Hversu margir væru Íslendingar ef allar þessar hamfarir hefðu ekki gengið yfir okkur frá landnámi ? Upprunalega spurningin hljóðaði svona : Hver væri mannfjöldi á Íslandi í dag ef ekki hefðu verið allar þessar hamfarir , fjöldaflutningur fólks til útlanda , smitsjúkdómar o.s.frv. , frá landnámi ? Það er freistandi að velta vöngum yfir spurningunni um hver fólksfjöldaþróun á Íslandi hefði orðið ef engin stóráföll af völdum „ hamfara “ , fólksflutninga úr landi eða smitsjúkdóma hefðu komið til . Íslensk fólksfjöldasaga er nefnilega sérstaklega mörkuð stórum áföllum allt fram á 19. öld eða lengur en í flestum löndum Vestur-Evrópu . Þessi stóru áföll urðu til þess að halda aftur af fólksfjölgun í landinu . Heimildir eru um mannfelli af hungri eða farsóttum á flestum öldum Íslandsbyggðar . Fólki hefur þá fækkað í bili , stundum stórlega eins og í plágum 15. aldar ( sem voru faraldrar af pest eða „ svarta dauða “ ) . En hve mikið , í tölum talið ? Það er hægt að kortleggja af nokkurri nákvæmni frá 1735 , þegar farið var að safna skýrslum um fjölda fæddra og dáinna , og í stórum dráttum allt frá fyrsta manntalinu 1703 . Frá þeim tíma skulum við geta okkur til um hugsanlega mannfjöldaþróun á Íslandi ef engin meiriháttar mannfjöldaáföll hefðu orðið af völdum hamfara , smitsjúkdóma eða fólksflutninga úr landi . Þau áföll sem tekin eru með í reikninginn eru þrenns konar : „ Hamfarir “ eru látnar ná yfir tímabundna hungursneyð , hvort sem hún stafar af eldgosum , hafísum eða veðurfari . Rétt er að minna á að náttúruhamfarir ollu aldrei neinum verulegum manndauða nema þeim fylgdi hungursneyð . Hér eru tekin með í reikninginn fólksfækkunartímabil af völdum hungursneyða þegar náttúruleg fækkun varð meiri en 1% eitthvert árið , en með náttúrulegri fjölgun er átt við fæðingar umfram dauðsföll . Þetta eru harðindaárin 1752 – 1758 , 1779 – 1781 , 1784 – 1786 , 1802 – 1805 og 1812 – 1813 . Smitsjúkdómar eiga við óvenjulega skæða faraldra af farsóttum sem leiða til meira en 1% fólksfækkunar . Hér eru meðtalin Stóra bóla 1707 – 1709 , kvefsótt 1843 og mislingafaraldrarnir 1846 og 1882 . Einnig farsóttir sem geisuðu á harðindatímunum sem fyrr er getið og má þar helst telja landfarsótt og magasýki 1779 – 1781 , bólusótt 1785 – 1787 og blóðsótt 1812 – 1813 . Fjöldaflutningar fólks ná aðeins yfir Ameríkuferðirnar sem líklegt er að hafi fækkað landsmönnum um fimmtung á árunum 1872 – 1913 . Næstmestu fólksflutningar úr landi urðu á árunum 2009 – 2012 , en þeir komast ekki í hálfkvisti við Ameríkuferðirnar hvort sem litið er á brottflutta umfram aðflutta ( um 8.700 manns á móti 16.000 manns í Ameríkuferðunum ) eða áhrif á mannfjölda . Aðferðin er í stuttu máli sú að gert er ráð fyrir sömu fólksfjölgun í áfallaárum og var í venjulegu árferði nálægt áföllunum . Grunnár útreikningsins er 1703 en þá var fyrsta manntalið tekið á Íslandi eins og kunnugt er . Þá voru landsmenn 50.358 . Síðan er mannfjöldi reiknaður áfram ár hvert með fjölgunarhlutfalli samkvæmt opinberum mannfjöldagögnum , en í áfallaárum eða þegar gögn skortir ( 1704 – 1734 ) er byggt á áætlun um meðaltalsfjölgun í venjulegu árferði . Þannig er gert ráð fyrir að fólksfjölgunarhlutfall áfallaára á 18. öldinni hafi verið 6,22‰ , en það er meðaltal af fjölgunarhlutfalli áranna 1734 – 1751 og 1759 – 1783 . Um áfallaár á 19. öld er hlutfallið áætlað 8,3‰ , en það er meðalfjölgun áranna 1817 – 1843 . Önnur ár er reiknað með sömu hlutfallslegu fólksfjölgun og var í raun . Á Vesturferðatímanum 1872 – 1913 er þó miðað við fólksfjölgun eins og hún hefði verið ef engir hefðu flust til landsins né frá því . Eftir 1913 , síðustu hundrað árin , er notast við óbreyttar tölur um hlutfallslega fólksfjölgun . En óbreytt hlutfall þýðir að fleiri bætast við þegar fleiri eru fyrir . Þannig ætti landsmönnum til dæmis að hafa fjölgað um full 20 þúsund þensluárið 2005 , enda hefði fjöldi þeirra þá verið að ná milljón . Niðurstöðurnar eru sýndar í eftirfarandi myndriti og töflu : Mannfjöldi á Íslandi án áfalla 1703 - 2014 . b . Áætlaður fólksfjöldi . Niðurstaða áætlunarinnar er sú að rétt fyrir aldamótin 1800 hafi mannfjöldi á Íslandi náð 100 þúsundum eða meira en tvöföldum þeim fjölda sem var í raun og veru í landinu . Öld síðar er fólksfjöldinn orðinn 250 þúsund eða þrefalt meiri en í raun og veru . Hlutfallið hækkar dálítið á næstu árum , kemst í 1 : 3,2 árið 1913 og helst síðan óbreytt allt til 2013 . Þá er íbúafjöldi á Íslandi orðinn 1.087.439 samkvæmt áætluninni . Þennan útreikning verður þó að skilja sem hugarleikfimi fremur en að einmitt svona hefði fólksfjöldaþróunin orðið ef landið aðeins hefði sloppið við verstu áföllin . Í honum felst nefnilega að það sé alveg sama hve þröngt landið er setið , fólki fjölgi nákvæmlega jafnhratt hvort sem það er fleira eða færra . Fólksfjöldinn sjálfur hafi sem sagt hvorki áhrif á barneignir fólks né langlífi . Sú forsenda virðist kannski engin fjarstæða í nútímasamfélagi en í sveitasamfélagi fyrri alda er hún býsna fjarri lagi . Þá voru bæði náttúruleg takmörk fyrir því hve mikils matar var hægt að afla í landinu og félagslegar skorður fyrir því hve margir fengu tækifæri til að stofna heimili . Að fæðuskortur setti fólksfjöldanum skorður , það gerðist einmitt í hallærunum sem hér er litið framhjá , en jafnvel í sæmilegu árferði er erfitt að sjá hvernig Ísland hefði framfleytt 100 þúsund íbúum fyrir 1800 og 200 þúsundum um 1880 . Til þess hefði þurft eitthvert allt annað atvinnulíf og tækni en við þekkjum úr raunveruleikanum . Og til þess að slíkur fólksfjöldi héldi áfram að aukast eins og ekkert væri hefði þurft eitthvert allt annað samfélag þar sem þröngbýlið leiddi ekki til þess að æ fleiri biðu eftir tækifæri til að stofna heimili á einhverjum jarðarparti eða hjáleigu í sveit , eða þá í þurrabúð við sjóinn , allt eftir því sem landeigendum hentaði og yfirvöld létu við gangast . En á 18. og jafnvel 19. öld má sjá greinilegt samhengi í þá átt að þegar fólkinu fjölgar er hærra hlutfall þess ógift í vinnumennsku langt fram á barneignaaldur , jafnvel ævilangt . Íslensk fjölskylda í byrjun 20. aldar . Myndin var tekin af dönskum landmælingamönnum . Ef við lokum samt augunum fyrir þessu og teygjum áætlun okkar allt aftur til landnáms , þá eru engar tölur eða skýrslur á að byggja heldur verður að giska á forsendurnar . Prófum tvennar . Í íslenskri sagnaritun er nokkur hefð fyrir því að bera saman fólksfjölgun á Íslandi og í Noregi . Norðmenn hafa verið full hálf milljón 1703 , um það bil tíu sinnum fleiri en Íslendingar . Fjöldi Íslendinga á 12. eða 13. öld hafa menn giskað á – reyndar með mikilli óvissu – að hafi numið allt að fjórðungi af fjölda Norðmanna . Ef það hlutfall hefði haldist óbreytt ættu Íslendingar að hafa náð 125 þúsundum um 1700 – og þá 2,7 milljónum núna miðað við sömu fjölgun og reiknað var með áður . Önnur leið er að reikna með svipaðri fólksfjölgun á fyrri öldum og í áætluninni hér á undan um fjölgun án áfalla á 18. og 19. öld . Ef við byrjum á að áætla 20 þúsund íbúa um 950 – sem er vissulega óvíst en innan þeirra marka sem fræðimenn hafa giskað á – og látum þann fjölda vaxa með sama stuðli og notaður er um fjölgun í venjulegu árferði á 18. öld ( 6,22‰ ) , þá er mannfjöldinn orðinn röskar tvær milljónir árið 1703 . Framlengjum svo reikninginn til nútímans eins og áður og hefur Ísland þá yfir 46 milljónir íbúa – álíka og Úkraína , meira en Kanada eða Pólland . Er þá komið alllangt út fyrir mörk hins mögulega . Ef fólki hefði fjölgað svo ört öld eftir öld , og búfénaði að sama skapi , þá hefði gróðureyðing líka verið hraðari og þá enn fjær lagi að um 1700 gæti heil milljón Íslendinga „ lifað af landsins gæðum “ . Árni Daníel Júlíusson , „ Áhrif fólksfjöldaþróunar á atvinnuhætti í gamla samfélaginu “ , Saga 28 ( 1990 ) , 149 – 156 .