Riddaraþokan í stjörnumerkinu Óríon er dimm geimþoka sem ber í víðáttumikla rauðleita ljómþoku . Þessar ljómþokur eru of daufar til þess að sjást með berum augum eða í sjónauka en drættir þokunnar koma fram á ljósmyndum . Myndin var tekin með linsusjónauka og lýst í gegnum sérhannaðar litsíur og síðar litgreind . Fyrir vikið birtast form ljómþokunnar . Ljósm. Snævarr Guðmundsson . Snævarr Guðmundsson er mikill áhugamaður um himingeiminn og hefur fengist við ljósmyndun á stjörnufyrirbærum í sínum frítíma . Eystrahorn spurði Snævarr nánar út í þetta áhugamál hans . Segðu okkur aðeins um hver þú ert og hvaðan þú kemur ? Ég er fæddur og uppalinn í Reykjavík . Get þó rakið ættir á suðausturland og hef til mikillar ánægju kynnst fólki hér sem ég á skyldleika með . Hvernig kom það til að þú fluttir í Hornafjörð ? Ég sótti um stöðu þegar Náttúrustofa Suðausturlands hóf starfsemi á Höfn árið 2013 og var ráðinn til hennar , ásamt Kristínu Hermannsdóttur , sem er forstöðumaður stofunnar . Ég flutti hingað í júní sama ár en valdi að búa í Nesjum enda meira myrkur þar en á Höfn en það hentar mér einstaklega vel . Þar bý ég ásamt Sigríði G. Björgvinsdóttur , landfræðingi sem starfar við minjaskráningu innan rannsóknasviðs hjá Menningarmiðstöð Hornafjarðar . Hver er bakgrunnur þinn og hvað gerir þú hér á Höfn ? Í grunninn er ég fjallaklifrari og hef frá táningsaldri stundað fjallamennsku , þá sérstaklega klifur . Hef próf sem fjallaleiðsögumaður og var í fyrsta hópnum sem leiðsögumannaskólinn útskrifaði , árið 1985 . Hef þó heldur hægt á eftir því sem árunum fjölgar og farið að horfa á náttúruna út frá fleiri sjónarhornum . Er líka með sveinspróf í dúklögnum og starfaði lengi við það en ákvað síðan á miðjum aldri að fara í háskólanám og læra fræði sem hugur hafði lengur dreymt um . Það er einhver besta ákvörðun sem ég hef tekið . Núna er ég náttúrulandfræðingur ( BS gráða ) og með M.Sc. gráðu í jarðfræði frá Háskóla Íslands . Meistaraverkefnið var gerð landlíkans af Breiðamerkurjökli eins og hann var í lok 19. aldar , en þá var jökullinn miklu þykkari og stærri en nú er og náði næstum til sjávar . Með því að bera saman landlíkanið við núverandi stærð var hægt að áætla rúmmálsbreytingar jökulsins yfir 120 ára skeið og hve mikill ís er horfinn . Nú sinni ég jöklarannsóknum hjá Náttúrustofu Suðausturlands . Eftir að vinnudegi lýkur á skrifstofunni liggur leiðin heim þar sem ég sinni mælingum og rannsóknum á stjörnum . Hvenær og hvernig byrjaði áhugi þinn á himingeimnum ? Áhuginn kviknaði sumarið 1988 . Ég kom seint ofan af fjalli í frönsku ölpunum eftir erfitt klifur ásamt tveim klifurfélögum mínum en við reiknuðum með að fá að gista í fjallaskála , sem er undir fjallinu , í 3000 m hæð . En skálinn var fullbókaður og við neyddumst til að liggja utan við hann fram á miðja nótt . Þegar dimma tók birtist þvílík stjörnumergð að ég varð orðlaus og djúpt snortin . Slíkan fjölda stjarna er ekki hægt að sjá frá sjávarmáli , jafnvel þó raflýsing sé ekki til staðar . Svo mikil var stjörnumergðin að bjartar stjörnur sem eru uppistaðan í þeim mynstrum sem menn nefna stjörnumerkin týndust í Vetrarbrautinni . Af og til lýstust rákir fallandi loftsteina . Hef ekki upplifað jafn sterka en samtímis heillandi sýn , og undir stjörnuhimninum gnæfðu snarbrattir alpatindar . Þessa nótt rann upp í huga að þekkingarleysi mitt á alheiminum var algert . Við það gat ég ekki unað og sökkti mér í þessi fræði til úrbóta eftir að til Íslands kom . Þar með var ekki aftur snúið . Nú ert þú búin að koma þér upp góðri aðstöðu til stjörnuskoðunar , getur þú sagt okkur frá henni , allt frá því hugmyndin kviknaði og fram til dagsins í dag ? Það er viðurkennd staðreynd í samfélagi stjörnufræðinga og stjörnuáhugamanna að til þess að árangur verði af starfseminni er föst aðstaða grundvallaratriði . Fæstir stjörnuáhugamenn ganga þó svo langt að reisa sér einkaaðstöðu heldur sameinast í stjörnuskoðunarfélögum og samnýta tæki . Gallinn er hins vegar að þegar margir eru um einn sjónauka er tími hvers og eins afar takmarkaður . Til þess að ná árangri , í þessu sem öðru , þarf tíma – mikinn tíma . Það þarf að kafa undir yfirborðið til dýpri skilnings og að læra af eigin mistökum . Klifrið kenndi mér þessa afstöðu og í mínum huga var aldrei spurning um annað en að reisa eigin aðstöðu . Á Íslandi eru veðurskilyrði einnig þess eðlis að ráðlegast er að hafa aðstöðuna innan seilingar til þess að fá nægan tíma . Þegar ég bjó á höfuðborgarsvæðinu reisti ég mína fyrstu aðstöðu til stjörnuathugana , úti í garði , með góðum árangri . Þegar austur á Hornafjörð kom stóð ekkert annað til . Fyrst fékk ég aðstöðu við Ægissíðu með góðum stuðningi sveitarfélagsins , og sem ég er afar þakklátur fyrir , en þegar nýr stærri sjónauki var tekinn í gagnið var húsið of lítið . Reisti ég nýtt stjörnuhús í bakgarðinum til þess að sem styttst væri að fara þegar stjörnurnar láta sjá sig . Þangað er einungis nokkra metra að fara frá heimilinu , sem er talsvert þægilegra en að aka 12 km fram og tilbaka í gömlu aðstöðuna , í hvert sinn . Það var kostnaðarsamt að koma sjónaukanum til landsins en Skinney-Þinganes og Kiwanisklúbburinn Ós hlupu undir bagga og studdu verkið . Ég er þeim ákaflega þakklátur fyrir . Nú hefur þú haldið sýningu á myndum af stjörnuþokum og ýmsum fyrirbærum úr geimnum , getur þú útskýrt fyrir okkur hvert ferlið er við að taka slíka mynd ? Stjörnuljósmyndun er mikil þolinmæðisvinna sem krefst einnig skilnings á ljósmyndun , þekkingu á tækjunum sem eru notuð og á stjörnuhimninum auðvitað . Þær myndir sem voru á sýningunni sem þú vitnar til , byggjast venjulega á löngum myndatökum því það þarf að safna ljósi daufra geimþoka og síðan úrvinnslu , eins og t.d. litgreiningu og samsetningu . Það er of langt mál að útskýra það til fullnustu hér , en að baki hverri mynd liggja 12 til 24 klukkustundir í myndatökum og örugglega miklu meiri tími í úrvinnslunni . Þegar þessu er hins vegar lokið og ef vel tekst til er ánægjan yfir unnu verki fölskvalaus og fyrirhöfnin hverrar stundar virði . Hvernig nýtir þú myndirnar , nýtir þú þetta í einhverskonar vísindalegum tilgangi , eða eru þær fyrst og fremst til yndisauka ? Myndirnar sem voru á sýningunni hef ég ekki notað til vísindalegra rannsókna ennþá , heldur til þess að kynna fólki heim sem er annars ósýnilegur , ef ekki væru til ljósnæmar myndavélar . Að frátalinni fegurð geimþokanna upplýsa myndirnar um hve lítinn hluta alheimsins augu okkar fá greint og hvað við vitum óskaplega lítið . Bandaríski stjörnufræðingurinn Robert Aitken sagði eitt sinn að stjörnurnar kenndu okkur margt , m.a. að vera hógvær á eigin þekkingu . Svo að slíkar myndir örva frekar listræna sýn eða heimspekilega orðræðu . Myndir sem ég nota hins vegar í vísindalegum rannsóknum eru annars eðlis , þær eru yfirleitt aldrei jafn fallegar . Í þeim tilfellum er verið að snara ljósi stjarnanna í myndunum yfir í tölugildi og lesa úr þeim allt aðrar upplýsingar . Hvaða upplýsingar eru það ? Um framandi stjarnfyrirbæri og fjarlæg sólkerfi . Stjörnur eru sólir en af misjafnri stærð og birtu . Fjöldi sólstjarna er bundin í svonefndum tvístirnakerfum , þ.e. tvær stjörnur sem snúast um sameiginlega þyngdarmiðju . Sumar stjörnurnar eru svo nærri hvor annarri að þær snertast og mynda stundum óstöðug kerfi . Til þess að skilja eðli þessara kerfa og þróun í framtíðinni þarf að safna upplýsingum um þau og það gerir fólk víðsvegar um heim , sem er að fást við það sama og ég . Upplýsingunum er safnað í gagnagrunna og ná gögn yfir sumar stjörnur marga áratugi aftur eða jafnvel aldir . Hver myndi trúa því ? Síðan afla ég gagna um fjarreikistjörnur en það eru reikistjörnur sem hringsóla um fjarlægar sólstjörnur . Þær fengust fyrst staðfestar á síðasta áratug 20. aldar og eru eitt byltingarkenndasta skrefið í leit að svari við spurningunni ; „ er líf annars staðar að finna en á jörðinni ? “ . Spurninguna ; „ eru reikistjörnur á braut um fleiri sólstjörnur en sólina okkar “ , má rekja til ítalska heimspekingsins Giordano Bruno . Hann ljáði spurningunni máls í heimalandi sínu en galt fyrir það líf sitt og var brenndur á báli árið 1600 . Spurningin samrýmdist ekki kreddum trúarstofnanna þess tíma . Um afar vandasamar mælingar er að ræða og þær verða vart gerðar öðruvísi en frá fastri aðstöðu . Ég afla gagna um þvergöngur þeirra , það er þegar þær ganga fram fyrir móðurstjörnu sína . Þá deyfist ljós sólstjörnunnar lítillega en er þó mælanlegt . Úr slíkum upplýsingum er hægt að fá svör við hvort að viðkomandi reikistjarna hafi lofthjúp eða hvort aðrar óséðar reikistjörnur hafi áhrif á kerfið . Þú ættir að geta þess að M. Mayor og D. Queloz fengu Nóbels-verðlaun í eðlisfræði 2019 fyrir að uppgötva fyrstu fjarreikistjörnurnar með þessari aðferð . Í Hornafirði er eina stjörnustöðin á Íslandi sem gerir þetta . Hornafjörður er því á heimskortinu yfir stjörnustöðvar sem afla gagna um reikistjörnur í fjarlægum sólkerfum . Er eitthvað fleira sem þú vilt deila með lesendum ? „ Nei , held að þetta dugi í bili … ” segir Snævarr og hlær , „ … en gleðileg jól . “