Agi og skólareglur Málþing 2. desember 1999 . Ég býð ykkur velkomin til þessa málþings um aga og skólareglur . Vil ég þakka öllum , sem hafa komið að því að undirbúa málþingið . Er það von okkar í menntamálaráðuneytinu , að það verði til þess að glöggva skilning allra á viðfangsefninu og auðvelda okkur í sameiningu að móta hugmyndir og tillögur til úrbóta . Lýsi ég einlægum vilja ráðuneytisins til að vinna að þessu verkefni innan þess ramma , sem því er skapaður með lögum og reglum . Ætla ég að nota tíma minn hér í upphafi málþingsins til að ræða þennan ramma , því að öll þurfum við að vita , hvar við stöndum við úrlausn viðfangsefna á þessu sviði eins og öðrum . Til að árétta vilja minn til að ná árangri á þessu sviði , má minna á , að fyrirsögn á einu fyrsta blaðaviðtali , sem tekið var , eftir að ég varð menntamálaráðherra vorið 1995 , var þess efnis , að ég teldi meðal brýnustu verkefna í menntamálum að auka aga í skólum . Hef ég ekki skipt um skoðun síðan . Fréttir hvaðanæva úr heiminum minna okkur á að innan skóla geta gerst hroðalegir atburðir , ef ekki er gætt aga . Við búum sem betur fer enn í svo einsleitu þjóðfélagi , að hér verður ekki vart við þann ríg og tortryggni milli manna , sem spillir friði víða og kallar oft á mikið ofbeldi , jafnt meðal barna og unglinga og hinna sem eldri eru . Sumir telja þó , að íslenska þjóðfélagið sé einnig að breytast að þessu leyti . Leyfi ég mér þó að fullyrða , að meiri jöfnuður sé milli barna nú á tímum en til dæmis , þegar ég var að alast upp í Hliðunum og sótti Austurbæjarskólann , þar sem voru nemendur úr mjög ólíkum hverfum . Leiðir til að sporna við ofbeldi og agaleysi eru oft vandrataðar . Mikið regluveldi , sem í raun er aldrei framfylgt , kann frekar að skapa almennt virðingarleysi fyrir reglum en trú á gildi þeirra . Lærdómsríkt er að lesa um aðferðir , sem beitt hefur verið í New York-borg á síðustu árum og skilað hafa mjög góðum árangri við að draga úr afbrotum . Þar beitti borgarstjórinn sér fyrir því , að tekið var á öllum brotum með skipulegum hætti . Menn komust ekki upp með veggjakrot , sóðaskap eða virðingarleysi gagnvart eignum annarra . Á öllum málum var tekið með skipulegum hætti . Smátt og smátt jókst virðingin fyrir hinum almennu samskiptareglum manna og þar með dró úr glæpum og afbrotum . Ég hef heimsótt marga skóla og þess vegna séð mismunandi skólabrag . Stundum verð ég undrandi á því , þegar ég kem inn í skólastofur , einkum unglingabekkja , hvað nemendum líðst að hafa með sér í tíma og hvernig þeir bera sig að í kennslustundum . Held ég , að margt megi læra af borgarstjóranum í New York með því að byrja á að taka á litlu atriðum til að ná miklum árangri . Stundvísi , snyrtimennska , hirðusemi og hreinlæti eru orð , sem koma í hugann . Ég er einnig eindregið þeirrar skoðunar , að ungt fólk kjósi að agi ríki í kringum það , þegar það er við vinnu sína í skólum . Ekkert okkar nýtur sín á vinnustað , þar sem allt er í uppnámi og hver er að trufla annan . Mikilvægt er einnig , að skólabragur sé með þeim hætti , að nemendur átti sig fljótt á gildi þess að hafa röð og reglu á hlutunum og menn sýni hver öðrum vinsemd og háttvísi . Þess vegna hefur það almennt gildi fyrir aga í skólum , að umræður um skólastarf í þjóðfélaginu séu jákvæðar en einkennist ekki af spennu og upphlaupsfréttum . Þá ber að umgangast allar reglur í skólastarfi af virðingu , ekki aðeins þær , sem lúta að kröfum um aga . Það stuðlar til dæmis ekki að aga , ef nemendur verða varir við , að kennarar mismuna nemendum eða láta suma sitja heima á samræmdum könnunarprófum til að tryggja skóla sínum betra meðaltal í samanburði milli skóla . Það er þannig í mörg horn að líta . Við getum aldrei litið á skólana sem eyland innan þjóðfélagsins . Þeir endurspegla straumana í því . Öldin sem er að hverfa er ekki aðeins fyrsta öld Íslandssögunnar , þar sem öllum hefur verið skylt að sækja skóla , heldur hafa þjóðfélagsbreytingar orðið meiri og örari en nokkru sinni fyrr . Fólk hefur flust úr sveitum í þéttbýli . Báðir foreldrar eru virkir þáttakendur á vinnumarkaði . Kröfur til skóla hafa breyst . Uppeldisþátturinn í skólastarfi er meiri en áður . Þykir sumum nágrönnum okkar nóg komið í því efni , því að fréttir herma , að í Danmörku til dæmis vilji menn staldra við og skilgreina betur mörkin á milli þess , sem unnt er að krefjast af skólum , og hverjar eru skyldur heimilanna . Foreldrar bera vitaskuld höfuðábyrgð á uppeldi barna . Innan heimilinna á að kenna þeim heilbrigði í umgengni við aðra , kurteisi , háttvísi í framkomu , tillitssemi , umburðarlyndi , virðingu fyrir sjálfum sér og öðrum og ekki síst sjálfsaga . Einnig þurfa foreldrar að leggja rækt við siðferðisuppeldi , miðla viðteknum siðferðisgildum og kenna börnum sínum mun á réttu og röngu . Ef ekkert af þessu fylgir börnum úr foreldrahúsum , er erfitt að fylla það skarð í leikskólum eða grunnskólum , því að lengi býr að fyrstu gerð . Ef litið er á þær reglur , sem settar hafa verið um skólastarf , má skipta þeim annars vegar í almennar lagareglur , sem setja öllum stjórnvöldum starfsramma , og hins vegar reglur , sem gilda um nám og innra starf skólanna . Alþingi setur hinar almennu reglur , ráðuneyti setur námskrár og reglugerðir og skólarnir móta sínar innri reglur á þessum forsendum . Síðan ber kennurum , skólastjórnendum , sveitarstjórnum og ráðuneyti að fara að ákveðnum leikreglum , ef út af bregður , til dæmis vegna þess að nemandi virðir ekki settar agareglur . Skipulag skólastarfs hefur breyst mikið hér á landi undanfarin ár . Ber þar hæst flutning grunnskólans til sveitarfélaganna 1. ágúst 1996 . Sveitarfélög bera nú ábyrgð á öllum rekstri grunnskóla og sérskóla svo og skipulagi sérfræðiþjónustu . Undir menntamálaráðuneytið fellur almenn stefnumótun , setning reglugerða , námskrárgerð , eftirlit með framkvæmd skólastarfs , menntun og endurmenntun kennara og námsgagnagerð . Með flutningi grunnskólans var komið á hreinum skilum milli ríkis og sveitarfélaga á þessu mikilvæga sviði . Í umræðum um flutninginn komst ég oft þannig að orði , að hann væri fyrsta skrefið til að koma stjórn skólanna í hendur foreldra . Tel ég það æskilegt markmið að auka svo sem verða má hlut foreldra í starfi skóla . Skilin á milli heimila og skóla hafa breyst á þann veg , að samstarf þessara aðila verður að aukast til að sá árangur náist , sem að er stefnt . Skólakerfið stendur nú enn á tímamótum þegar nýjar aðalnámskrár fyrir leikskóla , grunnskóla og framhaldsskóla eru komnar til sögunnar , allar á sama tíma í fyrsta sinn í íslenskri skólasögu og samdar með það að leiðarljósi að tryggja samfellu og stígandi í skólagöngu nemandans . Það eitt að hafa nóg að gera í skólanum , finna þar verkefni við hæfi og stefna að skýru markmiði , er mjög til þess fallið að auka aga . Í námskránum er fylgt þeirri stefnu að allir nemendur skuli njóta kennslu við hæfi í heimaskóla sínum sé þess nokkur kostur . Í skólum þarf jafnt að taka vel á þeim , sem ná miklum árangri á skömmum tíma og hinum , sem eru seinir til náms . Afbruðanemendur þurfa ekki síður umhyggju en hinir , sem standa höllum fæti , þótt úrræðin séu ólík . Ef veikindi og fötlun er þess eðlis að ekki sé unnt að sinna barni í heimaskóla kann skólavist í sérskóla að vera besta úrræðið . Sveitarfélögum er skylt að hafa slík úrræði til reiðu með því að reka sérdeildir og sérskóla . Aðalnámskrá grunnskóla gerir ráð fyrir því , að þorri nemenda geti náð flestum markmiðum námskrárinnar á sama tíma . Markmið aðalnámskrár eiga þó hvorki að skoðast sem hámark né lágmark . Það er skylda hvers skóla að laga námið sem best að nemendum hverju sinni . Nemendur eiga rétt á viðfangsefnum sem henta námsgetu þeirra og hæfni . Segja má , að til mikils sé ætlast þegar slíkur texti er lesinn , hins vegar væri ekki unnt að ná sátt í þjóðfélaginu um neitt annað markmið í þessu efni . Á skólann eru því lagðar miklar skyldur . Til að þessi markmið náist þarf að vera gagnkvæm og virk upplýsingagjöf milli foreldra og starfsfólks skóla svo og gagnkvæmt traust . Þetta á ekki síst við þar sem nemendur hafa einhverjar sérþarfir . Fjölskylda , skóli og nánasta umhverfi eru sterkustu áhrifavaldar í mótun einstaklingsins , þar vegur ábyrgð foreldranna þyngst . Mikilvægt er að foreldrar fylgist vel með skólagöngu barna sinna og stuðli þannig að jákvæðri afstöðu til menntunar . Kynna þarf foreldrum rétt þeirra og skyldur gagnvart skólagöngu barna sinna . Foreldrar þurfa í auknum mæli að taka virkan þátt í námi barna sinna , bæði í nánum tengslum við kennara um eigið barn og starfið almennt í bekknum svo og skólastarfið í heild . Sérstaklega þarf að huga að tengslum foreldra og skóla við upphaf framhaldsskóla með hliðsjón af því að sjálfræðisaldur ungmenna hefur hækkað í 18 ár . Menntamálaráðuneytið hefur nú gert sérstakan samning við Barnaverndarstofu vegna unglinga á aldrinum 16 til 18 ára , sem ekki eru í framhaldsskóla en eru á heimilum á vegum stofunnar og fá aðgang að kennslu þar . Ef eitthvað fer úrskeiðis í skólagöngu nemanda er meginstefna grunnskólalaga sú , að grafist skuli fyrir um orsakir hegðunarvandamála hjá nemandanum . Reynt skal að ráða bót á þeim með samvinnu skólayfirvalda , nemandans sjálfs , forráðamanna hans og sérfróðra ráðgjafa . Er gert ráð fyrir því , að tilraunir séu gerðar til þess að leysa agavandamál innan skólans og að slíkt geti tekið allt að einni viku , áður en gripið er til annarra aðgerða , en þá skal málinu vísað til meðferðar skólanefndar . Brottvísun úr skóla jafnvel tímabundið er neyðarúrræði , sem heimilt er að beita en ekki skylt að mati skólastjóra . Líta menntamálaráðuneytið og umboðsmaður alþingis þannig á , að ákvörðun um brottvísun úr skóla verði að byggjast á sjálfstæðu mati í hverju tilviki en ekki á einhvers konar punktakerfi eða öðrum næsta sjálfvirkum verklagsreglum . Í aðalnámskrá grunnskólans er að finna skilgreiningu og útlistun á ýmsum þeim atriðum , sem hér hafa verið rakin . Þar segir meðal annars : " Skólinn aðstoðar foreldra í uppeldishlutverkinu og býður fram menntunartækifæri . Menntun og velferð nemenda er sameiginlegt verkefni heimila og skóla og samstarfið þarf að byggjast á gagnkvæmri virðingu , gagnkvæmu trausti , samábyrgð og gagnkvæmri upplýsingamiðlun . " Ennfremur er komist svo að orði : " Mesta áherslu ber að leggja á samstarf heimila og skóla um hvern einstakling , nám hans og velferð og heimili og skóla sem vettvang menntunar . ... Gert er ráð fyrir að foreldrar taki þátt í mótun skólasamfélagsins og vinni að því með kennurum og öðrum starfsmönnum skóla að koma markmiðum skólastarfs í framkvæmd . Einnig að foreldrar taki í auknum mæli höndum saman til að tryggja börnum sem best uppeldisskilyrði og almenna velferð . " Loks er vísað í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og sagt : " Börn eiga rétt á að láta skoðanir sínar frjálslega í ljós í öllum málum sem þau varða og skal tekið réttmætt tillit til skoðana þeirra í samræmi við aldur þeirra og þroska . Því þarf að leita allra leiða í skólum til að treysta almenna velferð nemenda í samvinnu við foreldra og tryggja að nemendur hafi tækifæri til að tjá sig um mál sem þá varðar og taka þátt í mótun skólasamfélagsins í samræmi við aldur og þroska . Þó verður ætíð að hafa hugfast að grunnskólanemendur eru ósjálfráða og lúta forsjá fullorðinna . " Skólareglur , sem settar eru að frumkvæði skólastjóra , skulu ná til alls skólasamfélagsins , þ.e. starfsfólks skólans og stjórnar hans , nemenda og foreldra . Því er afar mikilvægt að sjónarmið foreldra fái notið sín við setningu þeirra og að foreldrar séu sáttir við reglurnar . Á sama hátt er nauðsynlegt að fulltrúar nemenda eða nemendaráðs komi að gerð skólareglna og geti túlkað reglurnar fyrir skólafélögum og beri þannig nokkra ábyrgð á þeim . Samfara skólareglunum ber að birta viðurlög við brotum á þeim þannig að öllum aðilum sé ljóst hvaða reglur gildi í skólanum og hvaða viðurlög séu við brotum á þeim . Góðir áheyrendur ! Eins og heyra má af því , sem hér hefur verið sagt , er alls ekki litið þannig á af neinum , sem að starfi skóla kemur , að skólastarf sé einangrað frá foreldrum og heimilum nemenda . Skólarnir starfa ekki heldur einangraðir innan stjórnkerfisins . Málþing okkar hér í dag má meðal annars rekja til ákvarðana , sem teknar voru í samráðsnefnd menntamálaráðuneytisins , Sambands íslenskra sveitarfélaga og samtaka kennara og skólastjóra um fagleg málefni grunnskóla . Nefndin fjallar um mál , sem snerta innra starf grunnskóla og leitast við að finna á þeim farsæla lausn . Fyrir rúmu ári beitti samráðsnefndin sér fyrir því að koma á laggirnar starfshópi til að fjalla um " skólareglur og aga í grunnskólum . " Var hópnum falið að endurskoða gildandi reglugerð nr. 385 / 1996 um skólareglur og aga í grunnskólum og taka saman leiðbeinandi vinnureglur um meðferð agabrota í grunnskólum , m.a. með tilliti til stjórnsýslulaga . Þá hefur hópurinn undirbúið málþingið hér í dag og skýrsla hans er hér til umræðu . Í starfshópnum hafa setið Guðmundur Sighvatsson frá Skólastjórafélagi Íslands , Guðni Olgeirsson frá menntamálaráðuneytinu , Jón Hjartarson frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga , Jónína Bjartmarz frá Landssamtökunum Heimili og skóla , Svandís Ingimundardóttir frá Kennarasambandi Íslands og Þórhildur Líndal , umboðsmaður barna . Sigrún Ágústsdóttir hefur í haust verið fulltrúi Kennarasambands Íslands . Í starfshópnum sitja fulltrúar helstu aðila skólasamfélagsins , yfirstjórnar skólamála og sérstakur gæslumaður hagsmuna barna . Þess vegna er í senn athyglisvert og gleðilegt , að hópurinn hefur náð að móta skýrar og afdráttarlausar tillögur varðandi skólareglur og aga í grunnskólum í nýju og breyttu starfsumhverfi . Færi ég þessu ágæta fólki einlægar þakkir fyrir vel unnin störf . Vona ég að svipað samstarf megi takast um þróun fleiri þátta skólastarfs . Mér er kunnugt um að góður samstarfsandi ríkti í hópnum , þótt vitaskuld hafi verið tekist á um ýmis mál eins og vera ber í opnum umræðum . Vona ég , að málþingið verði til þess að enn fleiri sjónarmið komi fram . Agamál í skólum er eitt af þeim feimnismálum , sem nauðsynlegt er að ræða . Raunar hefur umræðan ein gildi í sjálfu sér , eins og til dæmis kom fram , þegar umboðsmaður barna kallaði saman málþing um einelti í skólum . Í upphafi máls míns sagðist ég stundum verða undrandi , þegar ég kæmi í skóla vegna þess anda , sem ríkti . Nær alltaf fyllist ég hins vegar stolti , þegar gengið er um skóla og farið í bekki eða fylgst með nemendum við annað skapandi starf . Íslenska skólakerfið er gott og markmið okkar með þessu málþingi er það eitt að gera það enn betra .