Úr Tímariti Máls og menningar 4. hefti 2008 Mér hefur alltaf fundist Grænland minna en Ísland – óljós hvít klessa fyrir ofan stórt hvítdoppótt Ísland . En reyndar hef ég aldrei velt fyrir mér stærðarmun landanna fyrr en í september síðastliðnum . Þá var haldin í bænum Qaqortoq á suð-vestur Grænlandi , þar sem hét Eystribyggð til forna , ráðstefna um byggð norrænna manna á Grænlandi á miðöldum . Ráðstefnugestir fóru víða , á sjó og í lofti , og mér fannst við hafa farið yfir geysimikið svæði . En þegar þetta svæði var skoðað á landakorti Grænlands var það bara eins og nett blýantstrik á því glannalega flæmi . Þá áttaði ég mig á því að á móti hundrað og þrem þúsund ferkílómetrum Íslands þekur Grænland tvær milljónir og tvö hundruð þúsund ferkílómetra . Það er tuttugu sinnum stærra ! Og gersamlega töfrandi . Við flugum til Narssarssuaq , flugstöð með hóteli innst í Eiríksfirði ( Tunugdliarfik ) , og gistum þar fyrstu og síðustu nóttina . Þar hefur verið sett upp talsvert safn um bandaríska herstöð og stóran herspítala sem þarna var á stríðsárunum og fram á sjöunda áratuginn . Hafði til dæmis verið safnað minningum Bandaríkjamanna sem þar höfðu dvalið , m.a. lækna og hjúkrunarfólks . Það vakti þá spurningu hvort ekki yrði slíkt safn þáttur í starfseminni sem nú er í yfirgefnu herstöðinni á Miðnesheiði . Brattahlíð , bær Eiríks rauða , er beint á móti Narssarssuaq , hinum megin við fjörðinn , og þangað sigldum við strax nýlent . Ég hugsa að ég hafi ekki verið ein um að taka tugi mynda af hafísnum sem sigldi hátíðlega allt í kringum bátinn . Maður verður hálfvitlaus af að sjá svo óvænta sjón . Hlíðarnar upp af Narssarssuaq voru alvaxnar birkikjarri sem skartaði brjálæðislegri litablöndu af grænu , gulu , rauðu og brúnu . Í Brattahlíð er dálítið þorp þar sem einkum búa sauðfjárbændur og okkur var sagt að þeir væru uppi á fjalli að smala þegar við spurðum hvers vegna ekki sæist neitt heimafólk á stjái . Þarna hefur verið endurgerður bær sem minnir á þjóðveldisaldarbæinn í Þjórsárdal og dálítið bænhús , og var gaman að skoða hvort tveggja . Daginn eftir sigldum við í fögru veðri um það bil hundrað kílómetra leið niður eftir Eiríksfirði ( allur er hann helmingi lengri en leiðin frá Reykjavík að Gullfossi ) og komum við í Igaliko þar sem biskupssetrið Garðar var á miðöldum . Þar eldaði brosmildur innfæddur kokkur handa okkur indæla kjötsúpu . Síðan sigldum við yfir í Julianehåbsfjörð til Qaqortoq sem áður hét Julianehåb . Þar var ráðstefnan haldin í Samkomuhúsi staðarins , myndarlegu gömlu félagsheimili og leikhúsi við ána sem rennur gegnum bæinn . Bærinn er sláandi þegar siglt er inn í höfnina , byggður á granítklettastöllum og alskreyttur tröppum frá götunum upp að húsum . Úr fjarlægð minntu þær á músastiga . Húsin eru litrík og byggðin til að sjá eins og fallegur dúkkubær með sínum bláu , beiku , gulu og rauðu timburhúsum . Og bærinn reyndist ekki bara fallegur til að sjá . Hann var ævintýri að skoða , bæði vegna landslagsins og húsanna ( sem enginn gróður skyggði á , þarna eru engin tré og fáir bílar því engir vegir liggja frá bænum og meiri ástæða til að eiga bát en bíl ) , en einkum þó vegna listaverkanna sem prýða hann . Fyrir fimmtán árum ákvað bæjarstjórnin að koma í verk hugmynd grænlensku listakonunnar Aka Høegh og bjóða norrænum listamönnum að skreyta bæinn . Verkefnið hlaut heitið “ Steinn og maður ” , og árið 1993 mættu ellefu myndhöggvarar með meitla sína og hamra til leiks . Þeir fengu fullt frelsi til að velja sér stað og viðfangsefni , og bæjarbúar fylgdust hugfangnir með þeim umbreyta grjóthnullungum og granítveggjum í listaverk . Árið eftir kom annar hópur og síðan enn annar ; nú eru verkin orðin 31 og verkefninu er enn ekki lokið . Gestir bæjarins fá í hendur kort sem listaverkin eru merkt inn á og það er einstök ánægja að leita þau uppi , þó best af öllu sé að finna þau óvænt . Vera á leið niður tröppurnar í búðina og sjá allt í einu andlit meitlað í klett fyrir framan sig . Eða hurð mótaða í bergið eins og hér sé inngangur í höll álfakóngsins og einungis þurfi létt högg með töfrasprota til að dyrnar ljúkist upp . Þrír listamenn frá Íslandi eiga verk í Qaqartoq , Páll Guðmundsson ( þrjú ) , Örn Þorsteinsson ( tvö ) og Guttormur Jónsson ( eitt ) . Skemmtilegust þóttu mér verk hinna innfæddu , einkum Aka Høegh sjálfrar , en okkar menn voru líka fínir . Ekki hefði neinn listamaður í heimi getað átt “ Álfkonuna í fellinu ” annar en Páll á Húsafelli . Ég segi og skrifa : Það er þess virði að gera sér ferð til Qaqortoq þó ekki sé nema til að skoða þessi einstæðu listaverk . Rústir stóru steinkirkjunnar í Hvalsey á Grænlandi . Ráðstefnan var kennd við Hvalsey og tilefni hennar var að 16. september voru liðin 600 ár frá því að Sigríður Björnsdóttir og Þorsteinn Ólafsson giftu sig í steinkirkjunni miklu í Hvalsey innst í Julianehåbsfirði . Skjölin varðandi þá hjónavígslu eru síðustu menjar um norræna menn á Grænlandi á miðöldum . Eftir það virðast þeir hverfa af yfirborði jarðar . Ekki þori ég að koma með getgátur um örlög þeirra , nógir aðrir verða til þess , en staðurinn er göldróttur ! Þangað var siglt á sjálfan brúðkaupsdaginn og var sú ferð hápunktur ferðalagsins . Þarna hefur verið glæsilegt býli , mikil kirkja , listilega hlaðin úr steini og sum björgin mörg tonn að þyngd , stórt íbúðarhús , mikil útihús og veislusalur sem hefur jafnast á við kirkjuna að stærð . Maður verður algerlega lamaður af undrun frammi fyrir þessum gríðarlegu rústum . Ekki eigum við hér á landi neitt sem jafnast á við þetta ( nema náttúrlega sögur á skinnbókum en það er önnur saga ) . Á leiðinni til og frá Hvalsey nutum við hrikaleika grænlenskrar náttúru í stafalogni og björtu veðri . Form fjallanna eru furðulega fjölbreytt , þarna hefur skaparinn fengið ævintýralega útrás fyrir hugmyndaflug sitt . Hvítbláir ísjakar af öllum stærðum og gerðum sigldu tígulega á gljáandi silfurgráum sjó og fjöllin bar við bláan himin , dökkbrún , grá og rauð . Matarmenning innfæddra er í hraðri þróun , það upplifðum við til dæmis í matreiðsluskólanum í Narsaq þar sem við snæddum hádegismat á leið aftur til Narssarssuaq . Fiskréttirnir skiptu tugum og voru margir óviðjafnanlegir á bragðið . Meðal minnisstæðra rétta í ferðinni er hrár hvalur sem við fengum á Hótel Qaqortoq , laxinn hennar Eddu , íslenskrar veitingakonu á Napparsivik í Qaqortoq , kryddaður með jurtum úr fjallinu fyrir ofan bæinn , og þurrkuð loðna í Narsaq sem bragðaðist eins og sælgæti . En moskusuxinn olli vonbrigðum og líka selkjötið . Ráðstefnan var fyrir sagnfræðinga og fornleifafræðinga svo ég segi sem minnst um hana . En það vakti sérstaka athygli mína hvað þeir innfæddu sem tóku til máls , bæði Simon Simonsen bæjarstjóri í Qaqortoq og Aleqa Hammond , hinn forkunnarfagri utanríkis - og fjármálaráðherra Grænlands , töluðu hlýlega um Íslendinga . Reyndar beindu þau máli sínu svo eindregið til Íslendinganna í hópnum að fulltrúum hinna þjóðanna tólf á ráðstefnunni þótti eflaust nóg um . Aleqa Hammond sagði frá því í upphafsávarpi sínu að hún hefði þá alveg nýlega deilt við Halldór Ásgrímsson um það hverrar þjóðar þeir norrænu menn hefðu verið sem fundu Ameríku . Gunnar Karlsson skar úr um það deilumál í erindi sínu daginn eftir . Ef innfæddir í Ameríku hefðu spurt Leif Eiríksson að því hverrar þjóðar hann væri , sagði Gunnar , hefði hann líklega svarað : “ Ek em maðr grænlenskr ! ” Menningin í haust Það hafa orðið miklar sviptingar í íslensku þjóðlífi síðan síðasta Tímaritshefti kom út . Ekki vitum við enn hvaða áhrif þær hafa á menninguna í landinu þegar frá líður , en ýmislegt gerðist undir eins . Eitt var að fríblaðið 24 stundir var lagt niður . Þar með fækkaði stöðum þar sem fjallað var á gagnrýninn hátt um leiklist , en bókadómar tíðkuðust ekki í því blaði og þaðan af síður umfjöllun um myndlist og klassíska tónlist . En oft voru þar fróðleg og skemmtileg viðtöl við listamenn . Þá eru dagblöðin orðin þrjú aftur , Morgunblaðið , DV og Fréttablaðið . Öll sinna bókmenntum og leikhúsi vel , en Morgunblaðið lætur eitt skrifa gagnrýni um myndlist og tónlist og er afar bagalegt að það skuli ekki vera gert víðar . Lítilsháttar breytingar hafa orðið á menningarsíðum Morgunblaðsins í haust , einkum þær að hámenningarsíðan sem var framan við miðju hefur nú verið flutt aftur til hinna menningarsíðnanna . Það gerir manni auðveldara um vik að lesa eingöngu menningarsíðurnar – byrja aftast og fletta fram að minningargreinum . Ósköp var það freistandi meðan svörtu sorgarborðarnir voru efst á öllum fréttasíðum í blaðinu . Teygst hefur úr Lesbókinni , einkum á hæðina , hún er nú í sömu stærð og blaðið sjálft . Reynt hefur verið að gera síðurnar fjörugri og fjölbreyttari og það tekst oft vel . Þegar þetta hefti kemur fyrir augu áskrifenda verður jólabókaflóðið við það að ná hámarki . Ég ætla að dissa það í þetta sinn , bara nefna að 2. hefti tímaritsins Stínu á árinu kom út í október með miklu ljóðaúrvali auk sagna og greina , og nokkrar ljóðabækur hafa borist TMM síðustu vikur . Þar er fyrst að nefna ljóðabók Kristínar Ómarsdóttur , Sjáðu fegurð þína ( Uppheimar ) , óvægna bók og grimmilega fyndna frá þessum sérstæða höfundi . Ég leyfi mér að benda á „ hetjukvæði “ sem fjallar um óttann við ellina og það frábæra ljóð „ Skáld taka gagnrýnanda höndum “ . Sýnishornið hér heitir „ Mynd “ ( 64 ) : Á Listasafni Íslands síðastliðinn sunnudag hittust tvær konur vafðar inn í loðfeldi , hurfu bakvið súlu á meðan aðrir fylgdu leiðsögumanninum sem fjallaði um hesta í íslenskri málaralist . Og þar kysstust þær húsmóðurkossum faldar í ljós refahár . Það á vel við að grípa næst ljóðabókina Ref eftir Emil Hjörvar Petersen ( Nykur ) . Þetta er önnur bók hans á tveim árum og kannski ekki að undra að yrkingarnar sjálfar verði áleitið viðfangsefni og líka hlutskipti ungra skálda á fleyi sem eldri og þekktari skáld stýra . Það eina sem þeir geta gert er að valda nógu miklum usla , eins og skýrt er gefið til kynna í prósaljóðunum „ Refaklefinn I “ og „ Refaklefinn II “ . Sigrún Björnsdóttir birti ljóðið „ Flugdraum “ í fyrsta hefti TMM í ár , og í sumar varð það hluti af ljóðabókinni Blóðeyjum sem höfundur gefur sjálfur út . Þetta er falleg bók enda fjallar hún um fegurð , tilfinningar , ljúfar og sárar , og skáldskap , þetta sem svo erfitt er að tjá í orðum , eins og hún segir í „ Engin orð “ ( 19 ) : engin orð yfir það einstaka bara myndir maríutásur á himni og jökull á flugi Tvítólaveizlan er önnur ljóðabókin sem Ófeigur Sigurðsson gefur út á árinu . Hún hefst á alllöngum prósakafla , „ XY “ , þar sem Ófeigur fjallar um tvíkynið og millikynið á skýran og greinargóðan hátt , með vísunum í Biblíuna , Hamskipti Óvíðs og úrvinnslu úr vísindaritum nútímans . Hugleiðingarnar á hann svo sjálfur : „ Tvítóla er rafmögnuð tilfinning , líkamlegur trúarneisti ; veröldin hringar sig og lúrir í lófa manns ; sjálfsvitund tvítóla liggur innan í mörkum svefns og vöku , handan við tungumálið , skynjandi það að líkaminn hvílir óendanlega sæll og vongóður í meyjarhafti tilvistarinnar ; sjálfur eins og lirfa í púpu bíðandi í ofvæni eftir hamskiptunum . “ Og niðurstaða hugleiðinganna : „ Tvítólaveizlan er draumur . “ Sjálf er ljóðabókin – „ veizlan “ – í tveim köflum , X og Y , og gríðarlega mælsk , eins og ekki ætti að koma lesendum TMM á óvart . Rósamál er önnur ljóðabók Steinunnar P. Hafstað á fjórum árum . Þetta er fremur ósamstæð bók , bæði að stíl , aðferð og efni , og gefur til kynna að árin hafi fært skáldinu margskonar reynslu sem hún vinnur úr á viðeigandi hátt . Hér hefur hamingjuna borið að : Á grænu fjalli sköpunarinnar , þar sem ekkert skyggir á birtu og sterka lífsorku sólarinnar , stígum við tvö listrænan dans undir regnboganum . Mig langar líka til að benda ljóðavinum á að nú er Ljóðnámusafn Sigurðar Pálssonar fáanlegt í einni handhægri bók ( JPV ) , en bækurnar þrjár sem mynda safnið hafa lengi verið uppseldar . Brotið er nýstárlegt á okkar slóðum en mun algengt í Frakklandi , ekta „ vasabrot “ , sirka 10½ x 17½ sm . Það er ótrúlegt en satt að Pétur Gunnarsson varð sextugur í fyrra og nú eru komin á bók erindin sem flutt voru um hann á afmælishátíðinni : Af jarðarinnar hálfu heitir safnið ( Háskólaútgáfan ) og er einstaklega skemmtilegt og læsilegt , enda engin smámenni meðal höfunda . Talandi um söfn langar mig að enda pistilinn á að nefna að Dimma gaf í ár út allar helstu hljóðritanir á söng Bergþóru Árnadóttur , vísnasöngkonu og lagasmiðs , samtals rúmlega 100 lög á fimm geisladiskum sem pakkað er í snotran kassa . Efnismikill bæklingur fylgir með yfirliti yfir líf og feril Bergþóru eftir Aðalstein Ásberg Sigurðsson , öllum söngtextum og fjölda mynda . Myndarlegt og tímabært framtak .