Sigríður var , líkt og Össur , margfróð og áhugasöm um þjóðlega háttu og friðun minja . Eftirfarandi er unnið upp úr svörum hennar við könnunum þjóðháttadeildar Þjóðminjasafnsins . Ég hef stundum vel því fyrir mér hvað raunar var fjölbreytt sú „ handavinna “ eða hvað menn kalla það sem einnig var á báðum bæjum á Lambavatni þegar ég var að alast upp þar . T.d. renndi hann rokka marga og hef ég heyrt að handbragðið hafi þótt framúrskarandi . Allt var þetta selt á mjög vægu verði , ef það var þá sett verð á það , enda áttu menn ekki peninga nema fyrir því allra brýnasta . Oft komu líka konurnar á sandinum töltandi með pott , pönnu , ketil eða kaffikönnuna sem hafði komið gat eða sprunga á og fengu soðið í þetta . Aldrei held ég að slíkt hafi verið reiknað til gjalds nema þess sem mölur og ryð granda ekki . Bókaskápa tvo átti hann sem hann smíðaði ; annar með útskornum listum og gleri í hurðum en hinn var með hurðum með sex spjöldum í og málaðar myndir á spjöldum . Báðir þessir bræður í Neðribæ , svo og pabbi minn , skáru út af miklum hagleik kassa og skrín , ramma o.fl . En svo er að geta um þann óvanalega „ heimilisiðnað “ sem rifjaðist upp þegar ég fór að skrifa um ljósmetið . Á stríðsárunum rak á Rauðasandi ólíklegustu hluti sem auðvitað komu úr skipum sem kafbátar sökktu þarna á skipaleið stutt undan . T.d. rak einu sinni ; mig minnir 1943 eða 44 , á land marga kassa með smjöri . Samkvæmt lögum átti ríkið verðmæti sem rak á land ef það náði vissri upphæð og þá miðað við 1 hlut . Eitt af því sem sjórinn skolaði á land þarna við sandinn var heilmikið af kertavaxi og steríni . Svo þegar þetta var orðið storknað var seglgarnið leyst af og kertið tekið úr , og svo var hægt að nota formið aftur . Við krakkarnir á þessum bæjum á Lambavatni vorum ekki gömul þegar við fórum að saga út ýmsa muni . Líka voru tálgaðir fuglar og fleira úr stórum ýsubeinum . Nokkuð hefur þessi handiðn hjá þessum barnahóp sett mark á hvað þau lögðu fyrir sig á fullorðinsárum . T.d. voru allir þrír bræður mínir vélsmiðir og tveir af hópnum úr Neðribænum líka . Einn þeirra frænda er Sveinn Ólafsson myndskeri og einnig hef ég verið nokkuð veik fyrir ýmsu fikti þó í hjáverkum . Höfundurinn : Torfi Össurarson ( 28.02.1904 – 11.09.1993 ) ólst upp í Kollsvík ; sonur Össurar Guðbjartssonar og Önnu Guðrúnar Jónsdóttur . Fjölskyldan fluttist síðan í Dýrafjörð . Torfi giftist Helgu Sigurrós Jónsdóttur , og hófu þau búskap að Meira-Garði í Dýrafirði ; fluttust síðan að Holti í Önundarfirði ; þá að Rana í Mýrahreppi , en 1933 settust þau að á Felli í Dýrafirði og bjuggu þar allt til 1971 er þau fluttu til Reykjavíkur . Samantekt þessa ritaði hann árið 1966 . Torfskurður fór fram haust og vor eftir ástæðum , þó einkum á haustin ( húsatorf ) . Þegar gera þurfti við torfþök eða nýbyggingar , var einkum unnið að torfskurði . Ekki þekkti ég að torfskurður væri seldur eða torf selt . Torfskurðarmenn þurftu að vera góðir í bakinu og vel að manni . Ekki veit ég hver afköst voru við torfskurð . En móðir mín sagði mér þá sögu , er lesinn var húslestur , að maður kom af bæ og sagði það í fréttum , er lestri var lokið og áður en hann heilsaði : " Við ristum 300 af torfi í gær " . Annars var það siður , ef menn komu á bæ , er húslestur stóð yfir , þá var ekki heilsað fyrr en lestri lauk . Torfutakan fór mikið eftir því hvað torfan var löng . En líklegt gæti ég trúað að 2 - 3 mínútur hefðu farið til þess að skera torfuna og venda henni úr farinu . Tæplega var þetta gert í striklotu eða án smáhvíldar , því þetta var erfitt verk . Hlífðarföt þekkti ég ekki við verkið . Áhöld þekkti ég fyrst torfljá með með skammorfum , þ.e. sem 2 ristu með og ristu torfuna lausa . Flagmóðir var kölluð fyrsta torfan , ef byrjað var á algróinni jörð . Skörin var í flaginu en hnakki í gróinni jörð . Tveggja skammorfa ljáir voru gerðir úr liðlegu járni líklega ljábakkatein en þynnt þar sem blaðið var hnoðað á . Það var gert úr sagarblaði , en varð þó að skeyta við það með litlu hnoði . Síðan var blaðið dengt á venjulegum steðja . Vitanlega þurfti að beygja bakkann mjúkri vinkilbeygju og síðan vinkilbeygju þar sem skammorfin gengu upp á og gat eða rauf , sem splitti var tekið í og festi vel skammorfinu . Þau þurftu að vera úr góðu efni , helst rótarhnyðju . Þessi gerð torfljáa var algeng í Kollsvík . Auðvitað var blaðið hnoðað á bakkann . Einskera torfljái þekkti ég í Dýrafirði og smíðaði ég einn slíkan og risti ég marga torfuna með honum , en þá risti ég fyrir hnakkanum oft með sláttuljá vafinn að aftan með poka . Húsatorf vissi ég ekki rist með sláttuljá , nema básatorf ; og þá á harðvelli . Skammorfið eða handfangið festi ég þannig , að ég gerði rauf í miðju skammorfsins og rak bakkaendann þar í gegn og vafði honum utan um svo það var vel fast . Í blaðið notaði ég venjulegt ljáblað og gerði götin á bakkanum eftir því . Í Öndundarfirði sá ég 2 menn rista húsatorf , annar risti fyrir hnakkanum með sláttuljá , síðan skar hin undir torfuna með undirristuspaða , en hinn krækti á enda torfunnar með kvísl og dró eða velti úr flaginu um leið og rist var undir . Frekar fannst mér þessi vinnubrögð seinleg . Ljábrýni voru samskonar og við slátt . Lengd tveggja þjóa torfljáa giska ég á að hafi verið 70 - 80 cm. milli þjóa og torfan þá tæplega það á breidd og þakið á húsi rúmlega 2 fet , og lengd a.m.k. faðmur í góðu ristulandi . Það heyrði ég föður minn tala um , að betra væri að rista torf í smástraum heldur en í stórstraumi , vegna þess að tunglið losaði grassvörðinn í stærstum straum , en í smástraumi væri svörðurinn þéttari . Það skipti miklu máli að torfvöllur væri ekki mjög blautur en þó rótgóður . Þess var helst að vænta á mótum mýra og valllendis og ekki sendið . Verulega góð torfrista er á sléttu . Ekki þekkti ég að hægt væri að rista tvisvar úr sama flagi , þó var mest rist í blautri mýri . Aldrei lagðist ég á hné við torfristu eða sá aðra gera það . Torfljá með hring í oddi sá ég aldrei eða heyrði nefndan . Skörin gat veri misbreið , en verra var að hún væri mjó . Hnakkinn þurfti að falla í skörina , þá þakið var . Breidd skörinnar mun að jafnaði hafa verið um 2 - 3 tommur á góðri torfu . Venjulega velti sá torfunni úr flaginu sem var við skörina . Ef landið var mjög blautt var torfinu bunkað í flaginu , annars var það oft flutt heim jafnóðum og reitt á berbökuðum hestum . Torfan lögð yfir bakið , 3 - 4 á hest eða meira , ef það var þurrt . Þetta var svo í æsku minni í Kollsvík . Þá voru engar kerrur til , en fyrsta kerran þar kom um 1910 eða að mig minnir . Torf var aldrei flutt í hripum . Hrip voru notuð til að flytja heim mó , og að sjálfsögðu búfjáráburð á völl . Hestvagnar voru notaðir við flutning á torfi strax eftir að þeir komu . Torfþurrkun var sjálfsögð á heytorfi , enda var vandað til þess og var að mikið lengra , 1 1/2 faðmur , því það var krosslagt á mæni heysins , og það þurfti að ná nokkuð niður fyrir fláa eða þak heysins . Heytorf var mislangt eftir gæðum og bleytu , líklega að jafnaði 1 1/2 faðmur eða meir . Heytorf var sjaldan notað nema einu sinni , því það vildi fúna og styttast í því við geymslu að sumri . Valllendistorf var ekki notað til þess að þekja hús , svo ég vissi til . Forntorf var oft notað við eld , einkum til að fela eld . Líka þekkti ég að torf væri notað við stórgripaflutning á bátum . Sauðatað var mjög lítið notað til eldiviðar , þar sem ég þekkti til , enda mótak víða gott og svo voru flest fjárhús með grindum , áður sandhús . Bjálkatorf þekkti ég ekki , ekki einu sinni í verinu , þar voru heydýnur notaðar undir með laki , ofan á fiðursæng . Torf til einangrunar var notað í steinhúsin í Dýrafirði um 1940 eða fyrr , amk. í eitt hús var torfið aðflutt norðan úr landi . Þegar ég byggði íbúðarhús litlu síðar risti ég torf í mýri og þurrkaði til einangrunar . Í eitt hús vissi ég að notuð var mómylsna til einangrunar , húsið hlaðið úr steyptum steinum , tvöföld hleðsla . Reiðingsrista : Reiðingar sem ég þekkti voru gerðir með dýnu , sem stoppuð var með heyi og stönguð í gegn , síðan komu álögin og framstrengurinn þar ofan á úr góðu torfi . Við ristu í reiðing var notaður sláttuljár , því álagið þurfti að vera jafnþykkt undir klyfbera , en framstrengur að framan . Dýnan var gerð venjulega úr tunnupoka og oft voru álögin gerð úr góðu heytorfi en áður þurrkuð vel . Mór og móvinna ; Mór var almennt notaður til eldsneytis um landan aldur , þó fleira kæmi til svo sem rekaviður , þönglar og þang , þurrkaður fjalldrapi og lyng . Gamlar mógrafir sáust víða . Þær voru ein og ein gröf oft með stuttu millibili og voru þær venjulega fullar af vatni , mosa og stör , og urðu því kindum oft að fjörtjóni . Mór var algengasta heitið , þó var til að svörður væri kallaður pysjukennt mótak . Norðlenskur bóndi kom í Dýrafjörð á 4. áratugnum og notaði hann alltaf orðið svörður um móinn . Jarðir voru til , sem engin mótekja var möguleg , því var gott mótak mjög mikils virði á hverri jörð . Í Kollsvík var gott mótak , en þó misjafnt . Besti mórinn var skammt frá sjó ( í Harðatorfspytti ) undir þykku sandlagi 1 m. eða meira og svo harður mórinn , að sprakk út frá fyrstu skóflustungu . Þessi mór var kolaígildi , en þunnt og erfitt að ná honum upp . Yfirleitt var mótak í Kollsvík 2 - 3 stungur og ruðningur ofan á því um 2 stungur . Þar sem ég þekkti til var alltaf haldið áfram með sama bakkann frá ári til árs og ruðningum mokað niður í fyrri gröf . Það sem frostið gerði að pysju og mold . Það var talað um að fara í mógrafir , taka upp mó og vann hvert heimili mótekju fyrir sig í sínu landi . Á stríðsárunum fyrri kom maður frá Patreksfirði og keypti mótak hjá föður mínum á Láganúpi í Kollsvík . Um söluverð vissi ég ekki , en í Dýrafirði Nærfranesi og Lambadal var selt mótak . Það voru íbúar frá Þingeyri sem keyptu mótak , þar var ferfaðmurinn seldur ákveðnu verði , sem ég man ekki með vissu , líklega 8 - 10 kr. ferfaðmurinn . En þarna var besta mótak , sem ég hefi þekkt , 2 - 3 stungur ofan á og allt að 18 stungur undir af mó , og var þá keyrt fram úr gröfunum , ruðningurinn sléttaður og látinn gróa jafnóðum . Svipað mótak er á Hestdal í Önundarfirði . Móskera heyrði ég talað um , en sá aldrei . Ég þekkti ekki annað en skóflustunguna við mótekju . Vanalega stakk annar og hinn kastaði hnausunum upp á bakkann , síðan var mórinn fluttur á þurrkvöll . Þegar ég var 6 - 7 ára , sá ég menn bera móinn á þurrkvöll í handbörum , þar næst komu hjólbörur til þeirra nota , og að lokum hestakerran á árunum 1912 - 20 . Að „ stinga ofan af “ var það almennt nefnt , að fjarlægja grasrót og rofmold ofan af mó . Leirlög voru stundum í mó og var það ókostur . Í Dýrafirði komu oft fyrir sverir lurkar og trjáviðir í mólaginu . Sumir fleygðu kalbakkanum , en þegar kom í mógröfina varð að hafa vatnsbakka skóflustungu á þykkt , og taka hann síðast . Þykkt mólags og það sem ofan af var rutt var ævinlega mælt í skóflustungum . Alltaf var talað um móhnausa og venjulega mátaði rekublaðið breidd og hæð móhnauss . Þegar búið var að flytja móinn á þurrkvöll og dreifa úr hnausunum var byrjað að taka hann í sundur í hæfilega þykkar móflögur , 4 - 5 úr hnaus og áður var mónum grindað , sem kallað var , þe . raða flögunum í kross rönd við miðju en allt samhangandi . Ef kom fyrir óskorinn móhnaus , þegar mórinn var hlaðinn upp , var hann kallaður afturganga . Engin þjóðtrú við mótöku eða vinnu . Eitt sinn sá ég karlmann stinga en konu kasta upp , en það var erfiðasta verkið . Annars var kvenfólk við að taka móinn í sundur og grinda honum . Síðast var alveg hætt að grinda mó og þornaði hann , ef þurrkur var sæmilegur , en mest var um vert , að mórinn fengi þurrk strax og hann var tekinn í sundur , annars varð hann lélegri eldiviður . Þegar mórinn var vel skánaður mátti setja hann í smáhrauka , sem síðar var hlaðið upp í allstóra móhlaða , aðeins uppmjóa og kýfða . Ef mórinn var vel þurr í hlaða þoldi hann talsverða rigningu . Best var að koma honum í hús fyrir haustrigningar . Ef geyma þurfti mó úti var hann tyrfður með mýrartorfi , þannig geymdist hann vetrarlangt . Móhlaði var algengasta orðið um upphlaðinn mó , þó kannast ég við móhrauk og svarðarhrauk . Heimflutningur mós var í hripum , sem botninn var á hjörum . Margur mópokinn var borinn heim á bakinu ; síðar var mórinn fluttur á hestakerrum og jafnvel með dráttarvél með stærri vagni . Stundum var gerð mótóft við þurrkvelli og mórinn geymdur þar og dreginn á sleða að vetri en þá var mórinn þakinn með torfi . Mómylsnan var rökuð saman þegar búið var að hlaða mónum og sett í poka og flutt heim . Mónum var oft brennt einum , en líka voru spýtur notaðar með , einkum til uppkveikju . Yfirleitt var móflagan látin heil í eldavél einkum í hlóðir , þó var flagan oft brotin sundur . Við eldavélina var mókassi , sem mórinn var daglega geymdur í og borinn í eftir því sem brennt var . Kol voru eitthvað notuð með mó , þegar hann var að þrjóta síðla vetrar og á vorin , þönglar og þang og afrakstur af túni og allt sem brunnið gat og handbært var . Móflögur voru notaðar til þess að gera mót og steypa tin í fiskikróka ( síld ) . Þar sem rist var var kallað flag . Það þurfti að vera rótgott seig í torfinu . Torfinu var oft bunkað , torfbunki , við eða í flaginu . Gamalt heytorf var stundum notað í nærþak eða undirþak á hús . Gamalt heytorf var farið að fúna yfir sumarið og því ónothæft á hey aftur . Það var oft lagt ofan á veggi í heytóft . Ekki vissi ég til að torf væri sett í æðarhreiður t.d. á Mýrum , þar var hey sett í hreiður . Lítið þekkti ég til reiðingsskurðar , sérstaklega , og alls ekki að nein mæling væri viðhöfð . Hygg ég það hafi verið svipað og heytorfskurður eða rista . Í Dýrafirði var þó nokkuð um mótöku og var einingin miðuð við vel fullt oliufat eða tunna , og fann ég í gömlum reikningum frá 1943 , að ég hef selt tunnuna á kr. 6 . Oft var mór látinn bíða á bakkanum þar til hann var fluttur á þurrkvöll , en oftast fluttur fljótlega eða jafnvel jafnóðum og kastað var upp . Höfundur : Torfi Össurarson ( sjá hér að ofan ) . Ritað 1967 . Hús voru aðallega byggð úr grjóti , með torflagi milli laga í kampa og ytri hleðslu . Flest skepnuhús voru grafin upp í brekku og þá grafið fyrst fyrir undirstöðum af innri hleðslu , og var sóst eftir því að undirstaðan væri úr stórum steinum og með einum eða tveimur sléttum fleti . Undirstöður þurftu helst að ná aðeins niður fyrir gólf , allt var moldað við hverja hleðslu og moldin troðin vel . Þegar innri hleðsla var komin upp fyrir jarðveg , þá var byrjað á ytri hleðslu og með torflagi á milli steinalaga , mátti torfið vera aðeins mjórra en þaktorf , en flagskörin var skorin burt . Að öllum jafnaði þurfti stærsta grjótið að vera neðst en það smærra þegar ofan sló í vegg . Húslengd fjárhúsa var miðuð við það hve margt fjár átti að komast á jötu , en venjulega var talið fram yfir síðustu aldamót að 6 ær kæmust á faðminn . Breiddin á tvístæðuhúsi : Jötubreiddin var misjöfn , rúmlega 2 fet armur . Króarbreidd þurfti að vera það mikil að tvær kindur gætu mæst fyrir aftan þær sem stóðu við að éta úr jötu . Öll fjárhús við sjóinn voru með rimlagólfi , nema þá sandhús þ.e. sandur var borinn á gólfið meðan hann dugði vegna bleytu , þá var mokað honum út og borinn á nýr sandur . Grindahúsin voru þeim mun hærri á því sem hærra var undir grindunum . Faðir minn byggði tvisvar baðstofu þar sem gafl og langveggur var byggður úr grjóti og annar gafl aðeins upp undir stofuglugga , en timburveggur að framanverðu . Þetta var allt hlaðið úr grjóti og mun vegghæðin hafa verið hátt á þriðja meter . Yfirleitt voru öll hús , það ég sá og man eftir þegar ég var ungur , úr grjóti innri hleðsla , en torf milli laga utan og í kömpum . Alltaf voru skemmur byggðar innan með grjóti og timburþil að framan . Önnur baðstofan sem faðir minn byggði var í Kollsvík en hin á Láganúpi . Allar sperrur voru sterkar og langbönd því flest . Útihús voru með helluþaki og tvöföldu torfi með dálítilli mold milli þaka . Ávallt voru stærstu og þykkustu hellurnar settar neðst , en þær smæstu og þynnstu efst , oft voru prik og kassafjalir í mænir . Á þessum grjóthlöðnu húsum voru gaflhlöð úr grjóti , en ekki fullhá , heldur voru næstu sperrur , sem reft var á af gaflhlaðinu eða næstu - - - - . Þessir grjóthlöðnu veggir sem ég er búinn að lýsa að nokkru voru yfirleitt hlaðnir nánast lóðréttir þó máttu háir veggir vera að fyrir sig ofan , en breidd undirstöðu fór eftir hæð veggsins , en ávallt var ytri hleðslan með talsverðum halla , og fláa . Vegghleðsla var vandaverk og voru góðir vegghleðslumenn eftirsóttir . Fyrst og fremst var að leggja undirstöður í beina línu og síðan halda henni upp allan vegginn , allt var þetta mælt út með auganu , en grjótið var oft misjafnt , en hleðslumaður varð að finna hverjum stein sinns stað og fella undir hann fleyga eða undirfellur , þær þurftu helst að vera fleyglaga eða misþykkar o.fl . Þurfti að velta hverjum steini á ýmsa vegu til þess að hann fengi gott sæti . Við hvert lag af steinum var lagið fyllt af mold og troðið vel og vandlega , venjulega með fótum , þó munu hafa verið notaðir hnallar úr trébútum með þverspýtu ofan sem handföng . Ekki þekkti ég að grjót væri höggvið til svo nokkru næmi . Þetta grjót sem ég kalla , var og er allt basalt eða blágrýti . Betra hleðslugrjót var í Rauðasandshr . a.m.k. í Kollsvík , heldur en í norðanverðum Dýrafirði . Í Neðri-Hjarðardal í Dýrafirði var og er heyhlaða hlaðin með torflagi , bæði utan og innan , þessi hlaða var hlaðin ef ég man rétt 1913 , af þeim bræðrum Jóhannesi og Kristjáni Davíðssonum . Einnig sá ég í norðanverðum Dýrafirði hlaðinn bæjarkamp úr grjóti með engu torflagi milli laga , og var hann að hruni kominn því öll mold var fokin burt , en þessi kampur mun hafa verið hlaðinn af norðlendingi . Víðast hvar var ekki langt að fara til þess að ná í grjót í veggi og flutningur var ekki nema á sleða , dreginn af mönnum , eða þá á handbörum . Kerra og aktygi komu í Kollsvík í byrjun annars áratugar þessarar ( 20. ) aldar . Þar notaðist hún vel , því frá sjónum eru og voru sléttar grundir og sandleirar að mestu heim til bæja . Vitanlega var grjótið valið eftir því sem hægt var , er því var aflað til vegghleðslu ; einkum þurftu hornsteinar að vera fallegir þ.e. með sléttum flötum og með 90 gráðu horn . Hellusteinar voru hafðir til þess að jafna ofan veggi , ekki þykkri en 2 - 4 tommur . Ávallt voru húsin höfð með réttum hornum að innan , en utan voru oft hornin rúnnuð . Ekki sá ég hús sem hlaðin voru við björg eða kletta , það var algengt um kvíar í túnjaðri eða stekk . Til þess að fá hús hornrétt voru slegin saman borð í réttan vinkil . Þykkt grjótveggja fór í grunnin fyrst og fremst eftir hæðinni , því efst þurfti veggurinn að vera 2 - 3 fet . Ekki þekkti ég að innri húshorn væru í boga . Orðið tótt var ávallt notað um þaklausar byggingar og í fleirtölu tóttur . Langvegg og gaflvegg var talað um í húsum . Grjótveggir vildu oft ganga úr sér , síga út eða inn á parti , einkum ef þeir voru illa byggðir og jafnvel úr slæmu hleðslugrjóti , var þá stundum talað um að " gildra " upp í vegginn eða skörðin þegar þau voru jafnvel að hruni komin . Einu sinni voru 2 feðgar að hlaða vegg sem var langt kominn í fulla hæð , þá segir sonurinn að þessi veggur muni ekki standa lengi . " Jú " segir faðirinn , " hann mun standa mína tíð og þína tíð og þinna barnatíð " í því segir faðirinn " varaðu þig Valdi " , þá hrundi veggurinn . Ufs var á innri veggbrún og var tréð sem sperrurnar stóðu á . Ég þekkti lítið til grjótnáms og víða var það við hendina eða svo að segja því víða var grjót rifið upp úr túnum , einkum efst við fjallsrætur og víða voru gamlar tóttur ónotaðar og þá sótt grjót í þær . Það þekkti ég að jötustallur var hlaðin um leið og veggur að hesthúsi . Einnig man ég eftir útskoti við eða úr inngangi í fjós , þar sem kýrmeisarnir voru geymdir til næstu gjafar , með gjöfum á sér . Venjuleg snidda var aldrei notuð í vegg , aðeins í vegkant eða flóðgarða . Það þótti góð hlunnindi jarðar þar sem gott hellutak var , og í Kollsvík var það gott því öll útihús voru með helluþaki , einnig verbúðirnar í Kollsvíkurveri . Hús byggð úr trjábolum þekkti ég ekki nema " pakkhús " sem stendur á Þingeyri og er sagt 250 ára gamalt , húsið er í eigu Kaupfélags Dýrfirðinga , trén útlend og sver . Þjóðtrú í sambandi við húsbyggingar þekkti ég engar . Moldarverkin voru all tímafrek einkum á haustin , oft erfið og óþrifaleg einkum í regni en oftast var vani að fara í lélegar buxur við moldarverk . Ég þekkti lítið til kláfa , en hrip þekkti ég . Þau voru með botninn á hjörum og læst að framan með járnlykkju , sem rennt var fram af spaða á botni hripsins voru þau notuð aðallega til flutninga á húsdýraáburði á túm og mó til eldiviðar . Að lokum vil ég geta þess að torfbyggingar þekkti ég lítið eða ekki og sleppi því alveg að segja nokkuð um þær . Höfundur : Torfi Össurarson ( sjá hér að ofan . Ritað 1981 . Þegar ég var 7 eða 8 ára , fór ég með föður mínum í smiðju að Grundum í Kollsvík , því þar var smiðja af gamalli gerð . hún var góðan spöl frá bænum . Þetta var lágreistur kofi gerður af grjóti og torfi innan , nema í dyrakampa . Var þá grjót í veggjum en utan hlaðið með torfstreng sem svo greri . Strompur var á mæni , lítill gluggi yfir dyrum og hurð af timbri . Sperrur af viði og árefti . Með tvöföldu torfi sem var löngu orðið vallgróið . Þessi smiðja mun hafa verið mjög gömul , því bóndinn þáverandi var enginn smiður , en á bænum var lausamaður sem var vel lagtækur á tré , smíðaði og gerði við báta og batt bækur að vetri . Í þetta sinn var faðir minn að smíða öxul af járni í kornmylluna sína , því myllur voru þrjár í Kollsvík , og voru í gangi a.m.k. fram á fyrri stríðsár , ég átti að aðstoða föður minn við að blása í aflinn . Smiðjubelgurinn var þarna af gamalli gerð , en hann skoðaði ég ekki vandlega . Hann var gerður með trégrind sem sauðskinn voru fest á með listum og síðan tjöruborinn , því ég man að hann var kolsvartur og ofan á honum steinn sem skerpti á útsoginu í aflinn . Hann var gerður af grjóthleðslu innan við miðjan kofann og í gegn lá járnpípa í sjálfar glæðurnar , en belgurinn var dreginn sundur með vogarstöng sem var fest upp í þak og var all löng fram á við . Aflinn var lágur og steðjinn líka , því faðir minn sat við smíðina . Allvænn slaghamar var notaður til þess að reka járnið , en kol voru notuð í aflinn . Ekki man ég eftir neinni járnplötu , hefur líklega verið aðeins hella undir eldinum . Smíðakol sá ég ekki fyrr en löngu seinna , þegar ég var nemandi á Hvanneyri 1925 - 27 . Undirstaða undir var lágur tréhnúður eða jafnvel hryggjaliður úr hval . Reksteinn við dyr var enginn . Hersluþró var ekki þarna svo ég sæi , en á Hvanneyri var notaður vatnspottur úr aflagðri eldavél og aðeins vatn til kælingar . Smíðajárnið sem faðir minn notaði í kvarnarásinn var eitthvað sívalt járn úr skipi , líklega vantfesting en ýmis konar smíðajárni kynntist ég við smíðar á Hvanneyri og síðar þegar ég fór að smíða eftir að ég fór að búa á Mýrum í Dýrafirði og þó lengst á Felli í Dýrafirði . Smiðjuáhöld voru fábrotin ; þó mun slaghamarinn og töngin hafa fylgt hverri smiðju ; stappa , saumhögg , meitill og margt fleira . Þó mun margt hafa verið heimagert sem notað var við smíðina . Heimagerð smíðakol þekkti ég ekki . Gömul heimagerð smiðja var á prestssetrinu í Sauðlauksdal , því ég heyrði að faðir prestsins , sem þá var þar var eitthvað að smíða , líklega hestajárn , en prestur var séra Þorsteinn Kristjánsson sá sem fórst í Þormóðsslysinu ásamt fleirum . Á Lambavatni í Rauðasandshreppi var gömul smiðja , og góðan smið sem þar vann að smíðum þekkti ég vel í Kollsvíkurveri , en mér er sagt af kunnugum að smiður þessi sem hét Guðbjartur Egilsson , hafi smíðað sér síðar fótstigna smiðju og smíðað ýmislegt , s.s. hestajárn , járn í rokka sem hann smíðaði , eldhúsáhöld , ausur og spaða gataða og tinbrædda utan og innan . Þessi maður er fyrir löngu látinn . Þessar gömlu smiðjur sem ég hefi sagt frá , voru svo litlar að ekki voru þær notaðar til geymslu , en því hlutverki gegndu skemmur sem voru á hverjum bæ . Orðtakið " að hafa mörg járn í eldinum " kannast ég vel við og " smiður eiga verstu spæni " . Járnsmið á Ísafirði heyrði ég sagt frá , sem smíðaði skeifuna að öllu leyti í einni hitun og henti henni frá sér rauðheitri . Smiðjur hygg ég að hafi verið yfirleitt þar sem góðir smiðir voru , sérstaklega þar sem bátar voru smíðaðir , því þeir þurftu að smíða í eldi þrælkur , keipa eða tollur , stýrisjárn og fleira . Að lokum skal ég geta stuttlega járnsmíða sem ég vann lengi að , einkum að vetrum . Það var á Hvanneyri sem ég lærði að laga járn í eldi og á steðja , þar lærðum við að smíða hestajárn slétt og með sköflum . Einnig að sjóða saman járn og laga járn í aktygi og smíða nothæf aktygi nema bogann , en hann smíðaði ég síðar og það æði marga , því ég smíðaði aktygjajárn bæði fyrir mig og einkum fyrir annan söðla - og aktygjasmið . Margt smíðaði ég fleira ; heynálar , ljábakka lítið eitt . Ég keypti fótstigna smiðju þegar ég byrjaði að búa á Mýrum í Dýrafirði sumarið 1927 . Frændi minn og vinur var að læra járnsmíði í Hafnarfirði og pantaði hann fótstigna smiðju eða aflinn eins og Guðmundur J. Sigurðsson meistari og eigandi að vélaverkstæði á Þingeyri nefndi , en sonur hans Matthías , gæti gefið upplýsingar um smiðjur úr Þingeyrarhreppi . Þessi fótstigna smiðja var sú fyrsta sem kom í Mýrarhrepp , nágranni minn ungur maður , Jón Zophoníasson , kom og fékk mál af henni og smíðaði sér sjálfur líka smiðju . Smiðja af gömlu gerðinni var á hinu forna höfuðbóli , Saurbæ á Rauðasandi . Það var Gísli Ó. Thorlacíus sem notaði hana á öðrum áratugi þessarar aldar , en Gísli var síðasti bóndi í Saurbæ af þessari ætt . Í Kollsvíkurbæ , samnefndum víkinni , mun smiðja verið hafa áður fyrr , en nú eða þegar ég var krakki , var aðeins nafnið eftir á kofanum , sem var eldiviðargeymsla . Höfundur : Torfi Össurarson ( sjá hér að ofan ) . Ritað 1983 . Um horn og bein hef ég litið að segja ; þekkti engan sem smíðaði úr slíku efni . Þó sá ég í notkun hornhagldir á reipum , en þær endast von úr viti . Einnig sá ég sylgjur á reiðingsgjörðum úr hvalbeini , og algengar voru seilarnálar úr hvalbeini . Þær voru notaðar til þess að seila fiskinn . Einnig sá ég heilt sauðahús , sem hafði hvalrif fyrir sperrur . En síðar voru þessi hvalrif söguð sundur og notuð í hlunna , er bátar voru settir upp og ofan af eða á sjó , því í Kollsvíkurverki er gulur sjávarsandur . Undir hvalbeinum var stök fjöl og klampar , sem héldu hvalbeinunum föstum . Hvalir ráku stöku sinnum á land í Kollsvík , og eins hlupu á land undan svokölluðum hundfiskum hvalir .