Þunglyndi og sjálfsvíg meðal lækna . Halldóra Ólafsdóttir Læknar vita betur en flestir aðrir hvernig bjarga má mannslífum en þvi miður einnig hvernig taka má eigið líf . Árið 1858 birtist í bresku fræðiriti grein þar sem fjallað var í fyrsta sinn um að læknar væru í meiri áhættu en aðrir varðandi sjálfsvíg . 1 Seinni tíma rannsóknir hafa staðfest þetta með nokkuð óyggjandi hætti . 2 Komið hafa fram ákveðnar vísbendingar um konur í læknastétt séu í sérstökum áhættuhópi og sjálfsvígstíðni þeirra sé tvöfalt meiri en annarra kvenna . Í Bandaríkjunum er talið að sjálfsvíg séu 3% allra dánarmeina karla í læknastétt og 6,5% dánarmeina kvenna . 3 Heildargreining , sem tók til 24 rannsókna á körlum og 13 á konum , sýndi að algengi sjálfsvíga meðal karla og kvenna í læknastétt var umtalsvert meira en í almennu þýði og jafnvel enn meir , ef læknar voru bornir saman við annað háskólamenntað fólk ( mynd a ) . Læknar eru almennt fremur hraustir og huga vel að heilsunni og sjálfsvíg skipta því mun meira máli . Dánartíðni lækna vegna kransæðasjúkdóma og krabbameina er til dæmis lægri en annarra starfsstétta . Í íslenskri rannsókn frá 1998 voru borin saman dánarmein karla í lækna - og lögfræðingastétt . 4 Hún tók til þeirra lækna sem lokið höfðu læknaprófi fyrir 1993 og bjuggu á Íslandi árið 1951 eða síðar . Dánartíðni lækna reyndist lægri en lögfræðinga ef litið var til allra algengra dánarmeina . Aðeins sjálfsvíg , sem framin voru með lyfjum eða fljótandi efnum , voru tíðari meðal lækna . Norsk rannsókn sem tók til dánarmeina allra norskra lækna sem létust á árunum 1960 - 2000 sýndi umtalsvert aukna sjálfsvígstíðni meðal lækna af báðum kynjum miðað við aðrar starfsstéttir . Einnig var aukin tíðni sjálfsvíga hjá hjúkrunarfræðingum ( konum ) og lögreglumönnum en ekki eins mikil og hjá læknum . Tíðni sjálfsvíga jókst með aldri karlanna og nokkur aukning virðist hafa orðið á tíðni sjálfsvíga hjá norskum læknum á seinni árum . 5 Dönsk rannsókn sýndi hærri tíðni sjálfsvíga hjá læknum borið saman við 20 aðrar starfsstéttir , þar á meðal voru hjúkrunarfræðingar , kennarar , iðnverkafólk , stjórnendur fyrirtækja og arkitektar . 6 Hvers vegna eru læknar líklegri en aðrir til að farga sér ? Flestir læknar vinna lengur en gengur og gerist og eru samviskusamir og metnaðarfullir í ábyrgðarmiklu starfi . Samkeppnin um stöður og virðingu , einkum á stærri stofnunum , er óvægin og bitur . Mörgum reynist erfitt að finna hið gullna jafnvægi klínískrar vinnu og vísinda - og fræðistarfa . Þeir læknar sem sinna sjúklingum af alúð og gefa þeim góðan tíma eru síður líklegir til að fá framgang í starfi . Samskipti við sjúklinga eru tímafrek og erfið og margir sjúklingar fylla lækninn vanmætti . Mistök í starfi eru sjaldan rædd meðal lækna en þeim mun meira á vettvangi fjölmiðla . Lítið hefur verið fjallað um sálræn áhrif mistaka í starfi á lækna en að sjálfsögðu taka margir slíkt afar nærri sér . Aðrir þættir utan vinnu geta ýtt undir álag og streitu , til dæmis er hjónabandsvandi er algengur og skilnaðartíðni þeirra nokkru hærri ( 10 - 20% ) en annarra . 7 Þunglyndi er veigamesti áhættuþáttur sjálfsvíga . Langstærstur hluti ( 85 - 90% ) af þeim sem taka eigið líf hafa átt við langvinna geðröskun að stríða ; þunglyndi , kvíða og / eða áfengis - eða vímuefnavanda . Þunglyndis - og kvíðaeinkenni eru algengari meðal lækna en annarra , ekki síst kvenna í læknastétt . Þessi aukning kemur fram á fyrstu árunum í læknanáminu en virðist ekki vera til staðar hjá nemendum áður en þeir hefja námið . 8 Hvaða þættir sem tengjast persónuleika nemenda og læknanámi hafa forspárgildi varðandi þunglyndi ? Konur virðast þola álag og námstengda streitu verr , einkum fyrstu árin , og þær lýsa oftar en karlar togstreitu milli náms og annarra hlutverka . Gífurlega metnaðarfullir læknanemar eða „ vinnualkarnir “ virðast í áhættuhóp fyrir þunglyndi en einnig sá hópur sem sýnir uppgjöf og áhugaleysi gagnvart námi og læknishlutverki . Félagsleg einangrun er sjálfstæður áhættuþáttur . Verndandi þættir eru heilbrigður metnaður og jákvætt lífsviðhorf . Þeir sem hafa minni metnað líður vel í námi og starfi ef þeir eru ánægðir með lífið að öðru leyti , enda þurfa ekki allir að klífa tindinn til að búa við góða líðan . 9 Í norskri rannsókn á læknanemum og unglæknum kom í ljós að bæði kvíðnir og áhyggjufullir nemar og alltof samviskusamir höfðu minna þol gegn álagi og streitu en aðrir . Þegar svo feimni bættist við þessa eiginleika jókst vandinn en mannblendið fólk þoldi streituna betur . Þeir nemar sem voru fullir af sjálfstrausti , höfðu gaman af spennu , en voru ekki sérlega „ móralskir “ eða þrautseigir þoldu álagið í náminu mjög vel . 10 Ef til vill má spyrja ; er því fólki sem við vildum hafa í læknastéttinni sérlega hætt við þunglyndi ? Bandarísk rannsókn á miðaldra læknum benti til aukinnar hættu á þunglyndi hjá báðum kynjum miðað við almennt þýði ( mynd b ) . Þá kom í ljós að þunglyndir læknar leituðu seint eða ekki eftir aðstoð . Þeir óttuðust trúnaðarbrest og höfðu sjálfir fordóma gagnvart geðsjúkdómum . Einnig töldu þeir að geðmeðferð gæti skaðað orðspor þeirra og starfsheiður , jafnvel þannig að þeir misstu starfið eð jafnvel lækningaleyfið . Því dýpri sem geðlægðin var , þeim mun erfiðara reyndist lækninum að leita sér hjálpar . 11 Það er vel þekkt að margir læknar reyna að meðhöndla sig sjálfir með geðlyfjum , áfengi eða vímuefnum . Þeir læknar sem koma til geðlækna eða sálfræðinga hafa löngum haft það orð á sér að vera erfiðir og óráðþægir sjúklingar . Geðlæknirinn er oft óöruggur í hlutverki sínu gagnvart kollegum og lætur lækninn komast upp með að stýra meðferðinni um of eða setur honum ekki hæfileg mörk . Afar erfitt getur reynst að fá lækna til að leggjast inn á geðdeild , jafnvel þótt líf þeirra liggi við og á það ekki síst við í litlum samfélögum eins og okkar . Geðlæknar eru of ragir við að svipta aðra lækna tímabundnu sjálfræði til að koma við nauðungarinnlögn og fá læknar því í raun ekki sambærilega eða jafn faglega meðferð og aðrir sjúklingar . Á langri starfsævi hefur mér þó fundist að þessir erfiðleikar séu mestir í upphafi meðferðar . Læknar eru góðir og þakklátir sjúklingar þegar til lengri tíma er litið , eins og reyndar flestir aðrir heilbrigðisstarfsmenn og njóta þekkingar sinnar til að takast á við veikindin með raunhæfum og árangursríkum hætti . Hvar geta íslenskir læknar og læknanemar leitað eftir aðstoð vegna þunglyndis og kvíða ? Íslensk heilbrigðisþjónusta er á margan hátt til fyrirmyndar og aðgengið gott . Hindranirnar til þess að fá viðeigandi aðstoð eru að mestu huglægar . Allir læknar ættu að hafa heimilislækni og eðlilegast að leita fyrst til hans og getur hann þá annað hvort séð um meðferðina sjálfur eða vísað áfram til geðlæknis eða sálfræðings . Algengar geðraskanir svara ágætlega fremur einfaldri en gagnreyndri meðferð , til dæmis með geðlægðarlyfjum og / eða viðtalsmeðferð svo sem hugrænni atferlismeðferð . Í alvarlegri geðlægð , tvískautalyndisröskun eða þegar sjálfsvígshætta er til staðar ætti að leita til sérfræðings . Mér hefur sýnst að flestir læknar kjósi að leita á lækningastofur sérfræðinga fremur en á göngudeildir sjúkrahúsanna . Aðrir heilbrigðisstarfsmenn , til dæmis starfsmenn Landspítala virðast ekki setja það jafn mikið fyrir sig og læknar að nota göngudeildarþjónustu geðsviðs og bendir það til að enn sé stutt í fordóma innan stéttarinnar gagnvart geðsjúkdómum . Á Íslandi eru fjórar almennar móttökugeðdeildir , þrjár á Landspítalanum en ein á Akureyri . Innlagnarástæður tengjast oftast bráðum vanda , svo sem sjálfsvígshættu eða geðhæð . Allmargir læknar hafa verið innlagðir á þessar deildir hér á landi , oftast með ágætum árangri . Læknar hafa nýtt sér endurhæfingardeild á geðsviði Reykjalundar en þar er í boði vönduð og heildstæð fjögurra vikna meðferð við þunglyndi , en því miður talsvert langur biðlisti . Í örfáum tilvikum hefur komið til greina að senda lækna til annarra landa ef sýnt þykir að ekki sé hægt að veita meðferð hérlendis . Hljóðlát bylting hefur orðið í læknadeildum og á sjúkrahúsum á Vesturlöndum með fjölgun kvenna í læknastéttina en þær eru nú víðast hvar liðlega helmingur læknanema og yngri lækna . Flestar rannsóknir á geðheilsu kvenna í læknastétt og sjálfsvígum eru frá þeim tíma sem konur voru í miklum minnihluta í „ karllægum “ heimi sjúkrahúsanna . Frumkvöðlarnir voru konur sem aðlöguðu sig hinum viðurteknu viðmiðum , ef til vill á kostnað eigin hagsmuna , urðu annaðhvort undirsátar karlanna í læknasamfélaginu eins og tíðkaðist í gömlu Sovétríkjunum eða „ karlkonur “ , ofurkonurnar sem fórnuðu fjölskyldulífi og barneignum fyrir starf og frama . Líklegt má teljast að jafnara kynjahlutfall muni með tímanum breyta vinnuumhverfi og áherslum í námi . Á tæpum áratug hef ég misst tvo vini og samstarfsmenn í læknastétt sem tekið hafa eigið líf , báðir einstakir hæfileikamenn á sínu sviði og framúrskarandi læknar . Átakanlegt er til þess að vita að báðir voru með læknanlegan sjúkdóm sem varð þeim að aldurtila . Það er brýnt að læknar verði sér meðvitaðir um geðheilsu sína eins og annan heilsufarsvanda . Þunglyndi er algeng orsök veikinda , oft til staðar samhliða öðrum veikindum og stundum lífshættulegt ástand . Ég vona að með betri fræðilegri þekkingu og minni fordómum lækna gagnvart þunglyndi geti orðið tvöfaldur ávinningur fyrir þá sjálfa og samfélagið ; um leið og læknar læra að sinna eigin geðheilsu verða þeir betur í stakk búnir til að aðstoða á faglegan hátt þá fjölmörgu sjúklinga sem eiga við geðraskanir að stríða .