34 FIMMTUDAGUR 9. NÓVEMBER 1995 MORGUNBLAÐIÐ t iHtt & mMafaito STOFNAÐ 1913 UTGEFANDI FRAMKVÆMDASTJÓRI RITSTJÓRAR Árvakur hf. , Reykjavík . Hallgrímur B. Geirsson . Matthías Johannessen , Styrmir Gunnarsson . BJARTSYNIEFTIR ÁLSAMNINGA AHRIF samningsins um stækkun álversins í Straumsvík verða víðtæk í íslenzku efnahags - og atvinnulífi . Samning - urinn er til merkis um það , að efnahagsbatinn , sem hófst síð - ari hluta árs 1994 , mun halda áfram með tvíefldum krafti . Tuttugu ára kyrrstöðu í uppbyggingu orkufreks iðnaðar er lok - ið , en engar stóriðjuframkvæmdir hafa verið frá því Járnblendi - verksmiðjan á Grundartanga tók til starfa . Aukinnar bjartsýni er þegar tekið að gæta í landinu eftir sjö ára samdráttarskeið og má marka það af því , að hlutabréf tóku strax að hækka í verði og ljóst varð um samningana við Alusuisse-Lonza . Bein áhrif álsamninganna á þjóðhagsstærðir sýna ljóslega mikilvægi þeirra fyrir efnahagsþróunina . Ótalin eru þá marg - feldiáhrifin , sem síast um allt efnahagskerfið . Fjárfesting vegna stækkunarinnar og virkjunarframkvæmda er áætluð um 17 milljarðar króna , um 750 - 800 manns munu fá atvinnu við fram - kvæmdirnar sjálfar , hagvöxtur eykst um 0,7% á byggingartím - anum og um 0,5% árlega upp frá því , útflutningstekjur munu aukast um 6,6 milljarða á ári miðað við núverandi álverð . Reikn - að er með , að 72 ný störf bætist við þau 430 , sem fyrir eru . í álverinu , þegar það tekur til starfa síðari hluta árs 1997 . Sér - staklega ánægjuleg er sú yfirlýsing Christians Roths , for - stjóra , að stefnt verði að því að ráða fleiri konur til starfa í álverinu en hingað til . Hagur ríkissjóðs vænkast mjög við framkvæmdirnar og áætlar Friðrik Sophusson , fjármálaráðherra , að ríkissjóðshallinn minnki um 500 milljónir á ári á framkvæmdatímanum og seg - ir hann , að þessar fjárfestingar réttlæti enn frekar áform ríkis - stjórnarinnar um sparnað í fjárfestingum ríkisins sjálfs . Fjár , - málaráðherra hefur að sjálfsögðu rétt fyrir sér í þessu , en hans bíður það erfiða en óhjákvæmilega hlutverk að halda aft - ur af þingmönnum , þegar fjárlög koma til lokaafgreiðslu á Alþingi . Sú hætta er fyrir hendi , að þeir telji fært að draga úr sparnaði vegna álsamninganna og jafnvel dusta rykið af gæluverkefnum sínum . Slík eftirgjöf hefði hins vegar alvarleg áhrif á fjármagnsmarkaðinn , sem tæki hana sem merki um undanhald á braut efnahagslegs stöðugleika . Ekki er bætandi á óvissuna vegna kjaramála á almennum vinnumarkaði . Þjóðhagsstofnun spáir áfram 2,5% verðbólgu á næsta ári , þótt álsamningarnir hafi í för með sér þensluhættu í efnahags - lífinu . Því er brýn nauðsyn , að ríkisstjórnin hafi traust tök á ríkisfjármálum og geri ráðstafanir til að verðbólgan fari ekki af stað á nýjan leik . ÓVÍGÐ SAMBÚÐ OVIGÐ sambúð er hjúskaparstétt , sem hefur stækkað mikið á íslandi á síðustu áratugum . Nú er svo komið að pör í óvígðri sambúð eru um 11.600 , en hjón eru 45.800 . Það má eflaust deila um ágæti þess að svo margir séu í óvígðri sambúð . Mörg pör stíga aldrei það skref að gifta sig ; eignast börn og kaupa eignir þótt enginn hjúskaparsáttmáli sé fyrir hendi . Hins vegar sýna tölurnar að' hin nýja hjúskapar - stétt er staðreynd og það , hvernig farið er með hana að lögum , snertir persónulega hagsmuni margra . í greinargerð með stjórnarfrumvarpi , sem mælt var fyrir á Alþingi í fyrradag , kemur fram að engin heildarlöggjöf sé til um þetta hjúskaparform , í lögum sé hvergi að finna skilgrein - ingu á óvígðri sambúð , og að þau lagaákvæði , sem bindi viss réttaráhrif við sambúð , setji fyrir henni mismunandi skilyrði , til dæmis hvað lengd sambúðar varðar . Almennt má segja að það þurfi ekki annað en fylla út eyðublað hjá Hagstofunni til þess að teljast í óvígðri sambúð . í athugasemdum við frumvarpið kemur sömuleiðis fram að hér og þar í lagabálkum sé að finna ákvæði , sem fela í sér að um sambúðarfólk skuli í sumum tilvikum fara eins og með hjón . „ Spurningin er sú hvort um sambúð eigi að öllu leyti að fara sem um hjónaband eða hvort sambúð eigi að vera valkost - ur fólks , annars konar sambúðarform en hjónaband , Æskilegt hefði verið að í lögum væri að finna afstöðu löggjafans í þessu efni og fyrst væru sett heildarlög um óvígða sambúð í stað þess að byrja á því að setja ákvæði um sambúð á víð og dreif í lög sem geta bundið hendur löggjafans komi til þess síðar að setja eigi heildstæð lög um sambúð , " segir í greinargerðinni . Astæða er til að taka undir þetta sjónarmið . Lagasetning verður eflaust ekki einfalt mál . Þó virðist blasa við að ekki er rétt að óvígð sambúð sé peningalega hagkvæmari en hjóna - band , til dæmis hvað varðar rétt til ýmissa opinberra bóta . Það verður aldrei farið með óvígða sambúð að öllu leyti eins og hjónaband , enda eru skuldbindingarnar , sem í henni eru fólgn - ar , langt í frá þær sömu - óvígðri sambúð verður slitið jafnauð - veldlega og hún hefst . Lagasetning , ásamt þeim umræðum , sem henni myndu tengjast , myndi sennilega vekja sambúðarfólk til umhugsunar um réttindi þess , skyldur og ábyrgð gagnvart fjöl - skyldu sinni . ÍSLENSK ORÐABÓKAÚTGl ORÐABÓKAÚTGÁFA hefur átt erfitt uppdráttar hér á landi . Samt hafa náðst mprkjr áf ^ n ^ ^ r á ^ VÍ SVÍðÍ síðastliðin ár . Má þar nefna brautryðj - endastarf Arnar og Örlygs með út - gáfu ensk - og fransk-íslensku orða - bókanna og Alfræðiorðabókarinnar . Einnig mætti nefna dansk-íslensku orðabókina frá Máli og menningu ( 1992 ) , íslensk-ensku ( 1989 ) , íslensk - ítölsku ( 1994 ) og íslensk-þýsku ( 1993 ) orðabækurnar frá Iðunni og útgáfu á sérhæfðum orðabókum eins og Orðastað sem kom út í fyrra hjá Máli og menningu og íslenska sam - heitaorðabók sem kom út árið 1985 og íslenska orðsifjabók sem Orðabók Háskólans gaf út árið 1989 . Að mörgu leyti stendur þjóðin þó höllum fæti í þessum efnum . Skand - inavískum málum hefur til dæmis ekki verið sinnt sem skyldi . Nýjasta íslensk-danska orðabókin var gefin út af ísafold árið 1976 . íslensk - sænska orðabókin sem Mál og menn - ing gaf út í nýju bandi í fyrra er að upplagi frá árinu 1943 og unnin af Svíum fyrir Svía . Norska hefur legið nánast óbætt hjá garði nema hvað Mál og menning gaf út tvær bækur , íslensk-norska orðabók ( 1992 ) og norsk-íslenska ( 1993 ) , sem Ivar Org - land og Frederik Raastad settu sam - an . Eru þær bækur litlar og ófull - komnar þótt handhægar séu . Það er bót í máli að árið 1987 var gefin út Norsk-íslensk orðabók af Univers - itetsforlaget í Noregi sem er mun fyllri en sú fyrrnefnda . Finnsku hefur sömuleiðis lítið verið sinnt , eínungis eru til tvö orðakver , íslenskt-finnskt ( 1990 ) og Finnskt - íslenskt ( 1991 ) . Einnig mætti nefna að með útgáfu sinni á Þýsk-íslensku orðabókinni frá ísafold setti Mál og menning einungis gamalt vín á nýja belgi ; bókin kom fyrst út árið 1935 og var síðast endurskoðuð árið 1953 . Málog menning hefur endurútgefið fleiri af bókum ísafoldar í nýjum búningi , svo sem Ensk-íslenska orða - bók , ^ en hún kom fyrst út árið 1952 og íslensk-enska orðabók frá 1970 ( endurbætt 1975 ) . Eru þessar bækur vitanlega úreltar og er undirtitillinn , Til að hafa við höndina , sem Mál og menning hefur valið þeim , ef til vill vísbending til kaupenda um það . Síð - ast en ekki síst er orðin brýn þörf á að endurbæta íslensk-íslensku orða - bókina , en 32 ár eru síðan hún kom fyrst út hjá Menningarsjóði og tólf ár eru liðin frá endurskoðun hennar . Vantar orða - bókauppeldi Forlagið Örn og Örlygur hefur vafalítið verið stórtækast í útgáfu orðabóka síðari árin , en fimrn slíkar hafa komið úr smiðju þess frá árinu 1984 . Fransk-íslenska orðabókin sem forlagið sendi frá sér fyrir skömmu gæti þó verið sú síðasta , því að núver - andi eigendur þess , Prentsmiðjan Oddi , G. Ben . prentsmiðja og Iðnþró - unarsjóður , hafa ekki í hyggju að gefa út ný verk að svo stöddu . Örlygur Hálfdanarson , fyrrverandi . eigandi Arnar og Örlygs , segir að orðabókaútgáfan hafí verið mjög kostnaðarsöm og erfið . „ Þessi útgáfa á þó að geta borið sig . Ensk-íslenska bókin okkar borgaði sig til dæmis upp á nokkrum árum , en hún kostaði um 100 milljónir í framleiðslu . Opinber framlög til þeirrar bókar voru lítil , laun eins starfsmanns voru greidd og að auki fengum við 1 milljón í styrk . Alfræðiorðabókin hefði líka borið sig ef ekki hefði komið til virðisauka - skatturinn . Fyrsta árið seldist sú bók í 6.000 eintökum en árið eftir settu yfirvöld skatt á bækur og salan á bókinni datt niður fyrir 1.500 eintök en hefði átt að tvöfaldast samkvæmt reynslu okkar af : sölu ensk-íslensku bókarinnar og íslandshandbókinni . Ef salan hefði aukist eins og við ætl - uðum hefðum við verið hólpin . Stjórn - völd hefðu þurft að gefa aðlögunar - tíma fyrir útgáfufyrirtæki þegar þau settu skattinn á bækurnar eins og mér skilst að sé regla erlendis , eitt eða tvö ár í aðlögunartíma hefði bjargað fyrirtæki eins og mínu . " Dóra Hafsteinsdóttir fyrrverandi ritstjóri orðabókadeildar Arnar og Örlygs sagði í samtali við bíaðamann að það væri mjög bagalegt að starf - semi deildarinnar lægi nú niðri , en þar hefði orðið til mikil sérþekking á \ . „ ÞAÐ er gríðarlega mikið mál að gefa út orðabók , þetta er tímafrekt litli markaður hér stendur ekki undir þessum kostnaði og því ráðast mei í einhvei-ju bjartsýniskasti " , segir einn . viðmælandi blaðamanns um Lykill að eflingu tungunnar Orðabókaútgáfa er hverri þjóð geysilega mikilvæg , ekki aðeins tungu hennar og menningu , heldur einnig í samskiptum hennar við aðrar þjóðir . í könnun Þrastar Helga - sonar á íslenskri orðabókaútgáfu kom í ljós að þótt ýmislegt hafí áunnist á því sviði eru brestirnir ennþá nokkrir . orðabókaútgáfu sem nú væri ónýtt . „ Við íslendingar erum frekar aftar - lega á merinni í orðabókamálum . Það eru mjög fáar góðar og fagmannlega unnar íslenskar orðabækur til , fæstar þeirra bóka sem hafa verið gefnar út á síðustu árum eru unnar á strang - fræðilegan hátt . Það var eiginlega ekki fyrr en með tilkomu orðabóka - deildar Arnar og Örlygs sem farið var að vinna orðabækur þannig , má segja að Ensk-íslenska orðabókin hafi valdið straumhvörfum í þessum efnum . Vegna þess hvað íslendingar voru seinir til vantar hér allt orða - bókauppeldi , þjóðin gerir engan greinarmun á góðri orðabók og vondri . Það er því nánast hægt að bjóða henni hvað sem er í þessum efnum eins og dæmin sanna . " I bígerð Að mati Dóru og fleiri sem blaða - maður ræddi við ríður mest á að end - urnýja íslensk-íslensku orðabókina sem er orðin úrelt og skortir til dæm - is skilgreiningar á hugtökum sem slík bók þarf að hafa . í samtali við Hall - dór Guðmundsson , útgáfustjóra Máls og menningar sem á útgáfuréttinn á Islensk-íslensku orðabókinni , kom fram að undirbúningur að endurskoð - un hennar hafi staðið síðastliðin tvö ár . „ Það er búið að leggja drög að verkáætlun og vinnan hefst í haust en við getum ekki enn gert okkur grein fyrir því hversu mikið verk þetta verður . " Mörður Árnason , sem stjórnar end - urskoðun á bókinni fyrir Mál og menningu , segir að verkið sé ekki komið langt . „ Þegar forlagið keypti bókina af Menningarsjóði árið 1992 var strax ákveðið að hún yrði endur - skoðuð . Það var síðast gert árið 1983 undir stjórn bræðranna Árna og Ás - geirs Blöndals . I þá útgáfu voru sett - ar skýringarmyndir og ýmsar úrbæt - ur gerðar á orðaforðanum , til dæmis hvað snertir fornyrði og mállýskuorð . Nokkrar bætur verða svo gerðar á bókinni fyrir næstu útgáfu . Bókin verður nú unnin í tölvu sem fyrri útgáfur voru ekki og það eitt hefur miklar breytingar í för með sér . Við munum geta lagað ýmsa tæknilega galla sem eru á eldri útgáfunum í tölvunum . Orðaforði hefur aukist í málinu , bæði sá almenni og í tækni og verður tekið tillit til þess . Við höf - um líka áhuga á að endurskoða myndakost bókarinnar . Það verða hins vegar engar eðlisbreytingar gerðar á bókinni . Við stefnum að því að hafa hana álíka stóra og fyrri út - gáfur . Hún verður líka jafn víðtæk og hún hefur verið , mun taka bæði til máls nútímans og fyrri alda . "