Hér er fjallað um þá fjölbreyttu fylkingu vætta sem byggir Rauðasandshrepp , samkvæmt sögnum frá ýmsum tímum . Þó frekar hafi fjarað út í mannheimum undanfarna öld eru engar heimildir um burtflutning þessara þjóðflokka . Enn búa t.d. milljónir vætta í þeim skika Látrabjargs sem þeim var úthlutað af Guðmundi biskupi góða ; enn býr huldufólk í nábýli við tröllkarlinn í Hnífunum og enn er Rauðasandshreppur sundurboraður af jarðgöngum trölla og furðukatta , eftir því sem best verður vitað . Valdimar Össurarson tók saman eftir ýmsum heimildum . Álagablettir virðast hafa fylgt hverri jörð fyrr á tíð . Vart leikur vafi á því að átrúnaður á álagabletti fluttist til landsins þegar við landnám , enda er hann að finna í öllum grannlöndum okkar ; a.m.k. þeim sem voru á norrænu áhrifasvæði , s.s. Skandinavíulöndum og Bretlandseyjum . Um uppruna og ástæður þessa átrúnaðar verður lítið fullyrt en líklegt er að hann sé nátengdur vernd af einhverjum toga . Frumstæðustu trúarbrögð mannsins eru trú á „ stokka og steina “ ; þ.e. átrúnaður sem tengist sérkennum í nærumhverfinu , s.s. fjalli , hól , steini eða lind . Hluti þess er trúin á að hver bær eigi sér einn eða fleiri verndarvætti . Vafalítið má rekja flesta álagabletti til þess uppruna . Verndarvættinum bar að sýna tilhlýðilega virðingu og hann átti sinn rétt . Því var bannað að nema grjót úr hól hans ; bannað að slá tún hans og grugga vatnsból hans . Væri þetta virt hélt hann áfram verndarhendi yfir bænum og fólkinu , en væri út af brugðið mátti vænta hefndar af einhverju tagi ; hefndin var ráðandi lögmál samfélagsins fyrrum . Með þetta í huga verður ýmislegt skiljanlegt sem varðar álagabletti . Eflaust má tilfæra fleiri ástæður fyrir bannhelginni . T.d. er ekki ólíklegt að sumir álagablettir séu fornar dysjar fólks eða jafnvel grafir gripa sem drepist hafa úr skæðum sjúkdómi s.s. miltisbrandi . Þá kunna sumir blettir einfaldlega að vera „ sýnd veiði en ekki gefin “ ; þ.e. að þeir t.d. virðist girnilegt slægjuland en hafi reynst óhagkvæmir til nytja t.d. vegna grjóts í jarðvegi eða annars . Í þeim tilfellum eru því eldri kynslóðir að hafa vit fyrir hinum síðari . Einhver ofanritaður uppruni gæti átt við þá 13 álagabletti sem hér eru skráðir í Rauðasandshreppi . Á þeim öllum ríkir nýtingarbann , og liggur víti við ef út af er brugðið . Sú refsing er frá því að vera í vægu formi , t.d. að sýnist kvikna í bæ eða geri ómótstæðilegt sjóveður ; upp í verulegt tjón á skepnum eða líkamsmeiðingar . Eflaust launar verndarvætturinn með lukku ef bannið er virt . Ein forvitnileg undantekning er frá vítunum , sem er Þrælagróf á Hvallátrum . Sé hún slegin verðlauna verndarvættir það með þurrki . Á þremur álagastöðum er fólginn fjársjóður sem verndaður er með sömu vítum og álagablettir , og er uppruni slíks vafalítið sá sami og blettanna . Lækningalindir eru þrjár hér skráðar ; þar af ein sem er vígð af helgum manni ; Guðmundi góða , eins og nánar greinir í kafla um hann . Melanes „ Upp af Holtasundum og út af Stekk er Stórimór , og þar inn og upp af er Miðstekkur ; álagablettir sem ekki má slá “ ( Örnskrá ; Ívar Halldórsson ) . Ívar Halldórsson sló eitt sinn blettinn , þrátt fyrir viðvörun eldra fólks . Þegar kom framundir veturnætur lá besti hestur heimilisins fótbrotinn á blettinum . ( Ívar Halldórsson ; frásögn á Ísmús ) . Milli Mábergs og Skóga , í Mábergslandi , er Geitahvolf . Þar má ekki slá . Út af því var eitt sinn brugðið , en sá sem það gerði missti sitt fé í mýrina . ( Bjarni Ívarsson ; frásögn á Ísmús ) . Líklega á eftirfarandi við þennan blett : „ Álagablettur er þar í landinu ; grösugur mjög , sem ekki má slá . Þykir ekki góðri lukku stýra ef út af er brugðið “ . ( Pétur Jónsson ; Barðstrendingabók ) . Kirkjuhvammur Sagt var að ekki mætti slá Löngutóarblett frammi í Hraununum , þá myndi einhver vildisgripur deyja . Faðir Jónu sló blettinn eitt sinn og missti eftir það bestu kúna sína . ( Jóna Ívarsdóttir ; frásögn á Ísmús ) . Stakkadalur „ Undan Sjónhól ( á landamerkjum Stakkadals og Saurbæjar ) kemur Engilækur . Gamalt fólk trúði því að vatn úr honum hefði lækningamátt . Hvað lítið sem krakkarnir urðu lasnir var alltaf sent eftir vatni úr honum “ ( Örn.skrá ; Sigurvin Einarsson ) . Eitt sinn var heyleysi hjá foreldrum Sigurvins . Til að drýgja töðuna voru þau krakkarnir látnir reyta sinu , en víða er grasgefið í hólunum og lautunum . Fóru þau út í svonefndar Kistur og fylltu þar poka sína . Móðir þeirra spurði hvar þau hefðu fengið sinuna . Þegar hún heyrði að það hefði verið í Kistum fengu þau nokkrar ávítur , því þarna væri álagablettur . Ekki hlaust þó neitt tjón af í það skiptið . ( Sigurvin Einarsson ; frásögn á Ísmús ) . Krókur „ Niður af Bekk ( inn af Grýluurðum , neðan Krókshóls ) er Vínholubali , og hjá honum er uppspretta sem heitir Vínhola . Um liggjandann á þrettándakvöld breyttist innihald holunnar í vín . Vínholulækur kemur úr holunni . Inn af Vínholu er Kattarhvammur en í honum er uppspretta sem nefnist Kattarhola , oft þurr “ ( Örn.skrá ; Karl Guðmundsson o.fl. ) . Stakkar „ Í Stakkhól er grasi vaxin laut sem liggur niður hólinn . Hana mátti ekki slá . Ef hún var slegin átti að koma ólán fyrir búfé . Hún ver einu sinni slegin af fólki utan úr Kollsvík sem þarna hafði slægjur . Um veturinn drápust 12 eða 14 lömb af 30 sem þetta fólk hafði þarna og vissi enginn hvernig á því stóð . Jón man vel eftir þessu ; hann var þá heima í Króki “ . „ Í Álakeldu er mikil uppspretta af mýrargasi , þar sem keldan kemur upp úr mýrinni . Gömul munnmæli sögðu að þar væri fólgið fé ; líklega vegna þess að þar sáust vafurlogar . Jón hefur séð slíkt fyrirbæri “ ( Örn.skrá ; Jón Guðmundsson frá Króki ) . Keflavík „ Milli Hólanna ( austan ár og sunnan bæjar í Keflavík , en þó sýnilegir þaðan ) er dý sem heitir Kötludý . Þar á að vera grafinn ketill með peningum í . Vatnið úr því rennur í Árgilið við Gunnuhyl . Framan við Kötludý er álagablettur á engjunum . Er það grasbrekka niður að ánni austanvert ; neðan túns . Var sagt að þetta væri hulduólksengi sem ekki mætti slá “ ( Örn.skrá ; Hafliði Halldórsson ) . Ásgeir á Látrum talaði um Gullsmýri , sem kann að vera sama dý , en það nafn kemur ekki fyrir í örnefnaskrá . Sagði hann að einhver nurlari hefði grafið þar eirketil fullan af gulli ; þó ekki stóran . Einhver reyndi síðar að grafa ketilinn upp en hætti við er hann leit til bæjar og sýndist hann standa í björtu báli . ( Ásgeir Erlendsson ; frásögn á Ísmús ) . Peningaketillinn í Gunnuhyl . Foss niðri í Árgilinu heitir Gunnuhylur ; rétt við Kötludý ( er því hér vafalítið um sömu sögn að ræða og ofan greinir ) . Fles liggur þvert í ána fyrir neðan og munnmæli herma að eiga að vera grafinn peningaketill þar í dý . Aldrei sást þar kind og aldrei mátti slá það , að viðlögðum óhöppum . Eitt árið slær bóndi þetta fles . Hann missti tvær kýr og gemlingana sína , sem fóðraðir voru á heyinu . Nokkru síðar er hann fluttur burtu úr Keflavík Dreymdi hann að álfkona kæmi til sín og segði að nú væri hún flutt þar burtu og fram í Klyfberabrjótsenda , sem er hjalli nokkru framar . Ekki var talið ráðlegt að grafa eftir katlinum ; þá ætti eitthvað óhapp að henda . ( Hafliði Halldórsson ; frásögn á Ísmús ) . Hvallátrar : Álagahólmi í Látravatni . Hólmi er í Látravatni , en hann má ekki slá ; þá verða menn fyrir tjóni . Bóndi einn ( Eggert Eggertsson ) hugðist slá hólmann , sem þá var vel sprottinn , og fá af honum svo sem eina sátu . Eftir sláttinn er orðið skuggsýnt . Bóndi leggur af stað heim með sátuna og hafði þau ummæli að lítið væri að marka kerlingabækur um álög . Hann er þó varla búinn að sleppa orðinu þegr hann dettur og sker sig að beini á ljánum . Var hann frá slætti um mánaðartíma á eftir . ( Ásgeir Erlendsson ; frásögn á Ísmús ; viðbætur Þórðar Jónssonar ) . Um Tröllhól á Hvallátrum er rætt í kaflanum um álfa . Lágar nefnist svæði norðatil við Flagahlíðarvatn , upp undir Hvanngjárfjalli . Þar vex nokkuð af stör , en þar eru slægjur huldufólks sem mennskir mega ekki nýta . Bóndi á Látrum sló tjörnina en missti veturinn eftir hrút , kind og lamb sem hann taldi að stafaði af þessu . ( Arnfriður Erlendsdóttir ; frásögn á Ísmús ) . Þrælagróf er hvilft í túninu , stutt frá Húsabæ á Látrum . Þar börðust þrælar og voru rústaðir þar . Ekki brást að þurrkur kom þegar Þrælagróf var slegin . Eitt sinn hafði lengi rignt . Bóndi var rétt byrjaður að slá Þrælagróf þegar hann þurfti nauðsynlega að bregða sér af bæ . Engu að síður var kominn brakandi þurrkur þegar hann kom heim . ( Guðmunda Ólafsdóttir ; frásögn á Ísmús ) . Kollsvík Á þremur stöðum í Kollsvíkurlandi eru álagablettir , og ein er þar lækningalind . Öllum álagablettum fylgdu þau víti að ef við þeim væri hróflað ætti annaðhvort að virðast kvikna í bæjum eða gera ómótstæðilega gott sjóveður . Einn þeirra er Biskupsþúfa , sem er stök þúfa með steinkjarna í túninu neðan gamla bæjarhólsins í Kollsvík . Tvær sagnir tengjast þúfunni . Önnur er sú að undir þúfunni eigi Kollur landnámsmaður að hafa fólgið fémæti sitt og vopn , en síðan mælt svo fyrir um að hann yrði dysjaður á Blakknesnibbu , þar sem sæist til þúfunnar . Síðari sögnin er sú að þar hafi Guðmundur biskup góði hvílt lúin bein er hann var á leið til vígslu Gvendarbrunns , stuttu norðar . Þúfunni var þyrmt þegar Ingvar Guðbjartsson lét slétta brekkuna fyrir árið 1970 . Á síðari árum hefur verið sett fram sú kenning ( VÖ ; Kirkja Kolls ; kollsvik.is ) að Kollur hafi reist fyrstu kirkju landsins kippkorn austanvið Biskupsþúfu , þar sem síðar stóð hálfkirkja á kaþólskri tíð , og að hann hafi þá reist keltneskan kross á þúfunni til dýrðar Patreki biskup ( Federach Mac Cormaigh ) sem sendi þá Örlyg til trúboðs hingað til lands . Annar álagastaður er Bælishóll , rétt framan við túnvegginn á Tröð . Nafnið hafa menn talið dregið af því að þar hafi fé verið bælt . Hinsvegar er íhugunarefni hvort það hafi gegnum tíðina brenglast úr „ Bænahóll “ , enda er hóllinn við upphaf þjóðleiðarinnar frá Kollsvík ; hvort heldur var farin Tunguheiði ; Víknafjall eða yfir Breið . Helguþúfur virðast hafa verið í upphafi þjóðleiðar frá hverjum bæ fyrrum ; sjá kaflann um þær . Þriðji álagabletturinn í Kollsvík með þessum vítum var Breiðuseilarhóll , en hann var kippkorn neðanvið Tröðina og fór alfarið undir veg og sléttur . Ekki er þó kunnugt um óhöpp í tengslum við það , og því virðist huldufólk hafa sýnt framkvæmdinni fullan skilning . Ein lækningalind er í Kollsvík , en það er Gvendarbrunnur , undir Sandahlíð Núpsins ; norðan túns í Kollsvík . Hann vígði Guðmundur biskup góði , sem líklega dvaldi með liði sínu í Kollsvík kringum 1220 og vígði ýmsa staði í hreppnum ; sjá kaflann um hann . Vatnið í Gvendarbrunni er talið einstaklega heilnæmt og hefur verið sent heimsálfa á milli í lækningaskyni . Hænuvík „ Gullhóll er stór hóll ( nærri bæ í Hænuvík ) fast við ána . Á honum eru greinileg merki hleðslu . Þarna á gull að vera geymt . Laut er í hann miðjan ; eftir hvað sem hún svo er . Einnig gæti þetta verið gamalt virki . Rétt við hólinn en fast við ána ofan við fossinn er klettur sem heitir Maríuklettur . Þar varp maríuerla einu sinni . Niður af Gullhól eru Sjávarbalar . Upp af þeim innan til við Gullhól er Reithóll ; þar hafa verið fiskreitir og fjárrétt . Upp af Gullhól og utan við bæ eru Hólar . Í þeim er tóft sem heitir Hoftóft . Hún er lítil en er utan í brattri brekku . Niður af tóftinni eða við dyr hennar er í mýrinni Blótkelda “ ( Örn.skrá ; Sigurbjörn Guðjónsson ) . „ Gullhóll er kringlóttur hóll sem er eina kennileitið í ytra túninu sem fengið hefur að halda sinni upprunalegu mynd . Þjóðsagan segir að í hólnum sé fólgið gull og hafi tilraunir verið gerðar til að ná því , en þá hafi bærinn sýnst standa í björtu báli og menn þá snúið frá gullgreftrinum … Efst á Gullhól séstmóta fyrir hlöðnum hring . Hóllinn er flatur að ofan allt út að hringnum , en utan hringsins hallar strax niður af honum . Utan í hólnum , í átt að brúnni , var hrúgald sem stundum var trúað að væri leiði Hænis þess sem víkin átti að heita eftir . Fyrir nokkrum árum var grafið í hrúgald þetta og reyndist það ekkert hafa að geyma . Gæti þó hafa myndast af mannavöldum ; e.t.v. þegar hóllinn var gerður flatur að ofan . Engar sögur virðast hafa varðveist um jarðrask á eða utan í Gullhól , en fullyrða má að hendur manna hafa við honum hróflað á sögulegum tíma … Þar neðst við Hólana er forblaut og botnlaus kelda ; Blótkelda , og þar sem hún rann næst hólunum var skorin tóft inn í snarbratta brekku . Fullyrti gamalt fólk að þarna hefði verið hof til forna . Talað var um að úr hoftóft þessari hefðu legið göng inn í eða í gegn um Hólana , og krakkarnir sem hlupu um Hólana á þessum slóðum fyrst á öldinni töldu sig verða vara við tómahljóð eða undirgang þegar hlaupið var yfir þetta svæði ; eins og holt væri undir “ ( Örn.skrá ; Sigurjón Bjarnason ) . Íhugunarvert er hvort Gullhóll hefur fyrrum gegnt hlutverki bænastaðar , líkt og hinar fjölmörgu helguþúfur í hreppnum . Slíkir staðir eru gjarnan við upphaf þjóðleiða . ( VÖ ) . „ Á lendingunni eða verstöðinni í Láturdal hvíldu þau álög að allir ættu að vera komnir úr verinu um 12. helgina í sumri , annars átti illa að fara . Ekki er vitað til að þetta hafi verið brotið “ ( Örn.skrá ; Sigurbjörn Guðjónsson , athugasemdir ) . Hnjótur . Álagabletturinn Vandardalsflói . Í Vandardal ( sunnan bæjar að Hnjóti ) er broki vaxinn flóablettur sem nefnist Vandardalsflói . Sú sögn fylgir honum að þetta sé huldufóksengi , og væru álög um það að ef þarna væri slegið hlytust af stór óhöpp á skepnum . Níels Björnsson , sem bóndi var á Hnjóti 1908 - 1914 . Hann sló flóann eitt sumarið , en veturinn eftir missti hann báðar kýr sínar . Nokkrum árum síðar sló Hákon Jónsson Vandardalsflóa og fékk þar mikið og gott hey . Morgun einn veturinn eftir kemur hann að öllum lömbum sínum dauðum í lambakrónni . Hafði jötubandið losnað og fallið niður er þau voru að éta kvöldgjöfina , og kæft þau . Enn freistuðu hinar girnilegu slægjur í Vandardalsflóa . Árni Magnússon bóndi á Hnjóti 1913 - 1931 var kominn á fremsta hlunn með að slá þar þegar aðrar slægjur þraut , en sá sig um hönd og hætti við það . Um veturinn var hann orðinn tæpur með hey . En þá dreymir hann eina nóttina að til hans komi álfkona . Hún segist vilja launa honum það að hann hætti við að spilla slægjum hennar sumarið áður , og ráðlagði honum að beita fé sínu í Kálfadal . Þar reyndust þá þokkalegir bithagar þó haglaust væri annarsstaðar , og bjargaðist fé hans til vors þó víða félli fé hjá öðrum . ( Úr vesturbyggðum Barð.sýslu ; Magnús Gestsson ; stytt VÖ ) . Kvígindisdalur Álagablettur er frammi á túninu , sem bannað er að hreyfa við . Einhverntíma var það samt gert og sýndist þá húsið vera í björtu báli . ( Snæbjörn J Thoroddsen ; frásögn á Ísmús ) . Raknadalur Þar er Ragnarshaugur ; grjótrúst inni í túninu sem bændur þorðu ekki að hreyfa við . ( Magnús Jónsson ; frásögn á Ísmús ) . Valdimar Össurarson tók saman eftir ýmsum heimildum . Huldufólk , ljúflingar , landdísir eða álfar Allt eru þetta sömu verur undir mismunandi heitum . Álfaheitið virðist vera upprunalegast ; t.d. er fólki tamara að nota það í örnefnalýsingum . Huldufólksheitið er komið til á síðari öldum , og hin eru líklega yngst . Ætíð var talað um huldufólk í Kollsvík , en í öðrum hlutum hreppsins virðist fólki hafa verið tamara að tala um álfa . Litið var á huldufólkið sem venjulegt fólk að öðru leyti en því að það var ósýnilegt og átti bústað í náttúrufyrirbærum . Þó hafði það ýmsa yfirnáttúrulega eiginleika . Það gat komist gegnum það sem manninum er hindrun ; það gat komist af við allar aðstæður ; það virtist fastheldið á forna siði og verklag ; það gat ráðið forlögum fólks og það gat komið inn í drauma fólks , svo eitthvað sé nefnt . Sumt fólk var gleggra en annað á huldufólk og margir þóttust verða varir við það á einhvern hátt ; til dæmis búferlaflutninga þess . Berdreymnu og forspáu fólki veittist sérlega létt að dreyma og ráða í vilja huldufólks . Mikið hefur vafalítið fallið í gleymsku frá þeim tíma er huldufólk bjó nærri hverjum bæ , að heita mátti . Nær öruggt má telja að huldufólkstrú er leifar af gömlu vættatrúnni sem nefnd var í upphafi fyrri kafla . Hún hefur flutt til landsins með landnámsfólki og vart hefur það verið búið að velja sér sjálfu bústað er það hóf að greina bústaði huldufólksins í grenndinni . Allir bæir urðu að hafa þessa ljúflinga og verndarvætti nærri sér . Hér eru sagnir af nær 40 huldufólksstöðum eða kynnum mannfólks af huldufólki . Öruggt má telja að þær sögur og þeir staðir hafa skipt hundruðum í hreppnum fyrr á tíð . Er þörf á huldufólki ? Huldurfólkstrúin hefur verulega látið undan síga á síðustu öld . Nokkrir óvættir nútímans hafa reynst huldufólkinu þungir í skauti . Einn er fólksfækkun og brotthvarf fólks úr sveitunum . Huldufólkið fær því aðeins þrifist að fólkið haldi arfsögninni við . Annar er nútíma afþreyingartækni og tímaskortur sem tröllríður samtímanum . Nútíma þjóðfélag , með sínu velferðarkerfi hefur verulega ógnað hefðbundnu hlutverki huldufólks . Og svo eru það bannsett nútímavísindin með sínar röksemdir . Sá hvítvoðungur þykist hafa aðrar og betri skýringar á verkum og bústöðum huldufólksins en óteljandi kynslóðir forfeðra . Fari svo fram sem horfir stefnir í algera útrýmingu huldufólks . Endurreisn trúar á þessa verndara lands og fólks kann að reynast þjóðfélaginu , jafnvel mannkyni öllu , mikilvægasta vopnið í baráttunni fyrir verndun umhverfisins ; jafnt loftslags sem sjávar og jarðar . Börn lærðu að virða huldufólk Í bernsku skrásetjara var mikil áhersla lögð á það frá hendi eldra fólks í Kollsvík að segja börnum til örnefna og um leið voru sagðar sögur af vættum þar sem þá var að finna . Börnum var kennt að bera virðingu fyrir huldufólki og þeirra bústöðum ; „ það myndi launa fyrir sig “ . Aldrei urðu menn t.d. svo æstir í smalamennsku eða leikjum að höfð væri háreisti við Stórhól eða aðra huldufólksbústaði . Þegar sveitirnar tæmast er enginn lengur til að segja til ; hvorku um örnefni né helga staði í landinu . Einhverju sinni kom guð almáttugur til Adams og Evu . Fögnuðu þau honum vel og sýndu honum allt sem þau áttu innanstokks . Þau sýndu honum líka börnin sín og þótti honum þau all efnileg . Hann spurði Evu hvort hún ætti ekki fleiri börn en þau sem hann þegar sá . En hún kvað nei við því . Sannleikurinn var hinsvegar sá að börnin voru fleiri , en hún var ekki búin að þvo hinum . Þetta vissi guð auðvitað og segir : „ Það sem hulið er mér nú skal ávallt verða hulið fyrir mönnum “ . Því er það svo að síðan hefur huldufólk verið að jafnaði ósýnilegir mönnum og býr í leyndum stöðum , svo sem hólum , klettum og steinum . ( Þjóðs . J.Á. ) Hólar þrír eru neðan við túnið á Sjöundá . Gott fólk býr í innsta hólnum en vont í þeim ysta . Ekki fer sögum af íbúum miðhólsins . ( Ingibjörg Júlíusdóttir ; fráögn á Ísmús ) . Kirkjuhvammur „ Utan til upp af Stakkaleiti eru frálausar hólstrýtur sem heita Helguhólar . Þarna er álfabústaður , eða var , og ekki hafa þeir tilkynnt flutninginn ennþá . Mýri fyrir neðan hólana heiti Helguhólamýri . Hún nær einnig framfyrir hólana . Þar upp af mýrinni eru Helguhólaflatir “ ( Örn.skrá ; Ívar Ívarsson ) . „ Kistur heita tvær djúpar lautir niður í Hólana ( utantil við Stekkadal ) , austan og ofan við Hlíðarhvamm . Þar er mikið stórgrýti en gott gras á milli steinanna . Þarna er logn í öllum veðrum . Kisturnar eiga að vera gamalt aðsetur álfa , enda mátti ekki slá þar eða rífa sinu . Kistusteinn er mikið stórgrýtisbjarg ofan við Kistur ; ekki ósvipað kirkju ( álfakirkju ) “ ( Örn.skrá ; Sigurvin Einarsson ) . Lambavatn Í Skaufhólnum á að vera huldufólk . Þar á einnig að vera grafið víkingaskip á hvolfi , samkvæmt gamalli sögn . „ Úti á Leitinu er steinn með holu í . Kona ein lét þar jafnan mjólk í , og var hún ávallt horfin að morgni . Talið var að huldufólkið hafi þegið þennan glaðning “ . ( Vilborg Torfadóttir ; frásögn á Ísmús ) . Villurnar á Látraheiði . Vordag einn snemma á 20. öld fór vinnukona í Breiðuvík inn að Lambavatni til að heimsækja móður sína sem þar bjó . Hún lagði af stað heimleiðis í mildu veðri morguninn eftir , út Víknafjallsveg , en blindþoka var á fjallið er komið var upp úr Keflavík . Ekki skilaði stúlkan sér heim að Breiðavík um kvöldið , og var þá farið að óttast um hana . Næsta morgun var farið að Keflavík , en þar hafði hún ekki komið . Nú var safnað liði og leit hafin . Leitað var stanslaust í tvo daga , án þess að tangur né tetur finndist af stúlkunni . Á þriðja degi töldu menn fullleitað og var stúlkan talin af . Töldu menn líklegast að hún hefði villst í þokunni ; gengið fram af bjargbrúninni og hrapað í sjó . Á fimmta degi frá hvarfi stúlkunnar létti loksins þokunni . Snemma dags verður fólk í Keflavík vart við mannveru þokast niður ytri hlíðarnar í átt að bænum . Þarna var þá komin stúlkan týnda , og mjög af henni dregið sem vonlegt var . Hún hafði gengið niður úr sokkum og skóm en óslösuð var hún að öðru leyti . Hún var þegar háttuð ofan í rúm og lá þar vikutíma . Stúlkunni sagðist svo frá sínu ferðalagi að hún hefði lengi gengið í þokunni á fjallinu , en alltaf talið sig vera á réttri leið . Loks varð hún þreytt mjög og eftir að hafa maulað nesti sitt lagðist hún til svefns . Hana dreymir þá að til hennar kemur álfkona sem ráðlagði henni að hafa sokkaskipti fyrir svefninn og síðan aftur þegar hún vaknaði ; þá væri hún alltaf í þurru á fótunum . Varaði hún hana við að ganga á sjávarhljóð þó hún heyrði það . Stúlkan fór að ráðum álfkonunnar það sem eftir var ferðalagsins . Ekki áttaði hún sig þó á staðháttum fyrr en þokunni létti . ( Úr vesturbyggðum Barð.sýslu ; Magnús Gestsson ; stytt VÖ ) . Álfkona launar greiða . Hjón er eitt sinn bjuggu í Keflavík voru fátæk , en áttu eina kú og nokkrar kindur . Eitt sinn undruðust þau það að kýrin fór að mjólka mun lakar um tíma . En um veturinn dreymir hana að álfkona kemur til hennar með skál og segir að hún hafi mjókað kúna hennar daglega sem nam skálinni . En hún muni reyna að launa henni það með því að hún muni líta eftir kindunum hennar næsta vor . Reyndist það vor meira lán yfir kindunum en endranær , því hún missti ekki eina einustu kind og flestar urðu þær tvílemdar . ( Hafliði Halldórsson ; frásögn á Ísmús ) . Í Svarthamragili býr huldufólk . Huldufólksstúlka sem þar bjó leitaðist einhverntíma eftir því að fá mann með sér í klettinn . ( Kristján Júlíus Kristjánsson ; frásögn á Ísmús ) . Huldukonan á Selinu . „ Á Seljadal ( ofan Látrabjargs ) heitir Sel . Þar eru tættur eftir sel sem notað var fram til 1893 … Þrjár konur voru á selinu ; ein frá hverju býli , en ekki annað fólk … Sagt var að á selinu væri huldufólk . Eitt sumar var það að önnur kýrin var alltaf þurr annars vegar . Þegar ráðskonan ( móðir Daníels ) var komin heim dreymdi hana konu sem kvaðst hafa mjólkað kúna á móti henni um sumarið , því hún hafi verið mjólkurlaus . Hún kvaðst að vísu vera fátæk og ekki geta launað henni í neinu , en skuli þó sjá til þess að hún verði ekki mjólkurlaus í sínum búskap ; og gekk það eftir “ ( Örn.skrá ; Daníel Eggertsson ) . Móðir Daníels Eggertssonar var síðasta selkonan . Gestur Össurarson nefndist maður sem fluttist að Látrum úr Breiðafjarðareyjum ( líklega um eða fyrir 1900 ) . Hann giftist ekki en var vinnumaður á Húsabæ . Eitt sinn er Gestur kemur í Selið sér hann að dyr eru hálfopnar , en venja var að binda þær aftur til að fé lokaðist ekki þar inni . Bregður honum í brún er hann lítur inn , en ung og falleg kona liggur þar í fleti ; klædd aðskornum fötum úr bláu efni . Slæðu hafði hún fyrir andlitinu . Hann trúði vart sínum augum ; fer út en þegar hann lítur aftur inn liggur konan þar enn . Er hann nálgast rúmið og hyggst snerta hana dregur úr honum allan mátt og honum finnst að sé að líða yfir sig . Hljóp hann þá út undir bert loft og lagði ekki í að gá í þriðja sinnið . Enginn kannaðist við mannaferðir á Selinu í þetta sinn , utan hann einan . ( Arnfríður Erlendsdóttir ; frásögn á Ísmús . Einnig Ásgeir Erlendsson ; Ljós við Látraröst ) . Illa átti að fara ef kýr voru ekki farnar af selinu áður en nítján vikur voru liðnar af sumri . „ Í túni Húsabæjar er hvilft sem heitir Þrælagróf . Liggur hún inn í svonefnda Bælabrekku . Þar hrekst aldrei hey , en bóndinn verður að slá það sjálfur . Bælabrekka er þvert yfir Bælið ; liggur í norður-suður . Bæli er slægjuland fyrir neðan Tröllhól . Þar á að búa huldufólk . Tröllhóll er geysistór að ummáli . Uppi á honum er sléttur blettur sem ekki má hreyfa “ . ( Örn.skrá ; Daníel Eggertsson ) . Ekki er vitað um nafngjafa Tröllhóls , en konu eina dreymdi að hann myndi heita eftir tröllskessu . Jón Magnúson bóndi á Hvallátrum tók eitt sinn þökur á Tröllhólnum er hann var að gera séttur þar nærri . Stuttu síðar missti hann tvo hesta . Annar , foli sem Þórður sonur hans átti að fá í afmælisgjöf um vorið og gekk úti í Keflavík fótbrotnaði í urð en hinn fór framaf Bjarginu , Einnig missti hann nokkrar kýr . Taldi hann að þetta væri vegna torfskurðarins á Tröllhól og snerti hann ekki eftir það . Berdreymna konu ( Gróu ) hafði dreymt álfkonu sem sagði að þarna hefði Jón farið illa að ráði sínu . Hann hefði tekið torfið af þakinu og nú væri hús sitt farið að leka ; hann væri ekki búinn að bíta úr nálinni með það . ( Ásgeir Erlendsson ; frásögn á Ísmús ) . Álfkonan á Nesinu . Þórður á Látrum sagði að eitt sinn er hann kom að fjárhúsunum á norður Nesinu ásamt fleira fólki kom þar út prúðbúin kona . Þeim brá nokkuð við , því ekki þekktu þau hana . Skyndilega leystist þessi sýn upp fyrir augunum á þeim og hvarf meðan fólkið horfðu á . Þessi sama kona birtist Þórði stundum eftir þetta , einkum til að gera honum aðvart um hættur . Í eitt sinn ætlaði Þórður í bjargsig til eggja , en nóttina áður dreymir hann huldukonuna , sem bað hann að fara varlega daginn eftir . Þórður fór að því ráði og leysti sig ekki úr vaðnum í bjarginu þar sem þó var vani að gera það . Svo vildi til er sigum var að ljúka að honum verður litið upp og sér þá stein falla og stefna niður með vaðnum . Tókst honum með naumindum að forða sér , en taldi það hafa bjargað lífi sínu að hann var á verði vegna viðvarana álfkonunnar . ( Þórður Jónsson ; frásögn á Ísmús ) . Landdísarsteinn . Á vef fornleifafræðingafélags Íslands ritar Gísli Már Gíslason þessa færslu 31.03.2012 : „ Landdísarsteinn er á Hvallátrum . Hann er í gilinu sem vorleysingar mynda og liggur ofan af Látradal og niður í sjó . Þar sem göngubrúin liggur yfir gilið ( fyrst reist á stríðsárunum ) við Húsabæ ( þar sem Þórður Jónsson á Látrum bjó ) , og er steinninn í norðanverðum bakkanum þar sem hann er brattastur . Hann er undir brúnni að utanverðu . Steinninn er eins og nokkur stór klettur , en lábarinn ( búngar út úr stálinu ) , sennilega um 1,5 m í þvermál en gæti verið stærri , og sést aðeins í eina hlið . Áður lá gönguleið fyrir neðan hann og síðan upp á bakkann þar sem hann er undir . Ekki vorum við krakkarnir hræddir við steininn , okkur skildist á fólki að landdís væri góður vættur “ . ( Gísli Már Gíslason ; vefur Fornleifafræðingafélags Íslands ) . Heyskapur álfa . Einhverju sinni sá kona í Breiðuvík heybandslest af hestum þokast upp Hjallagötuna , en svo heitir hestavegurinn upp á Breiðinn . Þar kannaðist enginn við að mennskir menn hefðu verið á ferð . ( Vilborg Torfadóttir ; frásögn á Ísmús ) . " Utan við Undirlendið í brún Hnífanna er Sandhellir , sem er dýsti hellirinn ; 15 - 20 metrar inn . Inn úr honum er afhellir , svo að þetta er líkast vettling með einum þumli , enda heitir afhellirinn Þumall … Beint upp af Sandhelli er hóll , nokkuð frá brún . Heitir hann Stórhóll . Þar er álfabústaður , og samgangur mikill var talinn milli Sandhellis og Stórhóls … Norður og niður undan Sandhelli er hellisskvompa sem nefnd er Gvendarhellir “ ( Örn.skrá ; Guðbjartur Guðbjartsson ) . Þarna á Hnífunum er all merkileg vættabyggð , sem eflaust helgast nokkuð af fjölbreytni landslags og jarðmyndana á svæðinu , auk vinalegs útsýnis um sjávarvoga og suðureftir núpum . Lögun Stórhóls minnir mjög á kastala eða dómkirkju . Frá honum eru fáeinar glennur fram á Hnífabrúnina , en efst í henni er Sandhellir ; all djúpur og nokkuð víður , með löngum afhelli sem nefnist Þumall . Í Sandhelli er slétt gólf og þar inni sjást hleðslur , en hlutverk þeirra er ekki þekkt . Framundan Sandhelli er hlein , og í henni hellar sem sjór gengur í og veldur tignarlegum sjávargosum við vissar aðstæður . Stutt frá Sandhelli eru tveir hellar sem fært er í . Annar er Gvendarhellir ( líklega ekki kenndur við Guðmund góða ) með svo þröngu opi að meðalmaður getur skriðið inn , en víðu hvolfi þegar inn er komið . Hinn er Tröllkarlshellir sem um getur í næsta kafla . Göng eru úr honum undir eða bakvið Kollsvíkina , í Tröllkonuhelli í innanverðum Blakk . Tröllkarlinum nægir semsé ekki nábýlið við huldufólkið . Ofan Trökkarlshellis er Grófarstekkur ; fallegt gróið jarðfall með stekkjarhleðslum . Allt bergið er holublásið á sérkennilegan hátt ; með skápum , götum og sumt líkast fínriðnu víravirki . Útför í Grófarstekk . Grófarstekkur nefnist grösug kvos , stuttu heiman við Stórhól . Í kvosinni er stekkur og þar er hellisskúti inn í bergið sem hlaðið er fyrir að hluta . Jóhanna Ásbjörnsdóttir var þar að smala eitt sinn , ásamt annarri stúlku ; Jónfríði Halldórsdóttur . Þegar þær komu út á Grófarstekkinn heyrðu þær sunginn útfararsálm einhversstaðar nærri stekknum . Stöldruðu þær um stund og hlýddu á eitt vers . Var talið að þarna hefði farið fram útfararathöfn meðal huldufólks ; e.t.v. íbúa Stórhóls . ( Frásögn Guðnýjar Ólafsdóttur á Ísmús ) . „ Strýtursteinn er allstór uppmjór seinn á miðri Brunnsbrekku , utanvert við Láganúpstún “ ( Örn.skrá ; Össur Guðbjartsson ) . Alltaf var talið að Strýtusteinn væri aðsetur huldufólks . Stuttu neðan steinsins var gerð fjárrétt á f.hl. 20. aldar og í notkun fram um 1970 . Var okkur krökkunum bannað að klórast upp á steininn og hafa þar óþarfa hávaða . Annar stór steinn er þar nokkru heimar á Brunnsbrekkunni , svipaður að stærð . Hann var einnig álitinn huldufólksbústaður . Þá var huldufólk talið búa í Grásteini á Torfamel ( Júllamel / Samúelsmel ) , sem þar er sérkennilega strýtulagaður og stakur í miðju túni . ( VÖ ) . Huldustúlka falar mann til sjóróðra . Ólafur Ásbjörnsson var bóndi á Láganúpi 1895 - 1914 . Eitt sinn dreymdi hann að huldustúlka kæmi til sín . Spurði hún hvort hann myndi fáanlegur til að róa með föður sínum , svo hún þyrfti ekki að róa sjálf . En hann vildi ekki gera það . Þrjár nætur dreymdi hann stúlkuna ; alltaf í sömu erindagjörðum . Eftir þetta töldu menn sig sjá huldubát framundan Hnífunum , við fiskiróðra . ( Frásögn Guðnýjar Ólafsdóttur ( Ásbjörnssonar ) á Ísmús ) . Gullhringnum skilað . Ólafur Ásbjörnsson var eitt sinn í grjótnámi ofan bæjarins á Láganúpi , en þar er þýft . Þegar hann kastar einum steininum missir hann gullhring af fingri sér . Hann sá á hvaða þúfu hann lenti og hugsaði sér að taka hann í lok verksins , en þá fannst hringurinn ekki ; hvernig sem leitað var . Það var svo árið eftir að kona hans er á gangi á þessum slóðum . Sá hún þá glampa á hringinn á sömu þúfunni og bóndi hennar hafði þráfaldlega áður leitað . ( Frásögn Guðnýjar Ólafsdóttur ( Ásbjörnssonar ) á Ísmús ) . Svipuð atvik komu iðulega fyrir á Láganúpi . T.d. kunni Sigríður Guðbjartsdóttir , sem síðar bjó á Láganúpi , að greina frá mörgum slíkum atvikum og sagðist alveg vera hætt að kippa sér upp við það að hlutir hyrfu . Huldufólkið hefði einfaldlega þurft að fá þá lánaða ; og aldrei brást að huldufólkið skilaði því að lokum ; fyrr eða síðar . Er það jafnan viðkvæði í Kollsvík þegar hlutir týnast , að „ nú hafi huldufólkið þurft að fá þá lánaða “ . Álfkonan í Klettakví . Bæirnir Grundir og Láganúpur áttu saman fjárrétt niðri við Garðana fyrir neðan Grundatúnið . Það var eitt sumar að allt fólk af báðum bæjum eru í réttinni við aftekt . Sér það þá hvar kona kemur gangandi utan af Hnífum , sem eru háir sjávarklettar vestur af Grundabænum . Þar er fjölbreytt landslag með bollum , lautum og klettanefjum í brúninni . Var þar talin huldufólksbyggð . Sá allt fólkið sem í réttinni var þessa konu og var hún nokkuð dökkklædd og stórvaxin . Hún hvarf svo fyrir augum þess , þar sem heitiðr Klettakví , og hefur ekki sést síðan . Klettakví er áberandi ferhyrnt grasi gróið vik upp í klettana heiman Þúfustekks . Var spurnum haldið um ferðir konu , en enginn kannaðist við mannaferðir á þessari leið þennan dag . ( Sigríður Guðbjarsdóttir á Láganúpi ; svör til þjóðhd . Þjóðminjasafnsins ) . Árún og hvarf Gísla . „ Ofan við bæinn í Kollsvík er grasbrekka undir Núpnum sem heitir Bekkur . Heimast á Bekknum er stór steinn sem nú er mikið siginn í jörð og sandur fokið að honum ; hann heitir Árún . Þar var sagt að byggi álfkona . Sú saga var mér sögð að þegar Gísli bróir föður míns ( f. 1863 - d. 1948 ) var lítill drengur hafi hann týnst , en fannst fljótlega norður á Bekk og sagðist vera að fara á eftir grænklæddu konunni sem ætlaði að lána sér lyklana sína . Gísli þótti ekki vera samt barn eftir þetta ævintýri “ ( grein í Sumarliða pósti , Ingvar Guðbjartsson ) . Sigríður Guðbjartsdóttir og fleiri hafa heyrt söguna þannig að Gísli hafi ekki fundist fyrr en eftir 2 - 3 daga . Þá hefði sést til hans uppi á Gíslahillunni , sem er gangur neðst í Núpnum ; ofan steinsins Árúnar . ( Svör Sigríðar Guðbjartsdóttur til Þjóðh.deildar Þjóðm.safns ) . Bergin eru klettahöfðar með graslautum á milli , sunnan Kollsvíkurtúns og ofan Stöðuls ; uppi undir hlíðinni undir Húsadal . „ Bergin eru grasi vaxin ofan . Í Bergjunum átti að vera huldufólk . Bergisurðir eru upp af Bergjunum ; nær brekkunni “ ( Örn.skrá ; Guðmundur Torfason ; Vilborg Torfadóttir ) . „ Móðir mín sagði að bróðir sinn hefði einhverntíma hlaupið í átt að Bergjunum . Hann sagði að stúlkan hefði verið að hringla lyklunum og vildi fá sig til sín . Aðrir gátu öngva stúlku séð “ . ( Vilborg Torfadóttir ; frásögn á Ísmús ) . Rauðukususteinn nefnist stór steinn sem nú er í vegkantinum gegnt fjárréttinni hjá Tröð . Í honum var talið búa huldufólk . Steinninn stóð áður á litlum hól sem nefndist Gamlistöðull , en hann fór undir veginn . Um leið var Rauðukususteinn færður lítið eitt úr stað , en þó reynt að gera það af fyllstu tillitssemi við huldufólkið . Virðist það ekki hafa kippt sér upp við breytinguna ; a.m.k. gekk vegagerðin áfallalaust ( VÖ ) . Álfalænur ( álfabrautir ) sjást iðulega á sjó , í Útvíkum sem víðar . Þetta eru sléttar rákir sem skera sig greinilega úr gáróttum sjó beggja vegna við . Talið er að þetta séu kjölför eftir báta huldufólks / álfa . Rákirnar koma iðulega frá landi og liggja til hafs ; oft greinóttar . Oft ber mest á þessu í flæði og virðist því sem huldufólk rói í flæðina , eins og vemönnum var títt . Ekki fréttist af aflabrögðum þeirra , en gamla fólkinu varð stundum að orði er brautirnar sáust : „ Þeir eru þá rónir ljúflingarnir “ . ( Gunnar Össurarson og Ásgeir Erlendsson ; frásögn á Ísmús ) . Huldukona fær mjólk úr búri . Einhverntíma á 19. öld skeði það að húsfreyja varð vör við að mjólk rýrnaði óeðlilega hverja nótt í búrinu . Skildi hún ekki hvernig á þessu gæti staðið . Hún bað vinnukonur sínar að vera viðstaddar þegar hún hnýtti aftur búrið . Átjan hnúta hnýtti hún á snærið , en að morgni var hver einasti þeirra sundur skorinn . Enn hélt rýrnunin áfram . Sá húsfreyja þá ekki annan kost en þann að biðja bónda sinn að smíða lás fyrir búrið . Því næst læsti hún því og gætti lykilsins vandlega yrir nóttina . Brá þá svo við að lásinn var óhreyfður og engin rýrnun varð í búrinu . En næstu nótt dreymir húsfreyju að til sín komi huldukona . Segir hún : „ Illa gerðir þú að læsa búrinu þínu . Því bóndi minn var veikur og gaf ég honum mjólkina til að hann næði bata . Þú hefðir fengið það borgað hefðir þú haft búrið áfram opið “ . Mikið sá húsfreyja eftir þessari lokun , en ekki urðu frekari eftirmál af henni af hendi huldufólksins . ( Frásögn Dagbjartar Torfadóttur á Ísmús ) . Stúlka hverfur í Reimalág . „ Inn af Birgishjalla er stór steinn , Huldusteinn . Er hann rétt ofan við fjárhúsin niður af Reimalág . En Reimalág er talin draga nafn af því að hér týndist eitt sinn stúlka og fannst ekki neitt af henni nema reim ein í Reimalág “ ( Örn.skrá ; Sveinn Jónsson ) . Álfasteinar í Vatnsdal . „ Innan Grjótvarða , inn undir dalbotni ( Vatnsdals ) eru tveir stakir steinar sem nefndir eru Álfasteinar “ ( Örn.skrá ; Ólafur E. Thoroddsen ) . „ Þar búa álfar . Börn báru virðingu fyrir steinunum ; klifruðu ekki upp á þá og fóru ekki of nærri ef þau voru ein á ferð . Á öðrum steininum er skráargat sem fullorðnu fólki finnst vera smáhola í steininn , en börn eru á öðru máli . Þegar ég var kúasmali ; 8 - 10 ára , gat ég ekki betur heyrt en það kæmu hljóð frá steininum “ ( Örn.skrá ; Bragi Ó. Thoroddsen ) . Steinn er í Vatnsdal sem ekki má hreyfa . Eitt sinn var það þó gert . Vildu sumir setja drukknun tveggja ungmenna stuttu síðar í samband við það . ( Kristján Júlíus Kristjánsson ; frásögn á Ísmús ) . ( Nefnir ekki nafn steinsins ) Sauðlauksdalur „ Sönghóll er grjóthóll , mikill álfabústaður , neðanvert við Hrísmúla ( í Dalverpi ) , niður með ánni “ ( Örn.skrá ; Búi Þorvaldsson ) . Grænafellshorn heitir austurendi Grænafellsins , á milli Steinbrekknanna og þar upp eftir . Gamlar sagnir segja þar hulda vætti á ferð og ótrúlega margir hafa heyrt þar kallað til sín , hafi þeir farið ógætilega “ ( Örn.skrá ; Búi Þorvaldsson ) . „ Steinarnir hlutlausu . Þétt við heimastekkinn voru tveir steinar mjög stórir ; heljarbjörg . Þeir voru friðhelgir og skyldu látnir hlutlausir , því þeim fylgdu álög álfa og trölldóms langt aftan úr forneskju “ ( Örn.skrá ; Búi Þorvaldsson ) . Konungsstaðir er heiti á fornu býli í Hvalskers landi ; nokkru innan Kots en utan Grænhóls ; skammt ofan núverandi þjóðvegar . Konungsstaðir eru taldir hafa farið í eyði um 1600 eða fyrr . Árni Magnússon segir í Jarðabók sinni að býlið sé ýmist nefnt Konungsstaðir eða Konálsstaðir og „ fabúlera menn að á Konálsstöðum hafi fólk horfið ( burt heillast ) og því hafi jörðin eyðilagst “ . ( Jarðabók ÁM / PV ) . Grænhóll er stór hóll stuttu innan Konungsstaða ; neðan vegar . Munnmæli herma að í honum sé kaupskip á hvolfi og er trúlegt að lögun hólsins hafi kallað fram þá sögu . Þar er líka sagt að stundum sæjust langeldar loga á fyrri tíð , er dimma tók . ( Þjósögur og þættir ) . Strokkað í Búverkahól . „ Utast á Breiðahjalla ( ofarlega í hlíð milli Skápadals og Kots ) á landamerkjum er Búverkahóll . Sagt er að strokkhljóð hafi eitt sinn heyrst í honum ( skrá Helga Guðmundssonar ) . Upp af Búverkahól er blautt svæði sem heitir Búverkamýri “ ( Örn.skrá ; Ásbjörn Ólafsson o.fl ) . Huldufólksslægur í Mórubletti . Mórublettur nefnist slægjublettur á fjallinu fyrir ofan Slápadal . Sú var trú manna að blett þennan mætti aldrei slá , og var hann eignaður huldufólki . Bóndi einn í Skápadal réðst samt í að slá Mórublett þegar lítið var um gras . Daginn eftir gerði fárveður og gengu þá hinar mestu þrumur og eldingar sem komið höfðu í manna minnum . Heyið af Mórubletti fauk allt út á sjó og hefur bletturinn ekki verið sleginn síðan . ( Þjóðsögur og þættir ) . Huldukýr . Brynjólfur í Litlanesi kom sem gestur að Botni eitt sinn síðla um sumarkvöld og spurði Kristínu Magnúsdóttur húsfreyju hvort hún væri ekki enn búin að láta inn kýrnar sínar . Hafði hann þá séð kýr í Suðurbrekku sem mjög líktust heimakúnum . Kýr voru þá allar í fjósi , og þótti heimamönnum einsýnt að um huldukýr hefði verið að ræða . ( Guðný Ólafsdóttir í viðtali á Ísmús ) . Kubbi huldufólks . Amma Guðnýjar Ólafsdóttur var eitt sinn að smala þar sem heitir Strengbergslautir , er hún gekk fram á „ kubba “ ( ask ) , fullan af áfum og með smjörklípu í . Hún ætlaði að taka þetta með sér á bakaleiðinni , en þá var það horfið . Var álitið að askurinn hefði tilheyrt huldufólki . ( Guðný Ólafsdóttir í viðtali á Ísmús ) . Frásögnin er til í öðrum búningi : Stúlka sat hjá kvíarám frammi í Skógi . Þar er gangur sem heitir Strengberg . Hún fann þar ask með skyri og mjólk sem hún gerði sér gott af , enda mjög svöng orðin . Talið var að þetta væri frá huldufólki komið en engin eftirmál urðu af þessu . ( Davíð Davíðsson ; frásögn á Ísmús ) . Hella huldukonunnar . Sel er utarlega á Raknadalshlíð , stuttu innan Altarisbergs sem þar er í efri klettum . Búið var á Selinu eitt sinn . „ Draumur er til í sambandi við Selið . Kristleif Björnsson dreymdi eitt sinn er hann hafði tekið hellu eina við Selið , að huldukona kom til hans og sagði ; „ Láttu vera kjura helluna mína eða þú skalt hafa verra af “ “ ( Örn.skrá ; Magnús Jónsson ) . „ Bót fyrir utan túnið með fjörunni í Raknadal heitir Álfabót “ ( Örn.skrá ; Magnús Jónsson ) . Valdimar Össurarson tók saman eftir ýmsum heimildum . Sálin í landinu Tröll hafa verið nátengd landinu og umhverfinu aftan úr grárri forneskju . Upphaf þeirra má áreiðanlega rekja til náttúruvættatrúar frumstæðra þjóðflokka ; löngu áður en huglægir guðir komu til sögunnar , t.d. norræn goð eða austurlensk eingyðistrú . Það hefur eflaust helst haldið lífi í tröllum að þau eru hluti af landinu sjálfu , ásamt þeirri tilhneygingu mannsins að leita að persónueinkennum í öllum hlutum . Klettadrangur kann að minna á mann , en er það þó ekki ; hellisskúti kann að minna á mannabústað þó hann sé óvistlegur . Stóreflis björg hljóta að hafa verið færð af tröllum ; sauðfé sem hverfur á dularfullan hátt hefur orðið tröllum að bráð . Og nærtækt er fyrir kófdrukkinn ferðalang að skýra útganginn á sér við heimkomuna á þann hátt að hann hafi naumlega bjargast frá tröllskessu . Tröll eru allt annars eðlis en huldufólk . Þó þau beri nokkuð svipmót af mönnum og gangi á tveimur fótum eru lifnaðarhættir þeirra og innræti all frábrugðið . Þau eru stór og grófgerð , bæði í útliti og hugsun . Vitsmunir eru þeim ekki til trafala , eins og kemur fram í lýsingunni „ tröllheimskur “ , en trygg eru þau vinum sínum , eins og liggur í orðunum „ trölltryggur “ og „ tryggðartröll “ . Sjaldan koma þau fram sem verndarvættir , þó yfirleitt geri þau mönnum ekki mein . Þeim er þó uppsigað á presta og einnig þá sem sýna náttúrunni yfirgang og óvirðingu . Tröll eru næturgöltrarar og þola ekki dagsbirtu og sólskin . Hinsvegar geta þau verið dugleg að bjarga sér , eins og Guðmundur góði fékk að vita er hann fékk framtal bjargbúans vegna lóðaúthlutunar í Látrabjargi . Þau eru meistarar í jarðgangnagerð , eins og t.d. sést á því að göng liggja milli Tröllkonuhellis í innanverðum Blakk og Tröllkarlshellis í Hnífum ; langtum eldri en Arnarnessgöng og umfangsmeiri en Dýrafjarðargöng . Milli huldufólks og trölla ríkir ágæt sátt , eins og sést af nábýli þeirra í Hnífunum , en steinsnar er frá Tröllkarlshelli í huldufólkskirkjuna Stórhól . ( Myndin er málverk sem Sigríður Guðbjartsdóttir á Láganúpi málaði á steinhellu , og sýnir tröll flýja náttúruhamfarir ) . Djúpir eru Íslands álar . Sagt er að tröllkona nokkur hafi eitt sinn ætlað að vaða til Íslands frá Noregi . Reyndar var henni það fullkunnugt , eins og öðrum , að milli landanna væru nokkuð hafdýpi . En þegar grannskessa hennar vildi letja hana til fararinnar sagði hún : „ Djúpir eru Íslands álar , en víst munu þeir væðir vera “ . Þó taldi hún að einn állinn væri svo djúpur að þar gæti hún kollvöknað . Eftir það lagði hún af stað . Þegar hún kom að þessum djúpa ál hugðist hún ná í skip sem þar var á siglingu og styðjast við það yfir álinn . En það skeði samtímis að hún missti skipsins og varð um leið fótaskortur . Hún steyptist því í álinn og drukknaði . Var það lík hennar sem rak á Rauðasandi hér eitt sinn ; og var það svo stórt að ríðandi maður náði ekki með svipunni upp undir knésbótina kreppta , þar sem hún lá stirðnuð og dauð í fjörunni . ( Þjóðsögur Jóns Árnasonar ) . „ Í Stóravatn renna þrír lækir sem allir eru nefndir Grýlufossar . Um þann suðvestasta af þeim eru merkin móti Saurbæjarlandi “ ( Örn.skrá ; Ívar Halldórsson ) . Engin frekari skýring er þekkt á nafninu . Skessan í Síðaskeggi . „ Upp af Grjótrifinu ( utan Skaufhóls ) er slétt brík sem heitir Síðaskegg . ‚ i því er gat upp við brún . Úr Síðaskeggi kom skessan er elti séra Jón “ ( Örn.skrá ; Ólafur Sveinsson ) . Séra Jón Ólafsson ( f. 1640 - d. 1703 ) var prestur við Saurbæjarkirkju og bjó fyrst á Melanesi en lengst af á Lambavatni , eða frá 1679 til 1703 . Eggert ríki Björnsson í Saurbæ kom honum til náms , en vígður var hann af Brynjólfi Sveinssyni Skálholtsbiskupi árið 1669 . Frá dauða Jóns er nánar sagt hér síðar í kaflanum um örlagastaði , en hann varð bráðkvaddur á Krossholti á Hnjótsheiði . Séra Jón var merkur fræðimaður og skáld og ýmislegt er til af ritum hans . Aldrei sat hann kirkjustaðina , en bjó á Melanesi og Lambavatni og átti hlut í báðum jörðunum . Ekki þótti hann drykkjumaður , þó ölvaður væri hann á dauðastundinni , eins og frá segir hér síðar í kaflanum um örlagastaði í Hnjótslandi . Tröllskessa býr í Síðaskegginu . Hún leitaði einatt færis á að ná í prest er hann átti leið þar framhjá . Eitt sinn sér hún prest koma úr embættisferð utan úr sveitum . Snarast hún þá út úr bústað sínum og fer stórstíg ofan hlíðina . Jón sá til hennar og beið þá ekki boðanna . Skessan hlunkaðist hröðum skrefum á eftir Jóni og kallaði í sífellu : „ Bíddu mín séra Jón “ ! En hann hlýddi því ekki , heldur keyrði hest sinn sporum og reið sem mest hann mátti . Hún nær aldrei nema í taglið á hestinum . Þegar hann kemur að Saurbæ , stekkur hann af baki og hesturinn dettur samstundis niður dauður af mæði . Jón kemst síðan inn í sáluhliðið og hringir þar klukkunum sem mest hann mátti . Þegar skessan heyrði klukknahringingu Jóns snarstoppaði hún á hlaupunum og setti löppina svo fast í kirkjugarðinn að úr honum hrundi . Mælti hún þá : „ Stattu aldrei argur “ , og reyndust það áhrínsorð . Veggurinn stóð ávallt illa á þessum kafla ; hvort sem það nú var álögum skessunnar að kenna eða mýrlendinu sem undir honum er . ( VÖ , eftir Sigríði móður sinni ) . Sigríður á Láganúpi festi þetta ævintýri á málaða steinhellu , líkt og fleiri þjóðsögur ; sjá hér til hliðar . Sagan hefur einnig verið sögð með öðru upphafi : „ Hóll er á Rauðasandi sem er í laginu eins og skip á hvolfi og heitir hann Skaufhóll . Sagt var að öðrum megin í Skaufhól byggju góðar vættir en hinu megin slæmar . Séra Jón var eitt sinn að fara til að messa á Rauðasandi og reið þar framhjá . Um leið og hann reið framhjá verður honum að orði : „ Nú eru allar dísir dauðar “ . Þá heyrir hann inni í hólnum : „ Ekki er nú víst að svo sé “ . ( Guðrún Jóhannsdóttir ; frásögn á Ísmús ; einnig handrit GK . ) . Á eftir fer fyrrgreind frásögn um eltingarleikinn að Saurbæjarkirkju . „ Þar uppi í klettunum ( innan við Kambagil ) er Karl og Kerling . Þetta eru bríkur og gjótur á milli ; frálausar í miðjum klettum “ ( Örn.skrá ; Ólafur Sveinsson ) . „ Milli Ytra - og Heimraleitis er stór steinn sem kallaður var Álfa - eða Grýlusteinn . E.t.v. er það nafn búið til af krökkum “ ( Örn.skrá ; Gylfi Guðbjartsson ) . Keflavíkur - og Breiðavíkurbjarg Gorgán eða Gorgánshlein nefnist hlein innan Lambahlíðar , en um hleinina eru landamerki Keflavíkur og Breiðavíkurbjargs . Ofan hennar eru Gorgánsstallar , þar sem nokkuð verpur af svartfugli . Gorgán er ekki algengt meðal íslenskra örnefna og er líklega ekki íslenskt að uppruna , þó sumir hafi velt því upp að það sé hljóðbreytt heiti af gargi fugla . Gorgán er nafn óvætta í grískri goðafræði ; þriggja systra sem breyttu öllum lífverum í stein sem mættu augnaráði þeirra . Tvær voru taldar ódauðlegar ; Stheno og Euryale , en ekki Medúsa sem Perseus drap . „ Gorgon “ er notað í enskri tungu sem heiti á óvættum eða tröllum . Spurning er hvernig þetta erlenda óvættaheiti festist við hleinina undir Bjargi , sem vart getur talist ógnvænlegri en aðrar . Hér er velt upp þeirri tilgátu að upphaflega hafi heitið verið notað um hinn sérstæða stapa frammi í sjó undan Skjaldargjá , sem nú heitir Hestur og boðana nærri honum sem nú heita Bátar og draga nafn af lögun . Þær fara á kaf um stórar flæðar . Hestur er í laginu eins og skip undir seglum , enda var sagt að hann væri ræningjaskip í álögum , en bátarnir liggja aftur af honum . ( Örn.skrá ; Hafliði Halldórsson ) . Hesturinn er hár sem þriggja til fjögurra hæða hús og situr fugl í honum . Hægt er að ganga upp í hann eftir sorfnum þrepum frá hafi í röndinni . Staparnir þrír eru stuttu innanvið Gorgánshlein , og vel má vera að heitið hafi færst á milli fyrr á öldum . Varðandi nafngjafann má hafa það í huga að einn fyrsti landnámsmaður í þessum landshluta ; Kollur í Kollsvík , var lærður í klaustrinu á Iona á Suðureyjum ásamt Örlygi fóstbróður sínum , en klaustrið var þá mesta menntastofnun vesturlanda . Kolli hefur áreiðanlega verið kunnugt um vætti grískrar goðafræði og kann að hafa gefið stöpunum þetta nafn er hann sigldi fyrir Bjarg ( þá nefnt Barð ) ; e.t.v. til fundar við Ármóð rauða Þorbjarnarson sem nam Rauðasand ( VÖ ) . Hvernig Jötunsugu urðu til . „ Niður af Lofthillu ( vestan Kálfaskorar í Bjarginu ) eru Jötunsaugu ; 80 - 90 faðmar niður á þau . Það eru allstórir strokklaga hellar eða skútar sem mjókka inn , með þunnum vegg á milli . Er þar svo loftlaust að ekki er líft . Hlaðið var fyrir skútana svo ekki er hægt að fara nema takmarkað inn . Þetta blasir við af sjó ; eins og augntóftir að sjá “ ( Örn.skrá ; Daníel Eggertsson ) . Eftirfarandi sögn er af tilurð Jötunsaugna : „ Fyrir löngu bjó jötunn einn ferlegur þarna í berginu um Miðlandahillu . Hann var með stærstu jötnum á Íslandi ; höfuðstór mjög , augnljótur og nefmikill . Þegar aldur færðist yfir hann gerðist hann þungfær og stirður til að afla fugls og eggja sér til viðurværis , sem þó hafði verið honum leikur einn meðan hann var upp á sitt besta . Hann varð nú að láta sér nægja að skreiðast fram á Miðlandahilluna og láta greipar sópa um það sem næst var . En er fram liðu stundir eyddist fugl í næsta nágrenni og karl fékk ekki lengur fylli sína . Eina bjarta og hlýja vornótt , þegar sulturinn svarf sem fastast að honum fikraði hann sig upp á syllu rétt ofan við bæli sitt . En þegar þangað var komið var hann orðinn svo þreyttur að hann settist niður ; hallaði sér upp að berginu og ætlaði að hvíla sig um stund . En hann sofnaði og svaf lengi . Og þegar morgunsólin ljómaði um bjargvegginn steinrann tröllið og varð hluti af berginu ; allt nema augun og heilabúið . Fyrir löngu hafa augun að engu orðið en eftir standa augnatóftirnar og hol hauskúpan “ ( Látrabjarg ; Magnús Gestsson ) . á seinni hluta 19. aldar sigu tveir fullhugar niður í Jötunsaugu ; Árni Thoroddsen á Hvallátrum og Jón Jónsson frá Vatneyri . Sigið var erfitt 80 faðma loftsig . Fremst voru haugar af fugladriti og sáu þeir að gólfinu hallaði ofan í mikið gímald . Vegna ljósleysis varð þó ekki meira úr könnunarleiðangri þeirra . Þetta mun vera eina sigið sem vitað er um í Jötunsaugu ; aðrar mannlegar heimsóknir hefur þessi mikli jötunn enn ekki fengið . Tröllkonuvaður nefnist berggangur milli Barðs og Kálfaskorar ( Ísl ; sjávarhættir V ; eftir frás . Jóhanns Skaptasonar í Árb . FÍ . Örnefnið er ekki að finna í örnefnaskrá Hvallátra ) . Guðmundur góði vígir Látrabjarg Um Djúpadal liggja mörk trölla og manna í Látrabjargi . Heitir Heiðnakinn vestan ( utan ) Djúpadals en Kristnakinn er austan hans . Í upphafi mannabyggðar á landinu var þessu öðruvísi farið . Tröll höfðu setið ein að bjargnytjum frá örófi alda þegar menn hófu að sækja þangað fugl og egg . Þau samskipti urðu all mannskæð , þar sem tröll vildu hafa sín matföng í friði og víluðu ekki fyrir sér að skera á vaði sigmanna og kasta í þá grjóti . Kom iðulega fyrir , er sigamaður var niðri í bjargi , að skorið var á festina . Þeir sem lifðu slíkt af sögðu að loppa ( loðin hönd ) ein mikil hefði verið rétt út úr bergstálinu og skorið á vaðinn . Vaðir voru í þann tíð úr fléttuðum lengjum af rostungs - eða nautshúð . Ein saga er til um slíkt tilvik á þeim tíma . Þá var vaður skorinn svo í sundur að sigari treysti sér ekki í hann , heldur lét fyriberast á syllunni . Heyrðist hann kveða þar : „ Héðan kemst ég hvergi ; / halla ég mér að bergi “ . Að ráði Látrabónda þess sem Gottskálk hét ( að því er segir í Þjs. JÁ . ) leituðu menn þá á náðir Guðmundar biskups góða er þá var þekktur af áhrifamiklum vígslum sínum ; að hann veitti þeim lið er hann næst leggði leið sína í verstöðvar Útvíkna með lið sitt ; á flótta sínum undan höfðingjaveldinu . Guðmundur brást vel við , eins og endranær þegar bæta þurfti heilnæmi náttúrufyrirbæra og tryggja atvinnu - og umferðaröryggi . Hann var bjargvígslum vanur og vílaði ekki fyrir sér að síga í tröllabjörg , eins og sannaðist í Drangey . Hér lét hann sér þó nægja að fara á bjargbrún . ( MG telur í bók sinni Látrabjarg að þetta hafi gerst vorið 1220 , en veturinn áður hafði biskup dvalið í Flatey á Breiðafirði ) . Þegar á brúnina kom stefndi hann fyrir sig forsvarströlli bjargbúa og hótaði að flæma hann alfarið úr bjarginu með bænhita sínum . Tröllið baðst vægðar og sagði : „ Einhvers staðar þurfa vondar kindur að vera “ , en sama orðalag notuðu norðlensk tröll í Drangey . Biskup sá á honum aumur og lét í veðri vaka að hæli gætu tröll fengið utan Djúpadals , þar sem mönnum er óhægast að nýta bjargið , en spurði hve mikið landrými hann þyrfti fyrir sitt hyski . Því lýsti óvætturinn þannig : „ Tólf á ég skip fyrir landi ; á hverju skipi eru tólf menn ; hver maður hefur skutla tólf ; fyrir hverjum skutli verða tólf selir ; hvern sel sker ég niður í tólf lengjur ; hverja lengju sker ég í tólf bita . Verður þá eitt stykki á mann , og að auki tveir um totann . Og teldu þar af herra “ . ( Toti er annað heiti á trýni eða haus ) . Biskup leysti þetta reikningsdæmi í skyndi og sá í hendi sér að heimiliströll á þeim bæ væru 2.987.714 tröll ; hvorki fleiri né færri . Þó allmiklu meira olnbogarými þurfi allajafna fyrir tröll en mann lét biskup nægja að úthluta öllum tröllaskaranum bjargið frá Saxagjá að utan ; að Djúpadal að innan . Spannar það tveggja kílómetra kafla af bjarginu þar sem það er hæst , og allt vestanvert kirkjubjarg Saurbæjar . Er það vafalítið mesta þéttbýli sem sögur fara af á Íslandi . Lagði biskup bann við því að nokkuð tröll færi útfyrir þetta svæði ; Heiðnaberg , og sömuleiðis var mennskum mönnum ráðið frá því að nýta það . Svæðið austanvið ; Kristnukinn , gætu menn hinsvegar nýtt hér eftir með minni mannsköðum en áður ( VÖ ; stuðst við frásögn MG í Látrabjargi ) . „ Löngu var það seinna en Guðmundur vígði Látrabjarg að fullhugi einn freistaði þess að fara í Heiðnabjarg ; og var það á sjálfan Hvítasunnudag . Var festin tólfþætt og hver strengur helgaður þeim ellefu postulum en hinn tólfti sankti Páli . Þegar maðurinn var kominn ofan í festinni sást grá hönd koma út út berginu , sem skar á vaðinn svo allir fóru strengirnir í sundur ; nema sá sem helgaður var sankti Páli ; hann hélt . Maðurinn kallaði til vaðarhaldaranna sem drógu hann upp heilu og höldnu . En rétt í því að hann var kominn upp , hrundi bergið þar sem þeir stóðu “ ( Látrabjarg ; Magnús Gestsson eftir Þjóðs . JÁ ) . Gísli Konráðsson segir frá sigara sem fór í Heiðnabjargið nokkur hundruð árum eftir sáttagerð Gvendar . Brúnamenn urðu þess varir að festin varð allt í einu laus . Er hún var upp dregin sást að í sundur voru allir þrír þættir hennar . Vaðurinn var sýndur gömlum blindum manni á Látrum . Eftir að hafa þefað af þáttunum kvað hann uppúr með það að tveir þeirra væru af óvætt sundur skornir en hinn þriðji af mennskum manni . Að ráði hans var festi látin síga á sama stað ofan bjargið . Þar niðri var maðurinn lifandi ; hnýtti sig í vaðinn og bjargaðist á brún . Sagðist hann hafa séð að festin myndi ekki þola þunga sinn eftir að óvætturinn skar tvo þætti , og skar því hinn síðasta sjálfur . Tröllamergðinni í bjarginu virðist hafa hnignað allmikið gegnum aldirnar , því um aldamótin 1800 ákvað Björn Bjarnason bóndi á Látrum ( f. 1766 - d. 1816 ) að hafa Gvendarsáttmála að engu . Fór hann í Heiðnabjargið með sínum mönnum og varð ekki meint af . ( Þjóðsögur Jóns Árnasonar ) . Sagt er að hann hafi kveðið eða látið kveða þakklætisálm til Drottins fyrir vernd hans eftir fyrstu ferðina . ( Vestf . Sagnir ) . Eftir það hófust nytjar á þessum hluta bjargsins , en hann var þó alltaf talinn almenningur . Nytjuðu menn t.d. svæðið inn af Saxagjá þar sem heitir Hælavöllur . Einnig var farið ofanfrá í Hvanngjá og neðanfrá á Heiðnakast . Nokkuð langt leið þó frá vígslum Guðmundar þar til menn áræddu að klífa á Heiðnakast sem er undir Heiðnukinn Djúpadals . Fyrstur til þess mun hafa verið Jón Torfason á Hnjóti ( d. 1901 ) sem var færasti bjargmaður sveitarinna á sinni tíð . ( Eyjólfur Sveinsson ; Barðstrendingabók ) . Geta menn svo velt því fyrir sér hvort þessi höfuðborg trölla á sunnanverðum Vestfjörðum muni aftur upp rísa , en vísast til verður það þó ekki fyrr en landslýður fer aftur að bera tilhlýðilega virðingu fyrir tröllum og þeirra tilveru . Skessurnar á Djúpadal . Einhverju sinni ráku sauðamenn tveir fé um vetur út á Djúpadal á Bjarginu . Komu þar að skessur tvær og vildu grípa þá . Þeir taka þá til fótanna og hlaupa í átt til Látrabæja . Annar var frárri og komst fyrr til bæjar , en ekki vissi hann afdrif félaga síns . Er hann var inntur fregna svaraði hann : „ Stóra Helga solið var , / stáls er hniginn baldur . / Skelmisfullar skessurnar / sköpuðu honum aldur “ . En Helgi hafði þó einnig sloppið frá skessunum og heyrðist nú kveða undir baðstofupallinum : „ Ýmist birtir eftir skúr ; / ýmsir fagna lýðir . / Heimtur tröllahöndum úr / Helgi kom um síðir “ . ( Látrabjarg ; Magnús Gestsson eftir sögn Gísla Konráðssonar ) . Skytta ein á Látrum hafði lengi stundað það að liggja fyrir refi út á Djúpadal , og var hann búinn að skjóta nítján . Eitt sinn lá maðurinn í skothliðinu á dalnum og heyrði hann þá sagt í dimmri röddu Kristnukinninni : „ Skal hann lengi líðast “ ? Þá er svarað í Heiðnukinninni : „ Látum hann fylla tuginn “ . Stökk skotmaður þá af stað og leist nú ekki á blikuna . Fljótlega sér hann skessu ferlega á slóð sinni og fer hún mikinn . Hann var klæddur kápu með silfurhnöppun . Var það fangaráð mannsins að skera hnappana af kápunni ; hlaða þeim í byssu sína og skjóta að flagðinu , sem fjarlægðist þá nokkuð . En er saman dró skaut hann á ný , og átján skotum skaut hann að ófreskjunni ; því síðasta við bænhúsið heima á velli . Hikaði óvætturinn við hvert skot og slapp maðurinn við það að bænhúsið bar á milli . ( Látrabjarg ; Magnús Gestsson eftir sögn Gísla Konráðssonar ; og viðbætur Hafliða Halldórssonar ; fráögn á Ísmús ) . ) . Bænhúsið á Látrum stóð eflaust lengst hinna mörgu bænhúsa frá kaþólskum sið í Rauðasandshreppi . Það var síðast notað sem geymsla , en ekki var lengra liðið frá niðurrifi þess en svo að menn um miðja 20. öld gátu lýst gerð þess og stærð . Húsið var torfhús en veggir steinhlaðnir innan ; lengd átta álnir en fjórar á breidd . „ Gorgán nefnist stór steinn í Kumbaranum nálægt Grásleppuvör ( í Breiðavíkurveri ) . Hann var að miklu leyti kominn í kaf í sand um 1950 “ ( Örn.skrá ; Trausti Ólafsson ) . „ Þegar Gorgán stóð upp úr sat oft á honum svartbakur eða hvítmávur og má vera að hann hafi fengið nafn af garginu í fuglinum “ ( Örn.skrá ; Aðalsteinn Sveinsson ) . „ Sundið við Grásleppuvör var nefnt Gorgán . Lítur út fyrir að Gorgán hafi upphaflega verið nafnið á hleininni fyrir framan vörina “ ( Örn.skrá ; Ólafur Þórarinsson ) . Álykta má , hvort heldur það var steinninn eða hleinin sem nafnið bar ; að það hafi verið skírt utan í hinn eiginlega Gorgán undir Keflavíkurbjargi ( VÖ ) . Nábýli trölla og huldufólks á Hnífum . „ Niður og norður af Grófarstekk , eins og 10 metrum neðar , er Tröllkarlshellir . Milli hans og Tröllkonuhellis í Hænuvíkurhlíðum átti að vera sambangur “ ( Örn.skrá ; Guðbjartur Guðbjartsson ) . Vel er gengt fyrir brattgenga niður í Tröllkarlshelli . Honum hallar niður og í honum er iðulega skafl svo ekki verður séð dýptin , en hæð munnans er um 10 - 12 metrar . Ofan Tröllkarlshellis ; lítið eitt utar , er Grófarstekkur og stuttu utar er huldufólkskirkjan Stórhóll ; Sandhellir þar undir . Hér er því mikið nábýli trölla og huldufólks , og verður ekki annað séð en vel fari á því . Hænuvík : Karl og Kerling . Tveir klettadrangar eru við fjöruborð undir Gjárdal á Hænuvíkurhlíðum og heita þeir Karl og Kerling . Þau áttu að vera tröll sem dagað höfðu uppi . Oft höfðu menn það sér til gamans þegar farið var framhjá Karli og Kerlingu , og þau bar hvort við annað eða þau áttu sína einu ástarfundi , að láta þá sem voru að fara sína fyrstu ferð framhjá taka ofan höfuðfat sitt . Þótti það hneisa að láta plata sig til þessa og reynt að hefna sín seinna , til dæmis með því að segja ; „ Það skeit fugl á húfuna þína “ . Tröllkonuhellir er þar neðst í efri klettum og úr honum áttu að vera göng í Tröllkarlshelli sem er í Hnífum , vestan við Láganúp “ ( grein í Sumarliða pósti ; Ingvar Guðbjartsson ) . „ Næst innan við Kattarholu eru Kerlingar . Það eru tveir drangar og fram af þeim stendur stór drangur fram í sjó sem heitir Karl “ ( Örn.skrá ; Sigurbjörn Guðjónsson ) . Tröllin á Fjörunum . „ Innan við Míganda og hærra er grasrimi sem heitir Urðarvöllur . Upp af Urðavöllum er hlíðin nefnd Urðavallahlíð . Þar hærra eru Urðavallaklettar . Í þeim eru alls kyns glufur og gjótur , og kynjamyndir sjást þar ; tröll og forynjur ; allt úr varanlegu efni “ ( Örn.skrá ; Kristján J. Kristjánsson ) . Tröll með gullkistu . „ Í fjörunni undan Básunum ( við Vatnsdalsnes ) er drangur sem heitir Tröllkarl , og er krækiberjalyng í toppnum á honum . Úr vissri átt lítur svo út sem hann hafi kistil á baki ; sumir segja gullkistu . Sagnir eru um að Tröllkerling hafi verið klettur í sjó ; ekki fjarri Tröllkarli , en hún sést ekki lengur “ ( Örn.skrá ; Ólafur E. Thoroddsen ) . „ Tröllkerling ; neðsti hluti drangsins sést enn . Í kring eru stórir steinar sem gætu verið úr efri hlutanum “ ( Örn.skrá ; Bragi Ó. Thoroddsen ) . Sauðlauksdalur Söngur í jörðu . „ Sönghóll nefnist nokkuð hár hóll heiman við Hrísmúlann ( frammi í Sauðlauksdal ) . Milli hólsins og Hrísmúlans eru víða djúpar bergsprungur fullar af vatni , sem er á þó nokkurri hreyfingu . Nefnast þessar sprungur Augun . Ekki virðist þetta vatn koma fram í Sauðlauksdalsá þarna í Framdalnum , en einhverja leið á það til sjávar . Gamlar og nýjar sagnir eru um að þarna hafi heyrst söngur , buldur þéttingshátt og sumir segja allhávær bassasöngur . Þetta var áður fyrr sett í samband við tröllabyggð og hamrabúa ferlega , en ekki við vatnsrennsli neðanjarðar “ ( Örn.skrá ; Búi Þorvaldsson ) . Hvalsker „ Beint upp af bæ … á brún er Skriða . Þar eru standar eða steinbríkur sem heita Karl og Kerling “ ( Örn.skrá ; Valborg Pétursdóttir ) . Hlaðseyri „ Kerling heitir stór steinn sérstakur í fjörunni ; rétt fyrir innan Hlaðseyri “ ( Örn.skrá ; Magnús Jónsson ) . Valdimar Össurarson tók saman eftir ýmsum heimildum . Hér er ýmsum sögnum steypt saman sem hugsanlega mætti greina í sérstaka flokka . T.d. má til sanns vegar færa að draugur eigi lítið skylt við sæskrímsli . Hinsvegar eru sumar þessar sagnir svo óljósar að flokkun verður vart við komið . T.d. hefur fólk orðið fyrir árásum eða aðsókn ókinda sem það telur ekki vera venjulegt fólk eða dýr , en ekki verður ráðið af frásögninni hvað er . Þá er notað samheitið „ óvættur “ sem getur verið býsna víðfeðmt . ( Myndin er af skófum vaxinni hellu . Listamannsauga Sigríðar Guðbjartsdóttur á Láganúpi sá að þarna var óvættur að elta pilsklædda konu ; einungis þurfti að bæta við fáeinum útlínum og augum ) . Draugasögur hafa líklega fylgt Íslendingum frá upphafi vega , eins og sést t.d. af glímu Grettis við Glám . Sést enda af erlendum sögnum og trúarbrögðum að sú trú er ævaforn að hinir framliðnu séu á ferli í mannheimum eftir dauðann . Íslenskar draugasögur hafa tekið á sig nokkuð staðlað yfirbragð . Þær eru blanda af kímnisögum ; hetjusögum , kitlandi hrollvekjum og leið til að koma boðskap eða réttlætingu á framfæri . Reyndar er einn tilgangur enn sem einkennir þær sumar , en það er afsökun fyrir eigin hrakföllum eða breyskleika . T.d. getur það komið sér vel , er menn koma gauðrifnir og illa til reika úr kaupstaðarferð eða mann fagnaði , að spinna upp sögu af viðureign við draug eða óskilgreindan óvætt . Eins getur það hentað að láta draug ganga stelandi um matbúrin þegar freistingin hefur borið þann ofurliði sem aðgang hefur . Ekki skulu þó ósannindi eignuð nokkrum sögumanni ; allt er þetta eflaust sannleikanum samkvæmt . Athygli vekur hve margar af draugasögum í Rauðasandshreppi eru nýlegar . Flestar þeirra gerast á 19. öld og jafnvel inn á þá 20 . Það er þvi ekki að furða þó margir séu viðkvæmir fyrir þeim , jafnvel enn þann dag í dag , þar sem þær sneiða sumar nærri þekktu fólki ; jafnvel látnum ástvinum sem verðskulda fulla virðingu . Slíkar sögur eru einkar vandmeðfarnar . Það er list að segja sögu af látnu fólki þannig að þær haldi fullu skemmtana - og afþreyingargildi sínu án þess að særa . Hér hefur verið reynt að þræða þetta viðsjárverða einstigi . Fáar sögur bera það eins með sér og draugasögur að þær eru fyrst og fremst sagðar í skemmtana - og afþreyingaskyni . Þær höfðu í raun sama tilgang og gaman - og hrollvekjumyndir nútimans til samans . Íslenskir sagnamenn höfðu betra lag á að sameina þessa tvo þætti en allir meistarar Hollywood samanlagt . Fullyrða má að sögur af sæskrímslum séu í mörgum tilvikum sagðar af einlægni . Þær lýsa einfaldlega því sem fyrir augu bar , en sýnin kann að vera ógreinileg um leið og þekktar sagnir af skrímslum og forynjum eru sögumanni ofarlega í huga . Flokkun og greining dýrategunda jarðar var ekki ýkja langt komin á veg á þessum tímum , og vissulega eru enn að finnast dýrategundir sem enginn vissi af . Sjóskrímsli á Rauðasandi . Tvær telpur á Rauðasandi vöktu yfir túnum og sáu þá eitt sinn afarstórt skrímsli koma upp úr sjónum og þramma í átt til þeirra . Þær völdu þann kost að fela sig í hesthúsi , sem var þeirra eina afdrep . En þannig stóð á að engin var hurðin . Dyrnar krepptu því að skrímslinu svo það stóð grafkyrrt fram undir morgun . Þá gekk það í sjóinn aftur , en telpurnar voru orðnar örvita af hræðslu . ( Ísl.sjávarhættir V ; eftir frás . Sigurðar Kristófers Péturssonar ) . Fjörulallinn á Sjöundá . Neðan túns á Sjöundá er stutt vík ; Bæjarvík , og fjárhúsin ofan hennar á grónum bökkum . Egill Árnason bjó á Sjöundá frá 1893 til 1898 . Hann hafði stundum orð á því að ókennileg skepna héldi til í Bæjarvík , en ekki gerði hann sér meiri rellu af því en tófunni . Eitt sinn um vetrartíma , þegar Egill kemur inn frá verkum sínum um kvöldið , eru dætur hans að leggja af stað í fjósið til mjalta . Hann biður þær að hinkra örlitla stund því fjörulallinn sé núna í Steinabrekkunni sem er þar neðan bæjarins . Betra muni að bíða þar til skolli þessi sé farinn . Þær urðu skelkaðar við þetta og þorðu ekki til mjalta fyrr en undir miðnættið . Taldi önnur þeirra sig sjá dökkt flykki í brekkunni er hún gáði út um rifu á hurðinni . Ekki hefur fjörulallans orðið vart á síðari tímum , en byggð lagðist af á Sjöundá þegar Egill flutti þaðan með sitt fólk . ( Úr vesturbyggðum Barð.sýslu ; Magnús Gestsson ) . Kirkjuhvammur Landdraugur og sjódraugur í nábýli . „ Í Bjarnanesmýrinni eru tveir stórir steinar , nefndir Draugsteinar . Þeir eru yst í mýrinni . Þarna bjuggu til forna landdraugur og sjódrauggur . Nú er gatan milli þeirra “ ( Örn.skrá ; Ívar Ívarsson ) . „ Hjá Bjarnanesinu beygir vegurinn og liggur milli tveggja stórra steina . Sagt er að í báðum búi draugar sem kallast geti á þegar kvölda tekur . Efri steinninn eru uppmjór en hinn er flatur með hvolf í miðju . En skýringin á henni er sögð sú að draugsi hafi það sér til dundurs að skríða undir og yfir steininn , og virðist grjótið vera gljúpara en kviðhúðin á kauða ; því lautin leynir sér ekki . ( Magnús Jónsson frá Skógi ; Árbók Barð ) . „ Landdraugurinn og Sædraugurinn áttu í miklum illdeilum og var varasamt að eiga þar leið um meðan bardagi þeirra varaði “ . ( Jóna Ívarsdóttir ; frásögn á Ísmús ) . „ Stór steinn er undir Bökkunum neðan undir túninu er heitir Draugssteinn , og dregur nafn af hve stór hann er “ ( Örn.skrá ; Ívar Ívarsson ) . Hjaltadraugurinn . Hjalti Þorgeirsson ( f. 1840 - d. 1917 ) nefndist maður sem lengi var vinnumaður í Vatnsdal og víðar í Rauðasandshreppi . Hann var heljarmenni að burðum og talinn tveggja manna maki . Um tvítugt var hann vinnumaður á Barðaströnd , en fór til róðra undir Jökli . Eitt sinn sem oftar í landlegum reyndu menn með sér í glímu . Hjalta þótti maður nokkur fara illa með ungan pilt sem hann hafði haft undir . Hjalti þjarmaði því nokkuð að manninum er hann glímdi við hann . Hinn hafði þá í heitingum og sagðist skyldi jafna málin þó síðar yrði ; hvort sem hann væri þá lífs eða liðinn . Mörgum árum síðar var Hjalti fjármaður í Saurbæ . Dag einn á jólaföstu var heimilisfólk allt í kaupstaðarferð á Vatneyri , nema konur og börn . Ísrek var á Vaðlinum , og veitti húsfreyja því athygli að svört þúst var á einum jakanum . Í sjónauka sýndist henni þetta vera maður , sem þar sæti á ísskörinni með fætur í sjónum . Daginn eftir lét Hjalti féð út að vanda , og hugðist halda því til beitar í Bjarngötudal . Á leið inn leirurnar , fyrir neðan Kirkjuhvamm , sýndist honum maður svartklæddur sitja undir steini . Sá rís upp og ræðst að Hjalta . Hjalti var með broddstaf mikinn , sem þó brotnaði í atganginum . Sér hann að óvætturinn muni vilja hrekja sig í sjóinn . Við það rann á hann berkserksgangur og tókst honum með herkjum að vinna bug á óvættinum . Liðið var á morgun þegar hann kom heim með föt sín í henglum og illa útleikinn . Eftir að hann hafði jafnað sig sagði hann að sá sem á sig réðist hafi verið hinn sami og heitaðist við hann undir Jökli . Hefði hann líklega náð að drepa sig ef ekki hefði vantað á hann annan handlegginn . Á útmánuðum fréttist að bátur hefði farist frá Dritvík . Hjalti hélt til róðra í Kollsvíkurveri um vorið . Þá fréttist að lík hefði rekið á Melanesi . Var það af stórvöxnum manni og vantaði á það annan handlegginn . Líkið var fært til greftrunar í Saurbæ og Hjalti var viðstaddur jarðarförina . Þegar henni var lokið bað Hjalti um að dokað væri við áður en grafið væri yfir . Hann sótti stein einn mikinn og setti þversum yfir kistuna . Sagði hann að þetta ætti að duga til að hinn látni lægi kyrr . Ekki varð draugsins vart eftir þetta . ( Úr vesturbyggðum Barðastr.sýslu ; MG ; stytt VÖ ) . Viðbætur Ívars Ívarssonar : Glíma Hjalta mun hafa verið um 1865 - 1870 . Fjármaðurinn í Saurbæ varð fyrst var við þústina á jakanum og sagði húsfreyju frá . Var jafnvel talið að hún hafi verið selur . Morguninn sem Hjalti fór til að láta féð út um dagrenningu var Þorláksmessa , og hugðist hann reka féð fram á Part , neðan Bjarngötudals , og tók Kirkjuhvammsféð með . Nokkru innan Kirkjuhvamms stoppar fjárhópurinn og hnappar sig . Hjalti hottar því áfram , en þá ræðst á hann þessi maður ( vera ) og reynir að koma honum niður að Ósnum . Hann kom heim sandorpinn , blautur og með sinn öfluga göngustaf í þrennu lagi . Hann leggst upp í rúm , en þegar hann má mæla segir hann ; „ Ólafur bróðir minn er sennilega dauður “ , en þeir bræður höfðu orðið ósáttir og ekki talast við lengi . Á bátnum sem fórst undir Jökli voru feðgar ; faðir með tveimur sonum . Faðirinn var formaður og sá sem heitaðist við Hjalta ; nefndist Jón . Þrjú mannslík rak vestra síðar um veturinn . Eitt í Keflavík ; eitt að Saurbæ og eitt að Melanesi . Á það síðastnefnda vantaði annan haldlegginn og höfuðið . Sá sem það bjó til greftrunar kvartaði um reimleika mikinn kringum það . Hjalti hafði aldri orð á þessu við nokkurn mann . Ekki sagðist Ívar kunna þessa sögu lengri . ( Ívar Ívarsson ; frásögn á Ísmús ) . Rassbeltingur nefnist draugur eða fylgja sem upprunninn er á Rauðasandi . Jóna í Kirkjuhvammi sagði hann fylgja sínu fólki . ( Jóna Ívarsdóttir ; frásögn á Ísmús ) . „ Erlendur Marteinsson hélt því fram ( í byrjun 20. aldar ) að tveir draugar fylgdu Hálfdáni ( Árnasyni á Látrum . Ekki man ég nafn á öðrum en hinn var sá frægi Rassbeltingur . Eitt kvöld fór Elli að gefa hestum föður sín , en kom aftur hlaupandi í loftköstum til baka inn í baðstofu . Hann kom ekki upp orði fyrst í stað , en sagði svo frá að þegar hann var búinn að gefa hestunum og var að láta í meisana fyrir næsta mál hefði eitthvað lagst ofan á sig svo hann náði varla andanum . Þetta sama kvöld fréttist lát Hálfdánar Árnasonar . ( Ásgeir Erlendsson ; Ljós við Látraröst ) . Sjá sögur af Draugurinn Rassbeltingur gekk einnig undir nafninu Hringsdalsdraugur og Brjánslækjardraugur og var þannig til kominn : Maður nokkur , nefndur Árni blóti , lagði á Þingmannaheiði á bleikri hryssu með brennivínskúta tvo . Hann var varaður við veðurútliti en sinnti því engu ; sagðist sennilega verða kominn til Vítis áður en dagur væri á enda . Um vorið barst lík hans fram í Kjálkafjörð . Einar bóndi á Auðshaugi vakti Árna upp og sendi hann til Hringsdals í Arnarfirði til að drepa Sturlu sem fengið hafði konu sem Einari var meinað að eiga . Margir urðu draugsins varir og sögðu hann vera á mógrárri úlpu , með slapahatt á höfði og ólarbelti um sig ; sigið mjög niður á rassinn . Hlaut hann því nefnið Rassbeltingur . Hann var skaðræðisgripur fyrst eftir vakninguna ; drap fólk og fénað og gerði ýmsum skráveifur sem hann fylgdi . Um tíma var hann á Brjánslæk og truflaði mjög prest í messugerðum , svo hann varð iðulega að þagna fyrir altarinu . Löngu síðar var Bjarni skáld Þórðarson til grasa á Þingmannaheiði og fann þá stafi úr brennivínskútum Árna og beinagrind af merinni . ( Endurs . frás . í Vísi 146. tbl 1960 ) . Rauðpilsa nefndist annar draugur sem var orðaður við að fylgja fólki í Rauðasandshreppi , þó ekki gangi miklar sögur af honum þar í sveit . Hinsvegar fylgdi Rauðpilsa Ólafi Ó Thorlacius í Dufansdal ; föður Ólafs Ó Thorlacius sem var stórbóndi í Saurbæ 1885 - 1920 . Tilurð Rauðpilsu var á þessa leið : Einhverju sinni var Ólafur á ferð og kona ein með honum . Þau komu á bæ og gistu , en um nóttina dreymir konuna að þau séu enn á ferð og staðnæmist við á nokkra . Þá kemur hlaupandi að þeim stelpa ein ; ljót og illileg . Hún heimtaði af þeim hest til reiðar ; því hún þyrfti að flýta sér heim til Ólafs og finna húsfreyju áður en þau kæmu heim . Ólafur neitaði því , en þá stökk hún samt á bak einum hestinum og reið honum yfir ána . Þar stökk hún af baki og tók sprettinn . Sýndist eldur brenna undan fótum hennar . Varð svo ekki draumur konunnar lengri , en þau halda heim um morguninn . Þegar Ólafur kom heim til sín var kona hans orðin vitskert . Sagði heimilisfólk að þetta hefði skeð mjög skyndilega og þóttist það samtímis hafa séð stelpu ganga ljósum logum um bæinn . Sú var í rauðu pilsi . Stelpa þessi virtist sækja ákaft að húsfreyju og versnaði henni þá æðið . Draugurinn gerði Ólafi einnig ýmsar skráveifur ; og drap m.a. fyrir honum fé . Ekki var grunlaust um að hún hefði verið völd að dauða fyrri konu Ólafs . Það urðu örlög Ólafs að hann varð fyrir voðaskoti á Bíldudal og lést af þess völdum stuttu síðar . Einnig það vildu menn kenna Rauðpilsu . ( Byggt einkum á frásögn Einars Bogasonar í Hringsdal í Þjs. Ólafs Davíssonar ) . Ekki fer sögum af neinum tiltektum Rauðpilsu í Saurbæ , en sumir töldu að hún væri ættarfylgja sem m.a. fylgdi Ólafi yngri sem þar bjó . Stekkadalur „ Beint niður undan Flatasteini , austan við bæinn í túnjaðrinum þar sem mýrin byrjar , er steinn sem kallaður er Draugasteinn . Hann er svo sem hálf önnur mannhæð og er mannsmynd á honum . Krakkar léku sér á honum . Steinninn er úr rauðu en linu bergi , og vill heldur molna úr honum “ ( Örn.skrá ; Sigurvin Einarsson ) . Engar sögur hafa fundist um nafngjafann . Krókur „ Út af Litla-Króki er nefnt Kvíarhólar . Þar eru tveir balar með lægð á milli ; var það nefnt Djöflaþúfur . Þar er margt óhreint á ferðinni “ ( Örn.skrá ; Karl Guðmundsson o.fl. ) . ( Jón bróðir Karls telur í sínum athugasemdum útlit fyrir að einhver hafi verið grafinn við eða undir Djöflaþúfum ) . Lambavatn „ Á Engi ( innanvert við Skaufhól ) er mórauður stakur steinn sem heitir Draugsteinn “ ( Örn.skrá ; Ólafur Sveinsson ) . Engar skýringar fylgja nafninu . Reimleikar í Keflavík . Stuttu eftir styrjaldarárin síðari var hafin bygging skipbrotsmannaskýlis í Keflavík . Smiðirnir , sex að tölu , höfðu þá viðlegu í kofa við rústir bæjarhúsa í Keflavík , sem þá var komin í eyði . Eina nóttina vaknar einn smiðanna við það að gengið er þungum skrefum upp á þakið . Hann telur að kindur séu á þakinu og fer út til að reka frá . En um leið er eins og einn mannanna fái flog . Hann rís upp ; kastast framyfir rúmstokkinn og korrar í honum . Félagar hans stumra yfir honum , en í því kemur moldarhnaus fljúgandi inn um gluggann svo glerbrotum rigndi allt í kringum þá . Tveir hlaupa út til að hafa hendur í hári spellvirkjans en grípa í tómt ; þar er engan að sjá og engin spor sýnileg . Þegar hinn sjúki hjarnar við segir hann að sig hafi dreymt að maður , stór og skuggalegur , kæmi að rúmi sínu ; tæki til sín óþyrmilega og leitaðist við að draga sig framúr . ( Úr vesturbyggðum Barð.sýslu ; Magnús Gestsson ; stytt VÖ ) . Sjóskrímsli í Keflavík . Seint um vetur , rétt fyrir aldamótin 1900 , töldu menn sig verða vara við sjóskrímsli í Keflavík . Það var seint á vökunni að heimilisfólk heyrði mikinn umgang úti fyrir . Taldi það fullvíst að ekki væri þarna fólk á ferð . Nokkrum ugg sló á fólk og tveir menn hlóðu byssur sínar . Tók það nokkra stund , því þetta voru framhlaðningar . Þeir gengu síðan út með byssurnar skotklárar , en þar var þá ekkert að sjá . Hinsvegar var mikið traðk í snjónum og greinileg slóð sem lá til sjávar ; allt fram í fjöruborð . Förin voru stór og hóflaga , en ekki eftir neina þekkta skepnu . ( Úr vesturbyggðum Barð.sýslu ; Magnús Gestsson ; stytt VÖ ) . Annað sjóskrímsli í Keflavík . Anna Jónsdóttir ( f. 1895 - d. 1987 ) , ættuð úr Keflavík , sá sæskrýmsili í Stöð í Keflavík ; ferlíki sem var stærra endstórgripur ; ferfætt ; slýgult ; seint á fæti og lammaðist hægferða um á bægslum eða fótum . Bar það sig allt öðruvísi en selur . Þegar það kom í sjóinn var það hraðskreiðara og fór um með boðaföllum . Börn voru einatt vöruð við að fara sjávarmegin við fjörulalla og sæskrýmsli ; fara heldur sveig vel uppfyrir slík kvikindi . ( Ásgeir Erlendsson ; frásögn á Ísmús ) . „ Í Þrengslunum ( í Látradal , framan Látravatns ) er allstór steinn og gróið í kringum hann . Hann heitir Útburðarsteinn . Þar átti að hafa verið borðið út barn , og voru einhverjar sagnir um hljóð þar “ ( Örn.skrá ; Daníel Eggertsson ) . Jón frændi . Á fyrri hluta 18. aldar bjó á Hvallátrum Jón Ólafsson sem kallaður var Jón frændi . Mikið galdraorð fór af Jóni og átti hann að hafa sagt kunningja sínum að sig vantaði aðeins einn staf til að geta hugsað mann dauðan og reyndar væri sá stafur á leiðinni . Ýmsir töldu Jón frænda hafa sagnaranda og kæmu honum fáir hlutir á óvart . Til marks um þetta var haft að þótt Jón væri staddur í Haga á Barðaströnd gat hann séð er maður tók frá honum hefil heima á Látrum . Lengi átti Jón frændi í væringum við Þormóð Eiríksson , skáld í Gvendareyjum á Breiðafirði , sem einnig var rammgöldróttur . Loks magnaði Þormóður mórauða tófu til að drepa frænda og sendi hana vestur á Látrabjarg . Jón frændi var þar við sig á Jónsmessunótt . Var hann vanur að fara óbundinn í festinni og láta höfuðið síga ofan á undan og þótti það fjölkynngisbragð hans . Tófa Þormóðs kom á bjargbrúnina er frændi var staddur niðri á Slakkahillu . Þar heitir síðan Jónshald er hann hrapaði . Það var um 1740 sem skolli Þormóðs grandaði Jóni frænda á Látrum . Ólafur Árnason sýslumaður skrifaðu upp bú Jóns og var eftir honum haft að oft hefði hann galdur séð en aldrei annan eins djöful . Galdraskræður Jóns voru brenndar í melaskarði við Látralæk en Ólafur tók þó af þeim kver eitt og stakk hjá sér . Skömmu eftir dauða Jóns frænda fannst þessi vísa í Klofavörðu ; beinakerlingunni vestast á Látraheiði : „ Féll úr bjargi frægðar mann ; / fárleg voru þau dæmi . / Ólétt varð ég eftir hann , / aldrei fram þó kæmi “ . ( Magnús Gestsson ; Látrabjarg ) . Jón Ólafsson er ekki að finna í Ábúendatali TÓ , sem nær í stórum dráttum aftur til 1703 . Sendingin frá Breiðuvík . Sigmundur Þórðarson bjó á Látrum á fyrri hluta 18. aldar , en sagt er að hann hafi átt Breiðuvík . Þar var þá bóndi , Ólafur að nafni , sem talinn var fjölkunnugur nokkuð . ( Ekki sjást hans merki í Ábúendatali Rauðasandshrepps ) . Nú vildi Sigmundur flytjast sjálfur á Breiðuvík og sagði Ólafi upp ábúðinni . Heitaðist Ólafur þá við hann og stóð í deilu þessari með þeim um hríð . Sigmundur stundaði mjög refaveiðar og hafði skothús úti undir brekkunum , þar sem Gamlistekkur heitir . Var það nótt eina , er hann lá í skothúsinu , að þyngsli mikil lögðust ofan á húsið og um leið dimmdi mjög . Greip hann þá til byssu sinnar sem hlaðin var , og vildi skjóta . En enginn var kostur að eld tæki . Sleit þá Sigmundur hálshnapp af silfri af skyrtu sinni og hafði að byssuhlaði . Kveikti þá byssan og komst Sigmundur heim á leið . En nú sér hann á milli sín og bæjarins folald sem var að hálfu flegið og dró á eftir sér húðina . Sótti það þegar að Sigmundi , en hann varði sig með byssunni og skaut að því . Hörfaði kvikindið við hvert skot , en leitaði jafnharðan á aftur . 18 skotum skaut Sigmundur áður en hann náði heim ; því síðasta úr mýrinni neðan Heimabæjar . Það töldu menn einsýnt að Ólafur bóndi í Breiðuvík hefði sent þessa sendingu . Þau urðu örlög Sigmundar að hann drukknaði um næstu sumarmál , ásamt tveimur bræðrum sínum ; Páli og Jóni , á Illuflögu innan við Bjargtanga . Náði Sigmundur að skríða upp á klöppina en var of velktur orðinn til að halda sér þar . Töldu sumir að þar hefði Ólafur á endanum náð hefndum . ( Vestf. sagnir ; handrit G.K. ) Fjölkynngi Bjarna á Látrum . Svo er sagt að um eða fyrir miðja 18. öld hafi búið á Hvallátrum Bjarni nokkur Jónsson ( hans er þó ekki getið í Ábúendatali T.Ó. á þeim tíma ) . Bjarni var ódæll , illur viðskiptis og fjölkunnugur mjög , enda hreddust menn galdra hans . Sagt var að peningamaður væri hann mikill , og færi hann aldrei svo til fuglaveiða að hann hefði ekki peninga mikla á sér . Það var og annar siður hans að veiða sem mest á drottinsdögum og hátíðum . Engum fátækum vildi Bjarni leyfa að síga í Bjargið eða snara þar fugl ; kvaðst hann ei vilja að sá siður viðhéldist . Á þessum árum rak eitt sinn tré eitt mikið í Básum , utan Brunnanúps . Svo stórt var það að Látrabændur sáu þess enga kost að koma því heim . Þeim var það því ekki fast í hendi þegar Bjarni falaði það af þeim fyrir lítið fé . Morguninn eftir var tréð komið heim á hólinn Andra , á nesinu við fjárhúsin . Fundu menn enga skýringu þar á , aðra en fjölkynngi Bjarna , en tréð hafði hann til fjárhúsa sinna . Fátæk ekkja bjó þá í Stekkadal ; Ingibjörg að nafni , með syni sínum sem hét Grímur Jónsson og var 17 - 18 vetra er hér kemur sögu . ( Samkvæmt Ábúendatali T.Ó. var Grímur Jónsson bóndi í Stekkadal , fæddur um 1735 , dáinn holdsveikur í Stekkadal 1781 ) . Grímur biður Látramenn leyfis að mega fara með þeim í bjargið , og tóku flestir því vel . Bjarni dró þó úr og vildi ei koma þeirri venju á að taka afbæjar fátæklinga í bjargferðir ; hversu bágt sem þeir kynnu að eiga . Grímur seig þar niður sem Kálfsskorarhilla heitir , en Bjarni sat undir vaðnum fremstur . Þegar Grímur er komin fyrir brúnina hrækti Bjarni á eftir honum og tautaði eitthvað fyrir munni sér . Þegar Grímur hafði leyst sig úr vaðnum ætlaði hann fyrir lítið nef , en missti fótanna ; hrökk framaf og hrapaði þar niður sem heitir Nýjaurð . Hann lifði fallið af , en lærbrotnaði . Hinsvegar gerði nú viku storm , svo ófært var undir bjargið til að sækja hann . Þegar loks gaf komu menn að honum nýdauðum . En það dreymdi mann að Grímur segði sér að úr hungri hefði hann sálast , þar sem hann gat enga björg sér veitt vegna brotsins . Mælt var að Ingibjörg móðir hans hefði beðið Guð að sjá mál sitt , er hún frétti dauða sonar síns . Um sama leyti árið eftir fór Bjarni ásamt öðrum til rissuungaveiði út í Saxagjá . Er þar farið í göngum og lásum . Er Bjarni hugðist teygja sig eftir unga einum skipti engum togum að hann missti festuna ; hraut framaf og hrapaði til dauðs í urðinni neðanundir . Um leið féll skriða niðuryfir staðinn og færði hann á kaf . Menn vildu samt freista þess að finna lík hans , en óðar en að var komið upphófst mikið grjótflug úr bjarginu fyrir ofan . Björgunarmenn hörfuðu frá þar til óhætt virtist vera , en allt fór á sömu lund þegar þeir nálguðust slysstaðinn aftur . Bjarni gekk aftur og gerði mikinn usla . Elti hann fénað og fólk með ópum og hrinum ; ærði suma en tók öðrum kverkatak svo við manntjónum hélt . Að lokum var sent til Latínu-Bjarna á Knerri ; Jónssonar , og hann beðinn að koma draug þessum fyrir með kunnáttu sinni . Latínu-Bjarni lét til leiðast og lagði af stað vestur . En þegar hann kom vestur yfir Sandsheiði á Rauðasand var hesturinn drepinn undir honum . Á Látrabjarg komst hann þó á endanum ; og segir sagan að hann hafi setið í þrjú dægur samfellt á bjargbrúninni áður en hann fengi slævðan drauginn . Fyrsta dægrið særði hann nafna sinn upp til sín , og birtist hann með grjótflugi miklu . Annað dægrið gekk á með gólum , hrinum og ólátum , en hið þriðja sáust eldglæringar einar og síðan komst ró á . Ekki fundust bein Bjarna á Látrum og taldi Latínu-Bjarni að hann hefði tekið þau með sér , ásamt peningunum sem hann hefði haft á sér . Hann hefði ekki náð að koma honum alveg fyrir , þó skaðlausari væri , og hefði hann peningana að leikföngum . Eitthvað töldu menn sig verða vara við Bjarna á Látrum eftir þetta í Látrabjargi . Víst er að enn gengur á með grjótkasti í Saxagjá , og má mikið vera ef ekki heyrist þar af og til hringla í peningum . ( Vestfirskar sagnir ; handrit Gísla Konráðssonar ) . Óvætturinn á Látraheiði ( Látraheiðardraugurinn ; Simbadýrið ) . Sagnir eru um að óvættur nokkur gangi ljósum logum á Látrum og Látraheiði . „ Elstu sagnir um óvættinn herma að eitt sinn hafi Ólafur Jónsson ( bóndi á Látrum 1780 - 1808 ) verið á ferð yfir Látraheiði . Þegar heim kemur hefur hann þau tíðindi að segja að hann hafi orðið fyrir reimleika á heiðinni . En af því að Ólafur var ekki talinn sem sannorðastur vildu menn ekki leggja mikinn trúnað á sögu hans . Björn Bjarnason ( bóndi á Látrum 1800 - 1816 ) var sagður merkur maður , en dulur í skapi . Eitt sinn verða nokkrar umræður á heimili Björns um þennan reimleika sem Ólafur segist hafa orðið fyrir á Látraheiði . Segir þá einn heimamanna að saga Ólafs sé ótrúleg og muni varla sönn vera ; enda sé líka margt ósatt annað sem Ólafur segi . Þá segir Björn , sem situr við prjóna sína : „ Hann Ólafur mun segja eitthvað ósannara en þetta “ ! Þeir sem þekktu skaplyndi Björns töldu víst að hann sjálfur mundi hafa orðið einhvers var á þessum slóðum , því hafi hann látið sér þessi orð um munn fara “ ( Hrefna Kristjánsdóttir ; Árbók Barð ; frás . Guðmundar Sigurðssonar eftir Árna J. Thoroddsen ) . Einn af þeim sem fyrir óvættinum varð var Hálfdán nokkur Árnason ( rokkadraujara á Lambavatni ; f. 1852 - d. 1923 ) . Hann var þá vinnumaður hjá Össuri Össurarsyni hreppstjóra á Látrum . Það var eitt sinn á jóladagsmorgni kringum 1870 að Hálfdán var á leið frá Látrum í heimsókn til fjölskyldu sinnar á Lambavatni , en þar ætlaði hann að vera yfir hátíðarnar . Húsbóndi vildi að hann biði með brottför framyfir húslestur , en Hálfdán ákvað fremur að leggja snemma af stað til að nýta stutta dagsbirtu . Þegar rökkva tekur síðar um daginn kemur Hálfdán óvænt hlaupandi til baka ; þrútinn í andliti og því nær sprunginn af mæði . Lagðist hann upp í rúm og lá þar það sem eftir var dags . Örþreyttur var hann og vildi engar skýringar gefa á endurkomu sinni . Hann sagði aldrei frá því sem fyrir hann kom , en þegar hann heyrði af árásinni á Sigurð Finnbogason síðar á sömu slóðum varð honum að orði að „ fleiri hefðu þá orðið fyrir þessu en hann “ . Sagt var að Hálfdán hefði ekki orðið samur maður á eftir . ( Byggt á frásögnum Helgu B.Á. Thoroddsen ) . Helgi Eiríksson var bóndi á Látrum frá 1877 til 1879 , en áður var hann vinnumaður hjá Sigurði Finnbogasyni sem hér greinir næst frá , og giftist dóttur þeirra hjóna . Á aðfangadags - eða jóladagsmorgun árið 1875 var Látrafénu haldið til beitar að venju , enda gott veður . Síðdegis fór Helgi að leita að því , en þá hafði það leitað fram með Látravatni . Hann var í sterkri , þykkri og þófinni ullarpeysu sem brydd var með sterku bandi um hálsmálið og striga um hnappagöt . Þegar hann kemur fram með vatninu ræðst að honum svört flygsa . Virðist honum þetta vera tvífætt skepna með stórar klær . Hún nær að festa klærnar í peysu hans og rífur stykki úr henni . Helgi riðar við en nær að verjast falli , enda hraustmenni mikið . Eftir þetta hendist óvætturinn frá og hverfur . Helgi hóar saman fénu og rekur heim að fjárhúsum , en nokkuð var honum brugðið . ( Byggt á frásögn Helgu B. Árnadóttur Thoroddsen , sem þá var unglingur á Látrum ) . Næst var það haustið 1876 að Látramenn fóru að venju til kirkju í Breiðuvík . Einn þeirra var Sigurður Finnbogason sem bóndi var á Miðbæ á Látrum frá 1860 til 1877 . Hann var stór maður vexti ; mikill að burðum og hraustur . Sigurður ákveður að verða eftir í Breiðuvík þennan sunnudag , en ætlaði að verða kominn í býtið næsta dag að Látrum , enda ætlaði hann þá í Eyrarferð á bát sínum . Þegar líður á þann morgun er hann þó ókominn , og fóru menn að lokum í Breiðuvík að leita hans . Samúel Breiðuvíkurbóndi segir þá að Sigurður sé fyrir allnokkru farinn , og hafi hann fylgt honum áleiðis þar sem hann var nokkuð við skál . Er þeir koma aftur niður af Látrahálsi hinumegin sjá þeir að Sigurður heldur heim að bæ sínum . Hann er dasaður , marinn og blár ; með fötin í henglum . Honum segist svo frá að þegar hann kom upp að vörðunni Steinku , sem þar er í hálsinum , hafi hann orðið fyrir árás og lent í átökum við ófreskju nokkra sem var sleip sem hvelja og erfitt að ná tökum á henni . Hann sagðir hafa rifið grjót úr vörðunni og látið það dynja á óvættinum , sem við það lét undan síga . Mátti sjá þessi ummerki á vörðunni er að var gáð . ( Byggt á frásögnum í Vestfirskum sögnum ; að mestu eftir Helgu B.Á. Thoroddsen og Pétri Jónssyni á Stökkum ) . Sigurður lýsti óvættinum svo : „ Ég sá að þetta var ekki maður en þó virtist mér það að nokkru leyti í mannsmynd . Hausinn var eins og strýta eða keilumynduð hrúga upp úr herðunum . Andlitsmynd gerði ég mér enga grein fyrir . Var þá sem ég berði á úfna pöru eða skráp “ . ( Pétur Jónsson ; Vestfirskar sagnir ) . Eftir þetta urðu fleiri varir við veru þessa . Hún var í mannsmynd en með eina hönd fram úr miðju brjósti og eitt auga á miðju enni ; viðkomu eins og slepjulegur skrápur . Ályktuðu menn að þetta kæmi úr Bjarginu , enda helst von óvætta þaðan . Fjósamaður á Látrum skilaði sér ekki heim á ætluðum tíma . Fannst hann liggjandi nær dauður við fjósdyrnar , og hafði lent í átökum við skrímslið . Sigurður Backmann var þá kaupmaður á Patreksfirði . Bauð hann háa fjárupphæð hverjum þeim sem gæti handsamað skrímslið og fært sér . Ekki varð hann þó krafinn um það fé , því eftir þetta fór litlum sögum af óvættinum . ( Byggt á frásögnum í Látrabjargi Magnúsar Gestssonar ) . Óvættur þessi réðist síðar á Sigmund Hjálmarsson sem bóndi var á Hvalskeri 1882 - 1902 og sagði hann sjálfur frá atburðum . Sigmundur var maður fátækur og fór einhverju sinni fyrir aldamótin 1900 í Breiðuvíkurver , til að fá sér fisk í soðið . Tvo hesta hafði hann og fór um Dalverpi ; út Látraheiði og niður í Breiðavíkurver . Segir ekki af ferðum hans fyrr en hann er á bakaleið og kemur í Lambahlíðarskarð á Látraheiði . Þetta er snemma morguns ; molluveður en úrkomulaust . Veit hann ekki fyrri til en hann heyrir þyt og sér einhverja flyksu svífa að sér . Fer hún ýmist undir kvið eða yfir hestana . Hann sleppir hestunum og flýr til byggða . Segir ekki af ferðum hans fyrr en hann kemur í Breiðavíkurver ; illa til reika og alblóðugur ; fötin gauðrifin . Menn grípa byssur sínar og hefja leit að óvættinum . Hestarnir fundust á Látraheiði , ásamt fiskböggunum , en ekki tangur né tetur af óvættinum . Sigmundur var sannsögull maður og ekki var talið að hann hefði skáldað söguna upp . Töldu menn líklegt að á hann hefði ráðist annaðhvort örn eða selur . Þetta var í síðasta skiptið sem menn urðu varir við Látraheiðardrauginn , eins og þetta var stundum nefnt . Talið er að hann hafi lengi hrellt menn á heiðinni fyrr á tíð , og hafi jafnvel verið meginástæða þess að Guðmundur góði vígði Gvendarbrunn við þjóðleiðina . ( Ásgeir Erlendsson ; frásögn á Ísmús ) . Draugurinn Eiríkur . Nokkrir Rauðsendingar fóru til fyglinga undir Bjarg árið 1886 , á svonefndar Langurðir sem tilheyra Bæjarbjargi . Þegar þeir eru að búast til heimferðar rekast þeir á illa útleikið lík af manni , sem þar hafði rekið á urðirnar . Ekki treystu þeir sér til að taka það með sér , heldur urðuðu það ofan sjávarmáls og gengu sumir óvirðulega að því . Sammæltust þeir svo um að leyna líkfundinum er heim væri komið . Konu eins þeirra dreymir hinsvegar að til hennar komi maður sem segir bjargmenn hafa farið illa með lík sitt og skuli þeir taka afleiðingum þess sem verst komu fram . Líkfundurinn spurðist fljótt út , og sömuleiðis sögur um að hinn dauði myndi ekki liggja kyrr . Virtist hann fylgja þeim sem líkið höfðu fundið . Oft birtist hann hinni berdreymnu konu , og eitt sinn lét hann hana vita af mannskaða í bjarginu , en bjargmenn voru þá komnir á brún og viðvörunum varð ekki við komið . Í annað sinn sagði hann henni drukknun sonar hennar sem hafði verið við róðra fjarri heimilinu . Reimleikarnir birtust með ýmsu móti . T.d. voru útidyr brotnar upp þó gaddaðar væru að kveldi . Gerðust sumir æði myrkfælnir . Sú frétt barst á Rauðasand að skúta frá Snæfellsnesi hefði komið undir Bjargið það sama vor og líkið fannst , og nokkrir hefðu mannað bát til eggjatöku á Urðunum . Í þeirri ferð hefði einn maður týnst í sjóinn og ekki náðst . Hét hann Eiríkur , og festist það nafn við drauginn á Rauðasandi . Hann fylgdi gjarnan mönnum þeim sem fundið höfðu líkið , eða skyldmennum þeirra . Smám saman hljóðnuðu þó sögur af draugagangi sem menn tengdu Eiríki , og hafa honum ekki verið eignaðir neinir óknyttir á síðari áratugum . ( Látrabjarg ; MG ; endursögn VÖ ) . Þess má geta að er menn , síðar um vorið , gerðu út leiðangur til að sækja líkið til að jarða það fannst það hvergi . ( Ingibjörg Júlíusdóttir ; fráögn á Ísmús ) . Draugur fylgir hurð . Þórður á Látrum var einhverju sinni að dytta að íbúðarhúsi sínu að Húsabæ , og vantaði þá nýja útidyrahurð . Frétti hann að hurð hefði rekið á Rauðasandi og fékk hurðina , sem var úr skipi . Ekki var hurðin fyrr komin fyrir bæinn en undarlegir hlutir fóru að ske . Iðulega heyrðist barið að dyrum , en enginn var úti þegar gáð var . Þórður tók þó fljótlega eftir því að þetta gerðist ekki nema hurðinni væri læst . Væri hurðin ólæst var allt með felldu . Þórður henti því lyklinum . Á síðari tímum þorði hann þó ekki að hafa ólæst , enda iðulega með nokkuð fé geymt hjá sér í annarra eigu . Ekki virtist þá fylgja hurðarinnar gera vart við sig , enda langt um liðið síðan hurðina rak á fjörur . ( Þórður Jónsson ; frásögn á Ísmús ) . Sjóskrímsl og vættir í Lambahlíð . „ Össur bóndi Sigurðsson ( bóndi í Breiðuvík 1806 - 1810 ) var þrekmenni mikið og ekki kallaður myrkhræðinn . Er það eitt til marks talið , að einn væri hann með lömb sin út á Bjargi á vetrum , þar Lambahlíð heitir , niður á sjávarklettum , og stendur þar enn svefnkofatoft hans . En fáum hefur þar þótt dæl einveran , því jafnan hefur trúað verið , að vættir og sjóskrímsl væri þar á slæðingi . “ ( Gísli Konráðsson ; Látramanna - og Barðstrendingaþáttur ) . Sjóskrímslið í Fjarðarhorni . Fé var jafnan haldið til beitar að vetrarlagi þar sem bithagi var , væri þess nokkur kostur . Á síðari hluta 19. aldar hélt sauðamaðurinn í Breiðavík með fjárhóp sinn út í Fjarðarhorn sem er grösug og skjólsæl spilda út undir Breiðnum . Þegar hann kom ekki heim er halla tók degi var farið að spipast um eftir honum . Fannst hann þá dauður töluverðan spotta fyrir ofan fjöruborðið , illa útleikinn ; marinn og brotinn . Var greinilegt að hann hafði lent í viðureign við eitthvað sem hafði borið hann ofurliði . ( Úr vesturbyggðum Barð.sýslu ; Magnús Gestsson ; stytt VÖ ) . Ókindin í Breiðavíkurveri . Eitt sinn um miðja 20. öld þurfti Breiðavíkurbóndi að fara erinda sinna að Látrum . Kona hans varð honum samferða út í Breiðavíkurver þar sem fjárhúsin voru . Hleypti hún út fénu til að það gæti nýtt sér fjörubeitina . Þegar hún hugðist setja það inn skömmu síðar tók hún eftir að aðkomuskepna var í hópnum ; líkust svörtum kálfi til að sjá . Ekki þorði hún að eiga frekar við féð heldur fór heim og hringdi í bónda sinn . Hann hraðaði för sinni heim og fór í Verið með byssu sína . Er hann nálgaðist fjárhópinn í fjörunni tók dýrið sig út úr hópnum ; æddi niður fjöruna og steypti sér í sjóinn áður en bóndi fékk ráðrúm til að skjóta . Varð þess ekki vart eftir þetta . ( Magnús Gestsson ; Úr vesturbyggðum Barð.sýslu ) . Svipir fylgja bát . Bræður frá Hnjóti drukknuðu í maí 1781 . Bát þeirra rak upp í Breiðuvík . Það sögðu margir að fylgjur þeirra hefðu sést kringum skipið um sumarið , áður en það var rifið á Breiðavíkurfit . ( LK ; Ísl.sjávarhættir IV ) . Sjá nánar um slysið í sjóslysaannál Rauðasandshrepps . Mannlaus bátur dreginn til sjávar . Svo segja sagnir að árið 1781 hafi í Breiðavík rekið mannlausan róðrarbát . Var þetta að sumarlagi og björguðu heimamenn bátnum undan sjó . Var báturinn skorðaður hjá melþúfu ekki langt frá bænum , og stóð þar í hálfan mánuð . Einn morgun er sláttumenn koma út bregður þeim í brún því að þá var báturinn horfinn . Sást þá að nýtt kjölfar lá frá þúfunni og beint til sjávar en engin sáust mannsspor . Aldrei fréttu Breiðvíkingar framar til þessa kynjabáts . ( Vestfirskar sagnir ) . Nánari skil kunni Gísli Konráðsson á þessu : Einar Magnússon á Hnjóti var einn hinna kunnu Hnjótsbræðra . Hann var þá 38 ára ; hafði smíðað sér tvo báta og reri þeim úr Láturdal . Gísli segir svo frá : „ Einar reri nú um vorið , 19. maí , 1781 , báðum skipum sínum til fiskjar og Þorgrímur Pjetursson sat nokkru utar á miði . Þótti honum veður farið að gerast heldur ískyggilegt . Tók þá líka að kvessa á norðann . Bjóst hann þá í land að halda og sigldi það næst tók vindi . Skreið þá þjett hjá skipi Einars , og sat hann þá að fiskdrætti . Kallaði þá Þorgrímur til Einars og mælti : „ Nú lízt mjer ekki á veðrið og fylgdu mjer í land . “ Einar svaraði : " Lágt er enn í skutnum , því ekki er komið undir rangarhöldin . “ Fleira töluðust þeir ekki við . Þorgrímur sigldi það aftók og náði landi með heilu og höldnu . Þá Þorgrímur var lentur , sýndist mönnum sjór ófær , því ofsaveður rak á , með kafaldi og stórsjó . Átta menn voru með Einari , 5 á stærra skipinu , og 3 á bátnum . Er meining manna , að þegar veðrið versnaði munu þeir allir farið hafa í stærra skipið . Það rak undir Tislingahrygg , norðan undir Straumnesi , og tveir strengjastubbar í röngunum , að aftan . Hyggja menn því , að fyrst hafi Einar látið taka bátinn við sig , eður stærra skipið , en í röstinni fyrir Straumnesið , þar straumar eru stríðir og stórir sjóar , svo kalla má brimsæi eitt , mun hann hafa skorið bátinn frá sjer . Skipið rak síðan heilt á Breiðuvíkurrifi og var þar upp sett , lengra en sjór gengur . Var það þar um sumarið , þar til eina nótt á áliðnu sumri , í góðu veðri og logni , að það hvarf , og þóttust sumir sjá kjölfarið eftir , sem sett hafi verið til sævar , en ekkert af því hefur sjest síðan og má kalla þetta almenna sögn … Það sögðu margir , að fylgjur þættust þeir sjá um sumarið , kring um skipið , áður en það hvarf af Breiðuvíkurfit , ella rifi . “ ( GK ; Látramanna - og Barðstrendingaþáttur ) . . Viðureign Sigurður Breiðvíkings við Hellisandsdrauginn . Í Þjósögum Jóns Árnasonar segir frá bræðrunum Þórði og Andrési úr Dölum , er þeir reru á Hjallasandi ( Hellisandi ) . Kemur við þessa sögu Sigurður nokkur Jónsson , úr Breiðuvík í Barðastrandasýslu ; kraftamaður mikill . Hann var sonur Sigurðar Jónssonar er var bóndi í Breiðuvík 1765 - 1806 . Segir svo í Ábúendatali Trausta Ólafssonar : „ Sigurður kallaði sig Breiðvíking ; fæddur 1798 ; varð bóndi á Vaðli á Barðaströnd , smiður og annálaður kraftamaður “ . Sigurður var einnig nefndur „ Sigurður fljóti “ , og til er saga af ótrúlegri jólaferð hans frá Breiðuvík á Eyrar og til baka ; sem hann fór í ófærð á einum degi , með 50 punda byrði í bakaleiðinni . Tildrög þessarar sögu voru þau að bræðurnir Þórður og Andrés Andréssynir úr Dölum fóru í ver út að Hjallasandi . Báðir höfðu lagt hug á sömu stúlkuna , og hlaust af því mikill kali milli þeirra . Snemma á vertíðinni týndist skip það er Andrés var á . Eftir dauða bróður síns gerði Þórður sér enn dælla við stúlkuna , enda laus við samkeppnina . Eitt kvöldið er hann var á leið í búð sína og kvöldsett var orðið sá hann hvar maður kom upp úr vörinni og sótti hratt að honum . Draugurinn fylgdi honum eftir inn í búðina og urðu þar gríðarlegar stympingar . Lauk þeim svo að Þórður lá rifinn og tættur og nær dauða en lífi í búðargöngunum . Eftir þetta gerðist hann myrkfælinn mjög og taldi sig aldrei geta verið einan ; einkum ekki í myrkri . Næsta vetur réðust nýir menn til búðarvistar . Einn þeirra var Sigurður Jónsson ( rangl . sagður Sigurðsson ) . úr Breiðuvík í Barðastrandasýslu . Hafði hann einn um tvítugt og var mjög þroskaður að vexti og afli . Sigurður varð legunautur Þórðar , en þá var jafnan sofið andfæting ; þ.e. tveir voru um hvert flet í búðinni . Hvílir Sigurður við stokkinn en Þórður ofan hans við þilið . En þegar þeir eru sofnaðir dreymir Sigurð að maður kemur að honum ; ófrýnilegur í útliti , og segir : „ Ég skal launa þér að þú liggur fyrir framan bróður minn , svo ég kemst ekki að honum “ . „ Hvað viltu honum “ ? þykist Sigurður spyrja . „ Ég vil drepa hann “ , segir hinn . „ Já viltu honum ekki annað “ , segir Sigurður . Flýgur þá draugurinn á hann og þeir takast á . Lauk þeim viðskiptum svo að draugsi féll , en er Sigurður vaknaði var hann á fjórum fótum framan við rúmið . Næstu nótt dreymir Sigurð öldungis á sömu leið ; nema nú var draugurinn hálfu verri viðfangs . Vaknaði hann við það að félagar hans héldu honum frammi við lúkugatið á verbúðarloftinu . Töldu þeir að hann hefði ætlað að æða út í óráði . Þriðju nóttina þykir Sigurði sem draugurinn ráðist enn að sér , en að þá sé hann staddur niður við sjó , hjá bátunum . Eftir harða viðureign þykir Sigurði hann bera hærri hlut og að hann felli drauginn . Hann tekur þá sax í hönd og brytjaði drauginn í stykki . Lauk aðsókn draugsins við þetta , og varð enginn hans var það sem eftir var vertíðarinnar ; né heldur nokkru sinni síðar . ( Þjóðsögur Jóns Árnasonar ) . Kattarhola . „ Utan við Þyrsklingahrygg ( sem er innan Blakkness og landamerki við Hænuvíkurland ) er nafnlaus hlein og gengur inn í hana hola sem kölluð er Kattarhola . Á köttur að hafa farið þar inn og komið út á Kattarholuvegi í Keflavík “ ( Örn.skrá ; Guðmundur Torfason ; Vilborg Torfadóttir ) . Engin hola er sjáanleg á þessum stað . Mér þykir líklegast að þetta örnefni eigi við langan helli sem er í Tjónsvík inn í Syðstu-Trumbu og hefur ekki nafn í önefnaskrá , þrátt fyrir mikilleika sinn . Hellirinn er vel manngengur lengst af ; nær drjúgan spöl inn í Trumbuklettana ; greinóttur og „ gluggar “ í honum til sjávar . Vel mætti ímynda sér að þar í víkinni hafi hafst við villiköttur sem stokkið hafi inn í hellinn þegar að var komið og horfið sjónum manna . Kann síðan að hafa verið bendlaður við annað kvikindi sem sást í Keflavík . Hinsvegar er örnefnið „ Kattarholuveg “ ekki að finna í örnefnaskrá Keflavíkur . ( VÖ ) . Nokkuð öðruvísi er frá holunni sagt í Örnefnaskrá Hænuvíkur : „ Í Smáhryggjum miðjum ( innan Sölmundargjár ) niður við sjó heitir Kattarhola . Þar er standur frammi í sjó og gegnum hann er þessi hola . Þar á kötturinn að hafa komið úr sem fór inn á Látraheiði “ ( Örn.skrá Hænuvíkur ; Sigurbjörn Guðjónsson ) . Skolladý nefnist foraðskelda , nokkru fyrir neðan Tröð í Kollsvík ; neðst í dýjafláka sem fyrrum nefndist Heimadý en síðar Bugar . Skolladý var fyrrum talið botnlaust og jafnvel að það næði niður í vatnsból sjálfs Kölska . Í því var fyrrum drekkt hvolpum og kettlingum . Dýið var ræst fram fyrir nokkru , en ekki fer sögum af vatnsgæðum Kölska eftir það ( VÖ . Sendingar Benedikts Gabríels til Einars í Kollsvík . Einar Jónsson bjó í Kollsvík á fyrri hluta 19. aldar ; útvegsbóndi , hreppstjóri og forfaðir Kollsvíkurættar . Nokkuð þótti hann mikill fyrir sér og jafnvel fjölkunnugur , en naut góðrar virðingar í sinni sveit . Einhverju sinni fann smali Einars hval rekinn í Láturdal innan Blakkness . Láturdalur er í eigu Hænuvíkur en engu að síður eignaði Einar sér hvalinn sem finnandi ; lét skera hann og reiða heim á tveimur hestum sínum og einum lánshesti frá Láganúpi . Í hvalnum fannst skutull merktur Benedikt Gabríel Jónssyni ; hreppstjóra og hvalaskyttu í Arnarfirði ; sem þá þótti öflugastur galdramanna á Vestfjörðum . Einari bar að skila honum skotmannshlut af hvalnum en sinnti því engu heldur smíðaði skeifur undir hesta sína úr skutlinum . Benedikt magnaði þá upp draug og sendi honum , en magnaði einnig galdur á hesta Einars . Þegar leið að hátíðum kom smalamaður Einars með þær fréttir að forystusauður eða besti sauður Einars hafi fundist fótbrotinn og dauður , svo að ekki geti talist einleikið . Var það í hellisskúta undir svonefndum Bergjum framan Kollsvíkurtúns . Einar lét urða sauðinn svo örugglega sem kostur var á ; en harðbannaði jafnframt að nokkur kæmi þar nálægt til þess að eiga við hræið . Dag einn á næsta þorra , í hörkufrosti en björtu veðri , voru hestar Einars reknir til brynningar að vatnsbóli , ásamt hestum af handanbæjunum í Kollsvík . Skyndilega var sem hestar Einars væru gripnir æði og hlupu fram og til baka um víkina . Hestarnir frá Láganúpi voru rólegri og náðust fljótt en hestar Einars hurfu á spretti fram á milli Fella ásamt Grundarhestinum fyrrnefnda . Veður versnaði mjög í sama mund , og fóru menn því ekki til leitar fyrr en daginn eftir . Þá sást ekki tangur né tetur af hestunum . Spurðist það síðast til þeirra að þeir hefðu hlaupið sem óðir yfir Breiðuvík og innyfir Víknafjall . Loks var leitinni hætt og hestarnir taldir hafa hrapað fyrir björg . Á skírdag sást til hests á Brúnunum yfir Rauðasandi . Reyndist þar vera á ferð Grundarhesturinn ; aðframkominn af sulti . Skammt frá honum fundust hestar Einars dauðir . Sending Benedikts kom að Kollsvík í nautslíki og olli Einari margvíslegu tjóni og erfiðleikum . Að lokum taldi hann að ekki mætti við svo búið una . Hitti hann þá eitt sinn drauginn að kvöldlagi fyrir neðan bæ á túninu . Einar var með reipi í hönd sér og fékk handsamað drauginn , sem var í nauts líki , og mýldi hann . Hélt hann síðan af stað með drauginn í taumi sem leið liggur upp Húsadal og Steilur , inn yfir Hænuvíkurháls . Þar batt hann drauginn við stóran stein og mælti svo um að ekki skyldi hann gera sér eða sinni ætt mein framar . Hinsvegar skyldi hann , ef honum tækist að losna frá steininum ; fara til baka til Benedikts og gera honum þá skráveifu sem Einari hefði verið ætluð . Hvarf við þetta allur reimleiki í Kollsvík , en reimt þótti við steininn lengi eftir það , og djúp slóð kringum hann eftir drauginn . Á endanum létti þó reimleika þar í Hænuvíkurskarðinu , en stuttu síðar bárust sögur af sjúkleika Benedikts Gabríels . Hann átti þó að hafa beitt kunnáttu sinni og náð fullum bata . Látrakarlinn í Láturdal . „ Sagt er að í Láturdal sé draugur sem heitir Látrakarl , en um hann vantar mig allar heimildir “ ( Örn.skrá ; Sigurbjörn Guðjónsson ) . „ Sú sögn gekk að í Láturdal byggi svonefndur Láturdalskarl ( Láturdalsdraugur ) sem átti að vera einhvers konar forynja . Ekkert hefur verið skráð um fyrirbrigði þetta , sem trúlega hefur verið búið til svo að yngri kynslóðin í Hænuvík væri ekki að flækjast of langt frá bæ , þar sem hún gat hæglega farið sér að voða “ ( Örn.skrá ; Sigurjón Bjarnason ) . Skotta . Sögur komust á kreik á síðustu öld um dysjun líks á Sellátranesi og reimleika í kjölfar þess , í kjölfar sviplegs slyss í Hafnarmúla á 19. öld . Tildrögin voru þau að vinnukona á Geitagili varð ófrísk og kenndi barnið bóndanum á bænum . Sá var giftur og vísuðu hjónin vinnukonunni úr vistinni en héldu barninu hjá sér . Hún fór í vist að Vatnsdal , en var jafnan hugsjúk mjög af söknuði eftir barninu . Einn daginn hvarf hún meðan húslestur var lesinn , og fannst ekki þrátt fyrir mikla leit . Hið eina sem fannst var skothúfa stúlkunnar , sem lá í fjörunni undir Hafnarmúla . Töldu menn að hún hefði ætlað að Gili , en hrapað í Múlanum og drukknað . Nokkru eftir þetta töldu menn sig verða vara við að einhver slæðingur í kvenmannslíki myndi fylgja öðrum bóndanum á Sellátranesi og hefði sú skotthúfu á höfði . Var því kölluð Skotta . Sú saga komst á kreik að lík stúlkunnar hefði fundist í fjörunni á Nesi , en verið urðað þar í stað þess að koma því til kirkju . Fæstir vildu þó nokkurn trúnað leggja á þessar sögur , enda voru Sellátranesbændur hinir grandvörustu menn og vel liðnir í sinni sveit . Ekki er vitað til þess að ætluð dys hafi fundist , og engan hefur Skotta angrað í seinni tíð . ( Magnús Gestsson ; Úr vesturbyggðum Barð ) . Nánari frásögn af þessum atburðum má sjá í skrifum Sigurjóns Bjarnasonar frá Hænuvík . Hann grófst nokkuð fyrir um þessi mál , en Pétur Hjálmarsson var langafi hans ; umræddur bóndi á Sellátranesi . Vinnukonan hét Arngerður Pálsdóttir ( f. 1825 - d. 1886 ) , sem bjó um nokkurn tíma á ýmsum bæjum í Rauðasandshreppi . Hún var um tíma gift Jóhanni Jónssyni og áttu þau eitt barn sem dó ungt og soninn Kristján ( mállausa , f. 1856 - d. eftir 1903 ) . Hugsanlega hefur hann , þá þrítugur , verið í vist í Örlygshöfn og Arngerður ætlað að vitja hans . En sagan um lausaleiksbarn virðist ekki eiga sér stoð . Síðla á 20. öld taldi kyggn kona sig hafa séð svip konu hverfa fyrir brún í Hafnarmúla ; klædda að fyrri tíðar hætti og örvæntingarfulla á svip . Verkamenn við byggingu Ólafsvita á Sellátranesi mörgum áratugum fyrr , töldu sig hafa dreymt konu sem væri grafin nærri tjaldstæði þeirra . Vildi hún vera grafin upp og fá leg í vígðum reit . Leit að dys á þessum slóðum hefur ekki borið árangur og enn leikur allt á huldu um þennan meinta líkfund . ( Sigurjón Bjarnason ; Vestfirðingaþættir , útg 2002 ) . „ Neðan við götu , móts við íbúðarhúsið í Efri-Tungu , er þýft og grýtt stykki sem nefnt var Djöflareitur . Má nokkuð skilja af nafninu hvernig var að slá þar “ ( Örn.skrá ; Kristján J. Kristjánsson ) . Gjögradraugurinn . Á síðari hluta 19. aldar byggði eldri maður sér kofa á Gjögrum og bjó þar um nokkur ár . Það urðu svo örlög hans að drukkna af skútu sem fórst með allri áhöfn . Kofi gamla mannsin var rifinn , en nokkru síðar var reist verbúð á tóftum hans , en þá var róið frá Gjögrum . Ekki leið á löngu þar til sumir sem þar dvöldu urðu varir við reimleika , og var ætlað að sá gamli gæti illa skilist við fyrri bústað . Einhverju sinni komu menn úr róðri og fór hinn elsti úr hópnum upp í verbúðina að hita kaffi meðan hinir gengu frá bát og afla , en svarta myrkur var komið á . Ekki var þó kaffið lagað er þeir komu uppeftir , heldur sat maðurinn þar og starði í eldinn . Hann var tregur til að greina frá atburðum , en greindi að lokum frá því að í þann mund sem vatnið fór að sjóða á olíueldavélinni hefði hurðinni verið hrundið upp og inn stigið maður ; all hvatskeytislegur . Illúðlegur var hann á svip , með hendur holdlausar og beinaberar . Engu svaraði hann um sín erindi en gnísti tönnum og taldi hinn að hann ætlaði að bíta sig á barkann . Hann tók þá það þrautaráð að horfa fast og ákveðið í augu draugsins , en við það sýnist honum draga úr honum máttinn . Byrjar draugurinn þá að hverfa inn í búðarvegginn , og hvarf að lokum alveg . Nokkrum árum síðar ( uppúr 1930 ) liggja þrír menn við á Gjögrum , en þá er verið að byggja þar sláturhús ( hið eldra , sem var bárujárnsklætt tilburhús ) . Tveir sváfu í umræddri verbúð , en einn í hálfbyggðu húsi ( líklega því sem lengi var sölubúð og svefnbraggi , en síðar sumarbústaður ) . Þegar myrkt var orðið datt þeim tveimur í hug að gera einbúanum grikk . Þeir laumuðust með hlaðnar haglabyssur að húsabaki og hleyptu af samtímis ; síðan hlupu þeir í spretti í búðina og í flet sín . Ekki urðu þeir varir við félaga sinn eins og þeir höfðu vænst . En eftir stuttan tíma upphefst mikill gauragangur við verbúðina . Skruðningar heyrast á þakinu og barið er bymlingshögg á það . Hurðinni er skellt upp með braki og brestum , þó hún hafi verið skálkuð innan . Með hálfum huga gægðust þeir út og kölluðu hvort einhver væri þar . Engu var svarað , en þunglega heyrðist þeim þrammað um þar í náttmyrkrinu . Áfram héldu skriðningarnir og barsmíðarnar fram eftir nóttu , og varð þeim ekki svefnsamt . Um morguninn fara þeir að huga að félaga sínum . Hann var þá hinn rólegasti og sagðist hafa sofið vært alla nóttina . Ekkert hafði hann orðið var við skothvellina eða annað óeðlilegt . Öðru sinni var það að maður svaf einn í búðinni , en aðrir í bragganum . Um lágnættið vaknar hann við þyngslalegt fótatak kringum kofann . Svo virðist honum sem hurðin sé opnuð , þrátt fyrir að hún hafi verið gödduð innan um kvöldið ; og maður standi á búðargólfinu og stari á hann . Hann rýkur upp ; fer í skó í skyndi ; vöðlar saman svefnpoka sínum og hleypur út . Eftir fáein skref finnur hann að togað er í böndin á svefnpokanum ; og fer svo að þau eru rifin af . Maðurinn komst skelkaður í hús hjá félögum sínum og harðneitaði að gista í búðinni framar . Búðin var skömmu síðar rifin , enda þá fullbyggður svefnbraggi við sölubúð Sláturfélagsins Örlygs á Gjögrum . Tóft hennar má enn sjá við norðurenda sláturhússins ( nýrra ) ; rétt hjá raflínustaur sem þar er núna . Ekki hafa menn þó orðið varir við slæðing þar á síðari árum . Torfi Össurarson segir svo frá tilurð Gjögradragsins að hann hefði verið einn Barðstrendinga sem voru á leið í Kollvíkurver innan af Skeiðseyri , en hrepptu norðan ofsaveður og fórust allir nema einn . Níels nokkur bjó í búðinni á Gjögrum meðan draugagangurinn stóð yfir . Kona sem kom í búð hans hafði orð á megnri þaralykt , og sagði Níelst þá að draugurinn hafi oft vitjað sín í draumi . ( Torfi Össurarson ; frásögn á Ísmús ) . Afturgangan í Tungu . Franskar skútur sóttu mjög á Íslandsmið um miðja 18. öld . Einhverju sinni lagðist ein slík grunnt undan Tungurifi . Sáu heimamenn að báti er róið í land og skömmu síðar kemur styggð að fénu niðri á Litlufitinni . Fransmenn náðu þar tveimur kindum og ýttu í skyndi frá landi . Tungubændur þustu til ; urðu höndum seinni að ná í bátinn en köstuðu grjóti í bátverja . Sjá þeir að þegar báturinn leggst að skipshlið er einum dröslað rotuðum um borð . Þegar dimma tók af nóttu urðu menn varir mikilla reimleika í Neðri-Tungu . Þetta ágerðist svo að leitað var til bóndans í Breiðuvík , sem talinn var kunna ýmislegt fyrir sér . Hann kom að Tungu og tókst með særingum og bænalestri að hrekja drauginn upp í gilskorning þann sem Strokkar nefnist , í Tunguá ofan bæjarins . Aflétti þá draugagangi við bæinn , en lengi á eftir þótti reimt í Strokkum . ( Úr vesturbyggðum Barðastr.sýslu ; MG ; stytt VÖ ) . Niðrilegan í Patreksfirði . Snemma á 20. öld bar sérkennilega sjón fyrir vinnumann í Efri-Tungu er hann kom út einn vormorgun í björtu veðri . Þá sá hann sæskrímsli sem kallað er niðrilega ; sunnantil í miðjum firðinum ; Örlygshafnarmegin . Þetta er gríðarstór skepna sem kemur upp á sjö ára fresti og er uppi í svona einn til tvo klukkutíma . Hún getur verið hættuleg bátum , og munu vera dæmi þess að hún hafi ráðist á þá . Vinnumaður horfir lengi á þetta , þar sem það svamlar í firðinum ; um tuttugu faðmar á lengd ; með tvo fjallhnúka uppúr , ekki ólíkt fjallinu Kryppu fremst í Örlygshöfn . Liturinn var dökkur ; næstum svartur og skrokkurinn að sjá þaravaxinn ; úfinn og órhrjálegur . Á að horfa eins og þaravaxin hlein . Eftir um tvo tíma seig skepnan niður í sæinn og hvarf . ( Úr vesturbyggðum Barð.sýslu ; Magnús Gestsson ; stytt VÖ ) . „ Framar í Mikladal ( framan við Þvergil ) eru nefnd Þrengsli . Í þeim vestanverðum er laut sem heitir Djöflalaut . Það er frekar nýtt nafn ; þar fennti fé fyrir nokkrum árum “ ( Örn.skrá ; Helgi Einarsson ) . Þúfnakargi var neðan Neðra-Geitagils sem nefndist Sálarháski , en hann fór undir bílveginn sem nú liggur þar fyrir kletthornið ( sama heimild ) . Hnjótur Skrímslið á Múlahlein . Um aldamótin 1900 bjó á Hnjóti Magnús Árnason . Eins og margir aðrir á þeim tíma fékkst hann nokkuð við tófuskytterí , enda var refaskinn þá í háu verði . Tófuhúsi hafði hann komið sér upp undir Hafnarmúla , þar sem sjávarklettar enda og grasbalar taka við ; og skaut þar margar tófur . Eitt sinn er hann sat í tófuhúsi sínu varð Magnús var við að stór skepna skríður upp úr sjónum . Þetta er stórt ferfætt dýr ; mjög dökkt að lit og silalegt í hreyfingum . Fljótlega er það komið upp á hleinina ; nokkra faðma frá sjávarborðinu . Samtímis verður Magnús var við að tófa stendur í fjárgötunni stuttu ofar . Hann varð nú að ákveða hvora skepnuna hann ætlaði að skjóta , en ákveður svo að fella tófuna . Hún steinlá í fyrsta skoti . Hann sér nú að skrímslið þokast í átt að tófuhúsinu . Bíður hann þá ekki boðanna heldur grípur tófuna og hraðar sér heim . Hann lýsti skrýmsli þessu svo að það hefði verið á stærð við stóran vetrung ; eins og þakið utan skeljum og hrúðurkörlum . Og þó það sýndist þunglamalegt hefði það haft allnokkra ferð . ( Úr vesturbyggðum Barð.sýslu ; Magnús Gestsson ; stytt VÖ ) . Drukknir draugar undir Hafnarmúla . Margt er óhreint undir Múlanum , ef marka má sagnir . Gísli Konráðsson segir svo : Nú finnst það ritað , að árið 1756 , 15. júlí , drukknaði sá maður er Guðmundur hjet , Torfason , og annar er Snjólfur hjet , Sveinbjörnsson . Það er mælt , að þessir tveir menn hafi farist er þeir komu úr kaupstað , til baka . Voru þeir þá komnir yfir undir land , fyrir utan Hafnarmúla . Áttu þeir heima á Hnjóti og sást til þeirra fyrir utan Hafnarmúla . Voru þeir báðir karlmenni mikil , og Snjólfur ekki skapgóður , og hafði smalinn frá Hnjóti sjeð og heyrt til þeirra . Voru báðir drukknir , að ætlað var , urðu missáttir og flugust á , og hvolfdi undir þeim . Þótti lengi all reimt eftir þá “ ( Gísli Konráðsson ; Látramanna - og Barðstrendingaþáttur ) . „ Um reimleika í Mosdalsgili ( frammi í Mosdal , neðan Litladals ) er lítið hægt að segja . Reimleiki sem talað er um er öllu meiri undir Hafnarmúla og með sjávarbökkunum inn að Mosdalsá . Um reimleikann mundi ég vilja tala sérstaklega , því það yrði svo langt mál “ ( Örn.skrá ; Bragi Ó. Thoroddsen ) . Nennirinn í Mosdalsvötnum . Eitt sinn voru tveir smaladrengir sendir frá Hnjóti upp á Lambadal og fram að Mosdalsvötnum til að leita kinda . Þegar kemur fram á kvöld höfðu drengirnir ekki skilað sér og fer þá maður að leita þeirra . Upp á fjalli mætir hann öðrum drengnum á hlaupum ; nær örmagna og yfir sig hræddur . Þegar hann mátti mæla sagði hann að þegar þeir komu að Mosdalsvötnum hafi þeir séð hest þar á bakkanum . Töldu þeir hann vera innan af bæjunum og hugðust prófa að bregða sér á bak . Þeir bundu snæristaum upp í hann og því næst var tvímennt . En það var sama hvernig þeir hottuðu á hestinn ; hann fékkst ekki úr sporunum . Drengurinn segist þá hafa farið af baki og sagt við félaga sinn : „ Hann bara nennir ekki úr sporunum “ . Við það tók skepnan viðbragð og steypti sér í vatnið með hinn strákinn á bakinu . Hurfu þeir báðir í vatnið og sáust ekki framar . En nennar eru þeirrar náttúru að steypa sér í vatnið er þeir heyra nafn sitt nefnt . ( Magnús Gestsson ; Úr vesturbyggðum Barð.sýslu ) . Múladraugurinn . Reimleikar hafa löngum verið í Hafnarmúla , enda hafa fyrr á tíð orðið ýmis slys á þeim hættulega vegi , auk þess sem nokkrir fórust er togarinn Sargon strandaði undir Múlanum árið 1948 . Um slysfarirnar vitna t.d. nöfnin Þorsteinshvammur og Hergerðargjá , sem þarna eru . Síðast varð Múladraugs vart árið 1960 , er Hnjótsbændur áttu leið fyrir Múlann . Þeir voru á jeppa , enda þá kominn bílvegur í stað hinna tæpu troðninga sem lágu í fjörunni . Þegar þeir koma fyrir Hergerðargjána , þar sem vegurinn var breiðastur , sést hvar stór maður stendur á miðjum vegi . Bílstjóranum tekst að sveigja framhjá manninum , en um leið berst stæk nálykt um bílinn . Þegar þeir nema staðar og fara að huga að manninum er hann hvergi að sjá . Enginn úr sveitinni kannaðist við að þarna hefði nokkur verið á ferð . ( Magnús Gestsson ; Úr vesturbyggðum Barðastr.sýslu ) . Sæskrímsli í Mosdalsfjöru . Guðmundur Jónsson ( f. 1856 - d. 1838 ) sagði frá eftirfarandi atburði . Hann var talinn nokkur einfeldingur en sannsögull . Eitt sinn að vetrarlagi ; í hláku og rigningu , var hann á ferð með Mosdalsbökkum , á leið út að Hnjóti . Þá sér hann eitthvað á hreyfingu í fjörunni . Þetta var stórt flykki sem nálgast hann heldur , og hringlar í því . Þetta telur hann vera sjóskrýmsli . Guðmundur felur sig nú bakvið stóran stein , en skrýmslið fór þar rétt fyrir neðan . Alltaf hringlar í þessu , eins og skeljar eða kuðungar hangi utan á dýrinu , og þegar það nístir fjörugrjótið heyrist „ slímkennt hljóð “ . Guðmundur sér að nú muni ekki vera um annað að gera en verja sig . Hann er með stóran broddstaf sem hann rekur af alefli í það sem hann hyggur vera auga skrýmslisins . Síðan tekur hann á rás upp bakkana , en skrýmslið stendur kyrrt og lætur hann afskiptalausan . Guðmundur tekur síðan hvern steininn eftir annan og veltir þeim niður bakkana . Við þann gauragang fælist skepnan til sjávar og steypist loks í sjóinn með boðaföllum og látum . Guðmundur bar þessa lífsreynslu undir fróða menn , og var hald manna að hér hefði hann mætt fjörulalla . ( Magnús Gestsson ; Úr vesturbyggðum Barðastr.sýslu ) . Sendingin frá Litla-Króki . Guðmundur Einarsson hét bóndi í Litla-Króki árið 1816 . ( Hann sést þó ekki í ábúendatali Trausta Ólafssonar ; hvorki þar né á öðrum Króksbæjum ) . Hann var blóðtökumaður og nokkuð kenndur við kukl . Frá viðskiptum hans við Guðbrand Jónsson í Kvígindisdal ( bjó þar 1801 - 1808 skv skrá Trausta ) segir svo í Þjóðsögum Jóns Árnasonar : Guðmundur bjó að Litlakróki á Rauðasandi , en Guðbrandur bjó í Kvígindisdal . Voru þeir Guðmundur vinir og því fóstraði Guðbrandur Kristján son hans . En er Kristján var vaxinn orti hann nokkuð níðslega af gamni um Guðrúnu fóstru sína ; konu Guðbrandar , og mundi hann þó lítt stökufær . Varð Guðbrandur þess var og barði á honum . Var hann og maður svakalegur og lítt gætinn þegar hann reiddist , en Kristján kærði það fyrir föður sínum . Lék síðan orð á að Guðmundur vekti upp svein einn úr Bæjarkirkjugarði og sendi hann Guðbrandi og Guðrúnu konu hans . Er það sagt að kvöld eitt þá er þau Guðbrandur sátu á palli inni sýndist þeim að flygsa ein lágvaxin sæktist að komast upp á pallstokkinn . Varð Guðrúnu bilt og bað fyrir sér en Guðbrandur brást reiður við og skipaði djöfli þeim í burt að dragast og sækja þar að er hann væri frá kominn , greip hlandkopp sinn og skvetti úr af pallinum fram , fór síðan út eftir flygsunni með bölvi og heitingum ef hún hlýddi ei skipan sinni . Hvarf hún síðan á brott og fann ei þau Guðbrand síðan . Þá er sagt að Gvöndur á Litlakróki yrði mállaus hið sama kvöld með flogi og fékk hann ei að gjört . Héldust þau við hann lengi , þó bötnuðu honum þau að lyktum . ( Þjóðsögur Jóns Árnasonar ) . Meira segir af Guðbrandi í sögninni um Raknadalsdrauginn Mókoll , undir Raknadal hér síðar . Sauðlauksdalur „ Efst í hlíðinni ( ofan við bæ í Sauðlauksdal ) eru Bæjarklettar . Þar er gjóta undir klettana , kölluð Kattargjóta . Sagt var að þar hefði köttur farið niður í og gegnum fjallið … kom út í Gissurstúnum í Kvígindisdalsbotninum “ ( Örn.skrá ; Búi Þorvaldsson ) . Árnapostilla er nafn á bletti í Sauðlauksdalstúni . Náði hann frá hlaðvarpanum í Dalshúsum að norðan ; götunni heim túnið framan úr dalnum að vestan , en Tjarnarmýrinni og Stórudýjum að austan og sunnan . Blettur þessi er ca 12 - 1300 ferfaðmar eða hálf önnur dagslátta að stærð og er einn illslægasti blettur af Sauðlauksdalstúni í þurrkatíð … Tildrög nafnsins virðast vera þau að í tíð séra Gísla Ólafssonar ( líklega 1827 ) var kaupamaður í Sauðlauksdal , kominn sunnan yfir Breiðafjörð , er bar nfnið Jón buri . Manni þessum fylgdi sending ( draugur ) er nefnd var Barnið . Sagan segir að séra Gísli hafi haft orð á því í Stykkishólmi að sér þætti daufleg vistin í Dal : „ Þar skeður aldrei neitt . Ég ætla að fá hann Jón bura með Barninu , svona til tilbreytingar í sumar “ . Þegar Jón kom í kaupavinnuna var honum úthlutað þetta stykki til sláttar . Slátturinn gekk seint og illa , því Barnið tafði um fyrir honum . Ekkert bætti það um þó Jón tæki með sér Biblíuna eða aðrar algengar guðsorðabækur í slægjuna . Barnið kunni þetta allt og ónáðaði Jón við sláttinn . En svo kom séra Gísli með flunkunýja húslestrarbók og fékk Jóni bura . Þessa bók hafði Barnið aldrei séð , og Jón gat farið að slá og lauk stykkinu á sæmilegum tíma . Bók þessi hét Árnapostilla ; húslestrarbók Árna Helgasonar biskups . En þessi vera Jóns bura í Sauðlauksdal dró þann draug á eftir sér að nærri öll börn séra Gísla ærðust . Sagnir mynduðust um sendinguna og draug þar í dalnum er var nefndur Dalli , en það er önnur saga “ ( Örn.skrá ; Búi Þorvaldsson ) . Dalli ( Dalsmóri ) er vafalítið einn af lífseigari draugum landsins . Hefur hann fylgt afkomendum séra Gísla Ólafssonar í Sauðlauksdal , jafnvel allt fram undir þennan dag , en þeir eru orðnir all fjölmennir . Hér verður sagt nokkuð af tiltektum Móra . Eru sagnir frá fyrri tíð áður birtar í Vestfirskum sögnum , en hér endursagðar í ögn styttri útgáfu . Fyrst er rétt að gera lítillega grein fyrir upprunanum : Gísli Ólafsson ( f. 1777 - d. 1861 ) kom sem prestur að Sauðlauksdal árið 1820 ; kominn af fátæku fólki við Þorskafjörð , en vel gáfaður og hafði notið fósturs hjá Benedikt Pálssyni á Stað á Reykjanesi . Var um tíma aðstoðarprestur á Helgafelli áður en hann vígðist til Sauðlauksdals . Ekki verður annað séð en séra Gísli hafi verið vel liðinn af sínum söfnuði og góða dóma fékk hann fyrir prestverk sín . Raddmaður var hann góður ; ekki talinn andlitsfríður ; fjörkálfur mikill og drykkjumaður úr hófi . Hann var rammur að afli og hélt heilsu og kröftum fram á gamals aldur . Magnús ; einn 15 barna Gísla og Sigríðar Jónsdóttur konu hans , tók við prestsembætti í Sauðlauksdal eftir föður sinn , en veiktist eftir fáein ár og varð óvinnufær . Gísli var þá sestur í helgan stein á hjáleigunni Efri-Dalshúsum þar í túninu , en dreif sig í hempuna aftur ; 75 ára gamall , og þjónaði framundir andlátið . Sögur margar voru sagðar af Gísla . Sambúð hans við Sæmund Hólm , aðalprestinn á Helgafelli , var stormasamt , og frægt varð dómsmál það sem nefnt var „ Tíkarmál “ , en þá kærði Sæmundur Gísla fyrir að hafa kastað framan í sig hundi . Snúður hét hestur Gísla ; smár vexti og dökkrauður , sem nokkrum sinnum bjargaði eigandanum kófdrukknum frá bráðum bana . Eitt sinn var það , er Gísli hafði farið í vitjun , að fólk vaknar að nóttu við það að Snúður hneggjar á hlaðinu ; knapalaus . Var honum fylgt upp á Dalsfjall , þar sem prestur lá ósjálfbjarga . Taldi hann að þar hefði Snúður bjargað lífi sínu , sem oftar . Prestur átti í deilum við Jón Ísleifsson sem bjó í Saurbæ 1826 - 1848 , um reka og önnur hlunnindi . Eitt sinn eftir messu í Saurbæ býður Jón presti til stofu til að gera út um þessi mál , en læsir stofunni . Er honum þykir Gísli tregur til samninga lætur hann tvo rummunga ráðast að honum . Gísla tekst að rífa sig lausan ; hleypur á hurðina og brýtur hana í spað . Síðan tekur hann sprett að hestum sem stóðu þar í röð á hlaðinu . Vindur hann sér í loftköstum yfir tvo hesta og lenti klofvega á sínum Snúð ; leysir hann í snatri og hleypir af stað inn Hraun . Rustarnir grípa sinn hvor hestinn og veita honum eftirför , en svo snar var Snúður að í Bjarngötudal gengur Gísli þeim úr greipum . En það er af þrætumálum að segja að stuttu síðar gerir Gísli sér ferð að Saurbæ og tekur Jón á eintal . Vissi enginn hvað þeim fór á milli , en eftir ferðina kom í ljós að Gísli var orðinn eigandi að Melanesi , sem Jón hafði áður átt . Dag einn , er Gísli var aldraður orðinn , var hann að aka skarni á hóla . Í þann mund voru út látin naut staðarins og unglingar ráku þau til haga . Elsti griðungurinn var mannýgur og lét ófriðlega þó á hann væri hengt erði . Fór svo að hann snerist bölvandi gegn strákunum , sem tóku til fótanna heim til bæjar . Konur á bænum reyndu að hrekja nautið brott með bareflum en boli felldi þær allar ; einnig séra Magnús , sem þó hafði járnkarl að vopni . Þessu næst sneri hann sér að gamalmenninu Gísla með öskrum og jarðarplægingum . Öldungurinn leggur frá sér hjólbörurnar með hægð , gengur móti bola ; tekur um haus hans og granir og snýr hann niður , þannig að fætur allir vísa til himins . Hann reis þó upp er prestur gekk frá og réðist gegn honum aftur ; en aftur fór á sömu leið í það skiptið ; sem og í það þriðja . Eftir það bar boli slíka virðingu fyrir Gísla að hann einn gat vopnlaus rekið hann að vild . Dalli kemur að Sauðlauksdal . Ekki ber öllum sögum saman um uppruna Dalla , en flestar sagnir hníga að þeim sem hér verður rakinn . Dalli mun upphaflega hafa verið sending frá Benedikt Gabríel , hinum alkunna galdramanni er bjó í Reykjarfirði í Suðurfjörðum Arnarfjarðar frá 1819 til 1833 . Segir sagan að séra Gísli í Sauðlauksdal hafi , í einni ferð sinni á Bíldudal , fengið nokkur selskinn hjá Benedikt , en hann var orðlagður sel - og hvalskutlari . Þegar til greiðslunnar kom mun hann hinsvegar hafa neitað að borga Benedikt Gabríel það verð sem upp var sett . Benedikt mun þá hafa látið orð falla um að hann gæti átt eftir að iðrast þess . Þorláksmessuna næstu dregur svo til tíðinda . Upphaf þeirra var það að sauðamaður í Botni í Patreksfirði stóð yfir fé á svonefndum Bruna , sem er upp af Ósafirði . Sér hann þá eldhnött ; svo stóran sem tungl í fyllingu , koma norðan af fjalli og velta áleiðis til sjávar ; fyrir Ósafjörð og út með Skápadalshlíð , svo langt sem séð varð . Næst var það að fólk á Hvalskeri heyrði nautsöskur fyrir neðan túnið . Þegar að er gáð sést skepna í nauts líki hlaupa út fjöruna ; áleiðis til Sauðlauksdals . Snemma morguns á Þorláksmessu leggur Gísli af stað til messu í Saurbæjarkirkju , en hugðist í leiðinni húsvitja á Rauðasandi . Fara þeir um Dalverpi og Kerlingarháls , sem venja var . Þegar þeir eru komnir áleiðis biður Gísli fylgdarmann sinn að halda einan áfram og bíða sín bak við hæð nokkra ; en hann skuli ekki snúa við þó presti dveljist . Eftir langa bið fór þó fylgdarmanni að leiðast og gægðist yfir hæðina . Þá sá hann prest hamast þar í lautinni ; líkt og væri hann í hörkuáflogum við eitthvað sem þó ekki sást . Atgangurinn stöðvaðist þó skyndilega þegar Gísli sá samferðamann sinn . Fékk sá miklar ákúrur fyrir óhlýðnina , og sagði Gísli að hennar vegna hefði hann ekki náð að hindra þá ógæfu sem á eftir myndi fylgja . Áður en Gísli fór í ferð sína hafði hann lagt ríkt á það við heimilisfólk sitt að loka bænum um leið og útiverkum væri lokið ; þar mætti enginn opna dyr þó vart yrði einkennilegra atvika úti . En á aðfangadagskvöld í rökkrinu er sagt að smalamaður í Sauðlauksdal hafi heyrt nautsöskur fyrir handan vatnið en gefið því engan gaum . Seinna um kvöldið þegar heimamenn eru allir inn komnir , að útiverkum afloknum , er bænum lokað og búist til jólagleði . Ætlar maddama Sigríður að fara að skenkja kaffið . Heyrist þá ógurlegt nautsöskur úti og í sömu svifum koma tvö geysimikil högg á stofuþilið en hræðslan grípur alla í baðstofunni . Sigríður lítur út um glugga og biður guð að hjálpa sér en fyrirbýður að fara ofan og opna bæinn . Höfðu allir frá sama að segja , en það var að undireins og bærinn var opnaður hefðu börnin þrjú séð svartan hund með hvítan díl í rófunni koma til sín með dinglandi skottið og samstundis hefðu þau fengið aðsvifið . Varð nú lítið úr allri jólagleði , og var til þess tekið hve þessi jól hefðu verið ömurleg í Sauðlauksdal . Sent var eftir Gísla , sem messað hafði í Saurbæ á jóladag . Hann afþakkaði messukaffi og gistingu , en drífur sig heim . Þar var döpur heimkoma ; kona hans og börn nær brjáluð af hræðslu en aðrir heimamenn standa uppi ráðalausir . Tekur hann þá til sinna ráða . Lét hann fólk allt fara í bæinn , lokaði honum , fór einn út á móti sendingunni og var úti mestalla nóttina . Eigi vissu menn gerla hvað hann starfaði en þó var talið að hann hafi verið með guðsorðalestri ; skrýddur fullum messuskrúða og með kaleik í hendi , að eiga við drauginn . Var í fyrstu talið að séra Gísla hefði tekist að koma sendingunni fyrir í dýi einu utan til í túninu í Sauðlauksdal . Allt fór það þó á annan veg , þó hlé yrði á . Dalli hrellir fjölskyldu Gísla . Eftir nokkurn tíma fer sendingin aftur að gera vart við sig . Ásækir hann konu prests og börn hans , en honum sjálfum gat hún ekki mein gert . Sáu börnin þá títt svarta hundinn með hvíta dílinn í rófunni , og sögðu þá gjarnan : „ Nú kemur hann héppi-hépp “ . Við þessar sýnir duttu þau niur með froðufalli eða fengu óstjórnleg æðisköst . Reyndu þau þá að fyrirfara sér , og varð að hafa strangar gætur á þeim og halda þeim , svo þau færu sér ekki að voða . Af þeim var Ólafur tápmestur og varð að gæta hans þegar köstin komu í hann , en þá vildi hann hlaupa út í bláinn . Varð gæslumaður þá iðulega að elta hann upp á fjall eða út í Sauðlauksdalsvatn . Dalli sást oft sem hundur , eins og fyrr er sagt , en einnig í kálfs - eða vetrungslíki . Verður nú ásókn hans svo hörð að það ráð er tekið að koma börnunum fyrir á næstu bæjum . Begður þá svo við að lítið eða ekkert ber á þeim meðan þau eru þar . En undir eins og þau ætluðu að koma heim aftur og voru komin að landamerkjum Sauðlauksdals sáu þau hinumegin við þau annaðhvort kálfinn eða svarta hundinn , og fengu þá áðurnefnd köst . Þegar sýnt þótti að í Sauðlauksdal gætu börnunum var ekki vært í Sauðlauksdal var þeim komið í langtímavist að heiman ; sumum þeirra var komið burt úr landinu . Þau voru þá komin úr mestu hættunni . En Dalli fylgdi þeim og gerðist ættarfylgja þeirra . Gerði hann oft vart við sig á undan þeim og skylduliði þeirra . Kom það líka stundum fyrir að Dalli ásækti menn af þessari ætt ; einkum ef þeir voru eitthvað veiklaðir . En ekki urðu ásóknir þessar nú eins ákafar og meðan fjölskyldan var saman í Sauðlauksdal . Það þótti einkennilegt að þó systkinin væru þannig aðskilin virtust þau sum vita þegar sótt var að öðru þeirra , þó langt væri á milli . Einkum átti það við um Sæunni , sem oft fann á sér ef eitthvert systkina hennar varð fyrir áfalli af völdum Dalla , eða ef sendingin væri á leið til hennar . Magnús , sonur Gísla er síðar varð prestur í Sauðlauksdal , fékk gjarnan æðið eins og hin systkinin . En hann hafði þá þann sið að fara að barningasteininum og berja sleggjunni með ákafa ofan í hann , og batnaði honum þá ætíð . Dalli fylgir Gísla . Þó Dalli næði ekki að vinna Gísla mein fylgdi hann honum eftir og gerði vart við sig á bæjum áður en Gísli kom . Séra Þórður Þorgrímsson , prestur í Otradal og á Brjánslæk , fór eitt sinn yfir Hálfdán í fylgd Gísla . Sá þá séra Þórður Dalla í vetrungslíki fara á undan þeim yfir fjallið . Var hann ávallt á öðru kennileitinu þegar prestarnir voru á hinu . Feluleikur í Dufansdal . Einu sinni þegar Snæbjörn Pálsson bjó í Dufansdal voru börn í feluleik . Torfi , sonur bónda , fer inn í fjárhús að fela sig . Dimmt var inni , enda húsið gluggalaust . Þegar honum leiðist biðin ætlar hann út , en mætir þá í dyrunum svörtum hundi með lafandi eyru og glóandi eldrauð augu . Fannst honum hann þá missa allan mátt og var nærri hniginn niður . En í þeim svifum kemur ein stelpnanna . Hvarf sýnin við það og Torfi fékk máttinn aftur . Töldu kunnugir að þarna hefði Dalli verið kominn . Glímt við Dalla í Tungu . Dótturdóttir Gísla , Sigríður Friðbertsdóttir , bjó í Tungu í Tálknafirði ásamt Þórði Jónssyni manni sínum . Hjá þeim var vinnukona ; Sigríður Jafetsdóttir . Kálfur var alinn undir baðstofuloftinu í Tungu , en í þann tíð tíðkuðust fjósbaðstofur . Kvöld eitt , er fólk var háttað , heyrist eitthvað brölt neðan úr fjósinu . Sigríður tekur kolu í hönd sér og fer ofan . Hún sér þá að kálfurinn stendur á afturfótunum , líkt og hann sé hengdur í hálsband sitt . En í sama mund slökknar á kolunni . Hún heyrir þó að korrar í kálfinum , líkt og hann sé í andarslitrunum . Hrekkur henni þá af munni : „ Er andskotinn kominn í kálfinn ? Skyldi hann nú ætla að drepa hann “ ? Við þessi orð brá svo að kálfurinn kyrrðist . Kveikir Sigríður á kolunni og sér að ekkert er athugavert við kálfinn . Ekki er hún þó fyrr lögst aftur í rúm sitt en bröltið og korrið í kálfinum upphefst á ný . Rís þá Þórður úr sínu rúmi og fer ofan . Hann var í þykkum nýþæfðum nærskornum prjónabuxum . Ekki er hann fyrr kominn í fjósið en þaðan heyrast stympingar miklar , eins og verið sé að glíma af miklu kappi . Þær ætla að færa honum ljós , en hann biður þær að halda sig uppi . Þruskið berst svo fram eftir bæjargöngunum ; fram að dyrum og út á hlað . Að lokum kemur Þórður aftur í rekkju sína ; all móður , en segir að nú muni friður haldast . Hvorugur hafði skaða af þessum viðureignum ; Þórður né kálfurinn , og ekki varð slíks vart aftur . En talið var einsýnt að þarna hefði Dalli komið í heimsókn . Dalli birtist í Vatnsdal . Amalía nefndist dóttir Sæunnar ; Gísladóttur prests Ólafssonar . Hún var í vist að Vatnsdal . Bar það oft við að óstjórnarköst komu í hana , án þess að fyrir þeim sæist ástæða . Lýstu þau sér annaðhvort með hlátri miklum eða gráti . Einu sinni sem oftar fær Amalía eitt kastanna . Sigurbjörg Jónsdóttir var þá í Vatnsdal , er síðar var á Hvallátrum . Hún á nú leið ofan af lofti og sér Dalla standa í stráks líki á milli hurðanna . Sigurbjörgu verður ekki bilt við , heldur opnar útihurðina og rekur piltinn út . Dalli fer til sjós . Maður nokkur af Sauðlauksdalsættinni var eitt sinn sjómaður á þilskipi sem gekk til fiskveiða . Eitt sinn liggur hann í hásetaklefanum og lætur mjög illa í svefninum . Korraði í honum , eins og verið væri að kyrkja hann . Annar maður sem var vakandi í klefanum heyrði svefnlæti þessi og sér nú að strákhnokki nokkur stendur á skuggalegum stað í lestinni og er að skæla sig og gretta í átt að sofandi manninum . Telur hann strák þennan efalaust vera Dalla ; tekur stóran hníf í hönd sér og veður með hann að draugsa . Hann hörfar undan og eltir maðurinn hann aftur í lest , en þar hverfur draugurinn í myrkrinu . Sá sem sofið hafði vaknar nú og segir sig hafa dreymt að Dalli hafi ætlað að kyrkja sig . Höfuðhögg Dalla . Árni hét maður ; Bjarnason og bjó á Felli í Tálknafirði . Hann átti son er Þorsteinn hét , og var á fermingaraldri er hér kemur sögu . Þorsteinn fer eitt sinn ofan af baðstofuloftinu eftir að farið var að skyggja af degi . Þegar hann er í stiganum sér hann strákhnokka með mórauða húfu standa hjá stiganum . Þorsteini leist ekki vel á strák þennan og sparkar í höfuð hans með tréklossum sem hann hafði á fótum . Fannst honum viðkoman líkust því að hann hefði sparkað í ullarþófa . En stráknum bregður svo við að hann stingur sér á hausinn inn undir mölunarkvörn sem stóð undir stiganum ; og hvarf þar niður í gólfið . Sér Þorsteinn í iljar honum um leið og hann fer niður . Þegar Þorsteinn kemur út á hlað er þar nýkominn gestur , og var hann af Sauðlauksdalsættinni . Nóttina eftir þetta lætur einn heimamanna á Felli illa í svefni , en hann svaf á miðloftinu í baðstofunni . Þegar hann vaknar segir hann frá því að sér hefði þótt Dalli koma og sagst þurfa að ná í strákskömmina hann Þorstein , en hann þyrði ekki að fara uppfyrir Árna . Þorsteinn svaf þá fyrir ofan Árna föður sinn . Hoppandi hauskúpa . Þuríður dóttir séra Gísla giftist Sveini Gíslasyni , og bjuggu þau á Klúku í Fífustaðadal . Dalli varð Sveini mjög fylgisamur og sást oft á undan honum , þó ekki sé getið um glettur við hann . Eitt sinn kom gestur nokkur að Klúku snemma morguns í blíðskaparveðri . Þegar hann kom að bænum sá hann að eitthvað sem líktist höfuðkúpu af manni var að skoppa þar um hlaðið . Brá þessu sem snöggvast fyrir , en hvarf svo aftur sjónum hans . Ekki fundu menn aðra skýringu á þessu en að þarna hefði Dalli verið á ferð . Rauðleiti maðurinn . Skammt frá Klúku er Öskubrekka , en þar bjó þá Helgi Arason . Vorið 1891 reru þeir úr sömu verstöðinni ; Helgi á Öskubrekku og Sveinn á Klúku . Á Hvítasunnudagsmorgun fara tvær unglingsstúlkur frá Öskubrekku að smala . Þegar þær koma fram á Ása líta þær til baka og sjá þá þrjá menn koma gangandi fram Eyrar . Þær þykjast þekkja þar Helga og Svein , en átta sig ekki á hinum þriðja sem þeim sýnist rauðleitur . Þær fylgjast með ferð þeirra er þeir ganga tveir heim á hlaðið í Öskubrekku , en sá rauðleiti staðnæmist undir bæjarhólnum og virðist bíða þar . Eftir stundarkorn kemur annar maðurinn út aftur og heldur ofan túnið . Rauðleiti maðurinn bíður hans ekki , heldur gengur á undan honum ofan Öskubrekkutún ; yfir ána og heim Klúkutún . Hann hverfur þeim svo þegar kemur heim í svonefndar Brunnhúsaþúfur , en hinn heldur heim að Klúku . Var þar Sveinn á ferð , en talið var að þar hefði Dalli runnið á undan . Búferlaflutningar Dalla . Veturinn 1912 - 13 fluttist Sveinn frá Klúku til Magnúsar sonar síns á Neðrabæ í Selárdal . Það bar til einn morgun þann vetur að smalinn á Fífustöðum gekk að vitja fjárins sem legið hafði úti á hlíðinni milli Fífustaða og Selárdals . Þegar hann kom út á svonefndar Völlur sá hann spor í snjónum ; í lögun líkt og mannsspor , en með undarlegu göngulagi . Þau lágu í eilægum krákustígum , líkt og spor hunds sem fylgir göngumanni . Stundum lágu þau kippkorn eftir veginum ; síðan beygðu þau uppfyrir hann , nokkuð upp í hlíðina ; komu því næst ofan aftur og lágu niðurfyrir veginn , og síðan uppfyrir hann aftur . Þannig lágu þau óslitið í einlægum hlykkjum og krókum þessum ; alla þá leið sem smalinn fór eftir veginum ; frá Völlum og út fyrir Hraunhrygg , sem er um hálftíma gangur . Þegar yfir hrygginn kom virtist slóðin stefna að Neðrabæ . Seinna þennan dag flytur sveinn sig alfarinn frá Klúku að Neðrabæ . Fór hann sömu leiðina og hin krókótta slóð hafði legið , en fylgdi auðvitað ekki hlykkjunum . Enginn kannaðist við eiganda þessara spora ; enginn hafði farið þarna um þennan morgun á undan smalanum . Var því nokkuð ljóst að slóðin væri eftir Dalla , sem þarna hefði flutt búferlum með Sveini . Mórauði hnoðrinn . Ein sögn er enn af veru Dalla í Arnarfirði ; þar sem hann þó átti sinn uppruna . Einar Jóhannesson frá Melshúsum í Bakkadal var eitt sinn árið 1925 á leið inn á Bíldudal . Þegar hann er kominn nokkuð innfyrir svonefndan Háf ; innan Auðahrísdals , sér hann koma veltandi eftir götunni á móti sér rauðan hnoðra , á stærð við nokkuð stóran bandhnykil . Einar heldur áfram göngunni , en áður en hann mætir hnoðranum beygir sá síðarnefndi út úr götunni og hverfur sjónum . Ekki hafði Einar gengið langt er hann mætir manni á leið út í Dali , en sá var af Sauðlauksdalsætt . Er þetta eina skiptið sem sögur fara af Dalla í slíkri hnoðramynd . Kálfurinn með hvíta hausinn . Unglingsstrákur af ætt séra Gísla var um tíma fenginn til að hjálpa til í fjósi á bæ einum í Patreksfirði . Morgun einn fór hann í fjósið og hugðist vatna kúnum . Vatnið skyldi hann taka úr tunnu sem stóð í skoti í fjósinu . Drengur kemur að vörmu spori aftur inn í bæ ; móður og mæddur , og segist ekki vatna kúnum , því hann hafi séð kálf ; rauðan með hvítan hausinn , í skotinu fyrir ofan tunnuna . En þar átti þá ekkert að vera . Fullorðin dóttir hjóna fór þá í fjósið með drengnum til að athuga þetta . Enginn kálfur sást þá í horninu , en vatnsfatan var þar á botni tunnunnar , sem strákur hafði hlaupið frá í ofboði sínu . Þennan sama dag kom bróðir drengsins úr nágrenninu til að finna hann . Var talið víst að þetta hefði Dalli verið . Hundar ærast í Raknadal . Dalli gerði oft vart við sig á bæjum skömmu áður en fylgjendur hans bar að garði . Sjaldnast olli hann miklu tjóni ; miklu fremur var um smá óhöpp að ræða eða einkennileg fyrirbæri . Einhverju sinni , milli 1910 og 1920 kom Kristján J. Kristjánsson í Efri-Tungu að Raknadal , á leið sinni á Eyrar , og þáði þar gistingu . Um miðja nótt vaknar hann við það að þrammað er utan við gluggann og um leið taka hundarnir að gelta sem óðir væru . Hann kallar þá til unglingspilts sem einnig svaf í stofunni og segir að nú sé líklega gestur kominn að húsinu . Piltur fer að gá , en enginn er úti . Síðar daginn eftir , er Tungubóndi kemur aftur við á leið sinni frá Eyrum , er honum tjáð að þá hafi litið við gestur af ætt þeirri er Dalli fylgir . Dalla verður vart á Hvalskeri . Á Hvalskeri varð Dalla stundum vart áður en fylgjendur hans bar að garði . Stefán bóndi var eitt sinn að leysa hey í hlöðu þegar svartur hundur hleypur fyrir geilina . Var þó enginn slíkur á bænum . Stuttu síðar sést til þeirra gesta sem vænta mátti . Öðru sinni var Valborg að skúra gólf í stofunni og átti eftir að þurrka eina færuna , en gólffatan stóð með vatninu frammi í eldhúsi . Skyndilega heyrir hún að fatan fer um koll með nokkrum látum og vatnið út um allt . Þegar hún er búin að þurrka það upp og lítur aftur í stofuna er slóð hundspora sem liggur yfir nýskúrað gólfið . Enginn hundur hafði þó komist í húsið . Stuttu síðar hringir síminn og er þá verið að boða komu gesta sem Dalli fylgdi jafnan . ( Valborg Pétursdóttir ; frásögn á Ísmús ) . Andskotast í kúm í Kollsvík . Í Kollsvík gerði Dalli stundum vart við sig á undan gestum af þessari ætt . Eitt sinn að haustlagi ( kringum 1963 ) settu kúasmalar kýr í fjós um kvöld að vanda ; bundu þær á bása sína og gengu frá halaböndum . Um morguninn kemur í ljós að kýrnar hafa verið losaðar og eru komnar á ranga bása og halaböndin öll í flækju . Um það leyti sem morgunmjöltum er að ljúka ber að garði gest sem Dalli er talinn fylgja . ( Úr vesturbyggðum Barð.sýslu ; Magnús Gestsson ; stytt VÖ ) . Bílferð Dalla . Nokkrum árum eftir þetta átti Jón Hákonarson kaupfélagsstjóri á Hnjóti leið að Kvígindisdal . Lagði hann bíl sínum í brekkuna , en gekk úr skugga um að hann væri í bakkgír og handbremsu áður en hann drap á vél og fór inn . Er hann hafði lokið erindum sínum og hugðist halda heimleiðis var engan bíl að sjá . Hinsvegar mátti heyra dunandi danstónlist neðan úr árgilinu , langt neðan túnbrekkunnar . Þegar menn gengu á hljóðið blasti bíllin við niðri í gilinu ; á réttum kili og óskemmdur , en útvarpið á fullu . Var mönnum það hulin ráðgáta hvernig hann hefði losnað úr gír og komist þessa leið án þess að velta . Dalli var þegar grunaður um verknaðinn , enda gjarnan bendlaður við fólk þar á bæ . ( VÖ ) . Dalli á heimaslóð . Árið 2017 var maður af sömu ætt á leið að sunnan vestur í Kollsvík á stórum sendiferðabíl . Í leiðinni renndi hann upp að Sauðlauksdal til að hitta fólk sem þar dvaldi við vatnið , og hafði boðið honum silung í soðið . Lagði hann bílnum á sléttri sandgrund þar sem enga hindrun var að sjá . Er hann bakkaði bílnum til að snúa vildi þó ekki betur til en svo að trjáhnyðja ein mikil reis upp úr jörðinni undir bílnum , með þeim afleiðingum að undan bílnum slitnaði bremsubúnaður , olíutankur , bretti og annað . Fór drjúgur tími í að gera bílinn ökuhæfan á ný . Ekki þótti óhappið einleikið , enda rísa rekatré sjaldan úr jörð af sjálfsdáðum . Þótti mönnum einsýnt að enn væri ekki allur kraftur úr Dalla . ( VÖ ) . Aðrar sagnir úr Sauðlauksdal Móra skammtaður matur . Móri nokkur var í Sauðlauksdal , en óljóst er þó hvort það var Dalsmóri . Það var eftir aldamótin 1900 að Þorvaldur Kristjánsson var prestur í Sauðlauksdal . Þá hafði Móri gengið þar ljósum logum , en þó verið til friðs ef honum var skammtaður matur . Varð ætíð að skammta honum á hreinan disk ; en væri það ekki gert fór hann í búrið og stal þaðan . Var búrið ætið haft ólæst til að hann gæti nælt sér í bita þegar hungrið svarf að . Þorvaldur hafði náð sér í hval frá hvalveiðistöðinni á Suðureyri í Tálknafirði , eins og margir gerðu í þann tíð , og súrsaði í tunnur . Ekki var hann þó trúaður á tilvist Móra og harðlæsti búrinu . Einnig var hætt að skammta Móra . Ekki kunnið það góðri lukku að stýra . Áfram var stolið úr búrinu , og nú hálfu meira . Á endanum var horfið til fyrri hátta ; að skammta Móra á tandurhreinan disk ; og létti þá búrstuldinum . Grunur lék þó á að hér hefði Móri notið aðstoðar tveggja hrekkjalóma . Þeir sögðu frá því síðar að þeir hefðu náð sér í langan gaffal sem hafður var til að veiða mat úr hlóðapotti ; settu á hann langt skaft ; tóku tór ( torfsnepla ) úr veggnum og náðu að teygja sig gegnum gatið inn í búrið eftir mat , með gafflinum . ( Þórður Guðbjartsson ; frásögn á Ísmús ) . Skötumóðirin í Dalverpi . Skötutjarnir nefnast tjarnir tvær eru uppi á Dalverpi , en það er daldrag milli Sauðlauksdals og Keflavíkur . Munnmæli segja að þarna á tjörnunum hafi útgerð mikil verið fyrr á tíð , og þá gert út á skötu í tjörnunum . Sést þar enn móta fyrir rústum af verbúðum ef vel er gáð . Þegar útgerð hafði satðið með blóma um langan aldur bar það við einn dag að menn drógu skötu eina með ódæmum stóra ; meiri en svo að nokkur bátur bæri hana . Var hún samt dregin til lands við illan leik . En er menn hugðust taka til við skötuveiðar á næsta vori var öll skata horfin úr tjörnunum . Hefur enginn maður orðið var við skötu eða annað kvikindi í þessum tjörnum síðan . ( Úr vesturbyggðum Barð.sýslu ; Magnús Gestsson ; stytt VÖ ) . „ Ofan við brekkuna ( í Sauðlauksdalstúni ) stóð fyrr fjárhús ; Akurgerðishúsið , líklega frá tíð Björns Halldórssonar . Almennt var sagt að Sandvallahúsið hafi verið flutt þangað upp eftir vegna reimleika í tíð Gísla Ólafssonar , þegar allur dalurinn iðaði af draugagangi “ ( Örn.skrá ; Búi Þorvaldsson ) . Sæskrímsliðá Skápadalshlíð . Frá því segir Guðmundur Jónsson sem fæddur var 1856 en var á þessum árum vinnumaður í Vesturbotni ; talinn nokkur einfeldingur en sannsögull . Hann var eitt sinn sendur með kvígu fyrir fjörð , og fylgdi honum heimilistíkin . Þegar kom út á miðja Skápadalshlíð varð tíkin skyndilega skelkuð mjög og skreið milli fóta Guðmundar . Honum varð ekki um sel og hækkaði gönguna upp undir kletta . Honum sagðist síðar svo frá : „ Þá fer ég nú að svipast um , og sé í fyrstunni ekki neitt . En þegar ég fer nú að grína betur ofan í fjöruna sé ég einhverja bölvaða þúst ; og það held ég vera skrímsli . Jæja ; ég tek þá upp stein ; þennan líka litla ! Ég læt steininn fara og hann stefnir beint á það . Og þegar það verdur vart við það að steinninn er að koma , þá stendur djöfull upp . Og bölvuð sú lygin það er ; þó ég ætti dauður niður að detta ; að ég sá fjallsbrúnina hinum megin við fjördinn undir kviðinn á því ! Og það í sjóinn . En buslugangurinn maður ; út allan fjörd . Og ekki komst hann í kaf fyrr en í Grænhólsdýpi “ ! Önnur saga var sögð af sæskrímsli á Skápadalshlíð , en ósagt skal látið hvort það er sama skepnan . Mun þetta hafa verið nokkru fyrr , eða á síðari hluta 19. aldar . Þá var Björn bóndi í Skápadal að koma út Skápadalshlíð á hesti sínum . Gatan liggur þar í sjávarmáli , og þar sem nú var lágsjávað var all langt útfiri . Sér hann þá að nokkru utar í fjörunni er stór þúst ; líkust stórum steini . Þar átti þó enginn steinn að vera . Er nær kemur sér hann að þarna liggur skepna ; á stærð við stóra kú . Rís nú skepna þessi á fætur og lítur í áttina til hans . Bónda varð ekki um sel en ákveður þó að hleypa hesti sínum eftir götunni fyrir ofan dýrið . Er honum varð litið við sá hann að skepnan er á haraspretti á eftir honum . Hann knúði þá hest sinn harðar og slapp heim , undan ókindinni . Lýsti bóndi þessu svo að það hefði verið dökkt að lit og óhrjálegt að sjá ; luralegt og stirt í hreyfingum . ( Úr vesturbyggðum Barðastr.sýslu ; MG ; stytt VÖ ) . Raknadalsdraugurinn Mókollur . Ekki er einhlítt hvar staðsetja skal draug þennan ; svo víðförull sem hann var , en við Raknadal var hann meðal annars kenndur . Þau eru tildrög Mókolls að Guðbrandur nokkur Jónsson bjó í Kvígindisdal í byrjun 19. aldar , en flutti síðar á Geirseyri . Hann var þekktur fyrir galdrakukl en þótti einnig fégjarn . Var sagt að hann hefði selt rauðhærðan son sinn til Hollendinga , sem vildu fá blóð hans til lækninga . Í annan tíma átti hann í illdeilum við galdramanninn Guðmund í Litla-Króki á Rauðasandi ( sést ekki í manntölum ) , og fékk sendingu frá honum ( sjá Sendingin frá Litla-Króki ; hér undir Kvígindisdal ) . Þegar Guðbrandur bjó á Geirseyri vænti hann manns í vinnumennsku til sín sem hét Halldór Ólafsson . Halldór var þá í vist hjá ekkju sem hét Helga og bjó á Hamri á Barðaströnd . Þegar til kom vildi Halldót þó ekki fara frá ekkjunni , og skilja hana eftir með ómegð og á vonarvöl . Líður svo nokkur tími , en þá fékk Halldór bréf frá Guðbrandi . Gömul kona sem viðstödd var vildi fá að opna umslagið fyrir hann , en það aftók Halldór . Sagði hún þá ; „ Sjá þú þá til Halldór minn ; að betur fari “ . Þegar Halldór opnaði bréfið flaug upp úr því fluga : og beina leið ofan í hann . Hann lagðist þegar veikur og sturlaður ; og dó að fáum dögum liðnum . Stuttu eftir að hann var jarðaður urðu menn varir við draug í líki unglingspilts , sem einkum gekk um á Hamri og næstu bæjum . Var hann á mórauðum peysugarmi ; svörtum buxnagörmum og með mórauða lambhúshettu tvíbrotna á höfði . Var hann því nefndur Mókollur , en sumir kölluðu hann Móra . Mókollur var ekki mjög magnaður draugur og frekar hafði hann við smáhrekki en að hann gerði mönnum mein . Lá hann iðulega á húsþökum á Hamri og Vaðli og sóttu þá gjarnan veikindi að íbúum . Þegar rökkva tók stóð hann oft í hornum og skúmaskotum og heyrðist þá í honum : „ Hviss , hviss “ . Flugu þá frá honum eldglæringar , en þegar að var komið hvarf hann frá . Hann átti það til að grípa utan um fólk eða taka í hendina á því , en frekar var það kraftlaust og meinlaust . Mókollur fylgdi Gunnlaugi Gíslasyni bónda í Raknadal . ( Bjó þar 1762 - 1780 . Einhver skekkja er því í ártölum , en „ góð saga má aldrei gjalda sannleikans “ ) . Var talið að einhverjir óvildarmenn hefðu magnað Mókoll og sent honum . Mókollur fylgdi síðan Kristínu dóttur Gunnlaugs ( f. 1765 ) , sem var gift séra Jóni Vestmann f. 1769 - d. 1869 , presti í Flatey , Kálfafelli , Keldum og Vogsósum ) . Þegar Gunnlaugur dó tók Kristín fásinnu mikla og óeirð . Mátti hún ekki af manni sínum sjá er hann fór að heiman en lagði fæð á hann þess á milli . Jóni varð skapraun að þessu og taldi Mókolli um að kenna . Fékk hann hund ; Skjamba að nafni , til að verjast draugsa . Sást iðulega til hundsins þegar hann var úti ; að hann stökk upp með urri og gelti og sýndist elta eitthvað í burtu . Varð eitt barn þeirra sinnisveikt , og það talið af völdum Mókolls . Þegar Jón fékk Kálfafellsbrauð fór Kristín um tíma til lækninga á Ísafjörð . Þegar hún flutti aftur til manns síns . Fylgdi Mókollur henni austur að Jökulsá á Sólheimasandi , en sneri þar aftur . Varð hún þá albata er hún kom að Kálfafelli . Guðmundur nokkur Jónsson , bóndi á Vaðli , átti oft að hafa séð Mókoll ; sagði að hann gengi þar um bæi sem væri hann mennsur maður . Guðmundur þessi var skyggn . Einhverju sinni heyrðu menn Mókoll segja : „ Ég get hvergi verið fyrir bölvuðum glyrnunum í honum Vaðals-Gvendi ; og henni Bergjakots-Imbu “ ! Mókollur hélt þó áfram að ganga ljósum logum . Er sagt að hann sæti um hádaga á rúmum eða kistum og berði fótarstokkana , en stundum heyrðist til hanns undir rúmunum . Einu sinni atyrti bóndinn í Kollsvík hann , en rétt á eftir ; þegar komið var til fjárins , var ein ærin dauð . Hafði henni verið troðið niður í mjög þrönga sprungu í bergi einu . ( Þjóðsögur Jóns Árnasonar ) . Eftirfarandi er unnið upp úr svörum hennar við könnunum þjóðháttadeildar Þjóðminjasafnsins árið 1992 . Sigríður þróaði þá sérstæðu list að mála á steinhellur úr náttúrunni , og var sú list hennar eftirsótt . Ekki veit ég til að skyggnt fólk sé talið öðruvísi að öðru leyti en fólk er flest . Reyndar þekkti ég eina gamla konu sem var skyggn bæði , að hún taldi , á huldufólk og framliðna . Þessi gamla kona giftist ekki né átti börn og var talin heldur einföld . Hún var spurð hvað hún hefði séð en hún gaf ekkert út á það . Daginn eftir fór bróðurdóttir hennar að ganga betur á hana með hvað hún hefði orðið vör við í eldhúsinu og sagði hún henni þá að hún hefði séð marga menn ; alla blauta en bara þekkt tvo þeirra en það voru bræður sem bjuggu á hinum bænum í Breiðuvík en þar var tvíbýli . Var hann þá að dunda eitthvað út í Kollsvík en þar bjuggu foreldrar hans . Hans var leitað í 2 - 3 daga en á þriðja degi sást hvar hann sat uppi í smásyllu neðst í klettunum fyrir ofan bæinn sem heitir síðan Gíslahilla en drengurinn hét Gísli Guðbjartsson . Skammt þaðan er nokkuð stór steinn í hlíðinni sem heitir Árún . Manni gæti að vísu dottið í hug að barn sem væri týnt þennan tíma biði þess naumast bætur . Best sannaða sagan sem ég þekki um huldufólk er saga sem ég heyrði frá nokkuð mörgum sem sáu þessa " manneskju " . Þar er nokkuð fjölbreytt landslag með bollum og lautum og klettanefjum í brúninni . Var þar talin huldufólksbyggð . Hún hét Guðný Ólafsdóttir og dó fyrir örfáum árum . Eins voru börn vöruð við hávaða við Stórhól sem er hóll úti á Hnífum . Ekki heyrði ég um tegundir álfa en ég held ekki að gerður væri verulegur munur á álfum og huldufólki . Hafi huldufólk verið verulega frábrugðið mannfólki þá heyrði ég ekki frá því sagt . Helst hafði huldufólk bústaðaskipti um áramót eða um fardaga . Eitthvað heyrði minnst á huldufé og jafnvel kýr . Það var nokkuð almenn trú á að huldufólk fengi lánaða hluti hjá fólki en skilaði þeim alltaf aftur . Þó leið oft langur tími þar til hluturinn kom aftur fram . Eitt sinn þurfti ég að sækja eitthvað í skáp sem við eigum reyndar enn . Urðum við svo að gefast upp og útvega aðra lykla . Til er góð saga um skessu sem bjó í klettum á Rauðasandi og elti prestinn við Bæjarkirkju ; sem var raunar forfaðir minn og bjó á Lambavatni um aldamótin 1700 . En þar er komið út í aðra sálma og því bíður hún betri tíma .