Lýðheilsa og blinduvarnir . Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur Yfirstandandi deilur um gleraugnamælingar á Íslandi hafa kallað fram umræðu um skipulag augnlækninga , menntun heilbrigðisstarfsmanna á þessu sviði og árangur í blinduvörnum á Íslandi . Aðrir mælikvarðar eru aðgengi fólks að þjónustu , kostnaður og fleira . Á Íslandi hefur skipulag augnlækninga verið í föstum skorðum og bundið var í lög fyrir tæpum 20 árum að augnlæknar önnuðust skoðanir , mælingar og meðferð á augum , en sjóntækjafræðingar sæju um gleraugnasmíði . Þetta fyrirkomulag er svipað og hjá ýmsum Evrópuþjóðum en þó eru einnig þjóðir þar sem fleiri starfstéttir koma að þessari starfsemi . Í Bandaríkjunum sjá þrjár starfsstéttir um augnþjónustu . Það eru augnlæknar , optometristar ( sjónmælingamenn ) og sjóntækjafræðingar . Bandarískir optometristar hafa að baki átta ára háskólanám , það er að segja þeir ljúka " bachelors " gráðu og taka síðan fjögurra ára doktorsnám í optometriu og hafa þar með jafn langt háskólanám og læknar og lengra háskólanám en til dæmis lögfræðingar og verkfræðingar . Optometristar stunda gleraugnamælingar og snertilinsumátun í gleraugnabúðum í Bandaríkjunum . Sjóntækjafræðingar sjá eingöngu um smíði gleraugna á svipaðan hátt og sjóntækjafræðingar á Íslandi enda er þeirra menntun miklu minni og fyrst og fremst iðnmenntun við að slípa og smíða gleraugu . Bretar eru með svipað skipulag og Bandaríkjamenn þar sem optometristar sem skoða sjúklinga eru með verulegt háskólanám en aðrir sjóntækjafræðingar stunda einungis gleraugnasmíð svipað og viðgengst hér á landi . Menntunarstaðall optometrista er misjafn eftir löndum og sum lönd sem gera minni menntunarkröfur en Bretar og Bandaríkjamenn . Sú var tíðin að blinda vegna gláku var algengari á Íslandi en í nokkru öðru Evrópulandi og kom þetta meðal annars fram í rannsóknum prófessors Guðmundar Björnssonar augnlæknis sem birtust í ameríska augnlæknablaðinu 1955 ( 1 ) . Algengi gláku hefur aukist á Íslandi með vaxandi fjölda eldra fólks . Í dag eru um 5000 Íslendingar með gláku og hafa aldrei verið fleiri , en á móti eru einungis rúmlega 50 þeirra blindir og hafa aldrei verið færri . Þetta er eitt dæmi um þann stórkostlega árangur sem hefur náðst í blinduvörnum og lýðheilsu í augnlækningum á Íslandi á liðinni öld . Á sama tíma hafa nágrannaþjóðir okkar ekki séð sams konar framfarir í lýðheilsulegu tilliti . Meðferð við gláku er svipuð á Íslandi og í öðrum löndum og fylgir alþjóðlegum stöðlum en það sem gerir gæfumuninn er að á Íslandi eru miklu færri ógreindir glákusjúklingar . Í Reykjavíkuraugnrannsókninni ( 2 ) kom fram að einungis 10% glákusjúklinga höfðu ekki fengið greiningu og meðferð en í svipuðum rannsóknum í Bandaríkjunum ( 3 ) , Bretlandi ( 4 ) og Noregi ( 5 ) hefur komið í ljós að 50 - 60% glákusjúklinga eru án meðferðar og greiningar og tapa því sjón . Gláka er þögull sjúkdómur í upphafi og fólk getur gengið með gláku um árabil án þess að vita af því og á meðan grefur sjúkdómurinn um sig og veldur óbætanlegum skaða . Það ríður því á að uppgötva gláku á byrjunarstigi og grípa inn með meðferð . Á þennan hátt er glákan svipuð krabbameinum eða hækkuðum blóðþrýstingi sem eru einkennalaus í upphafi og skaðinn er skeður þegar einkenni koma fram . Eina leiðin til að finna gláku á upphafsstigum er með augnskoðun og það hefur greinilega borið mjög góðan árangur að slík skoðun fari fram í tengslum við gleraugnamælingu , sem flestir þurfa á að halda eftir miðjan aldur , en það er sá aldur þegar hætta er mest á gláku . Þannig hefur ekki verið þörf á fjöldaleit að gláku eins og hefur verið reynt að gera í ýmsum nágrannalöndum , til dæmis Bandaríkjunum , sem er sambærileg við fjöldaleit að ýmsum krabbameinum eða áhættuþáttum hjartasjúkdóma . Það er ekki bara í gláku sem mikill árangur hefur náðst . Sykursýki er ein algengasta orsök blindu um allan heim . Í rannsóknum frá Svíþjóð og Danmörku frá níunda áratugnum kom fram að næstum fimmti hver sykursjúkur var sjónskertur eða blindur , en á Íslandi er þetta hlutfall næstum tíu sinnum lægra ( 6 - 9 ) . Leit að augnsjúkdómum í börnum með fjögurra ára ( 3 1/2 árs ) skoðun hefur borið mjög góðan árangur í baráttu gegn letiaugum og svo má áfram telja . Ef blinduskrá Sjónstöðvar Íslands er skoðuð kemur í ljós að þeir sjúkdómar sem hægt er að meðhöndla ef þeir greinast tímanlega , svo sem gláka og sýkursýki , eru þar neðarlega á blaði miðað við aðrar þjóðir . Blindir og sjóndaprir á Íslandi eru innan við 0,5% af þjóðinni og reyndar rúmlega helmingur þeirra með aldurstengda hrörnun í augnbotnum , þar sem meðferðarúrræði eru takmörkuð . Í yfirstandandi deilu um gleraugnamælingar koma til álita sjónarmið um lýðheilsu og blinduvarnir , menntunarkröfur , meðal annars í alþjóðlegu samhengi , viðskiptafrelsi og atvinnufrelsi . Þessi sjónarmið stangast að nokkru leyti á og alþjóðleg viðmiðun gefur mismunandi niðurstöður eftir því hvaða lönd er miðað við . Enda þótt fæst lönd haldi fullkomnar blinduskrár og séu með nákvæmar upplýsingar um alla lýðheilsu í augnlækningum þá er ljóst að tíðni blindu meðal Íslendinga er meðal því lægsta ef ekki það lægsta sem til er í heiminum . Þetta sýna rannsóknir ( 10 ) . Það er því hætta á að breytingar og sérstaklega breytingar sem lækka menntunarstig þeirra heilbrigðisstarfsmanna sem að augnheilsu standa muni draga úr þessum árangri , enda þótt nokkur ár muni líða áður en slíkt verður mælanlegt . Hér skiptir auðvitað máli hvaða gæða - og menntunarstaðall verður settur . Í mörgum löndum , svo sem Bandaríkjunum og Bretlandi , er krafist margra ára háskólanáms fyrir optometrista . Íslenskir sjóntækjafræðingar hafa mjög mismunandi menntun . Sumir fengu réttindi án nokkurrar formlegrar menntunar þegar lög um starfsgreinar voru sett 1984 , flestir hafa lokið iðnnámi og fáir ef nokkrir lokið háskólaprófi eins og krafist er í ýmsum nágrannalöndum . Varðveisla lýðheilsu og blinduvarnir eru verkefni sem varða alla framtíðina . Íslenskir augnlæknar hafa barist við gláku , sykursýkisblindu , letiaugu og augnbotnahrörnun í heila öld og náð ótrúlega miklum árangri . Hver hefði trúað því um miðja 20. öld þegar glákublinda var landlæg á Íslandi að henni yrði nær útrýmt á 50 árum . Þessi sigur hefur unnist hægt og sígandi , en hann getur tapast jafn örugglega ef grundvellinum er kippt undan almennum blinduvörnum á Íslandi . Það er auðvelt að gefa lýðheilsu og blinduvörnum lítinn gaum þegar ástandið er jafn gott og nú , en það væri ógæfa að snúa við þeim árangri sem hefur náðst í blinduvörnum og horfa upp á vaxandi fjölda blindra Íslendinga á komandi árum og áratugum . Vandinn er að fáir eru til að verja hagsmuni þeirra sem verða blindir í framtíðinni . Almennir hagsmunir og almannaheill eiga alltaf erfitt uppdráttar gegn einbeittum og skipulögðum sérhagsmunum . Augnlæknar bregðast við vegna þekkingar sinnar og reynslu á þessu sviði , en hagsmunir þeirra í málinu eru takmarkaðir . Þeir sem þennan pistil skrifa hafa lítilla sem engra hagsmuna að gæta í deilum um starfsréttindi sjóntækjafræðinga . Málið snýst í raun um viðskiptafrelsi gleraugnasala annars vegar og gæðakröfur heilbrigðisþjónustu og blinduvarnir hins vegar .