Tilgangur : Tilgangur rannsóknarinnar var að kanna hvort breytingar hafi orðið á hlutfallslegum fjölda of þungra og of feitra hér á landi undanfarin ár . Einungis voru notaðar upplýsingar úr fyrstu komu hvers einstaklings . Hlutfall of feitra meira en tvöfaldaðist hjá báðum aldurshópum kvenna á tímabilinu samkvæmt niðurstöðum línulegrar aðhvarfsgreiningar ( linear regression analysis ) og var komið í tæp 15% ( 95% öryggisbil , 9 - 22% ) hjá konum á aldrinum 45 - 54 ára og um 25% ( 95% öryggisbil , 17 - 34% ) hjá 55 - 64 ára . Brýnt er að bregðast við þessum vanda með því að hvetja til heilbrigðari lífshátta , bæði hvað mataræði og hreyfingu varðar . Læknablaðið 2001 ; 87 : 699 - 704 Síðustu áratugi hafa ofþyngd og offita aukist víða um heim bæði meðal barna og fullorðinna . Í nýlegri skýrslu frá Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni er offitu lýst sem faraldri , ekki bara á Vesturlöndum , heldur einnig víða í þróunarlöndum ( 1 ) . Brýnt er að fylgjast með þróun ofþyngdar og offitu meðal þjóðarinnar þar sem offita hefur mikil áhrif á heilsu en hún er áhættuþáttur fyrir hjarta - og æðasjúkdóma , fullorðinssykursýki og fleiri sjúkdóma ( 2 - 8 ) . Hjartavernd hefur safnað gögnum um hæð og þyngd Íslendinga allt frá árinu 1967 , bæði í hóprannsókn Hjartaverndar og í MONICA rannsókninni sem er fjölþjóðleg rannsókn . Ítarlegar skýrslur hafa verið birtar um hæð , þyngd og Broca líkamsþyngdarstuðul fyrir fyrstu áfanga hóprannsóknarinnar frá árunum 1967 - 1968 ( 9,10 ) . Í rannsókn þessari , sem byggir á ofangreindum gögnum Hjartaverndar , er lýst þróun ofþyngdar og offitu meðal 45 - 64 ára Reykvíkinga á árunum 1975 - 1994 miðað við viðmiðunarmörk Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar fyrir ofþyngd og offitu ( 1 ) . Einnig eru breytingar á holdafari bornar saman við þær breytingar sem átt hafa sér stað á mataræði þjóðarinnar á tímabilinu . Til að kanna þróun ofþyngdar og offitu á tímabilinu 1975 - 1994 voru notuð gögn úr áfanga III-V í hóprannsókn Hjartaverndar og Reykjavíkurhluta MONICA rannsóknarinnar , áfanga I-III ( tafla I ) . Í þessari rannsókn er einungis stuðst við fyrstu komu hvers einstaklings . Hóprannsókn Hjartaverndar er ferilrannsókn sem fram fór á Reykjavíkursvæðinu 1967 - 1997 . Nákvæm lýsing á skipulagi rannsóknarinnar , vali úrtaks , þátttöku og framkvæmd hefur þegar verið birt í skýrslum Hjartaverndar ( 11,12 ) , en þátttaka var um það bil 70% ( 13 ) . MONICA rannsóknin er fjölþjóðleg rannsókn sem fram fór í 41 rannsóknastöð í 28 löndum 1983 - 1994 ( 14 ) . Skoðaðar voru breytingar á hæð , þyngd og líkamsþyngdarstuðli ( body mass index , BMI ) með tilliti til tíma og fyrir fastan aldur . Tímanum frá 1975 - 1994 er skipt upp í tímabil sem skilgreind eru út frá áfangaskiptingum í Hjartaverndargögnunum . Aldurshópurinn 45 - 64 ára var valinn til skoðunar þar sem einstaklingar á þessum aldri koma fyrir á flestum tímabilunum . Þessum aldurshóp var síðan skipt upp í tvo undirhópa , 45 - 54 og 55 - 64 ára . Skoðunartímabil fyrir karla voru sex en einungis fjögur hjá konunum þar sem tveir áfangar hóprannsóknar og MONICA rannsóknarinnar fóru fram á sama tíma hjá konunum . Rannsóknartímabil karla var samtals 19 ár en 16 ár hjá konum . Mælingar : Hæð og þyngd voru mæld með löggiltum hæðarmæli og vog . Þátttakendur voru einungis í nærklæðum , slá úr plasti og plasthosum . Hæðin var mæld með 0,5 cm og þyngdin með 0,1 kg nákvæmni ( 9,10 ) . Líkamsþyngdarstuðull er gefinn með einum aukastaf en stuðullinn var reiknaður með því að deila í þyngdina í kílóum með hæðinni í metrum í öðru veldi ( kg / m 2 ) . Samkvæmt viðmiðunarmörkum Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar teljast fullorðnir einstaklingar of þungir ef líkamsþyngdarstuðull er á bilinu 25,0 - 29,9 og of feitir ef stuðull er 30 eða meira ( 1 ) . Stuðst var við fæðuframboðstölur til að kanna hvaða breytingar hafa átt sér stað á neyslu þjóðarinnar á orku og orkuefnum á tímabilinu ( 15 ) . Fæðuframboðstölur eru reiknaðar út frá innlendri framleiðslu og innflutningi að frádregnum útflutningi og þess sem fer til annarra nota en manneldis . Tölurnar veita upplýsingar um magn og tegundir matvara sem eru á boðstólum fyrir þjóðina og eru gefnar upp í kílógrömmum á íbúa á ári . Á grundvelli þeirra er reiknað framboð á orku og orkuefnum . Tölfræðileg úrvinnsla : Línuleg aðhvarfsgreining ( linear regression analysis ) var notuð til að meta tímaleitni ( time trend ) í meðaltali log - ( líkamsþyngdarstuðuls ) gilda . Þannig fékkst mat á hlutfallslegri breytingu í margfeldismeðaltali ( geometric mean ) líkamsþyngdarstuðuls gilda frá einum tíma til annars . Einnig var metið með aðhvarfsgreiningu hvort tímaleitni væri í hlutfalli of þungra og of feitra á tímabilinu . Marktektarkrafa ( significance level ) miðaðist við 5% . Tölfræðiforritið SPSS 9.0 var notað við úrvinnslu gagna . Hæð og þyngd : Töflur II og III sýna þróun á meðalhæð og þyngd þessara aldurshópa á tímabilinu . Karlar jafnt sem konur í báðum aldurshópum eru að meðaltali um 2 - 3 cm hærri í lok tímabilsins en einstaklingar í upphafi þess . Þátttakendur eru einnig þyngri í lok tímabilsins . Þyngdarmunur karla er svipaður í báðum aldurshópum um það bil 6 kg . Konur hafa þyngst meira en karlarnir þrátt fyrir að rannsóknartímabil þeirra sé þremur árum styttra . Þyngdaraukning yngri aldurshóps kvenna var 6,7 kg en þess eldri 7,6 kg . Líkamsþyngdarstuðull : Tafla IV sýnir meðallíkamsþyngdarstuðul þátttakenda á tímabilinu . Hann hefur hækkað hjá körlum og konum í báðum aldurshópum . Í upphafi tímabilsins var meðallíkamsþyngdarstuðull í báðum aldurshópum karla 25,9 en var í lok tímabilsins 27,2 í yngri hópi karla og 27,0 hjá þeim eldri . Í yngri hópi kvenna hækkaði meðallíkamsþyngdarstuðull úr 24,6 í 26,3 en í eldri hópnum úr 25,0 í 27,3 . Ekki er tölfræðilega marktækur munur milli aldurshópanna , þó hafa eldri konurnar tilhneigingu til að hafa hærri stuðul en þær yngri . Niðurstöður línulegrar aðhvarfsgreiningar sýna að hlutfallsleg hækkun á meðallíkmasþyngdarstuðli var tölfæðilega marktæk í öllum hópunum á tímabilinu . Hún var mun meiri meðal kvenna en karla . Ofþyngd : Tafla V sýnir að hlutfall of þungra einstaklinga ( 25 líkmasþyngdarstuðull < 30 ) jókst hjá báðum kynjum og aldurshópum á tímabilinu . Hlutfall ofþyngdar er hærra meðal karla en kvenna . Í upphafi tímabilsins voru um 46% karla í báðum aldurshópum of þungir en 53 - 54% í lok tímabilsins . Í yngri hópi kvenna fór hlutfallið úr 29% í upphafi tímabilsins í 39% í lok þess en í þeim eldri úr 34% í 46% . Aukning á hlutfalli of þungra var meiri meðal kvenna en karla á tímabilinu samkvæmt línlulegri aðhvarfsgreiningu . Eini hópurinn þar sem aukning á hlutfalli of þungra var ekki tölfræðilega marktæk var yngri hópur karla . Offita : Tafla VI sýnir hlutfall of feitra einstaklinga á tímabilinu . Það er ljóst að offita eykst umtalsvert hjá báðum kynjum . Það lætur nærri að hlutfall offitu hafi tvöfaldast í yngri hópi karla en það fer úr 10,4% í upphafi tímabilsins í 19,2% í lok þess en aukningin var ekki tölfræðilega marktæk í eldri hópi karla . Hjá yngri konunum fer hlutfallið úr 8,6% í 14,6% en hjá þeim eldri úr 11,2% í 24,5% . Hjá körlum er ekki greinilegur munur á offitu milli aldurshópa en eldri konurnar hafa meiri tilhneigingu til að vera of feitar en þær yngri . Fæðuframboð : Tafla VII sýnir framboð orku í kílókaloríum á íbúa á dag , fitu og sykurs í grömmum á íbúa á dag og hlutfallslegt framlag fitu til orkunnar fyrir tímabilið 1976 - 1995 , birt sem fimm ára meðaltöl . Framboð orku var nokkuð stöðugt á tímabilinu þó varð væg aukning úr 2948 kílókaloríum á íbúa á dag í upphafi tímabilsins í 3013 kílókaloríur á íbúa á dag í lok þess . Framboð á fitu stóð nánast í stað á tímabilinu , lækkaði þó lítillega , fór úr 131,9 grömmum á íbúa á dag í 129,8 grömm á íbúa á dag . Sömuleiðis dró lítillega úr hlutfallslegu framlagi fitu til orkunnar , úr 39,6% í 38,1% . Framboð á sykri stóð nánast í stað á tímabilinu . Rannsókn þessi sýnir að reykvískir karlar og konur á aldrinum 45 - 64 ára eru hærri og þyngri að meðaltali árið 1994 en árið 1975 . Þyngdin eykst meira en útskýrt verður með aukinni hæð eingöngu og kemur það fram í hækkun líkamsþyngdarstuðuls . Á sama tíma hefur hlutfall of þungra og of feitra einnig verið að aukast og hefur hlutfallsleg aukning í offitu verið mun meiri en í ofþyngd . Þar sem hér eru bornir saman jafngamlir einstaklingar á mismunandi tímum er ekki um að ræða aukna þyngd eftir því sem aldurinn færist yfir , heldur er hér á ferðinni breyting milli árganga á tímabilinu . Meðal kvenna hefur hlutfall feitra meira en tvöfaldast samkvæmt mati með línulegri aðhvarfsgreiningu . Í lok tímabilsins voru um 15% ( 95% öryggisbil , 9 - 22% ) kvenna á aldrinum 45 - 54 ára of feitar og 25% ( 95% öryggisbil , 17 - 34% ) kvenna 55 - 64 ára . Það lætur nærri að hlutfall of feitra hafi einnig tvöfaldast meðal 45 - 54 ára karla á tímabilinu og var komið í um 19% ( 95% öryggisbil , 13 - 27% ) í lok þess en aukningin var ekki tölfræðilega marktæk í eldri hópi karla . Í lok tímabilsins voru um 70% karla og um 60% kvenna á aldrinum 45 - 64 ára annað hvort of þung eða of feit . Þó að þessar niðurstöður nái eingöngu til Reykvíkinga má ætla að svipuð þróun hafi átt sér stað annars staðar á landinu . Leitarstöð Krabbameinsfélagsins hefur safnað upplýsingum um hæð og þyngd íslenskra kvenna allt aftur til ársins 1979 . Í þeim gögnum kemur fram að hlutfall offitu jókst meðal 45 - 64 ára kvenna úr 14,9% á árunum 1980 - 1984 í 20,2% á árunum 1990 - 1994 ( persónulegar upplýsingar , Laufey Tryggvadóttir , janúar 1999 ) . Tölur Leitarstöðvarinnar ná til landsins í heild og eru þær heldur hærri en þessi rannsókn sýnir , sem bendir til þess að offita sé ekki síður vandamál á landsbyggðinni . Niðurstöður bæði frá Svíþjóð og Finnlandi ( 16 - 18 ) sýna að fólk sem býr á höfuðborgarsvæðum þessara landa er yfirleitt grennra en fólk sem býr á landsbyggðinni en engar upplýsingar eru til um slíkt hér á landi . Niðurstöður þessarar rannsóknar eru síður en svo einsdæmi því hlutfall ofþyngdar og offitu hefur aukist víða á Vesturlöndum , oft með geigvænlegum hraða ( 19 ) . Sú er raunin í Bretlandi en þar tvöfaldaðist hlutfall offitu á tímabilinu 1980 - 1991 ( 20 ) . Erfitt getur þó reynst að bera saman hlutfall of feitra milli landa þar sem gjarnan er um að ræða ólíka aldurshópa og eins eru skilgreiningar fyrir ofþyngd og offitu ekki alltaf þær sömu . Einnig skiptir máli yfir hvaða tímabil rannsókn nær þar sem hlutfall of feitra breytist ört í flestum löndum . Rannsókn sem gerð var í Hollandi á sama aldurshópi og hér um ræðir sýndi svipað hlutfall offitu á árunum 1987 - 1991 og í þessari rannsókn ( 21 ) . Hlutfallið hér er hins vegar lægra en í Bandaríkunum þar sem 29% karla og 36% kvenna á aldrinum 50 - 59 ára voru of feitir á árunum 1988 - 1994 ( 22 ) . Í Svíþjóð er hlutfall offitu lægra en hér á landi ( 16,17 ) . Ástæður þessarar þróunar eru fólgnar í breyttum lífsháttum , annað hvort breyttu mataræði og / eða hreyfingu . Tvær kannanir á mataræði hafa verið gerðar í Reykjavík á þessu tímabili , sú fyrri árið 1979 , sú seinni 1990 en hún náði til alls landsins ( 23,24 ) . Séu niðurstöður þessara tveggja kannana bornar saman kemur í ljós að heildarorka hefur lítið breyst en hlutfall fitu hefur heldur minnkað . Tölur um fæðuframboð sýna svipaðar niðurstöður , framboð orku hefur lítið breyst en hlutfall fitu minnkað lítillega á tímabilinu ( 15 ) . Mettuð fita hefur að vísu minnkað töluvert en ómettuð fita komið í staðinn . Framboð á sykri hefur lítið breyst á tímabilinu og nánast staðið í stað frá árinu 1956 . Aukin þyngd og offita verður því vart skýrð með breyttu mataræði . Rannsóknir benda til þess að fituríkt fæði auki líkur á offitu ( 25 ) . Innbyrðis hlutfall orkugjafa í fæðunni hefur bæði áhrif á temprun neyslu og orkunotkun ( 26 - 28 ) . Rannsóknir á fólki , sem borðar að vild mismunandi samsett fæði , sýna að það innbyrðir að jafnaði færri hitaeiningar á kolvetna - og prótínríku fæði en á fituríku , hugsanlega vegna mikillar orkuþéttni fitu og minni sedduáhrifa í hlutfalli við orkugildi ( 26 , 28,29 ) . Jafnframt hafa rannsóknir sýnt að orkunotkun eykst á prótín - og kolvetnaríku fæði , bæði vegna örvunar grunnefnaskipta og varmataps eftir máltíð ( 26 ) . Ennfremur hefur komið í ljós að fólk grennist alla jafna ef hlutfall prótína og kolvetna er aukið á kostnað fitu og umframorka úr fitu leiðir til meiri fitusöfnunar en umframorka úr kolvetnum vegna minna varmataps eftir neyslu kolvetna en fitu ( 30 - 32 ) . Niðurstöður faraldsfræðilegra rannsókna sýna að meðal þjóða þar sem kolvetnaneysla er hvað mest í heiminum hefur offita verið fátíð ( 25 ) . Hins vegar hafa hóprannsóknir á fólki ekki sýnt beint samband milli offitu og fituneyslu umfram önnur orkuefni ( 33,34 ) . Nærtækasta skýringin á aukinni offitu hér á landi er því minni hreyfing fólks við daglegar athafnir og störf . Þeir Prentice og Jebb ( 20 ) og Heini og Weinsier ( 35 ) hafa bent á að hreyfingarleysi skipti ekki síður máli en mataræði í þróun offitu og vegi jafnvel þyngra ef eitthvað er . Finnsk ferilrannsókn komst að sömu niðurstöðu , að lítil hreyfing væri enn mikilvægari áhættuþáttur en mataræði fyrir aukinni líkamsþyngd og offitu ( 36 ) . Margt bendir til þess að verulega hafi dregið úr vinnutengdri hreyfingu og daglegri áreynslu hér á landi á undanförnum áratugum . Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni hefur erfiðisvinnustörfum fækkað hlutfallslega en æ fleiri stunda kyrrsetustörf ( 37 ) . Á sama tíma hafa flest störf orðið áreynsluminni vegna aukinnar vél - og tæknivæðingar en rannsóknir hafa sýnt að orkunotkun yfir daginn eykst verulega við smávægilegar vinnutengdar hreyfingar ( 38 ) . Bílaeign landsmanna hefur stóraukist svo og sjónvarpseign ( 37 ) og með auknum fjölda sjónvarpsstöðva hefur sjónvarpsáhorf aukist . Rannsóknir Prentice og Jebb hafa sýnt að bílaeign og sjónvarpsáhorf eru góður mælikvarði á hreyfingarleysi og tengjast fremur breytingum á offitu en orku - og fituneysla ( 20 ) . Á hinn bóginn sýna niðurstöður Hjartaverndar að hlutfall þeirra sem hreyfa sig reglulega í frístundum hefur aukist til muna frá 1970 til ársins 2000 ( 39 ) . Sömuleiðis sýna rannsóknir Hjartaverndar jákvæð áhrif hreyfingar í frístundum á heilsufar , sérstaklega lækkar dánartíðni af völdum hjarta - og æðasjúkdóma og líkur á heilaáföllum lækka einnig ( 40,41 ) . Líkamsræktarstöðvum hefur fjölgað og svo virðist sem margir verji frístundum sínum til gönguferða , útivistar og íþrótta . Það er hins vegar ástæða til að ætla að slík íþróttaiðkun nái ekki nægilegri útbreiðslu meðal þeirra sem eru í mestri áhættu að fitna . Eins nær hún vart að vega upp á móti minni áreynslu við dagleg störf nema líkamsræktin sé því meiri . Sem dæmi um mikilvægi daglegra athafna má nefna að orkuþörfin fjórfaldast við að ganga á meðalhraða borið saman við að sitja í bíl og áttfaldast við að ganga upp stiga ( 41 ) . Hlutfall ofþyngdar og offitu jókst meðal 45 - 64 ára Reykvíkinga á árunum 1975 - 1994 . Trúlegasta skýringin er sú að ekki hafi tekist að aðlaga neyslu orkuefna að minni orkuþörf sem fylgir minni áreynslu nútíma lifnaðarhátta . Mikilvægt er að snúa þessari þróun við . Leggja þarf áherslu á forvarnir og stuðla að heilbrigðari lifnaðarháttum með því að hvetja til hollari neysluvenja og aukinnar hreyfingar . 9 . Torfason B , Davíðsson D , Sigfússon N , Björnsson OJ . Líkamshæð , líkamsþyngd og þyngdarstuðull íslenskra karla á aldrinum 34 - 61 árs . Hóprannsókn Hjartaverndar 1967 - ' 68 . Skýrsla A XV . Reykjavík : Rannsóknarstöð Hjartaverndar ; 1978 . 10 . Davíðsson D , Sigurbergsson F , Guðmundsson G , Sigfússon N , Björnsson OJ , Ólafsson Ó. Líkamshæð , líkamsþyngd og þyngdarstuðull íslenskra kvenna á aldrinum 34 - 61 árs . Hóprannsókn Hjartaverndar 1968 - ' 69 . Rit A XXVI . Reykjavík : Rannsóknarstöð Hjartaverndar ; 1983 . 40 . Agnarsson U , Björnsson B , Þorgeirsson G , Sigvaldason H , Sigfússon N , Guðnason V. Áhrif áreynslu og íþrótta á dánartíðni af völdum hjarta - og æðasjúkdóma og heildardánartíðni . Reykjavíkurrannsókn Hjartaverndar [ ágrip ] . Læknablaðið 2000 ; 86 / Fylgirit 39 : 20 .