Úrskurður umhverfisráðuneytisins vegna mats á umhverfisáhrifum Urriðafossvirkjunar í Þjórsá allt að 150 MW og breyting á Búrfellslínu 2 frá 27. apríl 2004 . Tilvísun : UMH 03080089 / 10-02-0603 Hinn 27. apríl 2004 , var kveðinn upp í umhverfisráðuneytinu svohljóðandi : Ráðuneytinu bárust stjórnsýslukærur Félags sumarbústaðaeigenda Lónsholti , dags. 24. september 2003 , Kjartans Ágústssonar , eiganda Löngumýrar á Skeiðum , dags. 23. september 2003 , Jörundar Gaukssonar , f.h. eigenda jarðarinnar Herríðarhóls , dags. 23. september 2003 , ferðamálafulltrúa Villingaholtshrepps , dags. 21. september 2003 og Valgarðs Briem , hrl. f.h . Marteins Winkler , Dvergabakka í Ásahreppi vegna úrskurðar Skipulagsstofnunar frá 19. september 2003 um mat á umhverfisáhrifum Urriðafossvirkjunar í Þjórsá allt að 150 MW og breyting á Búrfellslínu 2 . Í hinum kærða úrskurði var fallist á fyrirhugaða framkvæmd miðað við lónshæðir í 50 metra og 51 metra hæð yfir sjávarmáli ásamt breytingu á Búrfellslínu 2 með eftirtöldum skilyrðum : „ 1 . Framkvæmdaraðili græði upp öll haugsvæði vegna breytinga á farvegi ofan lóns og móti land á haugsvæðum í samráði við Umhverfisstofnun og Landgræðslu ríkisins . Ennfremur vakti framkvæmdaraðili fyrirhuguð haugsvæði árlegs uppdælingarefnis með tilliti til fokhættu og grípi til mótvægisaðgera til að hindra fok frá haugsetningarsvæðum . 4 . Áður en til framkvæmda kemur þarf framkvæmdaraðili að standa fyrir þeim viðbótarrannsóknum um grunnástand lífríkis í Þjórsá sem lagðar eru til í sérfræðiskýrslu Veiðimálastofnunar og raktar eru í kafla 4.3.3 í þessum úrskurði . Í ljósi niðurstaðna þessara rannsókna þarf framkvæmdaraðili að útfæra nánar og grípa til þeirra mótvægisaðgerða sem lagðar eru til í fyrrnefndri sérfræðiskýrslu Veiðimálastofnunar . I. Málsmeðferð Ráðuneytið óskaði eftir umsögn Ásahrepps , Skeiða - og Gnúpverjahrepps , Villingaholtshrepps , Rangárþings ytra , Umhverfisstofnunar , Heilbrigðiseftirlits Suðurlands , Landsvirkjunar sem er framkvæmdaraðili , Skipulagsstofnunar , iðnaðar - og viðskiptaráðuneytis vegna stjórnsýslukæra Félags sumarbústaðaeigenda Lónsholti , Kjartans Ágústssonar , eigenda jarðarinnar Herríðarhóls , Ferðamálafulltrúa Villingaholtshrepps og Marteins Winkler ábúanda á Dvergabakka í Ásahreppi . Umsögn Villingaholtshrepps barst þann 17. október 2003 . Umsögn iðnaðar - og viðskiptaráðuneytis barst þann 21. október 2003 . Umsögn Ferðamálaráðs Íslands barst þann 30. október 2003 . Athugasemdir Jörundar Gaukssonar , f.h. eigenda jarðarinnar Herríðarhóls bárust þann 5. desember 2003 . Athugasemdir Landsvirkjunar bárust þann 2. desember 2003 . Með bréfi , dags. 25. febrúar 2004 , óskaði ráðuneytið eftir áliti landbúnaðarráðuneytisins varðandi 17. gr. landgræðslulaga , nr. 17 / 1965 . Í kærunni segir að í úrskurði Skipulagsstofnunar komi fram rökstuðningur varðandi ferðaþjónustu sem fallast megi á en honum sé ekki fylgt eftir í niðurstöðu stofnunarinnar . Að óbreyttu muni þessi virkjun valda ferðaþjónustu á svæðinu óbærilegu tjóni og hindra eðlilega þróun atvinnuhátta . Kærandi telur að illa hafi verið staðið að mati á umhverfisáhrifum , hvað varðar áhrif á ferðaþjónustu og ferðamennsku . Sá aðili sem framkvæmdaraðili hafi fengið til skýrslugerðar um þau mál hafi aldrei gert nauðsynlegar og raunhæfar rannsóknir , heldur byggt skýrslu sína á ófullnægjandi viðhorfskönnun . Vísað er til umfjöllunar í hinum kærða úrskurði um framtíðarmöguleika á svæði fyrirhugaðrar framkvæmdar hvað varðar ferðaþjónustu . Í umsögn Ferðamálaráðs Íslands segir : „ Þegar meta þarf umhverfisáhrif framkvæmda fær Ferðamálaráð til umsagnar þau verkefni sem að einhverju leiti gætu haft áhrif á viðkomu - og dvalarstaði ferðafólks . Hjá Ferðamálaráði er reynt að leggja mat á þau áhrif sem fyrirhugaðar framkvæmdir kunna að hafa á ferðaþjónustu og samfélagið á áhrifasvæði þeirra og að gefnum ákveðnum forsendum er síðan niðurstaðan fengin . Til grundvallar mats er stuðst við áþreifanleg viðmið s.s. umfang ferðaþjónustu á svæðinu , kannanir á stöðu mála og stefnu sveitarfélaga viðkomandi svæðis . Eftir skoðun á þeim gögnum sem til voru varð niðurstaðan " ... að fyrirhugaðar framkvæmdir hafi ekki afgerandi áhrif á ferðaþjónustu á áhrifasvæði virkjunar " . Eins og fram kemur í bréfi Ferðamálaráðs þá er talað um að virkjun komi ekki til með að hafa afgerandi áhrif á ferðaþjónustu á svæðinu . Einnig er vísað til umfjöllunar í hinum kærða úrskurði þar sem segir að ljóst sé að fyrirhuguð framkvæmd muni hafa veruleg áhrif á lífríki Þjórsár og gerbreyta aðstæðum fyrir vatnalíf á áhrifasvæði hennar . Einnig segir í kæru að þar sem fyrirhuguð virkjun við Urriðafoss sé á virku jarðskjálftasvæði sé nokkur hætta á skemmdum og hættu fyrir vegfarendur . Kærandi telur óásættanlegt að auka við þá hættu sem stafi af jarðskjálftum í dag . Ljóst sé að ýmsir aðrir virkjunarkostir séu mun vænlegri s.s. gufuaflsvirkjanir . Á grundvelli þessara og annarra upplýsinga matsskýrslu skal Skipulagsstofnun taka ákvörðun um hvort lagst er gegn viðkomandi framkvæmd vegna umtalsverðra umhverfisáhrifa . Ennfremur segir að dregið verði úr sjónrænum áhrifum svo sem kostur sé t.d. með því að græða stíflu upp loftmeginn og með því að móta haugsvæði og græða upp í samráði við sérfróða aðila á þeim sviðum . Framkvæmdaraðili telji mótvægisaðgerðir fullnægjandi og enn sé unnið að því að auka vitneskjuna með viðbótarrannsóknum sem þegar hefur verið hrundið í framkvæmd . Framkvæmdaraðili telji að með fyrirhuguðum mótvægisaðgerðum sem felast í þéttingu hrauns og sprungna , auk vatnsrásar meðfram allri stíflunni muni tryggja að grunnvatnsstaða raskist lítið sem ekkert á Skeiðum . Með því að þétta hraunið verði leki úr lóni takmarkaður eins og kostur er . Vatnsrás muni taka við afrennslisvatni á Skeiðum og einnig við hugsanlegum leka úr lóninu og halda þannig grunnvatnsstöðu svipaðri því sem nú er , svo sem fram komi í matsskýrslu . Ljóst er að svo er ekki . Framkvæmdaraðili bendir ennfremur á að í bréfi iðnaðarráðuneytisins til verkefnisstjórnarinnar frá 27. maí 2000 kemur skýrt fram að það sé ekki á valdi stjórnvalda að fresta eða synja um afgreiðslu erinda er lúta að virkjunum á grundvelli þess að viðkomandi virkjunarkostur sé til skoðunar hjá verkefnisstjórn rammaáætlunar . Í matsskýrslunni sé rætt um mögulegt stíflubort í jarðskjálfa og tekin dæmi um stíflubrot miðað við tvenns konar rennsli . Í úrskurði Skipulagsstofnunar sé ekki lagt mat á hversu raunhæf þessi dæmi séu . Mótvægisaðgerðir verði að miðast við það að áhætta vegna framkvæmdanna verði ekki meiri en talin sé ásættanleg . Jarðstíflur af því tagi sem hér um ræðir hafa almennt reynst örugg mannvirki ef vel er staðið að hönnun og byggingu þeirra . Í því ljósi er , á þessu stigi , talið að hægt sé að tryggja öryggi fyrirhugaðra mannvirkja og nærliggjandi byggðar með ásættanlegum hætti . Hins vegar er nauðsynlegt að vanda rannsóknir á jarðskjálftavá við frekari undirbúning framkvæmda ( potential failure mode analysis ) og taka fullt tillit til hennar við hönnun mannvirkja . Þetta ber að hafa í huga við rekstur og nýtingu orkumannvirkjanna sem og við gerð heildaráhættumats fyrir Þjórsársvæðið . " „ Í matskýrslum vegna umræddra virkjunarframkvæmda [ 1 , 2 ] er í raun frekar lítið fjallað um jarðskjálftavá og hugsanlegar afleiðingar hennar . Í [ 2 ] eru áhrif hugsanlegs stíflubrots á versta stað vegna jarðskjálfta metin miðað við annars vegar 400 m 3 / s rennsli og hins vega 800 m 3 / s rennsli ( sem gefur þá væntanlega mynd af venjulegu rennsli árinnar ) . Auk þess er gert ráð fyrir að árlokur festist þannig að ekki sé unnt að opna þær . Þetta verður að teljast frekar ólíkleg atburðarrás . Með því að opna lokur er hægt að létta á stífluvirkjum þar til tjón hefur verið kannað og / eða lagfæringar farið fram , en fram kemur í matsskýrslu að núverandi árfarvegur rúmi allt að 2500 m 3 / s rennsli . Tani , [ 6 ] , telur t.d. að stíflur hannaðar og byggðar samkvæmt nútíma aðferðum muni ekki verða fyrir umtalsverðum skemmdum í jarðskjálftum sem gefi yfirborðshröðun allt að 0,7% g við stíflufót . " „ Tekið er undir efasemdir kæranda um mótvægisaðgerðir til að koma í veg fyrir hækkun á grunnvatnsstöðu á Skeiðum . Jafnframt er vísað til athugasemdar hreppsnefndar gerði á fyrri stigum málsins varðandi það að vöktun á gróðri og lífríki væri aðeins hugsuð til 10 ára . Það þurfi því að meta það á síðari stigum hvort nauðsynlegt sé að ráðast í aðgerðir til að tryggja fiskgengd um fossinn , sérstaklega ef vatnið lendi allt í einum streng . Fossar njóta sérstakrar verndar skv. 37. gr. laga nr. 44 / 1999 um náttúruvernd og því er brýnt að forðast sé að raska Urriðafossi svo sem frekast er kostur . Í fjölriti Náttúruverndarráðs nr. 2 ( Fossar á Íslandi ) er fjallað um fossa á Íslandi og lagt mat á hvaða fossa beri helst að vernda . Ljóst er að minnkun á rennsli um fossinn mun rýra gildi hans t.d. til nýtingar tengt ferðamennsku . Þó réttilega komi fram í matsskýrslu að fossinn hefur ekki verið notaður með skipulegum hætti við ferðaþjónustu á svæðinu hingað til , kemur jafnframt fram að í könnun sem gerð var árið 2001 sögðust tæplega 7% landsmanna á aldrinum 18 - 75 hafa komið að fossinum síðasta árið . Með virkjunum ofar í Þjórsá hafa lífsskilyrði batnað í ánni og með tilkomu laxastiga við Búðafoss hefur útbreiðsla lax aukist verulega á svæðinu . Að öllu óbreyttu , og án tillits til mótvægisaðgerða , munu áhrif virkjana neðan Búrfells því hafa umtalsverð áhrif á laxastofna í Þjórsá . Í athugasemdum kæranda við fram komnar umsagnir er tekið undir umsögn Rannsóknarmiðstöðvar í jarðskjálftaverkfræði um að gera þurfi hættumat og að fremur lítið sé fjallað um jarðskjálftavá í matsskýrslunni . Við frekari hönnun mannvirkja verði jarðskjálftavá hins vegar könnuð nánar og áhættumat framkvæmt og fullt tillit tekið til niðurstaðna þeirra athugana í hönnunarforsendum . Þá sé það venja að öryggis - og eftirlitskerfi sé til staðar við mannvirki eins og þau sem hér um ræðir . Framkvæmdaraðili muni svo útfæra viðbragðsáætlanir í samráði við Almannavarnir og eftir atvikum aðra sérfræðinga . Sveitarstjórn óttast að verði það ekki gert strax sem hluti af virkjuninni verði það aldrei gert , þó að síðar komi upp vandamál vegna ágangs og landbrots árinnar . Í umsögn Umhverfisstofnunar segir : „ Í matsskýrslu kemur fram að með tilkomu Urriðafossvirkjunar í Þjórsá muni rennsli neðan stíflu minnka mikið . Í umfjöllun um þessar tegundir kom fram að þær fyndust líklega á fleiri stöðum við Þjórsá . Að mati stofnunarinnar væri því eðlilegt að kanna umhverfisáhrif mótvægisaðgerða af þessari stærðargráðu ef ástæða þykir til að ráðast í þær . Að lokum bendir stofnunin á að líklega muni það efni sem þarf að haugsetja vegna virkjanaframkvæmda ekki henta í varnargarða með þeim hætti sem sveitarstjórn Villingaholtshrepps bendir á í kærunni . " Rétt sé að gera þá kröfu til framkvæmdaraðila að færð séu rök fyrir þeirri niðurstöðu að skoða þá ekki nánar en gert er í matsskýrslu . Þar sem lægra sett stjórnvald hafi ekki fjallað um þennan þátt beri að vísa málinu á ný til Skipulagsstofnunar . Einnig er vísað til 13. gr. reglugerðar um mat á umhverfisáhrifum þar sem segir að leggja skuli tillögu að matsáætlun fram þegar megindrættir framkvæmdar eru orðnir það ljósir að hægt sé að fá yfirlit yfir fyrirhugaða framkvæmd , áhrifasvæði og helstu áhersluþætti matsvinnunnar . Ennfremur er vísað til 9. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum þar sem segir að gerð og efni matsskýrslu skuli vera í samræmi við matsáætlun . Allir hafi rétt til athugasemda við matsskýrslu en öðlist ekki við það stöðu aðila í stjórnsýslumáli líkt og kærandi virðist halda . Hlutverk Skipulagsstofnunar eða umhverfisráðherra sé ekki að skera úr deilumáli milli tiltekinna aðila eða veita leyfi fyrir framkvæmd heldur að komast að niðurstöðu um umhverfisáhrif að undangegnu flóknu matsferli , sbr. dóm Héraðsdóms Reykjavíkur frá 21. maí 2003 , bls. 23 , í máli nr . E - 13581 / 2002 , Atli Gíslason ofl. gegn íslenska ríkinu og Landsvirkjun og til réttargæslu Fjarðarbyggð og Austur-Hérað . Vísar framkvæmdaraðili á bug umfjöllun kæranda þess efnis að „ grundvallaratriði " laganna hafi verið brotin og bendir á að öllum athugasemdum kæranda við matsskýrslu var svarað í tilvísuðu svari . Ennfremur segir : „ Framkvæmdaraðili vill minna á e-lið 2. tölul. 2. mgr. 13. gr. reglug . Ljóst er að Skipulagsstofnun hefur fulla heimild til að samþykkja frávik af því tagi sem hér um ræðir , þ.e.a.s. að hugsanlegir kostir sem tilgreindir eru í matsáætlun séu ekki teknir til ítarlegrar og kostnaðarsamrar skoðunar í matsskýrslu þar sem ljóst þyki að þeir komi ekki til greina sem raunhæfir valkostir . Auk 20. gr. reglugerðar nr. 671 / 2000 er bent á 1. mgr. 10. gr. laga nr. 106 / 2000 en samkvæmt henni metur Skipulagsstofnun hvort matsskýrsla er í samræmi við matsáætlun . Eðlilegt hefði verið að leggja þau gögn fram og skýra á ítarlegan máta í matsskýrslu . Þessi skilningur Landsvirkjunar myndi leiða til þess að tilgangur laga um mat á umhverfisáhrifum um að tryggja að fólk , sérstaklega það sem beinna hagsmuna hefur að gæta , fái að koma að sjónarmiðum sínum og þau fái raunverulega efnismeðferð , náist ekki . Vísar kærandi í þessu sambandi til 10. mgr. 10. gr. laganna . Kærandi hafnar því að dómur héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr . 4.2 . Varakrafa landeigenda Herríðarhóli Varðandi varakröfu landeigenda Herríðarhóli er í kæru vísað til athugsemda kærenda til Skipulagsstofnunar um lónshæð , þar sem fram kemur að kærendur telja 50 metra lón valda mun minna umhverfisraski en 51 metra lón . Þar kemur fram að kærendur telja að ekki hafi verið gerð nægileg grein fyrir þeim áhrifum í matsskýrslu framkvæmdaraðila . Um 25% jarðarinnar fari undir vatn vegna virkjunarinnar og um 33% af ræktuðu landi hennar . Jafnframt blotni annað land meira , auk áhrifa reglubundinna sveiflna í lóni . Vaxandi ferðaþjónusta hafi verið við hestamenn og skipulagðar ferðir frá staðnum , ásamt gistingu sem einnig tengist hrossarækt og sölu . Jafnframt bjargist þá fornminjar frá því fyrir 1550 . Þess er krafist að umhverfisráðherra taki afstöðu til þess hvaða mótvægisaðgerðir eigi að gera að skilyrði fyrir framkvæmdinni . Mikilvægt sé að úrskurðir um mat á umhverfisáhrifum séu skýrir , geti staðið sjálfstætt og af þeim megi ráða nákvæmlega hvaða skilyrði séu sett fyrir framkvæmdinni en ekki vísað til óljósra væntinga um að aðilar nái samkomulagi í þessu efni . Gerir kærandi þá kröfu að umhverfisráðherra fjalli sérstaklega um þetta verklag og geri grein fyrir hvort skilyrði laga séu uppfyllt að þessu leyti . Í umsögn Skipulagsstofnunar er vísað til umfjöllunar í niðurstöðu hins kærða úrskurðar um áhrif framkvæmdarinnar á útivist og ferðaþjónustu annars vegar og landnotkun hins vegar . Þar kemur fram að ljóst sé að fyrirhugaðar framkvæmdir við Urriðafossvirkjun muni hafa margvísleg áhrif á landnotkun og nytjaland . Þannig verði í samráði við landeigendur gripið til þeirra mótvægisaðgerða sem hér hefur verið greint frá , og / eða annarra aðgerða sem bæta fyrir þann skaða sem kann að hljótast af framkvæmdum . Ekki verði tryggt að möguleikar til landbúnaðar á þeim jörðum sem verða fyrir raski skerðist ekki komi einungis fébætur í stað raskaðs lands þar sem í því tilfelli er ekki um að ræða endurheimt tapaðra landgæða . Einnig kemur fram að stofnunin telur að neikvæð áhrif fyrirhugaðra framkvæmda á ferðaþjónustu verði svipuð hvort sem miðað er við lónshæð í 50 metrum eða 51 metrum h.y.s. Þó sé ljóst að staðbundin áhrif af lóni í 51 metra h.y.s muni verða meiri á Herriðarhóli m.a. vegna óvissu um áhrif lóns á áframhaldandi nýtingu heitrar laugar þar . Einnig er bent á að í niðurstöðu Skipulagsstofnunar segir að stofnunin telji að tryggja beri að laugin verði áfram nothæf til baða með þeim aðgerðum sem koma fram í gögnum framkvæmdaraðila . Lögin gera þannig ráð fyrir því að fallist verði á framkvæmd ef hún er ekki talin hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif . Í matsskýrslu komi fram með skýrum hætti til hvaða mótvægisaðgerða framkvæmdaraðili hyggst grípa til að koma í veg fyrir eða minnka neikvæð umhverfisáhrif . Ljóst sé að þær mótvægisaðgerðir sem fram koma í matskýrslu séu hluti af fyrirhugaðri framkvæmd og að þær sömu aðgerðir hljóta að vera skilyrði , enda liggi þær m.a. til grundvallar niðurstöðu um umhverfisáhrif fyrirhugaðra framkvæmda . Þó vilji Landsvirkjun árétta að hvað varðar mótvægisaðgerðir vegna áhrifa á land í einkaeign , s.s. við Herríðarhól , hafi hún talið það þjóna hagsmunum landeigenda best að njörva ekki niður mótvægisaðgerðir á þessu stigi , heldur að halda þeim þætti málsins opnum . Um þá málsástæðu kærenda að ætla mætti að þegar að því kemur að rannsaka mikilvæga einkahagsmuni sem sé liður í umhverfismatinu slaki framkvæmdaraðili og Skipulagsstofnun verulega á öllum kröfum til rannsókna er vísað til svara framkvæmdaraðila við athugasemdum kæranda til Skipulagsstofnunar sem og umfjöllunar í matsskýrslu þar sem m.a. er tafla yfir helstu umhverfisáhrif jarða á áhrifasvæði framkvæmdarinnar . Í umsögn Umhverfisstofnunar segir : „ Af umfjöllun um mismunandi valkosti hvað varðar lónshæð er ljóst að áhrif virkjunarinnar á ákveðna náttúrufarsþætti verður minni af völdum lóns í 50 metra hæð , þ.e. jarðmyndanir , gróðurfar , fugla - og vatnalíf og einnig á svæði sem njóta sérstakrar verndar skv. 37. gr. laga nr. 44 / 1999 um náttúruvernd , þ.e. mýrar og flóar stærri en 3 hektara eða stærri , eldhraun og heitar uppsprettur . Hvað lokun reiðleiðar meðfram bökkum Þjórsár varðar þá bendir stofnunin á að eðlilegt væri að framkvæmdaraðili ráðist í aðgerðir til mótvægis við þá skerðingu sem verður á aðgengi meðfram Þjórsá samfara framkvæmdum . Í matsskýrslu kemur m.a. fram að reiðleið verði opin eftir endilangri stíflunni vestan ár , frá Þjótanda upp að Blesastöðum á Skeiðum . Stofnunin bendir á að eðlilegt væri að framkvæmdaraðili réðist í aðgerðir til mótvægis við þá skerðingu sem verður á aðgengi meðfram Þjórsá austanverðri samfara framkvæmdum . Svo kunni að vera að framkvæmdaraðili hafi ekki skilið hvað kærandi á við þegar því er haldið fram að hann beiti almennum mælikvarða við mat á umhverfisraski þegar ekki liggi fyrir nægjanlegar rannsóknir fyrir á einstökum jörðum , svæðum og einstökum umhverfisþáttum . Í kæru segir að 21 eignarland félagsmanna félagsins verði í uppnámi verði af virkjuninni . Sjónmengun verði gífurleg og sú friðsæld sem þarna sé í dag með vinalegum árnið , fuglalífi í hólmum og fögru útsýni vestur og norður yfir fljótið verði fyrir bí ef að þessum framkvæmdum verði . Virkjunaráformin hafi nú þegar gert það ókleift að koma þessum eignum í verð . Þá verði fylgst með rofi meðfram strönd lónsins og brugðist við því eins og lýst er í matsskýrslu . Framkvæmdaraðili hafni með öllu athugasemdum kæranda um sjónræn áhrif og líti svo á að fagurfræði sé afstæð . Framkvæmdaraðili telji jafnframt að fyrirhugaðar mótvægisaðgerðir , sem lýst sé í matsskýrslu , muni draga verulega úr sjónrænum áhrifum virkjunarinnar . Í svörum framkvæmdaraðila hafi einnig komið fram sú afstaða fyrirtækisins að umfjöllun um fébætur vegna slíks tjóns falli ekki undir málsmeðferð mats á umhverfisáhrifum . Skipulagsstofnun taki undir þessa afstöðu framkvæmdaraðila og telji ekki efni standa til þess að taka afstöðu til fjárhagslegra skaðabóta vegna tjóns af völdum fyrirhugaðrar framkvæmdar . Einnig tekur umsögnin til hugsanlegra bóta fyrir landspjöll sbr. 17. og 18. gr. laga um landgræðslu en stofnunin telur þær bætur ekki vera hluta af eða getað komið í staðinn fyrir hugsanlegar skaðabætur vegna verðmætarýrnunar eigna og / eða kostnaðarauka einstakra landeigenda vegna eigin eða sameiginlegra framkvæmda . Í umsögninni segir að land á fyrirhuguðu framkvæmdasvæði sé algróið . Stofnunin telji að það land sem fari undir vatn eða blotni upp verði ekki nýtt til annarra hluta nema ef vera skyldi að hluta til endurheimtar votlendis . Umhverfisstofnun telur eðlilegt að hönnun mannvirkja og verklag miði að því að draga sem mest úr sjónrænum áhrifum framkvæmda . Það er mat Umhverfisstofnunar að þrátt fyrir að áhrif Urriðafossvirkjunar verði töluverð geti þau ekki talist umtalsverð á þá þætti er varða umsagnarhlutverk stofnunarinnar . " Martein Winkler gerir þá kröfu að ef til stíflugerðar komi verði hæð lónsins ekki meiri en 50 metrar yfir sjávarmáli . Telur hann einnig að fyrirhugaðar framkvæmdir muni spilla landslagi á bökkum árinnar og sérstaklega fallegri reiðleið upp með ánni sem fara muni undir vatn þegar virkjað verður . Í umsögn Landsvirkjunar er vísað til svars við athugasemdum kæranda við matsskýrslu og umsagnar um kæru ferðamálafulltrúa Villingaholtshrepps . Í umsögn heilbrigðiseftirlits Suðurlands segir um áhrif á neysluvatn í landi hans að út frá þeim lögum og reglugerðum sem embættið starfi eftir sé fremur horft til þess að menn nýti neysluvatn frá vatnsveitu sveitarfélagsins eða öðrum vatnsveitum sem hafa starfsleyfi þar að lútandi . III . Niðurstaða 1 . Skipulagsstofnun fjalli ekki um þetta atriði í úrskurði sínum þrátt fyrir að gerðar hafi verið athugasemdir við þessa framkvæmd í athugasemdum til stofnunarinnar . Samkvæmt 8. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum , nr. 106 / 2000 skal framkvæmdaraðili gera tillögu að matsáætlun til Skipulagsstofnunar eins snemma á undirbúningsstigi framkvæmdar og kostur er . Í bréfinu kemur ennfremur fram að framkvæmdin hafði tekið breytingum frá matsáætlun . Þar sem skylt er að gera tillögu að matsáætlun snemma á undirbúningsstigi framkvæmdar er ljóst að frávik geta orðið frá henni s.s. vegna ónógra upplýsinga eða þess að rannsóknir hefur skort . Ráðuneytið lítur svo á að hlutverk stjórnvalda í mati á umhverfisáhrifum sé að tryggja að fullnægjandi mat á umhverfisáhrifum fari fram og leggja mat á hvort þeir framkvæmdakostir sem framkvæmdaraðili telur koma til greina hafi umtalsverð umhverfisáhrif . Með vísun til þess sem að framan segir telur ráðuneytið að umfjöllun um framkvæmdakosti í matsskýrslu sé í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum , nr. 106 / 2000 og er því ekki fallist á kröfu kæranda um ógildingu hins kærða úrskurðar . Í kæru landeigenda Herríðarhóli segir að á skorti að tekin sé sjálfstæð afstaða til athugasemda í hinum kærða úrskurði . Verður ekki séð að um annmarka sé að ræða á úrskurði Skipulagsstofnunar sem leitt geti til ógildingar úrskurðarins . Kærandi , ferðamálafulltrúi Villingaholtshrepps gerir þá kröfu að hinn kærði úrskurður verði ógiltur og málinu verði vísað til Skipulagsstofnunar á ný þar sem tekið verði frekara tillit til framkominna viðhorfa ferðaþjónustuaðila og framkvæmdar verði nauðsynlegar viðbótarrannsóknir vegna áhrifa virkjunarinnar á framtíð ferðaþjónustu og útivistar . Við það myndi reiðleiðin opnast , öldurof minnka , lónstungan verða tærari og land næst lónstungunni ekki jafn blautt . Kærandi , Martein Winkler telur að fyrirhugaðar framkvæmdir muni spilla fallegri reiðleið upp með ánni sem fara muni undir vatn þegar virkjað verður . Fæstir ferðamenn hafi viðdvöl á svæðinu en spáð sé töluverðri aukningu erlendra ferðamanna um svæðið . Samkvæmt matsskýrslumun rennsli í fossinum minnka við virkjun niður í um 10 - 15 m 3 / sek meðalrennsli að vetri en um 120 m 3 / sek meðalrennsli að sumri . Líklegt er að megnið af vatninu , hugsanlega allt , muni falla í einum streng þar sem nú er meginfall fossins . Framkvæmdaraðili mun halda 10 - 15 m 3 / sek lágmarksrennsli í farveginum vegna fiskgengdar . Ráðuneytið hefur kynnt sér umrædda skýrslu og telur hana gefa fullnægjandi mynd af gildi Urriðafoss fyrir ferðaþjónustu í dag . Ráðuneytið telur því ekki tilefni til að ógilda úrskurð Skipulagsstofnunar á grundvelli þess að upplýsingar hafi skort um áhrif á ferðaþjónustu á svæðinu . Varðandi umfjöllun um þau umhverfisáhrif er vísað til umsagnar Umhverfisstofnunar til Skipulagsstofnunar um fyrirhugaða framkvæmd . Þar er vísað til tillagna framkvæmdaraðila til mótvægis við kólnun laugarinnar þ.e. að fylgst verði með hitastigi í lauginni og ef kólnunar gæti verði gripið til þeirra aðgerða sem lýst er í matsskýrslu . Stofnunin telji mikilvægt að þessu verði fylgt eftir sérstaklega í ljósi þess að laugarnar séu nýttar í tengslum við ferðaþjónustu á Herríðarhóli . Ráðuneytið telur með vísun til 37. gr. náttúruverndarlaga , nr. 44 / 1999 rétt að gera það að skilyrði fyrirhugaðrar framkvæmdar að ef vart verður kólnunar verði laugin fóðruð niður á berg og jarðvegurinn umhverfis hana þéttur ísamráði við Umhverfisstofnun og landeiganda . Einnig að við deiliskipulag svæða skuli gerð grein fyrir fyrirkomulagi göngu - og reiðstíga . 2.2 . Náttúruverndargildi Urriðafoss Kjartan Ágústsson gerir þá kröfu að úrskurður Skipulagsstofnunar verði felldur úr gildi . Það þurfi því að meta það á síðari stigum hvort nauðsynlegt sé að ráðast í aðgerðir til að tryggja fiskgengd um fossinn , sérstaklega ef vatnið lendi allt í einum streng . Vísað er til 37. gr. laga náttúruverndarlaga , nr. 44 / 1999 þar sem fram kemur að fossar njóta ákveðinnar verndar . Brýnt sé því að forðast röskun á Urriðafossi svo sem frekast er kostur . Að fossbrúninni verði ekki raskað né rennsli um Urriðafoss minnkað umfram það lágmarksrennsli sem talið er að verði í fossinum eftir framkvæmdir . Stofnunin telji þó , m.t.t. til umfjöllunar um verndargildi Urriðafoss hér að ofan og í ljósi þess að ekki verði um beina , óafturkræfa röskun á fossinum að ræða , að framkvæmdirnar muni ekki hafa umtalsverð umhverfisáhrif í för með sér . 2.3 . Sjónræn áhrif og ónæði Kjartan Ágústsson telur að umfjöllun Skipulagsstofnunar m.a. um ásýnd framkvæmdasvæðisins sýni að um sé að ræða umtalsverð umhverfisáhrif . Ekki sé því um ósnortið svæði að ræða . Fyrirhugaðar mótvægisaðgerðir framkvæmdaraðila sem miða að því að draga úr sjónrænum áhrifum s.s. uppgræðsla og landmótun eru að mati ráðuneytisins trúverðug og líkleg til árangurs . Þau sjónrænu áhrif sem verða hvað mest áberandi eru áhrif framkvæmdarinnar á Urriðafoss . Ráðuneytið telur óhjákvæmilegt að ónæði verði vegna framkvæmda af því tagi sem fyrirhugaðar eru og jafnframt að búast megi við ónæði eftir að framkvæmdum lýkur s.s. vegna rekstrar og viðhalds virkjunarinnar . Ráðuneytið telur þó , með hliðsjón af ofansögðu og af reynslu sem fengist hefur af rekstri annarra vatnsaflsvirkjana í landinu , ekki ástæðu til að ætla að umtalsvert ónæði verði að ræða . Við umfjöllun ráðuneytisins um sjónræn áhrif framkvæmdarinnar og áhrif vegna ónæðis hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að fyrirhuguð framkvæmd fari í bága við lög , reglur eða alþjóðasamninga og því sé ekki tilefni til vegna þeirra áhrifa að leggjast gegn framkvæmdinni . Að öllu óbreyttu , og án tillits til mótvægisaðgerða , muni áhrif virkjana neðan Búrfells því hafa umtalsverð áhrif á laxastofna í Þjórsá . Þessu til mótvægis hafi framkvæmdaraðili gert tillögur að mótvægisaðgerðum auk þess sem kynntar eru áætlanir um frekari rannsóknir og vöktunaráætlanir . Stofnunin tekur undir það með kæranda að óvissan sem ríkir um breytingar á straumum , um áhrif á laxfiska og skilvirkni mótvægisaðgerða er talsverð . Í hinum kærða úrskurði er skilyrði um að framkvæmdaraðili standi fyrir viðbótarrannsóknum um grunnástand lífríkis í Þjórsá í samræmi við sérfræðiskýrslu Veiðimálastofnunar áður en til framkvæmda kemur og útfæri nánar og grípi til mótvægisaðgerða í samræmi við niðurstöður þeirrar rannsóknar og tillögur Veiðimálastofnunar sem fram koma í sömu skýrslu . Ráðuneytið telur að 10 ára vöktunarskilyrði muni duga til að meta hvort áhrif fyrirhugaðrar framkvæmdar eru í samræmi við það sem fram kemur í matsskýrslu . Einnig sé ranglega farið með að mýrin sé svo illfær að krækja þurfi fyrir hana . Martein Winkler gerir þá kröfu að ef til stíflugerðar komi verði hæð lónsins ekki meiri en 50 m.y.s. . Lóðir 8 - 14 standi hærra en verði fyrir beinu tjóni hvað sameiginlegt land varðar . Í umsögn Landsvirkjunar segir að umhverfisáhrifum fyrirhugaðrar virkjunar á sumarhúsabyggð í Lónsholti sé skilmerkilega lýst í matsskýrslu . Í umsögn Umhverfisstofnunar segir af umfjöllun um mismunandi valkosti hvað varðar lónshæð sé ljóst að áhrif virkjunarinnar á ákveðna náttúrufarsþætti verði minni af völdum lóns í 50 metra hæð , þ.e. á jarðmyndanir , gróðurfar , fugla - og vatnalíf og einnig á svæði sem njóta sérstakrar verndar skv. 37. gr. laga um náttúruvernd , nr. 44 / 1999 , þ.e. mýra og flóa stærri en 3 hektara eða stærri , eldhraun og heitar uppsprettur . Einnig segir að land á fyrirhuguðu framkvæmdasvæði sé algróið . Ekki verði því unnt að koma við landbótum , í skilningi laga um landgræðslu , innan þess svæðis sem tiltekið er í kæru sumarhúsaeigenda Lónsholti . Telur landbúnaðarráðuneytið að framkvæmdaraðila beri að sjá til þess , ef hann við framkvæmdir sínar eyðir gróðri eða jarðvegi að þá sé bætt fyrir það með uppgræðslu eða á annan sambærilegan hátt . Fram kemur að landbúnaðarráðuneytinu sé ekki kunnugt um hvernig ákvæðinu hafi verið beitt í framkvæmd en virðist sem fallist hafi verið á þessi sjónarmið í úrskurði Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum Búðarhálsvirkjunar . Landgræðsla ríkisins heyri undir landbúnaðarráðuneytið . Landsvirkjun telur ekki í samræmi við markmið og tilgang laganna að hafa uppi kröfur á grundvelli 17. gr. laganna þegar um landsvæði er að ræða sem er sem næst algróið eins og í þessu tilfelli . Landsvirkjun hafnar því að fallist hafi verið á sjónarmið Landgræðslu ríkisins í úrskurði um mat á umhverfisáhrifum Búðarhálsvirkjunar . Vísað er til umfjöllunar í úrskurði Skipulagsstofnunar þar sem segir m.a. að umhverfisáhrif vegna taps á gróðurlendi af völdum Sporðöldulóns við Búðarháls kalli á að bætt verði fyrir þau með mótvægisaðgerðum sem felast í endurreisn gróðurlendis . Ráðuneytið lítur hins vegar svo á að við mat á umhverfisáhrifum beri að leggja mat á heildaráhrif fyrirhugaðrar framkvæmdar . lið lagst er gegn viðkomandi framkvæmd vegna umtalsverðra umhverfisáhrifa . " Lög um mat á umhverfisáhrifum innihalda formreglur en fjalla ekki um hinn efnislega umhverfisrétt . Sá sem landspjöllum veldur með mannvirkjagerð eða á annan hátt er skyldur að bæta þau . " Landgræðsla ríkisins skal , skv. 1. og 18. gr. laganna , hafa gát á meðferð á gróðri landsins og vinna gegn því , að hann eyðist fyrir ofnotkun eða aðra óskynsamlega meðferð . Ljóst er að mati ráðuneytisins að um sérstakt verndarákvæði er að ræða , þar sem settar eru skorður við nýtingu lands og lagðar kvaðir á þá sem valda spjöllum á landi með mannvirkjagerð . Ráðuneytið telur ekki unnt að túlka 17. gr. laga um landgræðslu á þann veg að sú skylda hvíli á framkvæmdaraðila fortakslaust að græða upp jafnstórt gróðursvæði og tapast vegna framkvæmdarinnar óháð gróðurgerð . Jafnframt skulu samningsaðilar samlaga athugun á vernd og sjálfbærri notkun líffræðilegra auðlinda innlendri ákvarðanatöku sbr. alið 10. gr. samningsins . Samkvæmt skýrslu Náttúrufræðistofnunar Íslands sem fylgdi matsskýrslu um gróður og fugla á áhrifasvæði fyrirhugaðrar virkjunar í Þjórsá við Urriðafoss hefur mosategundin , greppmosi ( Leskea polycarpa ) , nú fundist í fyrsta sinn á Íslandi , á áhrifasvæði virkjunarinnar . Ráðuneytið telur að með framangreindum rannsóknum og skilyrði um endurheimt votlendins í hinum kærða úrskurði dragi úr umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar á landkosti . Ráðuneytið fellst á það með framkvæmdaraðila að áhrif fyrirhugaðrar framkvæmdar við Urriðafossvirkjun eru ekki sambærileg né aðstaða til uppgræðslu ógróinna svæða og á framkvæmdasvæði Búðarhálsvirkjunar . Ráðuneytið telur að , að teknu tilliti til framangreindra skilyrða , samræmist fyrirhuguð framkvæmd gildandi lögum , reglum og alþjóðasamningum á sviði umhverfisréttar . Frekara rof sé einnig líklegt í bökkum fyrirhugaðs lóns þó svo það muni að líkindum takmarkast við næsta nágrenni lónsins . Það rof sé að mestu fyrirbyggjanlegt með því að koma fyrir bakkavörnum úr grófu grjóti við vatnsborð lónsins . Í hinum kærða úrskurði er skilyrði um að framkvæmdaraðili vakti öldurof og eyðingu gróðurs á ströndum lóns í 10 ár eftir að það verður tekið í notkun og hafi samráð við sveitarstjórnir , Landgræðslu ríkisins og Umhverfisstofnun um mótvægisaðgerðir verði þeirra þörf . Áður en framkvæmdir hefjast skal framkvæmdaraðili bera áætlun um vöktun undir Umhverfisstofnun og Landgræðslu ríkisins . Í úrskurði ráðuneytisins um mat á umhverfisáhrifum allt að 150 MW virkjunar Þjórsár við Núp auk breytingar á Búrfellslínu 1 sem einnig er kveðinn upp í dag er gerð breyting á sams konar skilyrði og kveðið á um að öldurof og eyðing gróðurs á ströndum lóna verði vöktuð á meðan virkjunin er starfrækt með vísan til 17. gr. landgræðslulaga . Áhrif á grunnvatn Félag sumarhúseigenda Lónsholti telur að við þá vatnsborðshækkun sem ráðgerð sé muni grunnvatnsstaða hækka og valda enn frekari skaða . Þá verði fylgst með rofi meðfram strönd lónsins og brugðist við því eins og lýst er í matsskýrslu . Þær tengjast skjálftabelti Suðurlands og þvergengi sem þar er talið vera . Í skýrslu Orkustofnunar 2001 , „ Vatnafar við Neðri-Þjórsá " kemur fram að lón með vatnsborð í 51 m.y.s. mun hafa þau áhrif á grunnvatnsstöðuna að hún hækkar um 9 metra við Þjótanda , 3 m við Kálfhól og 0,5 - 1,0 metra við Skeiðháholt , án mótvægisaðgerða . Við umfjöllun ráðuneytisins um áhrif framkvæmdarinnar og á grunnvatnsstöðu hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að fyrirhuguð framkvæmd fari í bága við lög , reglur eða alþjóðasamninga og því sé ekki tilefni til vegna þeirra áhrifa að leggjast gegn framkvæmdinni . Í umsögn Rannsóknarmiðstöðvar í jarðskjálftaverkfræði segir að í matskýrslum vegna umræddra virkjunarframkvæmda sé í raun frekar lítið fjallað um jarðskjálftavá og hugsanlegar afleiðingar hennar . Til að auka öryggi fyrirhugaðra mannvirkja sé því lagt til að jarðskjálftavá verði könnuð og áhættumat framkvæmt , hönnunarforsendur taki fullt tillit til niðurstöðu áhættumats , komið verði upp viðeigandi öryggis - og gaumkerfi í mannvirkjunum og rekstraraðili virkjanna komi upp tilheyrandi viðbragðsáætlun til viðbótar þeim viðbragðsáætlunum almannavarna sem lagt er til að komið verði á fót . Ennfremur segir að þau möguleg áhrif vegna stíflubrots verði að teljast ólíkleg atburðarrás . Unnt eigi að vera að tryggja allvel að árlokur festist ekki við jarðskjálfta við val á útfærslu og hönnun lokuvirkja . Í matsskýrslu sé gert ráð fyrir að saman fari flestar verstu hugsanlegar aðstæður , þ.e. mikið rennsli í Þjórsá , stíflubrot við jarðskjálfta og að lokubúnaður verði óstarfhæfur . Við frekari hönnun mannvirkja verði jarðskjálftavá hins vegar könnuð nánar og áhættumat framkvæmt og fullt tillit tekið til niðurstaðna þeirra athugana í hönnunarforsendum . Jafnframt telur ráðuneytið rétt vegna staðsetningar mannvirkjanna á svo virku jarðskjálftasvæði að mat sé lagt á þá hættu sem fólki sem búsett er á svæðinu eða á ferð um það kann að vera búin vegna stíflubrots eða annarra áfalla í rekstri virkjunarinnar sem stafa af jarðskorpuhreyfingum eða afleiðingum þeirra . Rennslisbreytingar af þessu tagi geti skapað mikla hættu fyrir menn og skepnur sem stödd eru í eða við hálfþurran farveginn þegar rennslið eykst skyndilega . Jafnframt skal framkvæmdaraðili setja upp aðvörunarbúnað sem gefur til kynna með hljóðmerki slíka hreyfingu á loku stíflunnar . 2.9 . Áhrif á samfélag , atvinnu og þjóðhagsleg áhrif Kjartan Ágústsson telur að virkjunin muni hafa lítil áhrif á atvinnu á svæðinu til frambúðar en skapa þenslu á meðan framkvæmdum stendur . Hugtakið „ umhverfi " er skilgreint svo í j-lið 3. gr. laganna : „ Samheiti fyrir menn , dýr , plöntur og annað í lífríkinu , jarðveg , jarðmyndanir , vatn , loft , veðurfar og landslag , samfélag , heilbrigði , menningu og menningarminjar , atvinnu og efnisleg verðmæti . " Þannig telst til umhverfis m.a. samfélag og atvinna . Þá er áætlað að verslun og þjónusta í nágrenni virkjunar muni njóta góðs af . Áætlaður framkvæmdatími er 3 til 4 ár . Að byggingu lokinni muni virkjunin hins vegar verða mannlaus að jafnaði en viðhaldi véla og tækja sinnt þegar þörf er á . Í umsögn Landsvirkjunar segir að engin lög standi til þess að heimilt sé að binda mat á umhverfisáhrifum eða leyfi vegna einstakra framkvæmda skilyrðum er varða niðurstöður rammaáætlunar . Framkvæmdaraðili hafnar einnig athugasemd kæranda varðandi aðra vænlega virkjunarkosti s.s. gufuaflsvirkjanir þar sem framkvæmdaraðili telur að hún tengist ekki mati á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar . Í umsögn heilbrigðiseftirlits Suðurlands segir um áhrif á neysluvatn í landi kæranda að út frá þeim lögum og reglugerðum sem embættið starfi eftir sé fremur horft til þess að menn nýti neysluvatn frá vatnsveitu sveitarfélagsins eða öðrum vatnsveitum sem hafa starfsleyfi þar að lútandi . Ekki er um að ræða þekkta neysluvatnsuppsprettu í landi Dvergabakka og samkvæmt upplýsingum kæranda er bær hans tengdur vatnsveitu sveitarfélagsins . Við umfjöllun ráðuneytisins um áhrif framkvæmdarinnar á vatn í landi Dvergabakka hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að fyrirhuguð framkvæmd fari í bága við lög , reglur eða alþjóðasamninga og því sé ekki tilefni til vegna þeirra áhrifa að leggjast gegn framkvæmdinni . 3 . Niðurstaða Með vísun til þess sem að framan segir telur ráðuneytið að Urriðafossvirkjun í Þjórsá allt að 150 MW og breyting á Búrfellslínu 2 muni ekki hafa umtalsverð umhverfisáhrif að teknu tilliti til þeirra skilyrða sem fram koma í hinum kærða úrskurði og með eftirfarandi breytingum : 1 . Áður en framkvæmdir hefjast skal framkvæmdaraðili standa fyrir rannsóknum á greppmosa ofan og neðan við áhrifasvæði Urriðafossvirkjunar til þess að leiða í ljós hvort tegundin finnist á svæðinu , útbreiðslu hennar og magn . Framkvæmdaraðili girði af farveg árinnar á báðum bökkum hennar eftir þörfum og setji upp aðvörunarskilti á viðeigandi stöðum til að draga úr hættu vegna skyndilegrar rennslisaukningar . Jafnframt skal framkvæmdaraðili setja upp aðvörunarbúnað sem gefur til kynna með hljóðmerki slíka hreyfingu á loku stíflunnar . 3 . Framkvæmdaraðili girði af farveg árinnar á báðum bökkum hennar eftir þörfum og setji upp aðvörunarskilti á viðeigandi stöðum til að draga úr hættu vegna skyndilegrar rennslisaukningar . Jafnframt skal framkvæmdaraðili setja upp aðvörunarbúnað sem gefur til kynna með hljóðmerki slíka hreyfingu á loku stíflunnar .