Hér lýsa Kollsvíkingar ýmsum lifnaðarháttum fyrri tíma sem varðar mataröflun ; verkun og geymslu matar . Efni : ( Flýtival með smelli á kaflaheiti ) Matarhefðir Sigríður á Láganúpi þekkti flestum öðrum betur til matargerðar fyrri tíma . Reyking matar Sigríður segir frá reykingu , sem var mikilvægur geymslumáti matar . Þorrablót og þorramatur Lýsing Sigríðar Guðbjartsdóttur á rótgrónum siðum á þorra . Sjávar - og strandnytjar Sigríður fjallar um það sem féll utan hefðbundinna fiskveiða . Garðrækt og grænmeti Hér er Sigríður margfróð ; garðrækt var mikið stunduð í hreppnum . Matarhættir Torfi Össurarson frá Kollsvík var fróður um matarhætti fyrri tíma . Brauðgerð og kornmölun Torfi greinir frá brauðgerð að fyrri tíðar hætti , og mölun korns . Drykkjarföng Torfi lýsir notkun á sýru og kaffi . Áfengi þekktist vart í Kollsvík . Vatnsmyllur Fróðleg frásögn Einars Guðbjartssonar frá Láganúpi af vatnsmyllum í Kollsvík . Íslenskur matur Össur Guðbjartsson á Láganúpi lýsir nýtingu og verkun matar fyrr á tíð . Lífvænleg Kollsvík Hallæri fyrri alda sneiddu fremur hjá Útvíkum en öðrum svæðum . Höfundurinn : Sigríður Guðbjartsdóttir er af Kollsvíkuætt ; fædd á Lambavatni á Rauðasandi 5. ágúst 1930 og ólst þar upp . Eftirfarandi er unnið upp úr svörum hennar við könnunum þjóðháttadeildar Þjóðminjasafnsins árið 1994 . Víða er það siður Vestfirðinga að koma saman á Þorláksmessu og borða vel kæsta skötu ; kannske til að sjóða hana ekki endilega í hverju húsi þar sem ilmurinn er misvinsæll , jafnvel hjá þeim sem þykir skata góður matur ! Aflinn var svo saltaður og látinn síga ; smáfiskur . En þá kemur loks að þessum rétti sem þótti ómissandi þegar komið var í land með aflann en það var hausastappan . Í hana voru notaðir helst stórir hausar , ef slíkir komu á land . Tengdamóðir mín sagði að hér í Kollsvík hefði verið geysilega mikið notað af fugli úr bjarginu . Flotið af fuglunum var fleytt og notað í bræðing . Í norðanstormi þá flýgur fuglinn alltaf í verðrið og flýgur lágt . Hér var gjarnan notað saltað selspik með bæði signum fiski og saltfiski . Hnoðmörinn er geymdur í saltpækli . Ég geri þetta alltaf þegar ég hnoða . Mér finnst að það eigi að halda gömlum siðum þó að maður viti ekki af hverju þeir stafa . Mysan var notuð til að súrsa í . Kannske var mjólkin sem hellt var í farin að súrna eitthvað örlítið . Úr undanrennunni var yfirleitt gert skyr . Ekki var mikið um heilhveiti þegar ég var að alast upp . Myr ; kartöflusmælki , var gjarnan notað í rúgbrauð og fjallagrös . Enda elskuðu þær hann allar gömlu konurnar á Rauðasandi . Alls staðar var gert við leirtau , það var saumað saman ; boruð göt og þrætt saman . Kaffibrennslupotturinn var netakúla sem var tekin í sundur í miðju og notuð til að brenna á hringavélinni . Það var aðallega notað í kaffi en líka eitthvað í brauð , kleinur t.d. Össur heldur að kúmenið sé hérna frá dögum Björns Halldórssonar , það er víða á Rauðasandi en Guðrún ríka í bæ giftist syni Gísla á Hlíðarenda sem flutti kúmenið inn . Gæti hafa komið með henni . Hvönn óx þarna í gömlum görðum og það var óskaplega gaman að leika sér í hvannstóðinu . Garðrækt var hér meiri og fyrr en annars staðar . Kál var notað í kjötsúpur og soðið . Jón var langt á undan sinni samtíð sem bóndi og bjó á Stökkum . Þetta voru börn Péturs Jónssonar fræðimanns og rithöfundar . Hún var ógift en hann giftist nú og dó ungur . Rófurnar voru soðnar ; svo kastað út á soðið og svo var þetta borðað með súr eða mjólk . Svo var safinn gefinn úr skeið , þeim sem voru með kvef . Þegar ég var svona á táningsárunum þá var farið að rækta höfuðsalat og blaðsalat og þá var það oft borðað eintómt með rjóma og sykri . Magálar eru búnir til úr kviði heimaslátraðs fjár ; helst vænna sauða . Í þá eru notaðir ristlar , gollurshús , hjörtu og kjötbitar og þind utan um . Mjög er vandað til að hreinsa ristlana ; þeir skafnir af sérstakri natni og síðan hankaðir . Ekki þótti ráðlegt að leggja þá í bleyti ; talið hætt við að þá rynni fitan frekar úr í suðunni . Þegar faðir minn fór í ver hafði hann með sér nesti í kistli . Hann hafði með sér kæfu ; mjög feita og var henni drepið í smá kassa . Það var þvegið , spikið skorið af og kjötið soðið , borðað með kartöflum og rófum . Spikið var saltað og notað með söltum og signum fiski . Hallgerður Gísladóttir . Viðtal við Sigríði Guðbjartsdóttur á Láganúpi 4. júní 2002 . Þar standa uppi tvö reykhús . Gamla hesthúsið á Hólum , nær 400 ára ( hægri mynd ) , og kofi sem Valdimar Össurarson byggði upp úr gamalli hrútakofatóft kringum 1995 ( vinstri mynd ) . Og það er búið að nota þetta hús til að reykja í þangað til fyrir svona átta eða tíu árum þá byggði sonur minn sem var með grásleppuútgerð , hann setti þak á tóft og byggði upp til þess að reykja í rauðmagann . Því að rauðmaginn var alltaf saltaður og reyktur . HG : Viltu segja mér betur frá því hvernig það var gert ? Og þetta var gjarnan reykt við tað , ef hægt var að fá þurrt sauðatað ; og alltaf var einhver viður líka , svona í uppkveikjuna : Gjarnan ef að menn , það var nú kannski hálfgert feimnismál ; ef þeir náðu í klær af krækiberjalyngi , þá þótti það mjög gott til að gera gott bragð . Og svo var þetta byrgt með torfi til þess að ekki logaði uppúr , því að ekki mátti rauðmaginn hitna . Ef það var raki í loftinu þá þurfti að þurrka lengur og svona ; en hann var þurrkaður þó nokkuð lengi . Það var eiginlega miðað við að hann væri orðinn vel harður ; ef maður kleip í hann þá væri hann ekki linur , hann varð að vera vel þurr . HG : Heldurður að það hafi tekið meira en viku í meðal veðri ? Þetta var bara saltað dálítið vel . Ég þori ekki að segja það . Það var byrjað aftantil og skorið aftan við kambinn , skorið fram með , niður með hausnum og svo kviðhveljan aftur að uggunum , ekki aftur að sporði heldur aftur að gotraufinni . Þetta var tekið bara í einum skurði . SG : Jú , svona . En á seinni árum þá var nú selt svolítið af þessu , ef við vorum með mikið af þessu . En svo var þetta nú sett í frysti þá , þegar það var kominn frystir fyrir mörgum árum . HG : Kannastu við að einhver annar fiskur hafi verið reyktur ? SG : Nei , ekki sem ég veit um , ekki nema það sem maður fiktaði við ef maður var með reyk í kofanum og var með fiskflök , að þá var þeim stundum brugðið í reyk , saltað í það og brugðið í reyk í smá tíma , en það var ekkert gert neitt verulega af því . Það skemmdi bæði rauðmaga og kjöt . Það var reynt að byrgja það þá með torfi . SG : Það gekk illa . Því hér er fé á grindum , en það hefur alltaf verið reynt að ná einhverjum taðflögum sem voru komnar ofan á grindur . Þá var það gjarnan tekið og þurrkað og haft til að reykja við , en það er svolítið erfitt , það er vandamál að ná því . HG : Þakka þér fyrir Sigríður . Höfundur : Sigríður Guðbjartsdóttir ( sjá hér að ofan ) . Þorrablót hófust um 1950 á Rauðasandi , og þá sem smásamkomur sem ekki var gert mikið út úr . Svo var kaffi , pönnukökur og kleinur . Árið 1955 var farið að halda þorrablót í félagsheimilinu Fagrahvammi sem þá var nýbyggt . Matur var allur framleiddur á svæðinu nema hákarl og stundum harðfiskur sem þurfti að kaupa að . Við krakkarnir vorum látin halda í ristlana á meðan konurnar ristu og skófu . Með þorramatnum var , þá sem nú , boðið upp á goskrykki , en menn höfðu oft með sér vasapela til blöndunar . Aftur er talsvert orðið um að stórfjölskyldur , t.d. systkinahópar með sínar fjölskyldur , komi saman og haldi sín smáþorrablót á þorranum . Þorramatur var ekki algengt orð hér fyrr en fyrir fáum árum , og jafnvel ekki mikið notað hér ; meira hvað það heyrist og sést í fjölmiðlum . Oftast var saminn leikþáttur og fluttur með þó nokkrum tilþrifum og í gervum sem voru iðulega snilldarlega gerð . Í þessum leikþáttum var oft komið fyrir annál ársins og má næstum segja að undirbúningsnefndir hafi verið á höttunum eftir efni allt árið . Gamanvísur voru samdar og fluttar ; stundum tvær , þrjár drápur og þá einnig skens um sveitungana . Það var með ólíkindum hvað tókst að framleiða af efni , bæði andlega og líkamlega , af fáu fólki ; því oftast voru þetta 6 til 8 fjölskyldur í hverri nefnd . Svo fór að fækka svo fólki að þetta gekk ekki upp . Mikil ásókn hefur löngum verið á blótin hér í Fagrahvammi úr nágrannabyggðum og hafa menn skrifað sig á lista með miðapantanir og oft fengið færri en vildu . Húsið tekur ekki nema rúmlega 100 manns í sæti . ( Svör nr. 12343 hjá Þjmsj . Mótt : 1.10.1995 ) . Höfundur : Sigrðiður Guðbjartsdóttir ( sjá hér að ofan ) . Þar er mikið útfiri í Skersbug , og var geisimikið sótt þangað í kúfisk frá verstöðvum ; sem notaður var í beitu . Mest var hún í Saubæ . Það var gömul hefð að senda einn kóp á hvern bæ á Sandinum frá Saurbæ á selveiðitímanum . Spikið var saltað og soðið með saltfiski . Heiti á lúðu sem hér tíðkuðust voru : Lok eða lúðulok var smálúða ; lóa var einnig heldur smá ; spraka , heilagfiski og flakandi lúða var það stór að hægt var að taka af henni rikling . Ekki treysti ég mér til að lýsa aðgerð á lúðu en nöfn hef ég heyrt á ýmsum hlutum hennar . Beinin í sporði voru kölluð ljáir . Rafabelti voru oftast hert . Þau urðu reyndar aldrei hörð vegna þess hvað feit þau voru . Ein er sú tegund sjávarnytja sem hér tíðkaðist , en það er hrognkelsaveiði . Á næsta bæ bjó kennarinn okkar og ég man eftir að þegar ég var smástelpa þá var hann að kenna strákunum á þeim bæ að riða rauðmaganet úr togþræði ; ég held í og með til að kenna þeim handbragðið því hann lagði mikið upp úr því að þeir kynnu gamalt handbragð af sem flestu tagi . Nú hef ég aflað mér upplýsinga um gerð hrognaostarins . Ég talaði við Torfa Össurarson sem er mikill sjór af fróðleik um gömul vinnubrögð . Síðan var þeim hellt í ílát og mig minnir að tengdamóðir mín segði að létt farg hafi verið sett ofan á . Kælt og síðan sneitt upp og notað með brauði eða kartöflum . ( Svör nr. 10504 hjá Þjmsj . Mótt : 1.3.1991 ) . Höfundur : Sigríður Guðbjartsdóttir ( sjá hér að ofan ) . Aðallega voru ræktaðar kartöflur og gulrófur í mínum uppvexti en þó nokkuð af grænkáli , salati , hvítkáli og spínati . Einnig radísur og næpur . Eftir að sú ágæta bók ; Hvannir eftir Einar Helgason , kom út held ég að garðrækt hafi aukist talsvert og fólk hafi farið að prófa fleiri tegundir . Þessi bók er líka mjög merkileg og sígild : Ennþá fletti ég upp í henni þó að til séu margar nýrri bækur um garðrækt á bænum . Og ennþá er það svo að mér gefast betur þær káltegundir sem þar er mælt með en þær kynbættu tegundir sem bestar þykja samkvæmt umsögn nýrri garðyrkjurita . Myndin er af Sigríði í garði sínum á Láganúpi , líklega kringum 2015 . Annaðist Sigríður hann af einstakri alúð og þolinmæði , og gerði honum þanng kleift að dveljast á Láganúpi síðustu ár sín . Kartöfluútsæði var valið úr heimaræktuðu kartöflunum eða kannski prófaðar nýjar tegundir frá nágrönnum í skiptum . Mest var ræktað af gulum íslenskum kartöflum sem eru víst að hverfa úr ræktun nema hjá nokkrum sérvitringum ( eins og mér ) . Kálmaðkur þekktist ekki þegar ég var að alast upp og ég held bara að hann hafi ekki sést á Rauðasandi fyrr en um 1960 . Allar plöntur voru aldar upp heima . Svo var sett moldarlag ofan á þakjárnið . Trérammi var settur með hliðum reitsins og glerrúður á lömum ofan yfir . Svo lagði ylinn úr fjósinu í moldina svo hægt var að planta þarna þótt nokkuð frost væri ; amk. næturfrost . Holur voru gerðar með heimasmíðuðu áhaldi ; járnspaði var festur á skaft með hringjum , líkt og ljár í orf . Þegar sett var niður voru fyrst gerðar holur og síðan settu gjarnan krakkarnir kartöflur í holurnar og þurftu að passa að brjóta ekki spírur . Áhersla var lögð á að götur milli beða væru þráðbeinar og strekkt snæri til að máta við . Aðaltegundir af kartöflum í mínum uppvexti voru , auk gulu íslensku kartöflunnar sem fyrr er getið ; rauðar íslenskar , gullauga , eyvindur og blálandskeisari . Kartöflurnar voru mest borðaðar með kjöti og fiski en ég man ekki til annars en að kartöflurnar næðu saman ; þ.e. þær gömlu entust þar til þær nýju voru komnar í gagnið . Sumstaðar voru rófur notaðar ásamt kartöflum með saltfiski en annars voru rófur mest notaðar með kjöti , t.d. saltkjöti , og í súpu . Rófur voru einnig notaðar í hafragraut og sá hafragrautur er mjög góður . Var þá rekinn 2 1/2 " - 3 " nagli gegnum stóra útsæðiskartöflu og var pækillinn hæfilega sterkur þegar kartaflan maraði í yfirborðinu . Kartöflur voru gjarnan notaðar í rúgbrauð þegar ég var að alast upp ; raunar hef ég notað þær þannig í mínum búskap . Stundum voru kúm gefnar kartöflur , helst myr en ekki var talið gott að gefa þeim mikið af þeim . Ef uppskeran var mikil var gjarnan selt það sem ekki var talið að þyrfti til heimilisins . Mest var um að karlmenn stungu upp garðana en þó var það eftir ástæðum . T.d. voru næstum undantekningarlaust garðar fyrir framan bæjarstéttina á bæjum . Í honum lenti svo gjarnan skolp og ýmiskonar úrgangur sem sjálfsagt hefur orðið áburður . En svo var nokkuð um nýja garða . Ekki þekki ég notkun á rófukáli nema fyrir kýrnar . Nokkuð var um að menn fúlsuðu við káli , einkum eldri karlar ; sögðust ekki vera neinir grasbítir . Trúlega hefur hún verið flutt þangað til nota en ekki man ég eftir notum af henni í mat nema hvað okkur fannst nýir leggir ágætir til að nasla , flysjuðum ysta lagið af og borðuðum það ljósa og meyra innan úr leggjunum . Svo var þetta dýrðar frumskógur til að gera sér fylgsni og hella í enda hátt í mannhæðarhátt stóðið . Einnig var mikið hvannastóð í gamla bæjarstæðinu í Saurbæ . Þegar rófur voru teknar upp voru valdar nokkrar stórar og fallegar rófur með gott kálstæði og beina og jafna rót . Kartöflur og rófur voru stundum geymdar í kjöllurum og t.d. gryfjum sem grafnar voru ofan í skemhólf og þurrt torf breitt yfir . En illa gekk að fá nægt skjól fyrir jurtirnar þar sem þetta er einn mesti rokrass landsins í vissum áttum þó oft sé logn og hiti meiri en víða annarsstaðar . Víðast var á Rauðasandi einhver blómabeð nálægt bæjum , bæði fjölær blóm og sumarblóm ; einnig rifs . Hann var reyndar ekki talinn neinn búmaður , enda hans áhugamál á öðrum sviðum en þau börn hans voru brennandi í andanum um alla ræktun . Jón var langt á undan sinni samtíð í jarðrækt og vann ótrúleg afrek með hestum sínum , plóg og herfi , einyrki á fremur lítilli jörð sem hann gerði eina bestu jörð sveitarinnar á stuttri ævi ; hann dó um eða rúmlega fertugur . En þær systurnar höfðu mikinn áhuga á allri garðyrkju og þær höfðu einstakt lag á að hrífa fólk með sér í þennan áhuga . Einnig var hún með heilan rófnaakur sem hún ræktaði til sölu . Hún var alltaf tilbúin að gefa okkur krökkunum í nágrenninu fræ og afleggjara af rifsi eða blómarætur svo ég tali nú ekki um áhugann sem bókstqaflega geislaði af henni . Þau eru trúlega , og hafa verið , það merkilegasta af þeim jarðargróða sem Íslendingar hafa notað . Við kvefi voru þau soðin lengi með kandís og tekin inn sem lyf við kvefi í matskeið . Svo var soðin grasamjólk ; þau voru notuð í slátur og fleira . ( Svör nr. 10556 hjá Þjms ; mótt : 1.10.1992 ) . Höfundurinn : Torfi Össurarson ( 28.02.1904 – 11.09.1993 ) ólst upp í Kollsvík ; sonur Össurar Guðbjartssonar og Önnu Guðrúnar Jónsdóttur . Fjölskyldan fluttist síðan í Dýrafjörð . Torfi giftist Helgu Sigurrós Jónsdóttur , og hófu þau búskap að Meira-Garði í Dýrafirði ; fluttust síðan að Holti í Önundarfirði ; þá að Rana í Mýrahreppi , en 1933 settust þau að á Felli í Dýrafirði og bjuggu þar allt til 1971 er þau fluttu til Reykjavíkur . Samantekt þessa gerði hann fyrir Þjóðháttadeildar Þjóðminjasafnsins árið 1987 . Ég lýsi hér borðhaldi á fyrsta og öðrum áratug þessarar aldar . Venjulega var borðað við eldhúsborðið og setið á trébekkjum við það . Einn fastur stóll í horni við borðsendann , kallaður pallur . Þetta var eins á hátíðum , þó kom það fyrir að matur var borinn upp á loft , svo var þegar ég pissaði í kvöldskatt föður míns . Tildrögin voru þau að ég hafði verið í lengra lagi úti að leikjum og lagst til svefns í rúmi næst föður míns og vaknaði við að mér var dauðsmál að pissa . Ég rýk fram úr rúminu er ég svaf í , leggst á hnén við rúmið og sé þá skál föður míns standa á kistli við rúm hans og þess er ég svaf í , þríf skálina sem var með graut og mjólk út á og spræni ofan í grautinn . Elsti bróðir minn var nærstaddur og sér hvað ég er að gera og kallar í mig heldur heiftarlega og brá mér þá illa er ég sá réttu vakandi auga hvað ég var að gera , líklega hefi ég verið kominn langt á fjórða árið en ég man þó vel eftir þessu . Borðbúnaður var þessi : Undir graut og súpur voru leirskálar eða emileraðar skálar , misjafnlega stórar ; einnig bakkar . Ávallt var skammtað upp úr pottinum í þessi ílát . Skeiðar og hnífar og gafflar aðallega úr járni , þó einnig steypt , því oft brotnuðu skeiðar og gafflar . Diskar úr leir og emeleruðu voru einkum undir fisk og kartöflur ; ekkert til spari . Leirtaui með bláu röndinni man ég eftir . Ekki var sérstök borðbæn en oft vorum við minnt á að biðja Guð að blessa okkur matinn . Ekki var okkur boðið að matast þegjandi en oftast var skrafað og skeggrætt og gert að gamni sínu . Á flestöllum bæjum sem ég kom í á þessum árum var lítil stofa í öðrum enda undir lofti eins og eldhúsið . Gangur á milli sem stiginn upp á loftið var í . Í þessa stofu var gestum boðið í , einkum prestunum . Þar var oftast rúm fyrir gest ; þar var borð allstórt ; ein eða tvær kistur ; enginn stóll víðast hvar , þó var til bekkur og tveir stólar í timburhúsi í Kollsvík . Hún mamma var nú ekki sitjandi ávallt þegar við borðuðum . Ég man helst eftir henni sitjandi á hækjum sínum nálægt eldavélinni eða þá á ferð á milli okkar . Sérstaka skömmtun á hátíðum man ég ekki , nema það var reynt að hafa eitthvað betra eða meira í það borið . Borðhaldið breyttist smátt og smátt á þriðja áratugnum og eftir 1930 er almennt borðað við borð í stofu og alls ekki skammtað eins og áður var . Matur eitthvað fjölbreyttari . Djúpir og grunnir diskar og hnífapör ; eitthvað betri föt eða bakkar . Skipan máltíða hélst víða í sveitum þar sem ég þekkti til í gamla laginu þannig : Kaffi eða grasamjólk að morgni um kl. 8 eða fyrr . Kl. 3 eftir hádegi ; miðaftanskaffi eða annað kl. 6 ; og kvöldmatur kl. 8 - 9 . Morgunmatur var um kl. 9 . Hádegiskaffi eða annað kl. 12 . Breyting á matmálstímum kom eitthvað um 1950 ; eitthvað fyrr í kaupstöðum að ég held . Matur á þessum árum var æði misjafn og fór eftir efnum og ástæðum en þar sem ég þekkti til var morgunmatur hafragrautur og mjólkursopi út á en undanrenna var ætíð notuð í hafragraut með vatninu ef hún var til . Miðdagsmatur var soðinn saltfiskur , steinbítur , þorskur og skata . Kartöflur voru oftast með soðnum fiski , einnig var oft borðað í miðdag rúgbrauð og harðfiskur , steinbítur . Viðbit var smér ef það var til annars bræðingur þ.e. kindamör blandaður lýsi , þorsklýsi , skötulýsi . Harðir þorskhausar voru stundum hafðir til matar . Kaffibrauð var aðeins til hátíðabrigða nema þá helst lummur . Pönnukökur voru ætíð fyrir prestinn með rjómakaffinu . Slátur var borðað með hafragraut að morgni meðan það dugði . Kindakjöt var borðað helst á sunnudögum og hangikjöt á hátíðum . Þegar lummur eða pönnukökur voru gerðar var það oft kallað „ að sletta út “ . Hvalkjöt og súrt rengi var talsvert notað til matar á þessum árum , hvalkjötið var saltað og soðið í ragú líkt og svartfuglakjöt . Hvalinn sótti faðir minn o.fl. til Suðureyrar í Tálknafirði ; hann var oftast mjög ódýr og þetta var góð og mikil matbjörg . Svartfuglinn var sóttur í Látrabjarg og má segja að bjargið væri löngum matarkista fyrir allan Rauðasandshrepp . En bjargið tók sinn toll , því ég man eftir að þrír menn hafi farist í Látrabjargi ; tveir við eggjatöku og einn við fuglaveiðar . Út á fuglasúpu var notað hrísmjöl eða þá bankabyggsmjöl . Nú til dags er allt annað mataræðið ; þegar fólk deyr af ofáti eða offitu . En hafragrautinn hefi ég étið alla ævi og er nú að verða 84 ára og að líkindum verður hann það síðasta sem ég legg mér til munns ; og harðfiskur . Fjallagrös voru mikið notuð í brauð og slátur og í drykki , og grösin nota ég enn í dag til drykkjar í mjólkurblandi með brauði ; heimabakað . Rófnakál notaði móðir mín í hafragraut , tók einn og einn legg af vaxandi gulrófum . Krækling og öðuskelfisk man ég eftir að móðir mín bauð okkur til matar og þótti gott . Ég hefi alveg gleymt kandísnum sem borðaður var með kaffi og grasavatni eða mjólkurblandi , hvítasykurtoppum og molum síðan þeir stóru voru klofnir . Því sagði konan við nágrannakonu sína , „ hefur þú klofið “ ? ; „ Já ég hefi klofið “ . Bæði kandís og hvítur sykur var klipinn í smátt með til þess gerðri sykurtöng . Þessi matur sem ég hefi áður á minnst , á sérstaklega við að vetri . En með vori kom nýmetið úr sjónum , einkum við sjávarsíðuna , og meðan fært var frá kom blessaða sauðasmérið og skyrið ; oft gerður hræringur úr því og skyrinu . Þetta á einkum við um sjávarsíðuna en æskubyggð mín var að hálfu leyti sjósókn ; sjávarafli . Stórbættur efnahagur er vafalaust það sem veldur breyttum matarháttum , en margt fleira kemur þar til . T.d. er um svo margt að velja , þó valið mætti vera skynsamlegra heilsunnar vegna oft og tíðum . Nokkur orð um nöfn á bitum kjötskrokksins eins og hann var höggvinn í spað . Banakringlan , fremsti hálsliður , þótti lélegasti biti af kindaskrokk . Kringlan skorin í heilu lagi svona þumlung niður á rifin síðan var hún höggvin í marga bita langs og þvers og var bringukollurinn talin besti bitinn . Bógar skornir af skrokknum og þeir höggnir í spað , leggjastoðin þótti lélegri en annað þó bestir af lærlegg en lærbitar þóttu í betra lagi ; einkum beinlausi bitinn sem skorinn var aftan úr lærinu . Mjaðmarbitinn þótti góður , spjaldhryggsbitar þóttu góðir enda þótt lundir höfðu verið teknar en hryggjarliðir voru svona í meðallagi . Síður voru höggnar skammt frá hrygg og þóttu ávallt góðar , einkum ef skepnan var vel feit . Aftasti biti hryggsins var hárófusterturinn ; þótti ávallt eftirsóttur biti . En skammrifsbrókin þótti albesti biti skrokksins , þetta voru 4 - 5 fremstu rif síðunnar . Höfundur : Torfi Össurarson ( sjá hér að ofan ) . Það var ýmist að húsmóðir bakaði eða dætur þeirra , því fáar vinnukonur þekkti ég á yngri árum , né síðar . Lítið mun hafa verið um að karlmenn bökuðu . Þó man ég eftir að við bræður bökuðum þykkar eggjakökur þegar við höfðum til þess fýlsegg . Orðið bökun eða bakstur var yfirleitt haft um verkið frá því það byrjaði að mala mjölið , og þar til því var lokið . Mál á mjölinu var ekki ávallt nákvæmt , því stundum var talað um , þegar bleytt var í mjölinu og það hnoðað , " að þetta yrði í mjölsníkju " . Bökunarofna þekkti ég ekki , nema í eldavélum . Einnig var bakað svokallað pottbrauð í hlóðum . Potturinn var ekki stór . Hann var settur á hvolf með brauðdeigi í hlóðirnar á glóðinni ; eldi hlaðið yfir pottinn , og miklu af moði og ösku utanyfir , vel og vandlega . Glóðin undir pottinum mátti ekki vera mjög mikil . Einnig voru rúgkökur bakaðar í hlóðum með allstóra slétta járnplötu yfir ; einnig hveitikökur . Pottbrauðið var í bökun a.m.k. næturlangt eða svo , en líta þurfti eftir þessu ; að glóðin dæi ekki alveg . Eftirlit þurfti að hafa með því að glóð og moð brynni ekki upp . Reynslan mun hafa skorið úr því hvað lengi bökun í hlóðum í potti stóð yfir , en löngum var prjónn notaður til þess að sjá og prófa hvað kökun leið , og er enn notaður t.d. við bökun í jólakökur . Ef deigið loðir á prjóninum er brauðið ekki fullbakað . Í Kollsvík , þar sem ég er borinn og dvaldi til 21 árs aldurs , voru eldavélar komnar fyrir síðustu aldamót og voru þær fast múraðar við reykrörið . Ég held að eldavélar hafi verið á hverju heimili þá fyrst ég man eftir mér . Járnskúffa fylgdi eldavélunum , en síðar var farið að baka í mótum ; boxum smáum og stórum . Þá komu þunnar járnplötur , sem bakað var á í eldavélunum ; smákökur , hálfmánar ofl . Eldiviður var víðast mór , rekaviður , þönglar , þang ofl . Svolítið var gert af klíningi á vorin til eldsneytis . Rúg - og hveitikökur voru oft bakaðar á hringjum eldavélanna . Ávallt var borin einhver feiti undir deigið í skúffum eða öðru sem bakað var í ; ekki smjör . Hlóðir voru talsvert notaðar eftir að eldavélar komu ; bæði til bökunar , og einnig soðið slátur og hvalur í stórum pottum . Í hlóðunum var hægt að koma við mikið stærri pottum . Allskonar eldivið , jafnvel staurum sem ýtt var í eldinn jafnóðum og brann . Kleinur og ástarpungar voru ávallt steiktar eða soðnar í potti með feiti , kindafeiti og hrossafeiti , ef hún var til . Þetta var lagað úr hnoðuðu hveiti , mjólk eða vatni . Lummur og pönnukökur voru gerðar úr hveiti hrærðu út í mjólk eða vatni og bakað á pönnu eða járnhellu ( lummur ) . Hátíðamatur var sérstaklega jólakakan ; síðar kom lagkaka og vínarbrauð með sultu . Þetta var eingöngu bakað í ofni eldavéla . Kleinur og pönnukökur voru einnig hátíðamatur , en oft voru þær ef eitthvað var breytt út af . Soðkökur þekkti ég aðeins á einum bæ , í bernsku minni , og voru þær gerðar úr rúgmjöli . Soðkakan var lófastór , þykk eins og flatkökur voru venjulega áður en þær voru flattar út með kefli , og gat í miðju og auðvitað kringlóttar , soðnar í vatni . Deig var yfirleitt hnoðað í trogi . Mæling sennilega í skál . Mjölið var geymt í kistum úti í skemmu . Hún var hlaðin úr grjóti og mold með sterkum sperrum og langböndum , sem á voru lagðar hellur og tvöfalt torf þar ofaná , og dálítil mold á milli torfsins . Mjölkistur voru allstórar . Hliðarnar hölluðust út , þ.e. víðari að ofan og með mikið kúptu loki , oft rósamáluðu . Súrdeig var notað í rúgbrauð af sýru af slátri . Ekkert súrdeig var notað í soðkökur . Ég tel að bakstur hafi aukist og orðið fjölbreyttari með tilkomu eldavélanna , svo sem jólakakan , smákökur ýmiskonar . Áður voru kleinur og ástarpungar , sem þó sjást jafnvel enn , og löngum voru áður lummur og pönnukökur algengar . Og var þá talað um að " sletta út " , þ.e. baka lummur eða pönnukökur . Grjónalummur voru bakaðar áður , en pönnukökur úr hveiti . Steikt brauð voru kökur bæði úr rúgmjöli og hveiti . Þó rúgmjölið væri þar í miklum meirihluta , en þær voru margfalt þykkari en þær rúgkökur sem eru í tísku nú til dags , sem ekki eru nema nafnið . Lítil eða engin feiti var notuð við kökubakstur á eldavélahringjum eða hlóðarhellum . Hrossakjöt var ekki dagleg fæða , því að fátt var um hesta í Rauðasandshreppi , og enga fordóma þekkti ég á hrossakjöti eða feiti , en þótti mjög gott til matar og einnig til bökunar , en 2 konur þekkti ég sem ekki vildu borða hrossakjöt . Móðir mín sagði mér að í bernsku hennar var ekki borðað hrossakjöt , en gefið kindum og voru þá systkinin látin brytja hrossakjötið soðið handa kindunum , og þá fengu þau sér bita af því í laumi , og þótti gott . Pönnukökur voru stundum bakaðar á prímus . Hversdagsmatur var fyrst og fremst rúgbrauð og rúgkökur , hveitikökur stundum og þóttu sælgæti nýjar með smá smjöri . Natron og gerpulver var notað í hveitibakstur , það fyrsta ég man , en venjulegt ger kom all snemma á þessarri öld . Súrdeig var geymt í horni trogsins , einnig var skyrmysa notuð í rúgbrauð , ef hún var til . Algengast var að nota vatn til að bleyta í rúgmjöli , en mjólk í hveiti , ef hún var til . Egg voru notuð í bakstur þegar þau voru til , og þá einkum svartfuglsegg eða fýlsegg . Hænsni voru frekar fátíð fyrstu áratugi þessarar aldar . Kartöflur voru nokkuð notaðar í rúgbrauð , soðnar og marðar , en fjallagrös voru mikið notuð í brauð . Blóðpönnukökur þekkti ég , en þó var blóð notað meira í blóðgraut , einkum kálfsblóð , sem hveiti og jafnvel rúsínur voru settar í . Flatkökur og annað brauð , sem hnoðað var , var flatt út með kökukefli . Brauðhleif heyrði ég talað um ; þeir voru 3 - 4 í skúffunni . Bragðefni voru oftast rúsínur , kúmen . Kúmenið óx villt í Sauðlauksdal , þegar ég var fermdur þar . Blóðberg var notað í vatnsbland og mjólk til drykkjar . Það var gott við uppsölu og magaverkjum . Rúsínur voru mest notaðar í jólakökur og smákökur . Áhöld voru fá önnur en trogið og kökukeflið . Það var sívalt , líklega ca. 30 cm. langt og um 4 cm. í þvermál . Kleinujárn sá ég ekki fyrren ég var fullorðinn . Trogin voru notuð við allan bakstur og einnig til þess að hnoða mörinn . Vitanlega voru kökukeflin heimagerð , sem og trog og fötur undir mjalti ofl . Sleifar sá ég aldrei á yngri árum , nema þvöruna til að hræra í grautum , og var hún heimagerð eins og grautarausan . Trogin voru til margs notuð . Þó mun deigtrogið ekki hafa verð notað til annarra hluta . Vöfflujárnum kynntist ég ekki á yngri árum . Brauðmót ( form ) þekkti ég ekki heldur fyrr en jólakökumót komu til sögunnar . Ekki vissi ég til að kartöflur væru notaðar í rúgkökur . Þær voru pikkaðar með matkvísl , lagðar í stafla og breitt yfir meðan þær voru að kólna . Brauð til hátíðabrigða hefi ég áður minnst á , og þá aðallega á stórhátíðum . Fermingarveislur voru engar um það leyti er ég fermdist . Brúðkaupsveislum man ég eftir frá því ég fyrst man eftir mér , og heyrði ég talað um brauðkaupsveislu sem stóð í 3 daga , og það var fyrir aldamót . Það held ég að hafi verið fátítt að húsfreyjur ættu fyrirliggjandi brauð eða kökur fyrir gesti . Það mun þá helst hafa verið ef von var á prestinum í heimsókn eða húsvitjun , og svo kannast ég við orðið „ vandræðabrauð “ haft um pönnukökur , sem oft var gripið til . Ég sá oft nýbökuð brauð hulin með votri léreftsrýju , til þess að þau þornuðu ekki of fljótt . Boxabrauð voru geymd í boxunum . Rúgbrauð voru oft geymd í nokkrar vikur t.d. þurftu vermenn á því að halda . Klessubrauð komu fyrir . Fyrsta innflutta brauðið mun hafa verið franska brauðið . Stórar ferkantaðar kökur og 2 - 3 cm. á þykkt , þá skonrok eða skipabrauð og hagldabrauð eða kringlur . Einnig man ég eftir kökum aðfluttum , allavega löguðum litlum kökum með sykurklessum ofaná og ég heyrði kallað nik nak . Þetta fékkst í verslunum . Allt þetta innflutta brauð var mjög sjaldgæft til matar . Að baka brauð til sölu þekkti ég ekki , og því síður brauð eða smjör borið í nýjar íbúðir . Breytingar hafa gerst smátt og smátt , og er mjög misjafnt . Ég held að þetta hafi gerst upp úr stríðinu , þegar peningar urðu handbærir frekar en áður , og enn í dag fer aðalbakstur fram á heimilum að mestu leyti . Rúgbrauðsneyslan hefur mjög horfið fyrir hveiti , þó er nú á seinni árum farið að nota meira af heilhveiti og jafnvel hveitiklíð . Kaffibrauð var í raun og veru ekkert daglega lengi vel , en hefur aukist smátt og smátt . En hvenær þessar venjur urðu er ekki auðið að segja nákvæmlega . Kaffitímar breyttust um leið og máltíðir breyttust , á 5. áratug þessarar aldar . Áður var morgunskattur kl. 9 - 10 ; hádegiskaffi kl. 12 ; miðdagsmatur kl. 3 ; miðaftanskaffi kl. 7 , og kvöldverður kl. 9 - 10 . Tertuöldin mun hafa byrjað á 3ja áratug aldarinnar . Ég held að skreyting á tertum sé jafngömul og terturnar sjálfar . Myllur voru 3 eða 4 í Kollsvík á öðrum tug þessar aldar . Tvær voru í ánni , sem rann til sjávar um miðja víkina og skifti löndum milli Kollsvíkur og Láganúps . Þriðja lögbýlið , Grundir , mun hafa byggst úr Láganúpslandi , því Grundir áttu miðstykkið úr túninu á Láganúpi og hefur gerst með feðgum . Leifar af þessum myllum eru nú litlar , þó var mylla föður míns byggð úr grjóti uppundir fjalagólfið , þar sem kvarnarsteinar stóðu í mjölskúffu og kornstrympan þar yfir , sem hékk í þakinu , sem var úr timbri klætt með tjörupappa og torf þar yfir . Áin var stífluð við dálítinn tanga , sem árin rann fram með , síðan var mylluhúsið byggt neðan til í tanga þessum og vatnsstokkur með talsverðum halla lagður að myllunni eða mylluhjólinu . Myllusteina veit ég ekki um í Kollsvík . Mylluhúsið mun hafa verið ca. 3 m. á kant , og vel manngengt kringum mjölskúffuna , en undir henni var trékassi sem mjölinu var sópað niður um gat sem snéri fram að dyrum . Ekki var mjöl geymt til lengdar í mylluhúsinu , en flutt heim í skemmu og geymt í mjölkassa . Vel man ég að faðir minn malaði korn fyrir aðra bændur , jafnvel utan Kollsvíkur . Ásinn í myllunni var lóðréttur , undir enda hans var eikarbútur grafinn í jörð og í honum var járnspor fyrir ásendann . Á mylluhjólinu var sver tréklumpur , sem spaðarnir voru festir í . Þeir munu hafa verið 6 - 8 og voru með dálitla járnplötu á endanum , sem gaf vatninu betra viðnám , til þess að snúa efri myllusteininum , en í steininn var ásinn festur með járnbút , flötum . Lengd spaðanna giska ég á að hafi verið rúmlega 2 fet , og breidd allt að því 20 cm . Mylluskúffan var úr tré , en ekki var neitt til að sópa mjölinu niður í kassann sem var undir . Á efri enda ássins var festur vírteinn ( úr símavír ) , og náði hann upp í kornstrympuna og þar vinkilbeygður og sópaði korninu að gati á járnplötunni , sem var í botni strympunnar ; hún var mikið víðari að ofan . Ég er alls ekki viss um hvort kvarnarsteinar voru innlendir eða útlendir ; held frekar að þeir hafi verið innfluttir . Vindmyllur þekkti ég ekki fyrr en aðfluttar . Faðir minn byggði sína vatnsmyllu sjálfur og sá um viðhald hennar , sem gat verið talsvert . Notkun vatnsmylla hætti þegar fór að flytjast malað korn í 100 kg. pokum . En innflutt korn var ekki eins bragðgott og það heimamalaða . Handsnúnar kornmyllur þekkti ég lítið , þó man ég eftir að ein slík stóð í framhýsi afa míns , en bænum man ég ekki eftir nema þegar fellt var framþil hans . Aðflutt rúgmjöl kom um eða uppúr fyrra stríði . Myllan mataði sig sjálf , ef vatnsmagnið var jafnt , en oft bar út af því og varð jafnvel að setja mjölið eða hratið aftur í mylluna . Myllan gat engin merki gefið , enda langt frá bæ . Skömmtun á korninu var gerð með fyrrnefndum vír sem snérist með ásnum , og svo var þannig skífa neðan á botni strympunnar , sem hægt var að færa að og frá gatinu , sem kornið hrapaði niður í mylluaugað . Afköst voru aldrei mæld , en þau voru best ef vantsmagnið var jafnt . Myllan var aðallega í notkun vor og sumar . Þóknun fyrir mölun veit ég lítið um ; líklega greiði móti greiða eins og oft tíðkaðist í sveitum fyrr og síðar . Aðallega var það rúgur , sem malað var og bygg . Fiskbein komu ekki til greina . Þau voru ávallt barin og höggvin með öxi í smátt fyrir allar skepnurnar . Umferðamalara þekkti ég ekki . Mjölinu var sópað úr myllukassanum niður um gat , sem var á honum . Þetta var gert með svartfuglsvæng . Handfangið á handsnúnu myllunum var venjulega úr tré . Orðtakið " að snúa útundan " getur átt við handsnúnar myllur , einnig var talað um að " skerpa " kvörnina í lokin til að hreinsa vel út undan steinunum , og þurfti þá að snúa kvörninni mjög hratt . Músagangur í vatnsmyllunum var ekki umtalsverður . Ekki kann ég sögur eða vísur af myllum eða í sambandi við þær . ( Ritað 1985 ) . Höfundur : Torfi Össurarson ( sjá hér að ofan ) . Svaladrykkir voru einkum skyrmysa , og jafnvel slátursýra . Mysan var oftast blönduð með vatni ef hún var gömul og sterk . Kalt kaffi var oft drukkið við þorsta , einnig var vatn látið í gromsið eftir ketilkaffi og var það gott og svalandi því gromsið varnaði vatninu að fúlna . Þetta var einkum notað á árabátunum í Kollsvíkurveri . Lítið var um rabbabarasaft svo ég vissi um í Kollsvík . Ávaxtadrykki þekkti ég ekki . Á sjónum höfðu menn sýrublöndu með sér á sjóinn , á trékútum með gati á botni til áfyllingar og á miðjum bumb til þess að drekka úr . Tvíhentu menn þá kútinn og settu gatið við munn sér . Það þekkti ég að ketsoð var drukkið og einnig var steinbítsroð hleypt í sjóðandi kjötsoði og borðað með heitu floti af kjötinu . Kakó var mikið notað í Kollsvíkurveri og oftast mjólkurlaust . Þá var kakóið látið út í vatnið og látið aðeins sjóða . Súkkulaði var aðeins notað á stórhátíðum og venjulega þá með mjólk . Þeyttur rjómi þekktist ekki á mínum yngri árum . Kakó vissi ég ekki bragðbætt með öðru en mjólk og sykri . Tedrykkju þekkti ég ekki . Tevatn var almenn kallað fjallagrasaseyði , blandað með undanrennu eða nýmjólk og sykurmoli með , ef til var . Fjallagrös voru mikið notuð til lækninga , þá soðin með kandís þar til grösin og sykurinn var orðinn jafnvel þykkt , þá látið á flösku og einkum notað við slæmu kvefi . Blóðbergsseyði var einnig notað við magakvillum , einkum uppsölu . Langmest var keypt af kaffi undir veturinn eins og af öðrum nauðsynjum sem keypt var úr kaupstað og þá kaffibaunir brenndar . Hve mikið var keypt gæti giskað á 15 - 20 kg. miðað við 10 - 12 manna fjölskyldu . Kaffið þurfti að geyma á þurrum stað óbrennt , líklega í torfskemmum byggðum úr torfi og grjóti með hellum undir torfi . Kaffið var þá geymt í kistum . Kaffibrennsla var talið vandaverk , því ekki mátti brenna of eða van , oft var smjörmoli látinn í pottinn . Potturinn var lítill steyptur járnpottur og spaðinn sem hrært var með , úr eik með stuttu handfangi með gati í . Magn í einni brennslu varla verið meira en 1/2 -1kg . Líklega var á áratugnum 1940 - 1950 lagt niður að brenna kaffi . Brenndar baunir voru geymdar í vel lokuðu íláti , líklega blikkboxi með loki , kaffiskeið var stundum matskeið með brotið handfang . Kaffikvarnir voru allar útlendar sem ég þekkti . Móðir mín notaði kaffikvörn með hálflokuðu skrúfi með sveif til þess að mala kaffið í sjálfu skrúfinu , en undir því var sívalt box sem skrúfið sat á og var skrúfið tekið ofan af er kaffið var malað orðið , í skrúfið þurfti að bæta í smátt og smátt ef mikið var malað , en oftast var látið í skrúfið sem nægði í hellinguna . Líka þekkti ég kaffikvörn með ferköntuðu undirsæti og skúffa í sem dregin var út með kaffinu í eftir mölun . Einu sinni heyrði ég vermenn mylja kaffi með steini í hvolfdu hellublaði . Kaffipokar voru gerðir úr notuðu lérefti en mátti þó ekki vera of gisið eða úr fínu prjóni . Kaffi var aðallega hitað á eldavél þegar ég man fyrst eftir mér . Vitanlega var það áður hitað á hlóðum . Í Kollsvíkurveri var kaffið hitað fyrst er ég man eftir á flatbrennara , olíu , en 1914 eða 15 kom fyrst prímus í Kollsvíkurver og þótti mikill flýtisauki að þeim . Breiddust þeir fljótlega út og urðu algengir . Ketilkaffi var oft notað í verinu , einnig á engjum og var þá hitað í hlóðum , en í rigningu gat verið erfitt að kveikja upp í hlóðunum . Ætla ég að segja sögu frá slíku ástandi , en þetta var áður en ég fæddist . Móðir mín sagði mér þannig frá : Það var í sláttarlok að bændur í Kollsvík norðanverðri fóru fram í svokallaðar Tór ( Kollsvíkurtó og Hænuvíkurtó ) til þess að slá þar smásnöp í grasblettum þar . En er þeir voru komnir á staðinn gerði svo mikla hellirigningu að þeim féllust hendur við sláttinn . Kaffi og ketil höfðu þeir með sér en þótti súrt í broti að geta ekki kveikt undir katlinum . Þeir dóu þó ekki ráðalausir en brutu fjalirnar úr orfum sínum og gátu með þeim kveikt undir katlinum og síðan drukkið kaffið . En úr slættinum varð ekki að sinni . Á flestum eða öllum heimilum í Rauðasandshreppi voru eldavélar í eldhúsi , þó hlóðir væri til í útihúsi eða afhýsi . Í hákarlalegum var stór pottur með eldi í og í skaplegu veðri var þá hægt að hita á katli . Í mógröfum var stundum hitað kaffi í hlóðum . Hve mikið var notað af kaffi og kaffibæti get ég ekki giskað á en flestum kom betur að það væri ekki mjög vatnsborið : Eins og maður einn sagði er hann var spurður hvernig honum líkaði kaffið og sagði að það væri gott , nema heldur vatnsborið . Ég heyrði bæði talað um kaffibæti , rót og export . Ketilkaffi var búið þannig til að vatnið var látið fyrst í ketilinn og síðan kaffið og kaffibætirinn . Þetta var látið koma í suðu , en síðan þurfti að líða stund meðan gromsið settist á botninn . Í hlóðum þurfti að skorða ketilinn vel yfir eldi , en í húsum var hægt að hengja hann í bandi yfir hlóðirnar . Um kaffið var sagt að það væri „ grútsterkt svo það litaði bollann “ , „ dauft “ , „ skolvatn “ eða „ steinbítshland “ , en það heyrði ég oft bæði í Kollsvík og á Hvanneyri . Þar heyrði ég mann úr Skaftafellssýslu taka sér þetta orð í munn þegar honum þótti kaffið úr hófi ónýtt . Hitastig var sagt „ brennheitt “ , „ sopheitt “ eða „ hlandvolgt “ . „ Upphitað kaffi “ þótti miður boðlegt en „ svellkalt “ stundum sem svaladrykkur . Heimafólk át og drakk kaffi oftast í eldhúsi . Gestum var ávallt borið á bakka til borðs . Sjaldgæft mun það hafa verið að gestum væri fært kaffi í rúmið . Helst var eitthvað gefið með kaffinu við heyhirðingar , eða þegar mikið var að gera . Annars var algengt að kaffi og grasamjólk eða tevatn væri borið aðeins með sykurmola af kandís , eða molasykri síðar . Toppasykur var skafinn niður út á pönnukökur en bræddur í annað bakkelsi . Molakaffi var oft gefið gestum , nema prestinum ; þá voru bakaðar pönnukökur . Gestaborð á bolla þótti sjálfsagt , yfirleitt var talið sjálfsagt að bera gestum rjóma með kaffi og sykri og kökum . Það mun oft hafa komið fyrir að kaffi væri drukkið sykurlaust . Toppasykur og strausykur var brætt og hitað og síðan steypt í hellu og síðan klipið í mola með sykurtöng , stundum var látið kaffi í það til þess að fá það brúnt á lit . Kúmenkaffi heyrði ég talað um og kanelkaffi , en lítið notað svo ég vissi . Mörgum , fyrr og síðar , þykir gott að " fá út í bollann " ( brennivínstár ) . Kaffibollar voru yfirleitt stórir og í Verinu voru almennt notaðar könnur með haldi sem tóku allt að því tvo bolla . Sumir notuðu leirkrukkur sem " fantar " voru kallaðir . Ég man eftir stóru sykurkari með stút , rjómakönnur voru litlar með vör og haldi . Oft þurfti að spara bæði kaffi og sykur . Ég heyrði sagt eftir bóndahjónum sem sögðu að þau hefðu drukkið kaffið sitt sykurlaust til þess að það dygði lengur handa hjúunum . Kaffikorg eða groms hefi ég áður minnst á sem góða vörn til þess að halda drykkjarvatni ófúlu . Mörgum þótti kaffi vera hressandi , sérstaklega ef menn voru þreyttir eða kaldir . Eina konu þekkti ég sem var á móti kaffi og hefur aldrei bragðað það og er nú við furðu góða heilsu ; bráðum að verða 90 ára gömul . Almennt var kaffi fært fólki á engjar eða annað frá bæ í flöskum , en sokkur var settur utan um ; jafnvel tvöfaldur . Vafalaust voru kaffibaunir kærkomin vinargjöf þegar það vantaði , þó ég muni ekki sérstaklega eftir því . Kaffiboð voru algeng í stórhátíðum . Gamall maður var eitt sinn að drekka kaffi með mér og fleirum , sagðist hann vel geta drukkið kaffið ef hann héldi á molanum í hendinni . Þá sögn heyrði ég að gömul kona kom í heimsókn til vinkonu sinnar og drakk hjá henni kaffi og sagði um kaffið að það hefði verið meira en gott , það voru lífgrös . Sykurkaup voru æði misjöfn , en í stærstum stíl á haustin eða undir veturinn . Sykur var geymdur þar sem raki komst ekki að honum . Ævinlega var sykur borinn fram með kaffi ef hann var til og ætíð skammtaður heimafólki . Toppasykur var höggvinn sundur með góðum hníf ; slegið á hann með hamri og síðan klipinn í hæfilega mola með þar til gerðri sykurtöng sem til var á flestum heimilum . Töngin var með þunnum snaghyrndum kjafti . Þær tengur sem ég þekkti voru útlend smíði . „ Sykurögn “ , „ sykurlús “ , “ sykurkorn “ voru algeng orð . Um áfengið get ég verið fáorður , því ég sá ekki fullan mann fyrr en ég var nálægt tvítugu . Vín var því lítið eða ekki haft um hönd í Rauðasandshreppi í mínu ungdæmi . Helst var það oddvitinn og presturinn sem þótti sopinn góður en aldrei sá ég þá víndrukkna . Þó heyrði ég sögu þá af presti að hann var ásamt fleirum að koma úr kaupstað á laugardagskvöldi . Og af því að hann ætlaði að messa að morgni næsta dags var hann spurður hvort hann yrði nú ekki seinn fyrir að semja ræðuna . Því svaraði hann : " Ég verð þá að vita hvort ég á ekki eitthvað í súr " . Heilar brennivínstunnur vissi ég ekki um , en minni á frásögn Gils Guðmundssonar rithöfundar í " Ystu nesjum " þar segir hann frá búðarmanni á Ísafirði sem hafði lág laun , en bætti sér það upp með því að hafa heim með sér úr versluninni . T.d. mætir kaupmaður honum eitt kvöld er hann veltir heilli brennivínstunnu heim til sín . Segir þá kaupmaður : " Jú annars , er þetta ekki fullmikið ; svona í einu " . En orðtak kaupmanns var , " jú annars " . Þá segi ég aðra sögu af oddvitanum í Rauðasandshreppi : Þá var hann vel kenndur í kaupstað og gisti hjá kunningja sínum . Um nóttina þurfti hann að kasta af sér vatni , en þá voru ekki salerni almenn orðin . Hann fór því út til þess , því þetta var um hásumar og hlýtt í veðri , en logn og talsverð rigning ; og rann þakvatnið úr rennu við húshornið , þar sem oddvitinn stóð við að losa sig við vatnið . Eftir langan tíma fer herbergisfélagi hans að undrast um hann og lítur út og sér þá oddvitann standa í sömu sporum og stjórna sinni eigin bunu . Segist hann vera að pissa , en bunan sem hann heyrði var regn úr þakrennunni . Löngu seinna heyrði ég sagt eftir oddvita að hann héldi að gárungarnir hefðu nú logið því að hann hafði staðið og hlustað á niðurfallið úr rennunni í tvo tíma , en hann hefði staðið ansi lengi . ( Ritað 1983 ) . Einar Guðbjartsson ( 27.07.1911 - 25.08.1979 ) var fæddur Láganúpi í Kollsvík og ólst þar upp . Stundaði búskap og sjómennsku með foreldrum sínum og systkinum , og var öflugur drifkraftur í því mikla félagslífi sem þá var á svæðinu . Hann var um skeið kaupfélagsstjóri á Gjögrum og vann eftir það við kaupfélög víða um land ; síðast lengi við Kaupfélag Borgnesinga og bjó í Borgarnesi ásamt konu sinni , Guðrúnu Grímsdóttur frá Kollsvík , og dóttur , Maríu Jónu Einarsdóttur . Ég er fæddur í Kollsvík , Rauðasandshreppi árið 1911 . Sem barn man ég eftir þremur vatnsmyllum á Kollsvík í eigu þriggja heimila . Einu sinni minnist ég þess að hafa séð föðurbróðir minn mala í sinni myllu . Tel ég að líklegast að það hafi verið á stríðsárunum 1914 - 18 og hafi hann verið að mala rúg . Allar þessar myllur stóðu uppi fram yfir 1920 , en þá aldrei notaðar . Man ég eftir maríuerluhreiðri í kornstympunni á einni þeirra ; sumar eftir sumar . Annars voru þetta kallaðar kvarnir en ekki myllur . Mér skilst að lýsingin sem þér ( ÁB ) lásuð í útvarpið nýlega , ætti alveg við þessar kvarnir , eins og ég minnist þeirra . Þó man ég ekki hvort þar var lýst mjölkassanum sem tók við mjölinu , þegar það kom út á milli steinanna . Á þessum kvörnum var hann ferhyrndur og gat í einu horninu en undir því var hafður poki , sem tók við mjölinu . Þurfti að sópa því að gatinu og var notaður til þess fuglsvængur , sem geymdur var á staðnum . Ekki get ég örugglega greint frá fleiri slíkum kvörnum í hreppnum , nema í Vatnsdal af því að hún var tengd frásögn af vænum silungi , sem kvarnarspaðarnir drápu . Ég tel þó víst að þær hafi verið miklu fleiri og varla færri en 10 í hreppnum . Samstarfsmaður minn hér á skrifstofu Kaupfélags Borgfirðinga er Hermann Búason , fæddur á Litlu-Hvalsá í Bæjarhreppi í Strandasýslu árið 1909 . Hann man örugglega eftir þremur vantsmyllum í sinni sveit . Hann minnist þess að hafa sem barn komið í eina þessa myllu þar sem stúlka var að mala . Hafi hann spurt , sem börnum er títt , hvort hún væri að mala fyrir pabba sinn . Hafi sér orðið svarið minnisstætt , því hún hafi sagt að hún " malaði fyrir marga pabba " . Líklegt má telja að þetta hafi verið á stríðsárunum . Svo er að lokum ein spurning í sambandi við matsiði . Myndi það hafa verið algeng hefð , þegar bátum var hvolft að hausti , að bátseigandinn skæri niður hert rafabelti , handa þeim sem aðstoðuðu við það verk ? Þetta tíðkaðist nokkuð í Kollsvík þegar ég var barn og skildist mér að það hafi verið talið sjálfsagt , meðan lúðugengd var mikil áður fyrr . Ég hef orð gamals manns fyrir því , að komið hefðu á land 76 lúður á einum degi í Kollsvíkurveri , langflökur og þaðan af stærri . Síðan munu vera um 100 ár . Höfundurinn : Össur Guðbjartsson ( 19.02.1927 - 30.04.1999 ) ólst upp á Láganúpi . Samantekt þessa gerði Össur fyrir Þjóðháttadeild Þjóðminjasafnsins árið 1990 . Ég ólst upp á fremur fátæku heimili , móðir mín átti tíu börn sem raunar dóu sum ung , heimilið var mannmargt og ekki mikið til . En það var reynt að breyta útaf venjunni með hátíðamat og þá var alltaf hangikjöt . Það var eitt sem aldrei var látið bregðast og það var að á Þorláksmessu var vel kæst skata . Ég man aldrei eftir að hafa lifað jól öðruvísi . Mér finnst ekki vera nein jól fyrr en ég er búin að borða skötu og hún á helst að vera svo kæst að maður þurfi að taka fyrir nefið . Afgangarnir fóru í stöppu , hún var eins og kæfa ; sneidd niður og borðuð með brauði . Ef til var , voru alltaf soðnar reyktar bringur á Þorláksmessu og þá helst ein á mann sem voru þá látnar endast yfir jóladagana . Á jólum voru oft hveitikökur sem móðir mín steikti á hringunum á eldavélinni sinni . Ef til var smjör var því drepið ofan á þær og þetta var borðað með hangikjötinu . Sveskjugrautur var oft hafður í eftirmat . Það var alltaf reynt að hafa jólatré . Það var mikið af börnum hérna í víkinni í þá tíð ; 4 barnmörg heimili . Það var starfandi ungmennafélag og það stóð fyrir því að það var haft jólatré á þeim bæ sem mest pláss hafði og þar komu allir krakkarnir í víkinni saman . Tréð var heimasmíðað og svo voru smíðaðar greinar sem voru settar í holur í stofninum . Á Þorláksmessu , eða einhvern tíma rétt fyrir jólin , var sóttur einir inn í dal hérna framfrá og notaður til að vefja greinarnar . Svo var tréð skreytt eftir föngum ; félagið átti kúlur og svo glingur . Svona var líka á Rauðasandi en bara enn meira við haft . Faðir Diddu ( Sigríðar Guðbjartsdóttur , konu Össurar ) Guðbjartur á Lambavatni á Rauðasandi var smiður og bjó til fínt jólatré sem var skrúfað saman og var miklu stabílla en okkar tré . Svo voru búin til kramarhús og körfur sem voru hengdar á greinarnar á jólatrénu og látið eitthvað gott í . Fékk hver krakki eina slíka körfu . Hér var reykt í kofa , hann er uppihangandi hérna fyrir ofan og líklega elsta hús í sveitinni . Fyrst var hann , líklega útihús frá hjáleigu héðan sem hét Hólar , þar sjást enn tóttir . Um þessa hjáleigu er getið í Jarðabók Árna og Páls en hún var löngu farin í eyði á tíð föður míns . Svo var kofinn hesthús , síðan reykhús , nú heldur það ekki vatni lengur ( ritað fyrir viðgerð hesthússins ) . Rauðmagi var líka reyktur í Kollsvík . Það var alltaf veitt töluvert af hrognkelsi . Rauðmaginn var reyktur en grásleppan var látin síga . Það var valið úr henni það feitasta ; hinu var kastað . Rauðmagakviðir voru stundum hertir og gefnir fé að vetrinum . Þetta var eins konar fóðurbætir . Hausar og hryggur úr þorski var hert , barið og brytjað ofan í sauðfé að vetrinum . Féð var gráðugt í þetta . Þegar ég man eftir voru menn hættir að vera hér til róðra en bara bændurnir gerðu út . Allur steinbítur var hertur en þorskur allur saltaður til útflutnings . Slátur var sett í súr að haustinu . Undanrennunni var alltaf hellt saman og búinn til súr . Drukkur sem kallaður var , eða mysa , settist undir en sýran sem kölluð var flaut frekar ofan á . Svo var þetta þannig að í stórstraumana flaut súrinn upp . Svo eru til menn sem efast um það að straumar hafi áhrif . Það er bara vitleysa ; maður hefur séð það með eigin augum . Drukkurinn var blandaður vatni og notaður til drykkjar og líka til að sýra slátur . Sýran eða súrinn var notaður út á hafragraut . Ærsvið voru yfirleitt lögð í sýru til að mýkja þau , þau voru dálítið seig annars . Mig minnir að þau væru sett bara með beinunum . Og sviðasulta úr löppum var sett í súrinn . Lundabaggar voru yfirleitt gerðir og settir í súr . Flestir ristlar voru ristir , sérstaklega úr feitu fullorðnu fé og notaðir með hálsæðum ; stundum hjörtum og afgangskjöti , í lundabagga sem þindarnar voru saumaðar utan um . Það var alltaf saltað eitthvað af kjöti og það var höggvið niður . Það var til svona sax sem maður notar til að höggva kjöt . Það þurftu að vera lagnir menn sem gerðu það . Þegar skrokkur var hlutaður var flegið utan af herðablaðinu og bógurinn tekinn út úr . Það var saltað inn í sárin eftir bógana og spýtt fyrir með mjórri spýtu sem kallaður var þollur . Þannig voru báðir bógarnir teknir , bundnir saman hengdir upp og reyktir . Síðan var bringan tekin sér . Hún var líka reykt . Síðan var klofið framstykkið þegar búið var að taka bringuna og bógana úr , sitt hvoru megin við hrygginn og það var kölluð skammrifsbrók , með rifjunum . Svo voru lærin og mjóhryggurinn fram undir rif , mig minnir að það væru þrjú öftustu rifin sem fylgdu það var kallað krof . Svo var sett í hæklana svokallað kroftré , það var prik sem gekk í gegnum hæklana og krofið var hengt upp á því í reykkofann . Undir reyk var stráð salti í kjötið . Eftir að ég fór að búa lagði ég það í pækil , þá saltast það miklu jafnara . Ég lét það liggja svona upp undir viku stundum , eftir því hvað kjötið var af vænu fé , það eru svo misþykkir vöðvarnir . Þegar búið var að flá skrokkinn þá var tekið innanúr . Ef var mjög vænt fé þá var tekin kringla , magáll , hann var saltaður eða reyktur . XXXX Lungnastykki var tekið í einu lagi og skorið niður úr hjartanu þannig að blæddi niðurúr því og látið hanga þannig að blóðið læki úr . Lungu þóttu ekki mannamatur , hleypt var upp á þeim fyrir hunda . Barki var stundum étinn nýr ; vélindu voru troðin út með mör , soðin og étin . Gerð lifrarpylsa úr lifrinni og svo náttúrulega lundabaggar . Alltaf slátrað lambi þegar lokið var heyskap , kölluð töðugjöld . Kjötið var aldrei soðið fyrr en skrokkurinn var búinn að hanga nokkra daga . Þá var það soðið í súpu . Ekki grænmeti í kjötsúpu nema rófur eða kartöflur . Annað grænmeti var ekki ræktað hér fyrr en hún Didda kom hingað . Man eftir notkun á helgrímum , það var á stríðsárunum þá fengust engin skot og þá voru notaðar helgrímur hér í sláturhúsinu . Það var hálfgert leiðindaapparat . Stundum vildi þetta miskukkast . Menn urðu ákaflega fegnir þegar skot fóru að flytjast aftur . XXXX Aðallega þorskalýsi og skötulýsi var haft í bræðing en einstöku sinnum smolt ( fuglafeiti ) , Stundum var smoltið notað út á saltfisk . Faðir Össurar færði frá sumarið 1934 , nokkrum kindum aðallega til að sýna hvernig þetta var gert , en það sumar var reyndar líka mjólkurlítið , þannig að sauðamjólkin kom sér vel . Valdimar Össurarson veltir því hér fyrir sér hvort Útvíkurnar hafi reynst þjóðinni lífvænlegri staður en önnur landshorn . Annálar benda til þess að hér hafi ekki orðið sami mannfellir á hallæristímum ; þvert á móti hafi aðkomufólk leitað á þessar slóðir sér til lífsbjargar . Lífsbarátta manna snýst jafnan um það fyrst og fremst að afla matar , húsaskjóls og öryggis fyrir sig og sína . Fyrir daga nútíma tækni og geymsluaðferða ; á dögum sjálfsþurftabúskapar , voru menn í meiri nánd við alla mataröflun en nú er . Skipti þá miklu máli að hafa margar stoðir undir henni ; einkum ef hallæri steðjuðu að . Kollsvík og aðrar Útvíkur bjóða upp á fjölbreyttar leiðir til matbjarga : Þar eru góðar fjárjarðir , þar sem oftast er unnt að treysta á bithaga og fjörubeit þó fóðuröflun bregðist ; þar eru oftast slægjur nægar fyrir lítilsháttar kúa - og hrossastofn ; þar eru fiskimið nærri landi sem oftast má treysta á , og lendingar sæmilegar fyrir árabáta ; þar eru björg með fugla - og eggjatöku ; þar er iðulega rekasæld og þar er mór til kyndingar og öll þau byggingarefni sem fyrrum var þörf á . Byggðirnar njóta einnig öryggis fjarlægðar og fjalla . Þar eru íbúar í góðri fjarlægð frá helstu ófriðarsvæðum landsins á tímum vígaferla ; frá eldgosum og jarðskjálftum og frá smitleiðum drepsótta . Þessar lífsbjargir eru líklega helsta skýring þess að hvergi í annálum landsins er að finna frásagnir af verulegum mannfelli á þessu svæði ; líkt og á svæðum sem síður njóta þessara lífsgæða . Hallæri hafa þar fremur sneitt hjá garði , t.d. á þeim tíma sem nefndur hefur verið " litla ísöld " ( 1450 - 1900 ) . Hinsvegar leiddu hallæri og hörmungar oft til þess að uppflosnaðir íbúar annarra landshluta lögðust í flakk og leituðu þá gjarnan í þessar matarkistur í Útvíkum . Af því fara óljósar sögur . Slíkir flækingar voru t.d. á ferð á söguöld , um 1219 , en þá fór Guðmundur biskup góði um hreppinn með liði sínu og átti líklega lengsta viðdvöl í Útvíkum . Sú gestakoma er rækilega skráð í örnefni og munnmælasögur .