Á tímum örra breytinga getur verið erfitt að ná áttum og leggja rétt mat á stöðu sína . Segja má , að háskólastigið sé nú á slíku breytingaskeiði jafnt hér á landi sem hvarvetna annars staðar í heiminum . Rithöfundurinn Stefan Zweig segir frá því í meistarverki sínu Veröld sem var , þegar hann hóf háskólanám í Austurríki fyrir réttum hundrað árum . Á þeim gömlu og gleymdu tímum hafi enn verið nokkur rómantískur ljómi yfir því að fara í háskóla . Ýmis hlunnindi fylgdu því að vera stúdent , svo að ungir háskólaborgarar nutu víðtækra forréttinda fram yfir aðra jafnaldra sína . Háskólarnir hafi flestir verið stofnaðir á miðöldum , á þeim tíma þegar tæplega var litið á það sem starfsgrein að leggja fyrir sig vísindastörf , og því nauðsynlegt að veita stéttinni einhver forréttindi til að laða unga menn að námi . Sá tími er sannarlega liðinn , að veita þurfi forréttindi til að laða ungt fólk að námi . Hitt er að verða sönnu nær , að það séu forréttindi að komast að í því háskólanámi , sem menn hafa hug á að stunda . Hvarvetna standa stjórnendur háskóla frammi fyrir því gleðilega viðfangsefni , að þeim fjölgar sífellt , sem vilja komast að í skólunum . Vandi skólastjórnenda felst í því að tryggja nægilegt fjármagn , nota fjármuni vel og stjórna skólastarfi þannig , að góðir kennarar veljist til starfa og staðið sé að kennslu og rannsóknum af metnaði . Fyrir nokkrum mánuðum var prófessor Anthony Giddens , sem er rektor London School of Economics og jafnframt helsti hugmyndafræðingur þriðju leiðarinnar svonefndu í stjórnmálum , hér í heimsókn . Í samtali okkar taldi hann lífsnauðsynlegt fyrir skóla sinn að afla tekna með skólagjöldum . Skólinn ætti í samkeppni við háskóla á borð við Harvard í Bandaríkjunum , sem væri í hópi öflugustu fyrirtækja þar í landi . Enginn háskóli gæti staðist slíka samkeppni án heimildar til að innheimta kennslugjöld . Gjöldin tryggðu nemendum betri menntun . Kostnaðarvitund nemenda og kennara skerptist , nemandinn nyti námsins til langs tíma og ætti því að bera kostnað umfram skatta sína auk þess sem hann styrkti skóla sinn til góðra verka . Ókeypis háskólaganga leiddi ekki til þess að hinir efnaminni færu frekar í langskólanám . Mér er ljóst , að það eitt er hættulegt fyrir menntamálaráðherra að lýsa skoðunum annarra á skólagjöldum . Hefur það áður verið lagt út í áróðursumræðum hér á landi á þann veg , að ég sé að mæla með slíkri gjaldtöku í ríkisháskólum á Íslandi . Ég tel þó skylt að taka þessa áhættu , því að ræði menn ekki þennan þátt í starfsumhverfi háskóla , sjá þeir aldrei heildarmyndina . Þeim löndum fækkar , þar sem háskólanám er ókeypis fyrir nemendur . Á vegum Eurydice , sem er samstarfsvettvangur þjóðanna á evrópska efnahagssvæðinu um söfnun og miðlun upplýsinga um menntamál , hefur nýlega verið gefin út fróðleg skýrsla um fjárhagslegan stuðning við háskólastúdenta í Evrópu . Þar er einnig að finna röksemdir með og á móti skólagjöldum og samanburð milli þjóða í því efni . Tilgangur skýrslunnar er meðal annars að auðvelda stjórnvöldum menntamála og öðrum að átta sig á þeim kostum , sem fyrir hendi eru við þróun og stjórn háskólastigsins . Í öllum löndum er stefnt að því að bjóða meirifjölbreytni í námsvali um leið og nemendum fjölgar . Talsmenn aukinnarmenntunar þurfa að huga að leiðum til að örva frumkvæði , frumleika ogárangur í kennslu og rannsóknum , og fjárstreymi til skóla ogrannsóknarstofnana . Leiðir til þessa eru margar en geta verið vandrataðar . Við fjármögnun er ekki margra kosta völ og um hana þarf að ríkja sæmileg sátt , svo að nemendur , kennarar og skólastjórnendur geti einbeitt sér aðhöfuðtilgangi skólastarfsins , markvissu námi og metnaðarfullri kennslu . Telég , að því markmiði verði best náð með samningum milli ríkisvaldsins ogeinstakra skóla , sem byggjast á hlutlægu mati á vel skilgreindum kostnaði . Margir eru orðnir langeygðir eftir slíkum samningi um starfsemi Háskóla Íslands . Er ég í þeim hópi . Samningar byggjast ekki á því , að annar hvor aðili hafi allt sitt fram , heldur á samkomulagi um skynsamlega niðurstöðu . Tel ég sanngjarna lausn innan seilingar og hvet eindregið til að þessi mikilvægi þáttur í samskiptum ríkisvalds og háskóla verði til lykta leiddur . Þegar umræður um sérstök lög fyrir Háskóla Íslands á grundvelli , nýrrar almennrar löggjafar um háskólastigið , hófust , var andrúmsloftið þannig , að fæstir töldu líklegt að sátt næðist um málið . Samráð og viðræður leiddu hins vegar til þess , að gott samkomulag tókst og hinn 1. maí síðastliðinn gengu nýju lögin í gildi . Vil ég við þetta tækifæri þakka Páli Skúlasyni , rektor Háskóla Íslands , og samstarfsmönnum hans framlag þeirra til farsællar lausnar í málinu og í mörgum álitaefnum öðrum . Fyrstu lög um Háskóla Íslands voru sett fyrir 90 árum . Þau endurspegluðu andrúmsloft síðustu aldamóta . Með nýju lögunum um skólann eru gerðar róttækustu breytingar á stjórnarháttum hans frá upphafi . Breytingarnar eru til þess fallnar að efla skólann enn frekar og treysta stöðu hans . Eftir að rammalöggjöfin um háskólastigið tók gildi 1. janúar 1998 hefur þróunin verið mjög ör . Menntamálaráðuneytið hefur veitt þremur einkaháskólum starfsleyfi á grundvelli laganna : Viðskiptaháskólanum í Reykjavík , Samvinnuháskólanum á Bifröst og Listaháskóla Íslands . Ný lög um Háskólann á Akureyri tóku gildi 1. júlí síðastliðinn . Nú er rætt , hvernig best verður staðið að því að laga Tækniskóla Íslands að nýju lögunum þannig að tæknimenntun verði skipað eins og best má fara . Henni verði skapað aðlaðandi og verðugt umhverfi með hagsýni og metnað að leiðarljósi . Er verulegur áhugi hjá aðilum atvinnulífsins á því , að Tækniskóli Íslands verði einkarekinn , leiðir að því marki verða skoðaðar til hlítar á næstu vikum . Samhliða þessum breytingum á hinum hefðbundnu háskólum hafa nýjar menntaleiðir opnast um land allt með miðstöðvum símenntunar og fræðslunetum . Er í sjálfu sér með ólíkindum , hve þróunin hefur verið ör í þessu efni . Þar skapast ný og spennandi tækifæri fyrir háskóla til að þróa fjarkennslu . Er nauðsynlegt fyrir Háskóla Íslands að taka virkan þátt í þessu starfi . Upplýsingatæknin setur sífellt meiri svip á allt skólastarf . Hún hefur ekki aðeins breytt heiminum í þorp heldur eina skólastofu . Tengsl milli annarra skólastiga og háskóla þurfa einnig að taka breytingum . Nýjar námskrár fyrir grunnskóla og framhaldsskóla hafa tekið gildi . Þar er gert ráð fyrir meira valfrelsi nemenda en áður . Stefnt er að því , að nemendur ráði , hvort þeir taka samræmd próf úr grunnskóla , prófin verði réttur , sem veitir nemendum réttindi til að velja sér námsbrautir í framhaldsskólum . Innan bóknámsbrauta framhaldsskólanna hafa nemendur mikið val . Aukið frelsi og aukin ábyrgð gjörbreytir afstöðu nemenda til menntunar sinnar og þess tíma , sem þeir verja í skólum . Ég nefni þetta hér , því að skilaboð , sem nemendur fá úr háskólum um inntökuskilyrði einstakra deilda þar , geta skipt sköpum fyrir ákvarðanir þeirra . Vilji háskóladeildir laða til sín nemendur eða tryggja , að þeir undirbúi sig sem best , er brýnt , að þær segi þeim skýrt og skorinort , hvaða kröfum þeir þurfi að fullnægja . Reynslan meðal annars af kynningarstarfi á vegum deilda Háskóla Íslands sýnir , að mestur árangur næst með því að kveikja sem fyrst í framhaldsskóla áhuga nemenda . Það er raunhæfara viðfangsefni en deilur um , hve margar stundir eða einingar eru bundnar með námskrám . Við eigum að varast að hugsa fyrir nemendur og steypa þá í sama mót . Meiru skiptir að þjálfa þá í að beita agaðri hugsun , enda séu kröfur og námsleiðir skýrar og afdráttarlausar . Takist það treysti ég nemendum til að taka skynsamlegar ákvarðanir um framtíð sína . Góðir áheyrendur ! Nýmælin í starfsemi háskóla eru mörg og þau verða alls ekki öll rakin hér . Vegna hinna öru breytinga í samfélaginu og til að leggja á ráðin um hvað dugi best til að gera góða háskóla enn betri , hef ég falið starfsmönnum menntamálaráðuneytisins að leggja drög að háskólaþingi , sem efnt yrði til í byrjun nóvember eða síðar , ef undirbúningur krefst meiri tíma . Síðasta kjörtímabil einkenndist af miklum umræðum um fyrstu skólastigin . Þær skiluðu góðum árangri , sem kemur í ljós stig af stigi . . Nauðsynlegt er að ýta undir sambærilega þróun á háskólastiginu . Allt skólastarf ber þess nú merki , að menn verða sífellt að kynna sér eitthvað nýtt og endurskoða markmið og leiðir . Sigurður Nordal prófessor komst þannig að orði : „ Háskóli er ekki heiti , sem felur í sér fulla skilgreiningu , afmörkun . Það er heiti , sem markar stefnu , bendir fram á leið . " Við skulum skilgreina inntak þessarar stefnu við núverandi aðstæður í þjóðfélagi okkar . Slík vinna stuðlar ekki aðeins að því að styrkja háskólastigið á tímum mikilla breytinga . Hún er einnig til þess fallin að skilgreina stöðu íslensku þjóðarinnar í samanburði við aðrar þjóðir á öld þekkingar og upplýsinga . Við höfum kvatt veröld sem var og lifum tíma stöðugra breytinga . Tækifærin , sem þær bjóða , nýtast okkur ekki nema með meiri og betri menntun , rannsóknum og vísindum .