Vorið 1959 birtist í Bliki 1. kafli sögu barnafræðslunnar í Vestmannaeyjum . Sú grein mín fjallaði um stofnun og starfrækslu fyrsta barnaskóla á Íslandi . Var hann starfræktur hér í byggð á árunum 1745 - 1766 . Þar kenndu fyrir lítinn og engan pening meðhjálpararnir við Landakirkju , þeir sómabændurnir Nathanel Gissurarson á Vilborgarstöðum og Bjarni Magnússon í Norðurgarði . Árið eftir ( 1960 ) birti ég svo 2. kafla fræðslusögunnar , sem fjallaði um tímabilið 1800 - 1880 , að fastur barnaskóli var stofnaður í Vestmannaeyjum . Á þessu tímaskeiði er getið eins manns , er bar barnakennaratitilinn og starfaði að barnakennslu í Eyjum . Það var Páll Pálsson , nefndur jökull eða jökulfari að viðurnefni . Óska ég þess , að Blik geymi nokkur orð um ævi þessa manns , þar sem vitað er , að hann kenndi hér börnum , sem síðar urðu áberandi borgarar í byggðarlaginu , athafnamenn og forustumenn í félagsmálum Eyjabúa . Ekki ber síðari tíma bókmenntum saman um það ár , er Páll Pálsson dvaldist við barnakennsluna hér í Eyjum . Kennaratal á Íslandi segir hann dveljast hér á áratugnum 1860 - 1870 , en þá er Páll þessi við nám í Lærðaskólanum í Reykjavík . Hann hóf þar nám haustið 1866 og stundaði námið næstu 4 veturna , en hætti þá námi . Önnur frásögnin á prenti segir Pál Pálsson kennara í Eyjum veturinn 1873 - 1874 og hefur þá fullyrðingu eftir merkum sögugrúskara , sem eitt sinn var hér búsettur . Ég þori að fullyrða , að það ártal er heldur ekki rétt . Séra Brynjólfur Jónsson að Ofanleiti færði kirkjubækur Landakirkju skýrt og skilmerkilega , svo að fá eru dæmi um nákvæmari og greinarbetri færslur skýrslna á því sviði . Prestur segir skýrum stöfum , að Páll Pálsson , barnakennari , eins og prestur titlar hann , hafi dvalizt hér veturinn 1874 - 1875 og búið í Jómsborg , en húsmóðir þar var þá frú Jórunn Jónsdóttirprests Austmanns , ekkja 53 ára . Þetta var árið eftir að þau hjónin Gísli Engilbertsson og Ragnhildur Þórarinsdóttir fluttu frá Jómsborg í verzlunarhúsið Júlíushaab , þar sem hann gerðist þá verzlunarstjóri . Þess vegna fékk barnakennarinn inni í Jómsborg , þó að óvíst sé , hvort hann kenndi þar eða annars staðar . Páll barnakennari Pálsson var fæddur að Hörgsholti á Síðu 17. ágúst 1848 . Foreldrar hans voru hjónin Páll „ snikkari “ Pálsson prófasts á Prestbakka og konu hans frú Guðrúnar Guðjónsdóttur , sem var alsystir Péturs Guðjónsens tónlistarmanns , söngkennara og svo organleikara við dómkirkjuna í Reykjavík . Páll jökulfari og kennari Pálsson , með tveim börnum sínum : Guðrúnu Friðrikku og Júlíusi . Páll barnakennari átti ættir að rekja til gáfaðra í báðar ættir og hafði ekki sjálfur farið varhluta af gáfum ættmanna sinna og dugnaði , þó að honum yrði minna úr en efni stóðu til , eins og svo mörgum öðrum , því miður . Páll Pálsson lærði undir skóla hjá föðurbróður sínum , séra Páli Pálssyni á Prestsbakka , sem var kunnur gáfu - og mælskumaður . Síðan hóf Páll nám í Lærða skólanum haustið 1866 , þá 18 ára gamall . Fjóra næstu vetur stundaði hann námið þar og stefndi að stúdentsprófi . En hann gafst upp eftir þessa fjóra vetur . Næstu vetur bendir margt til þess , að hann hafi stundað barnakennslu á vetrum en unnið við búskap hjá bændunum í Vestur-Skaftafellssýslu á sumrum . Vorið 1874 kemur Mr. William Watts , enskur lávarður , vísindamaður og jöklakönnuður , til Íslands með þeirri fyrirætlan að ganga yfir Vatnajökul um sumarið . Þegar leið á sumarið og veðrátta lofaði batnandi ferðaveðri yfir jökulinn , tók Mr. Watts sér ferð á hendur austur í Skaftafellssýslu . Fyrst og fremst vildi hann hitta að máli prestinn á Prestsbakka , því að honum treysti hann bezt til þess að leggja á viturleg ráð , svo mikið hafði hinn enski lávarður heyrt af viti hans og snilldarráðum látið , dugnaði hans og forustuhæfileikum . Þá hafði séra Páll verið prestur í Skaftafellssýslu undanfarin 12 ár og þingmaður Skaftfellinga 4 ár ( 1869 - 1873 ) . Árangurinn af viðræðum hins enska lávarðar við prestinn varð sá , að séra Páll kveður frænda sinn , Pál barnakennara Pálsson til fylgdar við Englendinginn . Prestur þekkti bezt dugnað Páls kennara , ferðahæfni hans og hestamennsku , en án góðra hesta yrði þessi jökulferð trauðla farin . Fleiri menn þurfti til fararinnar , og voru þeir ráðnir í samráði við prestinn og Pál kennara . Jökulferðin hófst frá Núpstað 12. ágúst ( 1874 ) . Brátt efldist traust hins enska ferðagarps á Páli ferðafélaga sínum , svo að gagnkvæmt traust ríkti milli þessara manna . Þetta var fyrsta ferð yfir Vatnajökul , svo að skráanleg kynni væru af , enda þótt sögusagnir væru þá enn lífs í Austur-Skaftafellssýslu um ferðir Norðlendinga suður yfir jökulinn , er þeir stunduðu sjó á vertíðum suður í Suðursveit um langan aldur . Það var á miðöldum hinum síðari . Daginn eftir að ferðin hófst , eða 13. ágúst , komu ferðagarparnir að felli nokkru , sem stendur þar í jöklinum . Það hreykti sér þar upp úr snæbreiðunni miklu . Þetta fell kaus Mr. Watts að kenna við hinn ötula og trausta ferðafélaga sinn , og kallaði Pálsfell . Svo heitir það síðan . Pálsfell er í hánorður frá bænum Kálfafelli og er 1.335 m hátt . Þeir héldu nú norður fyrir Pálsfell vongóðir um sigur og sæld að leiðarlokum . En ferð þessi fór á annan veg . Norður á jöklinum , ekki ýkja langt norður af Pálsfelli , áttu þeir við farartálma og hættulega erfiðleika að stríða , sem þeir uppgötvuðu þá , að þeir væru ekki menn til að sigrast á sökum vanbúnaðar . Sá vanbúnaður stafaði af ókunnugleika á ferðalögum um þessar hættuslóðir . Það varð að ráði á milli þeirra ferðafélaganna , að þeir skyldu snúa aftur og ekki hætta á lengri jökulferð að því sinni , heldur búa sig betur út til annarra Vatnajökulsferðar næsta sumar ( 1875 ) . Áður en þeir félagar skildu , afréðu þeir að stefna að Vatnajökulsferð næsta sumar ( 1875 ) . Skyldi þá allur undirbúningur byggður á þeirri reynslu , er þeir höfðu hlotið á ferð sinni um sumarið norður fyrir Pálsfell . Haustið 1874 verður það að ráði , að Páll Pálsson flyzt til Vestmannaeyja og gerðist þar barnakennari . Eins og ég drap á , fékk hann inni í tómthúsinu Jómsborg , því að þar var dálítið húsrými laust , eftir að Gísli verzlunarstjóri Engilbertsson flutti úr húsi þessu um vorið í verzlunarhúsin á Tanganum , verzlunina Júlíushaab , þar sem hann gerðist þá verzlunarstjóri . Í Jómsborg bjó Páll kennari þennan vetur ( 1874 - 1875 ) , og líkindi eru til þess , að þarna hafi hann einnig stundað kennslustörfin , svo lítið sem var um hæfilegt húsnæði til skólahalds í byggðinni . Aðeins hinir efnaðri feður í Eyjum gátu kostað börn sín í skólann hjá Páli . Ástæða er til að ætla , að skólagjaldið hafi verið á milli 10 og 15 krónur á nemanda hvern fyrir allan veturinn . Álykta ég þá eftir því skólagjaldi , er afráðið var , er föstum barnaskóla var komið á í Eyjum árið 1880 . Ef til vill hefur barnakennarinn fengið einhver matvæli að auki við skólagjaldið eða fengið það allt greitt með matvælum . Ekki kom til mála , að allur þorri Eyjabúa hefði efni á að greiða þetta skólagjald , svo að börn þeirra og unglingar fengju notið kennslunnar hjá Páli Pálssyni . Séra Brynjólfur Jónsson tekur það beinlínis fram í kirkjubókinni , hvaða börn , sem komin voru að fermingu , njóti kennslu í barnaskóla Páls . Öll eru þau börn hinna efnaðri heimilisfeðra . Prestur nefnir tvö börn Jes Thomsen verzlunarstjóra Miðbúðarinnar , þá Nicolai og Jóhann , dóttur hreppstjórahjónanna í Stakkagerði , Jóhönnu ÁrnadótturDiðrikssonar , þrjú börn hjónanna á Vilborgarstöðum , Árna meðhjálpara Einarssonar og Guðfinnu Jónsdóttur , þau Þórdísi , Lárus og Kristmund . Þá gekk í skólann Margrét Þorsteinsdóttir héraðslæknis Jónssonar og Sigríður Ingimundardóttir bónda og útgerðarmanns á Gjábakka . Prestur tekur ekki fram um skólagöngu hinna yngri barna til Páls kennara . Þetta álykta ég út frá Gísla Lárussyni á Búastöðum , síðar hinum kunnasta borgara hér í bæ . Hann tjáði mér eitt sinn , er við tókum að kynnast og ræða sögulega viðburði hér í byggð , að hann hefði notið kennslu þennan vetur hjá Páli Pálssyni . En hann var 9 ára um haustið 1874 ( f. 1865 ) , er hann tók að læra hjá honum skrift og reikning . Svo mun hafa verið um fleiri af hinum yngri börnum hinna efnaðri borgara . Þegar Páll hafði lokið barnakennslunni í Eyjum vorið 1875 , fluttist hann austur til frænda sinna og vina í Skaftafellssýslu . Um sumarið hittust þeir svo aftur , ferðafélagarnir , jökulfararnir , og fastréðu ferð sína yfir jökulinn á ný . Mr. Watts fól Páli að útvega hesta og samferðamenn , hjálparmenn á jökulferðinni . Lesa má af frásögn Mr. Watts af ferð þessari , að ókleift hefði honum reynzt að efna til þessarar ferðar og sigrast á öllum þeim erfiðleikum , er mættu þeim á ferðalaginu , án röskleika Páls kennara , dugnaðar hans og fyrirhyggju . Ferð þessi norður yfir Vatnajökul varð allsöguleg og skrifaði Mr. Watts um hana og Íslandsferðir sínar heila bók , sem kom út í íslenzkri þýðingu fyrir fáum árum . ( Jón Eyþórsson , veðurfræðingur þýddi bókina ) . Til Reykjavíkur komu þeir aftur úr jökulferð sinni hinni síðari , seinast í ágúst ( 1875 ) . Blaðið Þjóðólfur segir frá komu þeirra félaga suður 2. september með þessum orðum : ,, Mr. Watts og félagi hans Páll Pálsson eru komnir að norðan og ætla utan með póstskipinu . “ Þannig voru þeir Mr. Watts , sem kostaði jökulförina , og Páll kennari , nefndir í sama orðinu um hetju - og glæfraferð þessa , sem hafði næstum kostað þá lífið , því að þeir hrepptu stórhríð á leiðinni yfir jökulinn . Hálfur sannleikur var það um utanför þeirra , því að Mr. Watts fór utan með póstskipinu , en Páll kennari og jökulfari fór austur til Skaftfellinganna sinna og lengra þó . Hann efndi til brúðkaups síns með Önnu Ingibjörgu Sigurbjarnardóttur prests að Kálfafellsstað Sigfússonar . Kona séra Sigurbjörns var mad . Guðný Friðrikka Pálsdóttir prests að Sandfelli Thorarensen . Séra Sigurbjörn Sigfússon var fallinn frá , þegar hér var komið sögu , og prestsekkjan flutt frá Kálfafellsstað að Brunnum , sem er jörð í nágrenni Kálfafellsstaðar þarna í Suðursveitinni . Frú Ingunn Jónsdóttir frá Kornsá sat brúðkaup þetta og fer nokkrum orðum um það í bók sinni Gömul kynni . „ Gleðskapur var þar mikill og óspart veitt áfengi . En hvernig sem reynt var að skemmta sér , fannst mér og sumum öðrum þetta vera átakanlegur sorgarleikur . Brúðurin var tæplega komin af barnsaldri og var þó enn meira barn að lífsreynslu og grunaði minna en marga aðra , hvaða kjör biðu hennar . Auðséð var , að hún bar ótakmarkaða ást og traust til bóndans , en það datt víst engum öðrum í hug , að hann yrði nokkru sinni nákvæmur eða umhyggjusamur heimilisfaðir , enda var síðar sagt , að hún hefði orðið fullsödd lífdaganna í sambúðinni við hann . “ Þetta voru orð frú Ingunnar eftir bók hennar , er ég nefndi . Forleikur harmleiks settur á svið ! Og ástæðan ? - Páll barnakennari hafði þegar leyft snáki ógæfunnar að hringa sig á botni lífsbikarsins : Hann var þegar orðinn áfengisneytandi , þræll áfengisnautnarinnar , þessi dugmikli og gáfaði maður . Þetta vissu og skildu brúðkaupsgestirnir , og þess vegna bauð þeim í grun . Ungu hjónin bjuggu fyrst á Brunnum hjá prestsekkjunni móður Önnu , hinnar ungu húsfreyju . En brátt fluttu þau austur í Lón og tóku að búa á jörðinni Hraunkoti þar í sveit . Ekki festu þau rætur þar , heldur fluttu þau aftur vestur í Suðursveit og bjuggu á jörðinni Skálafelli þar um sinn . Eftir 7 ára búskaparbasl í Austur-Skaftafellssýslunni , flytja þessi hjón austur á Seyðisfjörð og setjast að á Vestdalseyrinni . Það var árið 1882 . Þá var uppgangur mikill á Seyðisfirði og víðar þar austurfrá sökum síldveiða Norðmanna þar . Á Vestdalseyrinni vann Páll jökulfari venjulega verkamannavinnu . Landbúskapinn hafði hann lagt að fullu á hilluna . Á Vestdalseyrinni dvöldust þessi hjón í 15 ár við ömurleg lífskjör vegna óreglu Páls og ástleysis gagnvart konu sinni , þessari indælu konusál og göfugu mannveru , eins og kunnugir orðuðu það , er þeir minntust hennar . Drykkjuskapur hans varð þeim báðum til hinnar hörmulegustu ógæfu . Annað veifið dvaldist Páll Pálsson utan heimilis síns , leitaði sér atvinnu utan Seyðisfjarðar , jafnvel suður á Reykjanesi . Anna kona Páls lézt árið 1897 . - Eftir andlát húsfreyjunnar leystist heimilið upp , og yngstu börnunum var komið í fóstur til skyldmenna eða vandamanna . T.d. var tveim börnunum komið í fóstur norður í Vopnafjörð eftir fráfall móðurinnar . Hvað varð svo um föður barnanna . Erfitt er að komast að því sanna í þeim efnum . Drykkjusakapurinn olli því , að þessi gáfaði dugnaðarmaður , Páll Pálsson jökulfari , fór gjörsamlega í hundana eins og svo mörg átakanleg dæmin gerast enn á landi okkar Íslandi . Árið 1898 , árið eftir að frú Anna dó , segir í kirkjubók sóknarinnar , að Páll Pálsson sé farinn ,, á Fjöll “ , eftir að hann hafi dreift börnunum út um hvippinn og hvappinn , en börn þeirra hjóna urðu sex talsins . Eftir fráfall eiginkonunnar mun Páll Pálsson jökulfari , eins og hann nefndi sig oft sjálfur , hafa haft ofan fyrir sér með ferðamennsku á sumrum og barnakennslu í einhverri mynd á vetrum . Árið 1903 flyzt hann að Eyvindarhólum undir Eyjafjöllum og síðan að Hlíð til Páls bónda , hálfbróður síns . Á árunum 1905 - 1908 á Páll jökulfari heima á Höfðabrekku í Hvammshreppi . Er hann þá öðrum þræði a.m.k. sýsluskrifari hjá Björgvin sýslumanni Vigfússyni . - Síðar gerðist hann aftur heimiliskennari hjá bróður sínum í Hlíð og andaðist þar 21. júlí 1912 . Börn hjónanna Páls og Önnu voru þessi : 1 . Guðrún Friðrikka , sem giftist Sigmundi Jónssyni Long trésmið í Vestmannaeyjum . Þau skildu . Eftir það dvaldist Guðrún Pálsdóttir um árabil austur á Nesi í Norðfirði og mun hafa andast þar 13. maí 1916 . 2 . Sigbjörn , fæddur 15. desember 1878 . Dó ungbarn . 3 . Einar Árni Páll , fæddur 9. apríl 1880 . Lézt árið 1899 . 4 . Guðlaug Sigríður , fædd 19. október 1885 . Húsfreyja í Reykjavík . Lézt 1945 . 5 . Júlíus , fæddur 29. nóvember 1886 , búfræðingur að menntun og bóndi á Karlsstöðum í Arnarfirði og síðar í Austmannsdal í sömu sveit , að mér er tjáð . 6 . Lára Magnea , fædd 2. nóvember 1892 , húsfreyja í Reykjavík , giftist Þorsteini Sigurðssyni trésmíðameistara . Tvö börn hjónanna létust kornbörn . Árið 1902 eignaðist Páll jökulfari son með Guðlaugu Ólafsdóttur vinnukonu á Heiði í Mýrdal . Það er Páll Pálsson hinn kunni myndar - og merkisbóndi að Litlu-Heiði í Mýrdal . Lýsing á Páli Pálssyni jökulfara : ,, Föngulegur , svarthærður , mikill yfir sig , greindur og léttur í máli , en vínhneigður og fremur staðfestulítill . “ Frú Ingunn Jónsdóttir frá Kornsá skrifar : ,, Hann kom ævinlega á nótt eða degi eins og hvirfilvindur . Maður vissi varla af honum fyrr en hann var kominn inn í baðstofu , hlæjandi og syngjandi , - masandi . Frá mörgu kunni hann að segja , því að víða hafði hann farið og þekkti fólk um land allt og sagði oft fjörlega frá , en eins og fleiri ættmönnum hans hafði honum hlotnazt meira af gervileik en gæfu . “ Frú Ingunn dvaldist á ungum árum í Suðursveit og þar kynntist hún þessum háttum Páls jökulfara . Við þessi orð frúarinnar vildi ég aðeins bæta þessum orðum : Ógæfa Páls jökulfara var áunninn hann bakaði sér hana sjálfur . Á yngri árum sínum var honum farið eins og svo mörgum ungum manninum íslenzka fyrr og síðar : hann vandi sig á neyzlu áfengis til þess að geta ,, talizt maður með mönnum “ . Þessi hugsunarháttur varð honum sú ógæfa , sem fylgdi honum ævilangt . Og sú ógæfa virtist loða við suma afkomendur hans . T.d. var barnabarn Páls jökulfara einn kunnasti róni og auðnuleysingi hér í Vestmannaeyjum um skeið , „ ólánsgreyið “ , sem Guðrún ljósmóðir Magnúsdóttir stuggaði við í kjallaraganginum við Vestmannabrautina forðum daga , þegar hann vildi hrella frú Åsbö . ( Sjá gr. um ljósmóðurina hér í ritinu ) .