Langt í næsta byggða ból Verða læst hlið og afgirtar jarðir það sem koma skal í ríkara mæli í sveitum landsins ? — Morgunblaðið / Steinunn Ásmundsdóttir [ Smellið til að sjá stærri mynd ] Umræðan um jarðakaup heldur áfram og í dag er litið til Vopnafjarðar , þar sem hlunnindajarðir hafa verið eftirsóttar til kaups á undanförnum árum . Eftir Bergþóru Njálu Guðmundsdóttur og Steinunni Ásmundsdóttur Hvert af öðru kúra þau í grösugum dölum inn af Vopnafirði . Á einu er blómlegt kúabú , loðdýrarækt á öðru , dúntekja því þriðja . Inn á milli eru eyðibýlin sem hafa staðið þar til lengri eða skemmri tíma . Þessi ból eru staðsett í Vopnafirði , í Hofsárdal , Sunnudal , Vesturárdal og Selárdal sem eiga það sameiginlegt að í þeim renna ár , sem eru eftirsóttar vegna laxins sem þar gengur . Um þrjátíu ár eru síðan Oddur Ólafsson læknir keypti fyrstu fimm jarðirnar sem liggja að Selá . Á síðustu árum hefur sú saga endurtekið sig með því að aðkomumenn hafa keypt jarðir á þessum slóðum . Sagt er að fjársterkir einstaklingar og fyrirtæki hafi boðið hátt á annað hundrað milljóna í einstakar hlunnindajarðir á þessum slóðum . Vopnfirskir bændur telja þá sækja í atkvæðarétt veiðifélaga hinna víðfrægu veiðiáa , Hofsár og Selár , afréttarlönd til skotveiða og sumir segja að góðar jarðir séu prýðisgeymslustaður fyrir fjármuni , þær falli síst í verði eftir því sem fram vindur . Menn vilja ekki allir tjá sig mikið um jarðasölu eða átök innan , veiðifélaganna í kjölfar æ meira vægis auðmanna í þeim , því hagsmunaárekstrarnir séu erfiðir . Hins vegar er ekkert launungamál að menn hafa selt jarðir sínar vegna þess að freistandi upphæðir hafa verið í boði og þá notað tækifærið til að losa sig við óarðbæran búskap . Eins eru þeir sem hafa selt vegna fjárhagslegra þrenginga og vitað hvert þeir mættu leita til að leysa sín mál . Aðrir verjast ásókn jarðakaupamanna og sitja sínar jarðir sem fastast af ýmsum ástæðum . Jarðirnar atkvæði í veiðifélögum Björn Halldórsson býr ásamt bróður sínum , mágkonu og fjölskyldum félagsbúi á jörðunum Engihlíð og Vatnsdalsgerði í Vopnafirði . Þeir reka eitt stærsta kúa - og loðdýrabú landsins og eru að auki með sauðfé . Þetta eru kostajarðir sem eiga 2,4% í Hofsá og tvö atkvæði í veiðifélagi árinnar , sem veltir um 60 milljónum króna árlega . " Jarðakaupamenn hafa vissulega verið að safna atkvæðum í veiðifélögum hér , " segir Björn og bætir því við að sín jörð sé ekki til sölu enda hafi menn frekar áhuga á stærri jörðum með meiri hlunnindum . " Fyrir um 20 árum kynnti ég mér hvaða áhrif hlunnindi hafa á verð jarða og þá var venja að átta til tólffalda árstekjur af hlunnindum til að finna út hluta hlunnindanna í söluverði eignarinnar . Fyrir fimm árum var farið að tala um að fimmtán - til tuttugufalda . Í dag eru menn örugglega komnir í þrítugfalt eða meira . Á tuttugu árum hafa hlunnindi bújarða því meira en þrefaldast í verði og óvíða finnast jafnmiklir landkostir og góðar samfélagslegar aðstæður . Það dregur jafnt innlenda sem erlenda fjárfesta að okkur . " Björn segir heimamenn komna í minnihluta í veiðifélagi um Selá , en nokkuð sé í að sama gerist í veiðifélagi Hofsár . " Þó stefnir í það svo miklir hagmunaárekstrar , peningar og allur fjandinn annar er í húfi . " Jarðir girtar af og þeim lokað Björn hefur líka áhyggjur af því að hinir nýju eigendur eða afkomendur þeirra girði jarðirnar af og loki þeim og slíkt geti valdið vandræðum í t.d. smalamennsku . " Hitt er annað mál að þeir sem hafa keypt mest í Vopnafirði hafa alls ekki hagað sér svona . Þeir hafa boðið heimamönnum túnnytjar og reynt að hluta til að koma sér inn í samfélagið hérna , ásamt því að veita nokkru fjármagni inn í það í formi styrkja til félagasamtaka og góðra málefna . Þetta fólk býr yfir mörgum góðum mannkostum en það lifir bara þessa kynslóð . Menn hafa ekkert í hendi þegar sú næsta tekur við . " Björn bendir á að landbúnaður hafi aldrei byggst upp fjárhagslega og bændur því ekki efnast . " Hvað getum við svo gert þegar koma menn sem hafa nánast fengið lögformlegt leyfi frá samfélaginu til að græða peninga og bjóða margfalt það sem við getum greitt fyrir landið ? Kannski erum við að komast á þann tímapunkt að hér sé hægt að framleiða gæðalandbúnaðarvöru fyrir erlenda markaði . Kannski erum við að missa tökin á stórum hluta besta landsins til að framleiða slíka vöru . Þar er mikil þverstæða og afleit staða fyrir atvinnugreinina næstu áratugina . " Björn segir líka að bölmóðurinn í bændastétt fæli unga fólkið frá atvinnugreininni og gleymst hafi að segja börnum að landbúnaður sé alvöru atvinnugrein . Björn nefnir sem dæmi um " heita " jörð í Vopnafirði Þorbrandsstaði , sem eigi um 10% í Hofsá og hafi um 2 milljóna króna arð af laxveiðinni . " Hreppurinn keypti jörðina fyrir rúmlega 20 árum fyrir um 12 milljónir . Fyrir nokkrum árum kom tilboð í þessa jörð upp á 38 milljónir . Því var ekki tekið enda jörðin ekki til sölu . Þegar menn horfa á þær jarðir sem hafa verið seldar undanfarið er ljóst að virði Þorbrandsstaða er auðveldlega 150 milljónir í dag . Þetta er hins vegar upplagt land fyrir útivist , skógrækt og sumarhús og þetta á sveitarfélagið að eiga áfram og nýta . " Sveitarfélagið átti aðra hlunnindajörð , Hámundarstaði , sem var seld fyrir um sex árum á smánarpening að sögn Björns . " Um leið missti sveitarfélagið talsverð ítök í Selá . Þetta er búið að eyðileggja ýmsa möguleika , t.d. virkjun í Hvammsá og er þeim sem að sölunni stóðu síst til vegsauka . " Björn segir talsvert af góðum hlunnindajörðum eftir og búið sé á mörgum þeirra , t.a.m. á tæplega 20 jörðum í Hofsárdal . Jarðakaupamenn eigi orðið megnið af Hraunfellspartinum inn af Sunnudalnum sem allur hafi verið seldur og Selárdalinn utan fjögurra bæja . Sömuleiðis hafi mikið verið selt af jörðum í Vesturárdal sunnan Selárdals , allt nema fimm jarðir sem menn séu sagðir sitja um . Fyrir nokkrum áratugum hafi verið byrjað að selja jarðir í norður - og vesturhluta Vopnafjarðar en austurhlutinn hafi farið nú síðustu árin . Mér þykir vænt um þessa jörð Menn vita af því að jörðin er ekki til sölu , en það hafa ve rið þreifingar og menn viljað kaupa , " segir Helgi Þorsteinsson , bóndi og veiðileiðsögumaður á Ytra Nýpi II í Vopnafirði . Þar býr hann ásamt Guðbjörgu Öldu Sigurðardóttur , fjórum börnum , hundinum Lappa og búpeningi og unir sér vel í fagurri náttúru . Ytri Nýpur II þykir ágæt bújörð og liggur í Vesturárdal og Selárdal , hún er ekki mjög stór og á ekki heiðalönd en aftur á móti land að Selá , einni af betri laxveiðiám landsins . Á Ytra Nýpi er stunduð sauðfjárrækt , skógrækt og ýmis hlunnindabúskapur , s.s. vaxandi æðarrækt og nokkur reki ásamt arði af Selánni og veiðileiðsögn . " Ég hef ekki hugmynd um hvað ég gæti fengið fyrir jörðina og það skiptir mig svo sem engu máli núna , " segir Helgi og telur öll tormerki á að nefna upphæðir í þessu sambandi . " Ég vil ekki selja vegna þess að amma mín og afi keyptu þessa jörð í upphafi þegar pabbi var mánaðargamall , foreldrar mínir bjuggu hér og ég er hér fæddur og uppalinn . Mér þykir vænt um þessa jörð . Mig langar að halda áfram að rækta hana eins og fyrirrennarar mínir gerðu . Það hefur kostað okkur mikla vinnu en ég sé hér ýmsa möguleika , ekki aðeins í hefðbundnum búskap , heldur einnig í æðarrækt , skógrækt , ferðaþjónustu og þeim hlunnindum sem fylgja jörðinni . " Góð jörð er alltaf útgönguleið Hann segir laxveiðiréttindin sjálfsagt ástæðu þess að jörðin sé eftirsótt enda gefi þau vel af sér . " Það er áhugamál mitt og ástríða að vera úti í náttúrunni í kringum laxveiðina og ég vil að hún skapi okkur tekjur , lífsafkomu og lífsfyllingu , eins og hún gerir . Þannig tekur maður lífsgæðin inn dag frá degi í stað þess að selja bestu mjólkurkúna . Það hefur aldrei þótt góð latína og verður aðeins gert einu sinni . " Helgi segir að sá aukni áhugi á landi undanfarið skili mörgum bóndanum peningum til að koma sér fyrir annars staðar ef þeir vilja hætta . Það sé vissulega hið besta mál . " Ég held þó að Íslendingar vilji að landið sé byggt . Menn vilja hafa fjölbreytt mannlíf og menningu en ekki endalausar eyðibyggðir . Það þarf að vera fólk til að syngja í kirkjukórnum , leika í leikfélaginu og hópast á þorrablót og dansleiki , smala heiðarnar og takast á við fjölmörg framfaramálefni hverrar sveitar . Það getur auðveldlega verið spurning um nokkra einstaklinga hvort starfsemi af þessu t agi lifir eða deyr . Maður finnur fyrir því hér að vantar yngri kynslóðina og við höfum líka misst góða nágranna . " Helgi segir menn stundum tala um að einhver ákveðin jörð sé alltof dýr til að stunda búskap á , ekki síst þegar henni fylgi laxveiði eða önnur eftirsótt hlunnindi . " Í sjálfu sér er það ekki dýrara en annað . Auðvitað liggur fjármagn í þessu en ef sauðfjárræktin eða annar búskapur gengur ekki upp hjá þér ertu þó áfram með söluvöru sem þú getur selt þeim sem telur sig geta betur . Þú hefur alltaf útgönguleið . Eins má spyrja hvort aðeins eigi að framleiða landbúnaðarvörur á verstu jörðunum þar sem það er erfiðast ? Verða matvælin ódýrust þannig ? " Helgi telur ábúendur jarða , ekki síst ef þeir eru eigendur þeirra , vera líklegasta til að hlúa að landinu og nýta það smáa . " Þeir hugsa áratugi fram í tímann og skógræktarmenn í árhundrað . Ábúendur og eigendur landsins skapa fjölbreytt mannlíf og menningu og eru mun líklegri en aðrir til að stuðla að velferð landsins þegar til lengri tíma er litið . " Bændur í sjálfheldu Jú mikil ósköp , þetta er rætt hér í sveitinni , en kannski ekki nóg , " segir Anton Gunnarsson , ábúandi og fyrrum eigandi á jörðinni Deildarfelli í Vopnafirði . Anton seldi jörð sína fyrir nokkrum árum er honum var fjár vant og hafði ekki aðra möguleika til að losa sig úr þeirri stöðu , en býr jörðina áfram . Hann segir að vitlegra hefði verið fyrir sig að bíða með söluna í einhvern tíma þar sem jarðaverð hafi farið stighækkandi síðan . Anton hefur búið með sauðfé og stundar vöruflutninga . " Ég fór meira út í vöruflutningana eftir að hafa selt og er með fé , hesta o.fl. og stendur ekki til að mér vitandi að ég sé að flytja . " Jóhannes Kristinsson keypti jörðina af Antoni , sem segir að áður en það gerðist hafi menn verið búnir að spyrja hvort jörðin væri föl . " Svo ákvað ég að láta hana til að losa mig út úr skuldunum og auðvitað er ósköp gott að vera skuldlaus . Ég hefði samt seint hugleitt að selja jörðina nema af því að mér voru allar bjargir bannaðar á þessum tíma . " Gamall íslenskur þrái Anton gefur ekki upp hvað hann fékk greitt fyrir jörðina en segir það ekki sambærilegt við hvað boðið sé í vopnfirskar jarðir í dag . " Maður sá ekki þá þróun fyrir á þeim tíma sem ég var að selja . " Deildarfelli fylgja veiðihlunnindi í Hofsá og eitt atkvæði í veiðifélagi um ána . " Auðvitað eru menn að ásælast hér veiðiréttindin í Vopnafirði og kannski ekki síður atkvæðaréttinn í veiðifélögunum . Þeir fá út úr hverri jörð eitt atkvæði og miklir hagsmunir í að hafa völd í þessum félögum , alveg ótakmarkaðir möguleikar . Það er út af fyrir sig af hinu góða að bændur , sem hafa barist í sínum búskap til fjölda ára , geti nú selt jarðir sínar fyrir almennilegar upphæðir . Minn kaupandi er mikill prýðismaður og ég hef ekki undan neinu að kvarta í því sambandi . Ég hef meiri áhyggjur að því svona almennt hvað verður um allar þær jarðir sem hér hafa verið seldar að kaupendunum gengnum , þ.e.a.s. þegar þeirra nýtur ekki lengur við til að halda utan um þetta . " Hann segir fækkun bænda hafa mikil áhrif á þá sem eftir sitja . " Búskapurinn verður erfiðari hjá hinum , bæði út frá fjallskilum , þ.e. að ná fénu af heiðunum og sömuleiðis verður dýrara að sjá um þetta í slátrun þegar bændur reka sjálfir sláturhúsin . Það er margt sem þarna spilar inn í . Þorpið og sveitin styðja hvort annað og ef sveitin fer hlýtur þorpið að fara halloka líka . Annars er búskapur bara gamall íslenskur þrái og yfirleitt ekki þannig að hægt sé að lifa sómasamlega af honum einum saman . Búin þurfa að vera svo stór til að skila einhverju og ekki allar jarðir sem bera slíkt . Venjulegir bændur eru ekki lengur í fjárhagslegri aðstöðu til að kaupa land til viðbótar við jarðir sínar og það er ákveðin sjálfhelda . " Eltir með gylliboðum Anton segir ganga fjöllunum hærra að tilboð í vopnfirskar jarðir sem liggja að Hofsá og Selá geti numið á milli 100 og 150 milljónum og þær jarðir séu ekki allar stórar í sniðum . " Menn eru eltir með gylliboðum og tilboðin eiga sjálfsagt eftir að hækka , þó það stöðvist einhvers staðar . Það er misjafnt hvort menn eru volgir fyrir þessu og skoðanir skiptar hér í sveitinni . En það er alveg ljóst að aðilar sem hafa áhuga á jörðum hér vita stundum af því ef menn eru fjárhagslega illa staddir og hafa þá samband . " Arðsemin meiri í flestu öðru Ég hef alltaf haft gaman af því að byggja upp , hvort sem það eru fyrirtæki , hús eða laxveiðiár , " segir Jóhannes Kristinsson sem fjárfest hefur í jörðum í Sunnudal , Hofsárdal , Vesturárdal og Selárdal í Vopnafirði . Jarðirnar eiga það sammerkt að liggja að veiðiám enda hefur veiðiástríðan fyrst og fremst rekið Jóhannes til kaupanna , að hans sögn . " Ég er mikill áhugamaður um uppræktun á laxi og er að vinna í tveim ám á Íslandi , " heldur hann áfram . " Aðra þeirra , Hölkná í Bakkafirði , var búið að eyðileggja í ofveiði . Hin er Sunnudalsá þar sem ég á hluta í jörðum . Hún var ekki laxgeng nema að einum þriðja vegna foss sem er í ánni og ég er að reyna að fá fisk í hina tvo þriðju . Eins tók ég Vesturdalsá á leigu til langs tíma þegar hún var orðin mjög illa á sig komin vegna ofveiði . Síðan hef ég hálf-friðað hana í þeim tilgangi að byggja hana upp svo hún verði góð eins og hún var . Það kostar mig stórfé en ég geri það af því að ég hef áhuga á því og á jarðir við hana og ég vil einfaldlega hafa hana í lagi . " Jóhannes segir að jarðakaupin verði seint talin til vænlegra fjárfestinga . " Arðsemi eigin fjár er meiri í flestu öðru en landi og veiðiréttindum . Sé tekið mið af því hvað þessar jarðir kosta og hvað árnar gefa af sér eru þetta mjög neikvæðar fjárfestingar . Það er eiginlega ekki hægt að útskýra fyrir sjálfum sér hvers vegna maður ræðst í þær öðruvísi en svo að með því sé maður að byggja eitthvað upp , bæta ána og umhverfið og kannski skila hlutunum af sér í aðeins betra ástandi en þegar maður kom að þeim . " Hann vill ekki gefa upp hversu margar jarðir hann hefur keypt enda eigi hann þær flestar í félagi við aðra . " Það er fullt af mönnum og alls konar félög sem eiga þessar jarðir . Ég á svo lítinn hlut í sumu að það væri rangt af mér að tína það til og sennilega á ég ekki nema eina jörð einn . Fyrsti jarðarbúturinn sem ég keypti í Sunnudal var 1 / 63 hluti af jörð . Þetta var veglaust eyðibýli þannig að það er nú búið að blása svolítið upp um hversu miklar eignir er að ræða . Jú , ef áin verður góð laxveiðiá eftir tíu ár , sem er lágmarkstími fyrir uppræktun á svona á , þá kannski skilar þetta sér en í sjálfu sér aldrei peningalega . " Að sögn Jóhannesar er ekkert nýmæli að veiðiáhugamenn kaupi jarðir í Vopnafirði . " Oddur Ólafsson læknir keypti fyrstu fimm jarðirnar í Vopnafirði fyrir meira en 30 árum og fjölskylda hans er nú stærsti eigandinn í Selá . " En hvers vegna hefur áhugi hans snúist svona mikið að Vopnafirði ? " Það var tilviljun sem réð því , " svarar hann . " Ég var að veiða þarna ásamt félögum mínum þegar bóndi nokkur , sem var að hætta búskap , gaf sig á tal við okkur og spurði hvort við vildum kaupa jörðina hans . Þannig var fyrsta jörðin keypt . Í annað skipti hafði samband við okkur , þennan sama hóp , maður sem var að lenda í uppboði á jörðinni sinni . Við losuðum um kröfurnar og gerðum honum kleift að búa þar áfram . Að öðrum kosti hefði jörðin sjálfsagt farið í eyði . " Bóndinn fái laun erfiðis síns Jóhannes segist ósammála þeim sem telja jarðakaupin vera slæma þróun fyrir bændur og sveitirnar . Þvert á móti fái bóndinn með þessu laun erfiðis síns . " Ég tel þetta vera mjög jákvætt . Ef ég á jörð sem enginn vill kaupa er hún verðlaus . Hins vegar er einhver verðmiði á henni ef einhver vill kaupa hana . Jarðir voru á allt of lágu verði fyrir tíu árum þannig að þeir sem vildu gátu ekki einu sinni hætt og flust í burtu . Fyrsta jörðin sem ég keypti í Vopnafirði hefði þannig ekki dugað fyrir íbúð í Reykjavík en ég hugsa að í dag sé varla sú jörð á landinu sem þannig er ástatt um . Þetta er því jákvæð þróun fyrir báða aðila enda er það eigið val manna hvort þeir halda jörðinni sinni eða selja hana . Það er af sem áður var þegar bannað var að selja jarðir nema bændum sem varð náttúrlega til þess að þetta varð allt verðlaust . Jarðirnar hafa hækkað í verði vegna þess að hver sem er hefur fengið tækifæri til að kaupa þær á frjálsum markaði . " Inntur eftir upphæðum í þessu sambandi segist Jóhannes ekki geta gefið upp verð . " Verðið á jörðinni fer algerlega eftir ánni og í sjálfu sér er enginn ákveðinn verðmiði á þeim . Þær hafa bæði verið dýrar og ódýrar . Þeir sem selja dýrt þurfa yfirleitt ekki að selja en setja hátt verð á þær ef þeir vilja losna við þær á annað borð . Það er þá hinna að ákveða hvort þeir vilji kaupa þær eða ekki . " Þótt dæmi séu um að menn haldi áfram að búa á jörðum sínum eftir að þeir hafa selt , eru þeir fleiri sem flytjast burtu . Jóhannes óttast þó ekki að það valdi því að jarðir fari í órækt . " Ég held að góðar jarðir fari aldrei í órækt , " segir hann . " Kannski fara jarðir , sem gefa af sér rýrar tekjur , í eyði og það hefur gerst . Bændabýlum hefur alls staðar fækkað - ekki bara í Vopnafirði . Fólk er enn að flytja frá góðum býlum vegna þess að afkoman er léleg . " Hann segir þetta vissulega breyta ásýnd sveitanna og hafa áhrif á samfélagið í þeim . " Hins vegar heldur maður ekki fólki ef það vill fara og þá er spurningin einfaldlega sú hvort það fái eitthvað fyrir sitt eða ekki . " Hvað varðar þá gagnrýni að bændur , sem halda áfram að búa á jörðum sem þeir hafa selt , myndi leiguliðastétt nútímans segist Jóhannes vera annarar skoðunar . " Ég held að ríkið eigi 5.000 jarðir og allir sem búa á þeim jörðum leigja þær af ríkinu . Þetta er nákvæmlega það sama , það skiptir engu hvort þú leigir af ríkinu eða einhverjum öðrum . Það sama er uppi á teningnum í venjulegum fyrirtækjarekstri . Þegar ég byrjaði minn feril þurftu allir að eiga húsnæði sjálfir . Nú eiga fæst fyrirtæki eigið húsnæði heldur leigja það af öðrum félögum . Þá er hægt að nota féð í að reka fyrirtækið í stað þess að setja það í steinsteypuna . Á sama hátt getur bóndi notað það fé , sem hann fær út úr jörðinni , í að stækka kvótann og ná í meiri tekjur . Þetta er alveg hliðstætt . " Aðspurður hvort hækkandi jarðaverð geri nýliðum í bændastétt ekki erfiðara fyrir að koma undir sig jörð svarar Jóhannes : " Meðan ríkið á 5.000 jarðir sem það getur selt á hvaða verði sem er fyrir þá sem vilja fara út í búskap sé ég ekkert vandamál hvað þetta varðar . Hins vegar get ég svosem samþykkt að stórar veiðijarðir eru þungar fyrir alla , hvort sem það er bóndinn sem er að byrja eða fjárfestir . Þær eru einfaldlega dýrar og hafa alltaf verið . "