Ný rannsókn fræðimanns við Háskólann á Akureyri skýrir að stærstu leyti hvers vegna einkunnir nemenda á samræmdum prófum og PISA eru lægri á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu . „ Ég vona að þessi grein dragi aðeins úr þessari hugmynd að skólastarf sé ekki í lagi á landsbyggðinni , “ segir höfundurinn . Þjóðfélagsstaða nemenda fer langt með að skýra þann mun sem gjarnan sést á árangri nemenda í PISA á höfuðborgarsvæðinu annars vegar og landsbyggðinni hins vegar . Þetta er meginniðurstaða nýrrar fræðigreinar Þorláks Axels Jónssonar , aðjúnkts við Háskólann á Akureyri . Hann sýnir þar fram á að verulegur munur sé á þjóðfélagsstöðu nemenda á landsbyggðinni og höfuðborgarsvæðinu og að sá munur hafi mest áhrif á mun á frammistöðu á prófum eftir landssvæðum . Félagsleg samsetning svæðanna sé ekki sú sama . „ Valdið býr til mynd af því hvernig hlutirnir hanga saman , “ segir Þorlákur Axel Jónsson um framsetningu menntamálayfirvalda á niðurstöðum prófa . Þorlákur segir í samtali við Mannlíf að samfélagið hafi lengi staðið frammi fyrir þeirri mynd að námsárangur á samræmdum könnunarprófum og í PISA-rannsóknum sé slakari á landsbyggðinni , án þess að yfirvöld menntamála hafi greint frá þeim þáttum sem skýri þann mun . Hann segir iðulega gefið til kynna að búseta sé önnur lykilbreytan til skýringar á námsframmistöðu , ásamt kyni . Þennan takt hafi yfirvöld menntamála slegið lengi og hann hafi haft mótandi áhrif á samfélagsumræðuna . „ Þessi samanburður sýnir alltaf sömu slöku frammistöðuna . Þó hefur iðulega fylgt þessari framsetningu ábending um að álykta um of , “ útskýrir Þorlákur . Í rannsókninni rýnir hann í gögn og fréttaflutning allt aftur til áttunda áratugar síðustu aldar . Hann tekur í grein sinni dæmi um fyrirsögn úr Helgarpóstinum árið 1983 : „ Útkoma dreifbýlisunga á samræmda prófinu mun lakari en reykvískra “ . Skoðanabundið vald stjórnsýslunnar Munur hefur lengi verið á frammistöðu nemenda á landsbyggðinni annars vegar og höfuðborgarsvæðinu hins vegar , þegar kemur að samræmdum prófum og prófum PISA . Hefðbundinn samanburður á einkunnum í 10. bekk út frá tvískiptingu Menntamálstofnunar í tvö svæði , landsbyggð og höfuðborgarsvæði , sýni lakari námsárangur í öllum greinum á landsbyggðinni . Munurinn reiknast tölfræðilega marktækur . Þorlákur bendir á að búsetumunur sé ekki sá sem lýst hefur verið af hálfu stjórnsýslu menntamála og gengið sé út frá í þjóðmálaumræðunni , þegar ólík þjóðfélagsstaða sé tekin með í reikninginn . Hann bendir á kenningar um skrifræðiskúgun og táknrænt ofbeldi í þágu ríkjandi þjóðfélagsástands . „ Þannig heldur stjórnsýslan í stofnanabundið vald sitt til að skilgreina hið félagslega rými skólastarfs . Æskilegt væri að rannsaka skólastarf á landsbyggðunum með frekari greiningu á gögnum PISA að teknu tilliti til mismunandi félagslegs bakgrunns svæða og grunnskóla þar . “ Þorlákur segir við Mannlíf að með þessari framsetningu séu menntamálayfirvöld ekki að bera saman sömu hluti . „ Þetta virkar þannig að Menntamálastofnun , og forverar hennar , búa til þennan sannleika með því að sleppa því að setja niðurstöðurnar í félagslegt samhengi . Það er það sem valdið gerir . Það býr til mynd af því hvernig hlutirnir hanga saman . Það er ekkert endilega víst að sú mynd sé til að skerpa skilning okkar á viðfangsefninu . “ Hefur vantað upplýsingar um þjóðfélagsstöðu Upplýsingum um þjóðfélagsstöðu hefur ekki verið safnað á Íslandi . Þorlákur bendir á að Hagstofa Íslands gefi ekki út neinn kvarða þar sem hægt sé að flokka nemendur eftir stöðu – heldur frekar menntun eða öðrum þáttum . „ Í stóru löndunum er fólk iðulega flokkað eftir þjóðfélagsstöðu . Hagstofan safnar bara gögnum sem aðrir hafa búið til . Þessa breytu hefur vantað hér í einhverja áratugi en í PISA er hins vegar mælikvarði á þjóðfélagsstöðu . Þar er meðal annars spurt um störf foreldra , menntun foreldra og eigur og heimili . Úr þeim svörum er búinn til kvarði sem hægt er að nota í samanburð á milli landa , “ útskýrir hann . Spurður hverju hann vonist til að þessi rannsókn skili svarar Þorlákur : „ Ég vona að þessi grein dragi aðeins úr þessari hugmynd að skólastarf sé ekki í lagi á landsbyggðinni ; að það sé hægt að álykta að það sé ekki í lagi vegna lakari útkomu á prófum . Menn þurfa að forðast að álykta sjálfkrafa um skólastarf út frá meðaltölum . “ Landsbyggðin þarf nýja greiningu Í greininni bendir Þorlákur á að þessar niðurstöður geti í stærra samhengi dýpkað skilning á þeim áskorunum sem skólar á landsbyggðunum standa frammi fyrir . Þær geti styrkt sveitarstjórnir , skólastjóra og kennara í því að fylgja stefnu um skóla fyrir alla . Mikilvægt sé að stefnumótun í menntamálum hvíli á sem bestri þekkingu . Þörf sé á rannsóknum sem greini áskoranir skólastarfs á landsbyggðinni í ljósi þess að búsetumunurinn , sem þjóðfélagsumræðan gangi út frá , sé ekki til staðar þegar þjóðfélagsstaða hafi verið tekið með í reikninginn . Þorlákur segir að þrátt fyrir að þjóðfélagsstaða nemenda skýri að mestu leyti þann mun sem er á milli einkunna nemenda á höfuðborgarsvæðinu og landsbyggðinni skýri sú breyta ekki alveg allan muninn . Mikilvægt sé að kanna hvaða aðrir þættir hafi áhrif á árangurinn . „ Dæmi eru um að búsetumunurinn sé áfram fyrir hendi þrátt fyrir að reiknað sé með þjóðfélagsstöðu en einnig að þá komi fram tölfræðilega marktækur munur landsbyggðinni í vil sem ekki virtist áður vera að finna . “ Stjórnsýslan alltaf hafnað kenningunni Þóroddur Bjarnason , prófessor við Háskólann á Akureyri , gerir grein Þorláks að umtalsefni á Facebook . Hann bendir á að fréttir um lakari árangur nemenda landsbyggðarinnar dynji á samfélaginu á hverju einasta ári . Í framhaldinu sé oft talað um lakari mannauð í skólum , áskoranir fámennra skóla og svo framvegis . „ Í kjölfarið viðrar stofnun í Reykjavík svo yfirleitt þá hugmynd að hún þurfi að fá meiri völd yfir þessum slakari skólum úti á landi , í þágu blessaðra barnanna . “ Hann bendir á að lengi hafi verið vitað að menntun foreldra sé einn sterkasti forspárþátturinn fyrir námsárangur barna og að börnum háskólamenntaðra foreldra gangi mun betur á prófum en öðrum börnum . Að sama skapi hafi verið vitað að mjög mikill munur sé á menntunarstigi á milli landshluta . „ Hlutfall háskólamenntaðra er þannig almennt tvöfalt hærra á höfuðborgarsvæðinu og utan þess . “ Þóroddur segir að stjórnsýslan hafi alltaf vísað því á bug að munur á frammistöðu nemenda skýrist fremur af bakgrunni foreldra en gæðum skólanna . Í því ljósi séu niðurstöður Þorláks Axels afar merkilegar .