32 FÖSTUDAGUR 2. JÚLÍ 1999 MORGUNBLAÐIÐ UMRÆÐAN Stóriðja og menning við Eyjafjörð Hve mætti bæta iands og lýðs vors kjör að leggja ábogastreng þinn kraftsins ör , að nota máttinn rétt í hrapsins hæðum , svo hafin yrði í veldi fallsins skör . Það var draumur Einars Bene - diktssonar að virkja íslensk fallvötn til rafmagnsframleiðslu . Til þess að bæta „ lands og lífs vors kjör " vildi hann nota raforkuna til þess að koma upp stóriðju , til dæmis áburðarfram - leiðslu , og hjálpa svo bændum að græða land - ið . Öll átti stóriðjan að bæta lífsskilyrði fá - tækrar þjóðar . En draumar Einars Benediktssonar , til dæmis um virkjun Þjórsár við Búrfell , rættust ekki fyrr en langt var liðið á tuttug - ustu öldina . Islendingar voru ekki reiðubúnir að Svanbjörn fylgja skáldinu fyrr en Sigurðsson Landsvirkjun var stofn - uð árið 1965 , en fyrsta verkefni hennar var einmitt að standa fyrir virkjun í Þjórsá . Þá voru breyttir tímar og verulegur hluti raforkunn - ar frá BúrfeOsvirkjun fór til álvers - ins í Straumsvík . Þar er fyrsta raun - yerulega stóriðjan sem byggð var á íslandi og markaði tímamót í at - vinnusögu íslendinga , enda þótt verksmiðjan sé að hluta í eigu út - lendinga . Þesa starfsemi hefur gengið vel , en íslenska álfélagið hf. , sem rekur álverið í Straumsvík , var stofnað árið 1966 . Svo varð langt hlé , þar til ný stór - iðja , sem því nafni gæti nefnst , yrði að veruleika á íslandi . Það er járn - blendiverksmiðjan á Grundartanga , en íslenska járnblendifélagið hóf at - hafnir þar árið 1975 . Aftur leið lang - ur tími þar til álver Norðuráls reis á sama stað og álverið í Straumsvík var stækkað , en það gerðist hvort tveggja árið 1998 . Á tímabilinu frá því er járnblendiverksmiðjan reis og þar til Norðurál kom til sögunnar var mikið rætt við Atlantsálshópinn um byggingu álvers á íslandi og um tíma var talið koma til greina að það yrði staðsett við Eyjafjörð . Um þetta var hvað mest rætt á árinu 1990 en undir lok viðræðnanna var tekin um það ákvörðun að álverið yrði byggt á Keilisnesi , ef til framkvæmda kæmi . Á þessu tímabili komust Eyfirðingar næst því að fá byggða stóriðju á sínu athafna - svæði og þykir nú tími til kominn að aftur verði gerð tilraun til þess að það geti orðið að veru - leika . Að mínu mati gæti það verið forsenda þess að í þeim lands - hluta héldist sá kjarni sem stuðlað gæti að jafnvægi milli landsbyggðarinnar og Faxaflóasvæðisins . Akureyri hefur verið nefhd ýms - um fögrum nöfnum í tímans rás , svo sem höfuðstaður Norðurlands , skólabær , iðnaðarbær og stundum menningarbær . Bærinn hefur hing - að til getað staðið undir merkjum í öllum þessum tilvikum , en ef það á að vera svo í framtíðinni þarf nú að gerast eitthvað verulegt í atvinnu - málum . Atvinnumálin snúast ekki einungis um fiskveiðar , iðnað og verslun , heldur einnig um menntun og menningu . Lýst hefur verið yfir að á Akureyri skuli rísa menningar - hús og allt gott um það að segja . En til þess að menningarhús geti þrifist á Akureyri , þarf að búa íbúum þess svæðis , sem það á að þjóna , góð lífs - skilyrði með arðsömum atvinnu - rekstri og góðum kjörum . Byggðaþróun Við verðum að koma upp fyrirtækjum sjálf , segir Svanbjörn Sig - urðsson , akureyrskum fyrirtækjum sem sækja fram á landinu öllu og inn á erlenda markaði . Til að menning megi blómstra á Akureyri er nauðsynlegt að reisa stóriðju við Eyjafjörð . Hvort tveggja mun ekki einungis hafa áhrif á Akureyri , heldur einnig nær - liggjandi byggðarlög frá Trölla - skaga og austur í Skjálfanda . Mynd - ast mundi eitt atvinnusvæði þar sem jafnframt væri hleypt styrkari stoð - um undir grósku menningar . Akur - eyri er nú láglaunasvæði og íbúarnir flytja unnvörpum á suðvesturhornið , þar sem betri vinnu er að fá og hærri laun . Við höfum þó hér á Akureyri ennþá öflug fyrirtæki eins og UA og KEA og stórhuga at - hafnamenn eins og Samherjafrænd - ur og Höldsbræður , en okkur vantar meira af slíku . Það er ekki rétta leið - in að reyna sífellt að næla í eitthvað frá Reykjavík . Þó sumt af því sé gott , vOl flest sogast fljótt þangað aftur . Við verðum að treysta á eigið hugvit og atorku . Við verðum að koma upp fyrirtækjum sjálf , akur - eyrskum fyrirtækjum sem sækja fram á landinu öllu og inn á erlenda markaði . Því aðeins höldum við áfram að vera menningarbær og höfuðstaður Norðurlands . Höfundur er rafveitusljóri Rafveitu Akureyrar . 13.000 heiðagæsir hafa ekki rangt fyrir sér I Morgunblaðinu 27. júní síðastliðinn er viðtal við Friðrik Sophusson , forstjóra Landsvirkjun - ar . Þetta viðtal við Frið - rik er á margan átt at - hyglisvert . Meðal ann - ars segir Friðrik : „ Ég tel það vera fagnaðar - efni að fólk virðist vera miklu betur meðvitandi um umhverfi sitt og náttúruna en áður og það er forsenda þess að við tökum réttar ákvarðanir . " Þá segir Friðrik : „ Það er óskyn - samlegt að hunsa til - finningar fólks sem er andvígt Fljótdalsvirkjun en þær mega ekki einar ráða . " Þetta eru at - Sigmar B. Hauksson Alftamýri 7 , s . 553 5522 hyglisverð orð þegar það er haft í huga að fram til þessa hefur ekkert tillit verið tekið til skoðana andstæð - inga Fljótsdalsvirkjun - ar . I títtnefndu viðtali við Friðrik kemur fram fullyrðing sem ekki er rétt og Skotveiðifélag íslands vill leiðrétta en hún er þessi : „ Ég hef á hinn bóginn minni áhyggjur af fuglalífinu á Eyjabökkum . Þetta er ekki varpsvæði gæsanna heldur svo - nefnt fellisvæði og ég hef trú á því að heiða - gæsin muni færa sig eins og hún hefur alltaf gert . Lón getur auk þess verið ágætur staður fyrir heiðagæs þegar hún er að feOa fjaðrirnar . Eg bendi á að varpsvæði heiðagæsar - innar hefur verið að aukast mjög á undanförnum árum . " Stærsti fellistaður heiðagæsa Helstu ástæðurnar fyrir því að heiðagæsirnar hafa kosið Eyjabakk - ana fremur en önnur svæði tO að fella flugfjaðrirnar eru þær að þar njóta þær þess friðar sem þær þurfa svo mjög á að halda á meðan þær eru í sárum . Ljóst er að gerð miðl - unarlóns á Eyjabökkum mun valda meiri og alvarlegri umhverfisspjöll - um en nokkrar aðrar framkvæmdir á hálendinu til þessa . Gæsirnar munu því verða fyrir miklu ónæði og alls konar áreiti . Á meðan gæsirnar eru í sárum þurfa þær mjög mikla Virkjanir Gerð miðlunarlóns á Eyjabökkum , segir Sigmar B. Hauksson , mun vaida meiri og al - varlegri umhverfis - spjöllum en nokkrar aðrar framvæmdir á hálendinu til þessa . orku tO að framleiða nýjar fjaðrir og byggja upp vöðva og bein . Hinn kjarnmikli háfjallagróður á Eyja - bakkasvæðinu gefur þeim þá orku sem þær þarfhast . Við gerð 44 fer - kflómetra uppistöðulóns mun beiti - land gæsanna fara í kaf . Heiðagæs - inni mun því ekki verða vært á Eyjabökkum , hún mun hrökklast burt og enginn veit hvert hún mun flýja eða hvaða áhrif þetta rask mun hafa á stofninn . Talið er að heiða - gæsastofninn sé nú í hámarki . Stór - felldar framkvæmdir á Eyjabökk - um , sem er stærsti fellistaður heiða - gæsa í heiminum , gæti því haft mjög alvarieg áhrif á stofninn , jafnvel stuðla að verulegri fækkun hans . Eru stjórn Landsvirkjunar og Al - þingi íslendinga tObúin að taka þá áhættu ? Höfundur er formaður Skotveiðifélags íslands . Samkeppnisstofn - un - afturhvarf til haftastefnu LANDSSIMINN hefur verið í umræð - unni að undanförnu og það mjög á einn veg . Það er eins og það til - heyri samkeppni að mola hann niður í smá - einingar , sérstakt bók - hald þurfi að vera um þetta eða hitt og jafn - vel sérstök hlutafélög búin tO um hverja ein - ingu sem eykur ýmsan innri kostnað . Þannig er útlit fyrir að það eigi að eyðileggja hinn stór - kostlega árangur sem síminn hefur náð í ódýrri og góðri fjar - skiptaþjónustu á heimsmælikvarða og það í fámennu dreifbýOslandi . Símanum hefur tekist svo vel að lækka verð þjónustunnar að ekki virðist árennilegt að stofna ný fyr - irtæki tO að keppa við Landssím - ann . Hagnaðurinn verði of lítOl . Vantaði talfærin Vegna starfa hjá Framkvæmda - banka íslands á sjötta áratug ald - arinnar þurfti ég að afla upplýs - inga um fjárfestingar Pósts og síma . Ég ræddi við póst - og síma - málastjóra og fékk greið svör . Langur biðlisti var í Reykjavík á þeim tíma eftir nýjum símum . Póst - og símamálastjóri sagði mér frá því að ný sjálfvirk símstöð væri að fullu tilbúin en það væri ekki hægt að taka hana í notkun því það fengjust ekki innflutningsleyfi fyr - ir talfærunum . Innflutningi var þá stjórnað með leyfum og þeim stjórnaði „ Samkeppnisráð " þess tíma en um langt árabil var sam - keppninni stýrt af innflutnings - nefndum og -ráðum sem breyttu um nafn þegar þurfa þótti en bak - grunnurinn - miðstýringin - var óbreytt . Þetta voru fyrstu kynni mín af því sem Póstur og sími átti við að stríða . Ný utanlands - sambönd treyst Nokkru síðar gerðist ég starfs - maður Pósts og síma og þekkti þar til innanhúss um 20 ára skeið . Þrátt fyrir einokunaraðstöðu var stöðugt unnið að aukinni hag - kvæmni og lækkun þjónustu - gjalda . Fjarskiptasamböndin frá og til landsins voru í höndum er - lendra aðila . Síminn hafði áhuga á að eignast þau sambönd þegar samningar rynnu út . Síminn náði því að verða aðili að ýmsum sam - böndum mOli erlendra staða á leið - um sem Island þurfti á að halda og koma Skyggni upp . Þannig var bú - ið að vinna í haginn til að takast á við það stóra mál að eignast öll sambönd að og frá landinu þegar einkaréttur hins erlenda aðila rann út . Miklar kvaðir á Pósti og súna Ég kom til starfa hjá Pósti og síma í ársbyrjun 1961 . Þá kynntist ég því hvað erfitt er að reka fyrir - tæki samkvæmt fjárlögum settum af Alþingi jafnvel þótt allar fjár - festingar hafi verið fyrir eigið fé frá fyrirtækinu . Óskum um arð - bærar fjárfestingar var oft skotið á frest og stundum oftar en einu sinni . Póstur og sími vildi láta markaðinn fyrir eftirspurn þjón - ustunnar ráða en það fékkst ekki . Fjárlögin stöðvuðu það . Miklar kvaðir fylgdu þeirri ein - okun sem Póstur og sími hafði og enn eru kvaðirnar í fullu gildi þótt einkaleyfið hafi verið afnumið . Það er því ekkert óeðlilegt við það að Landssíminn fái , eins og gróin fyr - irtæki á öðrum svið - um , að njóta allrar þeirrar uppbyggingar sem árin hafa gefið . Þá er tæknin það hröð að uppbygging frá göml - um tíma er að ýmsu leyti úrelt orðin og samkeppni mun mið - ast við nýjungar og tækni framtíðarinnar . Á þeim vettvangi ættu allir að standa jafnfæt - is þótt að sjálfsögðu ráði fyrirtæki , ný og gömul , yfir mismiklu PállV . fjármagni og við - Daníelsson skiptavild . Þannig er það á öllum sviðum í þjóðfélaginu , enda munu höft á helsta þjónustuaðila í ákveðinni grein engan skaða meira en við - skiptavinina . Þá verður að gera sér grein fyr - Samkeppni Það er eðlilegt að setja samkeppnislög , segir Páll V. Daníelsson . En ég tel að gengið sé til haftatíma fortíðar að skipa samkeppnis - ráð og það beri að leggja niður . ir því að Landssíminn þarf að taka virkan þátt í viðskiptum á alþjóða - fjarskiptamarkaðnum . Hann er þekktur þar og virtur fyrir að hafa náð frábærum árangri í góðri og ódýrri þjónustu . En miðað við er - lendu risana á þessum markaði er hann smár og því auðveldara að setja fótinn fyrir hann . Landssím - inn þarf að verða sterkur aðOi í því að vernda og styrkja sjálfstæði ís - lensku þjóðarinnar . Höftin liðin tíð Eins og áður er sagt bjó þjóðin við mikla opinbera stýringu nefnda og ráða . Allskonar reglur , fyrir - mæli , skömmtun og kvóti réðu för . Þessi kerfi gerðu fyrirtæki mjög missterk á markaðnum . Þegar frelsið jókst man ég ekki eftir neinu fyrirtæki sem settar voru samkeppnishamlandi skorður . Þau fengu að njóta sín hvert eftir sín - um styrk , hvernig sem hann var til kominn . Sama á að gilda um ríkis - fyrirtæki sem byggð hafa verið upp , þótt með einokun sé á ekki að eyðOeggja þau . Enda er það svo að þau hafa tekið á sig miklar skyld - ur , m.a. til að jafna aðstöðumun þegnanna . Forðast þarf nýja haftastefnu Það er eðlOegt að setja sam - keppnislög . En ég tel að gengið sé til haftatíma fortíðar að skipa sam - keppnisráð og það beri að leggja það niður . Réttargæsla samkeppn - islaga á að vera eins og annarra laga hjá dómsvaldinu . Samkeppn - isráð , eins og nú er , er nánast ein - okunarvald og endurlífgun á fyrri ráðum og nefndum sem stýrðu við - skipta - og atvinnulífi þjóðarinnar . Að skammta samkeppni er út í hött . Það er í raun furðulegt ef við ætlum að ganga inn í nýja öld með slíkt helsi um háls og Samkeppnis - ráð hlýtur að verða og breytir þar engu hverjir það skipa því kerfið sjálft ber óviðráðanleg og hættu - leg höft og forsjá í skauti sér . Höfundur er viðskiptafræðingur