Baráttan fyrir ódýrum alnæmislyfjum í Afríku Rétt eftir að grein þessi var frágengin í Læknablaðinu féllu lyfjafyrirtækin frá málsókn á hendur suður-afrískum stjórnvöldum . Barátta fólks , víðs vegar um heim , hafði borið árangur og ástæða til að fagna þessum áfangasigri . Að undanförnu hefur verið mikil umræða um alnæmislyf sem notuð hafa verið í sunnanverðri Afríku og einnig að nokkur leyti í Suðaustur-Asíu . Í þessari umfjöllun mun sjónum aðallega verða beint að fyrrnefnda svæðinu enda eru dauðsföll af völdum alnæmis í löndunum þar um slóðir eitt af stærstu heilbrigðisvandamálum nútímans . Stór lyfjafyrirtæki hafa reynt beita áhrifum sínum þannig að bannað sé að flytja inn og nota alnæmislyf sem eru framleidd af öðrum en þeim sem tryggt hafa sér einkaleyfi á framleiðslu slíkra lyfja . Þar eiga jafnan í hlut stórir og áhrifamiklir lyfjarisar og lyf þeirra eru oftast margfalt dýrari en eftirlíkingar sem framleiddar eru annars staðar en innihalda svipuð eða sömu virku efni . Svipuð umræða hefur einnig átt sér stað varðandi ódýr malaríulyf . Þau lyf sem njóta einkaleyfis eru svo dýr að þau eru ofviða öllum almenningi , sem hefur orðið illa fyrir barðinu á HIV-veirunni . Einkarekin sjúkrahús selja þau fyrir háar fjárhæðir , og þótt þau séu ögn ódýrari hjá hinni opinberu heilsugæslu hafa mjög fáir efni á að kaupa þau . Umræða um þessi mál hófst árið 1997 þegar þáverandi forseti Suður-Afríku , Nelson Mandela , lagði fram frumvarp um að ávallt yrði leyft að kaupa ódýrustu fáanlegu lyf , bæði þau sem væru framleidd heima fyrir og erlendis , án tillits til sérleyfa lyfjanna . Helsta markmið þessa frumvarps var að berjast með öllum tiltækum ráðum gegn heilbrigðisvandanum sem blasir við , ekki síst alnæmi og berklum . Stóru lyfjafyrirtækin sem höfðu einkaleyfi á framleiðslu lyfjanna hófu þegar baráttu gegn því að frumvarpið yrði lögfest og höfðuðu meðal annars mál á hendur fyrrverandi forseta Suður-Afríku , Nelson Mandela , og einnig gegn núverandi heilbrigðisráðherra landsins . Lyfjafyrirtækjunum hefur tekist að þæfa málið nú í þrjú ár . Alþjóðleg samtök á borð við Lækna án landamæra og Oxfam hafa vakið athygli á þessu máli og á heimasíðu síðarnefndu samtakanna í Bretlandi eru í gangi aðgerðir allt þetta ár , þar sem fólk er hvatt til að senda framkvæmdastjóra eins lyfjarisans af þeim 39 sem eiga í hlut , GlaxoSmithKline bréf og mótmæla lögsókn þeirra á hendur suður-afrískum stjórnvöldum . Þrátt fyrir bannið hefur verið flutt talsvert inn af lyfjum til Suður-Afríku og fleiri landa sem í hlut eiga , ólöglega . Samtök sem kenna sig við aðgerðir til að tryggja meðferð ( Treatment Action Campaign ) hafa meðal annars flutt inn alnæmislyf en verið lögsótt fyrir vikið . Þau hafa þó reynt að halda aðgerðum sínum áfram . Einnig hefur að minnsta kosti eitt stórt lyfjafyrirtæki boðið suður-afrískum stjórnvöldum ókeypis lyf gegn ákveðnum skilyrðum . Ekki er á þessari stundu vitað hvernig þeim viðræðum hefur reitt af , en þar er aðeins um eitt lyf af mörgum að ræða . annað stórt fyritæki hefur boðið þróunarlöndum að kaupa lyfjablöndu fyrir um 10% af alþjóðlegu markaðsverði sem myndi til dæmis þýða að lyfjameðferð einstaklings í Senegal myndi kosta 60 - 140 þúsund krónur . Slíkar upphæðir eru bæði stjórnvöldum og almenningi víðast hvar ofviða . Mál lyfjarisanna gegn suður-afrískum stjórnvöldum var loks dómtekið þann 5. mars síðastliðinn en frestað daginn eftir til 18. apríl - vegna formsatriða - að kröfu lyfjafyrirtækjanna . Lyfjarisarnir mótmæltu því ennfremur að fulltrúar Treatment Action Campaign fengju að bera vitni en dómarinn ákvað að þeir fengju að vitna , enda væri vitnisburður þeirra mikilvægur , ekki aðeins í Afríku heldur um allan heim . Ennfremur skar dómarinn frest lyfjafyrirtækjanna til að svara vitnisburði samtakanna niður í sex vikur en venjulega er líkur frestur veittur í allt að fjóra mánuði . Lyfjarisarnir vísuðu til reglna Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar ( WTO ) og þá helst hins svonefndu TRIP samþykktar ( Trade Related Aspects of Intellectual Property Rights ) . Suður-afrísk stjórnvöld hafa reyndar bent á að inni í TRIP-samþykktinni séu ákvæði sem heimili stjórnvöldum að grípa til nauðsynlegra aðgerða sé þjóðarheill í veði . Talverð umræða hefur verið um málið að undanförnu og hina miklu neyð sem kallar á skjótar aðgerðir . Meðal þess sem fram hefur komið í umræðunni er eftirfarandi : n Alþjóðaheilbrigðisstofnun telur að bætt aðgengi að ódýrum , lífsnauðsynlegum lyfjum geti bjargað allt að fjórum milljónum mannslífa á ári í sunnanverðri Afríku og Suðaustur-Asíu . n Samtökin Treatment Action Campaign hafa upplýst að um 400.000 íbúar Suður-Afríku hafi látist af völdum alnæmis á meðan lyfjarisarnir hafa tafið leyfisveitingar fyrir alnæmislyfin . n Um 4,2 milljónir manna í Suður-Afríku eru HIV-jákvæðar . n Michael Loura , upplýsingafulltrúi samtakanna Læknar án landamæra , hefur gagnrýnt stóru lyfjafyrirtækin harðlega fyrir að beita ávallt sömu rökunum um mikinn rannsóknar - og þróunarkostnað til að verja einkaleyfi sín . Hann segir að erfitt sé að taka mark á slíkum rökum í ljósi þess að fyrstu alnæmislyfin voru þróuð á nokkrum vikum í Vestur-Evrópu , þar sem mikil eftirspurn reyndist vera eftir þeim . Einnig bendir hann á að fáar framleiðslugreinar séu eins arðbærar og lyfjaiðnaðurinn . Rökin séu því mestmegnis fyrirsláttur . n Á hverju ári látast um 11 milljónir manna úr smitsjúkdómum í þróunarlöndunum . Það jafngildir 30.000 dauðsföllum á degi hverjum . Ljóst er að full ástæða er til að þrýsta á um að leyfi fáist til að dreifa ódýrum eða ókeypis lyfjum í Afríku sunnan Sahara og Suðaustur-Asíu og því var málareksturinn í Suður-Afríku mikilvægur fyrir alla heimsbyggðina .