Bandaríski herinn er horfinn af landi brott , góðu heilli . Sögu hersetunnar á hins vegar eftir að gera skil . Það verður ekki gert fyrr en öll kurl eru komin til grafar . Aldrei verður öðru tekið en að öll gögn sem máli skipta við skrásetningu þeirrar sögu verði opinberuð . Þetta skiptir máli sögunnar vegna og þekkingar okkar og skilnings á því sem gerðist . Í öðru lagi , og ekki síður , snýst þessi krafa um rétt þeirra einstaklinga sem í hlut eiga ; þeirra sem sættu ofsóknum , þeirra sem um var njósnað , þeirra sem bornir voru ljúgvitni og sviptir kosningarétti fyrir þá " sök " að dirfast að taka þátt í lýðræðislegri baráttu gegn hersetunni . Í þriðja lagi skiptir það máli fyrir lýðræðið að þessi mál verði upplýst að öllu leyti . Öllum tilburðum til að leyna upplýsingum verður hafnað og ef einhver lætur sér koma annað til hugar , fer sá villur vegar . Á því leikur enginn vafi . Það er greinilegt að Þór Whitehead sagnfræðingur hefur strokið mörgum manninum öfugt í Kastljósþætti hinn 21. september síðastliðinn . Ekki leið langur tími þar til ég hafði fengið senda grein frá einum af svokölluðum frjálsum pennum þessarar síðu , Rúnari Sveinbjörnssyni . Rúnar er góður félagi í vinstripólitíkinni en hann á jafnframt sterk fjölskyldutengsl til verkalýðsbaráttu á Kaldastríðsárunum og þykist ég vita að honum renni blóðið til skyldunnar þegar dylgjað er um heiðvirða íslenska verkamenn , baráttufólk , sósíalista , og gefið í skyn að þeir hafi verið að berjast fyrir einhverju allt öðru , en þeir sjálfir , fólkið sjálft , jafnt konur sem karlar , töluðu fyrir . Ég hvet menn til að lesa pistil Rúnars . Hann er HÉR.Þá hvet ég fólk mjög eindregið til þess að lesa grein Kjartans Ólafssonar í Morgunblaðinu í dag . Ég tek mér það bessaleyfi að birta grein hans hér að neðan . Ég birti einnig mjög góða og upplýsandi grein eftir Árna Björnsson , sem birtist í Morgunblaðinu hinn 6. júlí . Tilvísun mín í skrif þessara ágætu manna geri ég að kveðju minni til bandarískrar hersetu á Íslandi . Eitt er víst og verður hverjum og einum augljóst við lestur þessara greina að þótt herinn sé horfinn af landi brott þá gildir það ekki um arfleifð hans . Ef við ætlum að hreinsa þetta mál upp í vitund þjóðarinnar verður að setja öll gögn á borðið . Það er skilyrðislaus krafa . Í KASTLJÓSI sjónvarpsins þann 21. þessa mánaðar var Þór Whitehead , prófessor í sagnfræði , spurður hvort íslenskir kommúnistar hefðu verið vopnaðir og svaraði hann spurningunni hiklaust játandi . Ekki var annað að heyra á prófessornum en þar væri m.a. átt við okkur sem kallaðir vorum svo á árunum milli 1960 og 1970 en símar okkar voru þá hleraðir af útvöldum snuðrurum sem Þór vill nú gera að þjóðhetjum . Staðhæfingin um vopnabúr íslenskra kommúnista eða annarra vinstrisinna á liðnum áratugum er grófari sögufölsun en nokkur önnur sem hér hefur verið borin á borð . Lítum á hvað Þór hefur fram að færa um þessi efni í nýbirtri ritgerð sinni í tímaritinu Þjóðmálum : Sagnfræðingurinn staðhæfir að árið 1979 hafi Þorsteinn Pétursson , aldraður frammámaður í Alþýðuflokknum , sagt sér að þegar hann var 18 ára unglingur , árið 1924 hafi hann lagt til í Félagi ungra kommúnista að menn kæmu sér upp vopnum og einhverjir þessara unglinga hafi eignast skammbyssur . Hvort þetta er rétt veit auðvitað enginn en hafi draumórar og byltingarrómantík leitt fáeina unglinga milli fermingar og tvítugs út í kaup á skammbyssum fyrir 82 árum þá varð að minnsta kosti aldrei vart við þær í hinum mörgu og hörðu átökum milli verkafólks og atvinnurekenda á millistríðsárunum . Þetta er þó eina dæmið hjá Þór sem ef til vill er hæpið að vísa með öllu á bug . Þór segir íslenska kommúnista , sem stunduðu nám við Lenínskólann og Vesturháskólann í Moskvu á árunum upp úr 1930 , hafa verið þjálfaða í vopnaburði . Eina dæmið um þetta hefur hann frá dr. Benjamín Eiríkssyni sem var við nám í Moskvu 1935 og 1936 . Benjamín sagði Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni fyrir allmörgum árum að hann hefði einu sinni tekið þátt í heræfingu úti í náttúrunni og einnig verið látinn skjóta af byssu niðri í kjallara . Ætla má að þetta sé rétt en hér ber að hafa í huga að Benjamín var að eigin sögn í þeirri deild skólans sem ætluð var Þjóðverjum , útlögum frá Hitlers-Þýskalandi og hlaut sömu þjálfun og þeir . Í Norðurlandadeild Lenínskólans , þar sem flestir hinna Íslendinganna í Moskvu voru við nám , voru þeir og Skandinavarnir hins vegar búnir undir að starfa í löglegum flokkum sinna heimalanda og þjálfun í hernaði ekki á dagskrá . Sjálfur lætur Þór þess reyndar getið að í bréfi frá árinu 1931 hafi Íslendingarnir sem þá voru í Moskvu varað sterklega við öllum hugmyndum um leynilega og ólögmæta starfsemi hér á Íslandi . Þarf þá vart annarra vitna við . Hinn virðulegi prófessor nefnir 30. mars 1949 og talar um fyrirhugaða valdbeitingu í því skyni að hindra störf Alþingis . Inngangan í Atlantshafsbandalagið var mikið hitamál og klauf þjóðina til langframa í tvær andstæðar fylkingar . Stór orð féllu á báða bóga en sú staðhæfing að Sósíalistaflokkurinn hafi undirbúið árás á Alþingi til að koma þannig í veg fyrir afgreiðslu málsins er fjarri sanni . Þó að langt sé um liðið er enn á lífi fólk sem sat fundinn í miðstöð flokksins daginn fyrir 30. mars en þar brýndi Einar Olgeirsson það alveg sérstaklega fyrir hinum yngri liðsmönnum sínum að varast allar óspektir . Sami boðskapur frá honum var borinn mönnum í símtölum þennan dag og einnig það að kæmi til óeirða kynni það að verða notað til að banna flokkinn . Þetta staðfestir reyndar Þór Whitehead í ritgerð sinni er hann segir að " æðstu forystumönnum Sósíalistaflokksins " hafi komið saman um að það væri þeim sjálfum hættulegt að skipuleggja árás á Alþingishúsið . Að svo hafi verið liggur reyndar í augum uppi . Fólkið sem kom á Austurvöll 30. mars 1949 og krafðist þjóðaratkvæðis um inngönguna í NATO var allt óvopnað en mörgum var heitt í hamsi og ekki róaðist hugurinn við að sjá þúsund manna liði úr harðasta kjarna Sjálfstæðisflokksins vera stillt upp framan við þinghúsvegginn , að baki lögreglunni . Fáeinum mönnum varð það á að kasta mold af Austurvelli og jafnvel steinum að þessari fylkingu fyrir utan unglinga sem hentu að þeim eggjum . Vopnin voru ekki utandyra heldur innandyra í sjálfu Alþingishúsinu þennan sögufræga dag og til bardaga kom ekki fyrr en fimmtíu manna sveit úr flokki dómsmálaráðherrans vopnuð bareflum og með hjálma á höfði ruddist út úr þinghúsinu og tók að berja hvern þann sem fyrir varð í sama mund og lögreglan kastaði táragasi á mannfjöldann . Þá tóku ýmsir á móti og voru sumir dæmdir fyrir það . Þetta er vert að rifja upp í tilefni að skrifum Þórs um vopnabúr kommúnista . Þær víðtæku persónunjósnir með símahlerunum og skrásetningu á skoðunum og lífshlaupi hundraða ef ekki þúsunda manna , sem Þór gerir grein fyrir og virðist stoltur af , voru stundaðar áratugum saman eins og nú hefur verið upplýst og prófessorinn staðfestir . Frumkvæðið hafði sjálfur dómsmálaráðherrann og sérvaldir trúnaðarmenn hans innan lögreglunnar unnu verkið . Að sögn Þórs var það ekki aðeins ráðherrann sem fékk í hendur upplýsingar er þannig var aflað heldur líka sendiráð Bandaríkjanna við Laufásveg . Lýsingin sem Þór gefur á allri þessari starfsemi minnir helst á ástandið í Bandaríkjunum á McCarthy tímanum þegar stjórnvöld þar vestra sáu kommúnista í hverju horni og spöruðu ekki ofsóknir á hendur öllum sem þau höfðu grunaða um vafasamar skoðanir . Það var þá sem varnarmálaráðherra Bandaríkjanna hrópaði : " Rússarnir koma , Rússarnir koma , " stökk síðan út um glugga og framdi þannig sjálfsmorð . Allri skýrslugerð snuðraranna fyrir bandaríska sendiráðið mætti einnig líkja við persónunjósnir STASI í Austur-Þýskalandi á sínum tíma . En hver varð eftirtekjan hér af öllum þessum símahlerunum og langvarandi persónunjósnum ? Leiddu þær í ljós að menn væru að safna að sér vopnum eða ógnuðu með öðrum hætti öryggi ríkisins ? Sýndi sig að einhverjir sem hlerað var hjá sinntu njósnastarfsemi fyrir Rússa ? Svarið við öllum slíkum spurningum er nei og aftur nei . Eða dettur nokkrum í hug að dómsmálaráðherrann og " öryggisþjónustan " í lögreglustöðinni hefðu stungið þvílíkum upplýsingum undir stól og látið vera að nota annan eins hvalreka á pólitíska andstæðinga sína ? Hjákátlegastur er svo lokakaflinn í þessu sorglega leikriti , það að öll gögnin hafi verið brennd árið 1976 af því að helsti trúnaðarmaður dómsmálaráðherrans hjá lögreglunni hélt sig vera að verða hæstaréttardómara . Fari Þór Whitehead rétt með hvað þetta varðar sýnir það svo ekki verður um villst að spæjararnir töldu sér ekki henta að leyniskýrslur þeirra yrðu dregnar fram í dagsljósið . En er eðlilegt að einn lögreglustjóri láti kveikja í gögnum embættis síns , sem varða meintar ógnir við öryggi ríkisins , af því hann heldur sig vera að hverfa úr starfi og nýr maður að taka við ? Svo er að sjálfsögðu ekki . Brennan sýnir að hið mikla leyndarskjalasafn var hvorki eign lögreglustjóraembættisins né íslenska ríkisins heldur einkaeign örfárra útvalinna vina dómsmálaráðherrans . Íslensk tunga á mörg orð yfir slíkan hóp en ég veigra mér við að nota þau vegna þess að ég tel að nú skipti mestu máli að hófsamir menn í öllum stjórnmálaflokkum taki höndum saman um að leggja á borðið það sem enn er þó eftir af gögnum um hleranirnar og sameinist um að forða því í bráð og lengd að þau ósköp sem Þór Whitehead lýsir verði endurtekin . Höfundur er fyrrverandi ritstjóri og fyrrverandi alþingismaður . Grein Árna Björnssonar í Morgunblsðinu 6. júlí : ÞEGAR bandaríski herinn birtist hér öðru sinni fyrir rúmlega hálfri öld kom það fólki nokkuð í opna skjöldu að hann var af opinberri hálfu ævinlega nefndur varnarlið . Gamli herinn hafði jafnan verið nefndur setulið eða bara herinn . Þetta var augljóslega sálræn herkænska . Það átti að innræta þjóðinni smám saman að herinn væri hér til varnar . Þess var stranglega gætt að yfirvöld notuðu ekki annað orð , til dæmis í útvarpinu . Bílar hersins voru merktir VL . Líklega skilaði sálfræðistríðið þeim árangri að mikill hluti þjóðarinnar vandist þessu orði . Athygli vekur því að í nýlegri könnun virðist aðeins fjórðungur þjóðarinnar hlynntur því að halda í þennan herstöðvarsamning og aðeins einn tíundi mjög eindregið . Engan þarf að undra þótt viss kjarni í Sjálfstæðisflokknum vilji halda dauðahaldi í kanann því bandarísk herseta hefur nálgast trúaratriði á þeim bæjum . Að hinu leytinu þarf engan heldur að undra þótt þeir sem vilja troða okkur inn í Evrópusambandið skammi nú kanann eins og hund og vilji nota tækifærið til að útvega okkur evrópskan her í staðinn . Það sem vekur helst undrun er að sumir þeirra sem að öðru leyti bregðast skynsamlega við og telja að ekki þurfi neinn erlendan her - í staðinn mætti til dæmis efla lögregluna og óska eftir tryggingum frá nágrannalöndum og stórveldum , - sumir þeirra rökstyðja þetta viðhorf með því að nú séu breyttir tímar , kalda stríðinu sé lokið , Sovétríkin úr sögunni , og því sé óhætt að breyta um stefnu . Með þessu er gefið í skyn að fyrir rúmum 50 árum hafi verið einhver þörf á varnarliði . Við vitum mætavel að svo var ekki . Ekki af því að ráðamenn Sovétríkjanna væru einhver gæðablóð . Öðru nær , þeir voru bölvaðir fantar . Heldur blátt áfram af því að þeir voru samt ekki nein fífl , að minnsta kosti ekki á hernaðarsviðinu . Þeir hljóta allan tímann að hafa vitað að þeir höfðu ekkert að gera hernaðarlega í Vesturveldin eða Bandaríkjamenn þótt þeir hefðu sjálfsagt getað varist af hörku ef á þá yrði ráðist . Auk þess áttu þeir fullt í fangi með að hafa hemil á þeim þjóðum og löndum , sem þeir fengu úthlutað sem áhrifasvæðum í lok síðari heimsstyrjaldarinnar . Og þeim tókst það reyndar ekki nema í einn mannsaldur . Vesturveldin reyndu heldur aldrei að skerast í leikinn á áhrifasvæði Sovétríkjanna þrátt fyrir blóðugt ofbeldi í Berlín 1953 , Ungverjalandi 1956 og Tékklandi 1968 . Það var látið nægja að harma þessa atburði og mótmæla í orði . Hinsvegar urðu þessi sömu grimmdarverk kærkomið tækifæri til að ráðast á verkalýðsflokka heima fyrir hvar sem var . Eina dæmið um hernaðaríhlutun Sovétríkjanna utan þessa áhrifasvæðis var í Afganistan árið 1980 , sem varð reyndar einn af þeirra banabitum . En Afganistan var ekki heldur partur af samkomulagi sigurvegaranna í lok heimsstyrjaldarinnar . Við vitum þetta núna en það má vel vera að margir stjórnmálamenn á Vesturlöndum , þar á meðal Íslandi , hafi á þeim tíma ekki vitað um þennan hernaðarlega vanmátt Sovétríkjanna , enda börðust þeir við að halda honum leyndum . Annarsvegar með allt að því geðveikislegu öryggiskerfi og hinsvegar með hinum árlegu ógnvekjandi hersýningum 1. maí og 7. nóvember . Samt má ótrúlegt þykja ef bandaríska leyniþjónustan hefur ekki vitað nokkurn veginn að þeim gat ekki stafað nein árásarhætta af Rauða hernum . Það var hinsvegar í þágu hagvaxtar í Bandaríkjunum og víðar að viðhalda hinni ímynduðu stríðshættu . Og vissulega urðu aðilar kalda stríðsins vænisjúkir beggja vegna víglínunnar . Sjálfsagt hefur verið auðvelt að telja óbreyttum íslenskum ráðherrum og alþingismönnum trú um að mikil hætta stafaði af Rússum , rétt eins og þeir gleyptu við því á lokuðum hálftíma fundi í bandaríska sendiráðinu fyrir þremur árum að sannanir væru fyrir því að Saddam Hussein réði yfir kjarnorkuvopnum . En þá töldu þeir Davíð og Halldór líka að það væri brýnt hagsmunamál vegna herstöðvarinnar á Miðnesheiði að kokgleypa allt sem Kaninn hélt fram hverju sinni . Nokkuð svipuðu máli gegndi einmitt þegar gengið var í NATÓ 1949 og herinn samþykktur inn í landið 1951 . Óttinn við Rússa hefði varla einn og sér dugað til að meirihluti þingmanna færi að ljá samþykki sitt svo umdeildum ákvörðunum nokkrum árum eftir stofnun lýðveldis . Það var annar og mun þyngri straumur sem rak á eftir : sjálft Atvinnulífið með stórum staf . Það er mikið til í því , sem hinn alþekkti en fámáli bandaríski " Deep Throat " á að hafa sagt við rannsóknarblaðamenn Washington Post þegar þeir vildu fá frekari vísbendingar um hvar þeir ættu að leita að sönnunargögnum í Watergate-málinu fyrir aldarþriðjungi . Hann sagði : " Follow the Money " . Gáið að hvar hagsmunirnir liggja . Íslenskir athafnamenn höfðu komist rækilega á bragðið á hernámsárunum . Aldrei áður hafði litli athafnamaðurinn komist í aðrar eins kræsingar . Fjöldi þessara útsjónarsömu harkara missti drjúgan spón úr aski sínum þegar gamli herinn fór þótt fáeinir fengju svolitlar sporslur hjá bandaríska flugfélaginu sem rak Keflavíkurflugvöll frá 1946 . Þessar sporslur sýndu þó hvaða framtíðarmöguleikar væru í stöðunni , ef þangað kæmi alvöru herstöð . Það var augljós og glæsileg hagnaðarvon fyrir ótalda íslenska verktaka fólgin í draumsýninni um nýja hersetu . Og þetta fólk sem vildi koma sér áfram , þetta voru upp til hópa kjósendur og stuðningsmenn Sjálfstæðisflokksins . Það væri vanmat á þessum mönnum að reikna ekki með að þeir hefðu viðrað sjónarmið sín við einhverja þá sem áttu innangengt hjá forystu flokkanna . Það væri þó ósannlegt að nefna einungis svonefnda athafnamenn sem þrýstihóp til að bregðast vel við málaleitunum Bandaríkjanna um herstöðvar . Atvinnuleysi varð töluvert fyrstu árin eftir að gamla herliðið fór þótt það yrði aldrei neitt líkt því sem verið hafði á kreppuárunum fyrir stríð . En nú voru íslenskir verkamenn orðnir betra vanir en áður . Í hálfan áratug hafði atvinnuleysi varla þekkst . Því er ekki heldur að leyna að verkalýðshreyfingin sem heild var allan tímann heldur lin í andstöðunni við herinn þótt einstakir forystumenn gætu verið einarðir . En verkafólk var áreiðanlega með annað en árásarhættu bak við eyrað . Stórefling verktakastarfsemi var einmitt það sem gerðist fljótlega eftir að herinn kom . Fjöldi sjálfstæðra iðnaðarmanna , smiða , múrara , málmiðnaðarmanna og rafvirkja auk ýmissa spekúlanta bast samtökum í fyrirtæki sem á endanum urðu að Íslenskum aðalverktökum og fengu innan skamms einkaleyfi til framkvæmda fyrir herinn . Þessir iðnaðarmenn höfðu flestir verið rétt sæmilega bjargálna en bráðduglegir og vinnusamir . Með uppgripunum fyrir herinn urðu margir þeirra sterkefnaðir á nokkrum árum , og þeim sjálfum næstum að óvörum . Ýmsir þeirra voru ágætismenn og hafa látið að sér kveða á ýmsum sviðum atvinnulífsins og margt verið til bóta . Því má vissulega segja að herinn hafi ekki verið hér alveg til einskis . En varnarþörfin var engin .