Gerpla Halldórs Laxness , saga fóstbræðranna Þorgeirs Hávarssonar og Þormóðs Bessasonar Kolbrúnarskálds , er glæsilegt verk sem hefur margt til að laða að sér breiðan hóp lesenda : mikla atburðarás og lifandi lýsingar á stórum og smáum viðburðum , spennu og ofbeldi , óleyfileg erótísk sambönd , einlæga vináttu og heitar ástir . Hún hefur fornlegan stíl , er fyndin og hefur djúpan og brýnan boðskap . Og hún hefur – síðast en ekki síst – þá dásamlegu blöndu af einlægum tilfinningum og háði sem einkennir bestu bækur Halldórs . Enda gerði ég hvort tveggja að hlæja og gráta í Þjóðleikhúsinu í gærkvöldi þegar Baltasar Kormákur frumsýndi leikgerð sína og Ólafs Egils Egilssonar á sögunni . Gerpla er löng og mikil saga sem fer víða : um Vestfirði , Grænland , Noreg , Danmörku , Frakkland og jafnvel víðar um Evrópu , því annar fóstbræðranna , Þorgeir ( Jóhannes Haukur Jóhannesson ) , er í her Ólafs digra Noregskonungs og stríðir með honum um allar jarðir . Höfundar leikgerðarinnar taka þá skynsamlegu ákvörðun að gera hinn fóstbróðurinn , Þormóð ( Björn Thors ) , að meginpersónu sinni og fylgja honum , fyrst á þvælingi með Þorgeiri innanlands , síðan inn í sæluríkið í Ögri í sambúð þeirra Þórdísar Kötludóttur ( Ilmur Kristjánsdóttir ) sem varir uns Þormóði er fært höfuð Þorgeirs og hann hlýtur að yfirgefa konu , börn og bú til að hefna fóstbróður síns . Hópurinn fer óvenjulega leið að verkinu – alltént kom hún mér á óvart . Þeir halda stíl sögunnar á samtölum og frásögn sögumanns en brjóta hátíðleika orðfærisins stöðugt upp með hugmyndaríkum brögðum , einstaklega hugkvæmum sviðsbúnaði Gretars Reynissonar og stílfærðum leik . Þarna á milli myndaðist skemmtileg tvíræðni sem er alveg í samræmi við stílfærslu Halldórs sjálfs í sögunni . Aðferðin eins og hún blasir við á sviðinu er eins og að leikhópur – kannski í skóla eða félagsheimili á landsbyggðinni – ákvæði að segja þessa sögu og leikgera hluta hennar um leið . Allir eru eins klæddir í þrönga svarta samfellu og svartar sokkabuxur og minnti hópurinn mest á glímumenn . Búningurinn , snilldarlausn Helgu I. Stefánsdóttur , tekur vel við viðbótum af ýmsu tagi , sjölum , skikkjum eða svuntum , sem er hentugt af því að fólk er alltaf að skipta um hlutverk , þau eru geysilega mörg og aðeins ellefu manns í leikarahópnum . Alltaf er ( nægilega ) skýrt hver er hvað og hvað er að gerast . Hópurinn leggur áherslu á fyndni frásagnarinnar og atburðanna , og vegna þess hvað maður hlær innilega hittir harmurinn ennþá sárar í lokin . Mikið hefur löngum verið gert úr því að Gerpla sé uppgjör Halldórs við kommúnismann og Ólafur digri kóngur sé táknmynd Stalíns . Áreiðanlega er talsvert til í því , en Gerpla er á mörgum plönum og sum þeirra ná mun betur til okkar hér og nú , ekki síst ungra áhorfenda sem ég vona að flykkist í leikhúsið . Á grunnplaninu er Gerpla um tvo stráka sem bindast vináttuböndum þótt ólíkir séu – og geta líklega flestir fundið hliðstæðu í lífi sínu við það . Þormóður er tilfinninganæmur , skáldmæltur , kvensamur – enda kvennagull – og eins og oftar kemur fyrir í bókum Halldórs er hann skemmdur af konu sem tekur hann upp í til sín of ungan . Þorgeir er fauti og hefur síst áhuga á kvenfólki . Sagan klifar á því að hann sé heimskur , en það er ekki versti galli hans . Hann er lítill kall , ekki verður þeirrar ástar sem Þormóður leggur við hann . En ekkert sem Þormóður gerir er hálft , og hann tekur mun nær sér fóstbræðralagið sem þeir gengu í ungir . Þess vegna fórnar hann hamingju sinni , lífi og limum fyrir hefndina og þann kóng sem Þorgeir hefur sagt honum að tigna og er ekki þess verður – fremur en Þorgeir – eins og Þormóður kemst að í lokin . Í sýningunni skín skærast stjarna Björns Thors sem vinnur Þormóð ef innileika , sannfæringu og miklum líkamlegum þrótti og fimi . Hann ræður líka afar vel við málsnið Halldórs , setningarnar hans heyrðust vel og urðu furðu munntamar – miðað við að svona talar enginn maður og hefur aldrei gert ! Þetta sama átti við þær sem léku konurnar í lífi hans , Ilmi Kristjánsdóttur og Ólafíu Hrönn Jónsdóttur sem lék Kolbrúnu þá sem Þormóður var kenndur við af því að hann orti til hennar kvæði tólf eða fjórtán ára . Þær Ilmur og Ólafía Hrönn voru frábærar í öllum sínum hlutverkum og það var Brynhildur Guðjónsdóttir líka í ýmsum smáhlutverkum , jafnvel þegar hún lék af list sláturfé sem hangir á slá og blóðið lagar úr . Glæsilegir í orði og verki voru líka Ólafur Darri Ólafsson í hlutverkum Vermundar goða og Ólafs digra , Atli Rafn Sigurðarson sem Sigvatur apvetningur , Ólafur Egill í hlutverki Jörundar klerks og Stefán Hallur Stefánsson í ýmsum hlutverkum , mestmegnis misindismanna . Aðrir leikarar áttu erfiðara með að láta í sér heyra og taka almennilega utan um sínar erfiðu setningar . Þá hluti þarf að vinna áfram . Lilja Nótt Þórarinsdóttir átti bágt í fyrstu sem Katla húsfreyja en óx með hverju hlutverki og var fínn norskur kotbóndi þegar Þormóður kemur til Noregs . Jóhannes Haukur verður að taka sig á til að hann skiljist betur og Sindri Birgisson var óþarflega máttlaus í mikilvægu hlutverki Kolbaks þræls , þess sem hjálpar Þórdísi í Ögri að leysa vistarbönd Þormóðs bónda hennar . Það var gaman að vera í Þjóðleikhúsinu í gærkvöldi . Allir voru svo glaðir í hléinu og margur vangi tárvotur af innlifun þegar sýningu lauk . Þetta er vel heppnuð tilraun til að sviðsetja stóra skáldsögu sem segir okkur að trúa ekki á neitt í blindni og hafa forgangsröðina heilbrigða . Margar myndir úr sýningunni munu lifa í huganum og verða viðmið á komandi árum . Ég nefni bara bardagasenu í “ slow motion ” ! Og þó að það hljóti að hafa verið freistandi að tengja efni Gerplu við “ ástandið ” og útrásarvíkingana var leikhúsgestum að mestu látið það eftir sjálfum . Það var fallega gert . Silja Aðalsteinsdóttir