6 B seei HaaKavön - . es suDAaunvíug aiGAja / iUOHOM MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 29 . NOVEMBER 1992 JON ÞORLAKSSON FORSÆTISRÁÐHERRA Út er komin bókin Jón Þorláksson forsætisráðherra eftir Hannes Hólm - stein Gissurarson , dósent í stjórnmálafræði . Aimenna bókafélagið gef - ur bókina út og er hún mikil að vöxtum , 602 blaðsíður með nafna - skrám og tilvísunum , en 32 myndasíður eru að auki í bókinni . Birtast þar margar merkilegar ijósmyudir í fyrsta skipti , en Ásdís Halla Braga - dóttir blaðamaður sá um að safna þeim saman og finna nöfn á mönn - um . Bókin lýsir ævi og örlögum Húnvetningsins Jóns Þorlákssonar frá Vesturhópshólum í Þverárhreppi , sem verður mikill námsgarpur í Lærða skólanum í Reykjavík , einn af fyrstu íslensku verkfræðingun - um , umsvifamikill kaupmaður með sement og aðra byggingarvöru , fjármálaráðherra , forsætisráðherra og borgarstjóri og fyrsti formaður Sjálfstæðisflokksins . Þess má geta , að Jón Þorláksson var einn af stofn - endum Eimskipafélagsins og lengi í stjórn þess , einn af stofnendum Árvakurs hf. , útgáfufélags Morgunblaðsins , og einn af stofnendum Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis . Enn fremur var Jón forgöngu - maður að Hitaveitu Reykjavíkur , Rafmagnsveitunni og Vatnsveitunni og fjöldamörgum mannvirkjum um allt Iand . En á Jóni Þorlákssyni voru fleiri hliðar en sneru að flestum samtímamönnum hans . í þessari bók kemur fram að hann var hlýr og nærgætinn vinur og ástríkur heimil - isfaðir . Kona hans var Ingibjörg Claessen frá Sauðárkróki , sem var í móðurætt af hinni fjölmennu og vold - ugu Briems-ætt , en þar sem þau hjón gátu ekki eignast börn vegna veikinda Ingibjargar í æsku tóku þau tvær kjördætur að sér . I bókinni er einnig lögð áhersla á að lýsa þeim mörgu litríku persónuleikum sem voru uppi á fyrri hluta aldarinnar , eins og Arna Pálssyni prófessor , vini og bekkjarbróður Jóns Þorlákssonar , Hannesi Hafstein ráðherra , sam - starfsmanni Jóns , Ólafi Thors , Magnúsi Guðmundssyni ráðherra , Jónasi Jónssyni frá Hriflu og marga aðra . Fyrsta ræða Félagslífið í Lærða skólanum á námsárum Jóns Þorlákssonar náði árlegu hámarki á skólahátíðinni , sem jafnan var haldin á afmælisdegi Kristjáns IX . Danakonungs , en hann ríkti M 1863 til 1906 og varð ást - sæll á íslandi fyrir að hafa fært Iandsmönnum stjórnarskrá þjóðhá - tíðarárið 1874 . Þegar að loknu miðs - vetrarprófi í síðustu viku febrúar héldu piltar fund á sal , þar sem kos - in var þriggja manna undirbúnings - nefnd hátíðarinnar , og voru þeir úr efri bekkjum skólans . Jafnframt hófu þeir piltar , sem vildu iðka dans á skólahátíðinni , æfingar og fóru þær fram á sal á laugardagskvöldum . Undirbúningsnefndin lét það verða fyrsta verk sitt að fara á fund rekt - ors til þess að biðja leyfis til að halda hátíðina í skólanum og var það oft - ast auðsótt . Síðan hófst sjálfur undir - búningurinn . Einhver bæjarmaður var fenginn til þess að sjá um sölu og framreiðslu matar og kaffis , en skólasveinar önnuðust sjálfir sölu víns og vindla . Þá þurfti að fá borð - búnað og ýmis áhöld að láni , skreyta salinn með myndum af konungi , drottningu og Jóni forseta , setja upp borð og bekki á Langaloftinu , þar sem veitingar voru reiddar fram , og breyta Litlaloftinu í búningsherbergi kvenna . Útvega þurfti lampa og hengja þá upp , hreinsa allt hátt og lágt og gera gólfið á sal svo úr garði , að auðvelt væri að dansa á því . Ekki sótti að jafnaði nema helmingur skólapilta sjálfan dansleikinn , þar eð sumir kunnu ekki að dansa , sumir áttu ekki sómasamlegan samkvæm - isfatnað eða leiddu dansleikinn hjá sér af öðrum ástæðum . Dansmenn voru kallaðir ballistar , en hinir rallist - ar , einnig sumblungar . Ballistarnir buðu stúlkum með sér á dansleikinn og sóttust reykvískar ungmeyjar á þeirri tíð mjög eftir slíkum boðum , enda skólahátíðin þá talin veglegust hátíð í bænum . Hannes Hólm - steinn Gissurar - son hefur skráð sögu Jóns Þor - lákssonarfyrrum forsœtisráðherra ogfrumkvöðuls að stofnun Sjálfstœð - isflokksins Skólahátíðin hófst klukkan hálf sex síðdegis á því , að lúðrasveit lék fjörug lög fyrir dyrum skólans , en ungir sveinar og meyjar gengu prúð - búin upp skólabrúna og safnaðist jafnan alimargt manna saman í Lækjargötu til þess að hlusta á tón - listina og horfa á gesti . Þegar allir voru komnir inn í skólann færði hljómsveitin sig upp á sal og klukkan sex hóf hún að leika fyrir dansi . Áður en dansinn hófst gengu sveinar um salinn og rituðu nöfn sín á dans - kort stúlknanna og þær nöfn sín á kort þeirra . Dux scholae , efsti maður í sjötta bekk , skyldi færa upp dans - inn með þeirri stúlku , sem tignust væri gesta , venjulega dóttur lands - höfðingja eða biskups . Væri hann ekki dansmaður skyldi formaður há - tíðarnefndar færa upp dansinn . „ Þarna var æskan ör og hlý að njóta saklausrar gleði eina kvöldstund . Áhyggjum var varpað á brott og all - ur skólaagi var horfmn í bili , " sagði einn skóJabróðir Jóns Þoriákssonar . „ Ljósin tindruðu , danslögin ómuðu , léttstíg snót og lipur sveinn svifu um dansgólfíð , hjartslátturinn varð hrað - ari og hugurinn dvaldi í ljúfri leiðslu . Á milli dansa var dömunum boðinn einhver hressandi drykkur , en hóf - lega var vínsins neytt , og cigarettur þekktust þá ekki . " Um klukkan tíu settust gestir að borðum . Þegar á leið máltíðina hófust ræðuhöld . Var mælt fyrir minni konungs , stiftsyfír - valda , rektors og kennara . Það var venja , að dux scholae flytti ræðu á latínu fyrir minni rektors og skólans og svaraði Jón Þorkelsson jafnan fyrir sig á latínu . Þess er hins vegar ekki getið , að Jón Þorláksson hafi talað á skólahátíð 1897 , þótt hann hafi líklega verið viðstaddur . Þeir Sigurður Júlíus Jóhannesson og Guð - mundur Guðmundsson héldu þó ræðu . Eftir máltíðina hófst dans að nýju , en síðar um nóttina var kaffí reitt fram á Langalofti . Þá héldu Jón Þorláksson lækkaði skuldir ríkisins úr 18 milljónum króna í 11,5 milljónir króna , á meðan hann var fjármálaráðherra árin 1924 - 1927 . Þegar hann tók við stöðunni var aðeins til í sjóði fyrir útgjöld - um tveggja daga . ýmsir ræður , gjarnan fyrir minni kvenna , fósturjarðarinnar og skól - ans , en allt var þá orðið lausbeisl - aðra . Eftir þetta tóku rallistar að láta meira á sér bera , en þeir héldu sig utan danssalarins við spil og drykkju . Klukkan fjögur að morgni skyldi hátíðinni ljúka og áttu ballist - ar síðan að fylgja stúlkum sínum heim . Vorið 1897 urðu nokkrar deilur um það , hvort halda ætti árshátíðina í skólanum eða einhver staðar út \ í bæ . Þá tók Jón Þorláksson , sem áður hafði verið afskiptalítill um félags - mál , til máls og flutti fyrstu ræðu sína á lífsleiðinni . Mælti hann ákveð - ið gegn því , að hátíðin yrði færð úr skólanum . Nær væri að fylgja hinni gömlu venju um hana . „ Þegar Jón stóð upp hafði ég ekki hugmynd um , hvernig hann væri máli farinn . Þegar hann settist niður var ég viss um , að ég hefði aldrei heyrt mann tala betur , " sagði bekkjarbróðir hans , Árni Pálsson . „ Hann hafði tætt sund - ur málstað andstæðinganna með svo rólegum yfírburðum og svo kaldri rökfestu , að það var bersýnilegt , að hann sannfærði marga , sem áður voru á báðum áttum . Hitt duldist og ekki , að miskunnarlaus rökvísi hans hafði snert andstæðingana ákaflega ónotalega . " Nægilega margir voru sammála Jóni Þorlákssyni til þess , að árshátíðin var haldin samkvæmt venju og sóttu hana um eitt hundrað manns , sem þótti margt . Kom ekki að sök , þótt þeir , sem viljað höfðu flytja hana úr skólanum , en þar voru nokkrir bekkjarbræður Jóns Þorláks - sonar fremstir í flokki , hefðu haldið sérstaka hátíð nokkrum dögum áður í Iðnó . Skólapiltar gerðu sér sitthvað fleira til dægrastyttingar en halda hina árlegu hátíð sína á afmælisdegi Kristjáns konungs . Málfundafélagið Framtíðin hafði starfað frá 1883 og var stundum róstusamt þar á fund - um , er ungir mælskumenn gengu hart fram í ættjarðarást og Dana - hatri . Valtýr Guðmundsson var fyrsti forseti Framtíðarinnar , en áður höfðu skólapiltar haft með sér tvö félög og var Hannes Hafstein for - ystumaður annars , en þeir Sigurður Stefánsson , síðar prestur í Vigur , og Skúli Thoroddsen framarlega í hinu . Þá færðu skólasveinar upp leikrit á hverju ári , oftast hláturleiki , kómedí - ur , eftir Holberg og Moliére . Leigðu þeir þá samkomusal í bænum , seldu bæjarbúum aðgang og létu ágóðann renna í Bræðrasjóð , sem styrkti fá - tæka nemendur skólans . Mikið fjör var í leikfélaginu þau ár , sem Jón Þorláksson sat í skólanum , og mun - aði þar helst um nokkra bekkjar - bræður hans , svo sem Halldór Gunn - laugsson og Jóhannes Jóhannesson , sem báðir urðu síðar læknar ,, og Ásgeir Torfason , síðar efnaverkfræð - ing . Bindindisfélag starfaði einnig í skólanum og gerðu drykkjumenn sér það að leik að ganga í það til þess að „ falla " og láta reka sig úr því . Þá börðust skólapiltar gegn Vestur - heimsferðum , héldu meðal annars um skeið uppi sérstöðu „ agentaand - blástursfélagi " . Gaf Jón Þorláksson sig lítt að félagslffi og var óvíða getið í árbókum skólapilta , þótt hann tæki til máls um tilhögun skólahátíð - ar og væri einn umsjónarmanna bókauppboðsins síðasta vetur sinn í skóla . Á heimili Jóns Þorlákssonar Haustið 1918 sigldi fóstursonur J 6 ns Þorlákssonar og Ingibjargar , Hannes Arnórsson , til náms í Kaup - mannahöfn og sátu þau hjón þá ein eftir í stórhýsi sínu við Bankastræti ásamt Margréti , móður Jóns , og tveimur vinnukonum . Jón var þá fjörutíu og eins árs , en kona hans ári yngri , og ljóst , að þeim yrði ekki barna auðið ; Ingibjörg ' matti ekki reyna neitt á sig vegna berklanna , sem lagst hðfðu á hana árið 1906 . Þetta ár gerðust mörg stórtíðindi á íslandi . Veturinn varð hinn versti í manna minnum , „ frostaveturinn mikli " , ísland fékk fullveldi , Katla gaus , og spánska veikin herjaði á landsmenn . Víða lágu flestir eða all - ir heimilismenn bjargarlausir dögum saman og margir dóu úr veikinni . Urðu hjálparflokkar að fara hús úr húsi í Reykjavík til þess að athuga ástandið . Aðkoman var víða hörmu - leg . Á einu heimilinu kom hjálpar - flokkur að öllu fullorðnu fólki látnu , Kristjáni Hall bakarameistara , konu hans , Jósefínu Jósefsdóttur , og gam - alli fóstru . Lítil og lagleg hnáta , dótt - ir hjónanna , Anna Margrét , sem fæðst hafði þremur árum áður , 21. júlí 1915 , skreið uppi á líki fóstru sinnar . Sigurbjörg , systir Jóns Þor - lákssonar , sá þá um það fyrir Hvíta - bandið að koma munaðarlausum börnum í fóstur og hafði meðalgöngu um það , að þau Ingibjörg tóku Önnu litlu til sín og ættleiddu hana . Hjón - in voru alsæl með telpuna , sem var fríð sýnum , með ljósblá augu og sítt , ljóst hár , sem náði niður að mitti . Tveimur árum síðar tóku þau að lit - ast um eftir systur fyrir hana . í árs - byrjun 1921 ákváðu þau fyrir meðal - gðngu Sigurbjargar að ættleiða aðra telpu , sem fæðst hafði sex vikum áður , 18. nóvember 1920 . Hún var dóttir Páls Steingrímssonar , bók - bindara í Reykjavík , og konu hans , Ólafar Jónsdóttur . Á afmælisdegi Jóns , 3. mars 1921 , var hún skírð Elín Kristín í hornstofunni uppi á þriðju hæð við Bankastræti 11 . Elín Kristín man það fyrst eftir Jóni , föður sínum , Þorlákssyni , þegar hann hélt á henni í kjöltu sér og raulaði fyrir hana barnagælur eins og : Fljúga hvitu fiðrildin fyrir utan glugga ; þarna siglir einhver inn ofurlítil dugga , eftir Sveinbjörn Egilsson og : Stígur hún við stokkinn , stuttan á hún sokkinn , ljósan ber hún lokkinn litlu telpuhnokkinn . Jón sagði dóttur sinni líka frá Búkollu og Hlyni konungssyni og fór með margar aðrar gamlar sögur , sem foreldrar hafa sagt börnum slnum í þúsund ár á íslandi til þess að hafa of an af fyrir þeim og hann hafði sjálf - ur heyrt hjá Margréti , móður sinni , norður í Vesturhópshólum . „ Bæði pabbi og mamma voru alveg einstak - ir foreldrar , " sagði Elín . Þegar hún óx úr grasi og fékk frænkur sínar , dætur Eggerts Claessens , í heimsókn las Jón oft fyrir þær upphátt úr sögu - bókum , einn kafla í senn , og hlökk - uðu þær til hvers lesturs . „ Hann las fyrir okkur úr Önnu Fíu , sem var þá nýkomin út , og byrjaði alltaf , þar sem hann hafði hætt slðast . Það fannst okkur gaman . " Elín var eftir - læti foreldra sinna , kát og brosmild stúlka með stór og sakleysisleg augu , og fannst sumum fjölskylduvinum ekki laust við , að þau dekruðu um of við hana , eins og oft vill verða um yngsta barnið . Til þess var tekið , hversu fallegt heimili Jóns Þorlákssonar á þriðju hæð hússins við Bankastræti var . Gengið var stigaganginn upp á þriðju J