Lifrarvinnsla í Vestmannaeyjum fram yfir síðustu aldamót Þorsteinn Jónsson frá Laufási . Það var mikill og góður fengur Sjómannadagsblað Vestmannaeyja að fá leyfi frú Elínborgar Gísladóttur í Laufási til að birta þessa ágætu grein Þorsteins , sem fannst að bonum látnum . Er hér inn eitt merkilegt framlag Þorsteins til atvinnusögu Vestmannaeyja . Flytur blaðið frú Elínborgu kærar þakkir og biðjum við henni allrar blessunar . Það fyrsta ég man til um lifrarvinnslu hér í Eyjum er frá árunum 1885 — 1890 . Þetta verður þó ófullkomið , þar sem ritaðar heimildir um þetta efni munu fáar fyrir hendi . Meira að segja er ekki í hinni miklu Iðnsögu Íslands þessarar iðnaðargreinar að neinu getið , þrátt fyrir að lýsi hefur verið aðalljósgjafi íslenzku þjóðarinnar , þá sólbirtu naut ekki , að minnsta kosti við sjávarsíðuna fram á síðustu tugi nítjándu aldarinnar . Þar að auki má á það minna , að lýsi það , sem aðallega fékkst úr hákarli og þorski átti ekki hvað minnslan þáttinn í því , að íslenzka þjóðin skrimti af á þeim hörmungartímum , sem yfir hana dundu af manna og náttúrunnar völdum um nær 300 ára skeið og fór ekki að létta af fyrr en dró að síðustu aldamótum . Þá má einnig geta þess , að lýsið var annar og þriðji mesti útflutningsliður Íslendinga , sérstaklega þar sem hákarlaveiði var stunduð af kappi , en svo var hér í Eyjum og hafði Iengi verið . Hákarlinn var aðallega veiddur vegna Iifrarinnar : barst þá oft á land afarmikið magn , þegar vel aflaðist . Í minnum manna var lengi 12. febrúar 1865 , því að þá fluttu 7 skip í land hákarlslifur fyrir 700 ríkisdali . Líklegt má telja , að hin afarstóru lifrarkör hafi verið höfð eins stór og þau voru meðfram vegna hákarlaveiðanna . Hákarlaveiðar lögðust hér niður með öllu 1893 , vegna verðfalls á lýsinu á útlendum markaði , sem stafaði af hinum stórauknu hvalaveiðum Norðmanna við smíði tundurskutulsins , sem Norðmaðurinn Svend Foyn fann upp . Bræðsluhúsið á Tangunum 1903 . Eftir teikningu Engilberts Gíslasonar.png Um síðustu aldamót urðu sérstaklega merk tímamót í sögu lýsisiðnaðar , þar sem þá voru hér á Eyju eins og annars staðar hér á landi teknar upp nýjar aðferðir við að vinna lýsið úr lifrinni , sem á allan hátt tók mjög fram þeirri aðferð , sem hér og annars staðar hafði verið notazt við , efalaust um aldaraðir . Á því árabili , sem hér hefur verið nefnt , eða fram að síðasta tug 19. aldarinnar , voru hér á Eyju þrjár verzlanir , sem allar söfnuðu og bræddu lifur . Þetta er þó ekki alveg rétt , því lifrin var ekki brædd ný , en látin í afarmikil tréker , sem nefnd voru lifrarkör . Eftir að lýsinu , sem í fyrstu kom sjálfrunnið úr lifrinni , hafði verið ausið á tunnur , var úrgangurinn , sem nú var nefndur grútur , soðinn í sérstökum húsum , sem nefnd voru bræðsluhús . Til suðunnar voru notaðir stórir pottar , sem tóku fleiri tunnur , voru þeir innmúraðir með pöllum í kring . Þar sem ein af hinum þremur verzlunum , Godthaabsverzlunin , hætti störfum um 1890 , man ég óglöggt eftir öðru en því , að lýsishúsið , sem var stórt og stæðilegt hús , stóð norðan við íbúðarhúsið Godthaab og sneri suður og norður , en austan við það stóð bræðsluhúsið , og sneri frá austri til vesturs . Á milli þessara húsa stóðu lifrarkörin 3 , sem þá voru orðin fornfáleg . Lýsishúsið var rifið 1892 og flutt austur í Vík í Mýrdal , og var aðaluppistaðan í verzlunarhúsum þeim , sem Bryde lét reisa þar og enn munu við lýði . Við Júlíushaab , eða á Tanganum , en svo var þessi verzlun nefnd í daglegu tali , stóð bræðsluhúsið í norðausturhorni lóðarinnar , þar sem nú er austurkantur hins stóra pakkhúss Gunnars Ólafssonar & Co . Til beggja hliða við bræðsluhúsið , sem sneri frá austri til vesturs , stóðu 4 Iifrarkör , sérstaklega bar eitt þar af að stærð , var það sporöskjulagað og varð það orsök þess , að það varð manni að bana , þegar verið var að velta því til sjávar , af kvenfólki eingöngu , 1895 . Sá maður , sem bana beið , hafði umsjón með verkinu , hét Einar Jónsson , hinn mesti merkismaður , og var verkstjóri hjá Bryde þá þetta skeði . Einar þessi Jónsson var kallaður Einar mormóni . Hann hafði dvalið i Ameríku og kenndi mönnum hér ensku og dönsku . Lýsishúsið á Tanganum stóð nokkru vestar en bræðsluhúsið , og sneri einnig frá austri til vesturs , var Iýsisgeymslan í austurenda þess . Þetta hús var alltaf kallað Norðurhúsið af heimilisfólki á Tanganum . Í Tangabræðsluhúsinu voru innmúraðir 2 geysistórir bræðslupottar , sem grúturinn var bræddur í . Síðustu árin , sem bræðsla fór þar fram , var þar aðalbræðslukona Kristín Jónsdóttir frá Miðhúsum , þá orðin öldruð , hin mesta sómakona . Bræðsluhúsið , sem tilheyrði Garðsverzluninni var starfrækt sem lifrarbræðsluhús fram yfir 1930 . Það stóð skammt frá sjó , þar sem hleðsla Skansins endar að vestan . Var það rifið þegar Einar Sigurðsson lét reisa hið stóra söltunarhús sitt . Í þessu bræðsluhúsi voru 3 stórir bræðslupottar og einn minni til ígripa , enda fór þarna fram mestöll lifrarbræðsla Eyjanna þann hálfan annan áratug , sem Bryde var nær einvaldur í verzlunarmálum Eyjabúa . Sunnan við bræðsluhúsið , sem sneri frá austri til vesturs , stóðu 4 stór lifrarkör , en eitt miklu minna stóð inni í lýsishúsinu . Var lýsið látið setjast til í því eftir að ausið hafði verið ofan af körunum . Var lýsið síðan látið á tunnur til útflutnings . Lýsishúsið sem tilheyrði Garðsverzluninni stendur ennþá að mestu óbreytt frá upphafi , sunnan megn við veginn , sem liggur austur á Skansinn , og er það merkilegt meðal annars vegna þess , að það mun vera næst að aldri Landakirkju af þeim húsum , sem nú eru hér á Eyju . Hús þetta var og er oftast nefnt Kornhúsið . Sýnir þessi hái aldur , að vel hefur verið til þessara húsa vandað í upphafi , sérstaklega þegar þess er gælt , að þetta hús var að mestu ójárnvarið á annað hundrað ár , og norðurveggurinn með upphaflegum ummerkjum ennþá . Lifrarkörin , sem lifrinni nýrri var safnað í , voru úr tveggja þumlunga þykkum plægðum plönkum , girt með þremur og fjórum sterkum járngjörðum , sem voru skrúfaðar saman . Þau voru misjöfn að stærð , þau stærstu 4 — 5 álnir á hæð og 5 — 6 álnir að þvermáli , öll sívöl , nema fyrrnefnt lifrarkar , sem slysinu olli , sem var nokkru stærst . Þau stærðarhlutföll , sem hér hafa verið nefnd , munu ekki fjarri sanni , þar sem ég hefi umsögn fleiri eldri manna við að styðjast . Öll þessi stóru ílát , sem úti stóðu , áttu það sameiginlegt að þau voru opin . Rigndi því í þau , og það sem verra var , að alls konar ryk og óhreinindi bárust ofan í þau líka . Því vatni , sem í þau rigndi , var auðvelt að tappa af þeim . Var það nefnt lifrarvatn . Var nokkuð notað sem áburður í kartöflugarða , þótti gefast bezt að hella því yfir desin eftir að búið var að setja niður . Ekki varð með sanni sagt , að lyktin væri góð af þessu vatni . Það voru karlmenn , sem jusu hrálýsinu ofan af lifrinni og létu það á tunnur . Var fyrsta lýsið , sem úr lifrinni kom , bezt og tærast ; Var það talið í fyrsta flokki , venjulega látið á nýjar tunnur . Það sem síðar var ausið ofan af lifrarkörunum , varð dekkra á lit og nefnt brúnlýsi ; var það í öðrum flokki og ekki eins til þess vandað með ílát . Svo kom það lýsi , sem soðið var úr grútnum , sem eftir var í körunum . Mun það hafa verið Iangmest að magni , því byrjað var að bræða grútinn á sumrin og verið að bræða fram á vetur . Það lýsi , sem þannig fékkst , var nefnt soðlýsi eða steinlýsi , því þetta var nefnt að steinbræða grútinn . Mun það hafa verið vegna þess , að eftir að búið var að malla í pottunum heilan sólarhring , voru úrgangsefnin orðin steini lík . Allt það lýsi , sem unnið var á þennan hátt , varð þriðja flokks lýsi , og var látið á tómar tunnur undan steinolíu , og á þeim flutt til útlanda . Ekki þarf að taka fram , að bræðslan á grútnum fór fram í bræðsluhúsunum . Önnuðust hana aldurhnignar konur . Varð að vaka yfir pottunum nótt og dag ; voru þessi bræðsluverk hin verstu að öllu leyti . Þær síðustu , sem önnuðust þessi störf um mörg ár , í bræðsluhúsi Bryde hér á Eyju , voru þær Herdís Magnúsdóttir í Nýborg og Margrét Bjarnadóttir í Sjólyst . Mun þeim hafa verið gefin mikil þolinmæði , að þrauka mörg ár við þetta ógeðslega starf , sem sjálfsagt hefur verið smánarlega Iaunað ; því kvenfólk til verksins valizt , það líka yfirleitt trúrra í störfum , en þetta hið mesta trúnaðarstarf , þar sem suðan mátti helzt aldrei vera of eða van , meðan grúturinn mallaði í hinum stóru pottum . Að lokum skal þess getið til viðbótar þessari fátæklegu lýsingu af lýsisvinnslu þeirri , sem hélzt hér í Eyjum fram yfir aldamótin síðustu , að þann tíma , sem hér um ræðir , höfðu flestir þeir , sem áttu fyrir heimilum að sjá , lifrarílát í aðgjörðarhúsum sínum , og hagnýttu lýsið til eigin þarfa , lifrin einnig brædd ný á heimilum í sama skyni . Einnig var lýsið eftirsótt til vöruskipta við sveitamenn , því það hafði afarmikla þýðingu sem aðalljósmeti , þar til steinolían hafði rutt því af hólmi sem slíku á síðustu tugum síðustu aldar .