Gagnstætt ungum hellum sem eru í myndun og einkennast af straumkasti og fossagný eru fornir hellar , sem ekkert vatn streymir um lengur , þögul furðuveröld dropsteinsfylltra hvelfinga . Hið jarðfræðilega heiti „ karst “ mun vera dregið af Karst-svæðinu í Slóveníu þar sem Skocjan-hellirinn er , víðfrægur fyrir mikilfengleik sinn . Gifsberg er mun sjaldgæfara en kalksteinn og er tiltölulega auðleyst í vatni . Og í Langjökli eru manngerð ísgöng handa ferðafólki . Í Jórdaníu var borgin Petra grafin í rauðan eyðimerkur-sandstein fyrir meira en 2000 árum . Fróðlegir eru manngerðir hellar í Rangárvallasýslu . [ 4 ] Mestur þeirra er Hellnahellir , 50 metra langur og víðast 3 - 5 metra hár og víður , grafinn í móberg Skarðsfjalls . Í „ Jarteinabók Þorláks byskups 1199 “ [ 6 ] segir frá því að nautahellir við Odda á Rangárvöllum hrundi ofan á 12 naut og kramdi í þeim hvert bein nema einu nauti sem lifði undir 3ja álna þykkum steini . Var þá heitið á heilagan Þorlák og fór svo að nautinu varð bjargað og gekk það óstutt til matar síns í öðrum helli . Aflöng dæld í hólnum sunnan við bæinn er talin vera leifar hellisins . Í dagbók sinni frá 1793 [ 7 ] segir hann að á Odda á Rangárvöllum séu í túninu eintómir hólar og þegar gengið sé um þá heyrist við og við hljóð líkt og gengið sé á lofti , enda muni þeir allir vera holir innan eins og síðar kom í ljós [ s . 199 ] . Þessir náttúrlegu hellar eru í svörtum sandsteini , hörðum og grófgerðum . [ s . Báðir eru hellarnir í rúmmálsmiklum hraunum sem runnu langar leiðir frá upphafsgígum sínum , Hallmundarhraun um 55 km frá Langjökli niður í Hvítársíðu og suðurálma Leitahrauns frá Leitum á Hellisheiði 19 km í átti til sjávar við Þorlákshöfn – hin álman til vesturs eina 23 km niður í Elliðavog . Stefánshellir í Hallmundarhrauni . Hraundrýli – hornito á máli eldfjallafræðinnar – nefnast nokkurs konar strompar eða strýtur kringum göt í þaki hraunrása . Hraundrýli myndast við það að lofttegundir , sem losna úr bráðinni , streyma upp um gatið með miklum hraða og bera með sér hraunflyksur sem límast í kringum loftrásina . Þríhnjúkagígur er risavaxið fyrirbæri af sama tagi : „ strompurinn “ sjálfur er 40 m hár , myndaður úr hraunslettum og –frauði , flöskulaga gímaldið undir honum er 125 m djúpt , og frá botni þess liggur hallandi gosrás niður á 200 m frá toppi gígsins . [ 12 ] Hraunskútar . [ 14 ] Tilvísanir : ^ Jörðin , JPV útgáfa , Reykjavík 2005 . bls. 252 . Steinunn Kristjánsdóttir er prófessor í fornleifafræði við Sagnfræði - og heimspekideild Háskóla Íslands . Helstu rannsóknasvið hennar eru miðaldafornleifafræði , norræn fornleifafræði , kirkjusaga , klausturfornleifafræði , kynjafornleifafræði , þróun húsagerða og miðlun vísindalegrar þekkingar .