Auglýsingar á áfengi og einstökum áfengistegundum eru bannaðar hér á landi og hefur verið svo lengi . Það hefur þó aukist að framleiðendur og dreifingaraðilar áfengra drykkja reyni að koma þeim á framfæri í auglýsingum með því að nota líkar umbúðir og nöfn á óáfenga drykki sem þeir svo auglýsa . Flutningsmenn vilja með frumvarpi þessu reyna að loka því gati sem virðist vera á löggjöfinni þannig að framleiðendur og dreifingaraðilar geti ekki farið í kringum bannið eins og að framan er lýst . Þingmál þetta var lagt fram á síðasta þingi en fékk ekki afgreiðslu og er því lagt fram að nýju . Á árinu 2001 kom út skýrsla á vegum ríkislögreglustjóra um áfengisauglýsingar . Þá virðist löggjöfin skýr og nútímaleg . “ Skýrsla vinnuhóps ríkislögreglustjórans um viðbrögð við áfengisauglýsingum . 1 Inngangur Í marsmánuði árið 2000 setti Haraldur Johannessen ríkislögreglustjóri á fót vinnuhóp til að gera úttekt á brotum gegn 20. gr. áfengislaga , nr. 75 / 1998 , sem fjallar um bann við áfengisauglýsingum og gera tillögur um viðbrögð við slíkum brotum . Rétt er í upphafi að skoða greinina sem hljóðar svo : „ Hvers konar auglýsingar á áfengi og einstökum áfengistegundum eru bannaðar . Auglýsingar á erlendum tungumálum í erlendum prentritum sem flutt eru til landsins , nema megintilgangur ritsins eða innflutningsins sé að auglýsa áfengi . Auðkenni með firmanafni og / eða firmamerki á flutningatækjum áfengisframleiðanda , vöruumbúðum , bréfsefni eða öðru sem beinlínis tengist starfsemi hans . “ Ákvæði 20. gr. núgildandi áfengislaga var tekið óbreytt upp úr 16. gr. a . Upphaf banns við áfengisauglýsingum má rekja allt til ársins 1928 . 1.2 Um viðfangsefnið Eins og kemur fram í bréfi ríkislögreglustjórans frá 21. mars 2000 , var vinnuhópnum falið að gera úttekt á brotum gegn 20. gr. áfengislaga nr. 75 / 1998 og gera tillögur um viðbrögð við slíkum brotum . Vinnuhópurinn velti fyrir sér nokkrum leiðum til að nálgast verkefnið . Það var niðurstaða vinnuhópsins að honum bæri að nálgast viðfangsefni sitt á grundvelli þeirra reglna sem gilda um störf lögreglu . Verður það að teljast hlutverk löggjafans að móta stefnuna í þessum málaflokki , en lögreglu að framfylgja stefnu hans eins og hún birtist í lögunum . Um verkaskiptingu [ ríkislögreglustjóra ] og lögreglu í einstökum umdæmum fer eftir fyrirmælum laga þar um og reglum settum samkvæmt þeim . 2 . Í 76. gr. oml er mælt fyrir um það hvernig fara skuli með kærur þegar ekki er tilefni til frekari aðgerða . [ Sá sem á hagsmuna að gæta getur borið ákvörðun lögreglu undir ríkissaksóknara sem tekur fullnaðarákvörðun um hvort rannsókn skuli fara fram eða ekki . ] “ Þegar kæru er þannig háttað að tilefni er talið til að rannsaka mál fer um frekari meðferð þess að hætti 112. gr. oml að rannsókn lokinni . Greinin hljóðar svona ; „ Þegar ákærandi hefur fengið gögn máls í hendur og gengið úr skugga um að rannsókn sé lokið athugar hann hvort sækja skuli mann til sakar eða ekki . Skyldur og verkefni lögreglu eru lögbundin . Lögreglu ber að starfa eftir lögunum og leitast við að uppfylla skyldur sínar samkvæmt þeim . Hér á eftir verða raktar nokkrar leiðir sem til greina koma . 1.3.1 Fjölmiðlakönnun Sú hugmynd var rædd að gera könnun í fjölmiðlum á umfangi áfengisauglýsinga og þar með fjölda mögulegra brota . Þorbjörn Broddason , prófessor í félagsfræði við Háskóla Íslands , var vinnuhópnum til ráðuneytis um hvernig best væri að framkvæma slíka könnun . Ástæður þess voru einkum tvær . Könnunin yrði því mjög tímafrek og kostnaðarsöm ef hægt ætti að vera að draga einhverjar ályktanir af niðurstöðum hennar . Í kafla 5 eru reifaðir flestir dómar sem gengið hafa á síðari árum og varða brot gegn banni við áfengisauglýsingum . Því miður er ekki við marga dóma Hæstaréttar að styðjast og því ekki hægt að draga víðtækar ályktanir af þeim . Nánar tilgreint er um að ræða brotaflokk í málaskrá lögreglu sem hefur númerið 6654 og er skilgreindur sem „ Áfengislög , brot gegn reglum um áfengisauglýsingar “ . Rétt er að benda á að í málaskrá eru eingöngu kærur eða mál sem lögregla tekur upp eftir ábendingu eða að eigin frumkvæði . Það kunna því að hafa borist einhverjar ábendingar til lögreglu um hugsanlegar áfengisauglýsingar án þess að tilefni hafi þótt til að skrá þær í málaskrá eða aðhafast nokkuð vegna þeirra . Samkvæmt þessu hafa 22 mál fengið þá niðurstöðu að ekki þætti tilefni til frekari aðgerða . Mál eru oft skráð í málaskrá án þess að brot hafi verið framin og má draga þá ályktun af þessum tölum að árangurinn , mældur í útgefnum ákærum miðað við heildar málafjölda , sé ekki svo slæmur . Sakfelling sú sem þar varð eftir sýknu í héraðsdómi er líkleg til að virka hvetjandi bæði á lögreglu og almenning , þá fyrr nefndu til að byrja mál og ákæra en almenning til að kæra eða koma ábendingum til lögreglu . 1.3.5 Könnun á umfangi áfengisauglýsinga í fjölmiðlum Vinnuhópurinn hefur á starfstíma sínum haft augu með og safnað töluverðu af hugsanlegum auglýsingum á áfengi í fjölmiðlum . Á árinu 2001 hefur færst í vöxt að áfengur bjór sé auglýstur af framleiðendum og innflytjendum í skjóli undanþágu 3. mgr. 20. gr. áfengislaga . Aðspurður upplýsti fulltrúi innflytjanda tveggja þessara bjórtegunda , blaðamann Morgunblaðsins um að einungis hefðu verið fluttir inn 10 – 15 kassar af léttum Dab bjór án þess að nokkuð hafi selst þrátt fyrir auglýsingaherferðina . Upplýsti hann einnig að ekkert hefði verið flutt inn af léttum Fosters bjór og ekkert hefði verið spurt um hann þrátt fyrir auglýsingar . Létt Grolsch öl er einungis fáanlegt hjá innflytjanda í kassavís og eftirspurnin engin . Auk þessara dulbúnu áfengisauglýsinga á bjór hefur færst í vöxt að í íslenskum sjónvarpsþáttum sem höfða til ungs fólks , sé bjór stillt upp og hans neytt að því er virðist í þeim tilgangi að auglýsa hann og hvetja til drykkju . Ólíklegt má teljast að tilviljun ráði því að þessi neysla á bjór , sem virðist bundin við ákveðnar tegundir , sé hluti af sviðsmyndinni . Dæmi um þetta má nefna t.d. sjónvarpsþættina „ Djúpu laugina “ á sjónvarpsstöðinni Skjáeinum og „ Með hausverk um helgar “ á sjónvarpsstöðinni Sýn . Skömmu fyrir síðustu verslunarmannahelgi barst mörgum notendum GSM síma hjá Landssíma Íslands hf. skilaboð um að gleyma ekki „ Fosters “ og var nafn bjórtegundarinnar endurtekið sex sinnum . Með þessu var notuð nýtilkomin þjónusta Símans , svokallaðar SMS-auglýsingar , en þar er GSM-notendum boðið að taka á móti auglýsingum á SMS-formi , gegn lækkun á símreikningi . Það skal tekið fram að samkvæmt frétt í Morgunblaðinu 3. ágúst sl. harmaði forstjóri Landsímans , að þessari auglýsingu skyldi miðlað með þessum hætti og lofaði að stöðva tiltækið . 2 Hvað eru áfengisauglýsingar ? 2.1 Hugtakið auglýsing Í fljótu bragði kann að virðast augljóst hvað átt er við með hugtakinu auglýsing . Í seinni tíð hafa nýir miðlar bæst við svo sem internetið og SMS-skilaboð . Þrátt fyrir þetta sjá auglýsendur vöru stundum ástæðu til að setja auglýsingar sínar í einhvern annan búning til að koma vöru sinni eða þjónustu á framfæri . Tilgangurinn er að vekja áhuga eða forvitni fólks án þess að beinlínis sé verið að hvetja það til að kaupa ákveðna vöru eða versla við ákveðið fyrirtæki . 20. gr. áfengislaga hefst á skilgreiningu á hugtakinu áfengisauglýsing . Í umfjöllun um bann við áfengisauglýsingum hefur verið bent á að sökum margra undantekninga frá banninu , sem einnig koma fram í 20. gr. áfengislaga , sé erfitt eða ómögulegt að framfylgja því . Hæstiréttur sýknaði árið 1995 tvo menn af ákæru um brot gegn þágildandi 16. gr. reglugerðar nr. 335 / 1983 , sbr. 16. gr. a laga nr. 82 / 1969 . Þegar talað er um „ almenning “ í bannákvæðinu er samkvæmt dóminum ekki átt við þá hegðun að dreifa auglýsingabæklingum um áfengi og veita til kynningar áfengi til gesta á veitingastað ( Dómur Hæstaréttar 1987 : 26 ) . Lítill lærdómur verður dreginn af þeim Hæstaréttardómum sem til eru umfram það sem hér var rakið . Umfjöllunin getur verið bein eða óbein , átt upptök hjá fjölmiðlafólki sem þáttur í sköpun eða hjá þeim sem markaðssetja áfengi sem vöru . Áhrif umfjöllunar og auglýsinga um áfengi hefur verið mikið rannsakað og frá ýmsum hliðum með tilraunum , könnunum og samanburðarrannsóknum sem hafa beinst að innihaldi , umfangi , tíðni , fjölbreytni , athygli áhorfenda , viðhorfum , lífsstíl og efnahag . Lög og reglur um áfengisauglýsingar geta á táknrænan hátt markað stöðu áfengis í samfélaginu og gefið til kynna afstöðu stjórnvalda og áhyggjur af skaðsemi þess . Annar vegar eru áfengisauglýsingar notaðar í markaðssetningu til að greina á milli tegunda eða vörumerkja og hins vegar til þess að höfða til mismunandi markhópa . Þannig eru t.d. sterk og brennd vín svo sem koníak og viskí gjarnan sett í samband við karlmannlegan , dýran lífsstíl , en hvítvín og kampavín vekja fremur hugmyndir um kvenleika og rómantík . Áfengisauglýsingar geta ýtt undir neyslu þeirra sem neyta áfengis t.d. með því að hvetja til stærri skammta og gefa hugmyndir um fjölbreytileg tilefni til áfengisneyslu . Þær geta einnig dregið úr löngun ofdrykkjumanna til að draga úr drykkju eða hætta . Loks geta þær haft áhrif á ákvarðanir um áfengisstefnu í þjóðfélaginu ( Edwards og fl. , 1995 ) . 3.2 Auglýsingabann sem forvörn Það er sérstakt áhyggjuefni þeirra sem vinna að forvörnum meðal barna og unglinga hve áfengisauglýsingum , kynningu og kostun er í ríkum mæli beint að ungu fólki og ætlað að höfða til lífsstíls þess og áhugamála . Þar segir einnig að stefna í heilbrigðismálum almennings , hvað varðar áfengi , verði að taka mið af sjónarmiðum almannaheilla án tillits til viðskiptalegra hagsmuna ( Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin , 2001 ) . Íslensk heilbrigðisáætlun fram til ársins 2000 var samþykkt með þingsályktun 1991 ( Heilbrigðis - og tryggingamálaráðuneytið , 1992 ) . Í framkvæmdaáætlun Evrópudeildar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar fyrir árin 2000 – 2005 er sett fram markmið um að á árinu 2005 hafi öll aðildarlönd í Evrópu hafið aðgerðir til að vernda börn og ungmenni fyrir markaðssetningu á áfengi . Þetta er einkum vegna þess að í erlendum fjölmiðlum , sem í auknum mæli standa Íslendingum til boða , eru birtar áfengisauglýsingar erlendra framleiðenda sem eru undanþegnir banni 20. gr. áfengislaga . Lausleg athugun á auglýsingum í erlendum tímaritum sem seld eru í íslenskum bókabúðum leiðir í ljós að áfengisauglýsingar eru aðallega birtar í tímaritum sem ætluð eru fullorðnum . Áfengisauglýsingar eru þannig yfirleitt ekki birtar í þeim tímaritum sem ætla má að höfði til yngstu aldurshópanna . 3.3.3 Jafnræðisregla Innlendir framleiðendur áfengis vísa til jafnræðisreglu þegar rök eru færð fyrir því að leyfa áfengisauglýsingar . Innlendum framleiðendum finnst þeir ekki sitja við sama borð og erlendir framleiðendur sem auglýsa í erlendum tímaritum sem berast hingað , á erlendum sjónvarpsstöðum sem sjást hér og stundum í bakgrunni í sjónvarpsútsendingum t.d. frá íþróttakeppnum . Innlendir framleiðendur telja sig ekki hafa ráð á að auglýsa í útlöndum og að þeir beri skarðan hlut frá borði . Sumir vilja líta á áfengi sem venjulega matvöru sem eðlilegt sé að markaðssetja sem hverja aðra neysluvöru . Aðrir telja að ekki verði hjá því komist að taka mið af áfengi sem vímuefni vegna þess að það er ávanabindandi og ofneysla þess skaðleg . Rannsóknir á árangri fræðslu til að breyta viðhorfum og hegðun benda hins vegar til þess að aukin þekking sé nauðsynlegur en ekki nægjanlegur þáttur til að hafa áhrif . Fræðsla ein sér dugir skammt ef hún nýtur ekki stuðnings gildandi reglna í samfélaginu . Þá er og sérstaklega hvatt til þess að ríkin tryggi að áfengisauglýsingum verði ekki með neinu móti beint að ungmennum , t.d. með því að tengja áfengi við íþróttir . T.d. er í flestum landanna tekið fyrir að þessar auglýsingar tengi saman áfengi og kynþokka ( sexuality ) , hvetji til óhóflegrar drykkju eða drykkju ungmenna . 4.1 Danmörk Í Danmörku er reglum um áfengisauglýsingar skipað með reglugerð nr. 1348 / 2000 , „ bekendtgørelse om reklame og sponsorering i radio og fjernsyn “ , sem sett er með heimild í dönsku útvarpslögunum . Samkvæmt reglugerðinni er bannað að auglýsa áfengi sem er 2,8% eða sterkara og þar eru ákvæði um auglýsingar á veikara áfengi , sem sérstaklega er ætlað að koma í veg fyrir að þeim sé beint að börnum eða ungmennum . Slike varer må heller ikke inngå i reklame for andre varer eller tjenester . “ Í reglugerðinni er samsvarandi ákvæði enn ítarlegra . Það sem vekur sérstaka athygli við norsku löggjöfina er áherslan sem lögð er á að menn geti ekki komist fram hjá banninu með því að auglýsa vöru sem heimilt er að auglýsa , en með svo sterkri tilvísan til vöru sem ekki er heimilt að auglýsa að í raun er verið að auglýsa þá vöru . Með því að auglýsa tiltekna vöru sé í raun verið að auglýsa aðra vöru . Þá virðist löggjöfin skýr og nútímaleg . Við rekstur málsins fyrir Stockholms Tingsrätt óskaði dómurinn eftir túlkun ( forúrskurði ) Evrópudómstólsins á tilteknum samþykktum sambandsins með tilliti til þess hvort þær heimiluðu bann við áfengisauglýsingum eins og það sem í gildi er í Svíþjóð . Einnig segir að spurning sé hvort almenna ákvæðið um að við auglýsingar áfengis beri að sýna hófsemd sé nægjanlegt til að vernda hagsmuni almennings . Þessar reglur gilda um alla fjölmiðla og er einkum ætlað að koma í veg fyrir að áfengisauglýsingum sé beint að ungmennum og öðrum áhrifagjörnum einstaklingum . Benda má á að BBC birtir engar auglýsingar . Engar áfengisauglýsingar eru í hljóðvarpi . Í öðrum fjölmiðlum gilda reglur markaðarins ( voluntary guidelines ) , sem banna að hvatt sé til óhófsdrykkju og auglýsingar sem beint er að fólki yngra en 21 árs . 4.7 Frakkland Í Frakklandi er lögbundið bann við að auglýsa áfengi sem er sterkara en 1,2% í sjónvarpi og á stöðum þar sem ungt fólk kemur saman og á íþróttaleikvöngum . Varðandi aðra fjölmiðla gilda svipaðar reglur og í Bretlandi . 4.10 Grikkland Í Grikklandi gilda ekki aðrar reglur en þær að settar eru takmarkanir á fjölda auglýsinga á dag fyrir hverja áfengistegund í sjónvarpi og hljóðvarpi . Hinn 30. mars 2001 voru sett lög á Ítalíu „ Law on alcohol and alcohol related problems “ . Í lögunum er sérstök grein um áfengisauglýsingar . Sérstakar reglur í þessa veru eru einnig um dagblöð , tímarit og kvikmyndahús í þessum nýju lögum . Auglýsingar á öðru áfengi eru leyfðar einungis eftir kl. 21.30 . Í Baskahéruðunum eru auglýsingar á sterku áfengi bannaðar í sjónvarpi . 4.16 Evrópusamþykktir Rúmlega 20 Evrópuríki , þó ekki Ísland , hafa fullgilt sáttmála Evrópuráðsins um sjónvarp yfir landamæri frá 5. maí 1989 þar sem tóbaksauglýsingar eru bannaðar og verulegar hömlur eru við áfengisauglýsingum ( Television Without Frontiers' Legislation , 2000 ; Páll Þórhallsson , 1999 ) . Í undanþágunni felst að „ EFTAríkjunum er í sjálfsvald sett hvort þau geri kapalfyrirtækjum , sem starfa á yfirráðasvæði þeirra , skylt að rugla eða á annan hátt trufla auglýsingainnskot fyrir áfenga drykki í dagskrárliðum sjónvarpsstöðva sem eiga flesta áhorfendur sína í EES / EFTA-ríki . “ Undanþáguna á að endurskoða aftur árið 2003 og er reiknað með að hún verði þá felld niður . Hafa ber vel í huga í þessu sambandi að til margra sjónarmiða verður að líta þegar metið er bann við tjáningarformi á borð við auglýsingar . Kemur það skýrt fram í framangreindum dómi Hæstaréttar frá 25. febrúar 1999 . Var þar litið til 73. gr. stjórnarskrár um tjáningarfrelsi og ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu . Einn stærsti kosturinn við að láta markaðinum að mestu leyti eftir að móta reglurnar hlýtur að vera sá að með því fæst sátt þeirra aðila sem hagsmuna hafa að gæta . Talið var að J bæri ábyrgð á birtingu auglýsinganna og að þær brytu í bága við ákvæði 20. gr. áfengislaga um bann við áfengisauglýsingum . Með þessum rökstuðningi var ákærði sakfelldur , í samræmi við sakagiftir á hendur honum í ákæru , fyrir að hafa brotið gegn 20. gr. áfengislaga . Var J dæmdur til greiðslu sektar . 5.1.3 Dómur héraðsdóms Reykjavíkur frá 27. desember 2000 : Ákæruvaldið gegn Magnúsi Einarssyni M var ákærður sem framkvæmdastjóri fyrirtækisins F ehf. sem gefur út tímaritið „ What´s on in Reykjavík “ og sem ábyrgðarmaður tímaritsins , fyrir að birta eða láta birta áfengisauglýsingar í tímaritinu . Annars vegar var um að ræða Budweiser bjórauglýsingu og hins vegar Otard koníaksauglýsingu . Eigandi Budweiser umboðsins og innflytjandi koníaksins höfðu látið útbúa umræddar auglýsingar og keypt rúm fyrir þær í tímaritinu . Prentlögin sjálf taki ekki af öll tvímæli um hvenær fyrir liggi fullkomin nafngreining höfunda auglýsinga . Með vísan til 15. gr. laga um prentrétt og með hliðsjón af hæstaréttardómi nr. 415 / 1998 í máli ákæruvaldsins gegn Jóni Snorra Snorrasyni , þar sem talið var að nafngreining lægi fyrir , þótti svo mikill vafi leika á refsiábyrgð ákærða á birtingu auglýsinganna að óhjákvæmilegt þótti að sýkna hann . Sýkna . 5.2.2 Dómur héraðsdóms Reykjavíkur frá 25. apríl 1995 : Ákæruvaldið gegn Gunnari Bender G , ritstjóri og ábyrgðarmaður tímaritsins S , var ákærður fyrir að hafa birt grein með yfirskriftinni „ Hvað er vodka “ og á næstu blaðsíðu var mynd af vodkaflösku og við hlið hennar áletrunin „ Finlandia . 5.2.3 Dómur héraðsdóms Reykjavíkur frá 28. apríl 1995 : Ákæruvaldið gegn Páli Magnússyni P , ritstjóri vikublaðsins M , var ákærður fyrir að birta grein undir yfirskriftinni „ Við mælum með þessu áramótavíni “ . Með vísan til Hrd. 1985 : 1380 og 1987 : 26 þar sem fram kom að skýra þyrfti hugtakið „ áfengisauglýsing “ þröngt , var talið ósannað að greinin og myndbirtingarnar hafi verið áfengisauglýsing í skilningi áfengislaga . Var P sýknaður . 5.2.4 Dómur héraðsdóms Reykjavíkur frá 14. febrúar 1997 : Ákæruvaldið gegn Haraldi Diego og Jóni Páli Haraldssyni J sölustjóri og H ritstjóri blaðsins M voru ákærðir fyrir að hafa birt tvær áfengisauglýsingar . Neðst var stuttur texti um vínið og því gefin einkunn . Hin myndin var af stúlku með opna flösku af tilteknu áfengi og neðst stóð „ Hot n´Sweet kynning “ . Voru J og H sýknaðir . 6 Könnun á málafjölda og viðhorfi lögreglustjóranna Til að geta betur myndað sér skoðun á því hvernig ástandið er varðandi áfengisauglýsingar sendi vinnuhópurinn öllum lögreglustjórum á landinu bréf , dags. 26. júlí 2000 , lagðar voru spurningar fyrir lögreglustjórana sem eru raktar hér á eftir . Bréfið var ítrekað 19. október 2000 . * Hversu mörg mál vegna meintra brota gegn 20. gr. áfengislaga hafa verið til rannsóknar hjá embætti yðar frá því lög nr. 75 / 1998 tóku gildi 1. júlí 1998 ? Enn í rannsókn : 7 Felld niður hjá lögreglu : 9 Til afgreiðslu : 5 Felld niður af ríkissaks . Viðurlagaákvarðanir : – Auglýsingar á bjór utandyra við veitingahús . Niðurfellingar : – Mál sem ekki voru talin líkleg til sakfellingar og felld niður með vísan til 112. gr. laga nr. 19 / 1991 . Í svörum við þessari spurningu kemur fram að fundist hafi 11 bókaðar ábendingar um eitthvað sem gæti talist áfengisauglýsing og lögregla brugðist við þeim eftir atvikum . Talsvert er hins vegar um að athygli lögreglu sé vakin á því að verið sé að fara í kringum lögin með ýmsu móti og lögregla ekki treyst sér til að fylgja slíkum ábendingum eftir með rannsókn eða kæru . Í svari lögreglustjórans í Hafnarfirði við þessari spurningu kom fram að gerð hafi verið könnun í umdæminu á 20 veitingastöðum og í ljós hafi komið að á 10 þeirra staða hafi auglýsingar frá bjórframleiðendum verið sýnilegar utanhúss , en lögregla ekki treyst sér til afskipta þar sem bjórframleiðendurnir framleiddu einnig léttöl eða pilsner með sama vörumerki . * Hvert er yðar álit á ástandi þessara mála innan umdæmis yðar ? Þá er einkum verið að leita eftir umfangi auglýsinga í staðbundnum fjölmiðlum , á veitingahúsum , hjá áfengisframleiðendum ef einhverjir eru í umdæminu . Meðan þetta viðgengist væri erfiðara að framfylgja staðbundnum brotum á 20. gr. áfengislaganna . Í svari frá Sauðárkróki var tekið eftirfarandi dæmi um óbeina áfengisauglýsingu í staðarblaði sem lögregla treysti sér ekki til að skipta sér af : „ Stór 400 , lítill 300 “ og „ Fimm í fötu 1.500 “ . Eftirfarandi tillögur um úrbætur komu fram við spurningunni . – Rannsóknarskylda vegna meintra brota í fjölmiðlum sem allir landsmenn hafa aðgang að verði hjá einu embætti og lögreglan í Reykjavík nefnd í því sambandi . 7 Niðurstöður og tillögur vinnuhópsins 7.1 Um afstöðu lögreglustjóranna Eins og rakið í kafla 6 hér að framan , meta lögreglustjórarnir í landinu stöðu mála almennt svo að hún sé viðunandi . Nokkrar tillögur þeirra eru raktar hér að framan . Þó er það von okkar sem unnum að skýrslu þessari að efni hennar geti komið að notum við mat á því í einsökum tilfellum hvað beri að leggja til grundvallar . * Ef ná á tökum á þessum málaflokki þyrfti að gera það refsivert fyrir eiganda blaðs eða ljósvakamiðils að birta áfengisauglýsingar . * Lögð er til breyting á 3. mgr. 20. gr. áfengislaga þar sem framleiðendum og þeim sem dreifa áfengi verði gert ókleift að nýta vörumerki sem eru eins eða mjög lík fyrir óáfengt öl og áfengt þannig að villast megi á hvort verið sé að auglýsa áfengi eða aðra drykki . Þrátt fyrir að í 3. mgr. 20. gr. áfengislaga segi að framleiðanda áfengis sé heimilt að nota firmanafn eða merki í tengslum við auglýsingu annarrar drykkjarvöru , einungis ef það er augljóst að um óáfenga drykki sé að ræða í skilningi laganna og ekki sé vísað til hinnar áfengu framleiðslu , virðist svo vera sem lögreglustjórum þyki ákvæðið ekki nægjanlega ítarlegt og ótvírætt . Vegna þessa verður að taka fram að auglýsingar sem eingöngu fela í sér firmanafn / merki verða að teljast áfengisauglýsingar nema fram komi með augljósum hætti að firmanafnið eða merkið eigi við um þá drykkjarvöru sem er ekki áfeng . Hópurinn hvetur jafnframt til þess að sveitarstjórnir og lögregla haldi vöku sinni og taki öllum ábendingum um brot gegn auglýsingabanni alvarlega , og í því sambandi er vísað til hlutverks þeirra við veitingu starfsleyfa og eftirlits - og rannsóknarskyldu . Má um þetta t.d. vísa til 21. gr. laga nr. 19 / 1991 , um meðferð opinberra mála . Vart þarf að deila um að alþjóðasamfélagið viðurkennir og leggur áherslu á að vernda ungmenni fyrir óæskilegum afleiðingum áfengis og mikið væri unnið ef hægt væri að sporna gegn henni . Af framangreindum ástæðum telur stafshópurinn að leggja beri áherslu á að berjast gegn allri ólöglegri markaðssetningu sem beinist að ungmennum sérstaklega , með því að beita miðlum eða framsetningu sem höfðar til þeirra . Keypt er þjónusta lögfræðinga svo unnt sé að auglýsa áfengi án þess að það leiði til opinberrar saksóknar . Auglýsendur eru mjög ósáttir við lögin og finnst þau óréttlát . Því er haldið fram að það sé mikið hagsmunamál fyrir áfengisframleiðendur og dreifingaraðila að geta auglýst vöru sína . Sem dæmi má nefna að upp hafa komið spurningar varðandi tilvísanir í áfengi á netinu . Þar hafa t.d. verið áberandi borðar eða fletir með áfengisvöruheitum sem líta mætti á sem auglýsingar . Algengasti mótleikur auglýsenda við banninu hefur undanfarið verið sá að láta eina vöru auglýsa aðra . Láta líta svo út sem verið sé að auglýsa drykk , sem heimilt er að auglýsa , en vera í raun að auglýsa áfengi . Spurning er t.d. hvort verðskrá telst til venjulegs búnaðar að þessu leyti og jafnframt hvort það skipti máli hvort verðskráin sé utan við veitingastaðinn eða innandyra í glugga þar sem vegfarendur geta kynnt sér hana . Örðugt gæti reynst að skera úr um hvort tiltekið merki er firmanafn / firmamerki erlends fyrirtækis eða einungis vörumerki og gæti þurft að afla gagna erlendis frá til að fá úr því skorið . Dæmi eru þess að íslenskur áfengisframleiðandi framleiði „ erlendan “ bjór samkvæmt samningi við hinn erlenda framleiðanda . Ákvæðið svarar ekki þeirri spurningu hvort hinum íslenska framleiðanda væri heimilt að merkja bifreiðir sínar með firmanafni / firmamerki hins erlenda framleiðanda . 7.4 Málsmeðferðartími Um flestar auglýsingar gildir að þær hafa stuttan líftíma . Þær vekja mesta athygli í byrjun en verða fljótt hluti af venjulegu umhverfi fólks . Vissulega ber þó að gæta varkárni í allri málsmeðferð þar sem mál sem varða áfengisauglýsingar eru þess eðlis að hvert tilefni sem er gefið til að fjalla um þær í fjölmiðlum magnar upp auglýsingagildi þeirra . 7.5 Frumkvæðisskylda lögreglu Eins og rakið er í kafla 1.2 . eru rannsóknir opinberra mála í höndum lögreglu , nema öðruvísi sé mælt fyrir í lögum . Nú háttar svo til með bann við áfengisauglýsingum að enginn einn aðili hefur af því hagsmuni að kæra slík brot , enda ekki brotið gegn beinum hagsmunum einhvers ákveðins aðila . Í þessu skyni getur verið rétt að lögreglustjóri feli ákveðnum lögreglumönnum / manni að hafa eftirlit með því hvort auglýsingar sem kunna að brjóta gegn 20. gr. áfengislaga séu birtar og koma með tillögur að rannsóknum , þegar tilefni þykir til . Á þessi atriði hefur reynt fyrir dómstólum og má t.d. nefna hæstaréttardóminn frá 25. febrúar 1999 í máli Jóns Snorra Snorrasonar , sem rakinn er í 5. kafla . Þar var um að ræða þrenns konar birtingarmáta á áfengisauglýsingum ; á flettiskilti , í sjónvarpi og í Morgunblaðinu . Dóminum þótti ekki að sýnt hefði verið fram á að bannið væri nauðsynlegt . Allt að einu þótti ljóst að ákærði bæri refsiábyrgð á auglýsingunum skv. 5. mgr. 35. gr. þágildandi útvarpslaga nr. 68 / 1985 . 3 . Var vísað til þess að fyrirtækið sem ákærði var framkvæmdastjóri fyrir hafi fengið skiltið að hluta á leigu til birtingar auglýsingarinnar . Hún hafi verið samin og sett upp af starfsmönnum fyrirtækisins , sem lutu stjórn ákærða . Um auglýsingarnar í Morgunblaðinu og refsiábyrgð í því sambandi segir í dóminum að um sé að ræða auglýsingar sem fyrirtæki ákærða hafi keypt rúm fyrir í blaðinu , þær varði tiltekna vöru fyrirtækisins , þar komi fram auðkenni , sem með greinilegum hætti vísi til fyrirtækisins og vörumerkis , sem það hafi fengið skráð og nánar er gerð grein fyrir . Með þessu hafi legið fyrir nafngreining sem fullnægi ákvæði 15. gr. laga nr. 57 / 1956 og ákærði taldist því ábyrgur fyrir birtingu auglýsinganna . Í 5. kafla er reifaður dómur héraðsdóms Reykjavíkur frá 27. desember 2000 í máli sem höfðað var á hendur framkvæmdastjóra fyrirtækis sem gaf út tímarit ( What´s on in Reykjavík ) sem innihélt tvær áfengisauglýsingar . Í rökstuðningi héraðsdómarans fyrir sýknu í málinu kemur fram það mat hans að miðað við dómaframkvæmd séu ekki gerðar eins ríkar kröfur til fullkominnar nafngreiningar höfunda auglýsinga og til höfunda tímarits - og blaðagreina . Ákvæðið gerir ráð fyrir að hafi enginn höfundur á efni blaðs eða tímarits nafngreint sig beri útgefandi rits eða ritstjóri ábyrgðina , því næst sá er hefur ritið til sölu eða dreifingar og loks sá , sem annast hefur prentun þess eða letrun . Af framangreindu er ljóst , að upp getur komið verulegur vafi um það hvort höfundur áfengisauglýsingar telst nafngreindur . Þyki vafi leika á því gætu framangreindir dómar bent til þess að ákæruvaldi teldist skylt að láta reyna á það fyrir dómi hvort höfundur telst nafngreindur áður en einhver þeirra aðila sem taldir eru upp í 3. mgr. 15. gr. verða ákærðir . Ein af meginreglum refsiréttar er sú að refsiábyrgð verði aðeins byggð á sök brotamanns . Með dómi Hæstaréttar í málinu 442 / 1999 var skipstjóri sýknaður af ákæru um smygl sem fundist hafði í skipi hans og enginn fannst eigandi að . Niðurstöður framangreindra dóma leiða til spurninga á borð við þessar : Er ekki þörf á „ fullkominni “ nafngreiningu höfunda auglýsinga til að þeir beri refsiábyrgð ? Er nægjanlegt að um „ takmarkaða “ nafngreiningu sé að ræða í auglýsingunni sjálfri , en önnur atriði sem t.d. koma fram við rannsókn málsins leiði til þess að talið verði „ að fyrir liggi nafngreining , sem fullnægi ákvæði 15. gr. laga nr. 57 / 1956 “ svo sem segir í framangreindum dómi Hæstaréttar frá 25. febrúar 1999 ? Er 3. mgr. 15. gr. prentréttarlaga nægilega skýr refsiheimild til að á henni verði byggð sakfelling á grundvelli hlutlægrar refsiábyrgðar ? Lögregla verður að upplýsa hver hafi verið „ auglýsandi “ , og útvarpsstöðin að upplýsa um auglýsandann að viðlagðri refsiábyrgð . Mætti hafa þar til hliðsjónar danska löggjöf , en í Danmörku gilda um þetta sérstök lög , medieansvarsloven nr. 85 / 1998 , sem eru mun ítarlegri og nútímalegri en samsvarandi löggjöf hér á landi . Í VII. kafla áfengislaga eru ákvæði um leyfissviptingar o.fl . Samkvæmt 24. gr. skal leyfisveitandi afturkalla leyfi sem gefið er út samkvæmt lögunum ef leyfishafi fullnægir ekki lengur skilyrðum þeirra til að fá útgefið slíkt leyfi . Í reglugerð um framleiðslu , innflutning og heildsölu áfengis í atvinnuskyni nr. 176 / 1999 , segir hins vegar í 3. mgr. 12. gr. , að verði leyfishafi uppvís að broti gegn ákvæðum áfengislaga , laga um gjald af áfengi , reglugerð þessari eða skilyrðum leyfis , skuli svipta hann leyfi um stundarsakir eða fyrir fullt og allt ef brot er margítrekað eða stórfellt . Samkvæmt reglugerð nr. 176 / 1999 væri því unnt að svipta þann leyfi sem er brotlegur við 20. gr. áfengislaga . Með hliðsjón af orðalagi 24. og 25. gr. áfengislaga verður þó að telja að þar sé gengið lengra en lögin heimila þar sem leyfissviptingar koma einungis til álita ef leyfishafi fullnægir ekki lengur skilyrðum til að fá útgefið leyfi eða hann verður uppvís að vanrækslu á skyldum sem á honum hvíla eða hann uppfyllir ekki skilyrði sem um reksturinn gilda . Eins og rakið er í kafla 4.3 varpar Evrópudómstóllinn þeirri spurningu hvort hægt sé að ná þessum heilbrigðismarkmiðum með öðrum aðferðum sem hafi minni áhrif á innri markað aðildarríkjanna . Þessi spurning er allrar athygli verð og fyllsta ástæða fyrir löggjafann að skoða málið frá þessari hlið ef til endurskoðunar ákvæðis laga um bann við áfengisauglýsingum kemur . – Þrátt fyrir að ekki hafi farið fram markviss úttekt hjá vinnuhópnum á hugsanlegum áfengisauglýsingum hefur vinnuhópurinn rekist á mörg dæmi sem telja verður ótvíræðar áfengisauglýsingar . – Hlutverk lögreglustjóra er að hafa eftirlit með því að áfengislögum sé framfylgt . – Margar áfengisauglýsingar eru með þeim hætti að lögin taka ekki til þeirra með nægilega skýrum hætti . Alcohol and the media . Kaupmannahöfn : World Health Organization , Regional Office for Europe . Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin ( 1999 ) . Doc . / 5. 18 June 1999 , 07449 . www.youngalcohol.who.dk ( íslensk útgáfa : www.vimuvarnir.is ) Edwards og fl. ( 1995 ) . Alcohol Policy and the Public Good . WHO Europe , Oxford Medical Publications . EES-samningurinn ( 2000 ) . Ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 32 / 2000 frá 31. mars 2000 um breytingu á X. Viðauka ( Hljóð - og myndmiðlun ) við EESsamninginn . Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands ( 1998 ) . ( 1992 ) . Íslensk heilbrigðisáætlun . Þingsályktun samþykkt á Alþingi 19. mars 1991 . Langtímamarkmið í heilbrigðismálum . Reykjavík : Heilbrigðis - og tryggingamálaráðuneytið . Dóms - og kirkjumálaráðuneytið ( 1999 ) . Skýrsla dómsmálaráðherra til Alþingis um aðgerðir ríkisstjórnarinnar í fíkniefna - , áfengis - og tóbaksvörnnum . Mass Communication Theory . An Introduction . Sec . Alcohol and the media . WHO Regional Publications , European Series No. 62 . Morgunblaðið 3. ágúst 2001 . SMS-auglýsingar Símans : Áfengisauglýsingar til ungmenna . Rehn , N. , Room , R. , og Edwards , G. ( 2001 ) . Responses to televised alcohol advertisements associated with drinking behaviour of 10 – 17 - years-olds . Addiction , 93 ( 3 ) , 361 – 371 . Hæstaréttardómar Dómur Hæstaréttar frá 25. febrúar 1999 : Ákæruvaldið gegn Jóni Snorra Snorrasyni . Dómur héraðsdóms Reykjavíkur frá 14. febrúar 1997 : Ákæruvaldið gegn Haraldi Diego og Jóni Páli Haraldssyni . Dómur héraðsdóms Reykjavíkur frá 27. desember 2000 : Ákæruvaldið gegn Magnúsi Einarssyni . Dómur héraðsdóms Reykjavíkur frá 21. september 2001 : Ákæruvaldið gegn Steinari Sigurðarsyni , Wilhelm Gunnari Norðfjörð og Þóri Einari Steingrímssyni . Dómur héraðsdóms Suðurlands frá 12. apríl 2000 : Ákæruvaldið gegn Kristmanni Karlssyni .