Tvenns konar lýðræði Reynum fyrst að átta okkur á því hvað lýðræði er . Lýðræði sem tæki til að taka bindandi ákvarðanir um hagsmunamál fólks - sem það kann þó að vera ósammála um - snýst ekki um að útdeila valdi heldur einfaldlega um hvernig skuli taka ákvörðun í hópi fólks . Þeir sem eru sammála þeim stóra geta unað slíkri ákvörðun - að minnsta kosti um sinn . Er lýðræðinu þá fullnægt ? En hvernig þarf þá ferlið að vera , sem endar með kosningu , til að niðurstaðan úr kosningunni sé réttnefnd lýðræðisleg ákvörðun ? Á lokastigi skal vægi atkvæða vera jafnt . Þetta skilyrði gerir þá sérstöku kröfu til alþingismanna , að þegar fyrir þingi liggja mál sem fjallað er um í opinberri umræðu utan þings , eins og oft er raunin , þá sé tekið mið af þeirri umræðu við afgreiðslu málanna . Þetta atriði gerir t.d. þá kröfu til sérfræðinga og vísindamanna að þegar þeir tjá sig í opinberri umræðu um þau mál sem fyrir liggja geri þeir það á hlutlægan hátt og á “ mannamáli ” , þ.e. á þann hátt sem er aðgengilegur venjulegu fólki . En Alþingiskosningar eru ekki óbeinar kosningar um þingmál . Til þess að ákvörðun um málefni sem varða hagsmuni þjóðarinnar geti talist lýðræðisleg þá þarf slík ákvörðun að vera lýðræðinu samkvæm í hvorutveggja skilningnum hér að ofan . Lítum fyrst á þá ásökun , sem m.a. hefur komið frá Valgerði Sverrisdóttur iðnaðarráðherra , að barátta umhverfisverndarsinna sé ólýðræðisleg . Þótt réttir lýðræðislega kjörnir aðilar taki ákvörðun , þá getur ýmislegt brugðist . Þetta atriði er tvíeggjað . Ef það á að vera hægt að taka ásakanir Valgerðar alvarlega verður að vera sýnt að þeir hagsmunir sem gagnrýni náttúruverndarsinna skaðar séu ekki einungis hagsmunir stjórnvalda , heldur almennir hagsmunir Íslendinga . Þessi gagnrýni Valgerðar er því ekki á rökum reist . Slíkt er ekki til annars en að fæla þá sem síst skyldi frá því að taka þátt í þeirri opinberu umræðu sem er nauðsynleg forsenda þess að ákvörðun geti á endanum talist lýðræðisleg . Gagnrýni náttúruverndarsinna hefur einkum byggst á þremur atriðum . Í fyrsta lagi að virkjun sé nauðsynleg eða yfirleitt æskileg , í öðru lagi að arðsemi framkvæmdanna sé tryggð og í þriðja lagi að umhverfisáhrif séu ásættanleg . Auk þess er ekki ljóst að sú uppbygging sem álver á Reyðarfirði hefur í för með sér sé heppilegasta lausnin á þeim byggðavanda sem fyrir liggur . Segja má að arðsemishorfur séu einkamál þeirra sem taka fjárhagslega áhættu með því að fara út í framkvæmdir . Virkjun við Kárahnjúka nýtir eina auðlind á kostnað annarrar , stöðuorka fallvatna er nýtt á kostnað ósnortinnar náttúru . Þegar slíkar ástæður standa í vegi fyrir athöfnum heitir það leti . Framkvæmd eins og Kárahnjúkavirkjun gerir þessi áform vissulega ekki að engu , en óneitanlega þrengir hún kosti þeirra sem koma til með að vinna við ferðamannaþjónustu . Það liggur fyrir að nóg er til af virkjanlegri vatnsorku á landinu . En hvers vegna er málinu þá stillt þannig upp að annað hvort verði virkjað við Kárahnjúka og byggt álver í Reyðarfirði , eða að það verði ekkert álver byggt og engin stór virkjun reist á næstunni ? Rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma er ekki tilbúin . Af þessum sökum stöndum við frammi fyrir afarkostum sem ráðast kannski öðrum þræði af hugmyndaflugi og gildismati verkfræðinga Landsvirkjunar . Hversu vel þjónaði umhverfismatið sem lagt var fram fyrir Kárahnjúkavirkjun þessu hlutverki ? Niðurstaðan varð sú að framkvæmdin var leyfð með litlum breytingum . Sú niðurstaða matsskýrslunnar að fokhætta sé innan ásættanlegra marka getur út af fyrir sig verið rétt , en höfundar skýrslunnar hafa ekki stutt hana fullnægjandi rökum . Niðurstaða Þegar við tölum um lýðræðislega umræðu , þá eigum við ekki aðeins við umræðu sem felur í sér einber skoðanaskipti . Og þau brugðust vegna þess að þau sinntu ekki því sem þeim bar og misbeittu því valdi sem þeim hafði verið trúað fyrir . Sigurjón Baldur Hafsteinsson er prófessor í safnafræði við Félags - og mannvísindadeild Háskóla Íslands . Rannsóknir Sigurjóns Baldurs hafa meðal annars snúið að viðhorfi Íslendinga til dauða og sorgar , en þau viðhorf eru tengd félagspólitískum breytingum sem orðið hafa á Íslandi á undanförnum þrjátíu árum .