Um daginn tók ég þátt í skemmtilegu samstarfsverkefni á vegum Landverndar , Listháskóla Íslands og Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands . Þetta var lítill síðdegisviðburður undir yfirskriftinni „ sóun “ . Ég fékk það hlutverk að vera með hugleiðingar um þetta sérlega áhugaverða siðfræðilega viðfangsefni . Sóun getur bæði átt við það að við nýtum hluti illa en einnig við tilgangslausa notkun þar sem jafnvel ágæt nýting hráefnis réttlætir ekki athafnir okkar . Eins og oft þegar maður reynir að finna flöt á málefni kom innblásturinn fyrir hugleiðingarnar úr óvæntri átt . Í þetta sinn var það myndaskrítla í The New Yorker sem kom mér af stað . Í henni sést Guð hugleiða hvernig hann geti refsað mannkyninu fyrir það hvernig farið hefur verið með náttúru jarðar . Refsingin sem honum kemur í hug er að festa litla , tilgangslausa , óþolandi límmiða á ávexti . Ég gat ekki annað en skellt upp úr þar sem ég sat við tölvuna og horfði á ávaxtaskál þar sem svona límmiða mátti finna á bönunum , mandarínum og eplum . Hvílík sóun . Það færði manni svo sem einnig ágætis innblástur að sóunarhátíðin Hrekkjavakan var enn í fersku minni . Hvernig svo marklaus neysluhátíð einnota skreytinga og sælgætis sem að lokum endar í ruslinu vex ár frá ári hlýtur að teljast áhyggjuefni . Það er ein af þversögnum samtímans hvernig neysla okkar á drasli og óhollustu getur aukist um leið og vitund um sjálfbærni og heilsu eflist . Og ég held að það þurfi ekki djúpar eða miklar hugleiðingar til þess að við gerum okkur grein fyrir hvenær neysla okkar telst vera sóun og að sú sóun sé röng . Sóun getur ekki verið jákvætt fyrirbæri . Hugtakið er ekki notað til að lýsa siðferðilegu álitamáli . Við notum það til að lýsa því sem er ámælisvert . Saga heimspekinnar er frjór grundvöllur hugleiðinga um sóun . Og þær hugleiðingar varpa ljósi á hvernig sóun getur haldið áfram að kalla á vangaveltur þótt við séum öll sammála um að hún standi fyrir eitthvað slæmt . Við þurfum nefnilega að ræða sóun og greina fyrirbærið til þess að geta svarað mikilvægum spurningum um hvers vegna sóun sé röng og hvers vegna mikilvægt sé að koma í veg fyrir hana . Í heimspeki hefur sóun líklega oftast komið fyrir varðandi óáþreifanleg fyrirbæri eins og tíma eða hæfileika . Að sóa lífi sínu hefur löngum verið talið dapurlegt og alls ekki eftirsóknarvert hlutskipti . Í samtímanum erum við hins vegar uppteknari af sóun efnisheimsins . Og það er full ástæða til að hafa áhyggjur af slíkri sóun . Vissulega notum við orðið „ sóun “ mest sem viðskeyti og reynum þannig að greina á milli um hvers konar sóun sé að ræða . Við ræðum um matarsóun , tímasóun og svo framvegis . Mig grunar að það gæti einnig reynst mikilvægt að við settum okkur annars konar greiningarramma . Það mætti til dæmis reyna að láta umræðu byggjast á aðgreiningu í tíma , það er að segja hvort sóun tengist framleiðslu sem þegar hefur átt sér stað ( fortíð ) , neyslu okkar ( nútíð ) eða áformum og skorti á sjálfbærni ( framtíð ) . Slík greining gæti mögulega komið í veg fyrir að mikilvæg umræða þvælist og leiði ekki til þess að fólk upplýsist betur um hvað sé í húfi . Í hugleiðingum mínum um daginn á viðburðinum í Listaháskóla Íslands reyndi ég að draga fram hvernig þessi nýja umræða gæti litið út . Hér gefst ekki rými til að útskýra það í smáatriðum en vert er að draga fram nokkur atriði . Á þessum árstíma er til dæmis mikilvægast að hugsa um sóun í tengslum við neyslu . Þótt sóun geti ekki talist samheiti við fyrirbæri eins og sorp eða neyslu má segja að ekki sé hægt að ræða sóun án þess að það sé gert í tengslum við sorp , úrgang og neyslu . Og þar blasir tvennt við sem gæti útskýrt hvers vegna við tökum sóun ekki nægilega alvarlega . Annars vegar hverfur sorp of auðveldlega úr augsýn okkar . Við gerum okkur enga grein fyrir umfangi þess . Hins vegar kemur raunkostnaður neyslu okkar ekki nægilega fram . Hann er iðulega falinn með því að hráefnis - , flutnings - og vinnukostnaður er keyrður niður . Það er að mínu viti engin spurning að okkar bíður mikið verkefni í samtímanum að skapa orðræðu um sóun sem nær yfir þau nýju siðferðisviðmið sem eru að verða til í umhverfismálum . Þegar kemur að sóun snýst verkefnið einmitt ekki um að hamra á því að sóun sé neikvætt fyrirbæri . Hún er það þegar í hugum okkar allra . Verkefnið felst í að láta siðferðilegar geðshræringar eins og samviskubit ekki leiða til aðgerðaleysis og kaldhæðni . Og verkefnið felst ekki síst í að finna leiðir til að láta afstöðu almennings um að sóun sé ámælisverð falla að lýðræðislegum vilja samfélagsins . Stóra spurningin er hvernig við getum sannfært hvort annað um að það að minnka sóun fari saman við sanngirni og réttlæti , til dæmis að aðgerðirnar bitni ekki fyrst og fremst á þeim sem standa höllum fæti og eru háð ódýrum og aðgengilegum varningi ? Mér sýnist að við höfum sætt okkur við sóun þar sem við höfum sannfært okkur um að hún sé nauðsynlegur , en vissulega neikvæður , fylgifiskur þess að við getum haft það bærilegt . Sem betur fer er til fjölmargt fólk sem hefur skorað þá pælingu á hólm . Landvernd er dæmi um félagsskap sem hefur gert það af myndarskap og Festa – miðstöð um samfélagsábyrgð er að verða stöðugt öflugri rödd í íslensku samfélagi . Ég sannfærðist á viðburðinum um daginn að listamenn og hönnuðir þurfi að koma af meiri krafti í þessa umræðu . Siðfræði hefur ekki einkarétt á að greina , vakta og bæta siðferði í samfélaginu . Þar gegna skapandi greinar ekki síður mikilvægu hlutverki .