Hugum fyrst að sjálfri hugmyndinni um breytileika , einkum því hvernig breytileiki er ýmist afleiðing af félagslegu samhengi eða óháður því . Manneskjur eru almennt fatlaðar ( e. disabled ) : dauðlegar , sjóndaprar , með léleg hné , hörmulegt bak og háls , stutt minni , og svo framvegis . Hið sama á við um samfélagið og ríkið : Ef fötlun er náttúrulegt ástand þá ber samfélagið ekki ábyrgð á því og hvað eina sem það gerir er þá einhverskonar lofsvert framtak . Og í framhaldinu bendir hún á að þessi frávik , sem hafa slíkar afleiðingar , eru síður en svo vel skilgreind . Og hin sérkennilega tregða flestra nútíma þjóðfélaga til að umbera nærveru fólks með fötlun – sér í lagi andlega fötlun – í skólum og opinberu rými gefur til kynna þann sama óþægilega skilning að nærvera þeirri muni spilla lífi hinna . Það er t.d. oft ekki gert ráð fyrir því að fatlað fólk geti verið efnilegir námsmenn , starfsmenn eða stjórnmálamenn , hæfir foreldrar eða aðlaðandi og heppilegar fyrirsætur , leikarar og makar . ( Embla Guðrún Ágústsdóttir og Freyja Haraldsdóttir , 15.12.2014 ) Embla Guðrún og Freyja benda hér á vanda sem er í senn gamalkunnur en samt sem áður nýr á hverjum tíma . En hugmyndin um sjálfræði sem sjálfstæði nær mjög skammt ; sjálfstæði okkar er í raun mjög takmarkað . Ég baka brauð og segist hafa gert það alveg sjálfur , en vitaskuld reiddi ég mig á innflutt mjöl sem var ræktað af öðru fólki . Vatnið sótti ég líka í kranann og ekki sá ég um að leiða það þangað . Það er ekki sjálfstætt verk einnar manneskju heldur byggist það á víðtæku samstarfi . Af þessum sökum virðist mér nær að skilja sálfræði sem það að vera gerandi í eigin lífi ( frekar en einber þiggjandi eða leiksoppur ) og hafa getu til að lifa lífi sem samrýmist mannlegri reisn . Slík kenning mun umhverfa núverandi skilningi á sjálfræði innan heimspekinnar sem andlegu sjálfstæði og innan orðræðu stjórnmála sem það að vera sjálfum sér nógur . Í staðinn fyrir að horfa til þess hvort tiltekna þætti skorti þegar við metum hversu sjálfráður tiltekinn einstaklingur er , þá ættum við að horfa til þess hvort tilteknir þættir séu til staðar , t.d. málsvarar sem líta á gerandann sem verðugan einstakling , félagsleg og önnur ytri úrræði sem viðkomandi hefur aðgang að , sem og innri þættir eins og sjálfstraust og sjálfstjáning , reisn og öryggi . Marta Nussbaum og Amartya Sen hafa sett fram hugmyndir um réttlæti sem þau kalla getukenningu eða getunálgun ( e. capability approach ) . Fólk með líkamlega eða andlega fötlun er ekki einungis meðal þeirra sem búa við mestan skort , oft er það einnig meðal þeirra sem eru hvað mest afskiptir . ( Sen , The Idea of Justice , bls. 258 ) Sen segir hér að fötlun hafi tvennskonar mikilvægi þegar kemur að réttlæti . Annars vegar er fólk með fötlun meðal þeirra sem búa við mestan skort , og hins vegar er fólk með fötlun meðal þess sem hvað helst er vanrækt . En nú má spyrja : Hvers konar yfirsjón er þetta af hálfu samfélagsins ? Spurningunni mætti í grunninn svara með tvennum hætti . Manneskja með skerta heyrn , á erfitt með að sækja sér menntun , formlega og óformlega , fylgjast með þjóðmálaumræði ( t.d. í útvarpi ) og taka þátt í margvíslegu félagsstarfi þar sem gert er ráð fyrir heyrandi fólki . Svipaða sögu má segja um annars konar skerðingar á getu , hvort heldur þær skerðingar varða sjón , hreyfigetu , úthald og einbeitingu , málakunnáttu , o.fl . Að auki getur manneskja með skerta getu átt erfiðara með að umbreyta gæðum eins og peningum ( t.d. launum fyrir vinnu ) í raunveruleg lífsgæði . Til að tryggja slíkri manneskju þá getu sem gerir henni kleift að vera sjálfráða og lifa lífi sem hún hefur ástæðu til að meta sem gott , þá ætti ríkisvaldið vitaskuld að tryggja fullan aðgang að öllum opinberum stofnunum . Af þessum sökum ætti ríkisvaldið því ekki einfaldlega að setja sér það markmið að tryggja aðgengi ( sem oft birtist í einhverskonar lágmarksaðgengi ) , heldur ætti að vinna eftir kjörorðinu „ lengra en jafnt “ . Hugmyndin um menntun sem mannréttindi byggist á hugmynd um að í menntun felist mikilvæg ræktun mennskunnar , þ.e. efling á getu fólks til að lifa lífi sem er samboðið mannlegri reisn – lífi sem það hefur ástæðu til að meta sem gott líf . Til að jafna stöðu fólks í þessu tilliti skiptir máli að tryggja bæði jafnan aðgang að menntun og jöfn tækifæri til að njóta menntunar . En er það nóg ? Ég held ekki . Það væri kannski nóg ef menntun sem mannréttindi fæli einungis í sér rétt til að afla sér menntunar . En þótt tækifærin verði kannski ekki jöfn , er mikilvægt að munurinn sé innan sanngirnismarka . Markmiðið verður þá að tryggja heyrnarskertu fólki sanngjörn tækifæri til að njóta menntunar sinnar , bæði formlegrar og óformlegrar . En til að bæta upp fyrir þessa vangetu sína , og til að bregðast við þeirri staðreynd að fólk með fötlun á oft erfiðara að umbreyta menntun sinni í raunveruleg lífsgæði , þá ætti ríkisvaldið ekki einungis að reyna að jafna aðgang fólks með fötlun að hverskyns menntun , heldur ætti það að ganga lengra . Aðgangur þeirra sem búa við skerðingar á mikilvægum sviðum mannlegrar getu ætti að vera betri en annarra , vegna þess að gott aðgengi að menntun er þessu fólki ennþá mikilvægara en þeim sem ekki búa við verulegar skerðingar . Til að stuðla að réttlæti verður að ganga lengra en til jafns .