Ævi Stefáns Hrafns Magnúsarsonar hreindýrabónda hefur verið ævintýri líkust . Hann hefur búið um þrjá áratugi vestast á Suður-Grænlandi á bújörðinni Isortoq og því fengið að upplifa ótrúlegar breytingar sem hafa orðið á náttúru og lífi í landinu . „ Hér á Suður-Grænlandi eru talin vera um 60 prósent náttúruauðlinda heimsins af sjaldgæfum málmum sem eru notaðir til að búa til snjallsíma , “ segir Stefán . Fréttablaðið / Sigtryggur Ari Auglýsing Stefán Hrafn Magnússon hreindýrabóndi er staddur í Reykjavík að útrétta . Hann ætlar að gefa Þjóðarbókhlöðunni dagbækur sínar um lífið á Grænlandi seinna þennan dag . Honum finnst ekki endilega gott að sitja á kaffihúsum borgarinnar . Kliðurinn finnst honum óþægilegur , hann er orðinn vanur lágstemmdara andrúmslofti á Grænlandi . „ Það kemur sér vel að vera með skaddaða heyrn í Reykjavík , “ segir hann kíminn . Hann hefur þó fundið sér fundarstað sem honum líkar vel . Gráa köttinn á Hverfisgötu þar sem hann fær sér vel útilátinn hádegisverð á meðan hann rifjar upp fyrstu ferðina til Grænlands og ýmsar svaðilfarir yfir ævi sína . Stefán var aðeins fimmtán ára gamall þegar hann fór fyrst til Grænlands í óleyfi . Hann skrifaði móður sinni kveðjubréf og keypti sér farmiða út til Narsaq og fór þaðan með bát til bæjarins Qaqortoq . Hann fannst eftir þriggja daga dvöl á landinu og sneri aftur heim til Íslands . En eitthvað var breytt innra með honum og hann hafði sterka löngun til að snúa aftur . Og fékk með leyfi móður sinnar að snúa aftur strax ári seinna . Hvernig var umhorfs á Grænlandi þegar þú fórst þangað fyrst , það hefur auðvitað margt breyst ? „ Það fyrsta sem ég tók eftir voru selrifin sem voru hangandi utan á mörgum húsum í bænum til að þurrka kjötið . Þetta sér maður ekki í dag . Þá var hafísinn fastur við land og veiðimenn fóru út á ísinn , veiddu seli og gerðu að aflanum . Nú gerist það varla að ísinn sé fastur við land . Stefán segir meiri sátt fylgja því að sinna ferðaþjónustu . Hjörðin hans fái að vera á lífi . Það sem ég man líka eftir var hvað aðbúnaður fólks var frumstæður og sum heimili höfðu ekki vatn . Þetta var gjörólíkt lífinu á Íslandi . Ég fann fyrir sterkri frelsistilfinningu á Grænlandi , þar var allt svo opið og aðgangur fólks að stórbrotinni náttúru frjáls . Ég var mikið náttúrubarn og hafði sterka þörf fyrir að vera úti og tengjast náttúrunni . Á Grænlandi voru engar hömlur . Á Íslandi þurfti að borga stórfé fyrir að veiða silung eða lax í á . En á Grænlandi geta allir fengið að veiða , það er að vísu svolítið dýrt fyrir ferðamenn því þeir þurfa að kaupa þjónustu í kringum veiðarnar . Almannarétturinn er þannig að Grænlendingar hafa aðgang að náttúrunni án endurgjalds . Unga fólkið færir von Það hefur svo ótalmargt breyst . Þú sérð hvergi selrifin hanga úti á húsum til þerris . Ekki nema í fáeinum þorpum í þeim tilgangi að halda í hefðina . Þá eru selveiðar stundaðar frá hraðbátum með 200 hestöflum og kajakróðurinn er meira sport , kajakróðrafélag Grænlands er til sem hefur verkstæði til umráða og þar getur fólk lært að smíða sér hefðbundinn kajak . Mannlífið hefur líka tekið stórfelldum breytingum og mataræðið . Unga fólkið á Grænlandi hefur fitnað eins og á Íslandi . En áður fyrr , það var mjög sjaldgæft að sjá feitan ungling . Nú borðar unga fólkið pítsur og hamborgara eins og víðast hvar annars staðar og það þarf að hafa fyrir því að halda í matarhefðir eldri kynslóða . Unga kynslóðin er hins vegar von Grænlands . Hún er vel menntuð og hefur aðra sýn á lífið . Þau geta búið til önnur tækifæri þegar náttúran breytist og atvinnuvegirnir með . “ Stefán er fráskilinn og á tvö börn . Uppkominn son og dóttur sem stundar nám í menntaskóla á Grænlandi . „ Strákurinn minn er 22 ára og hann er á sjó hjá Arctic Prime Brim á togara . Hann hefur verið á togara í fjögur ár en er búinn að átta sig á því að það sé kannski góð hugmynd að fara í skóla . Hann ætlar í menntaskóla í haust og ég held að það sé góð ákvörðun . Dóttir mín komst inn á verslunarbraut menntaskólans í Qaqortoq sem er skólabær Suður-Grænlands . Þegar ég kom í þann bæ fyrst sem ungur maður þá var þar bara barnaskóli og ekkert annað . En nú er þetta orðið mikið fræðasamfélag . Þar er menntaskóli , verslunarskóli og einnig undirbúningsskóli fyrir þá sem hafa flosnað upp úr námi . Í bænum eru fleiri hundruð nemendur frá öllu Grænlandi og stunda nám . Ég er afskaplega stoltur af báðum börnum mínum . Það hefur fleira breyst . Síðustu ár hefur ferðamannaiðnaðurinn haldið innreið sína á Grænlandi . Mér hefur fundist það hafa góð áhrif á líf fólks . Hjá mér hefur áherslan færst frá bústörfum yfir í ferðaþjónustu . Hjörðin mín fær að vera á lífi . “ Er meiri sátt í því ? „ Já , það er það . Og treystir grundvöll fólks . Ég hafði ekki hugsað mér að fara út í ferðaþjónustu , það bara gerðist svona smám saman . “ Umfangsmiklar breytingar hafa orðið á mannlífi og náttúru á Grænlandi . Rautt gat í snjónum Stefán er með stórt ör í andlitinu sem liggur undir neðri vör . Hvað gerðist ? „ Þetta var eitt af mörgum slysum sem ég hef lent í . Þetta var snemma vors árið 1989 og ég var að smala hreindýrum og fara með þau af vetrarlandi yfir á sumarlandið . Ég var á vélsleða og horfði til hliðar á hjörðina meðan ég keyrði . Það var skýjað og ég sá því ekki alltaf vel til . Það var alhvíta . Og þar sem ég horfði á hreindýrahjörðina sem var á leið niður hlíðina mér á vinstri hönd fór ég fram af klettavegg og var allt í einu í lausu lofti . Vélsleðinn flaug á undan mér og ég skall svo niður á hann , beint á skerminn sem skarst í hökuna . Ég veit ekki hvað ég lá lengi í roti en ég vaknaði og horfði á rautt gat ofan í snjóinn . Ég fann svo að ég gat stungið tungunni í gegn . Svo tók ég snjó og þurrkaði svolítið blóðið af mér . Sem betur fer var sleðinn ekki ónýtur . Hann hafði stungist á kaf en mér tókst að grafa hann upp og starta honum . Ég var í 40 kílómetra fjarlægð frá næsta þorpi og ók þangað yfir ísilagðan fjörð . Þetta var á þeim tíma sem voru kaldir vetur . Það hefði ég ekki getað gert í dag , því það frystir ekki lengur yfir fjörðinn . Ljósmóðirin í þorpinu saumaði saman sárið og þetta greri fljótt . “ Og ég veit að þú hefur nú lent í fleiri slysum , hreyfa þau ekkert við þér ? „ Ég krassaði einu sinni niður með þyrlu og stútaði henni en labbaði alheill út úr brakinu . Þá sagði kærastan mín við mig að ég þyrfti að sækja mér áfallahjálp . Mér fannst ég ekki þurfa þess , því það var allt í lagi með mig . Ég talaði við eiginmann sálfræðingsins og hann sagði bara nei , nei , drekktu bara eina flösku af brennivíni . “ Já , er það ekki bara misjafnt hvað fólk upplifir sem áfall ? Sumir geta líklega hrapað í þyrlum en upplifa kannski frekar áfall ef þeim gengur illa í ástum eða samskiptum ? „ Já , það er kannski einstaklingsbundið hvernig og hvort fólk upplifi áfall , það getur komið fram í ýmsum myndum . En aðallega er það egóið sem verður fyrir áfalli þegar maður klaufast . “ Góð auglýsing fyrir Grænland Þessar breytingar sem þú sérð að eru að verða á náttúrunni á Grænlandi , hvaða þýðingu heldur þú að þær muni hafa fyrir samfélagið ? „ Sumir segja að það sé náttúran sem sé meiri áhrifavaldur í þessum breytingum en við mennirnir . Ég hef meiri trú á því sem veðurfræðingar segja um þessar breytingar en aðrir sem vilja hafa á þeim skoðun . Það er alveg öruggt að við erum á hlýindaskeiði núna og að stjórnvöld eru mjög sein að taka við sér . En best er að vera vakandi vegna náttúru og umhverfisverndar og það má alveg breyta aðeins hugmyndafræði um verðmætasköpun mannkyns . Það vakti mikla athygli þegar Trump Bandaríkjaforseti lýsti yfir áhuga sínum á því að kaupa Grænland fyrr á árinu . Þetta var besta auglýsing sem Grænland hefur fengið . Nú vita allir Bandaríkjamenn hvar Grænland er . Þetta er fáfróðasta þjóð veraldar , bara 10 prósent af þeim eru með vegabréf og það er bara alveg nóg . Það eru 35 milljónir og það verður auðvelt fyrir okkur að markaðssetja Grænland fyrir þeim sem ferðamannastað . Bandaríkjamenn sem koma sem ferðamenn til Grænlands eru oftar en ekki veiðimenn . Þeir kunna að meta frelsið hér og finna sig í gamalkunnu hlutverki kúreka . Það eiga þeir sameiginlegt með Rússum . Hetjuna sem ríður flottum hesti inn í sólarlagið . Í Bandaríkjunum er það kúrekinn á sléttunni og í Rússlandi er það kósakkinn á steppunni . Mikilvægi landfræðilegrar legu Grænlands hefur færst í vöxt með bráðnun hafíssins á norðurheimskauti og opnun siglingaleiða . Bæði Rússar og Kínverjar eru áhugasamir um þetta og ég tel að þetta gæti snúist í valdabaráttu um auðlindir landsins . Hér á Suður-Grænlandi eru talin vera um 60 prósent náttúruauðlinda heimsins af sjaldgæfum málmum sem eru notaðir til að búa til snjallsíma . Kínverjar sitja líka á svipuðum auðlindum en í minna magni . Um þetta gætu næstu stríð okkar tíma snúist . Um viðskipti og náttúruauðlindir , “ segir Stefán . „ Það eru miklar breytingar fram undan hjá Grænlendingum og kvótamálin stefna í óefni . Það er fullt af trillukörlum á Grænlandi sem margir hverjir eru skuldsettir . Svo það er líka mikill þrýstingur á stjórnvöld að halda veiðum opnum . En vísindamenn halda uppi varnaðarorðum því þetta getur ekki gengið svona lengur . Stjórnvöld eru svifasein í að byggja upp nýjar atvinnugreinar en ég bind vonir við ungu kynslóðina á Grænlandi . Menntuð ung kynslóð mun koma með lausnir . “ „ Já , það er kannski einstaklingsbundið hvernig og hvort fólk upplifi áfall , það getur komið fram í ýmsum myndum . “ Þorramatur á Þorláksmessu Hvernig er hefðbundinn jólamatur á Grænlandi ? „ Hann samanstendur af fjórum eða fimm réttum . Rjúpa er aðalrétturinn hjá mörgum Grænlendingum . Þær eru smjörsteiktar í potti og búin til sveppasósa með . Við tínum villta sveppi í sósuna því í birkifjalldrapanum vaxa fínustu kantarellur . Þá eru margir með hreindýr í matinn eða snæhéra sem bragðast líkt og rjúpan . Og á Suður-Grænlandi er lambasteik vinsæll jólamatur . Á Þorláksmessu eða í hádeginu á aðfangadag er oft borðaður eins konar þorramatur . Þurrkað selkjöt , hvalkjöt með spiki á , siginn fiskur , harðfiskur eða þurrkuð loðna . Svo er það ætihvönnin , þeir nota hana mjög mikið og nota hana sem grænmeti með mat , á svipaðan hátt og aðrar þjóðir nota sellerí . Það tekur suma tíma að venjast þessu , en ég er mjög hrifinn . “ Þögnin er þýðingarmikil Að hvaða leyti eru Grænlendingar ólíkir okkur Íslendingum ? „ Grænlendingar eru kyrrlátir . Það eru Íslendingar alls ekki . Það keppast allir við að tala og á kaffihúsum þá heyrir þú ekki mannsins mál . En ef þú færir á grænlenskt kaffihús þá finnur þú strax muninn . Fólk ræðir saman í lágum hljóðum og er ekki mikið að trufla umhverfi sitt . En þú skalt ekki vanmeta Grænlending þótt hann sé þögull . Það getur legið djúpt og mikið á bak við . Þeir eru líka bæði skynsamir og nægjusamir . Þegar það koma Grænlendingar til mín í vinnu þá koma þeir aðeins með helstu nauðsynjar í einni tösku og kannski stígvél . Aðrir koma með heilmikinn farangur , “ segir Stefán og brosir breitt . „ Þeir eru góðar sálir og þeir eru átakafælnir . Og aftur að þögninni því hún getur þýtt svo mikið . Ef þú ert á fundi um eitthvað mikilvægt málefni í grænlensku samfélagi og einhver er ósammála , þá er mjög líklegt að hann segi ekki neitt heldur sitji og hlusti . En svo þegar fundurinn er búinn kemur hann sér snöggt að kjarna málsins . Þannig að ef þú ert með tillögu og þér mætir þögn þá veistu að þú þarft að færa betri rök fyrir máli þínu eða þú hefur tapað baráttunni . “