Hestamenn ræða stundum um , bæði við hátíðleg tækifæri og í spjalli sín á milli , að það vanti nýliðun í hestamennskuna . En til þess að svo megi verða þarf fyrst og fremst trausta , vel tamda og ganggóða hesta sem passa fyrir börn og byrjendur , eldra fólk og þá sem eru að byrja aftur í hestamennsku til dæmis eftir hlé eða áföll . Hvar er slíka hesta að finna ? Á að kaupa tamið hross eða ótamið ? Hvernig hestur hentar ? Hestamennska leitaði til Súsönnu Sand Ólafsdóttur tamningakonu , reiðkennara , dómara og formanns Félags tamningamanna um svör við þessum og fleiri spurningum . Fyrst barst talið að tamningum og við hverju fólk megi búast að lokinni frumtamningu . Súsanna benti á frumtamningareglugerð sem finna má á vefsíðu Félags tamningamanna . Þar er reyndar um að ræða kröfur sem gerðar eru um árangur úr frumtamningu til þeirra sem læra tamningar við Háskólann á Hólum . Gott fyrir hestamennskuna að taka aftur upp utanskólapróf í tamningum „ Víða er verið að temja hross og mér finnst vanta heildstæðari vinnubrögð heilt yfir þannig að við séum öll að tala sama tungumál þegar við tölum um fortamningu , frumtamningu og grunnþjálfun . Ég held að það sé klárlega gott fyrir hestamennskuna í landinu og tímabært að taka upp aftur utanskólapróf – verknám – verkfærni í frumtamningum til að samræma vinnubrögð og auka gæði og þekkingu starfandi tamningamanna . Einnig til að koma til móts við þá starfandi tamningamenn sem ekki hafa átt heimangengt til að mennta sig . Stjórn FT er að vinna í þessu um þessar mundir . Það dýrmætasta í öllu tamningaferlinu er upphafið , ” sagði Súsanna . Í frumtamningareglugerðinni er miðað við tamningatímabil sem er 10 - 12 vikur eða allt að þrír mánuðir , 4 - 5 stundir á viku . Á þeim tíma er nemendum kennt að byggja upp jákvætt viðhorf hjá trippinu gagnvart manninum og æfingar gerðar sem styrkja leiðtogahlutverk mannsins . Trippinu er kennt að teymast með manni og á hesti , unnið er með trippið í hringtaumi og það undirbúið undir járningu og reið . Síðan fer fram byrjunarþjálfun undir manni . Grunngangtegundir eru þjálfaðar , svo og skilningur á ábendingum . Markmiðið er að við lok frumtamningatímabilsins sé hesturinn óttalaus og virðir manninn sem leiðtoga . „ Auðvitað eru hross mjög misjöfn og taka þarf tillit til geðslags og ganglags og fleira . Ekki má búast við því að það sé búið að gangsetja þau eftir eins mánaðar tamningu , en hins vegar er mjög mikilvægt og auðvelt að fá hrossin þannig að þau sé þjál og óhrædd , þau færi afturhlutann í umgengni og snúi sér alltaf að manninum , færa sig að framan og aftan . Það ríki virðing og traust í hesthúsinu og hægt sé að teyma hrossin út og inn . Mikilvægt að eigandi og tamningamaður tali saman Eigandinn þarf að geta talað við tamningamanninn um sínar væntingar . Tamningamaðurinn þarf að útskýra sín vinnubrögð og við hverju eigandinn má að búast að lokinni frumtamningu . Tamningamaðurinn þarf að láta eiganda vita ef hann er með annan í vinnu hjá sér og temur ekki allt sjálfur þó hann hafi yfirumsjón með hrossinu og fá samþykki fyrir því . Einnig er mikilvægt að vera í samskiptum á einhverra vikna fresti og fara hreinskilningslega yfir stöðuna . Það er öllum fyrir bestu . En stundum er pressan of mikil bæði hjá tamningamönnum og eigendum . Maður á ekki að vera kominn í reiðtúr áður en hesturinn kann eitthvað , eða ríða tölt þegar engar forsendur eru fyrir því eða að hesturinn skilji hvað hann á að gera . “ Margt má bæta , en margt er á réttri leið að mati Súsönnu . En hún segir að alltaf sé best að allir séu hreinir og beinir . Það eigi bæði við um tamningarnar og kynbótastarfið . „ Það verður að hafa allt uppi á borðinu . Það er til dæmis mjög slæmt þegar áhugamaður ætlar að halda uppáhaldshryssunni sinni undir stóðhest sem kemur vel fyrir á sýningarvellinum fær ekki að vita um ýmsa galla sem hægt er að fela og er gert . Það er alvarlegt mál . “ – En hvar er að finna hesta fyrir börn , byrjendur og fólk á öllum aldri sem er kannski að byrja aftur eftir áföll eða hlé ? Og hvernig hest á að velja ? „ Ég hef ráðlagt fólki , sem hefur til dæmis verið að spá í að hætta í hestamennskunni af því að það fann ekki hest , að hverju það ætti að leita . Ég tel að best sé að leita að að minnsta kosti 10 vetra hesti fyrir þennan hóp , jafnvel 14 til 16 vetra . Hesturinn þarf að vera traustur og með reynslu og hann þarf að vera vel taminn , hafi ekki bara verið riðið . Svo ráðlegg ég fólki að fara á reiðnámskeið með hestinn , fyrst í reiðhöll . Þar kemur í ljós hvað hann kann og hvað hann þarf að læra . Hann á að kunna að stöðva , vinna á hring og baug , hlusta , og fara rólega af stað . Hesturinn þarf ekki að vera flottur eða með mikla fótlyftu svo framarlega sem fólk fái góða upplifun af því að ríða honum . “ Súsanna Katarína og Röðull höfðu yndi af að sundríða . Mynd frá Súsönnu . Talið berst að góðum hestum . Dóttir Súsönnu missti kjarkinn eftir fall þegar hún var 8 ára en þegar hún var 12 ára keypti Súsanna 19 vetra gamlan hest sem hún frétti af fyrir hreina tilviljun . „ Dóttir mín fékk hann og mátti finna út úr því sjálf hvenær og hvort hún treysti sér á bak . Eftir hálfan mánuð var hún farin að fara berbakt á þennan mjúka hest . Þau elskuðu hvort annað . Hann mátti ekki heyra röddina í henni þá kom hann hlaupandi . Hann hafði mjúkt tölt , brokk og stökk og lágan fótaburð . Lítil sinaskil en sterka liði , var alrauður með lítið fax . Hann virtist hafa gaman af alls konar bralli og leikjum og yngdist með árunum . Hann hafði yndi af því að synda og þegar gott var veður fór hún niður að Varmá að sundríða . Margir hræddir eða óvanir vinir dóttur minnar fengu að fara á bak honum og upplifa öryggið . Ungi knapinn Kristján á gæðaklárnum Röðli . Mynd frá Heiðu Dís Fjeldsted . Hann dó í fyrra , þrítugur , var í fullu fjöri fram á síðasta dag . Fjögurra ára gamall hestamaður fékk hann að láni til að stíga sín fyrstu spor í hestamennskunni og hann var hjá honum síðustu tvö árin . Hann reyndist ungan knapanum vel því hann stoppaði ef knapinn hallaðist og beið eftir að hann lagaði sig á baki . Röðull var elskaður af mörgum . “ Skynsamlegt að hafa fagmann með þegar velja á hest til kaups Súsanna segir að aftur og aftur hafi hún upplifað að verið sé að bjóða hesta til kaups sem ekki eru almennilega tamdir . „ Þeim hefur verið riðið , en hestarnir kunna í raun og veru ekkert og ef þeir eru ekki með grunn þá veit maður aldrei hverju þeir geta tekið upp á hjá óvönum eða hræddum . Þeir eru þægir þangað til á reynir af því að þeir eru kannski latir en ekki mikið tamdir . Svo er kannski of mikið af ráðleggjendum í kringum fólk . Aftur og aftur bjóðast líka hestar sem eru stífir , ekki hægt að fara á þeim einum heldur elta þeir bara næsta hest . Jafnvel er erfitt að komast á bak þeim af því að þeir standa ekki kyrrir , ekki má koma við síðurnar á þeim , æða af stað ef hestar fara á undan þeim og fleira í þessum dúr . Þarna eru vissulega mismunandi hugmyndir um hvernig hestar henta óvönum eða þeim sem hafa lent í áföllum . Þetta er því mjög ruglingslegt fyrir kaupendurna sem eru kannski ánægðir með að hafa fundið 6 vetra hest sem sagður er góður en hefur auðvitað ekki meira en tveggja ára reynslu í mesta lagi . Þótt þú kaupir hest sem er 10 - 16 vetra gætir þú átt eftir að ríða honum í a.m.k. 10 ár og á þeim tíma öðlast sjálf traust og reynslu . Það marg borgar sig . Ég hef líka heyrt af fólki sem hefur lent í því að kaupa hesta sem auglýstir eru sem geldingar en hafa verið geltir seint og eiga kannski fjöldan allan af afkvæmum . Fólk athugar þetta ekki endilega þótt það skoði WorldFeng af því að hesturinn er ekki auglýstur þannig að hann hafi verið stóðhestur fram eftir aldri . Ef svona hesti er sleppt með öðrum hrossum geta komið upp hættulegar aðstæður og allt logað í slagsmálum , svo ekki sé talað um að vorlagi þegar hryssur fara að ganga . Einnig þarf að passa mjög mikið upp á virðingarstigann hjá stóðhestum , eða fyrrum stóðhestum . Þeir geta farið að færa sig upp á skaftið hjá þeim sem e.t.v. vita ekki að þarna er um fyrrverandi stóðhest að ræða og skapað hættu og alls kyns vandræði . Fólk þarf því að hafa varann á og hreinlega spyrja hvenær hesturinn hafi verið geltur . “ – En hvort er betra að velja sér gelding eða hryssu ? Hvað segir Súsanna um það ? „ Persónulega finnst mér að fólk sem er að byrja ætti að velja gelding . Það eru meiri sveiflur hjá hryssunum þótt þær geti verið þægar og yndislegar , en hormónasveiflurnar geta haft áhrif . “ Félag tamningamanna hefur verið að ræða um að koma með nokkurs konar tékklista bæði fyrir þá sem vilja taka út tamningu á hestunum sínum og eins hvernig hestur passar væntanlegum eiganda . Alþjóðasamtök eigenda íslenskra hesta , FEIF , hafa einmitt búið til slíka lista . Það er mjög skynsamlegt að fá fagmann , t.d. reiðkennara til þess að koma með og skoða og prófa hestinn sem verið er að hugsa um að kaupa . Alltaf er möguleiki að seinna komi í ljós að ekki hafi verið keyptur réttur hestur og knapinn verði óöruggur . Maður á ekki að pína sig í sambandi sem gengur ekki . Það er ekki eins að dansa við alla . En það getur verið erfitt að viðurkenna þetta og fólk fer stundum í það að tala sjálft sig niður . Betra væri að finna hest við hæfi . “ Finndu stemninguna hjá hestinum áður en þú stígur á bak Súsanna bendir einnig á að maður þurfi að velja sér aðstæður , vera þar sem maður er öruggur . „ Stundum er gott að fara einn eða tveir saman í reiðtúr en ekki demba sér beint í hópreiðtúra . En alltaf er mikilvægt að vera í góðu sambandi við hestinn sinn og reyna að átta sig á hvernig honum líður og hvernig stemningin er hjá honum áður en stigið er á bak . Ég kenni fólki að vinna í hendi áður en farið er á bak . Þú getur komið þér upp rútínu sem tekur ekki nema fimm mínútur . Er hann eitthvað stífur ? Af hverju er hann ekki nógu þjáll ? Er hann kannski með strengi eftir æðislega reiðtúrinn í gær ? Þá er um að gera að mýkja hann og finna tenginguna áður en þú ferð á bak . Það gefur þér svo miklar upplýsingar að aðeins láta hann víkja , setja tauminn upp , ganga með hann til þess að fá úr honum spennuna ef einhver er . Hestar fá oft harðsperrur og þá er gott að setja sig í hans spor og spyrja sig hvað þú mundir gera í sömu sporum . Það þarf að auka meðvitund um að við erum með ákveðna persónuleika í höndunum sem hver og einn þarf að fá að njóta sín . “