„ Getum lagt margt gagnlegt til málanna “ - Sveinn Magnússon læknir og skrifstofustjóri í velferðarráðuneytinu - Sveinn er sestur í stjórn Evrópusvæðis Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar , WHO „ Evrópusvæðið nær reyndar allt austur að Beringssundi þar sem öll fyrrum Sovétlýðveldin teljast innan þess . Aðalskrifstofa WHO fyrir allan heiminn er í Genf en síðan er heiminum skipt í nokkur svæði og Evrópusvæðið er eitt þeirra með 53 lönd innanborðs og aðalaðsetur í Kaupmannahöfn . Þau kjósa sér 12 manna stjórn og ég var kjörinn í hana núna í haust , “ segir Sveinn . Yfir stjórninni er forstjóri sem er aftur ábyrgur gagnvart aðalstjórninni í Genf . „ Það er einnig ánægjulegt að Ísland hefur ekki verið mikill þiggjandi aðstoðar WHO frá stofnun eftir síðari heimsstyrjöldina . Við höfum verið í þeirri stöðu að geta frekar lagt eitthvað til málanna og miðlað af reynslu og þekkingu , “ segir Sveinn Magnússon sem nýverið var kjörinn í stjórn Evrópusvæðis WHO . Hvert er hlutverk stjórnarinnar ? „ Stjórnin fundar reglulega með forstjóra til að fara yfir helstu áherslumál , á hvað beri að leggja mesta áherslu , hvernig stjórnin hefur skilað af sér málum hingað til , hvernig hefur verið brugðist við óvæntum málum en í heildina má segja að þessi vinna og verkefnaskipan sé í nokkuð föstum skorðum og á það við um öll svæði heimsins . Heildarsamræming er síðan í höndum aðalskrifstofunnar og aðalforstjóri WHO , Margaret Chan , mætir á ársfundi allra svæðisstjórna til að hafa sem besta yfirsýn yfir starfsemina um allan heim . Á ársfundinum er fjallað um rekstur svæðisskrifstofunnar , hvernig þeim fjármunum sem hún hefur úr að spila hefur verið deilt á verkefni og hver árangur hefur orðið af því . “ Sveinn segir að á ársfundinum sem haldinn var í haust hafi málefni flóttamanna í Evrópu verið mikið til umræðu og tekið fyrir utan hefðbundinnar dagskrár strax í upphafi fundar . „ Þetta er svo mikilvægt mál , sem sannarlega snertir starfsemi WHO , að það var sjálfsagt að taka það ítarlega fyrir þó dagskráin væri löngu ákveðin . “ Af öðrum viðfangsefnum WHO nefnir Sveinn viðbrögð við staðbundnum sýkingum og umræður um veika stjórnarhætti í sumum löndunum sem hefur áhrif á heilbrigðisþjónustu þeirra . „ Lyfjamál og ýmsir heilbrigðisþættir , einsog heilbrigði kvenna og heilbrigði barna eru dæmi um viðfangsefnin en á síðustu misserum var það Ebólufaraldurinn sem hélt hvað mestri athygli . Umræðan og óttinn við Ebóluna fór að mestu beint frá Vestur-Afríku til Evrópu þar sem heilbrigðisyfirvöld óttuðust að sýkingar kæmu upp heima fyrir . Það tók sinn tíma að komast yfir það en átti sér eðlilegar skýringar þar sem talsverður samgangur er á milli íbúa Vestur-Afríkulanda og þeirra Evrópulanda sem réðu þeim sem nýlendum fyrrum . WHO var nokkuð gagnrýnt fyrir að bregðast ekki nógu fljótt við Ebólufaraldrinum og lærdómurinn sem WHO hefur dregið er að viðbragðsflýtir stofnunarinnar mætti vera meiri þegar svona aðstæður koma upp . Það á sér reyndar skýringar í því hvernig fjármál WHO eru samsett en einungis fjórðungur af ráðstöfunarfé þess kemur frá aðildarlöndunum en þrír fjórðu hlutar eru framlög einstaklinga og fyrirtækja . Þeir peningar eru yfirleitt eyrnamerktir til ákveðinna verkefna og ekki hægt að nota þá í annað . Nú stendur yfir endurskipulagning fjármála WHO til að eiga viðbragðs - og neyðarsjóð . “ Sveinn segir að í augum umheimsins sé Evrópa álitin vel stæður og vel á sig kominn heimshluti . „ Það á vissulega við um Vestur-Evrópulönd en alls ekki öll lönd þess Evrópusvæðis sem WHO skilgreinir . Aukning í neikvæðum þáttum heilbrigðis , eins og ónæmi gegn sýklalyfjum , er hvergi meiri en á Evrópusvæðinu , og það blasir við að vöxtur í HIV-smiti er meiri á sumum hlutum Evrópusvæðisins en í löndunum sunnan Sahara sem almennt hefur verið álitið verst leikna svæðið af HIV . Þetta helst í hendur við aukningu á fjölónæmum berklabakteríum sem er hvergi meira en í austurhluta Evrópu . “ Evrópusvæðið eins og WHO skilgreinir það tekur yfir mörg og ólík lönd . Innan þeirra eru mjög ólíkir stjórnarhættir og innviðir misjafnlega sterkir . „ Þetta er alveg rétt og WHO hefur brugðist við þessu með því að setja á fót skrifstofur innan svæðisins til að hjálpa þessum löndum til að byggja upp heilbrigðiskerfi sín . Það getur verið allt frá því að koma á löggjöf um lyf til betri sjúkdómaskráningar og flokkunar þeirra og allt þetta sem við teljum að sé nauðsynlegt til að reka nútímalegt heilbrigðiskerfi . Ísland stendur gríðarlega vel í samanburði við önnur lönd þegar skoðuð eru helstu viðmið um góða lýðheilsu og öflugt heilbrigðiskerfi . Hér er lífaldur íslenskra karla og kvenna með því hæsta sem gerist í heiminum , ungbarnadauði er hvergi minni og allt hefur þetta áunnist á nokkrum áratugum . Ef við horfum aftur til baka um 100 - 150 ár þá voru einungis helmingslíkur á því að nýburi næði 10 ára aldri . Í dag eru líkurnar rétt undir 100% . Til að setja þetta í samhengi væri það í rauninni verulegt áfall fyrir okkur að fara niður í breskar , þýskar eða franskar tölur og þó þykja þessi lönd standa sig vel . Þetta staðfestir það að við höfum ýmislegt fram að færa í heilbrigðismálum og getum lagt margt gagnlegt til málanna . Núverandi forstjóri Evrópusvæðisins , Zsuzsanna Jakab , hefur sett á laggirnar samstarf smáþjóða innan Evrópu . Þetta eru þjóðir með mannfjölda innan við eina milljón . Það er ljóst að þessi lönd búa yfir ýmsum lausnum á heilbrigðissviði sem stærri þjóðirnar gætu nýtt sér . Þetta er skemmtilegur hópur sem Ísland kemur mjög öflugt inn í til að miðla okkar þekkingu og reynslu . Það er einnig ánægjulegt að Ísland hefur ekki verið mikill þiggjandi aðstoðar WHO frá stofnun eftir síðari heimsstyrjöldina . Við höfum verið í þeirri stöðu að geta frekar lagt eitthvað til málanna og miðlað af reynslu og þekkingu . “ Ólíkar aðstæður eftir löndum Sveinn segir það bæði styrk og veikleika WHO að vera samtök margra þjóða . „ Það þýðir að þó við í stjórninni sjáum ýmsa veikleika innan ákveðinna landa getum við ekki gengið þar inn og tekið stjórnina . Þar verður að beita öðrum aðferðum . Styrkurinn felst hins vegar í því að þegar mörg lönd hafa tekið sameiginlega ákvörðun í tilteknu máli er erfitt fyrir einstök lönd að vera á móti . Sérstaklega þegar um er að ræða heilbrigðismál þar sem velferð fólksins er í forgrunni . WHO vinnur að málum á nokkrum þrepum og neðsta þrepið er fólkið á gólfinu , þeir sem fara inn fyrir okkar hönd og aðstoða , fræða og kenna heilbrigðisstarfsmönnum í þeim löndum þar sem vandamálin eru til staðar og skortur á þekkingu . Hvernig rækta á berklabakteríur , hvernig á að leita að smitberum , hvernig á að hindra smit og slík grundvallaratriði . Næsta þrep getur verið að fá sérfræðinga WHO til að skoða ákveðna hluta heilbrigðiskerfis og benda á leiðir til að gera þá skilvirkari og hagkvæmari , skoða tryggingavernd ákveðinna hópa og lífsstíl þeirra sem getur haft áhrif á aðgang þeirra að heilbrigðiskerfinu . Dæmi um slíkt eru hópar sem sífellt eru á faraldsfæti eins og Rómafólkið eða hópar sem neita að láta bólusetja börnin sín og skapa þannig hættu á því að upp komi faraldrar smitsjúkdóma eins og dæmi eru um . Í þeim löndum sem þurfa mestan stuðning hefur WHO rekið landaskrifstofur um lengri eða skemmri tíma . Næsta þrep ofan við þetta eru sérfræðingar WHO sem starfa í höfuðstöðvunum í Kaupmannahöfn . Það geta skapast þær aðstæður tímabundið í tilteknu landi að þörf sé á sérfræðiráðgjöf og þeir sem starfa í höfuðstöðvunum eru miklir sérfræðingar hver á sínu sviði með mikla reynslu . Efsta lagið getum við síðan sagt að sé aðalstöðvar Sameinuðu þjóðanna í New York þar sem samþykktar eru áætlanir fyrir allan heiminn til lengri tíma samanber markmið um sjálfbærni 2015 - 2030 . Það snertir starfsemi okkar enda er WHO undirstofnun Sameinuðu þjóðanna . Þar hafa verið gerðir alþjóðlegir sáttmálar um tiltekna þætti heilbrigðismála sem WHO fylgir síðan eftir . Ég nefni FCTC sáttmálann ( WHO Framework Convention on Tobacco Control ) þar sem þjóðir heims hafa skuldbundið sig til að draga úr tóbaksnotkun með öllum tiltækum ráðum . “ Fjölónæmar bakteríur eru mikil ógn „ Á alþjóðavísu er WHO að fást við aðstæður í ólíkum heimshlutum sem gætu varla verið ólíkari . Annars vegar er verið að reyna draga úr hungurdauða og koma í veg fyrir útbreiðslu mjög auðmeðhöndlanlegra smitsjúkdóma og hins vegar er verið að fást við afleiðingar ofáts og óheilbrigðs lífsstíls sem veldur ýmsum langvinnum og banvænum sjúkdómum . “ Mikilvægi þess að þjóðir hafi með sér náið og öflugt samstarf í heilbrigðismálum er augljóst enda virða sýklar og veirur engin landamæri . „ Þetta hefur aldrei verið jafn mikilvægt og nú þar sem flutningar fólks á milli heimshluta eru meiri og örari en nokkurn tíma fyrr í sögu mannkyns . Við stöndum líka frammi fyrir þeirri ógn að gagnvart fjölónæmum bakteríum eru flest sýklalyf gagnslaus . Að óbreyttu stefnum við hraðbyri inn í sama ástand gagnvart bakteríusýkingum og fyrir daga sýklalyfjanna . Það er því miður sáralítið í pípunum hvað varðar ný lyf til að taka á þessu og pípurnar í lyfjaþróun eru mjög langar , 10 - 15 ár , frá því að einhverjum dettur eitthvað í hug og þangað til nothæft lyf dettur út á hinum endanum . Lyfjafyrirtækin hafa oft ekki áhuga á veikum mörkuðum . Ebólufaraldurinn er gott dæmi um þetta þar sem veiran var þekkt frá því um 1980 en svæðið var afmarkað , fátækt og því enginn markaður fyrir lyf gegn þessu . Um leið og Ebólan fór að ógna hinum vestræna hluta heimsins var allt sett á fullt og lyf komið fram á rétt rúmlega ári . Það má sannarlega draga lærdóm af þessu . “