Síðar verður algengara að nota málsháttinn í myndinni ,, auðlærð er ill danska . “ Í leit minni að dæmum fór ég að taka eftir því að tvö dæmi voru til um sum þeirra orða sem ég leitaði að og voru bæði úr sömu grein Guðmundar Finnbogasonar . Menn hafa ekki verið viðbúnir að finna öllu þessu góð og gild íslenzk heiti jafnóðum og það kom , og þessvegna hafa hálfútlendu orðskrípin læðzt inn í daglegt mál og auglýsingar . Þau standa boðin og búin til að fylla í eyðurnar , þegar andinn dottar . Einhvern veginn þóttist ég viss um að Guðmundur hefði ekki reynst sannspár þegar hann lét sig dreyma um að orðskrípin yrðu horfin eftir nokkur ár en vegna þess hve dæmi okkar á Orðabókinni voru fá ákvað ég að leita til heimildarmanna okkar um frekari vitneskju . Hann segir m.a . Höfundar hins nýja tíma krefjast þess , að mega láta hugsun sína alla í ljós , með þeirri nákvæmni og þeim styrkleik , sem ritmenning tímans heimtar , og án þess að hún verði fyrir það fátæklegri og svipminni , að þeim sé meinað að rita þau orð , sem ein fá skilað henni óskertri , eðlilegri og lifandi yfir í huga annarra manna . Sá höfundur , sem lengst fer í notkun erlendra orða , er Þórbergur Þórðarson . Í bók hans um för sína til Rússlands er m.a. þessi orð að finna : : konfirmraður , dúmmheðer , keisarabílæti , skilerí , nervös ( því ekki nervus , eins og sagt er á Íslandi ? ) , diplómatískur , kaffiselskap , hysterískur , blaseraður , tatóveraður , sálararistokrat , stúdíó , slurkur , gullgallóneraður , að útþrykkja , mórall , móralskur , huggulegur , óhuggulegur , bomba , marséra , að fýra af skoti , slúður , trannsportéra , lifibrauð , agitatórískur , júblandi , þvers og kruss , seremóníur , skopfígúra , að dumpa inn í eitthvað , bugta sig og beygja , húmorlaus , teoríur , kapítal , balkon , músikantar . Engu að síður dylst manni ekki , að hér er hurðinni lokið upp á gátt fyrir aðstreymi útlendra orða inn í íslenzkuna . Og höfðingjarnir hvað hafast að , hinir ætla sér leyfist það . Fáir virðast eins grunlausir um þau víti , sem ber að varast og hinir einkennilega ómenntuðu ritarar dagblaðanna nú á tímum , í ritsmíðum þeirra úir og grúir af danskkynjuðum málleysum ... Síðan birti hann ,, nokkur sýnishorn af dönskuþrugli ” sem hann hafði veitt athygli í Reykjavíkurblöðunum . Annaðhvort er orðið rétt eða rángt valið þar sem það stendur og um það er ekki annað úrskurðarvald en háttvísi hins góða rithöfundar . En nú er tími til kominn til að huga aftur að Guðmundi Finnbogasyni og fyrirmyndarheimilinu . Ekki er viðlit að fjalla um öll orðin en þið getið sjálf dundað ykkur við að skoða þau sem ég hef ekki tíma til að ræða um . Höskuldur Þráinsson notaði sum orðin úr grein Guðmundar í umfjöllun sinni um áhrif dönsku á færeysku og íslensku og vík ég að henni þar sem ástæða er til . Ekki fæ ég séð að margar af þeim tillögum hafi náð að festa rætur en ég kem að nokkrum þeirra á eftir . Annað kver var gefið út í sama tilgangi 1914 . Það er þó örugglega rangt þar sem Danir eiga sína stadsstue . Orðabókin á dæmi um stássstofu frá 18. öld en þá notar Jón Ólafsson úr Grunnavík orðið í þýðingu sinni á Nikulási Klím eftir Holberg . Stáss er enn eldra í málinu eða a.m.k. frá 17. öld . Gardínur hafa hangið uppi a.m.k. frá því um miðja 18. öld . Í Kristnihaldinu skrifar hann þó mufla með -f - i . Møbel í dönsku er tökuorð úr frönsku meuble ‘ húsgagn ’ , en að baki liggur hvorugkyn latneska lýsingarorðsins môbilis , þ.e. môbile ‘ hreyfanlegt ’ . Um sófann með einu -f - i á Orðabókin dæmi frá því í lok 17. aldar en með tveimur -ff - um frá lokum þeirrar 19 . Orðið lenistóll er sótt til dönsku lænestol . Skammel á Orðabókin dæmi um a.m.k. frá miðri 18. öld . Það er talið tökuorð úr dönsku skammel og er notað um lágt sæti eða skemil . Orðið er fengið að láni úr dönsku etagere sem aftur fékk það að láni úr frönsku étagère . Að baki liggur orðið etage , sem oftast er notað um hæð í húsi , þ.e. margar hæðir voru í húsgagninu . Talað er t.d. um að þvo þurfi efri eða neðri tasíuna á barni . Tasíudisk þekkja einnig margir , en þar er átt við smákökudiska , tvo til þrjá , sem festir eru saman með staut , þannig að þeir mynda tvær til þrjár hæðir . Þeir héngu og hanga sums staðar enn í dyragætt milli stofu og borðstofu eða stofu og svefnherbergis . Yngstu dæmin eru öll úr skálsögum sem gerast eiga fyrr á öldinni þannig að þau eru ekki marktæk um nútíma notkun . Ég hygg þó að orðið sé horfið úr mæltu máli , a.m.k. könnuðust viðmælendur mínir ekki við að það væri notað . Borðstofan er klædd með panel að neðan en betrekki að ofan . Buffet er eitt þeirra orða , sem komið er inn í málið úr frönsku í gegnum dönsku sem millimál . Það er mjög vel þekkt um allt land sem borðstofuhúsgagn með skápum og skúffum . Plattmanasía er lítill hlutur sem fáir þekkja nú til dags . Við fyrirspurn minni bárust þó nokkrar heimildir og er hluturinn ýmist nefndur plattmanasía , plettmanasía , plettasía , plattesía eða upp á dönsku platmenage . Einn bréfritari lýsti honum svona : ,, platmanage var stativ eða smábakki með stauti í miðju ( til að halda í ) en á bakkanum var sinnep , edik og olía . “ Það reyndist eina heimildin í ritmálssafni en í auglýsingu í Ísafold 1904 er auglýst anretningsborð . Í sumum húsum í Reykjavík og á Akureyri voru sérstök anrettuherbergi milli eldhúss og borðstofu . Hann nefnir einnig ýmsar matartegundir og aðferðir við matargerð . Kastar ( h ) ola er til í ýmsum myndum í söfnum Orðabókar Háskólans . Sú mynd virðist hafa lifað best á prenti en einnig í munni fólks . Fyrir hálfum öðrum áratug var spurt í útvarpsþættinum hvort menn þekktu styttinguna rola eða rolla fyrir kastarola , sem fáeinir gerðu , þótt kastarhola væri í bréfunum skrifuð með h-i . Einn heimildarmanna tók reyndar fram að í framburði hyrfi oft h-hljóðið þannig að kastarhola hefði orðið kastarola eða kastarolla . Þar er framburður sýndur bæði með h og án þannig að þeir sem að bókinni unnu hafa þekkt báðar framburðarmyndirnar . Ekki er sýndur framburður með [ - dl - ] en hann þekki ég vel þótt algengara hafi verið að heyra [ - ll - ] . Kasserolla fer að birtast í auglýsingum seint á 19. öld bæði í Þjóðólfi og Ísafold og orðið kemur einnig fyrir í Mönnum og listum eftir Indriða Einarsson sem bendir til að það hafi verið sú mynd sem hann notaði . Indriði segir : ,, Þeir lærisveinar Sveinbjarnar Egilssonar mega eiga það , að þeir gerðu sitt til að íslenzka bæinn , og skírðu með íslenzkum nöfnum kasserollur og komfýrur , sem þjónustukonur í bænum voru seinar að læra “ . Í upphafi þessarar samantektar var þess getið að kastarola væri tökuorð úr dönsku . Sú skýring hefur oft heyrst að þær séu orðnar til í munni fólks sem einhvers konar skýringartilgátur . Rétt er að huga betur að því . Ef litið er í Ordbog over det danske sprog er þar einnig að finna flettumyndina kasserolle og þar undir kasserol og kastrol ( le ) , en aftar flettumyndina kasterolle með tilvísun til kasserolle . Af þeim dæmum sem dregin hafa verið fram sýnist mér að tvær danskar myndir liggi að baki íslensku orðmyndunum . Annars vegar kasserolle og hins vegar kasterolle , en báðar voru lifandi í dönsku máli um það leyti sem orðin voru fengin að láni í íslensku . Dörslag er þekkt um allt land , m.a. í Mývatnssveit , að minnsta kosti meðal þess fólks sem telst miðaldra eða eldra . Höskuldur Þráinsson virðist ekki þekkja það en nefnir sigti sem ,, venjulega íslensku 1998 “ . Í ritmálssafni Orðabókarinnar fundust aðeins þrjú dæmi um dörslag og var hið elsta þeirra úr matreiðslubók Mörtu Maríu Stephensen . Í seðlasöfnum Orðabókar Háskólans eru tvö dæmi til um eggjapískara , bæði frá Guðmundi Finnbogasyni , en ekkert um pískara . í ÁB og er merkingin sögð vera : 1. ‘ spýtast , buna ’ , 2. ‘ lemja með svipu ’ , 3. ‘ þeyta ’ . Í Ordbog over det danske sprog eru nefnd orðin pisker , flødepisker og sølvpisker , en sá síðastnefndi var notaður til þess að hræra í viskýblöndu til þess að sótavatnið blandaðist betur . Dæmi um piske í merkingunni að ‘ þeyta ’ eru kunn a.m.k. frá því í lok 18. aldar . Um hana á Orðabók Háskólans dæmi frá 16. öld . ,, Þegar menn sigta / so blijfa Oklaarendin epter i Saalldenu “ segir í Síraksbók ( 27.5 ) í þýðingu Gissurar Einarssonar sem birt er í Guðbrandsbiblíu 1584 . Aðeins eldra , eða frá 1555 , er dæmið : ,, Suo er og Guds ord sigtad hreint ” í þýðingu Marteins Einarssonar á nokkrum sálmum . Nafnorðið sigti er að öllum líkindum komið í málið úr dönsku . Propptrekkjari er eitt þeirra orða sem Guðmundur Finnbogason nefndi . Einu dæmi Orðabókar Háskólans um propptrekkjara eru reyndar frá Guðmundi , og ekki vil ég rengja að það hafi verið notað í upphafi 20. aldar . Elsta dæmi Orðabókar Háskólans um korktrekkjara er einnig frá því snemma á 20. öld . Ef litið er á dæmi Orðabókar Háskólans í ritmálssafni eru þar engin viskastykki , aðeins viskustykki . og viskastykki haft í sviga fyrir aftan . Skýringarorðin eru ‘ diskaþurrka , bollaþurrka ’ . Að baki liggur danska orðið viskestykke , sett saman af viske ‘ þurrka ’ og stykke ‘ stykki ’ . Karklútur er vel þekkt orð um allt land , en notkunin er ekki alltaf hin sama . Flestir segja að karklútur sé grófur og yfirleitt notaður á gólf , enda fást slíkir klútar í flestum verslunum í plastpokum sem á er prentað ,, karklud “ . Uppvöskunarbursti er eitt af orðum Guðmundar og er það eina dæmi Orðabókar Háskólans . Um orðið uppvöskun á Orðabókar Háskólans hins vegar engin dæmi og aðeins eitt um uppvask . Aftur á móti eru til 18. aldar dæmi um hvorugkynsorðið vask og kvenkynsorðið vöskun . Það er líklega lítið notað þar sem þess er ekki getið í Nudansk ordbog , en dæmi eru um það í Ordbog over det danske sprog . Höskuldur Þráinsson telur þó skrúbb og gólfskrúbb til venjulegrar íslensku 1998 . Í Ordbog over det danske sprog er íslensk samsvörun nafnorðsins sögð vera skrubba en samsvörun við sögnina er ekki nefnd . Danska fyrirmynd nafnorðsins er skrubbe sem leidd er af sögninni at skrubbe . Fjölmargar samsetningar eru til með -kústur sem síðari lið , þar af nokkrar frá 19. öld : farfakústur , feiekústur , fiskkústur , glasakústur , hárkústur og rykkústur . Í talmálssafni eru til dæmi um fægikúst , en með honum er átt við lítinn kúst sem notaður er til að sópa með rusli í fægiskúffu . Þar eru einnig dæmi um rykkúst og var orðið talið þýðing úr dönsku støvkost . Fægiskúffa á sér fyrirmynd í danska orðinu fejeskuffe . Sama er að segja um fægiskófla sem á dönsku heitir fejeskovl . Einnig bárust dæmi um fægiskúflu af Vestur - og Austurlandi , og einn Austfirðingur hafði vanist að tala um fægiblað . Skúffa virðist ekki notað ósamsett um þennan hlut , en það þekkist að tala um skóflu . Næg dæmi eru um hana í söfnum Orðabókar Háskólans allt frá miðri 16. öld . Pússa er sömuleiðis 18. aldar sögn í málinu . Jón Árnason biskup notaði hana t.d. sem þýðingu í orðabók sinni frá 1738 : ,, Mangonizo [ [...] ] eg nya upp , pussa upp hlutena til ad setia þa ut aptur med meira verde . “ Allar sagnirnar fjórar finnast í orðabókarhandriti Jóns Ólafssonar úr Grunnavík frá 18. öld . Sögnin skræla í þeirri merkingu sem Guðmundur Finnbogason á við , þ.e. ‘ flysja , afhýða ’ , er tiltölulega ung . Elstu dæmi um að skræla egg eða kartöflur eru frá lokum 19. aldar . Guðmundur Finnbogason kaus að skrifa nær íslensku . Medisterpylsan var komin á borð bæjarbúa í lok 19. aldar ef marka má auglýsingar í Fjallkonunni og Kvennablaðinu . Hún virðist hafa verið reykt og því ólík þeirri sem ég þekki og er seld löng og mjó , stundum vafin upp í hring , og soðin . Karbonaði hefur þótt svo danskt orð að engin dæmi eru um það í söfnum Orðabókar Háskólans . Plokkfiskur er gamalt orð í málinu og vel þekkt frá því snemma á 18. öld . Þar var tauið þvegið , glattað , rullað , stífað og straujað . Orðið tau , úr dönsku tøj , hefur verið notað um klæði eða vefnaðarvöru allt frá 17. öld en um merkinguna ‘ þvottur ’ fann ég ekki örugg dæmi fyrr en í þjóðsögum Jóns Árnasonar . Danska sögnin glatte er notuð alveg í sömu merkingu . Lengi hefur verið rullað . Í Lærdómslistafélagsritunum stendur t.d. ,, Þegar léreptin eru nú þurr vordin , rullast þau eda keblast , svo slettara fari á þeim . “ Straujað hefur verið hér á landi a.m.k. frá því um 1900 en sögnin er að sjálfsögðu fengin að láni úr dönsku strøje . Þar sem heimasætur vilja yfirleitt ekki láta líta inn í herbergi sín sleppi ég heimasætunni á fyrirmyndarheimilinu við að fá forvitna gesti í heimsókn en orðin hans Guðmundar finnið þið á úthendunni . Nú eru liðin rúm sjötíu ár frá því Guðmundur skrifaði grein sína og hafa sum dönsku orðin horfið , önnur lifa góðu lífi víða um land . Mörg þeirra hverfa líklega með tveimur til þremur elstu kynslóðunum en þau sem lifa hafa sömuleiðis unnið sér þegnrétt , hafi þau á annað borð lagað sig að hljóð - og beygingakerfi málsins . Ég tel mikilvægt fyrir málsöguna að þessum orðum sé haldið til haga og þeim safnað áður en þau gleymast alveg . Ég hef tímans vegna haldið mig við einstök orð en auðvitað þarf að huga að orðasamböndum , eins og þeim sem komu fram í lista Halldórs , og alls kyns orðatiltækjum sem og verkháttum ýmiss konar . Margt hefur að sjálfsögðu tínst til í talmálssafn Orðabókarinnar en betur má ef duga skal . Sigurjón Baldur Hafsteinsson er prófessor í safnafræði við Félags - og mannvísindadeild Háskóla Íslands . Rannsóknir Sigurjóns Baldurs hafa meðal annars snúið að viðhorfi Íslendinga til dauða og sorgar , en þau viðhorf eru tengd félagspólitískum breytingum sem orðið hafa á Íslandi á undanförnum þrjátíu árum .