Um skáldskaparlistina í Undantekningunni Það var með mikilli eftirvæntingu að ég hóf lesturinn á Undantekningunni , fjórðu skáldsögu Auðar Övu Ólafsdóttur . Undantekningin hefst af krafti þegar Flóki , eiginmaður aðalpersónunnar Maríu og sérfræðingur í óreiðukenningunni , tilkynnir eiginkonu sinni rétt fyrir miðnætti um áramót að hann sé samkynhneigður og ætli að yfirgefa hana fyrir samstarfsmann sinn sem heitir líka Flóki og er líka sérfræðingur í óreiðukenningunni . Þetta kemur að sjálfsögðu miklu róti á tilfinningalíf Maríu sem nýtur ráðlegginga frá nágrannakonu sinni , dvergnum Perlu sem býr í kjallaranum og er bæði sálgreinir og rithöfundur . Saman reyna þær að kryfja vandamál Maríu um leið og Perla veltir fyrir sér skrifunum sem hún er að fást við hverju sinni . María rifjar upp atburði í sambandi þeirra Flóka til þess að reyna að skilja það orsakasamhengi sem að lokum leiddi til sambandsslitanna , jafnframt því að leika hlutverk sitt sem móðir tveggja barna og dóttir foreldra sinna . Þema undantekningarinnar er því í stuttu máli óreiða lífsins , hvernig lífið getur breyst á svipstundu , hvernig megi takast á við hið ófyrirsjáanlega og ekki síst hvernig megi gera grein fyrir þessu öllu saman í frásögn . Eða eins og Perla segir : „ Reynslan hefur þó kennt mér að mannleg hegðun er tilviljunarkennd , duttlungafull og ófyrirsjáanleg . Ef maður ætlar að sjá fyrir viðbrögð manna þarf að gera ráð fyrir öllum möguleikum sem er ómögulegt . Útkomurnar verða óendanlega margar . “ ( 37 ) Undantekningin gæti verið stúdía í táknrænu gildi nafna í skáldsögum . Flókarnir tveir flækja líf Maríu óneitanlega og beina sjónum að mætti nafngiftar – hefur nafnið sem þeim var gefið eitthvað að gera með áhuga þeirra á óreiðukenningunni ? Perlan í kjallaranum minnir á einskonar sálgreiningarlega djúpsjávarperlu og er afar mikilvæg í frásögninni . Hún gefur aðalpersónunni ekki aðeins ráð , og á köflum írónískt mat á aðstæðum hennar , heldur leynist í henni einnig ákveðin frásagnartækni sem hefur mikilvæg áhrif á frásögnina í heild . María og Flóki eiga saman tveggja ára gamla tvíbura og sonur þeirra , sem upphaflega heitir Björn , er afar lítill í sér og viðkvæmur . Hann kallar sjálfan sig Bamba en oft er minnst á að það sé orðið tímabært til að kalla barnið sínu rétta nafni sem gefur ákveðna hugmynd um tengsl vaxtar , þroska og ( gælu ) nafna . Þá er María afar dæmigert nafn á skáldsagnakvenpersónu og þrungið merkingu sem rekja má til Biblíunnar og hinnar kaþólsku guðsmóður . María á reyndar ýmislegt sameiginlegt með henni , hún er móðir sem vill þar að auki bjarga öllum börnum heimsins og vinnur m.a. við hjálparstörf til að koma því til leiðar . Sagan sver sig að mörgu leyti í ætt við fyrri sögur höfundar . Hér er boðið upp á ríkulegt persónugallerí og afar næmt fagurfræðilegt sjónarhorn á lífið og hversdagslega atburði . En hér kennir þó einnig nýrra grasa og með Undantekningunni skrifar Auður sig inn í hefð svokallaðra „ pómó-prakkara “ og rithöfunda sem skrifa sjálfvísandi eða sjálflýsandi texta til að draga athygli lesandans að frásagnarforminu sjálfu og sköpun þess . Undantekningin er öðrum þræði „ metafiksjón “ eða sjálfsaga eins og það hefur m.a. verið nefnt á íslensku . Í grófum dráttum felur sjálfsagan í sér sögu sem lýsir tilurð sinni og vísar í skáldskap og skáldskaparskrif almennt . Íslenskir höfundar hafa margir hverjir spreytt sig á formi og tækni sjálfsögunnar . Þar á meðal má nefna Elías Mar , Vigdísi Grímsdóttur , Hermann Stefánsson , Gyrði Elíasson og Braga Ólafsson . Undirtitill sögunnar , de arte poetica eða „ um skáldskaparlistina “ , slær strax tóninn fyrir sjálfsögulega eiginleika sögunnar og í tilvitnun í Hin hýru vísindi , sem birt er í upphafi , dregur Nietzsche tengsl á milli lífs og frásagnar , skáldskapar og veruleika . Hin sjálfsögulegu einkenni koma fyrst og fremst fram í gegnum frásagnarspegilinn Perlu og hugleiðingar hennar um skáldskap , frásagnir og skrif . Perla undirstrikar hlutverk sitt sem frásagnaspegill með því að tengja sig við málverkið Las Meninas eftir Velazques sem er með frægari meta-málverkum og sýnir málarann að störfum mitt í málverkinu : „ Þótt hún [ móðir Perlu ] vildi ekki segja mér hver faðir minn væri , var hún með eftirprentun af Las Meninas eftir Velazques í stofunni . „ Til þess að ég vissi hvaðan ég kæmi “ , eins og hún orðaði það . “ ( 140 ) Þar að auki skapar Perla tengsl á milli sálgreiningar og frásagnar sem er uppsretta að frjórri og margræðri greiningu , en uppbygging sögunnar minnir á aðferð sálgreiningar þar sem hægt og rólega er reynt að fletta ofan af frásögninni og vandamálum aðalpersónunnar . Í þeim anda væri einnig hægt að færa rök fyrir því að Perla sé í raun uppspuni aðalpersónunnar , eins konar fulltrúi undirmeðvitundar hennar eða viðbót við hana sem tekst á við að smíða frásögn úr óreiðukenndum veruleikanum . Þess utan er Perla ákaflega skemmtilegur karakter og veitir oft meinhæðið og húmorískt sjónarhorn á vandamál og flækjur Maríu . Matur og matargerð gegna mikilvægu hlutverki í skáldskap Auðar Övu . Ég minnist þess að hafa lesið viðtal þar sem hún lagði áherslu á skyldu hennar sem rithöfundar að gefa skáldsagnapersónum sínum að borða . Hún hefði mátt bæta við mikilvægi þess að gefa þeim gott að borða því hér eru engin svið , sem virðast vera aðalfæða einnar þekktustu skáldsagnapersónu á Íslandi um þessar mundir . Þessi áhersla á matargerð og góðan mat hefur ef til vill eitthvað að gera með hversu góðar viðtökur bækur höfundar hafa fengið í matarkistum Frakklands og Ítalíu . Þegar Rigning í nóvember kom upphaflega út árið 2004 fylgdi henni lítil uppskriftabók sem geymdi uppskriftir að réttunum sem vísað var til í sögunni og í Afleggjaranum fylgjumst við með aðalsöguhetjunni , ungum manni , stíga sín fyrstu skref í eldamennsku . Í Undantekningunni eru vísanir í mat og matargerð svo margar að ég týndi tölunni um miðjan lestur en eftirfarandi tilvitnun gefur e.t.v. hugmynd um vægi þeirra í textanum : Ég vanmet ekki færni mína þegar kemur að flóknum og tímafrekum veislumáltíðum , er á heimavelli þegar villibráð og fyllingar í fugla sem ég fæ í hamnum beint á vaskaborðið eru annars vegar . Þegar við höldum matarboð geri ég oft marga eftirrétti ; fjögurra hæða ístertu með heimatilbúnum botnum , súkkulaðimús , creme brulée . ( 67 ) Mat í skáldsögum myndu ef til vill sumir flokka sem smáatriði en hér eru vísanir í mat ekki einungis til þess að skapa stemningu heldur verða þær hluti af persónusköpuninni ; María er heimsborgari sem eldar og snæðir framandi og spennandi mat eins og Osso bucco og fennel á meðan Perla á neðri hæðinni er afar hrifin af eggjum og beikoni . Vísanir í mat auka bæði sannfæringarmátt frásagnarinnar og stuðla að innlifun lesandans . Lýsingunum tekst jafnvel að kitla bragðlauka og lyktarskyn lesandans en það verður að teljast nokkuð áhrifamikið að geta kallað fram bragð og lykt við lestur . Ég ætla að ganga svo langt og segja að Auður Ava toppi sig í nýjustu skáldsögu sinni , Undantekningunni , sem eins og fyrr segir sver sig í ætt við fyrri bækur höfundar en bætir líka nýju við ; frásagnarspeglarnir og hin sjálfsögulegu einkenni veita frásögninni aukna dýpt og margræðni . Ég vona innilega að Auður Ava haldi áfram að leyfa sér að kafa víða í væntanlegum skáldsögum sínum og textum – skáldsögum sem innihalda sjálfsvísanir og eilítið duldar vangaveltur um heimspeki ber ávallt að fagna ! Þá er vert að geta þess að umbúnaður bókarinnar og frágangur er afar fallegur en það er ekki hægt að segja um allar bækur sem út koma í jólabókaflóðinu þetta árið . Bjartur og Ragnar Helgi Ólafsson eiga hrós skilið fyrir fallega og smekklega hönnun á bókum sínum .