Mikið er um að spurningamælitæki ( svokallaðir skalar ) ýmis konar séu notuð í faraldsfræðirannsóknum . Þar sem notkun skala er að aukast er nauðsynlegt að þekkja til þáttagreiningar ( e. factor analysis ) . Þáttagreining er mikilvæg aðferð til að kanna réttmæti skala , en margar aðferðir aðrar eru notaðar í þeim tilgangi . Þáttagreining er tölfræðiaðferð sem byggir á sálfræðikenningum um að hugtök tengist hjá svarendum spurningalista ( 1 ) . Eitt mikilvægasta hugtakið í þáttagreiningu er hin undirliggjandi breyta ( e. latent variable ) . Þegar skalar eru þróaðir og notaðir er það með því markmiði að mæla ákveðið hugtak eða undirliggjandi breytu . Til dæmis er skalanum SF - 36 ætlað að mæla hugtakið heilsutengd lífsgæði . Stundum er um að ræða undirhugtök í skalanum sem saman ná utan um heildarhugtakið . Í dæminu um SF - 36 er um að ræða 8 mismunandi undirhugtök ( til dæmis líkamlegir verkir og þróttur ) sem saman mæla heilsutengd lífsgæði ( 2 ) . Á myndinni má sjá hvernig þáttalíkanið er hugsað fyrir hluta af SF - 36 . Þáttagreining fer þannig fram að úrtak er beðið að svara spurningalistanum ( skalanum ) og síðan eru svör þeirra kóðuð og slegin inn til tölfræðilegrar greiningar . Í þáttagreiningu er áætluð stærð tengsla milli spurningarinnar og hugtaksins á grundvelli svara úrtaksins . Tölfræðilega úrvinnslan byggir á því að reikna út tengsl spurningarinnar við allar hinar spurningarnar í einu . Í tilfelli SF - 36 væri til dæmis prófað hvernig spurningar um líkamlega verki tengjast hver annarri og svo framvegis . Þessi tengsl eru kölluð factor loadings á ensku . Þannig fengist heildarmynd af tengingunum innbyrðis sem síðan gæfi upplýsingar um hversu sterkt líkanið af skalanum var . Ef tengsl eru tölfræðilega marktæk þá styrkir það gildi skalans . Þáttagreining nýtist þannig í þróun skala við að prófa : - Hvort spurningar ( e. item ) tilheyra ákveðnu undirhugtaki skalans . Ef einhver spurning virðist samkvæmt þáttagreiningu ekki tilheyra hugtakinu er prófað að taka hana út og endurprófa skalann . - Hvernig skalinn sem heild virkar sem mælitæki á hugtakið . Þáttagreining hefur því aðallega að markmiði að einfalda gögnin ( e. data reduction ) . Þegar búið er að komast að eiginleikum skalans eftir þáttagreiningu er hægt að mæla áreiðanleika hans með ýmsum aðferðum og er þá oft reiknaður svokallaður innri áreiðanleiki ( internal consistency ) með Cronbach ? s alfastuðli eða KR - 20 á öllum þeim spurningum sem eftir eru að lokinni þáttagreiningu innan hvers þáttar fyrir sig . Til eru tvær tegundir þáttagreiningar og nefnast þær á ensku Confirmatory Factor Analysis ( CFA ) og Exploratory Factor Analysis ( EFA ) . Flestir sem hafa framkvæmt þáttagreiningu þekkja EFA , en sú aðferð byggir á því að rannsóknamaður gerir sér ekki fyrirfram hugmynd um hvernig líkanið lítur út , hann ákvarðar ekki fyrirfram hve mörg hugtök er um að ræða , heldur lætur forritið um að reikna út líklegasta fjölda hugtaka og hvaða spurningar tengjast hverju hugtaki . Í CFA er hins vegar ákveðið fyrirfram hvernig líkanið lítur út byggt á þekkingu á viðfangsefninu og líkanið prófað . Af þessum tveim tegundum er CFA mun sterkari aðferð vegna þess að hún prófar í raun líkan en lætur ekki tölfræðiforrit finna besta líkanið eins og gert er í EFA . Til er ágætur texti á íslensku um þróun mælitækja ( 3 ) . Að auki er til mjög aðgengileg bók á ensku ( 1 ) . Fyrir þá sem vilja kynna sér CFA er bent á bók eftir Bollen ( 4 ) .