilja vakna spurningar sem eru ekki trúarlegs eðlis heldur eins veraldlegar og verða má : Um samfélgslegt rask , varðveislu menningarverðmæta , um tímaramma , stjórnsýslu , aðkomu að innheimtu sóknargjalda . Ég veit að sumir vilja afnema sérstöðu Þjóðkirkjunnar í einu vetfangi . Aðrir vilja fara sér hægt , þó svo þeir vilji breytingar . Enn aðrir vilja engar breytingar . Í mínum huga er þessi þáttur umræðunnar nánast tæknilegur og hefur lítið með trúfrelsi að gera . Spurningin snýst miklu fremur um félagslega þætti , sögulega arfleifð og menningu . Mér hefur þótt ánægjulegt að fylgjast með hvernig umræðan um lífsskoðunarfélög , trúarbrögð og trúfrelsi hefur þróast á Íslandi . Það gleður mig að þeir einstaklingar sem ég hef þar helst í huga eru á meðal frummælenda á þessum morgunfundi sem Innanríkisráðuneytið efnir til í dag . Þessi fundur mun fjalla um hin ýmsu álitaefni sem verður að leysa úr ef okkur á að farnast vel í að framkvæma breytingar á skipulagi trúarlegra málefna á okkar góða landi þannig að til framfara horfi .