21 Hamskipti lífríkis og landslags MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 11. JÚNÍ 2011 Gróður bindur gróðurhúsaloft Gróður bindur gróðurhúsaloftteg - undina CO2 og leggur því sitt af mörkum til að draga úr hnatt - rænni hlýnun . Hér á landi er fylgst með losun og bindingu gróð - urhúsalofttegunda í tengslum við loftslagssamning Sameinuðu þjóð - anna ( Sþ ) . Liður í því er að fylgjast með landnýtingu því hún er einn af sex meginflokkum loftslags - bókhalds Sþ hvað varðar losun og bindingu gróðurhúsalofttegunda . Hlynur Óskarsson , dósent og vistfræðingur við Landbún - aðarháskóla Íslands , sagði að sett - ir hafi verið upp viðmiðunar - punktar um allt land . Þeir eru heimsóttir reglulega og fylgst með landnýtingu , ástandi gróðurs auk þess sem tekin eru jarðvegs - sýni o.fl . Út frá því verður hægt að meta þróun mála þegar nið - urstöður nægilega margra athug - ana liggja fyrir . Hlynur sagði það ekki fara framhjá mönnum að gróðri hafi víðast hvar farið fram . Hann þakkaði það bæði hlýindum und - anfarinna ára , a.m.k. þar sem við - varandi þurrkar drógu ekki úr vexti . Gróður er einnig í framför þar sem beit hefur minnkað eða horfið . Íslenskur jarðvegur er eldfjalla - jarðvegur og hefur mikla vatns - drægni . Það veldur mikilli frost - lyftingu á vetrum sem rífur upp jarðveg og gróðurþekju . Hlynur sagði að á rofasvæðum fari gróð - urinn ekki aftur af stað af sjálfu sér því rofferlin séu gróðrinum yf - irsterkari . Þess vegna þurfi að hjálpa vistkerfinu yfir þröskuldinn svo gróður nái yfirhendinni þar sem auðnin hefur blasað við . Athugunarstaðir vegna loftslagsbreytinga Rauðu ferningarnir sýna athugunarstaði varðandi landnýtingu hér á landi vegna loftslagssáttmála Sameinuðu þjóðanna . Staðirnir eru heimsóttir reglulega og athugaðir . Kort/www.lbhi.is Uppgræðsla landsins er eðli máls - ins samkvæmt hægfara ferli , að sögn Andrésar Arnalds , fag - málastjóra Landgræðslu ríkisins . Stofnunin hét áður Sandgræðsla Íslands , sem er nokkuð lýsandi fyr - ir ástand landsins þegar starfið hófst 1907 . Andrés sagði það taka skamman tíma að skemma land og koma eyðingarferlum af stað en batinn sé hægur . Jarðvegur er lengi að myndast og verða frjór . Fyrst þarf planta að festa rætur og bera fræ . Fyrstu stig framvind - unnar geta verið mjög hæg . Marg - ir samverkandi þættir hafa áhrif á hvernig gróðurfar vex og dafnar . Lofthiti og raki eru þar mjög veigamiklir þættir . Andrés sagði að gróðri virtist hafa farið fram á flestum svæðum landsins undanfarin sumur og gróð - urslikja að aukast á hálendinu . ? Maður sér á melum , sem áður merlaði á , að nú er byrjuð að koma lítil ló á þá , þannig að þetta er um allt land , ? sagði Andrés . Áberandi breytingar verða á gróðri þegar beitarálag minnkar mikið eða hverfur . Tegundir sem sauðfé þykir lostætar fara þá að láta á sér kræla . Best sést þetta í íslenska víðinum , ekki síst gulvíði og grávíði , að sögn Andrésar . Beit - artilraunir sem gerðar voru á ár - unum 1975 - 1980 sýndu vel hvað víðirinn var afgerandi einkennis - planta fyrir beitarálag . ? Mér finnst útbreiðsla víðis vera byrjuð að þéttast og hann er líka að svara hlýindunum , ? sagði Andrés . Þess - arar þróunar gætir t.d. á afréttum þar sem beitarálagið hefur minnk - að mikið . Verkefni á borð við ? Bændur græða landið ? hafa einnig leitt til aukinnar uppgræðslu . Um 650 bændur eru í samvinnu við Land - græðsluna um uppgræðslu á eigin landi . Árangurinn af því er farinn að setja sinn blæ á margar jarðir og jafnvel heilu sveitirnar á svæð - um þar sem áður var mikil gróð - ureyðing , að sögn Andrésar . Gróðri fer víðast hvar fram Bændur græða landið Landgræðslan og um 650 bændur víða um land vinna saman að upp - græðslu heimalanda og eru bæirnir sem taka þátt merktir á kortið . Bændurnir dreifa áburði og fræi , stöðva rof og þekja landið gróðri . Gróðurmagn á Íslandi jókst um nærri 50% frá árinu 1982 og til ársins 2010 samkvæmt greiningu á gögnum frá bandarískum gervi - tunglum . Gróðuraukningin var mest á vestan - og sunnanverðu landinu en minni breyting varð eftir því sem austar dró . Martha K. Raynolds , gróður - og fjarkönnunarfræðingur við há - skólann í Fairbanks í Alaska , hef - ur unnið að greiningu á gervi - hnattamyndunum í samstarfi við starfsmenn Náttúrufræðistofn - unar Íslands , þá Sigurð H. Magn - ússon gróðurvistfræðing og Borg - þór Magnússon , forstöðumann vistfræðideildar . Raynolds hefur unnið mikið að rannsóknum á gróðurfari á norðurheimskauts - svæðinu . Athugunin á gróðurfarsbreyt - ingunum hér byggðist á gögnum frá gervitunglum NOAA , en þau greina m.a. gróðurstuðul sem er mælikvarði á blaðgrænu og gróð - ur á yfirborði jarðar . Öllu landinu var skipt upp í 893 reiti og var hver þeirra 154 km 2 ( 12,4 x 12,4 km ) . Könnuð voru hæstu gildi gróðurstuðulsins hvert sumar í hverjum reit . Niðurstöðurnar sýna að gróður hefur aukist og tók gróskan mikið stökk upp á við árið 2001 . Hæsta gildi tímabilsins mældist 2010 og var það nærri 50% hærra en frá árinu 1982 . Dr. Raynolds sagði í samtali við Morgunblaðið að gróðurstuðull - inn hefði farið hækkandi á norð - urslóðum , en mismikið þó á hinum ýmsu stöðum . Hvað Ísland varðar sagði hún ljóst að frá 1982 hefðu mestar gróðurfarsbreytingar orð - ið á vesturhluta landsins . Ekki liggur fyrir á þessu stigi hvaða gróður óx mest á vest - anverðu landinu . Dr. Raynolds sagði að vísindamenn hefðu hug á að rannsaka gróðuraukninguna nánar . Greiningu gagnanna er ekki lokið , samkvæmt því sem fram kemur á vef Náttúru - fræðistofnunar . Niðurstöðurnar hafa ekki verið tengdar við ein - staka umhverfisþætti . Talið er líklegt að meðalaukningu gróðurs megi rekja til aukinna hlýinda , minni beitar og aukinnar land - græðslu og skógræktar . Hlýrra loftslag og minni beit eru talin vega þar þyngst . Gróðurmagnið jókst um 50% Gróðurmagn Kortið sýnir hvar gróðurmagnið óx mest hér á landi á árunum frá 1982 - 2010 . Kort/www.ni.is ? Frá tímabilinu 1961 - 1990 hefur meðalárshiti hækkað um 1,2 gráður hér á landi . Við sjáum í mörgum rannsóknum á gróðurfari að þetta er að slá í gegn , ? sagði Bjarni Diðrik Sigurðsson , prófessor við Landbún - aðarháskóla Íslands . Hann er braut - arstjóri skógfræði og landgræðslu við skólann . Bjarni nefndi til dæmis rannsókn - arniðurstöður Christophs Wöll , sem lauk meistaraprófi fyrir þremur ár - um . Hann rannsakaði skógarmörk ís - lenskra birkiskóga og hvernig birkið hafði svarað hlýnandi loftslagi . Rann - sakaðir voru ellefu staðir á landinu þar sem birkiskógar eiga sér nátt - úruleg efri mörk . Aldur skóganna var rannsakaður , vöxtur þeirra í mis - munandi hæð yfir sjó og vaxtarsaga undanfarinna 50 ára . Bjarni sagði birkið hafi tekið vel við sér þegar hlýnaði upp úr 1990 eft - ir kuldaskeið áratugina á undan . ? Síðustu tíu árin hafa birkiskógarnir vaxið svona 5 - 8 sinnum meira við skógarmörkin en þeir gerðu í kring - um 1970 . Það er 500 ? 800% vaxt - arsvörun við þessu hlýnandi lofts - lagi , ? sagði Bjarni . Á þriðjungi rannsóknarstaðanna var birkið að sá sér og breiðast út , þrátt fyrir að sauðfjárbeit væri á flestum svæð - anna . Eins og landið hafi færst ? Birkið er að breiða úr sér upp fyr - ir núverandi skógarmörk . Með - alaldur birkitrjánna í efstu mörkum var ekki nema 16 ár . Það segir okkur að birkiskógarnir eru hreinlega að skríða upp fjöllin og það er svörun við þessari hlýnun . Þetta segir manni að vaxtarskilyrðin síðustu 10 - 15 árin eru betri en þau voru áður um langa hríð , ? sagði Bjarni . Hann sagði að jafna megi hlýnuninni sem orðið hef - ur frá 8. áratug síðustu aldar við það að Ísland hafi færst alla vega 700 ? 1.000 kílómetra í suður . Hann benti á að meðalárshiti í Færeyjum og norð - anverðu Skotlandi sé um tveimur gráðum hærri en í Reykjavík . Margar tegundir trjáa og runna bregðast vel við hlýnuninni . ? Það birtist t.d. í þeim gríðarlega áhuga sem er að verða í ræktun aldintrjáa eins og epla - og plómutrjáa . Mörg af þeim yrkjum sem nú eru ræktuð með góðum árangri og gefa ávöxt voru reynd hér á 6. , 7. og 8. áratug síðustu aldar án góðs árangurs , ? sagði Bjarni . Hann sagði muninn nú og þá ekki fólginn í öðrum aðferðum heldur fremur breyttum aðstæðum . ? Á köldu árunum tókst þetta ekki nema á allra bestu blettunum en nú er þetta hægt víðast hvar á láglendi á Íslandi , ? sagði Bjarni . Vaxtartíminn orðinn lengri Vaxtartími gróðurs hefur lengst um 3 - 4 vikur frá því veðurfar var kaldara og það gerir gæfumuninn , að sögn Bjarna . Haustin hafa og al - mennt verið mildari en áður og það hefur gert alla ræktun auðveldari . Áhrifin eru mest á tegundir sem eru hér á norðurmörkum sínum . Hlýnunin hefur breytt miklu fyrir skógrækt víðast hvar á landinu . Trjá - vöxtur ýmissa tegunda er ekki lengur hindrun fyrir því að rækta skóga til nytja , svo dæmi sé tekið . Svæðin þar sem nú er mögulegt að stunda nytja - skógrækt á Íslandi eru margfalt stærri en þau voru fyrir 30 árum . Bjarni tók það fram að sveiflur í veðurfari séu mjög miklar á Íslandi og sveiflur í meðalárshita t.d. meiri hér en víðast hvar annars staðar . Þótt hlýni megi því miður áfram bú - ast við kuldaköstum ? og þarf víst ekki að minna neinn á það þessa dag - ana . Veðrið er meginforsenda bættra skilyrða fyrir vexti og aukinni út - breiðslu birkiskóganna en hófleg beit eða beitarfriðun er einnig mikilvæg forsenda . Hvort tveggja verður að vera til staðar svo skógurinn breiðist hratt út , að sögn Bjarna . Kornræktarsvæði stækka Miklar framfarir sem orðið hafa í kornrækt hér má að hluta þakka rannsóknum og leit að yrkjum sem henta til ræktunar hér , að sögn Bjarna . ? En það er ekki síður hlýn - unin sem hefur aukið möguleika kornræktar . Fyrir 20 - 30 árum voru kornræktarsvæðin bundin við hlýj - ustu sveitir landsins , undir Eyjafjöll - um , austur á Héraði , í Eyjafirði og Skagafirði . Með hlýnuninni eru sennilega 60 - 70% bújarða komin að þeim mörkum að geta ræktað korn til fóðurs . Það er gríðarleg aukning . Þar sem áður voru byggræktarsvæði er nú hægt að rækta vetrarhveiti , eins og á Þorvaldseyri undir Eyjafjöllum . Það eru fleiri möguleikar en korn - rækt og aldintrjáarækt sem eru að opnast við þessa hlýnun , ? sagði Bjarni . Hlýnun loftslags er að slá í gegn L 50098 Birkiskógarnir klífa upp fjöllin L 50098 Líkt og Ísland hafi færst 700 - 1.000 km í suður L 50098 Hægt að rækta korn á meirihluta bújarða Ljósmynd / Bjarni Diðrik Sigurðsson Birkið klífur fjöll Þessi birkiplanta var að vaxa upp í 519 metra hæð yfir sjó . Skordýrin bregðast vel við hlýn - andi loftslagi . Hætt er við að þeim eigi eftir að fjölga innan dyra og utan haldi áfram að hlýna . Á þriðjudag