Búskaparsaga Kollsvíkur nær líklega óslitið frá landnámi Kolls ( líklega um eða fyrir 880 ) til ársins 2002 , þegar Hilmar Össurarson og Hólmfríður St. Sveinsdóttir brugðu búi . Búskapur var löngum önnur meginstoð byggðar í Kollsvík , en hin var útgerð . Kollsvík er góð beitarjörð og þar er fóðurlétt fyrir fé , sem var jafnan haldið til beitar bæði í úthögum og í fjöru . Fjárhús stóðu jafnan við sjó fram á 20. öld til að nýta sem best fjörubeit . Hér fara á eftir frásagnir KIollsvíkinga sem vel þekktu til búskaparhátta fyrr á tíð . Höfundurinn : Össur Guðbjartsson ( 19.02.1927 - 30.04.1999 ) ólst upp á Láganúpi . Að loknu búfræðinámi tók hann við búi á Láganúpi af foreldrum sínum og bjó þar alla sína tíð . Össur gegndi fjöldamörgum trúnaðarstöfum og félagsmálastörfum fyrir sína sveit ; var m.a. hreppsnefndaoddviti í 16 ár ; barnakennari , búnaðarráðunautur , fulltrúi í stéttarsamtökum bænda o.fl . Hann var giftur Sigríði Guðbjartsdóttur frá Lambavatni , sem einnig var ættuð úr Kollsvík , og eignuðust þau 5 syni . Eftirfarandi grein Össurar birtist í Niðjatali Hildar Magnúsdóttur og Guðbjartar Guðbjartssonar , foreldra hans , sem út kom árið 1989 . Bústofn foreldra minna á uppvaxtarárum mínum var lengst af þessi : 1 hross , 2 kýr og 70 - 150 fjár . Fjárhúsin voru tvö , auk gimbrakofa , og stóðu þau niður við sjó . Að þeirra tíma hætti voru hús þessi hlaðin úr torfi og grjóti , en með grindum . Oft var farið að taka fé á hús í byrjun nóvember , en fór þó eftir veðri . Alltaf var beitt ef veður leyfði og þá staðið hjá yfir daginn . Beitt var í fjöru ef þari var og bitfjöru um stórstraum . Mest sótti féð í söl og maríukjarna . Menn af bæjum sunnanvert í Kollsvíkinni skiptust á að reka féð og standa hjá . Talsverð vinna fór í að bleyta , berja og höggva fiskibein , en þau voru eini fóðurbætirinn sem féð fékk , auk lýsis sem gefið var alla vetur . Ef féð fyllti sig vel á krafsjörð og fékk eitthvað í fjöru var ekkert hey gefið . Pabbi átti mjög fallegt fé ; yfirleitt hyrnt , gult um höfuð og fætur . Lömbin voru alin inni allan veturinn . Þau voru höfð í lambhúsi sem stóð uppi á Hólum . Lömbin voru höfð á taði ; það var stungið út um sumarmál og notað sem eldiviður þar til mór fór að þorna . Taðið úr öðrum bústofni var notað til áburðar á tún . Var það flutt á tún að hausti eða vetri , og dreift úr því . Að vorinu var þessi áburður svo unninn sem best niður í grasrótina ; var það kallað „ að vinna á túni “ . Til þess var notaður slóði sem muldi skítinn , og var hann dreginn af hesti . Síðan var rakað yfir með kláru eða hrífu . Var þessi vinna oftast unnin snemma vors eða um hálfan mánuð af sumri . Einnig voru notaðar taðkvarnir og taðið malað , og síðan dreift úr því . Fyrir slátt var túnið hreinsað ; þá var skíturinn sem ekki vannst niður rakaður í hrúgur . Það var svo starf okkar krakkanna að tína þær upp í trog og hella þeim í poka . Afrakið var síðan borið heim í mókofa og notað sem eldiviður . Heldur þótti okkur leiðinlegt verk að taka hrúgur . Á vorin voru stungnir garðar fyrir kartöflur og rófur . Garðarnir heima voru talsvert stórir . Þeir voru ; Hólagarðurinn , Fjósgarðurinn , Litla beðið og Garðurinn bakvið bæinn . Hreinsun túna og garðvinna voru að mestu störf kvenna og barna ; karlmenn gripu í það í landlegum . Mótekja til eldiviðar var erfitt starf , og eingöngu framkvæmd af karlmönnum . Mógrafir Láganúps og Grunda voru ofantil við Júllamelinn og á Áveitunni , en þar þótti jarðvegur betri til mótekju . Mótekja fór þannig fram að stungnar voru tvær stungur ofan a móinn , og var þeim hent í næstu mógröf : svo komu 5 - 6 stungur af mó . Besti mórinn var 2 neðstu stungurnar . Verst var hve mikið vatn var í gröfunum . Þó var alltaf hafður vatnsbakki , en hann vildi springa . Svo sprakk oft upp botninn , og gröfin fylltist af vatni ; þá varð að byrja á nýrri . Ef vel gekk gátu mógrafir orðið meira en mannhæð á dýpt , og var þá orðið býsna erfitt að kasta hnausum upp á bakkann . Síðan var mórinn keyrður á þurrkvöll við Grástein ; ýmist á hestakerru eða hjólbörum . Þar tóku konur og unglingar við og stungu hnausana í flögur , um 2 tommur á þykkt , og voru þær látnar þorna á efri hlið . Svo þurfti að hreykja ; þ.e. hlaða flögunum saman upp á rönd . Þegar mórinn var orðinn sæmilega þurr var honum hlaðið upp í kringlótta hlaða og breytt yfir . Þannig var hann látinn standa til hausts ; þá var honum ekið heim í mókofa . Seinast var tekinn upp mór á Láganúpi vorið 1953 . Eitt af vorverkunum , sem að mestu kom í hlut unglinga eftir að róðrar hófust , var eftirlit með sauðfé . Eftirlitið fólst í því að reka frá mýrunum kvölds og morgna , því mikið var af drápsdýjum í Láganúpsmýrunum . Það er tekið fram í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns sem mikill ókostur á jörðinni . Um sauðburðinn þurftum við að fara annan hvern dag út í Breiðavík , en þar gekk mikið af okkar fé . Nokkur ókostur var hve féð leitaði mikið í kletta ; sérstaklega þegar snemma var sleppt . Það greri snemma á klettasyllum og féð stökk niður á þær til að ná sér í æti . Fór þá mörg kindin fram af eða komst ekki upp aftur . Varð þá að fá menn til að síga eftir þeim og ná úr svelti . Oftast voru það sömu mennirnir sem þetta gerðu , og aldrei var tekin greiðsla fyrir þessa miklu fyrirhöfn og hættu sem menn settu sig í . Túnið á Láganúpi hét ýmsum nöfnum eftir því hver parturinn var . Þessir voru helstir : Túnshali , Þrjótur , Hólar , Svunta , Bæjarbrekka og Urðir . Sláttumýri og Sef voru hinar eiginlegu engjar , ásamt Svuntumýri . Jarðvegur á Láganúpi er byggður upp á skeljasandi og því ófrjór og áburðarfrekur . Heyannir hófust oftast í 12. viku sumars með því að „ borið var út “ , en svo var kallað þegar byrjað var að slá . Var það alltaf gert á laugardegi . Oftast bakaði mamma þá pönnukökur með kaffinu . Fyrst var slegið umhverfis bæinn ; síðan fram eftir túninu , fram að Túnshala . Hann var mjög illslægur ; þýfður og grýttur og því oft látinn bíða , ásamt Brekkunni og Urðunum . Annars var túnið frekar greiðfært og því mikið hægt að slá múgaslátt . Þrjótur og Hólar voru harðbakkar og þurfti því að slá þá í rekju . Allt gras var rakað saman í flekki ; misstóra eftir sprettu . Rifjað var þrisvar á dag , og rakað upp að kvöldi ; í föng ef hey var blautt , annars lanir og að lokum galta ; oftast kringlótta , þegar heyið var farið að þorna vel . Þegar heyið var þurrt var það bundið í sátur og keyrt heim á hestvagni , eða borið þaðan sem styst var . Þegar töðuheyskapur var búinn var farið að slá Sláttumýrarnar , en þar var heyskapur seintekinn . Gott þótti að slá hestburð á dag í 10 tíma slætti . Það gras var keyrt upp á tún og þurrkað þar . Sefið var eiginlega fen eða dý niður af bænum , og þurfti hey þaðan mikinn þurrk . Ef heyskapur heima gekk vel var farið í útslægjur , sem kallað var . Var þá slegið út við Litlavatn og brok við Startjarnir og Langasjó . Einnig töðuteigar í Kollsvíkurtó í Vatnadal . Seinast var farið í útslægju um 1940 . Fyrir kom að slegið var úti í Breið eða inni á Hlíðum . Það hey þurfti að bera á bakinu um snarbratta hryggi , með hengiflug fyrir ofan og neðan . Þetta var mjög harðsótt og hættuleg heyöflun , en menn lögðu ýmislegt á sig til að eiga nóg fóður fyrir skepnur sínar . Nær eingöngu var heyjað í þurrhey á þeim tíma ; þó þekktist votheysgerð í smáum stíl . Ætlaður var 1 hestur á kindina ; 30 hestar fyrir hverja kú , og hrossi var ætlaður úrgangur , moð og rekjur . Að síðustu langar mig að minnast á leitirnar . Þó þær væru hvorki langar eða erfiðar heima , voru þær eitt mesta tilhlökkunarefni bæði barna og fullorðinna . Gangnaseðillinn sem barst bæ frá bæ , kom að Láganúpi um hálfum mánuði fyrir göngur og þaðan varð pabbi að senda með hann út að Breiðavík . Í honum var ákveðið hvað pabbi ætti að senda marga í göngur á Breiðavíkurrétt , og hvort hann ætti að sækja fé á Skógarrétt . Á laugardag var slátrað lambi í gangnanestið og á sunnudag smalað heimalandið . Ókunnugt fé sem kom í réttina var látið í hús ; það var svo rekið til réttar á mánudegi . Farið var af stað um kl 7 , og fylgst að með reksturinn út að Litlavatni ; þar skildu leiðir . Einn fór fyrir Breið , og þurfti það að vera sæmilega bjargfær maður , því oft voru kindur á slæmum stöðum . Annar fór upp Grenjalág og útyfir Breið ; hann smalaði svo Fjarðarhornið með þeim sem kom fyrir Breið . Tveir héldu áfram með reksturinn upp Vörðubrekku og áttu að smala Sanddalina og Breiðavíkurhjallana . Og einn fór fram Ívarsegg ; út yfir Flosadalinn og niður Hafnargil . Í Hjallagötu mættust svo allir og ráku til réttar . Þegar féð var komið í rétt og búið að ræða við kunningjana , var tekið til nestis ; stundum undir réttarvegg , en oftast inni á bæjum . Þegar menn voru búnir að borða og ræða málin var dregið í sundur , og boðið upp ef ómerkingar voru . Þá var réttarstörfum lokið og rekstrar fóru að tínast burt . Hjá okkur far 3ja tíma rekstur eftir . Þegar heim var komið var gott að fara að hvíla sig eftir erfiðan en skemmtilegan dag . Margt er ósagt um vinnubrögð og búskaparhætti á uppvaxtarárum mínum , sem gaman væri að segja frá . En það verður ekki gert að þessu sinni . Höfundurinn : Kristján Júlíus Kristjánsson var fæddur 12. júlí árið 1896 á Grundum í Kollsvík . Hann ólst upp við hin fjölbreyttu störf bænda og útvegsmanna sem þá tíðkuðust og byrjaði snemma róðra . Júlíus kvæntist Dagbjört Torfadóttur ; og tóku þau við búi af foreldrum hans . Þau bjuggu á Grund og Stekkjarmel en síðar og lengst af í Efri Tungu . Hann var lengi barnakennari í Rauðasandshreppi , auk þess að gegna mörgum trúnaðarstörfum ; var í hópi færustu bjargmanna , og söngmaður afbragðsgóður . Kristján Júlíus Kristjánsson lést 9. oktober árið 1970 . Eftirfarandi lýsingu ritaði hann sem svör við spurningum Þjóðháttadeildar Þjóðminjasafnsins árið 1962 . Stekkur var alltaf byggður úr grjóti og torfi . Lögun breytileg . Kvíin sporöskjulaga eða nær hringalaga . Lambakróin einnig óreglulega löguð , stundum reft yfir hana . Litlar dyr milli kvíar og króar . Vegalangd milli bæjar og stekkjar var mjög breytileg . Í Kollsvík , þar sem ég þekkti best til í æsku , voru 3 bújarðir : Kollsvík , tvíbýli , þar var fyrr stekkur heima við tún , síðar fluttur fjær . Á Láganúpi var síðast stekkur í túnfæti . Frá Grundum og Láganúpi voru áður 4 stekkir út eftir Hnífum . Heimstur var Þúfustekkur , þá Eyvararstekkur , síðan Katrínarstekkur og yst Grófarstekkur . Sennilega hefir hvor jörðin átt sinn stekk . Til ysta stekkjarins er alllöng leið , jafnvel frá Laganúpi upp að 1/2 klst. gangur . Stekkur var ekki notaður sem rétt . Algengt var að tvíbýlisjarðir væru með einn stekk , t.d. Kollsvík , Efri og Neðri Tunga . Hnjótur ofl . Ekki var um eiginlega túnrækt að ræða kringum stekki , en þó var sumsstaðar kallað Stekkjartún ( örnefni ) t.d. í Hænuvík . Oft grænkaði þá á vorin fyrr í kringum stekki . Stekkjarhjalli er örnefni í Tungulandi . Lömbin voru byrgð í lambakróm . Ærnar voru mjólkaðar í kvíum , sbr. kvíær . Annar fénaður , sem blandaðist kvíaánum , svo sem gemlingar og geldar ær , var nefndur " ríll " , geldríll . Ekki var lambakró notuð sem fjárhús , enda þótt reft væri yfir hana . Dyr eða gat var á lambakrónni með ófullkomnum dyraumbúnaði . Þekki ekkert heiti á þessu . Kvíar : Það , sem sagt hefur verið um stekki á og að mestu við um kvíar , bæði að gerð , rými og staðsetningu . Kvíar voru frekar nefndar í sambandi við fráfærur , en voru þó eitt og sama og stekkurinn . Stekkjarær voru aðeins mjólkaðar í annað mál , að morgninum , en fráfæruær í bæði mál . Vart þurfti að hreinsa kvíar , nema ef langvinn votviðri gengu , og þá ekki um áburð að ræða . Óþekkt var hér , að grindur væri í kvíum . Á tvíbýlisjörðum var oftast ein kví , en tvær lambakrær . Kvíabólið var næsta umhverfi kvíanna , stekkjarins . Oftar var hér talað um að fara á stekkinn , og að ærnar væru komnar í stekkinn , eða í kvíar . Færikvíar þekktust ekki hér um slóðir . Nátthagar voru til á nokkrum bæjum . Vörslugarðar úr grjóti . Stekktíð byrjaði að jafnaði í 11 - 12 viku sumars og lauk með ágúst . Stíað var öllum sæmilega framgengnum ám . Það var kallað að fara á stekkinn , er gengið var til mjalta . Það var oftast kl. 8 - 9 að köldinu , að lömb voru tekin undan ánum , en um kl 7 að morgni , að ánum var smalað til mjalta . Yfir nóttina var lömbunum stíað frá ánum . Að mjöltum loknum var ám og lömbum hleypt í hagann . Mjólkaðir voru báðir spenar . Kallað að fara undir . Sauðamjólk mun hafa verið talin fituminni en kúamjólk , en betri til skyrgerðar . Smjör , skyr , sýra og drukkur úr mjólkinni voru allt neysluvörur . Að loknum mjöltum að morgninum var ám og lömbum hleypt úr stekknum og litið eftir að hver ær fengi sitt lamb . Sauðarefni voru oftast gelt um rúningu og sleppt strax á hreinan völl . Ýmist var um fjaðra - eða skúfgeldinu að ræða . Oftast voru lömb mörkuð ung eða meðan til þeirra náðist úti . Annars við ærrúning . Smalanum var treyst til mörkunar á ungum lömbum , en annars gerði bóndinn það við ærsmölun . Vasahnífurinn var algengasta tækið , sem notað var við að marka , einnig stundum notuð skæri . Mörk með mörgum benum voru nefnd krullmörk eða særingamörk . Það kom fyrir að mold var borin í sárið , ef mikið blæddi . Dreginn var vindingur í eyra , einkum ef lamb mismarkaðist . Ekki var föst venja að gefa smalanum stekkjarlamb , en oft átti hann á með lambi . Fráfærur : Víðast hér um slóðir var um annaðhvort að ræða , stekktíð , þ.e. stíun , eða fráfærur . Hófust þá fráfærur um svipað leyti og áður er sagt að stekktíð hafi byrjað . Lömbin voru þá orðin 5 - 7 vikna gömul . Varla var fært frá lömbum sem borin voru í 8 - 9 viku sumars , enda slík lömb talin til síðgotunga . Lömb sem týndu mæðrum sínum voru ýmist nefnd undanvillingar eða frávillinglar . Einnig var sagt um lömb og börn , sem framfaralítil þóttu , að þetta væru nú meiri afturkreistingarnir . Nóttina áður en lömbin skyldu rekin , var ánum haldið inni , en lömbin látin hlaupa um stekk , uns lagt var af stað með þau síðari hluta nætur . Lambahöft voru oft notuð í byrjun rekstrar , en leyst úr hafti áður mjög langt var farið . Höft voru oftast gerð úr sokk - eða vettlingsbolum , klipptir í hæfilega breiða þverbúta . Fyrst var öðrum framfætinum stungið í gatið , snúið upp á einn eða fleiri snúningar og hinum fæti stungið í hæfilega rúmt gat við hinn lykkjubarminn . Fráfærulömb voru undantekningarlítið nefnd hagfæringar . Það þótti betra að spekja lömbin eina nótt eða svo , þe . reka þau ekki " kik " af stað í sumarhagann . Fara varð hægt með lambareksturinn og leyfa þeim oft að bíta . Reynt var að fá sem best upprekstrarland . Í Sauðlauksdal þótti kjörland fyrir hagfæringa eins og annan sauðfénað . Þar var fengið upprekstarland í síðustu fráfærur , sem hér koma við sögu . Var það úr Kollsvík árið 1936 . Miklum hávaða , klið , var jafnað við jarm á stekk eða fuglaklið í bjargi . Eflaust eru mörg örnefni dregin af lambavörslu eða lambaupprekstri , t.d. Lambahlíð í Breiðavíkurbjargi . Lambhagi í Hnífunum , er tilheyra Láganúpi og Grundum . Einnig Lambakinnar í Tungulandi . Lambakefli var grannur tréteinn með smákúlu á hvorum enda . Brugðið var mjúku bandi um teininn innan við kúlurnar og aftur fyrir hnakka lambsins . Ekki var venja að kefla lömb nema um stuttan tíma , því hætt var við að þau yrðu munnsár . Hjásetan : Um hjásetuna verður hér ekkert rætt , því hvorki ég eða mér eldri menn muna til þeirra starfshátta hér um slóðir . Við fráfærur var ánum smalað í bæði mál til mjalta , en við tún að morgninum til mjalta , en á kvöldin var smalað til þess að skilja að lömb og ær . Ekki var venja að auðkenna kvífé hér um slóðir , enda kvíaær ekki margar á hverjum bæ . Hálsband var nefnt helsi . Það þekktist að styggar kindur væru hábundnar þannig , að annar framfótur var bundinn upp nokkuð krepptur . Til þess var notaður fléttaður ullarlindi , sem brugðið var yfir kindina aftan við bóga og yfir fótinn milli klaufa og lágklaufa . Einnig kom fyrir , að rásgjörn ær var bundin við spaka , þannig að bandi var hnýtt aftan við bóga þeirrar spöku og helst um horn þeirrar rásgjörnu . Ekki þekki ég sérheiti á spöku fé , en andstæðan var fjallafálur eða frenjur . Ær sem sóttu í tún voru nefndar túnþjófar eða skitur . Fágætt var að bjöllur væru notaðar á sauðfé , en þó voru þær til , enda hafa sauðarbjöllur fundist í mold . Svo lítur út , sem bjöllur þessar hafi verið erlend smíði . Engan greinarmun þekki ég á júgurbólgu eða undirflogi , en heyrt hvorttveggja nefnt . Helst var notað til áburðar lýsi , einkum andarnefjulýsi , einnig reynt að sjóða smyrsl úr lyfjagrasi til áburðar . Þetta gafst vel , einkum andarnefjulýsið , ef ekki var um júgurmein eða ígerð að ræða . Mjaltir : Mjaltafötur voru oftast úr tré , stafafötur girtar 2 gjörðum . Tveir eyrnastafir , og gengu kilpir , venjulega úr hvalskíði , upp í sinn hvorn enda handfangsins . Notuð voru og smærri ílát , nóar , til þess að mjólka í , en losaðir öðru hvoru í fötuna . Mjaltakonur höfðu fatnað að kasta á sig , kvíakast . Var það ávallt pils og léttur jakki eða treyja . Konur stóðu aftan við ána , sem mjólkuð var , og mjólkað aftur á milli afturfóta ærinnar . Speninn var gripinn milli tveggja fingra , þumalfingurs og vísifingurs . Ýmist notuðu mjaltakonur sléttan góm þumalfingurs eða krepptan þumalfingur , gripið vísifingri móti efsta lið . Oftast var tvímjólkað , fyrirmjölt og hreyta . Oft voru mjólkaðar ær auðkenndar með pentu , froðuslettu . Varað var við að ganga of nærri ánum , þurrmjólka , naga . Sjaldgæft var að ær barna eða vinnuhjúa væru hafðar í kvíum . Um ær og kýr , sem snögglega geltust , t.d. við veðrabrigði , var sagt að dottið hefði úr þeim nytin eða dropinn . Ég veit ekki með sönnu hversu mikið smjör kom að jafnaði undan á , en heyrt hef ég talað um 7 merkur , 3 1/4 kg . Sauðábrystir voru aðeins gerðar úr mjólk , sem mjólka þurfti frá lambi nýfæddu eða úr kind , sem mistti lamb og ekki var hægt að venja undir . Þjóðtrú : Um þjóðtrú verð ég fáorður . Talað var um að minna blæddi , ef lömb væru mörkuð með aðfalli , en lítt var þessa þó gætt . Ýmsir lögðu trúnað á það að öll mörk væru ekki jafn lánsöm og reyndu af þeim sökum að skipta um mark . Ekki var þess gætt , frekar en við mörkun , að gelda hrútlömb með aðfalli . Ekki var að því fundið , þó börn kysstu lömb eða ær . Það kom fyrir að salt var látið í eyru nautgripa , sem fluttir voru að , en ekki þótti það góð meðferð því skepnunni leið ekki vel , þegar saltið bráðnaði í eyrunum . Ekki þekki ég til að slíkt væri gert við sauðfé . Álfabruni voru útbrot nefnd á nösum á sauðfé . Ekki kannast ég við að veðurspá væri talin fólgin í háttum kvífjár , en aftur á móti voru ýmsir hættir sauðfjár og hesta að vetrinum vita á breytt eða vont veður . Að dreyma sauðfé að vetrinum var talið fyrir fannkomu . Selfarir : Um selfarir verður fátt að segja , þó hefur verið haft í seli á nokkrum stöðum hér í sveitinni . Síðasta selför var í selinu á Hvalllátrum , um eða rétt fyrir 1890 . Var þar síðasta selráðskona Halldóra Gísladóttir , móðir Daníels Eggertssonar á Hvalllátrum . Ekki hefi ég getað haft spurnir af því , hvernig daglegum störfum var niður raðað . Þarna voru hafðar í seli bæði kýr og ær . Þrjú lögbýli voru þarna um selstöðu í sameiningu . Ekkert veit ég um heimflutning á selafurðum , né hvenær á sumri búsmali var fluttur heim . Af örnefnum má marka , að selstaða hafi einnig verið í Breiðavík , þar eru örnefnin : Seljagil og Seljaflói . Eflaust hefur selstaða lagst þar niður allmiklu fyrr . Þá er enn að geta sels á Raknadalshlíð í innanverðum Patreksfirði , austanvert fjarðarins . Að því sem að framan er sagt , býst ég við að sé næsta lítill fengur , og þá vona ég að tekinn sé viljinn fyrir verkið . Höfundurinn : Guðbjartur Guðbjartsson ( 15.07.1879 – 01.10.1970 ) fæddist i Kollsvík ; yngstur 19 alsystkina . Þar ólst hann upp , en föður sinn missti hann ungur . 1909 giftist Guðbjartur konu sinni , Hildi Magnúsdóttur sem ólst að mestu upp á Kollsvíkurheimilinu . Þau hófu búskap í Tröð ; voru um tíma á Hnjóti og hjáleigunni Grund í Kollsvík , en 1927 fengu þau jörðina Láganúp til ábúðar , og bjuggu þar síðan . Þó Guðbjartur stundaði allmikið sjósókn var hann fyrst og fremst bóndi ; annálaður fyrir natni sína við skepnur og fjárglöggur með afbrigðum . Hann var afkastamikill grjóthleðslumaður og víða standa enn hleðslur hans . Það fór eingöngu eftir tíðarfari hvenær kýr voru bundnar inni að hausti . Í sæmilegri tíð voru þær venjulega teknar á hús síðari hluta október . Væri sérlega góð tíð kom fyrir að þær gengu úti fram í nóvember , en það var sjaldgæft og þá var mjólkandi kúm jafnan gefið með beitinni . Snemmbærur ( þ.e. kýr sem áttu að bera um veturnætur ) voru þó sjaldnast látnar út til beitar eftir burð . Þá var kallað að þær væru bráðsnemmbærar . Ég hygg að hér hafi verið algengast að tala um gjafatíma , þó önnur orð eins og innistöðutími væru einnig notuð . Ef óvenjulega langur gjafatími var hjá kúm vegna óhagstæðs tíðarfars , heyrði ég stundum talað um að það ætlaði að verða langur ómagahálsinn á þeim núna . Yfirleitt var kúnum ekki beitt fyrir alvöru ( þ.e. án gjafa með ) fyrr en gróður var orðinn það mikill að ekki minnkaði mikið í þeim nytin . Þetta fór að sjálfsögðu mjög eftir árferði og kannski ekki síður eftir því hvort menn áttu næg hey . Það kom oft fyrir að sumir urðu að beita fyrr en þeim þótti æskilegt , eingöngu vegna heyleysis . Heyrt hefi ég orðið kýrgróður , þó er það ekki almennt notað , en það er hliðstætt orðinu sauðgróður sem er hér algengt . Ekki minnist ég þess að farið væri eftir neinum sérstökum einkennum á gróðri með útbeit . Hér hefur yfirleitt ekki verið vani að beita kúm á tún að vori . Kýr voru alla jafna hýstar . Var það aðallega gert til þess að áburður ( skíturinn ) tapaðist ekki . Fyrir aldamót ( 1900 ) hygg ég að talið hafi verið nóg vetrarfóður handa mjólkurkú ca. 30 hestburðir og jafnvel minna . Það samsvaraði 100 - 120 teningsálnum í heystæði . Vetrungsfóður var 1/3 til 1/2 kýrfóður . Algengasta orðið um hey ætlað kúm til fóðurs var kúgæft hey . Hér var bæði fé og kúm gefin hert fiskbein , sem reyndust oft drjúg viðbót við heyin . Heymælir kúa kallaðist meis eða laupur . Ef vel var látið í kýrmeis komust ein 15 pund í hann . Meisinn var þannig gerður að í hverju horni voru hornstuðlar . Síðan voru tekin spor inn í þá sem hliðarrimar og gaflrimar voru felldar inn í . Síðan var borað í gegnum stuðul og enda á rim og settur trénagli í gegn . Neðsta gaflrimin var nokkru sterkari og voru botnrimar felldar í hana . Hornstuðlar meisa hétu stuðlar . Gaflrimar voru að jafnaði hærri en haldrimar . Það var til þess að ekki stæðust á spor þau sem gerð voru í hornstuðla fyrir gafl - og hliðarrimar . Slíkt hefði veikt stuðlana . Ég man ekki annað nafn á fleygum sem stundum voru felldir með rimum í okagöt en fleyga . Í meis var botnvisk látin undir og gaflvisk ofan á sitt í hvorn enda . Að láta vel í meis var kallað að steintroða . Fjósmeisar voru allajafna geymdir milli mála í hlöðu . Það var talað um gjafatíma þegar gefið var , en mjaltatíma þegar mjólkað var . Fjósatími var einnig notað um gjafatíma . Oftast voru fjósgjafir um klukkan 8 að morgni og stundum fyrr , og þá eftir 12 tíma að kvöldi . Gjafir annaðist fjósamaður ( ef hann var ) og önnur fjósverk nema mjaltir , annars gerði bóndinn það sjálfur . Hér var kúm alltaf vatnað inni . Sótt var vatn í sérstaka brunna sem hafðir voru svo nálægt fjósum sem kostur var . Þeir nefndust kúapytlur . Ekkert sérstakt nafn var hér haft um það áhald sem notað var til þess að stöðva vatn í skjólum er þær voru bornar til fjóss í hvössu veðri . Mjólkurkúm voru gefnar ábætur við mjaltir . Fjósflór var mokaður aðeins einu sinni á hverju máli . Víða var aska eða mómylsna látin í flórinn til þess að þurrka upp hlandið . Einstakir hlutar fjósreku ( varreku ) voru hali eða tindur , skákir , var , blindingar , járnspöng . ( Skýringarmynd er af rekunni ) . Vatnsmokstur var ekki um að ræða í fjósi , vegna þess að borið var í flórinn til uppþurrkunar . Herðablað var stundum notað til þess að hreinsa skít úr holum í flórnum . Ýmist var mykja borin í haugstæði frá fjósi á handbörum eða dregin á sérstökum til þess gerðum sleðum , oftast úr tunnustöfum . Sópað var með höndum eða fótum hjá kúm . Það var kallað að sópa upp . Víðast var fjósmoð gefið hestum . Ef ekkert var nema salli , var því kastað á flórinn . Ég hygg að almennt hafi verið álitið að meinlaust væri að gefa öllum gripum fjósmoð . Víðast var lögð rækt við að halda kúm hreinum í fjósi , en misjafnt var það . Flórlæri kallaðist þegar skítur festist á lærum kúa . Lítið var um lús eða óþrif á nautpeningi . Saltlögur mun hafa verið notaður til að eyða því . Ég man ekki eftir neinum orðatiltækjum um gjafalag bænda . Um saddar kýr var algengast að segja ; „ kýrin er belgfull “ . Ef kýr héldust ekki við voru þær kallaðar vanmetaskepnur . Um andstæðuna var algengast að nota orðið átvagl . Um magra kýr var sagt , grönn kýr , mögur kýr . Um feita kú var algengast að nota orðið asfeit . Er kýr var að fitna var sagt að kýrin væri farin að slást við . Um kú sem var að tapa holdum var sagt , kýrin er að leggja af . Ég man ekki eftir öðru orði um stórhyrnda kú . Skjöldótt kú var nefnd Skjalda . Kolótt nefnd Kola . Húfótt nefnd Húfa . Grá nefnd Grána . Rauð nefnd Reyður . Svört nefnd Dimma ; Svört . Stjörnótt nefnd Stjarna . Baugótt nefnd Bauga . Dumbótt nefnd Dumba . Bröndótt nefnd Branda . Ef um góðar mjólkurkýr var að ræða voru nöfn þeirra stundum dregin af því , t.d. Lind , Búbót o.s.frv . Það var almennt álitið að mjólk úr þrílitri kú væri margra meina bót . Ég hef ekki heyrt að mjólk úr gráum kúm ætti að vera gædd svipuðum kostum , en það var almennt talið að gráar kýr reyndust betur en aðrar . Ég man ekki eftir neinni trú varðandi sægráar kýr . Stundum voru kýr teknar að láni " upp á mat " ef menn komust í heyþrot , eða ef einhver missti kú að honum var lánuð kýr upp á þau kjör . Ársleigan eftir leigukú mun hafa verið nokkuð misjöfn eftir samningum , 2 - 3 fjórðungar smjörs eftir kúgildið . Stundum var látið salt í eyrun á kúm til að koma í veg fyrir að þeim leiddist er þær voru fluttar milli bæja . Ég heyrði líka að talað var um að taka sérstök hár úr eyrum þeirra . Til að ná leiðindum af gripum í nýju umhverfi held ég hafi gilt svipuð ráð . Það fór mjög eftir hreysti mjólkurkúa og endingu hvað þær voru látnar ná háum aldri , þó hygg ég að 15 ár hafi verið að jafnaði ending þeirra . Aflóga kýr nefndist afsláttargripur . Ég man ekki eftir sérstöku orði yfir það er bógar gengu fram á kúm , en það var talið mjólkureinkenni . Það mun ekki hafa verið reynt að lækna það . Doði í kúm stakk sér af og til niður . Ég minnist ekki að hafa heyrt annað nafn yfir hann . Ekki man ég neitt læknisráð við skotu . Hér gekk það undir nafninu skita . Júgurbólga í kúm var kölluð júgurbólga eða báshella , en í ám undirflog . Oftast var hún kennd slæmum ( ójöfnum ) básum . Til að lækna hana var reynt að bera nýtt þang undir kýrnar . Ráð gegn mæði í kúm var að stundum voru settir hrosshárshankar í hesið á þeim ; dregnir undir skinnið . Um lágt baul nautgripa var sagt , kýrin gaular eða baular . Um háróma baul var sagt , kýrin öskrar . Er kýr bauluðu í geðshræringu var sagt , kýrin bölvar . Sumum þótti það ókristilegt orð og töldu hógværara að segja að þær blótuðu . Talið var að kýr töluðu máli manna á þrettándanótt . Ég man ekki til þess að menn hér teldu þá hættu á ferðum . Ég man ekki til að trú hafi verið á aðsókn gesta og að slæðingur kæmi í fjósið kúnum til meins . Ef kýrspenar þrútnuðu óeðlilega mikið að sumarlagi , gerðist það aðallega í miklum þurrki og sólskini . Það var engin trú í sambandi við það . Ekki þótti það boða neitt þótt kýr akneytuðust venju fremur að sumarlagi . Ef kýr hristi annan afturfót sinn var talið að það vissi á slæmt veðurlag . Það var talið mikið atriði á nýfæddum kvígukálfi að halinn næði sem lengst niður , helst niður á konungsnef . Þá var stórt júgurstæði talið ótvírætt merki um mjólkurlagni . Sagt var að kýr " stæðu á stálma " þegar júgur þeirra varð mjög hart fyrir burð . Lausir hnýflar á kúm hétu hornakörtur . Mjólkurbrunnar á kvígum eru framan til við júgrið eða júgurstæðið . Eftir því sem þeir voru gleggri voru það ótvíræðara merki um mjólkurlagni . Eftir því sem meira bar á mjólkuræðum , voru kýrnar taldar betri mjólkurkýr . Vambsíðar kýr áttu að reynast öðrum betri . Það mun hafa byggst á því að þær rúmuðu meira fóður og mjólkuðu því betur . Það þótti ótvíræður kostur á góðum mjólkurkúm ef húðin var mjög laus . Kýr voru mjólkaðar kl. 8 - 9 kvölds og morgna . Mjaltir fóru ekki fram á öðrum tímum dags að sumarlagi . Ekki er mér kunnugt um hvort óbúkonulegt þótti ef stóðst á strokkur og mjaltir . Kýr voru mjólkaðar á stöðli að sumarlagi . Stöðull var venjulega utanvert við túngarðshlið ; þar sem kýr voru mjólkaðar nefndist stöðull . Konur önnuðust jafnan um mjaltir , annað mun varla hafa þekkst . Eigi var um sérstaklega gerðan mjaltabúning að ræða , hinsvegar notuðu konur venjulega sömu fötin utan yfir sig við fjósaverk . Það mun oft hafa verið kallað einu nafni fjósagalli . Áhöld sem konur báru með sér til mjalta voru mjólkurfata , skemill , haft . Sumar höfðu ekkert sæti , sátu á hækjum sér . Einstakir hlutar mjaltafötu voru botn , stafir , laggagjörð , miðgjörð , efstagjörð , fötutré . Það sem hélt fötutrénu við fötuna var jafnan úr hvalskíði og nefndist kilpar . Þeir stafir sem héldu kilpunum voru aðeins hærri en aðrir stafir . Fötutréð var ekki nefnt kilpur . Önnur sæti en mjaltasæti voru skemlar . Ekki voru kýrhöft unnin sérstaklega , en notað var mjúkt band eða snæri . Kýr voru heftar þannig að brugðið var yfir vinstri fót kýrinnar og síðan snúið saman milli fótanna og hnýtt að utan á hægra fæti . Að sumri til var haft og haus geymd milli mála á stöðli . Að vetri til í fjósi . Stundum var það að börn voru látin halda í hala á kúm . Orðin aðkonumegin og frákonumegin eru almennt notuð enn í dag . Til var það að mjaltakonur skyrptu í greip sér . Öðrum þótti það þó ekki þrifalegt og notuðu ýmsa feiti í þess stað . Algengast var að mjólka með greip og togmjaltir voru algengastar . Fyrst var framjúgur mjólkað . Fyrstu mjólkurbogarnir hétu blábogar . Það þekktist ekki að mjaltakona mjólkaði fyrst spenana aðkonumegin . Seinni yfirferð á júgri hét að totta . Þær kýr sem mismjólkuðu sig voru mjólkaðar þannig , að fyrst var framjúgur þurrmjólkað , ef misjafnt var í spenum þá voru báðar hendur notaðar við að tæma það júgrið sem meira var í . Þríspen kýr hét flátta . Það var mjög sjaldgæft að dvergspenar væru mjólkaðir . Að þrautmjólka kýr var kallað að ganga nærri þeim . Ef kýr héldu í sér mjólkinni var sagt , kýrin selur ekki . Það var misjafnt hvenær telpur byrjuðu að taka þátt í mjöltum , og fór eftir mannafla á heimilunum . Ég hygg að eftir að þær voru orðnar 12 ára hafi þær verið taldar fullfærar um mjaltir . Það lá ekki bann við því að syngja undir kú . Ekki var algild regla á hvort krossað væri undir og yfir kýr um leið og staðið var upp undan þeim , en þó hygg ég að það hafi þekkst . Um góða mjólkurkú var sagt , stólpagripur , afburðagripur . Um kú sem hélt vel á sér nyt var sagt , kýrin heldur vel á sér , eða leggur saman nytjar . Notað jöfnum höndum . Um gæði mjólkur var sagt , mjólkin er kostmikil . Um langstæðar og lágmjólka kýr var sagt , kýrin er stritla . Um kú sem fór smátt af stað með mjólk en smábatnaði var sagt að hún græddi sig seint . Um kú sem komin var í lága nyt var sagt að hún væri að geldast . Ef kýrjúgur var minna öðrum megin á kúnni var kallað að hún væri halljúgra . Kýrnar voru fyrst mjólkaðar í annað mál , síðan í þriðja og alltaf látið líða lengra og lengra milli mjalta uns kýrin var geld . Það var kallað að gelda upp . Það var venjulegt að vetrarbærur kæmust í jafnháa sumarnyt og vetrarnyt . Orð um litla mjólk var haft , mjólkurdreitill eða seytill , notað jöfnum höndum . Mjaltafroða var ekki veðurviti . Algengt var að börnum og unglingum var leyft að spæna froðu úr fötum á stöðli . Ekki voru hafðar yfir þulur er skilið var við kýr í haga , svo ég muni . Ekki var setið yfir kúm í haga nema um aðkeyptar kýr væri að ræða sem ekki voru orðnar hagvanar . Töðugróður þótti öðrum gróðri betri til mjólkur . Er kýr " kölluðu " eftir nauti var sagt , kýrin gengur , sjaldgæfara var að segja kýrin beiðir , en þekktist þó . Er kýr létu þá þörf í ljósi reglulega var sagt , kýrin heldur uppi gangmálum . Til að örva kýr til að beiða var þeim gefið rúgdeig sem nokkur gering var komin í . Frekar þótti varhugavert að halda lengi aftur af kúm , menn óttuðust þá frekar að þær gengju upp . Ef kú gekk illa að festa fang var sagt að kýrin héldi ekki . Kýr voru leiddar til nauts að sumri til . Að vetri til var oftast sótt naut . Kostaði það oft slæmar ferðir og mikið erfiði þar sem hér var venjulega yfir fjöll að fara til þeirra hluta , og venjulega farið hvernig sem viðraði . Kýr voru þá mýldar . Ekki var algengt að nota nautajárn er leiða þurfti nautkind um hjarn . Ekki minnist ég annars en á sama stæði á hvaða tíma dags kýr voru leiddar til nauts . Talið var að kýr gengju ( beiddu ) frekar við vaxandi tungl . En að sjálfsögðu var engu hægt að ráða um það hvort svo var eða eigi í slíku tilfelli . Hvað aðstoðarmanni bar að launum í rekstrarkaup fór eftir samkomulagi . Ef kvígur festu fang of snemma , var sagt að þær hefðu fengið meinfang . Þær kvígur sem aldrei festu fang nefndust viðrini . Ég man ekkert ráð við því ef boli var tregur til að gera skyldu sína . Það þekktist að bitið væri í hrygginn á kúnni í lok athafnar . Algengt var að " taka af þeim kenginn " sem kallað var , en oftast var það gert með því að klípa í hrygginn á þeim . Kýr voru leiddar allhratt að heiman í þessum ferðalögum , eftir því sem ástæður leyfðu , en hægar var farið heimleiðis . Til að sjá því borgið að kýrin festi fang vissi ég til að kýr voru stundum markaðar , ef illa hafði gengið . Yfirleitt var kúnni talið sama dag og henni var haldið . Glöggir menn þóttust stundum sjá það á kviðlagi kýrinnar hvert kyn fóstursins var . Er kýrin fór að megrast vegna fóstursins var sagt að kýrin væri farin að grennast , eða leggja af . Er ytri einkenni sýndu að burðardagur kýrinnar nálgaðist var sagt , kýrin er fallin , eða ef það var ekki komið svo langt , þá að hún væri orðin " lág á æðarnar " . Því næst var sagt , kýrin er farin að " slakna á æðar " , eða „ hún er alveg fallin “ . Ef fóstur kúa náði ekki fullum þroska fyrir fæðingu kallaðist það meltingur . Farið var að mismuna kúm með fóður svona 2 - 3 vikum fyrir tal . Um júgur á stálmakú var sagt , kýrin býst vel til . Það var ekki trú á því að kýr fengju harðan stálma og kæmust í góða nyt ef þær lágu á hörðu um stálmatíma . Stálmabólga á fyrsta kálfs kvígum kallaðist báshella . Ráð til að koma í veg fyrir hættu af báshellu var að bera nýtt þang í básinn . Kvoða í júgri á óbornum kvígum kallaðist lím . Ef kýr héldu réttu tali með burð var sagt að þær bæru á tali . Ég man ekki til þess neitt væri gert til að herða á kú sem farin var að hafa yfir . Það var sjaldgæft að farið væri undir kýr áður en þær báru , en kom þó fyrir ef til þeirra féll fyrir burð . Ég man ekki annað en bera mætti broddmjólk úr óborinni kú í óbyrgðu íláti milli fjóss og bæjar . Það var almenn venja að vaka yfir kúm er burður fór í hönd . Vatnsbelgur frá kú kom á undan fæðingu , man engin sérstök önnur nöfn á þeim . Ekki var hirt um þá eða innihald þeirra . Það kom fyrir að farið var með kúm til að vita hvað fóstri liði , en var sjaldgæft . Kúm var yfirleitt hjálpað til að losna við kálfinn , kappmella var sett um kjálka kálfsins úr snæri . Síðan var togað í hana og jafnframt í fætur . Kálfurinn var borinn upp í bás til kýrinnar . Það var oft venja að fara harkalega með nýborinn kálf . Menn álitu þá að stagið slitnaði ef það kynni að vera stagkálfur . Stundum voru þeir teknir upp á afturfótunum . Mig minnir að stagið hafi átt að liggja frá nýrunum , en man ekki hvert . Stagkálfum var ekki lífvænt . Móðirin var alltaf látin kara kálfinn . Venjulega var kálfurinn saltaður í karinu , menn töldu að kúnni heilsaðist betur með því . Þá var einnig venja að láta hvalkvörn í drykkjarvatn kúnna í sama tilgangi . Kálfinum var ekki gefið að drekka í karinu . Kýrin var mjólkuð milli kálfs og hilda , sjálfsagt vegna þess að fólk áleit að það jykist fyrr í kúnni með því . Kýrhalinn var ekki klipptur milli kálfs og hilda . Stundum var kúnni gefinn biti af hildunum og talið gott fyrir heilsu hennar . Líknarbelgurinn var þveginn og blásinn upp og síðan notaður utan um smjör . Ef kúnni gekk illa að losna við hildirnar , voru sumir svo lagnir að þeir gátu " sótt þær " sem kallað var , þ.e. seilst með kúnni og losað um þær . Hildunum var kastað í fjóshauginn . Yfirleitt var forðast að láta hundana komast í þær . Kúm var alltaf gefið volgt vatn að drekka eftir burð . Nýbærum var jafnan gefin aukatugga til að taka úr þeim kálfshungrið . Eftirlit var jafnan haft með nýbæru fyrsta sólarhringinn eftir burð . Það var fremur talið ills viti ef broddmjólk úr fyrsta kálfs kvígum var blóðlitað . Mjólk nýbæru var mæld eftir ca. 2 - 3 daga . Mjólkin var mæld í merkurmáli . Góð nyt hjá þótti ef kýr komst í 14 merkur að jöfnum mjöltum . Það þótti oft spilla bragði mjólkurinnar að mjólka nýbæru ofan í geldingu . Það var kallað óát í nýbærum ef lyst var treg . Stundum voru háfsmagar þurrkaðir með lifrinni í þeim einum tilgangi að bæta kúnni slenið . Ábrystir voru jafnan gerðar úr broddmjólk . Broddurinn var soðinn og látinn þannig ysta . Það nefndust draflaábrystir . Mysan var svo borðuð með draflanum . Byrjað var að setja broddmjólk upp í trog á 3. dægri . Smjörið hét nýbærusmjör . Ekki minnist ég þess að hægt væri að ráða vetrarveður af lit fyrstu kálfa . Þeir voru nefndir snemmbærukálfar . Ekki þótti varhugavert að ala kálf sem baulaði í kari . Ég hygg að fremur hafi verið aldir kálfar undan kúm sem einhver reynsla var komin á . Mjólkurgjöf ungkálfa var þannig háttað að fyrst framan af í ca. 3 vikur fékk kálfurinn eingöngu nýmjólk . Síðan var hún blönduð undanrennu , meira og meira er kálfurinn eltist , og nýmjólkin tekin af eftir ca. 6 - 8 vikur . Seinna var undanrennan blönduð vatni . Kálfsdrykkur kallaðist kálfsskol . Kálfsdallar voru mjög líkir mjólkurfötu úr tré . Kálfsdrykkur var yljaður meðan kálfurinn var mjög ungur . Ef kýr sugu sig sjálfar var reynt að binda leppa undir þær . Þá var til áhald sem sett var á kálfa í þessu skyni , sem hét kálfsgrind . Voru á henni broddar sem stungu kúna í júgrið ef kálfurinn reyndi að sjúga . Hér voru kálfar ekki markaðir marki eiganda . Kálfar voru venjulega ekki látnir draga band í haganum , en stundum var haft band , aðeins um hálsinn . Kálfar báru það nafn þar til þeir voru að minnsta kosti misseris gamlir . Er því sleppti voru þeir kallaðir vetrungar . Kvígur voru fyrst látnar festa fang að þær yrðu tveggja ára við fyrsta kálf . Oftast voru naut látin ganga í högum með öðrum nautpeningi . Til þess að hindra mannýg naut í að verða mönnum að tjóni var bundin á háls þess rótarhnyðja af tré , sem slóst í framfætur þess ef það hljóp . Trjábúturinn nefndist hnyðja . Þeir bændur sem bjuggu á góðum heyskaparjörðum önnuðust einkum um nautahald áður en nautgriparæktarfélög komu til sögunnar . Hér í sveit voru naut oftast á þessum stöðum : Örlygshöfn , einhverjum bænum , Saurbæ og Breiðuvík . Nautstollur var greiddur eftir samkomulagi manna á milli með ýmsum hætti , vinnu , peningum , vörum eða öðru . Þarfanaut voru jafnan höfð á grind í fjósi . Ekki var gert mikið að því að ala geldneyti til frálags . Ég minnist ekki að kúahland væri notað til litunar , en það var talið örva hárvöxt og gera hárið fallegra . Nokkuð var um að kuldaboli væri hafður fyrir keyri á óþæg börn . Það voru ekki neinar fastar reglur um staðsetningu fjóss eða afstöðu þess til bæjarhúsanna . En venjulega var haft sem styst milli þeirra . Algengasta byggingarlag á fjósum var einstæðufjós . Algengt var að hafa tvær hurðir á fjósum . Stundum voru báðar á hjörum . Stundum voru lokur fyrir ytri hurð beggja vegna og var hún þá eigi á hjörum . Algengasta fjósstærð var þriggja til sex kúa fjós eftir því hvað jörðin bar . Fjósveggir voru á að giska í öxl á meðalmanni . Hyllst var til að láta dyr fjósa ekki snúa í norður , að öðru leyti voru engar sérstakar reglur eða hefðir um legu þeirra . Dyr voru ýmist á hliðvegg eða gafli , þó fremur á gafli . Gluggar voru á ýmsa vegu . Máttarviðir sem fjósstoðir héldu uppi í tvístæðufjósi hétu brúnásar . Mæniás átti ekki annað nafn . Venjulega hvíldu neðri endar rafts á sléttum steinum í veggnum . Raftur var lagður af veggbrún á brúnása í tvístæðufjósi . Í einstæðufjósi af veggbrún á mæniás upp og ofan með um það bil fets millibili . Langraftur á húsum átti ekki annað nafn . Skáldraftur var mjög mjór raftur milli annarra sterkari . Þegar hella var lögð á þök var byrjað neðst og haldið upp eftir þakinu . Stærstu og þyngstu hellurnar notaðar neðst . Smáspýtur er skorðuðu hellu hétu undirfella . Hér um slóðir voru hellur mest notaðar . Nærtyrfi var lagt þannig á þök að grasið sneri inn að áreftinu . Hér var það alltaf kallað undirþak . Myldað var milli nærtyrfis og ytra tyrfis þannig að mold eða torfusneplar voru sett í allar lægðir . Yfirþak var hælað niður við gafla og oft voru smáhellublöðkur lagðar á torfujaðrana meðan torfið var að gróa fast . Gömlu fólki var illa við að strá sem uxu frá torfi inn í hús væru slitin , en eigi man ég hvað við lá . Breiddin milli fjósstoða , básbreiddin , var ca. 4 fet . Ef engar jötur voru , voru básar ca. 6 - 7 fet á lengd . Jötur voru sjaldan í básum . Fjósbásar voru tyrfðir að minnsta kosti einu sinni á ári , að hausti . Torf var rist sérstaklega til þeirra hluta , og kallaðist grundartorf . Ég hygg þó að nafngiftin sé komin fremur af því hvar það var rist , en til hvers það var notað ( sbr. mýratorf ) . Brúnir bása og steinar í þeim hétu bássteinar . Venjuleg flórbreidd var ca. 3 fet . Flór var lagður með vatnshalla . Gangstétt við flór eða milli flóra hét bekkur . Það var algengt að hafa hellur milli bása og hét það þá milligerð . Þær voru settar upp á rönd og grafnar niður og byggðar inn í fjósvegginn . Í stað strompa var haft gat á mæninum . Frá fjóshælum var gengið þannig að þeir voru hlaðnir fastir í veggina . Kýrbönd voru úr hrosshári . Oft voru notuð til þess notuð gömul reipi . Öðrum enda var fest við hælinn , en hinum um háls kýrinnar með löghelsi . Neðri hluti bands hét neðanband . Efri hlutinn hét hálsband . Frá því var gengið þannig að því var fest um hálsinn með löghelsi , eða þá að lykkja var höfð á bandinu í hæfilegri fjarlægð frá enda , kindaleggur á endanum og honum svo brugðið í gegnum lykkjuna . Aðalatriðið var að ekki hertist að . Ljós í fjósum voru lýsiskolur og olíutýrur , eftir að olía kom . Höfundar : Guðbjartur Guðbjartsson og Össur Guðbjartsson ( sjá hér að ofan ) . Geta má þess að jafnframt búskapnum var stunduð útgerð og var hún allt fram undir 1940 , jafnvel meiri máttarstoð til framfærslu fólksins en nokkurn tíma búskapurinn . Var hún stunduð aðallega frá verstöðvum í Víkunum , mest Kollsvík , enda þótt menn úr öllum hreppnum færu þangað til sjóróðra og lengra að meðan stundaður var sjór á árabátum . Með Víkum er hér átt við Kollsvík , Breiðuvík og Hvallátra . Því er hér á þetta drepið að starfssvið og þá auðvitað hugur gamalla manna eru jafnvel fremur bundinn við það sem að sjósókn lýtur en landbúnaði . Þess vegna sköpuðust ekki eins föst form og víða í öðrum byggðarlögum um störf varðandi landbúnaðinn , þar sem hann var sumstaðar jafnvel hafður í hjáverkum eða varð verkefni kvenna og barna . Haugburður hófst að hausti , þegar lokið var öðrum haustverkum , svo sem húsaviðgerðum og því um líku . Nefndist það að bera völl . Hver bóndi vann venjulega að því með heimafólki sínu . Mykja var oft ; jafnvel oftast , dregin frá fjósum á sleða , gerðum úr tunnustöfum , einkum ef borið var á að vetrinum ; jafnóðum og mykjan féll til . Haugsleðinn var líkastur kassa að lögun , nema í botni og hliðum voru hafðir tunnustafir svo sleðinn rynni betur á snjó . Band var fest í annan gaflinn . Sumstaðar var mykja borin á handbörum ; þó var það sjaldan . Einkum gert þar sem óslétt var . Dreift var úr mykjunni í reinar . Hér þekktist ekki mér vitanlega annað orð en hrip , yfir tæki til haugburðar ; rimlahrip . Menn gengu yfirleitt til annarar daglegrar vinnu í sömu fötum og þeir voru í við að bera á völl , nema unnið væri í rigningu , þá voru menn í hlífðarfötum . Oft voru menn í skinnsokkum . Ekki var föst verkaskipting við haugburð . Oftast gerði sami maðurinn þetta allt , enda óvíða svo stór bú að margir hestar væru í einu hafðir við verkið . Mokað var í hripin með skóflum eftir að þær komu . Áður voru notaðar varrekur . Magnið ; haft var í hripum eftir því hve þurr mykjan var . Sárið sem mokaðist í hauginn nefndist stál . Oftast nær var einn hestur notaður til burðar . Dagsverkið fyrir hestinn ; þ.e. fjöldi ferða fór eftir þeirri vegalengd sem fara þurfti til losunar en oft var byrjað kl. 8 og unnið fram undir myrkur að hausti . Sami maður fór venjulega með hestinn sem mokaði . Bilið milli hestburða á túni var ca 2 - 3 faðmar . Þess var jafnan gætt að hafa hlössin í beinum röðum . Ekki var það talið vandaverk að hleypa úr hripunum , nema um væri að ræða fælinn hest . Var hesturinn alltaf látinn standa móti brekku ef um það var að ræða og hún fyrir hendi . Ekki var það almennur siður hér að gera dagamun í mat á haustburðardögum . Ekki minnist ég að hafa heyrt þess getið að litli skattur væri etinn úti , er unnið var að haugburði . Oftast var dreift úr hlössum að hausti . Það var almennt talið að betri væri ein haustbreiðsla en tvær vorbreiðslur . Það fór eftir tíðarfari hvenær byrjað var að vinna á túnum að vori . Venjulega var það um hálfum mánuð af sumri . Þetta var hér um slóðir kallað ávinnsla . Enginn ákveðinn dagur var því ætlaður . Þetta fór eingöngu eftir tíðarfari . Áhöld til ávinnslu voru klára og spýtukeppur til þess að berja í hlössunum . Þetta var notað fyrst , síðan taðmylla og hrífa , þá slóði en það var ekki fyrr en nokkru eftir aldamót . Klárunni má lýsa þannig : Hausinn var úr hörðum viði . Gegnum hann í miðju gekk skaptið . Sitt hvoru megin við skaftið í hausnum voru álmur sem þvingaðar voru inn með skaftinu svo það losnaði ekki úr hausnum . Keppurinn var spýta , mjórri í annan endann en töluvert sverari í hinn . Barið var í mykjunni með honum . Slóði og taðkvörn komu hingað um eða eftir aldamótin ( 1900 ) . Byrjað var á því að berja í reinunum með keppnum . Var það gert svo vel sem hægt var og reynt að mylja sem best . Síðan var rakað yfir . Við það myndaðist garður sem stærstu kögglarnir voru í . Var alltaf annað slagið barið í honum með keppnum og mulið eins og hægt var . Þegar þannig var búið að raka yfir allt stykkið varð verulega eftir hrönn sem svo var kölluð . Var hún látin biða þess að hreinsað var . Ekki heyrði ég getið um neina merkingu sem lögð var í það við ávinnslu , ef klárur eða verkfæri kræktust saman við vinnu . Ef vinnufólk braut verkfæri sín við heyskap merkti það að viðkomandi skyldi verða af slægjunum og töðugjöldunum . Ekkert slíkt við ávinnslu . Úrgangstað sem hreinsað var úr túnum nefndist afrakstur . Hann var oft notaður til eldiviðar . Hrífur voru notaðar við hreinsun túna ; samskonar hrífur og við heyskap . Hesthúshaugur var borinn á tún með sama hætti og fjóshaugur . Þurru hrossataði var stundum safnað út um haga og sett í holur í kartöflugörðum til hlýinda . Fjóshaugur mun samt fremur hafa verið notaður í garða . Ekki var hrossataði safnaði í högum til eldiviðar , nema eftir því sem til féll í afrakstri ef hann var þurr . Haugburður að vori hófst eftir að tún voru orðin snjólaus að mestu . Kúamykja var mest borin á til eldiviðar að vori til og nefndist þá klíningur . Orðið eldiviður merkti eldsneyti yfirleitt . Það var talið brúkunarfært hross , ef troðið var sjóvettling milli læra þess og hann loddi þar . Voru þau þá kölluð lokafær . Við klíningsgerð var notaður sérstakur tréspaði og var tekið eins og loddi á honum og flatt út í þunna skán sem varð svo hörð þegar hún þornaði . Skáninni var svo brennt og var hún kölluð klíningur . Þegar borið var á til eldiviðar var mykjunni dreift í reinar og var í reininni hvert klíningshlass við annað . Klíningur nefndist það þegar dreift var úr vorburði til eldiviðar . Honum var snúið svo að hann þornaði fljótar . Þurr var hann tekinn upp í poka og venjulega borinn í pokum í hús eða eldiviðargeymslu . Það þekktist hér á sumum bæjum að mykja væri blönduð vatni og borin þannig á . Var það kallað að ausa út . Var þá mykjan flutt fyrst á áburðarstaðinn og blönduð þar . Ekki heyrði ég annað orð yfir sauðatað í fjárhúsum . Stungið var út úr fjárhúsum eftir þörfum , undan lömbum og hrútum . Fullorðið fé lifði hér mest á fjörubeit og var lítið gefið fyrir en upp úr aldamótum . Stungið var út úr fjárhúsum með stunguskóflu . Venjulega var stungið um þvert hús . Breidd skóflublaðsins réð mestu um stærð hnaussins . Oft voru börn látin bera til dyra . Það fór eftir aðstæðum á hverjum tíma hvort taði var hlaðið í hrauk við fjárhúsdyr eða var það flutt á þerrivöll samdægurs og stungið var út . Ekki heyrði ég talað um neinn merkilegan dag fyrir skánarþurrk . Hvortveggja þekktist hér ; að tað væri flutt á þerrivöll á handbörum eða með hestum . Algengara var samt að nota hesta . Oftast var látið á hestinn eins og hripin tóku . Einkum var það kvennaverk að kljúfa skán og vinna taðverk á velli . Það fór eftir veðri hvort skán var klofin í flögur um leið og hún var flutt á þerrivöll eða síðar . Venjulega lágu menn á hnjánum við það að kljúfa skán . Ljáir voru oftast notaðir til þess . Klofin skán kallaðist sauðataðsflaga . Ég hef ekki heyrt sérstakt nafn á skán sem gleymdist að kljúfa á þurrkvelli . Skáninni var þannig hreykt að hver flagan var látin styðja aðra . Þannig ( teikning ) . Ef regn var í vændum þegar þurrki var langt komið var skáninni hlaðið í smádrýli eða hrauka . Víðast var sérstakt eldiviðarhús sem var notað eins og nafnið bendir til , þá einnig undir annan eldivið svo sem mó o . fl . Skán var flutt í taðstál í pokum . Höfundurinn : Torfi Össurarson ( 28.02.1904 – 11.09.1993 ) ólst upp í Kollsvík ; sonur Össurar Guðbjartssonar og Önnu Guðrúnar Jónsdóttur . Fjölskyldan fluttist síðan í Dýrafjörð . Torfi giftist Helgu Sigurrós Jónsdóttur , og hófu þau búskap að Meira-Garði í Dýrafirði ; fluttust síðan að Holti í Önundarfirði ; þá að Rana í Mýrahreppi , en 1933 settust þau að á Felli í Dýrafirði og bjuggu þar allt til 1971 er þau fluttu til Reykjavíkur . Samantekt þessa gerði hann að beiðni Þjóðháttadeildar Þjóðminjasafnsins árið 1984 . Hesthús voru gerð fyrir 2 - 3 hesta þar sem ég þekkti til , því ég tel að óvíða á landinu væru svo fá hross sem í Rauðasandshreppi og fyrst og fremst sem áburðarhross ; reiðhross ekki til á hverjum bæ . Flest voru hrossin á Rauðasandi og reiðhross einnig , því Rauðsendingar þurftu hross til aðdráttar úr kaupstað og yfir fjallið að Skeri , en víðast annars staðar voru aðdrættir á sjó í Rauðasandshreppi . Hesthús voru byggð úr grjóti og torfi ; vegghæð vel í öxl og lítið ris sums staðar ; enginn gluggi nema gat á mæni og hurð skörðótt ofan . Básar líkt og í fjósi , milligerð og helluflór . Stallar hlaðnir úr grjóti við vegg og jötufjöl . Þó sá ég veglegri hesthús og stærri með glerglugga , þakið var með sperrum og hellur í árefti á langbönd . Hross voru notuð við heimflutning á heyi af túni og engjum , örsjaldan yfir fjall með matvöru , yfir Hænuvíkurhálsinn sem er nokkuð hár . Af honum sést Snæfellsjökull ef skyggni er gott . Dyr voru með lausri hurð sem fest var með lokum . Hesthúsin voru staðsett utarlega í túnum . Traðir eða hrossaborgir þekkti ég ekki enda voru hross hýst í öllum illviðrum en beitt út , nema í aftökum . Jarðir voru mikið metnar eftir því hve land var skjólgott og svo beitargæðum vetur og sumar . Hross björguðu sér mikið á útbeit og þau voru jafnvel sett á úrgang heyja , rekjur og moð . Þó breyttist þetta eftir að ég fór að búa í Dýrafirði , þar var hverju hrossi ætlaðir 10 hestar heys og hestar fleiri og húsin stærri og betri og bjartari . En í Dýrafirði er langt um snjóþyngra heldur en í Rauðasandshreppi . Mjög mikil not voru af sjávargróðri í útvíkum Rauðasandshrepps . Hross notuðu sjávargróður einnig , en ekki líkt því eins mikið og féð . Ég þekkti það að þang var skorið af hleinum og gefið kúm sem átu það með góðri lyst , en það var látið renna vatn á þangið áður en það var gefið . Ekki þekkti ég að kvistur væri notaður fyrir hross en öðru máli gegndi með sauðfé . Fiskifang var mikið notað fyrir allar skepnur í Rauðasandshreppi , einkum í Útvíkum . Ekki heyrði ég talað um kjarnfóðurgjöf hrossa . Vel aldir munu reiðhestar hafa verið þar sem þeir voru til , en vel meðfarnir voru allir hestar þar í sveit . Hestakerrur munu hafa komið í Rauðasandshrepp um 1910 , að minnsta kosti í Kollsvík , enda auðvelt að koma þeim við því sléttir leinar og eða melar voru heim að hverjum bæ . Til að meta holdafar hrossa var tekið á makka og síðu , einnig skoðuð lærafylling innanfótar . Ég minnist þess að Halldór Vilhjálmsson á Hvanneyri , talaði um það að stinga hendi með sjóvettling milli læra hrossa og ef vettlingurinn yrði eftir þá væri hrossið jöklafært . Einnig man ég föður minn tala um að ef hestur væri þurr í eyrum þá væri hann alltof grannur . Ég man ekki til þess að ég sæi mjög grönn hross , þó man ég eftir hrossi sem var ljótt í háralagi og heyrði ég að gott væri að sundleggja hrossum í sjó sem þannig væru , þ.e. með kláða . Yfirleitt voru þau folöld sem fædd voru snemma að vori tekin undan hryssum að hausti og þá alin á bási vetrarlangt , oft í fjósi . Í Dýrafirði átti ég hryssu sem gekk með folaldi í tvo vetur , varð það góður dráttarhestur . Ekki þekkti ég að hrossum væri gefið úti . Gjöfin var færð í pokum . Laupur eða meis var aðeins fyrir kýr . Stundum var gefið á stallinn og hrossin fóru inn þegar þau vildu , einkum ef veður var gott . Reiðhestum var gefið betra fóður , einkum ef þeir voru í brúkun . Eftir að ég fór að búa á Dýrafirði , en þar voru hross allmörg á hverjum bæ og meira um reiðhross , fram af því voru byggð góð hesthús með vönduðum básum og jötum , flór steyprur , fóður meira og betra . Dráttarhestar mikilsverðir , fyrir kerrur í vegavinnu og heykerru með löngum kjálkum og stórum palli , sem heyi var hlaðið á . Jarðbótavinna var um tíma talsverð með hestinn , plæging og herfing og fleira og fyrir sláttuvélar . Það var yndislegt að slá vel sprottið tún með þægum hestum . En með vélvæðingunni varð " þarfasti þjónninn " að mestu úr sögunni . Flór hesthúsa var mokaður iðulega og jafnvel fluttur áburðurinn á tún um leið og eftir að byggð voru betri hús var mokað daglega . Hreinsun stallsins var gerð um leið og gefið var og oftast sett á flór eða undir hryssur . Hestar voru á grind . Höfundur : Torfi Össurarson ( sjá hér að ofan ) . Ritað 1981 . Það var talað um hnakk og söðul sem reiðtygi . Beisli var ekki ávallt talið þar með . Það var talað um stangabeisli , ólarbeisli og taumbeisli . Reiðver var dúkur undir hnakk eða söðul , þó var það ekki algengt . Það var nokkuð algengt að reiðtygi væru höfð til gjafa og er enn . T.d. gaf kona mín mér hnakk , þann eina sem ég eignaðist , 1930 . Reiðtygi voru geymd í skemmu . Söðlasmiði þekkti ég ekki í Rauðasandshreppi . Ég heyrði talað um söðlasmið á Patreksfirði . Söðlasmið þekkti ég vel í Önundarfirði . Sá var tengdabróðir minn og smíðaði hann einnig aktygi , nema járnin i þau . Þau smíðaði ég lengi vel . Stefán Pálsson hét hann og eftir að hann fluttist til Reykjavíkur smíðaði hann talsvert af hnökkum með aðstoð konu sinnar Guðrúnar Össurardóttur . Virkin smíðaði Stefán ekki , en hann breytti þeim í spaðvirki ; notaði amk. fyrst til þess hvalskíði . Um aldamót þekkti ég ekki verð á hakk eða söðli . Um 1930 eignaðist ég hnakk frá Stefáni og var þá verðið 125 krónur . En það mun hafa verið eitthvað undirgangsverð þá . Stefán Pálsson saumaði yfirdýnur á alla sína hnakka og fékk eitt sinn tilboð frá útlöndum að smíða talsvert af slíkum yfirdýnum , en hann sinnti því ekki . Ístöð þekki ég bæði heil og opin . Um hornístöð hefi ég ekki séð en heyrt um þau og lesið . Nöfn hnakksins er ég ekki fróður um eða einstök heiti hans t.d. hnakklöf , yfirdýna , reiði , volki , hnakkpúði , undirreiða , hnakkólar á hnakktösku . Hún var ýmist úr skinni eða striga og hnakknef og ístaðsólar , einnig undirdýnur , sín hvoru megin hryggjar hestsins . Reiðskinn voru algeng áður ; gæruskinn , bæði til mýktar og hlífðar einkum áður en yfirdýnur þekktust . Hnakkgjarðir og söðulgjarðir voru bæði ofnar og brugðnar , mislitar , oddagjarðir úr hrosshári eða ull . Ofna gjörð mátti vefa á fæti . Sjálfur hefi ég gert dálítið að því og einnig brugðið gjörð . Þó e.t.v. sé það gleymt nú . Um söðla get ég verið fáorður , því aðeins þekkti ég klakksöðul með fótafjöl fyrir vinstri fót og hægri fótur ofar klakknum eða öllu heldur læri konunnar ofanvert . Kona mín átti slíkan söðul og reið í honum meðan hún fór á hestbak . Ég hefi einnig prófað að ríða í kvensöðli . Þessi söðull var með boga úr járni , klæddur skinni . Einu sinni tók ég annan slíkan kvensöðul og breytti honum í hnakk . Um 1920 eða fyrr sá ég unga konu ríða í hnakk , og þótti ekki tíðindum sæta . Glitofin söðuláklæði hefi ég aldrei séð og get því miður ekkert um sagt , aðeins þekkt af sögum og sögnum . Hnakk eða söðulsessur hefi ég ekki þekkt nema yfirdýnur á hnakka , en kvensöðlar sem ég þekkti voru yfirklæddir með rauðu flosklæði . Reiðföt karla voru algeng gulleitur jakki og buxur úr sama efni , sem náðu niður fyrir hné , síðan komu legghlífar úr skinni eða þá vefjur úr þéttum dúk , grænleitum og leðursólaðir skór . Reiðföt kvenna voru algeng sítt og vítt pils dökkt . Ofanverðu þröng treyja , húfa eða hattur með ljósu slöri . Reiðhempu eða sjal hafa konur eflaust haft til lengri ferðalaga , en um það get ég ekkert sagt . Svipur voru af ýmsum gerðum ; silfurbúnar , húnninn sem var með hólk , sem gekk niður á svipuendann , þá var hólkur um miðju og fremst hólkur með auga fyrir svipuólina . Hólkarnir voru skreyttir meira eða minna og húnninn með fangamarki eigandans . Líklega mun þessi silfurbúnaður hafa verið oft aðeins húðaður af silfri . Látúnsbúnar eða kopar þekkti ég lítið . þó munu þær hafa verið til . Renndar svipur sá ég ekki . Hamars - eða króksvipur þekkti ég ekki , en til gjafa hafa svipur verið líkt og önnur reiðtygi . Kvensvipur voru ætíð styttri og að öllu fíngerðari en karla . Svipuólin var ævinlega úr sútuðu leðri , meir en alin á lengd ca. 2 cm. breið . Ekki höfðu allir skrautbúnar svipur þó á bak væri farið á hesti . Oft var það kaðalspotti eða aðeins snærisspotti með hnút á enda . Spora sá ég aldrei . Stangabeisli voru algeng . Oftast úr kopar , en járnstangir sá ég einnig . Stangabeisli sá ég nokkuð skreytt , ennisólin , og þar sem kverkólin og höfuðleðrið skipti var skjöldur . Þetta úr málmi , krómhúðað að ég hygg . Annars var taumur og höfuðólar úr sútuðu leðri , þá gat taumur einnig verið úr öðru efni s.s. útlendur þéttur borði og jafnvel grannur kaðall . Algegnast var að kalla svona beisli stangabeisli . Hlutar beislisins voru höfuðleður eða kverkól og ennisól undir ennist . taumur , járnmél , stangir og keðja undir höku hestsins . Í Dýrafirði á Keldudal var mér sagt frá gömlum manni sem steypti kopar beislisstangir . Hann mun hafa heitið Markús og bjó í Móum þar . Beislisstengur sá ég misstórar og líkur til að konur notuðu þær minni . Þófa þekkti ég ekki , nema til var að menn riðu á gæru sem bundin var undir bringu reiðskjótans . Því miður hef ég ekki meira að segja um reiðtygin . Ég var aldrei neinn reiðmaður ; fór aðeins einn reiðtúr á ævinni , sem orð var á gerandi og átti því aldrei reiðhest , en vinnuhesta átti ég góða , sem voru vinir allra á heimilinu . Sigríður var þekkt listakona , en hin einstæðu hellumálverk hennar prýða heimili víða um land . Sigríður var , líkt og Össur , margfróð og áhugasöm um þjóðlega háttu og friðun minja . Eftirfarandi er unnið upp úr svörum hennar við könnunum þjóðháttadeildar Þjóðminjasafnsins árið 1994 . Ekki var mikið um aðra alifugla í mínum uppvexti en hænsn . Þó voru gæsir í Saurbæ ( ca. 7 - 8 stk. ) . Hóparnir gengu mest lausir , ekki í girðingum . En aldrei verptu þær hvítu í kofa þeirra dökku . Sú var sett í pappakassa með sín egg og reidd á hnakknefi út Víkinafjall , um 5 - 6 tíma lestargang . Út af henni átti ég mikinn ættboga af íslenskum hænsnum í mörg ár . Ekki man ég eftir að hænur hétu sínum nöfnum nema Stína sem hét eftir konunni sem gaf mér hana . Ekki vissi ég til að hænur gengju kaupum og sölum en voru gefnar milli bæja ef á þurfti að halda , en yfirleitt ól hver kona upp sínar hænur en hænsnaræktin var næstum alfarið á höndum kvenna og barna . Árið 1944 kom nýr prestur í Sauðlauksdalsprestakall , Trausti Pétursson , nýútskrifaður og peningalaus með námslán á bakinu . Yfirleitt gengu hænsnin laus úti við en þó var hænsnagirðing stundum við kofann en þær voru glúrnar að smjúga út ef smágat var á girðingunni . Hænsnanet svokallað var haft í girðinguna sem var um mannhæðahá . Hreiðurkassar voru oft undir prikunum , úr timbri með opnun fram úr . 2 - 3 hreiður þóttu hæfilegt fyrir 10 hænur . Ein hlið lugtarinnar var með renniloki svo hantera mætti týruna . Börn gáfu oftast hænsnum eða konurnar en körlum þótti oftast lítið til þessara húsdýra koma ! Hænsnin fengu matarleifar , korn , stundum saxað vothey og eggjaskurn , einnig skeljasandur sem hér er nógur . Oft var ( og er ) þeim gefið í tréstokka aflanga en mjóa svo allar komist að í einu . Þegar þær hafa verpt tilkynna þær það með sérstöku hljóði . Það heitir eggjahljóð . Stundum ruglast þær í ríminu og fara að basla við að gala en það eru heldur ófögur hljóð . Ef einhver hænan er veik eða meidd ráðast allar hinar oftast á hana og eiga til að drepa hana snarlega . Hanar ráðast stundum á fólk einkum börn og geta þá verið hættulegir , enda hafa þeir oftast misst höfuðið ef þeir byrja á slíku . Ekki kannast ég svo við geymsluaðferðir á hænueggjum en hér hefur meira verið hugað að geymslu fýlseggja . Gæsir voru til í Bæ ( Saurbæ ) þegar ég var að alast upp . Ekki veit ég um aðra sem halda alifugla sem gæludýr en sjálfa mig . ( 1994 ; SG býr þá ein á Láganúpi ) . Uppeldið gekk mjög vel í bæði skiptin en í fyrra skiptið komst hvolpur af næsta bæ að þeim og drap þá þar sem þeir óttuðust ekki heimahundana sem gerðu þeim ekkert . Í seinna skiptið voru þeir viðloðandi fram í febrúar en fóru sinna ferða en komu heim að fá sér að éta . En svo átti minkfjandinn leið um og drap allar hænurnar mínar og sennilega andarungana nema ég held að ein önd hafi sloppið því enn verpir spök önd hér á hverju vori rétt hjá . Á Neðri bænum á Lambavatni er enn notaður gamli hænsnakofinn sem var þar á mínum uppvaxtarárum en það var slett steinsteypu í veggina fyrir nokkrum árum . Meira get ég víst ekki sagt og sumt er nú víst fyrir utan efnið . Þarna er verið að leggja í ferð innyfir Háls , e.t.v. á dansleik , og er tjölduð kerra notuð til fólksflutninga . Að baki þeim kaupum var félag manna á Rauðasandi og Hvalskeri , sem lagði til kaupverðið . Fundur er lögmætur ef mættir eru 2/3 hlutar atkvæða , enda sé boðað til hans með minnst viku fyrirvara . gr . gr . gr . Ef fleiri en einn óskar eftir að nota vélarnar á sama tíma , hefir sá forgangsrétt er fyrr pantaði . Gjald fyrir vélina án verkfæra skal vera kr 15.00 á klst ; reiknað fyrir keyrslutíma frá því að vélin kemur á vinnustað . Kaup til vélarmanns má aldrei fara fram úr taxtakaupi í vegavinnu í hreppnum . Notandi leggi fram bensín við vinnuna . Samþykkir ofanskráðum reglum sem félagsmenn Í Niðjatali Guðbjartar og Hildar frá Láganúpi lýsir Páll Guðbjartsson svo kaupunum á vélinni : „ Mig langar að lokum að segja lítillega frá því hvernig fyrsta dráttarvélin var flutt í Víkina . Bjarni Sigurbjörnsson í Hænuvík var því fenginn til að annast hann ; enda var bátur hans nokkru stærri , og Bjarni sjálfur verklaginn og áræðinn að hverju sem hann gekk . Ekki veit ég hvernig farið var að því að koma kassanum um borð á Patreksfirði , en þegar úteftir kom var lent í Láganúps - og Grundalendingu um hálffallið út . Látið var fjara undan bátnum og kassanum , sem var aðalflutningurinn , var síðan rennt út á fjörusandinn . Þessi flutningur tókst í alla staði vel , eins og til var stofnað , enda vel undirbúinn og unninn af gætnum mönnum “ . Svo fórust Páli orð , en hann var á fermingaraldri árið 1944 . Farmallinn þjónaði Kollsvíkingum vel alla sína tíð . Löngu síðar var laminn af honum látinn til vinnumanns í Saurbæ sem hugðist koma honum í lag ; en ekki veit ég þá sögu lengri . Í kringum 1967 fékk pabbi aðra sláttuvél á Farmalinn , sem var hliðtengd ; kom á milli fram - og afturhjóla . Oft var ráð að skrúfa kertin úr , og krota í þau með blýanti ; „ skrifa honum til “ eins og sagt var . Síðar var það útbúið til tengingar við heytætlur og fleira . Margt fleira kemur upp í hugann varðandi gamla góða Farmalinn , en þetta skal nægja að sinni .