Góð heilsa er ekki heppni , almenningur þarf að temja sér gagnrýna hugsun og sneiða hjá matvælum og vörum sem innihalda skaðleg efni , - rætt við Unu Emilsdóttur lækni Mikilvægt er að færa ábyrgðina af neyslu matar og annarrar vöru frá framleiðendum til neytenda . Þeir þurfa að temja sér gagnrýna hugsun og sneiða hjá matvælum og vörum sem innihalda efni sem hafa slæm eða óþekkt áhrif á heilsu þeirra . „ Við erum ekki aðeins það sem við borðum heldur einnig það sem við berum á okkur og öndum inn um slímhúðina , “ segir Una Emilsdóttir , sérnámslæknir í almennum lyflækningum , nú staðsett á Landakoti . Óheppni geri fólk almennt ekki veikt , heldur samspil erfða - og umhverfis . Efni úr umhverfinu komist í blóðrásina og geti raskað líkamsstarfseminni . „ Margt spilar saman í veikindum okkar , þar á meðal erfðaþættir gagnvart mörgum sjúkdómum . Umhverfið hefur líka áhrif . Ég horfi á umhverfisþættina á sama tíma og fáir velta því fyrir sér hvað í þeim veldur veikindunum , “ segir hún . „ Það skiptir miklu máli að fólk viti að það getur tekið upplýstar góðar ákvarðanir eða virkilega slæmar ákvarðanir . Að það viti að það getur passað upp á sig og börnin sín . Þar spilum við læknar stórt hlutverk . “ Á von á öðru barni Una útskrifaðist úr læknisfræði frá Kaupmannahafnarháskóla árið 2017 . Hún kom úr fyrsta fæðingarorlofi sínu í desemberbyrjun og tekur brátt annað . „ Hressandi , “ segir hún og hlær komin 15 vikur á leið að öðru barni sínu . Fyrir á hún 9 mánaða dóttur . „ Það er eins gott að spýta í lófana , því mig langar að eiga fleiri en tvö . “ Meðvituð um áhættuþætti litar hún ekki á sér hárið meðan á meðgöngunni stendur . „ Óléttar konur voru sérstaklega varaðar við að lita hárið í umhverfislæknisfræðinni í Danmörku . Þar er það einnig almennt viðurkennt meðal almennings að konur passi sig sérstaklega þegar þær eiga von á barni , “ segir Una sem hefur skapað sér nafn sem fyrirlesari um skaðleg efni í neysluvörum og heilsu . Hún hefur frá árinu 2015 haldið fyrirlestra , fyrst í Lifandi markaði og nú á veitingastaðnum Gló , í Hörpu og fjölda vinnustaða . Þá hefur hún verið viðmælandi í hlaðvörpum og útvarpi . „ Hér á landi er lítill sem enginn fókus á þessa hluti . “ Hún segir að fræinu sem kveikti áhugann á efninu hafi verið plantað í náminu og í hálfs árs námsleyfi hafi hún sökkt sér í hlaðvörp um efnið . „ Stöðugt er verið að demba yfir okkur nýjungum og efnum sem við þekkjum ekki og hafa ekki verið áhættumetin , “ lýsir Una sem fór að lesa læknatímarit sem aðhyllast umhverfislæknisfræði eftir að áhuginn var kveiktur . „ Ég hef safnað púslum í púsluspilið og mér finnst heildarmyndin vera að skýrast , “ segir hún og bendir á að skaðleg efni séu í sólarvörn , kremum , ilmvötnum , í mat og hreinsiefnum sem fólk noti . „ Mér finnst ósanngjarnt gagnvart neytandanum að eitthvað komi á markað og hann neyti þess án þess að vita um að hann sé að skaða sjálfan sig . “ Erfitt sé að hugsa til þess að það sem fólk kjósi í dag geti skaðað það síðar meir . „ Mér finnst það mjög súrt . “ Tími sé kominn til þess að fólk staldri við í stað þess að treysta framleiðendum vara til að vernda heilsu sína . Hún lýsir því hvernig ólíkur lífsstíll myndi ólíka áhættu . Einn sé sólginn í ljósabekki , annar borði brennt ristað brauð , sá þriðji úði vellyktandi um heimilið sitt og sá fjórði blandi þessu öllu saman . Aðalhindrunin sé að fá fólk til að skilja alvöru málsins þar sem aðeins sé um örskammta að ræða í senn . „ Það er erfitt að segja einstaklingi sem lifir fínu lífi og hefur það gott að það sem hann geri sé honum skaðlegt , “ segir Una . „ Tuttugu , 30 árum síðar er þessi einstaklingur kominn með sortuæxli með meinvörpum og hugsar : Ég vildi að ég hefði tekið aðrar ákvarðanir á lífsleiðinni . Mig langar að fyrirbyggja að fólk upplifi svona áfall . Það er helsta markmið mitt með þessum fyrirlestrum . “ Meginástæða hindrunarinnar sé sú að upplýsingar um skaðsemina komi fram með tímanum , löngu eftir að neyslan hefst . Hún nefnir veip sem dæmi . Það hafi verið talið ákjósanlegt í stað sígarettna . „ Fullkomið dæmi um að neytendur treysta því sem að þeim er rétt , þróa svo með sér lungu á við sjötugan mann á stuttum tíma , “ segir Una . Gott í dag en slæmt á morgun „ Eins er með orkudrykkjaneyslu hér á landi sem ég hef verulegar áhyggjur af . Ég skoðaði innihald eins þeirra . Þar eru efni sem samsett geta myndað efni sem hefur krabbameinsvaldandi áhrif , “ segir hún , og að ekki sé gefið til kynna í innihaldslýsingunni hve mikið sé af hvoru efni fyrir sig . „ Bara það segir mér að ástæða sé til að sleppa neyslunni . Ég óttast að það sama muni gerast og hefur margsinnis gerst í sögunni . Fólk neytir vöru í miklum mæli . Svo kemur kannski í ljós að einhver sjúkdómur verður algengari . Ekki verður þá hægt að útiloka aðra áhættuþætti og benda á hvar upptökin liggja , “ segir hún . Hún nefnir þekkt dæmi úr sögunni ; reykingar , asbest . Þá bætir hún við dæmum um skaðleg efni nútímans : PBA í plasti , triclosan í tannkremi , paraben í snyrtivörum . „ Okkur neytendum er haldið í skugganum , “ segir hún og nefnir hvernig umræða um PBA hafi leitt til nýrra framleiðsluhátta . „ Iðnaðurinn er fljótur að taka við sér og framleiðir PBA-fríar vörur . Síðar kemur í ljós að plastið er þá búið til úr BPS og það er ekki minna hormónatruflandi . “ Neytandinn sé alltaf 10 skrefum á eftir framleiðendum . Formaldehýð sé annað þekkt skaðlegt efni . „ Það uppgötvast á 19. öld og er í málningunni á veggjunum , teppunum á gólfinu og víðar . Það var ekki sett á lista yfir staðfest krabbameinsvaldandi efni fyrr en árið 2011 . “ Hálftómt eða yfirfullt glas Hún bendir myndrænt á hvernig líkaminn virki . „ Ég lýsi þessu sem eiturefnaglasi innra með fólki . Við erum alltaf að verða fyrir pínu eituráhrifum í senn og taka inn hormónatruflandi efni . Alla ævina er þetta glas að fyllast og tæmast . “ Líkaminn hreinsi sig og afeitri eftir mætti . „ En ef alltaf er bætt á glasið og engar ákvarðanir teknar um að sneiða hjá því sem getur skaðað líkamann , yfirfyllist glasið og það flæðir upp úr , “ segir hún . „ Þá getur sjúkdómur tekið sér bólfestu í líkamanum . “ Afeitrunarlíffæri þurfi sinn tíma til að starfa , eins og lifrin og nýrun . „ Ég er að segja þetta svo fólk geti tekið málin í sínar hendur og aukið líkurnar á að það haldi heilsu lengur . Mér finnst það ein mikilvægustu skilaboð sem fólk getur fengið frá okkur læknum , “ segir hún . Danskir læknar fyrirmyndir Una nefnir að í Danmörku stígi læknar fram og vari við hættunni í umhverfinu og nefnir Philippe Grandjean , prófessor í umhverfislæknisfræði í Harvard og Syd-dansk Universitet . „ Hann segir : Ekki borða ólífrænan mat , sérstaklega ekki eigirðu von á barni því í móðurkviði eru þau óvarin . Ýmislegt getur því haft áhrif á taugakerfi þeirra , “ hefur Una eftir honum . Hún nefnir einnig nýlega rannsókn á 948 mæðrum frá því þær voru þungaðar til 18 ára aldurs barnanna þeirra sem leidd var af Syddansk Universitet og Grandjean er meðhöfundur að . „ Hún sýnir fylgni milli skordýraeiturs í blóði mæðranna og þess að börn þeirra væru með ADHD . Rannsóknin sýnir marktæka fylgni og líkurnar á að börnin hefðu ADHD jukust næstum því um helming hjá þeim mæðrum sem höfðu mest skordýraeitur í blóðinu miðað við þær sem höfðu minnst , “ segir Una . „ Þetta segir manni að fáfræði er alsæla og langflestir lifa við hana . Mér finnst það sárt . Mig langar að stoppa fólk á kassa í búðum og benda því á hvað það er að kaupa . “ Ákveðin litarefni í nammi valdi til að mynda einbeitingarörðugleikum hjá börnum . „ Það er skylda að merkja nammi með innihaldslýsingu en það er auðvitað ekki gert þegar það er í nammibarnum , “ segir Una . „ Börn eru því að innbyrða efni sem hafa neikvæð áhrif á taugakerfi þeirra . “ En til hvaða ráða grípur hún sjálf nú þegar hún ert ólétt ? „ Ég nota ekki ilmvatn . Ég hætti að nota ilmkerti og vellyktandi heima fyrir . Ég hef hent öllum kremum sem ekki eru svansvottuð . Ég nýti öpp sem hjálpa mér að fylgjast með eiturmagni í snyrtivörum , meðal annars eitt sem heitir Think Dirty , “ segir hún . „ Ég hef áttað mig á að ég hef eytt -hundruðum þúsunda króna í snyrtivörur sem eru stútfull af ilmefnum og skaða mig því þau hafa hormónatruflandi áhrif . Ég kaupi eins mikið lífrænt og ég get , bæði matvæli og snyrtivörur , og er meðvituð um umhverfið , “ segir hún . Mikilvægt sé að opna umræðuna í mæðravernd hér á landi . Öfgafullt eða alvöru áhyggjur ? En finnst læknum hún ekki öfgafull ? „ Ég hef rætt við nokkra lækna sem hafa komið á fyrirlestra mína . Þeir eru áhugasamir . Þeir sem hafa talað við mig vita að ég predika ekki persónulega skoðun mína heldur byggi orð mín á rannsóknum . Ég er ekki að selja neina vöru og hef enga beina hagsmuni heldur vil aðeins fólki vel og vara það við , “ segir hún . „ Ég hef óbilandi trú á þessu og áhuga . Þetta er mér hjartans mál . “ Matarhugsun hefur brenglast í fólki „ Næringarfræði var ekki svona flókin í gamla daga . Þá var spurt um prótein , fitu og kolvetni . Nú er staðan sú að búið er að framleiða matarstykki sem eiga að koma í stað máltíðar og fólk hefur misst gagnrýna hugsun , “ segir Una Emilsdóttir læknir og nefnir mikilvægi þess að læknar kynni sér fræðin og hversu mjög þau hafi breyst . „ Menntskælingur hugsar ekki : voðalega er skrítið að ég geti skipt út máltíð fyrir orkustykki sem er eins og nammi . Hann hugsar bara hvort kökudeigsbragðið eða súkkulaði sé betra , “ segir hún . „ Ungt fólk hefur alist upp við að hægt sé að fá allan fjandann úti í búð . Vítamín í gúmmíbangsaformi , samanþjöppuð stykki í stað máltíðar með öllu því bragði sem hugurinn girnist . Þau drekka fjólubláa og bláa orkudrykki , sem líta út fyrir að vera baneitraðir og líkjast engu í náttúrunni , “ segir Una . Helsta gagnrýna hugsunin sem fólk hafi gagnvart mataræði sé hvort það sé fitandi . „ Fólk hugsar um kaloríur . Það hugsar ekki ; ætli séu litarefni í þessu sem eru mér skaðleg ? Ætli séu hormónatruflandi eða krabbameinsvaldandi efni í vörunni ? Fáar konur hugsa um skaðleg efni í snyrtivörum fyrr en eitthvað kemur upp á . Oft er það þegar fólk lendir í áfalli , fær sjúkdómsgreiningu eða upplifir veikindi ættingja . “ Þá fer fólk í naflaskoðun . Það er mikilvægt að efla gagnrýna hugsun fólks um neyslu sína og mataræði .