Nú eru liðin tíu ár frá því að Ísland sótti um aðild að Evrópusambandinu ( ESB ) . Lesendum Þjóðmála er vel kunnugt um það ferli en allan þennan tíma , og lengra aftur , hefur verið deilt um það hvort Ísland eigi að gerast aðili að ESB og á síðustu misserum eru jafnvel uppi áhöld um það hvort við eigum yfir höfuð að vera hluti af EES-samstarfinu . „ EES-samstarfið , og fjórfrelsið sem því fylgir , hefur knúið fram margar góðar breytingar . Þetta er mikilvægasti alþjóðasamningur okkar og við þrífumst auðvitað á utanríkisverslun . Hagsæld hér á landi er grundvölluð á því að íslenskar vörur og þjónusta eigi greiðan aðgang að erlendum mörkuðum . Árið 2016 fóru um 80% af vörum okkar og þjónustu inn á EES-svæðið , þannig að samningurinn er mjög mikilvægur . Að sama skapi skulum við líka horfa til þess að 27% útflutnings okkar eru í Bandaríkjadölum og um 25% í evrum , “ segir Lilja D. Alfreðsdóttir , mennta - og menningarmálaráðherra og varaformaður Framsóknarflokksins aðspurð um þessi mál í ítarlegu viðtali í nýjasta hefti Þjóðmála . „ Það sem við þurfum þó að gera , og það brást varðandi þriðja orkupakkann , er að gæta þess nógu snemma í ferlinu að sækja um undanþágur frá þeim atriðum sem við teljum að eigi ekki heima hér á landi . Það er alþekkt í þessu samstarfi . Danir fengu undanþágur frá jarðakaupum og þeir eru í ESB . Við þurfum að vera vakandi yfir hagsmunagæslu á fyrri stigum . Við sem erum í stjórnmálum þurfum að taka það til okkar og standa okkar vakt . Vandinn sem við er að etja er heimatilbúinn . “ En er það ekki helst hlutverk embættismanna að gera það , til dæmis í utanríkisráðuneytinu ? „ Jú , en það er líka hlutverk fagráðuneytanna og stjórnmálamanna . Ég þarf , sem ráðherra mennta - og menningarmála , að kalla inn á mitt borð upplýsingar um það hvaða breytingar eru í farvatninu . Ekki bara þennan þingvetur , heldur næstu tíu ár því þetta ferli byrjar mjög snemma , “ segir Lilja . „ Við þurfum að breyta því hvernig við hugsum og nálgumst þetta samstarf . Við þurfum að hafa á hreinu hvar hagsmunir okkar liggja og við þurfum að gæta þeirra vel . Ríki ganga út frá því að gæta hagsmuna borgara sinna og við eigum að sinna því . Við eigum auðvelt með menntastefnuna sem við höfum fjallað hér um , því það er innanríkismál sem ég hef kynnt mér vel og er með mikið af sérfræðingum í kringum mig . Það sem gerist hins vegar oft með EES-mál er að nefndir og stjórnmálamenn hafa ekki vaktað ferlið og þar af leiðandi ekki hugsað út í það hvaða áhrif það hefur á samfélagið til lengri tíma . Ég tel að farsælast sé fyrir þjóðir að annast sín eigin mál sjálf , sem er einkenni frjálsar þjóðar . “ Lilja segir að hagsæld Vesturlanda á 20. og 21. öldinni hafi grundvallast á þessari hugsun . „ Við lifum í samfélagi þjóða og við þurfum að bera gæfu til þess að leggja okkar að mörkum í alþjóðasamstarfi byggðu á okkar eigin þekkingu og sérstöðu , þar horfi ég til dæmis til umhverfismála og á Ísland sem leiðandi í sjálfbærri orkunýtingu . Kína horfir til að mynda til okkar á þessum vettvangi . Við eigum bæði að flytja út og inn þekkingu til að bæta samfélög , “ segir Lilja . „ Þjóðir horfa til sérstöðu hver annarrar . Ísland hefur mikla sérstöðu er varðar náttúruauðlindir , heilnæm matvæli , loftslag og landfræðilega stöðu . Við eigum að gæta að sérstöðunni en um leið nýta hana á sjálfbæran hátt . Vegna loftslagsbreytinga og hlýnunar norðurskautsins aukast líkurnar á heilsársopnun siglingaleiða norðurskautsins . Þetta mun þýða minni kostnað fyrir verslun og viðskipti en um leið aukna umferð um þetta viðkvæma svæði . Vegna landfræðilegrar stöðu Íslands er sú mikla áhersla sem við leggjum á norðurskautsmál hárrétt . Vísindamálaráðherrar norðurskautaríkjanna funda reglulega og við munum halda næsta fund í samstarfi við Japan árið 2020 . Áhugi Asíu á þessum málaflokki hefur stóraukist og Ísland á í samstarfi við þessi ríki á sviðum vísinda og menntamála . Nýverið hef ég undirritað samstarfssamninga vegna þessa og hvet ég ungt fólk til að sækja sér menntun á þetta svæði . Stóra breytan í alþjóðaviðskiptum verður Kína , en aldrei í mannkynssögunni höfum við séð jafnmarga rísa úr fátækt í millistétt á jafn skömmum tíma og þar . “ Hefur umræðan um aðild að ESB verið of einföld eða yfirborðskennd hér á landi ? „ Já , við sjáum til dæmis að Viðreisn telur að við eigum að fara í Evrópusambandið af því að við þurfum stöðugri gjaldmiðil . Mér finnst umræðan ekki byggð á því hvað er sjálfbært fyrir íslenskt hagkerfi . Umræðan einkennist oft af fyrirsögnum og það vantar dýpt , “ segir Lilja . „ Milton Friedman sagði á sínum tíma að slæm framkvæmd á peningastefnu væri til þess fallin að skaða hagkerfið og hagvaxtarmöguleika til framtíðar . Paul Krugman og Joseph Stiglitz eru á sama máli . Í mjög áhugaverðri bók eftir Ashoka Mody , Euro Tragedy , er rakið vel hvernig evran varð til í pólitískum hrossakaupum Frakka og Þjóðverja . Evran var draumur franska forsetans Pompidou og taldi hann að með stofnun hennar myndu Frakkar standa Þjóðverjum meira jafnfætis . Það verður svo ekki fyrr en í stjórnartíð Helmuts Kohl , kanslara Þýskalands , að evran verður að veruleika þvert á vilja þýska seðlabankans og fjármálaráðuneytisins . Ráðgjafar Kohl sáu að hann var harðákveðinn í þessu , þetta átti að vera arfleifð hans , en þá var hann bara beðinn um að sleppa Ítalíu , því að ríkisfjármálin þar myndu aldrei ráða við að vera á sameiginlegu myntsvæði . Það er mjög vandasamt að vera með sameiginlega mynt án þess að vera með sameiginlega stefnu í ríkisfjármálum og sameiginlega skuldabréfaútgáfu . Wolfgang Schäuble , forseti þýska þingsins og fyrrverandi fjármálaráðherra , segir að draga megi í efa hvort þróun Evrópusambandsins sé á réttri leið , þar sem ekki var farið í að styðja við peningastefnuna þegar henni var hrint í framkvæmd . Nú sé það of seint og erfitt verði að sannfæra aðildarríki ESB um að setja á laggirnar pólitískt sambandsríki . “ Lilja segir að það sé ekki nóg að tala bara um stöðugan gjaldmiðil sem mælikvarða á lífsgæði . „ Hagsveiflur eru ekki samfelldar á milli Íslands og lykilhagkerfa í Evrópu . Við þurfum alltaf að vera á tánum en ég fullyrði að við hefðum aldrei getað unnið með jafngóðum hætti úr fjármálahruninu ef við hefðum verið í ESB . Við getum líka horft á kenningar Mundell um hið hagkvæma myntsvæði . Ein forsendan fyrir því að það gangi upp er sveigjanlegur vinnumarkaður . Hann er það að einhverju leyti í Evrópu en þó ekki að fullu . Bara það að það eru mörg mismunandi tungumál í Evrópu hamlar því að vinnumarkaðurinn sé sveigjanlegur , ólíkt því sem gerist til dæmis í Bandaríkjunum þar sem það er minna mál að flytja á milli svæða í leit að nýjum tækifærum eða eftir því sem efnahagurinn blæs . “ Nánar er rætt við Lilju í nýjasta hefti Þjóðmála . Þar er meðal annars fjallað um ríkisstjórnarsamstarfið , þann árangur sem náðst hefur í efnahagsmálum á undanförnum árum , stöðu menntamála og margt fleira .