Hvítfeld – fjölskyldusaga er fyrsta skáldsaga Kristínar Eiríksdóttur . Hún er þó engin byrjendasaga , heldur þaulhugsuð og metnaðarfull skáldsaga sem nýtir sér meðvitað eiginleika skáldsöguformsins og leikur sér jafnvel að þeim . Kristín er í yngri deild íslenskra rithöfunda , oft tengd við grasrótarhreyfinguna Nýhil , og vakti athygli fyrir ljóðabækur sínar Kjötbærinn og Annarskonar sæla . Ljóðagerð hennar einkennist af súrrealískum stílbrigðum , óhugnaði og ókennileika . Eins og smásagnasafnið Doris Deyr frá árinu 2010 , hefur Hvítfeld að geyma ókennileika í mun raunsærra formi en ljóð Kristínar , sem kemur fyrir vikið sérlega óþægilega við lesandann . Jenna Hvítfeld er aðalpersóna sögunnar . Þó að söguþráðurinn geti hljómað á þennan veg segir það alls ekki alla sögu Hvítfeld . Inn í fléttast mjög sérstæð bygging og form sem stöðugt grefur undan söguþræðinum og sögunni sem aðalpersónan Jenna segir . Hér er um að ræða nokkurs konar afhjúpunarform ; lesandi fær sögu , sem við nánari skoðun er ef til vill dálítið yfirborðskennd , en hann fattar það ekki fyrr en söguhöfundurinn gerir honum grein fyrir blekkingunni . Flett er ofan af Jennu og fjölskyldu hennar í gegnum úthugsaða og hnitmiðaða byggingu ; sagan fer fram og aftur í tíma og rúmi og við komum stundum aftur að sama augnablikinu en frá mismunandi sjónarhornum – sem undirstrikar margröddun sögunnar og ólíka afstöðu persónanna . Þá gefur blekkingaleikurinn söguhöfundinum ákveðið tækifæri til að leika sér með ýmis atriði sem hún þarf svo ekki að afgreiða til enda öðruvísi en að segja að sé uppspuni . En rétt eins og ein persóna sögunnar bendir á hafa lygar líka merkingu : „ Laufey segir að lygar séu ekki merkingalausar frekar en skáldskapur eða draumar . Í rauninni séu þær búnar til úr sama efni . “ ( 257 ) Sem dæmi um uppspuna , sem hefur mikil áhrif á söguna , og ekki síst lestur hennar , má nefna gægjusýninguna , eða „ peep-show “ , sem Jenna segir að hún hafi unnið við og lýsir í smáatriðum . Smáatriðin sem lýst er í textanum beina athyglinni að lesandanum sem verður sjálfur að gægi við lesturinn ; eins og sveittu karlarnir á búllunni fylgist hann eða hún einnig með Jennu fækka fötum og fróa sér . Gægjusýningin undirstrikar hlutgervingu sögupersónunnar og gerir um leið lesandann að þátttakanda í þeirri samfélagslegu firringu sem sagan reynir að endurspegla . Þannig býr söguhöfundur til kjörnar aðstæður fyrir gagnrýni sem sérstaklega er beint til lesandans ; hún bendir ekki einungis á tvískinnungshátt , lygar og þöggun samfélagsins , heldur bendlar um leið lesandann við þessa þætti sem þátttakanda í þessu samfélagi . Firringin er ekki einungis undirstrikuð með klámsýningu Jennu , heldur einnig í fjölskyldulífinu , sem einkennist af skrítnum eða nánast engum samskiptum , einmanaleika , kulda og lygum . Og á einum stað er þessi lygasýki tengd mjög bersýnilega við lygavefi , afneitun og sýndarveruleika sem að lokum leiða til hruns heils hagkerfis og samfélags . Það er því augljóst að Hvítfeld er að vissu leyti skrifuð sem viðbragð við vissu samfélagsástandi í samtímanum . Gægjusýning í bókmenntum er atriði sem oft er notað til að stuða lesandann , einmitt til að benda honum á þátttöku hans sjálfs í firringu sem sagan reynir á gagnrýnin hátt að undirstrika og jafnvel uppræta . Í Píanókennaranum eftir Efriede Jelinek er að finna einhverja eftirminnilegustu frásögn af gægjusýningu sem tekst nákvæmlega þetta . Jelinek er höfundur sem vakið hefur athygli fyrir róttæka gagnrýni á samfélag feðraveldis , hún er afar umdeild en hlaut samt sem áður nóbelinn árið 2004 . Að líkja Hvítfeld Kristínar við Píanókennarann eftir Elfriede Jelinek tengir verk Kristínar við ákveðna bókmenntategund sem notar grótesku og grimmd til að gagnrýna ákveðna þætti samfélagsins . Það er mikið fagnaðarefni að slíkur höfundur finnist á Íslandi ; höfundur sem gerir sér grein fyrir mikilvægi þess að takast á við samfélagið , sem hann er sprottinn úr , og vandamál þess á skapandi og gagnrýnan hátt . Í Hvítfeld beinist samfélagsgagnrýnin að tvískinnungshætti kláms , kvenímyndum og samfélagi sem , með þöggun sinni , samþykkir kynbundið ofbeldi . Langflestar kvenpersónur sögunnar eru beittar kynferðislegu ofbeldi og ganga yfirleitt í kjölfarið í gegnum erfitt ferli þar sem þær álasa sjálfum sér fyrir að hafa „ lent “ í því – eins og það sé þeim að kenna að þeim hafi verið nauðgað . Mikil umræða hefur verið á Íslandi um þessi mál og mikilvægi þess að ábyrgðin eigi heima á réttum stað – hjá þeim sem nauðgar . Þessi gagnrýni á þöggun er undirstrikuð þegar einn karakter sögunnar , ungur drengur , verður vitni að kynferðisofbeldi og segir pabba sínum frá því . Pabbinn biður hann að geyma það með sjálfum sér og segir : „ Svona er þetta bara stundum . Svona eru strákar bara . Hafa alltaf verið . Svona er þetta bara . “ ( 207 ) Þá beinir höfundur einnig sjónum að geðsjúkdómum og fordómum gagnvart þeim sem koma oft í veg fyrir að geðsjúkir leiti sér hjálpar og fái rétta meðhöndlun við veikindum sínum . Hvítfeld sýnir hvernig geðsjúkdómar hafa áhrif á fjölskyldulíf og hvernig áhrifin verða beinlínis hættuleg ef ekki er talað opinskátt um sjúkdóminn og um afleiðingar hans . Stílbrigði eins og þau , sem skapast fyrir tilstilli gægjusýningarinnar og gera söguna óþægilega aflestrar , tengjast því sem ég í upphafi þessa pistils kallaði ókennileika . Það einkenni hefur fylgt skáldskap Kristínar frá upphafi og skapar henni ef til vill ákveðna sérstöðu í meginstraumi íslenskra bókmennta þó að aðrir höfundar , og margir á meðal Nýhilliða , nýti sér það einnig . Hugtakið „ uncanny “ eða „ unheimlich “ er komið frá Freud og lýsir óhugnaði sem verður til við endurkomu . Í stuttu og einföldu máli er það þegar eitthvað , sem telst kunnuglegt , jafnvel heimilislegt , snýr aftur og verður við þann viðsnúning að einhverju ókunnuglegu eða ókennilegu . Dauðir líkamar , t.d. dúkkur , sem lifna við lýsa ókennileika ef til vill best en þó segir Freud í grein sinni um hið ókennilega að það , að vera grafinn lifandi , þyki fólki ókennilegast af öllu . Þó að atburðarásin gangi aldrei svo langt – Hvítfeld er ekki hryllingssaga , til þess er hún of raunsæ – er Kristín mjög leikin í að skapa áhrif ókennileika . Meðal annars í gegnum smáatriði sem virðast ekki koma söguþræðinum við en gera það ef til vill síðar . Þetta eru atriði sem birtast í formi innskota sem stinga dálítið í stúf við textann , minna jafnvel á innsetningar eða videóverk á samtímalistasafni , skapa þrúgandi andrúmsloft og gefa til kynna að ekki sé allt með felldu . Söfnunarárátta móðurforeldra Jennu , sem breytir heimilinu í hálfgerðan ruslahaug , er til að mynda gott dæmi um ókennilegt smáatriði sem í farvegi sögunnar öðlast skýrari merkingu . Þó að mér hafi fundist oft erfitt að lesa Hvítfeld og beinlínis farið í fýlu eftir lestur sumra kafla , er hún dæmi um sögu sem situr í lesandanum löngu eftir að lestrinum er lokið , jafnvel saga sem lesandinn þarf að fá að ræða um við aðra , melta og meta í nokkra daga eða vikur . Hvítfeld er því hiklaust ein af forvitnilegri skáldsögum sem komu út á síðasta ári . Þá er vert að taka það fram að hún er afar vel skrifuð og stíluð ; textinn er áreynslulaus og lesturinn liðast mjúklega áfram – þó að efni sögunnar valdi því að lesandann reki á stundum hressilega í rogastans .