Stundum gefst fast gengi betur , stundum fljótandi . Það er varla ofmælt , þótt sagt sé , að efnahagsmálum Íslendinga hafi verið heldur illa stjórnað allar götur frá 1927 fram til 1960 . - ásamt rækilegum niðurskurði innflutnings - og gjaldeyrishafta var nauðsynlegt til að fylgja gengisfellingunum eftir og halda greiðslujöfnuði í þokkalegu jafnvægi . Reynslan virðist sýna , að það er jafnan nær ógerlegt að stöðva mikla verðbólgu án þess að festa gengið að minnsta kosti svo lengi sem það tekur verðbólguna að hjaðna ( Dornbusch and Fischer , 1986 ) , eða þetta var alltént viðtekin skoðun , að heita má , áður en Nýja-Sjáland tók upp verðbólgumarkmið fyrst landa árið 1990 . Það væri þó ekki hyggilegt að skella verðbólguskuldinni á gengisfellingarnar einar . Mergurinn málsins hér er sá , að sveigjanlegt fastgengisfyrirkomulag hentaði Íslandi nokkuð vel , þegar á heildina er litið og horft er um öxl , eins og allt var í pottinn búið . [ 5 ] Gengisfestan var að sönnu sveigjanleg : genginu var breytt nokkrum sinnum á 7. áratugnum til að greiða fyrir opnun hagkerfisins út á við , en því var haldið föstu frá lokum 9. áratugsins og áfram til að auðvelda viðureignina við verðbólguna ( þó ekki alveg : gengið var fellt 1992 og 1993 ) . Reyndar var gengi krónunnar formlega fellt 24 sinnum frá 1972 til 1989 , borið saman við fimm gengisfellingar árin 1950 - 1971 . Það er því skiljanlegt , að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn flokkaði Ísland með flotgengislöndum um tíma á 8. og 9. áratugnum . Í umræðum um efnahagsmál og hagstjórn hér heima var hins vegar ekki lýst eftir annarri skipan en þeirri , sem var við lýði , ekki fyrr en um og eftir miðjan 9. áratuginn . Á sama tíma leyfir ESB gengi evrunnar að fljóta gagnvart Bandaríkjadollaranum , japanska jeninu og öðrum gjaldmiðlum á alþjóðamörkuðum til að færa sér í nyt kosti fljótandi gengis . Bandaríkin hafa vitaskuld haft þennan hátt á sínum gengismálum frá öndverðu : það er engin mótsögn í þessu . Reynslurök virðast styðja þessar hugmyndir . Aukin hagkvæmni felst í því að ná meiri afurðum út úr gefnum aðföngum , alveg eins og fyrir tilstilli tækniframfara . Þetta er meginástæða þess , að gengisfelling er oft talin vera bezta leiðin til að koma á jafnvægi í efnahagsmálum , eins og raunin var til dæmis í frönskumælandi löndum Vestur-Afríku 1994 , þegar þau felldu gengi sameiginlegrar myntar sinnar , CFA frankans , gagnvart franska frankanum um 50% og rufu þá um leið sögulegt jafngildi myntanna . Megingalli fastgengis felst í þeim ósveigjanleika , sem fast gengi kallar yfir efnahagsstefnuna , þegar að kreppir . Það getur komið sér vel að halda opnum möguleikanum á sveigjanlegu gengi , svo sem mýmörg dæmi víðs vegar að vitna um . Eitt dæmi verður látið duga hér . Þannig hefur styrkur franki ásamt miðstýrðum og ósveigjanlegum vinnumarkaði stuðlað að miklu og þrálátu atvinnuleysi í Frakklandi . Þær efasemdir , sem oft heyrast í Bretlandi , Danmörku og Svíþjóð , um það , hvort hyggilegt sé að taka upp evruna , helgast af ótta manna við það , að aðild þeirra að Efnahags - og myntbandalaginu ( EMU ) myndi draga úr getu þeirra til að halda atvinnuleysi í skefjum heima fyrir . Austurríkismenn eru á hinn bóginn þeirrar skoðunar , að hagkerfi þeirra , þar á meðal atferli verklýðsfélaga og samtaka vinnuveitenda , sé nógu sveigjanlegt til að lagast að blýföstu gengi . Þessar tvær skoðanir þurfa ekki endilega að stangast á . Það er hugsanlegt , að Svíar hafi á réttu að standa í bráð og Austurríkismenn í lengd . Ennfremur eru minni hömlur lagðar á vinnumarkað og launamyndun í Bandaríkjunum en í Evrópu , svo að vinnumarkaðsskipanin öll er mun sveigjanlegri vestan hafs en austan . Takist spákaupmönnum við þessar kringumstæður að gera áhlaup á gjaldeyrisforðann , þá fellur gengið - oft með brauki og bramli - og seðlabankinn tapar iðulega miklum fúlgum fjár í hendur spákaupmanna , reyni hann að verja gjaldmiðilinn framan af , áður en hann gefst upp og leyfir genginu að fara á flot . Að auki skapar flotgengi svigrúm til sjálfstæðrar stefnu í peningamálum , þar á meðal vaxtastefnu , í samræmi við óskir og þarfir innan lands . Fast gengi sviptir yfirvöld peningamála þessu frelsi með því að binda hendur þeirra , en það er að vísu einmitt tilgangurinn , og knýr þau þar með til að laga vexti innan lands að vöxtum erlendis til að halda genginu föstu . Fljótandi gengi er stundum einnig kennt um að senda villandi boð um samkeppnishæfni á heimsmarkaði ( Grubel , 2000 ) og raska hagkvæmri ráðstöfun framleiðsluafla með því móti . Þessi röksemd er náskyld því sjónarmiði , sem áður var lýst , að miklar gengissveiflur geti haft truflandi áhrif á hagkvæmni og hagvöxt . Fljótandi gengi hefur einnig verið kennt um að slæva hvata til útflutnings , einkum hátækni - og þjónustuútflutnings ( Courchene and Harris , 2000 ) . Það er að vísu rétt , að kanadíski dollarinn hefur fallið um nær fjórðung gagnvart Bandaríkjadollaranum síðan 1970 . Kanada hefur búið við halla á viðskiptum við útlönd á hverju ári síðan 1970 með fjórum undantekningum . Umræðan í Kanada nú um tilhneigingu fljótandi gengis til að grafa undan hvatanum til iðnvöruútflutnings er eins og bergmál umræðna liðinna ára um aðhald og undanhald í norrænum peningamálum . Frá því á 7. áratugnum og áfram byrjaði dæmigerður gengisfellingarfaraldur á Norðurlöndum á kauphækkun , sem verklýðshreyfingin knúði fram í samningum við samtök vinnuveitenda á landsvísu . Tíðar gengisfellingar á Íslandi höfðu því svipuð áhrif á hvatann til útflutnings á iðnvörum ( en ekki á verðbólgu ! ) Þar til nýlega stóð val stjórnvalda í gengismálum á milli fasts og fljótandi gengis og fjölmargra millileiða . Þar á meðal eru færanlegur hæll ( e. adjustable peg ) , skriðhæll ( e. crawling peg ) og gruggugt flot ( e. dirty float ) . Þannig var hægt að festa gengið mismikið eftir smekk og þörfum eða leyfa genginu að fljóta innan tiltekinna vikmarka eða frjálst . En heimurinn hefur breytzt . Nær alfrjálsar fjármagnshreyfingar yfir þjóðlandamæri síðan 1990 kunna að hafa fækkað raunhæfum valkostum í gengismálum niður í aðeins tvo , þegar til langs tíma er litið : Blýfast gengi , helzt svo fast , að gengisbreyting er nánast óhugsandi . Kjarni málsins er þessi : það er ef til vill ekki lengur hægt , eða það er að minnsta kosti ekki auðvelt , að verja veikan gjaldmiðil gegn áhlaupum spákaupmanna , þegar fjármagn er frjálst ferða sinna frá einu landi til annars nær fyrirvaralaust . Það , sem er nýtt , er , að fjárfestar og spákaupmenn um allan heim hafa nú nær ótakmarkað svigrúm til að gera áhlaup á veika gjaldmiðla . Þetta var ekki hægt áður ; það varðaði við lög . Kjósi þær heldur fast gengi til lengdar , eða svo segja menn , verða þær að taka upp erlendan gjaldmiðil og kasta eigin mynt fyrir róða . Hér er þetta spurning um að finna færa leið til þess að festa gengi þjóðmyntarinnar með trúverðugum hætti yfir löng tímabil án þess að leggja hana niður og án þess að leggja hömlur á fjármagnsflutninga . Það er þess vegna skiljanlegt , að sumar þjóðir renni nú hýru auga til hornalausnanna , sem lýst var að ofan , annarrar hvorrar , en þetta ætti þó ekki endilega að tæma miðbik gengisrófsins . Þótt ýmsar þjóðir telji nú árennilegast að koma sér fyrir í öðru hvoru horninu , þ.e. annaðhvort festa gengið í eitt skipti fyrir öll eða leyfa því að fljóta afskiptalaust , þá er samt ekki loku fyrir það skotið , að öðrum þjóðum geti tekizt að bæta svo hagstjórnina heima fyrir og styrkja svo innviði efnahagslífsins , að þær geti gert hvort tveggja í senn : leyft frjálsar fjármagnshreyfingar og haldið þjóðmyntinni lengi enn . Í annan stað geta þau kosið að búa við sjálfstæði í peningamálum og frjálsar fjármagnshreyfingar , en þá verður gengi gjaldmiðilsins að fá að fljóta , svo að fastgengisskipan er þá úr sögunni . Í þriðja lagi geta þau kosið að búa við frjálsar fjármagnshreyfingar og fast gengi , en þá er sjálfstæði þeirra í peningamálum úr sögunni ; þetta er myntbandalagshugmyndin á bak við evruna og sams konar skipan gengismála í öðrum heimshlutum . Spurningin snýst sem sagt um það , hvort stjórnvöldum sé svo þröngur stakkur skorinn í reynd , að þau eigi aðeins tveggja kosta völ af þeim þrem , sem lýst er á mynd 2 . II . Evrópa : Útsýn yfir landslagið Heimsvæðing fjármálamarkaða og meðfylgjandi frelsi manna til að flytja fjármagn hindrunarlaust milli landa kallar á ný viðhorf í efnahags - og stjórnmálum í þeim Evrópulöndum , sem hafa ekki enn ákveðið , hvort rétt sé að taka upp evruna eða ekki . Finnland og Írland eru bæði í þessum hópi . Áður en á reyndi , hefðu einhverjir ef til vill vænzt þess , að þessar tvær þjóðir á útjaðri Evrópu myndu hika við að láta evruna leysa eigin gjaldmiðla af hólmi , en sú varð samt ekki raunin . Nokia var um skeið ( snemma árs 2000 ) stærsta fyrirtæki Evrópu miðað við markaðsverðmæti . Svíar og Danir hafa þó farið sér hægt , en báðar þjóðirnar sýna þó ýmis merki um aukinn áhuga á því að taka upp evruna í fyllingu tímans . Danir héldu þjóðaratkvæðagreiðslu í september 2000 , en sögðu þá nei . Stjórnarandstaðan í Svíþjóð hefur verið fús til þess að fara alla leið og taka upp evruna , en jafnaðarmenn í ríkisstjórn landsins hikuðu þangað til 1999 . Fyrstu löndin sex í dálki 3 hafa þegar hafið samninga við ESB um inngöngukjörin , næstu sex standa næst í röðinni . Öll vilja þessi lönd taka upp evruna um leið og hægt er : þau vilja fulla aðild að öllu samstarfi ESB-ríkjanna og engar refjar . Margir Tyrkir telja aðild að ESB geta skipt sköpum í efnahags - og stjórnmálalífi landsins með því að styrkja stöðu frjálslyndra umbótamanna og veikja stöðu bókstafstrúarmanna og annarra andstæðinga þeirrar nútímavæðingar tyrknesks þjóðfélags , sem umbótamennirnir keppa að . Þessi hagstjórnarbótarök eiga ekki eingöngu við um Mið - og Austur-Evrópu og Tyrkland . Þau eiga einnig með líku lagi við um aðrar þjóðir , sem eru þegar inni í ESB eða eiga eftir að gera það upp við sig , hvort þær ætla sér inn eða ekki . En það liðu 34 ár þangað til Evrópska efnahagssvæðið ( EEA ) , sem öll ESB - og EFTA-löndin ( nema Sviss og Liechtenstein ) eiga aðild að , varð að veruleika 1994 . Sviss er kapítuli út af fyrir sig . Helztu stjórnmálaflokkar landsins styðja allir aðild að ESB , og það gera einnig samtök vinnuveitenda og verklýðshreyfingin . Þegar til kastanna kæmi , myndu þessir aðilar trúlega kjósa fulla aðild , með evrunni og öllu saman , líkt og Svíar og Danir munu trúlega gera á endanum . Í reyndinni er markmiði gengisstefnunnar í Noregi undangengin ár líklega betur lýst sem verðbólgumarkmiði , sem er í góðu samræmi við stefnu Seðlabanka Evrópu ( Svensson , 2000 ) , en sem fastgengismarkmiði , og er verðbólgumarkmiðið 0 - 2% ári ( Hamilton o.fl. , 2000 ) . Norsk stjórnvöld staðfestu þennan skilning , þegar þau stigu skrefið til fulls í marz 2001 og tóku upp formlegt verðbólgumarkmið í stað fastgengisstefnu einum degi á eftir Íslendingum . Mótun framtíðarstefnu í gengismálum hlýtur auk annars að taka mið af fylgni hagsveiflunnar í Noregi og annars staðar í Evrópu , en um þessa fylgni er ekki mikið vitað með vissu að svo stöddu . - þar sem varla getur heitið , að hugsanleg aðild að ESB sé komin á dagskrá stjórnmálaflokkanna . Stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn á þingi ( Samfylkingin ) er hlynntur aðild , en núverandi samsteypustjórn er andvíg aðild og hefur myndarlegan þingmeirihluta að baki sér . Ekki þarf það endilega að vera . Að vísu brást festing krónunnar innan sífellt breiðari vikmarka ( að síðustu + / - 9% ) , svo sem fyrirsjáanlegt var ( og fyrirséð ! B. Náttúruauðlindagnægð og gengi Noregur og Ísland verðskulda sérstaka athygli í umræðum um fyrirkomulag gengismála og samruna Evrópu í efnahags - og peningamálum í ljósi þeirrar sérstöðu , að efnahagslíf beggja landa er háð náttúruauðlindum , olíu og fiski . Eigi að síður er vert að taka eftir því , að hlutfall útflutnings á vörum og þjónustu og landsframleiðslu í Noregi hefur haldizt nokkurn veginn óbreytt síðan fyrir olíufundina . Þetta þýðir , að olíuútflutningur hefur rutt öðrum útflutningi burt krónu fyrir krónu , miðað við landsframleiðslu . Þetta er eitt helzta einkenni hollenzku veikinnar . þurfti að víkja eða fékk aldrei að vaxa úr grasi til að rýma fyrir olíubúskapnum í Noregi . Hér gæti verið að finna skýringuna á því , hvers vegna Noregur á til að mynda ekkert heimsfrægt fjarskiptafyrirtæki á borð við Nokia og L. M. Ericsson . Írland er annar handleggur : þar hefur útflutningur tvöfaldazt miðað við landsframleiðslu síðan 1960 ( sjá mynd 1 ) - sumpart , að ætla má , vegna inngöngunnar í ESB 1973 . Ör vöxtur erlendra viðskipta og erlendrar fjárfestingar hefur að sínu leyti stuðlað að miklum hagvexti á Írlandi undangengin ár , svo að Írland er nú ekki lengur eitt fátækasta landið í ESB , það er liðin tíð , heldur eru þjóðartekjur á mann á kaupmáttarkvarða á Írlandi nú komnar upp fyrir meðaltal ESB-ríkjanna . Hverju skipta náttúruauðlindir fyrir gengisstefnuna ? ( e ) Rýr gjaldeyrisforði og miklar skammtímaskuldir eru einnig til marks um of hátt raungengi . Gengið var þá fellt til að koma útveginum ,, upp í núllpunktinn ” , eins og það var kallað . Svipaða sögu er raunar að segja af Noregi - að vísu ekki um olíubúskapinn , heldur um sjávarútveginn , þótt hann sé smár þar í landi og standi á bak við aðeins um 1% landsframleiðslu og atvinnu . Eigi að síður er sjávarútvegur Norðmanna mikilvægur frá byggðasjónarmiði , því að strendur Noregs eru langar , þótt þær séu fámennar . Enn í dag er erlendum mönnum meinað að festa fé í íslenzkum útvegsfyrirtækjum . Kjarni málsins er þessi . Sjávarútvegur Norðmanna og Íslendinga hefur í gegnum tíðina haft meiri áhrif á hagstjórnarstefnu landanna en efni standa til , einnig gengisstefnuna . Sams konar vandamál hafa ekki komið upp í sambandi við olíuiðnaðinn í Noregi . Svo er fyrir að þakka skynsamlegri olíunýtingarstefnu Norðmanna . Þær raddir , sem krefjast þess , að meira fé sé veitt úr norska olíusjóðnum inn í hagkerfið heima fyrir til að leysa ýmis aðkallandi vandamál , meðal annars í heilbrigðis - og menntamálum , gerast að vísu æ háværari í Noregi , en norska ríkisstjórnin streitist á móti . Ýmsir Norðmenn hafa áhyggjur af þessari þróun og telja , að vandi þjóðarinnar í heilbrigðis - og menntamálum stafi ekki af fjárskorti , heldur miklu fremur af óhagkvæmu skipulagi , of miklum ríkisafskiptum og of lítilli samkeppni . Af augljósum sögulegum ástæðum ( þrjár hörmulegar styrjaldir síðan 1870 ) er samruna Evrópulandanna ætlað að efla farsæld , framfarir og frið í álfunni . Þeir , sem velkjast í vafa um , hvernig þeir eigi að vega og meta kosti og galla myntbandalags , eru síður líklegir til að láta stjórnmálaástæður ráða niðurstöðu sinni í Ameríku en í Evrópu . Við getum orðað þetta öðruvísi : hin breiða stjórnmálasamstaða milli stjórnar og stjórnarandstöðu , sem er raunveruleg forsenda sameiginlegrar myntar í Evrópu , virðist ólíkleg til að nást í Norður-Ameríku á næstu árum , að ekki sé talað um vesturheimslöndin í heild . Sé svo , þá má telja víst , að tillaga Roberts Mundell ( 2000 ) um eina mynt handa heiminum öllum nái ekki fram að ganga í fyrirsjáanlegri framtíð . Síðan 1998 hefur eitt landið í flotgengishópnum ( Ekvador ) ákveðið að taka upp Bandaríkjadollarann í stað eigin myntar . Fleiri lönd kunna að fylgja í kjölfarið . [ 28 ] Tölfræðirannsóknir virðast benda til , að hátt hlutfall hrávöruútflutnings í vöruútflutningi haldist í hendur við lítinn heildarútflutning og slægan hagvöxt frá einu landi til annars ( Þorvaldur Gylfason , 1999b ) . Helztu orsakir þessa öfuga sambands náttúruauðlindagnægðar og hagvaxtar , sem raktar hafa verið í rannsóknum síðustu ára , eru hollenzka veikin og rentusókn ( Sachs og Warner , 1999 ) og einnig tiltölulega litlar menntunarkröfur í frumframleiðslu , þar á meðal í landbúnaði í mörgum tilfellum ( Gylfi Zoëga , Tryggvi Þór Herbertsson og Þorvaldur Gylfason , 1999 ) . Þeir , sem vinna við og eiga fjármagn bundið í frumframleiðslu , reyna skiljanlega að neyta áhrifa sinna á stjórnmálavettvangi til að sveigja ákvarðanir stjórnvalda sér í hag með því að streitast gegn tilraunum til að auka hlut hátækniframleiðslu og þjónustu í heildarútflutningi . Að endingu Valkosti Noregs og Íslands í gengismálum á komandi árum þarf að skoða í samhengi við vægi náttúruauðlinda í efnahagslífi beggja þjóða . Því að sá , sem á tveggja kosta völ , á ævinlega að reyna að taka þá báða , ef það er vinnandi vegur . Aftanmálsgreinar [ 1 ] Írland hlaut sjálfstæði frá Bretlandi árið 1922 . [ 2 ] Þessu er lýst í Arnór Sighvatsson , Már Guðmundsson og Þórarinn G. Pétursson ( 2000 ) . Kólumbía , Kórea og Perú hafa að vísu ekki enn tekið upp hreint verðbólgumarkmið , heldur blandað í þeim skilningi , að peningastefnan þar ræðst ekki einvörðungu af verðbólgumarkmiðinu ; akkerin eru fleiri en eitt . Íslendingar og Norðmenn tóku upp verðbólgumarkmið í marz 2000 . Verðbólgumarkmiði við stjórn peningamála er lýst nánar í Þórarinn G. Pétursson ( 2000 ) . Þjónustuútflutningur var tiltölulega lítill þennan tíma . Þetta þýðir , að útflutningshlutfall Íslands hefur haldizt nokkurn veginn óbreytt síðast liðin 130 ár . [ 8 ] Grubel ( 2000 ) tekur í sama streng . Hann færir rök að því , að sveigjanleiki á vinnumarkaði sé innri stærð og ráðist af gengisfyrirkomulaginu engu síður en öfugt . [ 12 ] Sjá til dæmis de Grauwe ( 1988 ) . [ 15 ] Það er engin mótsögn í þessu . Reynslan sýnir , að mikil verðbólga helzt yfirleitt í hendur við of hátt gengi , einnig þegar tíðar gengisfellingar eiga talsverðan þátt í verðbólgunni . Þessu samhengi er lýst nánar í Þorvaldur Gylfason ( 1992 ) . [ 17 ] Chang og Velasco ( 2000 ) fjalla um gengismál í þróunarlöndum og lýsa með líku lagi eftir millivegi milli fasts og fljótandi gengis . Þórarinn G. Pétursson ( 2000 ) lýsir því á hinn bóginn , hversu löndum með ,, mjúka ” fastgengisstefnu eða flotgengisstefnu með miklum inngripum fækkaði úr 81 í 63 frá 1991 til 1999 ( ,, hin hverfandi miðja ” ) . Skånland ( 1999 ) gengur lengra og lýsir neikvæðri fylgni milli norskra og evrópskra hagsveiflna , eftir að olían olli straumhvörfum í norsku efnahagslífi á 9. áratugnum . Sigurjón Baldur Hafsteinsson er prófessor í safnafræði við Félags - og mannvísindadeild Háskóla Íslands . Rannsóknir Sigurjóns Baldurs hafa meðal annars snúið að viðhorfi Íslendinga til dauða og sorgar , en þau viðhorf eru tengd félagspólitískum breytingum sem orðið hafa á Íslandi á undanförnum þrjátíu árum .