um einkaeign á hafsvæðinu í netlögum og að sjávarjörðum fylgir eignarhlutdeild í sjávarauðlindinni í heild Með vísan til meginreglna íslensks réttar um réttaráhrif friðlýsinga og lögfestna , sbr. m.a. 16. og 17. kap . landleigubálks Jónsbókar , og með vísan til samkvæmrar dómiðkunar frá ómunatíð og neðangreindra tilvitnana í sett lög , þá kunngjörist hér með og tilkynnist : Eigendur sjávarjarða eiga eignarréttarlega hlutdeild í sjávarauðlindinni og beinan eignarrétt að fiskveiði í netlögum sem er varinn af 72. gr. stjórnarskrárinnar . Eigendur sjávarjarða eiga ítaksrétt til veiða í fiskhelgi utan netlaga og á hefðbundnum miðum , sem jafna má til afréttarréttinda og er því eignarréttarlegs eðlis og varinn af 72. gr. stjórnarskrárinnar . Sjávarjarðir á Íslandi eiga og hafa frá ómunatíð átt hlutdeild í sjávarauðlindinni . Eignarhlutdeild þessi byggist í fyrsta lagi á netlögum , sem er ákveðið svæði í einkaeign í sjó út af landi ( samanber meðal annars 3. kapítula rekabálks Jónsbókar frá 1281 , 3. gr. tilskipunar um veiði á Íslandi frá 20. júní 1849 , 1. gr. laga nr. 39 / 1914 um beitutekju , 4. og 5. gr. vatnalaga nr. 15 / 1923 , 14. , 72. , 77. , og 96. gr. laga nr 76 / 1970 um lax og silungsveiði , 1. og 2. gr. laga nr. 73 / 1990 um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins , 1. gr. laga nr. 64 / 1994 um fuglaveiðar , 1. og 2. gr. laga nr. 57 / 1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu og 1. gr. laga nr. 13 / 2001 um leit , rannsóknir og vinnslu kolvetnis ) . Vísað er til þess , að með lögum um stjórn fiskveiða hefur eigendum sjávarjarða verið einhliða meinað að nýta þessa eign sína , án þess að fullt verð hafi komið fyrir , samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar og án þess að friðunarástæður eða önnur haldbær lagarök fyrir takmörkun eignarréttinda séu fyrir hendi . Alþingi Íslendinga , sjávarútvegsnefnd Einar K. Guðfinnsson , formaður Austurstræti 8 – 10 150 Reykjavík 4. febrúar 2002 Málefni : Réttindi sjávarjarða til útræðis og eignarhlutdeildar í landhelginni og sjávarauðlindinni . Stjórn Samtaka eigenda sjávarjarða hefur ítrekað minnt á meginmarkmið félagsins sem eru : Að fá útræðisrétt sjávarjarða virtan á ný og staðfestan í lögum um stjórn fiskveiða . Að vinna að því að eignarréttindi sjávarjarða innan netlaga , sem og tiltöluleg eignarhlutdeild í sjávarauðlindinni í heild , verði virt og í heiðri höfð . Þessi markmið voru kynnt sjávarútvegsnefnd Alþingis með bréfi dagsettu 27. júlí 2001 og öllum alþingismönnum með bréfi dagsettu 16. október 2001 . Jafnframt óskuðu Samtökin eftir því að nefnd sú , sem starfaði á síðasta ári að endurskoðun laga um stjórn fiskveiða , tæki óskir Samtakanna inn í tillögur sínar . Endurskoðunarnefndin tók málið til umfjöllunar og fékk Skúla Magnússon , lektor , til þess að gera álitsgerð um kröfur Samtaka eigenda sjávarjarða . Meirihluti nefndarinnar hafnaði síðan kröfum Samtakanna og byggði niðurstöðu sína á álitsgerð Skúla Magnússonar , lektors . Samtök eigenda sjávarjarða telja , að þótt margt sé ágætt í álitsgerð Skúla Magnússonar , lektors , þá orki annað tvímælis og sumt sé beinlínis ekki rétt . Í ljósi þess var leitað til Más Péturssonar , hrl. , og hann beðinn að gefa lögfræðilegt álit á réttarstöðu eigenda sjávarjarða og kröfugerð samtaka þeirra og fjalla á faglegan hátt um þau atriði í álitsgerð Skúla Magnússonar , lektors , sem orkuðu tvímælis eða kynnu að vera röng . Álitsgerð Más Péturssonar , hrl. , liggur nú fyrir og fylgir hér með . Þar er á augljósan hátt sýnt fram á það að sjónarmið Samtaka eigenda sjávarjarða eru réttmæt . Það er eindregin áskorun okkar að þess verði gætt á Alþingi , í umfjöllun um stjórn fiskveiða og við lagasetningar í því sambandi , að eignarréttindin verði í heiðri höfð og að útræðisréttur jarða verði virtur á ný og staðfestur í fiskveiðilögum . Málefni : Réttindi sjávarjarða til útræðis og eignarhlutdeildar í landhelginni og sjávarauðlindinni . Við viljum vinsamlegast vekja athygli ykkar á því að 5. júlí sl. stofnuðu eigendur sjávarjarða á Íslandi til formlegs félagsskapar . Félag þetta hlaut heitið „ Samtök eigenda sjávarjarða “ . Stofnaðilar voru um 500 . Markmið samtakanna er : § Að fá útræðisrétt sjávarjarða virtan á ný og staðfestan í gildandi lögum um stjórn fiskveiða . § Að vinna að því að eignarréttindi sjávarjarða innan netlaga , sem og tiltöluleg eignarhlutdeild í sjávarauðlindinni í heild , verði virt og í heiðri höfð . Við vekjum athygli ykkar á ; 1 ) Að frá ómunatíð hafa sjávarjarðir á Íslandi átt rétt til útræðis bæði innan sem utan netlaga jarða . 2 ) Að sjávarjarðir eiga tiltölulegan eignarrétt í óskiptri sjávarauðlindinni . Með vísan til hreyfinga sjávar og samgangs jurta - og dýralífs milli strandsvæða og dýpri sjávar . Auk þess er netlagasvæðið hluti af landhelginni . 3 ) Að flestum útræðisjörðum tilheyra einnig ákveðin sjávarmið . 4 ) Að Alþingi hefur ekki haft löglegt umboð eða heimild til að ráðstafa þessum eignarréttindum með lagasetningum . 5 ) Að ekki er vitað til þess að eigendur þessara réttinda hafi afsalað þeim . Hvað varðar þessi eignarréttindi er vísað í 72. gr. íslensku stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttar og 1. gr. 1. viðauka Mannréttindasáttmála Evrópu , um að menn hafi rétt til að njóta eigna sinna í friði , sem fulltrúar íslenska lýðveldisins undirrituðu 19. júní 1953 , sem gekk í gildi gagnvart Íslandi 3. september 1953 og var síðan tekin upp í stjórnarskrá lýðveldisins 1994 . Þegar lög voru fyrst sett um stjórn fiskveiða árið 1983 , fyrst og fremst í þeim tilgangi að stuðla að verndun nytjastofna , var reiknað með því að þau yrðu tímabundin . Forn eignarréttindi geta ekki horfið með setningu laga um stjórn fiskveiða . Ekki var við þá lagasetningu farið að lögum um framkvæmd eignarnáms nr. 11 frá 1973 . Nú hafa mál þróast svo , að ákveðnir aðilar hafa , að því er virðist „ eignast “ réttinn til fiskveiða í sjó við Ísland án þess að eiga þennan rétt í raun . Staðreyndin er sú að þessi réttur er , að hluta til , í eigu annarra aðila , eða eigenda sjávarjarða eins og fyrr er greint frá . Bent skal á að Bændasamtök Íslands hafa beitt sér í máli þessu og skal minnt á ályktun Búnaðarþings sem er eftirfarandi : „ Búnaðarþing 1999 fer þess á leit við stjórn B.Í. að hún leiti leiða til að fá útræðisrétt strandjarða virtan á ný og staðfestan í fiskveiðilögum “ . Sjónarmiðum Samtaka eigenda sjávarjarða var komið á framfæri við nefnd þá sem starfaði að endurskoðun laga um stjórn fiskveiða . Nefndin tók ekki tillit til sjónarmiða Samtakanna . Fram hefur komið að mál þessi verða á dagskrá Alþingis á næstunni . Það er eindregin ósk Samtaka eigenda sjávarjarða að eignarréttindi þeirra séu virt og að Alþingi Íslendinga sjái til þess að við endurskoðun laga um stjórn fiskveiða verði þessi mál leiðrétt í samræmi við rétt til eigna og íslensk lög . Virðingarfyllst , f.h . Samtaka eigenda sjávarjarða . _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ Ómar Antonsson , formaður Alþingi Íslendinga , sjávarútvegsnefnd , Austurstræti 8 - 10 , 101 Reykjavík . Málefni : Réttindi sjávarjarða til útræðis og eignarhlutdeildar í landhelginni og sjávarauðlindinni . Það tilkynnist sjávarútvegsnefnd Alþingis hér með að 5. júlí sl. stofnuðu eigendur sjávarjarða á Íslandi til formlegs félagsskapar . Félag þetta hlaut heitið „ Samtök eigenda sjávarjarða “ . Stofnaðilar eru um 500 . Markmið samtakanna er : – Að fá útræðisrétt sjávarjarða virtan á ný og staðfestan í gildandi lögum um stjórn fiskveiða . – Að vinna að því að eignarréttindi sjávarjarða innan netlaga , sem og tiltöluleg eignarhlutdeild í sjávarauðlindinni í heild , verði virt og í heiðri höfð . Hér með tilkynnist sjávarútvegsnefnd Alþingis að sjávarjarðir á Íslandi eiga frá ómunatíð rétt til útræðis bæði innan sem utan netlaga jarða . Auk þess eiga þær tiltölulegan eignarrétt í óskiptri sjávarauðlindinni . Flestum útræðisjörðum tilheyra einnig ákveðin sjávarmið . Alþingi hefur ekki haft löglegt umboð eða heimild til að ráðstafa þessum eignarréttindum með lagasetningum . Ekki er heldur vitað til þess að eigendur þessara réttinda hafi afsalað þeim . Hvað varðar þessi eignarréttindi er vísað í 72. gr. íslensku stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttar og 1. gr. 1. viðauka Mannréttindasáttmála Evrópu , um að menn hafi rétt til að njóta eigna sinna í friði , sem fulltrúar íslenska lýðveldisins undirrituðu 19. júní 1953 , sem gekk í gildi gagnvart Íslandi 3. september 1953 og var síðan tekin upp í stjórnarskrá lýðveldisins 1994 . Þegar lög voru fyrst sett um stjórn fiskveiða árið 1983 , fyrst og fremst í þeim tilgangi að stuðla að verndun nytjastofna , var reiknað með því að þau yrðu tímabundin . Forn eignarréttindi geta ekki horfið með setningu laga um stjórn fiskveiða . Ekki var við þá lagasetningu farið að lögum um framkvæmd eignarnáms nr. 11 frá 1973 . Nú hafa mál þróast svo , að ákveðnir aðilar hafa , að því er virðist „ eignast “ réttinn til fiskveiða í sjó við Ísland án þess að eiga þennan rétt í raun . Staðreyndin er sú að þessi réttur er , að hluta til , í eigu annarra aðila , eða eigenda sjávarjarða eins og fyrr er greint frá . Bent skal á að Bændasamtök Íslands hafa beitt sér í máli þessu og skal minnt á ályktun Búnaðarþings sem er eftirfarandi : „ Búnaðarþing 1999 fer þess á leit við stjórn B.Í. að hún leiti leiða til að fá útræðisrétt strandjarða virtan á ný og staðfestan í fiskveiðilögum “ . Það er krafa eigenda sjávarjarða að eignarréttindi þeirra séu virt og að Alþingi Íslendinga sjái til þess að við endurskoðun laga um stjórn fiskveiða verði þessi mál leiðrétt í samræmi við rétt til eigna og íslensk lög . Samtök eigenda sjávarjarða óska vinsamlegast eftir efnislegu svari sem fyrst . A. Niðurstöður : Varðandi þau lögfræðilegu álitaefni sem mestu máli skipta , og Endurskoðunarnefndin fjallar um í forsendum sínum fyrir því áliti sínu að eigi sé ástæða til að breyta lögum um um stjórn fiskveiða vegna réttinda eigenda sjávarjarða , er niðurstaða mín þessi : 1 . Eignarréttur fyrnist ekki . Fyrir liðin ár eiga eigendur sjávarjarða bótakröfur . Í hugtakinu útræði eða útræðisréttur sjávarjarða felst í fyrsta lagi einkaréttur landeiganda til veiða í netlögum og í öðru lagi sérstakur réttur til að veiða í fiskhelgi og á hefðbundnum nálægum miðum utan netlaga . Um fyrningu þessa veiðiréttar að því er varðar fiskhelgi utan netlaga og hefðbundin mið er það sama að segja og um fyrningu veiðiréttar í netlögum , eignarréttindi fyrnast ekki , svo og um fyrningu bótakrafna . Ég fæ ekki með nokkru móti annað séð en að þær verði að teljast bæði rangar og villandi , svo sem nánar verður rökstutt í síðari þætti á bls. 7 og áfram . Þar sem Endurskoðunarnefndin byggir , sem fyrr er greint , alfarið á áliti lektorsins , tel ég ljóst að nefndin hafi byggt á röngum forsendum vegna rangrar og villandi ráðgjafar . Ég mæli ekki með dómstólaleið fyrr en fullreynt er að lagabreyting náist ekki fram . Þar eru kvótadómarnir víti til varnaðar . Dómstólaleiðina verður þó að fara ef allt um þrýtur . Þá þyrfti mörg rándýr möt , þar á meðal mat eða álitsgerð um þá málsástæðu að sjórinn og lífríki hans innan og utan netalaga sé ein hreyfanleg heild og sjávarauðlindin þegar af þeirri ástæðu sameign sem bændur á sjávarjörðum eigi hlutdeild í til samræmis við sinn séreignarhlut . Líklega þyrfti af réttarfarsástæðum að reka mörg prófmál samhliða og jafnvel hvert málið á fætur öðru . En á það er að líta að það eru ekki fébætur sem eigendur sjávarjarða eru að sækjast eftir . Einhverjar fébætur fullnægja ekki þeim tilgangi sjávarbænda að styrkja byggðina og vinna gegn byggðaröskun með því að viðhalda þeim hlunnindum sem útræðið er og hefur alla tíð verið . Og hverskonar baráttu mundi það kosta eigendur sjávarjarða að koma í veg fyrir að Alþingi ónýtti að meira eða minna leyti væntanlegan viðurkenningardóm með einhverskonar nú ófyrirséðri löggjafarfléttu ? Það er mín persónulega skoðun nú , en ég tek fram að ég áskil mér rétt til að falla frá þeirri skoðun ef bent verður á betri leiðir , að við úthlutun kvóta , eftir atvikum sóknardaga , til sjávarjarða ( ekki sjávarbænda sbr. úthlutun á skip en ekki útgerðarmann ) mætti m.a. : 1 ) framreikna matsliðinn útræði í fasteignamati jarðar til núverandi verðlags og deila í þá fjárhæð raunvirði ( ekki gangverði sem er jaðarverð ) þorskígildiskílós , þá kæmi út fjöldi þorskígilda , sem líta mætti til við úthlutun , 2 ) líta til árlegrar meðalhlutdeildar eigenda útræðisréttar sjávarjarða í heildarafla landsmanna á því tímabili sem teldist samanburðarhæft . Nútímalegar aflaskýrslur ná nokkuð langt aftur , a . m. k . Lok hins samanburðarhæfa tímabils sýnast vera þegar löggjafinn tók að skerða útræðisréttinn með löggjöf , sem beitt var þannig að fór í bága við stjórnarskrá . Í síðasra lagi 1990 en þó fremur 1984 , jafnvel 1934 þegar grásleppulögin voru sett . Það munaði um að koma í gagnið aftur nýtingu mikilvægra hlunninda á allt að 1090 sjávarjörðum . Mörg rök hníga að því að útæðisjarðakvótinn yrði mun auðveldari í framkvæmd og líklegri til langlífis en sá vísir að byggðakvóta sem nú er verið að prófa sig áfram með . Eftirliti yrði að koma á . Meðan núverandi ástand ríkir væri eðlilegt að sjávarbændur reyndu að verja a . Ennfremur að bændur tryggðu sér sönnun fyrir óheimilum veiðum , kölluðu til lögreglu eða kölluðu til votta og tækju ljósmyndir og kærðu veiðiþjófa þ.á m. grásleppuveiðimenn fyrir nytjastuld . 2 . Sjávarbændur eiga ítaksrétt til veiða í fiskhelgi utan netlaga og á hefðbundnum miðum , sem jafna má til afréttarréttinda og er því eignarréttarlegs eðlis og varinn af 72. gr. stjórnarskrár . Lífríkið og sjórinn innan og utan netlaga er ein hreyfanleg heild . Þetta er sérstök röksemd fyrir hlutdeild sjávarbænda í sameigninni sem nefnd er í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða . Síðari þáttur . Skilmerkilega er vísað til heimilda og geri ég þær tilvísanir að mínum til þess að spara pappírinn . Ég hef ekki rekist á að orðréttar tilvitnir lektorsins séu beinlínis rangar , utan tilvitnun í 2. kapítula rekabálks Jónsbókar í kafla 2.3 í álitsgerðinni , þar hefur fallið niður orðið „ flár “ sem gerir tilvitnunina að sjálfsögðu óskiljanlega . Segir að áskilnaður laga nr. 38 / 1990 um veiðiheimildir hafi í för með sér bann við veiðum úr tegundum bundnum heildaraflatakmörkunum án slíkra heimilda og er talið að þessum áskilnaði verði jafnað til eignarnáms samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár . „ Það er hafið yfir allan vafa og óumdeilt að landeigendur „ njóta almennt einkaréttar til fiskveiða innan netlaga jarða sinna . “ En hér verður að staldra við : Lokaorðin í hinni tilvitnuðu málsgrein eru kjarninn í álitsgerð hans . Eigendum sjávrjarða hefur aðeins verið meinuð tiltekin nýting fasteigna sinna . Eignarréttur landeiganda að veiðirétti í netlögum er óhaggaður . Lögin um stjórnun fiskveiða og önnur slík lög er tálmað hafa veiðum landeiganda í netlögum sínum eru ekki eignarnám . IV bls. 104 frá 1891 og Lyfrd . IX bls. 551 . Í síðari hluta 2. mgr. og 3. mgr. 14. kafla skýrslunnar segir : „ Í greinargerðinni segir að bótaskylda í einstökum tilvikum sé hins vegar háð því að sýnt sé fram á að framgreindar skerðingar hafi haft fjárhagslegt tjón í för með sér fyrir landeiganda , en við mat á því verði að líta til fleiri atriða . Í fyrsta lagi verði að sýna fram á að tilteknar veiðar hafi farið fram eða gætu farið fram í netlögum jarðar með þeim aðferðum sem lög heimila . Sýna verður fram á að slíkar veiðar hafi verið svo miklar eða gætu verið svo miklar að unnt væri að stunda þær í atvinnuskyni , enda eru veiðar í tómstundum til eigin neyslu með handfærum áfram heimilar samkvæmt gildandi lögum . án þess að neitt sé fjallað um fjárkröfur . Krafa landeiganda til eignarnámsbóta gjaldfellur ekki fyrr en matsnefnd hefur kveðið upp úrskurð sinn . Samkvæmt þessu segir í greinargerðinni að landeigandi ætti yfirleitt að hafa fengið úthlutað veiðiheimildum í samræmi við þá hagsmuni sem hann hafði af tilteknum veiðum þannig að hann hafi áfram getað nýtt sér veiðirétt sinn innan netlaga jarðar sinnar . Í greinargerðinni segir að þótt veiðar í atvinnuskyni hafi ekki verið stundaðar í netlögum jarðar sé ekki hægt að útiloka að allt að einu sé hægt að sýna fram á að slíkar veiðar séu mögulegar og raunhæfar . Hversu margir af þeim 1090 sjávarbændum á sem áttu jarðir þar sem útræði var metið til verðs í fasteignamati fengu úthlutað veiðiheimildum í kvótabundnum tegundum ? Það hefði ráðjafi Endurskoðunarnefndarinnar þurft að athuga áður en hann setti fram fullyrðingar sínar um miklar líkur . Það mun sanni næst að við úthlutun veiðiheimilda var eignarréttur sjávarbænda algerlega fótum troðinn , það var farið að eins og þáverandi 67. gr. nú 72. gr. stjórnarskrár væru ekki til . Af þeim ástæðum sem að framan greinir verði hins vegar að teljast ólíklegt að unnt sé að sýna fram á bótaskyldu í einstökum tilvikum svo og að slíkur bótaréttur sé ekki fallinn niður fyrir fyrningu . “ Hér skýtur lektorinn framhjá markinu . Ef eigendur útræðisréttar sjávarjarða hafa í einhverjm tilvikum fengið úthlutað kvóta , yrði óhjákvæmilega tekið tillit til þess við úthlutun á grundvelli nýs lagaákvæðis þar sem útræðisrétturinn væri viðurkenndur . „ Um það atriði hvort eigendur sjávarjarða geti í einhverjum tilvikum átt rétt til fiskveiða utan netlaga sem teljist eign þeirra samkvæmt 72. gr. stjórnarskrá segir í greinargerðinni að með hliðsjón af því hvernig staðið hafi verið að úthlutun veiðiheimilda og öðrum takmörkunum á fiskveiðirétti í sjó verði að teljast líklegt að tekið hafi verið nægt tillit til hagsmuna útgerðarmanna sem stunduðu veiðar þegar þessar takmarkanir voru teknar upp . Lagaákvæðin um fiskhelgi og rekamörk eru í rekabálki Jónsbókar einkum í kap . Í 9. mgr. 14. kafla á bls. 66 segir : „ Í greinargerðinni segir að svonefndur útræðisréttur sjávarjarða vísi til nota af þeirri aðstöðu í landi sem nauðsynleg var útgerð fyrr á tímum , svo sem lendingu eða höfn . Þessi útræðisréttur landeiganda hafi ekki haggað meginreglu íslensks réttar um almannarétt til veiða utan netlaga . Þær reglur sem settar hafi verið á síðustu áratugum um fiskveiðistjórn hafi því með engum hætti skert útræðisrétt sjávarjarða þótt gera megi ráð fyrir að þessi réttur hafi ekki þá fjárhagslegu þýðingu sem hann hafði fyrr á tímum sökum breyttra atvinnuhátta og uppbyggingar hafna í þéttbýli . Hvernig stendur t.d. á því að útræði er ekki metið eða lágt metið sem hlunnindi og til verðs á ýmsum sjávarjörðum þar sem þó var og er ágæt lending og öll aðstaða í landi til útgerðar ágæt en fiskimið léleg ? Þá skal dregið í efa að mannvirki í landi , sem helst voru þá einhver fiskbirgi og í einstaka tilvikum sjóbúðir , hafi verið metin undir matsliðunum útræði , það er nær lagi að fiskbirgi , fiskhjallar og annað þessháttar hafi verið talin til útihúsa jarðar og metin undir þeim matslið . Hvað landkosti snertir er Vatnsleysustöndin einhver rýrasta byggð á landi hér . Túnbleðlarnir eru ræktaðir upp á hrauni sem runnið hafði í sjó fram með fiskbeinum og þangi . Stóra-Vatnsleysa , Auðnir , Hvassahraun , Stóru-Vogar og fleiri jarðir voru metnar frá 20 og uppí 80 hundruð , eða svipað og meðal jarðir og uppí stórbýli í góðsveitum . Að lokum skal ítrekað að útræðisrétturinn er bæði eignarréttarlegur og atvinnuréttindi sem metin hafa verið til fjár og er því varinn bæði af 72. og 75. grein stjórnarskrár . Eignarréttindi geta fallið niður við hefðarhald annars manns . Hvað ósýnlegt ítak svo sem fiskveiðirétt varðar er hefðartími 40 ár , en til þess að annar maður vinni hefðarrétt þá þarf hann að hafa haft viðkomandi réttindi í útilokandi umráðum í hefðartíma fullan . Óþarft er að ræða frekar um hefðina því augljóst er að hún kemur þessu máli ekki við nema til skýringar á því hversu fráleitt er að 10 ára fyning eigi við um eignarrréttindi sem aldrei hafa yfirfærst eða fallið niður . Hafnarfirði 5. febrúar 2002 Már Pétursson . Ómar Antonsson greindi frá því , að hugmyndin að stofnun samtaka , til þess að endurheimta rétt sjávarjarða til sjávarins , hafi verið til umræðu í nokkur ár . Nefndin ákvað að boða til stofnfundar eins fljótt og unnt væri og hóf fljótlega að senda út undirskriftalista , þar sem hagsmunaaðilum jafnt sem áhugamönnum var gefinn kostur á að gerast stofnfélagar væntanlegra samtaka . Hlunnindi sjávarjarða og aðdragandi að stofnun félags . Haldinn var fundur hlunnindabænda um það 1998 og Búnaðarþing 1999 samþykkti eftirfarandi . “ Þá fjallaði hann um helstu hlunnindi jarða á Íslandi . Hver á þjóðfélagið . Í erindi sínu rakti hann m.a. að allt frá landnámi og í eitt þúsund ár giltu tvær megin reglur um yfirráð yfir landi , þ.e. einkaréttur og almenningur . Hann mælti að lokum með því að tilvonandi félag mundi vinna sem nánast og mest með samtökum bænda . 4 . Erindi dr. Ole Lindquist . Inngangur . Um óðalsskipulagið og lénsskipulagið . Reyndar er ég hissa á hversu lítið þetta áhugaverða efni hefur verið rannsakað . Þetta ágripskennda erindi mun ég takmarka við tímabilið 800-1300 . Menn gátu eignast ítök með kaupum eða samkvæmt hefð , þ.e. óumdeild og samfelld notkun í ákveðinn árafjölda . Önnur réttarskipan , lénsrétturinn , þróaðist í Suður - og Vestur-Evrópu eftir fall Vest-rómverska ríkisins ( um 400 e.Kr. ) . Megin hugmynd hennar var að konungurinn væri skipaður af guði og ætti ríki sitt allt , ráðstafaði öllum löndum og gæðum innan þess og stjórnaði þegnunum . Býli og hlunnindi hvers konar þáðu menn einungis að láni , beint eða óbeint úr hendi konungs , samkvæmt leyfisbréfi og gegn afgjaldi eða þjónustu . Árið 804 sigraði hann Saxa og náði stórveldi hans þá norður að Danavirki . Á þessum tíma ruddi lénsrétturinn sér einnig til rúms á Englandi þótt ekki þróaðist lénsskipulagið af krafti þar fyrr en á 10. og 11. öld . Og eins um að Torf-Einar jarl hafi eignaðist öll óðu 1 í Orkneyjum ? Um þetta hafa verið settar fram tvær megin kenningar : Annars vegar að Haraldur hárfagri hafi framkvæmt forngermanska hugmynd um að konungur ætti land og þegna ( sbr. ÍF 26 , 1979 : lxiv ) sem flestir fræðimenn álíta staðleysu og er ég sömu skoðunar ; Hins vegar að um væri að ræða nýja skatta er mönnum hafi þótt illt að una við og væri líkt og að þeir væru sviptir eign sinni ( sbr. Sigurðu Nordal , 1933 , ÍF 2 , 1979 : 1 lf ) . Sigurður Nordal ( ÍF 2 , 1979 : 12 ) var varkár í túlkun sinni þegar harm sagði ( 1933 ) : „ En enginn vafi leikur á , að höfundur Egils sögu og Snorri hafa skilið orðin á þann veg , að konungur hafi slegið eign sinni á allt land , og verður ekki rengt , að það haft getað átt sér stað . “ Yfirleitt vörðust óðalsbændur öldum saman , en konungur og vaxandi aðall , sem eftir kristnitöku nutu liðveizlu kirkjunnar , komu þeim oftast á hné , í mismiklu mæli þó í hverju landi um sig miðað við aðstæður . glærur …… , Íslendingasögur 1 , 1968 : 8 – [ ÍF 2 , 1979 : 1 lf ] . “ Þá er Haraldr konungr herjaði land ok átti orrostur , þá eignaðisk han svá vendiliga allt land ok oll óðu 1 – bæði byggðir ok , sætr ok úteyjar eignaðisk hann , svá markir allar ok alla auðn landsins . ( Flateyjarbók , 3. kap , 1 , 1944 : 41 ) . “ Haraldur konungun setti þann rétt , allt þar er hann vann ríki undir sig , að hann eignaðist óðu 1 öll og lét alla búendur gjalda sér landskyldir , bæði ríka og óríka . “ ( Haralds saga hárfagra , 6. kap . Noregs konunga tal , 3. kap . , ÍF 29 , 1984 : 70 ) . “ Einarr jarl bauzk til at halda einn upp gjaldinu og eignask óðu 1 þeira öll , en bændr vildu þat , því at inir auðgu hugðusk leysa mundu óðu 1 sín , en inir snauðu höfðu ekki fé til . Einarr greiddi upp gjaldit , og var þat lengi síðan , at jarlar áttu óðul oll , áður Sigurðr jarl gaf upp Orkneyingum óðu 1 sín . “ Túlkun mín er því að landnámsmen á Íslandi hafi strax um 900 - 930 sett á fót þá óðalsskipan í víðustu merkingu er forfeður þeirra höfðu búað við í Noregi . Umræður . Í upphafi umræðna var athygli fundarmanna vakin á því merkilega innleggi sem hér væri komið í málið . Og þar með að túlkun eigenda sjávarjarða á réttinum til sjávarins kæmi algjörlega heim og saman við upphaflegar leikreglur samfélagsins sem í raun væru enn í gildi . Netlög ; Innan þeirra á landeigandi allan rétt til allra nytja . Netlög ná 60 faðma ( 115m ) út frá stórstraumsfjörumáli . Félagið heitir ; Samtök eigenda sjávarjarða . Félagar geta þeir orðið sem ; a ) eiga og / eða nytja sjávarjarðir ; b ) eru áhugamenn um hlunnindarétt jarða . 3. gr . Tekna til starfsemi félagsins skal aflað með ; a ) félagsgjöldum sem ákveðin eru á aðalfundi félagsins hverju sinni ; b ) öðrum þeim aðferðum sem stjórn félagsins telur árangursríkar , enda sé slík ákvörðun kynnt á næsta aðalfundi félagsins . 5. gr . Stjórn félagsins skipa þrír menn og skulu þeir kosnir á aðalfundi félagsins , ásamt þrem varamönnum . Aðalfund skal halda árlega á þeim tíma sem best hentar hverju sinni , samkvæmt ákvörðun stjórnar félagsins . Á aðalfundi gerir stjórnin grein fyrir störfum félagsins á liðnu ári og leggur fram tillögur til verkefna næsta árs . 8. gr . Þannig samþykkt á stofnfundi 5. júlí 2001 7 . Ákvörðun um árgjald . Kosning stjórnar , varastjórnar og endurskoðenda . Lögð var fram eftirfarandi tillaga um stjórnarmenn og endurskoðendur . Stjórn : Ómar Antonsson , Höfn , Hornafirði Á jörðina HornBjörn Erlendsson , Reykjavík . Önnur mál . Spurt var um upplýsingar til félagsmanna og tengsl þeirra við stjórn . Síðan yrða að athuga mjög fljótlega hvort leitað verður aðstoðar lögfræðinga . Ole Lindquist minnti á að Hafréttarsáttmáli Sameinuðu þjóðanna tekur tillit til þess ef nytjastofnar alast upp í eignarlandi – innan netlaga . Þ.e. þá á eigandi uppeldisstöðvanna meiri rétt til almennra nytja en aðrir . Einnig að koma innkomnum félagalistum í skráningu og úrvinnslu , en BÍ hefur tekið það verk að sér . Eftirtaldir mættu til stofnfundarins : Ómar Antonsson , Höfn Kristján Hagalínsson , Akranesi Björn Erlendsson , Reykjavík Jón J. Eiríksson , Gröf Jóhann J. Ólafsson , Reykjavík Hallgrímur Þorsteinsson , Reykjavík Jónas Jóhannsson , Kópavogi Sigurður R. Þórðarson , Reykjavík Sigurgeir Þorgeirsson , BÍ Þorsteinn J. Þorsteinsson , Kópavogi Ole Lindquist , sagnfæðingur Kristinn Þór Egilsson , Hnjóti Árni Snæbjörnsson , BÍ Þorbjörn J. Einarsson , Reykjavík Kristleifur Indriðason , Hafnarfirði Hákon Erlendsson , Reykjavík Páll Þórðarson , Norðurkoti Haukur Einarsson , Reykjavík Sigurður K. Eiríksson , Bjarghúsum ( Norðurkot ) Margrét Einarsdóttir , Reykjavík Jónína Bergmann , Fuglavík Sigurður Filippusson , Dvergasteini Magnús Stefánsson , Nesjum Sigrún Halldórsdóttir , Reykjavík Keran St. Ólason , Breiðuvík Tómas Sigurpálsson , Götu Auk þeirra sem hér eru taldir , þá teljast þeir einnig stofnfélagar sem áður hafa skráð sig . Árni Snæbjörnsson og Björn Erlendsson , fundarritarar