Lyfjafaraldsfræði er undirgrein faraldsfræði sem , eins og nafnið bendir til , beinist sérstaklega að lyfjum sem meðferðarúrræði eða áhættuþætti . Í þessum pistli stikla ég á stóru varðandi skilgreiningu , uppruna og nýtingu fræðigreinarinnar . Eins og áður hefur komið fram , byggist faraldsfræði á rannsóknum á dreifingu og tíðni sjúkdóma og tengslum áhættuþátta og sjúkdóma . Lyfjafaraldsfræði hefur hins vegar verið skilgreind sem fræðigrein sem beinist að rannsóknum á notkun og áhrifum lyfja á stóran hóp fólks eða þýði ( 1 ) . Skilgreining þessi leggur áherslu á að aðgreina lyfjafaraldfræði frá klínískri lyfjafræði með því að setja sem skilyrði að rannsaka eigi áhrif lyfja á grundvelli stærri hópa eða þýðis . Uppruna lyfjafaraldsfræði er einmitt að leita í klínískri lyfjafræði . Þörf þeirrar fræðigreinar fyrir upplýsingar um áhrif lyfja í þýði hefur vaxið jafnt og þétt . Almenn faraldsfræði beinist að dreifingu og skilmerkjum sjúkdóma og heilbrigðis í þýði og gagnast hún því klínískri lyfjafræði við athugun á jafnt gagnlegum sem skaðlegum áhrifum lyfja . Þannig má segja að klínísk lyfjafræði sé ástæðan fyrir rannsóknum í lyfjafaraldsfræði og faraldsfræði tækið sem notað er við rannsóknirnar . Upphaf rannsókna á sviði lyfjafaraldsfræði er rakið til sjöunda áratugs síðustu aldar þegar mikil aukning varð á virkari og jafnframt áhættusamari lyfjum á markaði . Hið hörmulega thalidomíðslys ýtti úr vör ýmsum stjórnvaldsaðgerðum í lyfjamálum , svo sem lagasetningu um klíníska prófun lyfja fyrir markaðssetningu og virkara lyfjaeftirliti . Sett var af stað aukaverkanaskráning á nýjum lyfjum til að auka viðbragðsflýti yfirvalda vegna alvarlegra aukaverkana . Annað mikilvægt sögulegt skref var stigið í Evrópu snemma á áttunda áratugnum þegar stofnaður var hópur innan vébanda Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar ( WHO ) með það hlutverk að fylgjast með og bera saman lyfjanotkun milli landa . Þessi hópur nefndist WHO Drug Utilization Research Group . Vinna þessa hóps leiddi í fyrsta lagi af sér flokkunar - og mælikerfi fyrir lyfjanotkun . Þessi kerfi , ATC-flokkunarkerfi lyfja og DDD-mælieiningin , voru grundvöllur að mælingu og samanburði lyfjanotkunar milli lyfjaflokka og landsvæða . Í öðru lagi stóð þessi vinnuhópur að s.k. lyfjanotkunarrannsóknum ( drug utilization studies ) sem leiddu í ljós mikinn mun á notkun einstakra lyfja milli landa sem ekki samræmdist útbreiðslu þeirra sjúkdóma sem lyfin voru ætluð við . Þessu alþjóðlega samstarfi var svo fram haldið með stofnun European Drug Utilization Research Group ( EURO DURG ) , árið 1996 , sem er formlegur hópur rannsóknafólks á þessu sviði . Þó lyfjafaraldsfræði væri upphaflega tæki til að rannsaka tíðni aukaverkana og breytileika lyfjanotkunar milli landa og lyfjaflokka , hefur hún vaxið og dafnað í takt við aðrar undirgreinar faraldsfræði . Fræðigreinin hefur haslað sér völl og á veglegan sess við lausn viðfangsefna innan heilbrigðisþjónustunnar . Má þar nefna gagnreynda læknisfræði ( evidence based medicine ) , útkomurannsóknir ( outcomes research ) og lyfjahagfræði ( pharmacoeconomics ) . Lýsandi rannsóknir í lyfjafaraldsfræði hafa að markmiði að skrásetja og koma á framfæri hugmyndum , sjaldgæfum tilfellum og athugunum . Þannig hefja faraldsfræðingar leit að skýringum á fyrirbærum og mynda tilgátur . Helstu rannsóknartegundir hér eru áðurnefndar lyfjanotkunarrannsóknir og sjúkdómstilfellalýsingar ( case reports ) . Greinandi rannsóknir í lyfjafaraldsfræði skiptast í tilraunir ( experimental studies ) og samanburðarrannsóknir ( observational studies ) . Tilraunirnar eru betur þekktar sem klínískar lyfjarannsóknir eða slembnar íhlutunarrannsóknir ( randomized controlled clinical trials ) þar sem slembun er beitt til að raða sjúklingum í meðferðarhópa . Hér er verið að meta áhrif lyfjanna í vel skilgreindu úrtaki undir skýrt afmörkuðum kringumstæðum þar sem ekki á að gæta áhrifa raskandi þátta nema að óverulegu leyti . Ekki er til gott íslenskt orð yfir þessi ákveðnu áhrif lyfjanna sem verið er að meta , en á ensku nefnist hugtakið efficacy . Þessar rannsóknir hafa hátt innra réttmæti ( internal validity ) . Gagnstætt lyfjatilraunum meta samanburðarrannsóknir áhrif í almennri notkun og nefnist það á ensku effectiveness . Rannsóknarmenn rannsaka hér áhrif lyfjanotkunar undir ,, eðlilegum " kringumstæðum úti í þjóðfélaginu . Þeir geta aðeins fylgst með og borið saman áhrif lyfjanna en stýra ekki hvaða lyf sjúklingar fá . Hægt er að nota ýmis rannsóknasnið , svo sem ferilrannsóknir ( cohort studies ) eða sjúklingasamanburðarrannsóknir ( case-control studies ) líkt og í öðrum faraldsfræðirannsóknum . Þessum rannsóknum er oft hafnað sem haldbærum upplýsingum um áhrif lyfja á þeim forsendum að þær hafi lágt innra réttmæti . Á móti má þó segja að þær geti haft hærra ytra réttmæti en klínískar lyfjarannsóknir .