Viðar Hreinsson . Jón lærði og náttúrur náttúrunnar . Úr Tímariti Máls og menningar 4. hefti 2017 Einu sinni þegar ég var ungur að árum rakst ég á galdraskræðu í fórum föður míns . Hún hafði verið handskrifuð og galdrastafirnir vendilega teiknaðir , sumar skýringarnar voru með rúnaletri , en síðan hafði ritið margfaldast fyrir einhvern fítonskraft . Fleiri skruddur af sama tagi leyndust því vafalaust hér og þar , og var þetta skuggaleg bók , þótt ekki vissi ég til að veraldleg eða geistleg yfirvöld létu hana til sín taka , þau virtust sofa á verðinum . En hvað um það , ég sökkti mér niður í forneskjuna , teiknaði upp þá characteres sem mér virtust vænlegastir og athugaði hvernig þeim ætti að beita ; voru þetta ægishjálmar , Salómons innsigli og annað eiusdem farinae . Einn þeirra sýndist mér sérlega nytsamur , það var huliðshjálmur sem gerði menn ósýnilega , hann átti að rista á eik og bera í handarkrikanum . En ég fann hvergi neinn eikarbút né annað enn torfengnara sem til galdranna þurfti , af því tagi sem lesendur Íslandsklukkunnar kannast við og því mistókust tilraunir mínar til að verða ósýnilegur í það skipti . En ég gaf ekki upp alla von um að það myndi takast með tíð og tíma . Frá þessu segi ég nú til að sýna að Jón lærði Guðmundsson hefur mér löngum þótt maður að mínu skapi , og því finnst mér mikið fagnaðarefni að nú skuli loks vera komin út ítarleg æfisaga hans , skrifuð af Viðari Hreinssyni , þar sem alls kyns heimildir eru notaðar og saman dregið allt sem um hann er hægt að vita . Það er allmikið , meira en maður gæti ætlað , þótt í því séu gloppur á köflum . En bókin er samt meira en bein æfisaga Jóns lærða , höfundur leitast einnig við að staðsetja hann í andlegri veröld síns tíma , og horfir þá vítt yfir , allt til Aristótelesar í fornöld , Eríugena við hirð Karlamagnúsar , Spinoza í suðri og Mikka refs í samtímanum , svo ekki sé minnst á stjörnuspá Vikunnar . Þetta breiða sjónarhorn er nauðsynlegt . Jón lærði , sem samtímamaður kallaði „ Pliníus Íslands “ , var vissulega snillingur ; á okkar tímum hefði hann sennilegast verið Nóbelsverðlaunahafi , þótt erfitt sé að segja hvort það hefði verið í eðlisfræði eða læknisfræði . Kannske hefði hann stuðlað að breytingum á grundvallarforsendum vísindanna , eins og vísindamenn 17. aldar . En þrátt fyrir það hefur hann löngum haft á sér illt orð í sögunni , hann er kenndur við hjátrú , kukl , trúgirni og alls kyns barnaskap . Menn benda á hann sem dæmi um menntunarleysi og fáfræði almennings og ýktan fulltrúa tímans áður en ljós vísindanna tók að skína . En út af fyrir sig er þessi orðstír merkilegra fyrirbæri en menn gera sér grein fyrir og eru á honum ýmsar hliðar . Óréttlætið sem honum hefur yfirleitt verið sýnt stafar af verulegu leyti af því að hann var uppi á miklum umskiptatímum , menn dæma náttúrufræði hans , sem tilheyrir vissum tíma í menningarsögu Evrópu , út frá sjónarmiðum þess tíma sem síðan tók við , út frá sjónarmiðum sem voru í beinni andstöðu við , og í uppreisn gegn því sem hugsað var á öldunum áður ; það var tíminn þegar farið var að nota nafn heimspekingsins Duns Scotus ( á 13. öld ) yfir heimskingja , „ dunce “ , og „ Dunce’s cap “ var tyllt á höfuð tossa í skólum þeim til lítilsvirðingar . En þetta viðhorf er í grundvallaratriðum rangt , sagan verður að taka tillit til þeirra forsendna sem eru ríkjandi á tímum hvers manns um leið og hún fellir dóm yfir honum . Jón lærði var maður Endurreisnartímans , fróðleiksfús svo það tók yfir allan þjófabálk , einhvers konar safnspegill sem dró til sín þekkingu úr fornritum , alþýðuhefð , dulspekilærdóm úr ýmsum áttum og slengdi því öllu saman , en hugsaði minna um að sannprófa lærdóminn og koma skipan á hann . Þegar fjallað var um eitthvert náttúrufyrirbæri á þessum tímum var því ekki aðeins lýst – kannske nokkuð fræðilega en líka í bland við alls kyns þjóðtrú , og sagt frá notagildi þess , t.d. í lækningum – heldur var líka talið sjálfsagt að útlista hlutverk þess í goðafræðinni fornu . Túlkunin byggðist svo á táknfræðum sem komin voru úr fornri speki og guðfræðihefð miðalda . Dæmi sem stundum er tekið um fljótfærnislegar bollaleggingar sextándu aldar er sagan um barnið sem fæddist með gulltönn . Um leið og þau tíðindi bárust út tóku að birtast hálærðar ritgerðir víðsvegar um álfuna um það hvað þetta merkti , hvaða tíðindi það boðaði , hvers konar stóratburðir væru í vændum , og lærdómsmenn deildu fram og aftur – en svo kom í ljós að það hafði aldrei fæðst neitt barn með gulltönn . Í heimi þar sem trúin á galdra var enn rótgróin fannst mönnum það engan veginn ólíklegt , né brot á neinum náttúrulögmálum , að svo vel tennt barn sæi dagsins ljós . Í þeim heimi hefði Jón vafalaust sómt sér vel sem lærdómsmaður við háskóla , og á sinni eigin öld hefði hann enn getað fengið frama . Til marks um það eru viðtökurnar sem rit hans um Íslands aðskiljanlegu náttúrur fékk erlendis í þýðingum , svo og óumdeild afrek hans í vísindunum , svosem teikningar hans af hinum ýmsu tegundum hvala og lýsingar hans á þeim . En tímarnir voru ört að breytast , Kóperníkus hafði þegar birt kenningu sína , Kepler , sem var samtímamaður Jóns , endurbætti hana með sínum lögmálum , og Galilei sem var eilítið eldri gerði sínar uppgötvanir snemma á 17. öld , þegar Jón var ungur . Harvey , sem einnig var samtímamaður Jóns , uppgötvaði hringrás blóðsins . Allt þetta var upphaf „ vísindabyltingarinnar “ svokölluðu sem gerði fræðimennsku Jóns að talsverðu leyti úrelta , og á stundum hlálega . Er hún samt eins fáránleg og seinni alda menn vildu vera láta ? Viðar Hreinsson gerir nú góða grein fyrir því að á tímamótum Endurreisnar og Barokks voru það ekki einstök atriði og viðhorf sem menn fóru nú að hafna , heldur var það ný heimsmynd sem tók við og leysti aðra af hólmi . Á Endurreisnartímanum álitu menn að allir þættir veraldar væru samtengdir , einn gæti haft áhrif á annan þótt órafjarlægð væri á milli , og jafnframt gætu þeir verið tákn hver um annan ; þannig gætu stjörnurnar ráðið að verulegu leyti lífi einstaklinganna , listamenn hefðu t.d. gjarnan „ satúrnískt eðli “ , þeir væru „ satúrnískar persónur “ , undir áhrifum stjörnunnar . Rétt teiknaður galdrastafur , sem var látinn í vatn og svo mellifolium með í vatnið , hefði mátt til að koma upp um stuld . Barn með gulltönn hlyti að boða einhver meira eða minna váleg tíðindi , það var svo mikilvægt að lyfta hulunni af þeim , að það gleymdist í óðagotinu að athuga hvort það hefði í rauninni fæðst . Innan þessa ramma hugsunarinnar trúðu menn líka á mátt orðsins í allrahanda gjörningum . En heimsmynd Barokktímans var hins vegar vélræn , heimurinn var eins og einhvers konar sigurverk þar sem enginn hlutur gat haft nein áhrif nema með snertingu , líkt og tannhjól og reimar , það var ekki , og gat ekki verið , nein actio in distans ( reyndar var kenning Newtons að vissu leyti brot gegn þessari meginreglu , en fyrir því lokuðu menn augunum vegna þess hve máttugt skýringartæki hún var ) . Innan þessa ramma trúðu menn líka á kraft orðsins , en nú í lýsingum á fyrirbærum . Enginn getur lengur fullyrt á okkar dögum að þessi vélræna heimsmynd sé endanleg og fullgild lýsing á alheiminum og muni ekki haggast , þvert á móti eru ýmsir brestir komnir í hana , henni hefur verið breytt á ýmsum sviðum og ekki eru öll kurl komin til grafar . Þess vegna eru ýmsir farnir að huga betur að fyrri heimsmyndum sem hafnað hefur verið , svo og heimsmyndum fjarlægra þjóða , tao og öðru . Kannske væri rétt í leiðinni að líta betur á fræði Jóns en menn hafa hingað til gert , a.m.k. sýna þeim þann sóma að gefa þau út í aðgengilegum útgáfum , helst með skýringum . En mér finnst samt að þessi umskipti , hversu róttæk sem þau voru , nægi ekki til að útskýra það illa rykti sem Jón fékk bæði í samtímanum og eftirtímanum , né heldur þær ofsóknir sem hann varð fyrir . Þar kemur eitthvað annað til , og vildi ég í því samhengi nota orð sem nú þykir óviðurkvæmilegt og menn forðast að taka sér í munn , og það er orðið stéttabarátta . Um langt skeið hefur það haft þrönga merkingu , það er takmarkað við verklýðsbaráttu , verkföll og slíkt , og í þeim skilningi hefur því verið vísað á bug sem ónothæfu hugtaki og stundum reynt að gera það hlægilegt . En það liggur í hlutarins eðli að það hefur víðari merkingu og táknar ekki síst – og kannske fyrst og fremst – aldalanga baráttu yfirstéttar gegn lægri stéttum , kúgun hennar , gripdeildir og rán . Og það er slík stéttabarátta sem hefur lengst af mótað söguna . Um langt skeið lögðu menn ekki niður vinnu til þess að krefjast betri launa , verkföll voru ekki síst gerð til að mótmæla launalækkunum . Hliðstæð dæmi um þetta má finna á Íslandi og Englandi á þessum sama tíma . Á Englandi stóð þá yfir sú þróun sem kennd hefur verið við „ enclosures “ , eða „ girðingar “ , og kallað hefur verið „ stéttarán “ í stórum stíl , „ class robbery “ . Það fólst í því að landeigendur sem áttu stórar jarðir fóru að heimta að almenningi , sem allir bændur áttu í sameiningu , væri skipt milli bændanna og færi hlutur hvers og eins eftir stærð þeirrar jarðar sem hann átti . Undirrótin var sú að menn höfðu uppgötvað að ull var orðin svo verðmæt að það borgaði sig betur að breyta jörðunum í beitiland en nota þær fyrir kornrækt . Við þetta fengu smábændur , sem höfðu ekki síst treyst á afnotin af þessum almenningi til að geta komist af , svo lítið í sinn hlut að þeir gátu ekki lengur lifað á sínum búskap og flosnuðu því upp , oftast slyppir og snauðir , þeir urðu að láta stórbændunum jarðirnar eftir , venjulega fyrir lítið . Þannig jókst fátækt til muna í landinu , þessi þróun var þjóðfélagsböl sem yfirvöld reyndu í fyrstu umferð að berjast gegn , þótt stefnan yrði síðar önnur . Á Íslandi var svo komið að fáeinar ættir réðu nánast öllu , og þótt ekki væri hægt að flagga neinni efnahagslegri réttlætingu fyrir því , reyndu þær að sölsa undir sig sem flestar jarðir , af hreinni og blygðunarlausri græðgi að því er virðist . Öll meðöl voru notuð , í erfðamálum gátu höfðingjar beitt dómstólum til að dæma sér í vil , stórhöfðingjar riðu um landið með sveinaflokka og kúguðu menn á alla lund , ekki síst til að láta af hendi jarðir , og þar sem konungsvaldið var fjarlægt , og reyndar háð þeim upplýsingum sem valdsmenn sjálfir miðluðu því , voru þeir færri sem gátu skakkað leikinn . Um framferði yfirstéttarinnar notaði Jón lærði ágætt orð , sem tími væri til kominn að vekja aftur upp , semsé „ alfrí “ ; það táknar taumlaust og ábyrgðarlaust vald , nánast rétt til sjálftöku og sjálfdæmis í öllum málum . Í þessu landi hörmunganna var Jón lærði eindreginn andófsmaður . Hann reis gegn stórhöfðingja þegar hann skrifaði bókina Spánverjavígin til að fletta ofan af stórglæpum , og var þá strax hundeltur svo að hann þurfti í ofboði að flýja sitt heimahérað . Í nokkur ár fékk hann að vera í friði í verbúðaþorpi á Snæfellsnesi , en vegna samtryggingar höfðingjanna , sem þjappaði þeim saman á hættustundu þótt þeir ættu annars í sífelldum illdeilum sín á milli um jarðir og fleira , var aftur hafist handa . Prestur einn , séra Guðmundur Einarsson , lagði á sig að semja ítarlegt rit gegn Jóni og ásakaði hann fyrir galdra með hinu heiftarlegasta orðbragði ; að breyttu breytanda er það eins og nútímahagfræðingur úr meginstraumnum sé að skrifa gegn Thomasi Piketty . Nú voru ákærur fyrir galdra hagkvæmt ráð til að hnekkja á mönnum sem einhver taldi sig eiga sökótt við , þótt því bragði virðist ekki hafa verið beitt mikið á Íslandi ( erlendis virðist það hafa verið algengara ) , en samt er eins og eitthvað vanti í myndina , þetta virtist ekki geta skýrt að fullu hvernig Jón var hrakinn til Austfjarða , út í Bjarnarey og til Kaupmannahafnar og enn neitað um réttlæti á Íslandi eftir heimkomuna , þangað til Brynjólfur biskup sagði stopp . Skal hann fyrir það lofsunginn æfinlega . Kannske er það lykillinn að þessu öllu að yfirstéttin á Íslandi var dauðhrædd , hún var í sífelldum ótta um að eitthvað kynni að hefta yfirgang hennar , vald og auðsöfnun , semsé „ alfrí “ höfðingjanna . Það var svo sem ekki nema eðlilegt að hún brygðist hart við skrifum eins og bók Jóns um Spánverjavígin , því þau hefðu getað valdið nokkru raski , en hræðslan var enn djúpstæðari , yfirstéttin virtist óttast lágstéttirnar í heild og vilja halda þeim í sífelldri hræðslu og undirgefni , og það kom fram í mannvonsku og yfirgengilegri íhaldssemi . Yfirstéttin barðist gegn öllum nýjungum , hún barðist gegn mótun fiskiþorpa við sjávarsíðuna , sem þó hefðu getað bætt efnahaginn til muna , hún vildi takmarka sem mest samskipti landsmanna við útlendinga , hún var á móti alþýðumenningu af hvaða tagi sem var , leikjum , víkivökum , sagnaskemmtun , kvæðamennsku annarri en sálmaskáldskap , og hún var á móti fræðum eins og rúnum . Í þessu hafði hún dyggilegan stuðning lútersku kirkjunnar . Yfirstéttin óttaðist að þetta gæti myndað þjóðfélagsafl sem hún ætti erfitt með að ráða við og gæti um síðir orðið henni skeinuhætt , – einkum sjávarþorpin og það sem þeim fylgdi . Í þessu öllu var Jón lærði ágætur fulltrúi alls þess sem yfirstéttin hataði hjá lágstéttunum . Hann stundaði fræðistörf í fornum anda , skrifaði sögur , orti rímur og víkivaka , ásamt öðru . Þegar hann varð að flýja sveitina átti hann skjól á verbúðaþorpi , og stóð fyrir einhverju sem hatursmenn hans kölluðu „ galdraskóla ” , hvað sem það svo var . Kannske var Jón bara að miðla fiskimönnunum af þekkingu sinni , en út af fyrir sig var það hættulegt á tímum þegar búið var að hræða menn svo mikið að þeir þorðu ekki lengur að viðurkenna að þeir byggju yfir rúnakunnáttu . Til að kóróna allt gagnrýndi Jón yfirstéttina harðlega í kveðskap sínum , og það sem kannske var allra verst , hann sá fyrir sér að þessu ástandi myndi um síðir ljúka : Hvað sér þú meira maður ? Mildari upp kemur öldin , Langt er þó að líta þangað . Ljótt er ei nærri flótta . Og þegar þar að kemur er úti um yfirgang höfðingjanna : alfríið dregur þá halann . Hefur þessi forspá ræst ? Það held ég varla . En þetta var allavega eins og að veifa rauðri dulu framan í tudda yfirstéttarinnar , og þess hefur Jón goldið allt til vorra daga . En við lestur þessarar merku æfisögu kemur í ljós að sú er bókin meiri sem glósa þarf en hin sem rituð er .