Hver var William Harvey og hvaða uppgötvanir gerði hann ? Enski læknirinn William Harvey var fyrstur til að lýsa nákvæmlega hringrás blóðsins um líkamann . Hann uppgötvaði að blóðið flæðir frá hjartanu með slagæðum og snýr til baka til hjartans með bláæðum . Hann sannaði að hjartað ynni eins og pumpa og sæi um að dæla blóðinu um líkamann . Uppgötvun hans hefur verið talin meðal merkustu uppgötvana í sögu læknisfræðinnar . William Harvey fæddist árið 1578 í Folkstone í Englandi , sonur landeiganda og bónda . Hann lærði listir og læknisfræði við Cambridge-háskóla frá 1593 til 1599 og hélt svo áfram námi í læknisfræði við háskólann í Padúa á Ítalíu milli 1598 og 1602 en sá skóli var leiðandi læknaháskóli á þessum tíma . Í Padúa lærði hann líffærafræði hjá hinum virta ítalska skurð - og krufningalækni Hieronymous Fabricius ( 1537 - 1619 ) , sem var prófessor við háskólann og hafði hann mikil áhrif á Harvey . Þegar hann hafði lokið námi við Padúa , þá 24 ára gamall , hóf Harvey störf sem yfirlæknir við St. Bartholomew-spítalann í London sem hann átti eftir starfa við meirihluta starfsævi sinnar . Árið 1615 varð Harvey Lumleian-fyrirlesari í líffærafræði við Konunglega skurðlæknaskólann ( e. The Royal College of Surgeons ) en Lumleian-fyrirlestrar voru nefndir eftir John Lumley lávarði og var markmiðið með þeim að breiða út almenna þekkingu á líffærafræði í Englandi . Frá 1618 var hann einnig hirðlæknir ensku konunganna Jakobs I. og Karls I. Harvey giftist Elizabeth Browne , dóttur læknis við hirð Jakobs I. , en þeim varð ekki barna auðið . Gangverk hringrásar blóðsins í líkamanum hafði verið ráðgáta í margar aldir áður en Harvey gerði uppgötvun sína . Álitið var að það væru tvö aðgreind blóðrásarkerfi í líkamanum , þar sem dökkt blóð í bláæðum bæri næringu frá lifur til alls líkamans . Í slagæðum var hið ljósa blóð sem átti upptök sín í hjartanu og með slagæðum væri lífsgefandi krafti dreift um líkamann . Enn fremur vissu menn ekki um hringrás blóðsins heldur var talið að líkaminn neytti blóðsins og stöðugt væri nýtt blóð framleitt . Í dag vitum við að hringrás blóðsins samanstendur af kerfisbundinni blóðrás og lungnablóðrásinni . Í kerfisbundnu blóðrásinni er blóðinu dælt af hjartanu inn í slagæðakerfið og síðan í gegnum fínar háræðar inn í bláæðakerfið sem síðan flytur blóðið aftur til hægra hvolfs hjartans . Í lungnablóðrásinni er blóðinu dælt úr hægra hvolfi hjartans til lungnanna , þar sem blóðið losar sig við úrgangsefni og tekur upp súrefni . Mismunandi litur blóðsins felst í súrefnisríku og súrefnissnauðu blóði . Það er einmitt þessi þekking á hringrás blóðsins sem komin er frá Harvey . Árið 1628 gaf hann út hina frægu bók sína Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus 1 eða á íslensku í styttri útgáfu titils Um hreyfingu hjartans , þar sem hann lýsir hringrás blóðsins um lungu og líkamann . Hið mikla afrek Harveys lá í því að uppgötva að blóðið flæðir hratt um líkamann og er dælt í gegnum eitt kerfi af bláæðum og slagæðum og svo að styðja þessa kenningu með tilraunum og rökræðum . Þessi mynd er úr riti Harveys Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus sem út kom árið 1628 . Þar fjallaði hann um hringrás blóðsins en hugmyndina hafði hann þó kynnt fyrst 12 árum fyrr . Harvey rannsakaði eðli hjartsláttar . Hann athugaði hjartslátt í mörgum dýrum , sérstaklega dýrum með kalt blóð og í deyjandi dýrum , vegna þess að hjartsláttur þeirra var hægur . Tilgáta hans fólst í því að blóðið flæddi til allra hluta líkamans með hjartslætti í gegnum slagæðar . Hann skilgreindi samdrátt ( systole - tæming hjartans ) sem virkan þátt hjartsláttarins í andstöðu við flesta forna lækna sem trúðu því að þan ( diastole - fylling hjartans ) væri virki þátturinn . Harvey fullyrti að við þan væri hjartað í slökun , púlsinn orsakaðist af útvíkkun slagæðanna þegar að samdráttur hjartans fyllti þær að blóði . 2 Rannsóknir Harveys á hjartslætti sýndu honum að hjartað væri að dæla miklu magni af blóði . Blóðinu var dælt út þegar hjartað dróst saman , sem gerðist á sama tíma og púlsinn sem hægt var að finna á hálsi og úlnlið . Hann reyndi síðan að reikna út hversu miklu blóði hjartað dældi út . Hann áttaði sig á því að svo miklu blóð væri pumpað út , að það gæti ekki verið , eins og áður hafði verið haldið fram , að líkaminn neytti þess og framleiddi stöðugt nýtt blóð í staðinn . Þetta gaf til kynna að það hlyti að vera ákveðið magn af blóði í líkamanum – og blóðið færi hringrás . Með fjölda tilrauna á dýrum og dýrakrufningum og magngreiningu blóðsins , komst hann að þeirri niðurstöðu að sama blóðið hlyti að fara hringrás um líkamann og snúa síðan aftur til hjartans . Hann líkti aðgerðum hjartans við vökvapumpu sem þá hafði verið tekin í notkun í Englandi . Ein aðaltilraun Harveys sneri að magni blóðsins sem flæddi í gegnum hjartað . Hann áætlaði stærð hjartahvolfanna , hversu skilvirk þau væru í að dæla blóðinu og fjölda hjartslátta á mínútu . Hann gat sýnt fram á , jafnvel með hóflegu mati , að meira blóð fór í gegnum hjartað en mögulegt væri að gera grein fyrir , byggt á samtímaskilningi á blóðflæði . Mat Harveys gaf til kynna að hjartað dældi 0,5 - 1 lítra af blóði á mínútu ( við vitum í dag að hjartað dælir 5 lítrum á mínútu ) . Í líkama fullorðins einstaklings eru um 5 lítrar af blóði . Líkaminn gat ekki framleitt eða gleypt í sig slíkt magn af blóði svona fljótt og því hlaut blóðið að fara hringrás . Hægt er að leiða líkum að því að það hafi tekið næstum tvö þúsund ár að ná núverandi raunvísindalegri þekkingu um hringrás blóðsins . 3 Harvey átti enn eftir að útskýra hvernig þetta virkaði til að kenningin gengi upp . Hann sneri sér þá að því að rannsaka blöðkur eða lokur í æðunum sem Fabricius gamli kennari hans hafði uppgötvað . Harvey gerði tilraun sem sýndi að æðalokurnar leyfðu blóðinu aðeins að flæða í aðra átt , frá hjartanu í gegnum slagæðarnar og til baka í gegnum bláæðarnar en öftruðu blóðflæði í gagnstæða átt . Það passaði mjög vel við kenninguna . Eitt af því sem Harvey gat ekki útskýrt var hvernig blóðið fluttist frá slagæðum í bláæðar , en þó setti hann fram kenningu um tilvist háræða . Vegna þess að hann hafði ekki aðgang að smásjá gat hann þó aldrei fullkomlega skilið hvernig hringrás blóðsins raunverulega virkaði , að slag - og bláæðar eru tengdar með háræðum . Kenning Harveys kom í stað kenningar rómverska læknisins Galenosar , sem í sjálfu sér var útfærsla á fornum grískum kenningum . Harvey sýndi fram á að blóðið var ekki í stöðugri framleiðslu og notkun , að það væri ákveðið magn af blóði í líkamanum . Það þýddi að sá háttur að blæða sjúklingum gengi því ekki upp . Það var mjög ólíklegt að það myndaðist of mikið blóð , þar sem það fór í hringrás en var ekki í stöðugri framleiðslu . Harvey kynnti kenningu sína fyrst árið 1616 , en birti hana síðar í áðurnefndri bók sinni Um hreyfingu hjartans . Eins og svo oft áður í sögunni áttu menn erfitt með að meðtaka nýja kenningu . Galenos hafði verið leiðandi í læknisfræðilegri þekkingu í aldir og uppgötvanir Harveys voru í andstöðu við kenningar hans og olli því útgáfa bókarinnar talsverðum deilum meðal lækna . En hann lifði þó að sjá kenningar sínar meðteknar af læknasamfélaginu . Harvey lifði á tímum galdraofsóknanna ( tímabilið frá 15. - 17. öld ) og var viðriðinn eitt slíkt mál . Árið 1634 var hann fenginn til að skoða fjórar konur sem ákærðar höfðu verið fyrir galdra . Þetta var tími þar sem trú á nornir var algeng og að neita tilveru þeirra var álitin villutrú . Harvey til hróss þá meðhöndlaði hann málið með opnum huga og var tilbúinn að taka til greina vísindalegar skýringar á þeim „ sönnunum “ sem notaðar voru til að sýna fram á að nornahátt . Hinar meintu nornir voru fundnar saklausar . Síðar á ferli sínum vann Harvey við rannsóknir á æxlun dýra og notaði tilraunir og athuganir til að afhjúpa leyndardóma getnaðar , hlutverk karl - og kvendýra , frjóvgun og þroska fósturs . Hann var fyrstur að koma með þá tilgátu að hjá mönnum og öðrum spendýrum yrði getnaður með frjóvgun sáðfrumu og eggs . Það var ekki fyrr en með uppgötvun smásjárinnar að menn sáu svo sáðfrumu í fyrsta skipti . Á tímum ensku borgarastyrjaldarinnar ( 1642 - 1651 ) flutti Harvey , sem var mikill konungssinni til Oxford til að annast Karl I Englandskonung . 4 En um 1645 er Harvey var 68 ára gamall dró hann sig í hlé frá störfum og opinberu lífi . Hann hafði missti eiginkonu sína , var barnlaus og sneri til London til að búa með bræðrum sínum . Hann var heilsuveill , þjáðist meðal annars af nýrnasteinum , þvagsýrugigt og átti erfitt með svefn . William Harvey lést 3. júní 1657 af völdum heilablóðfalls . Tilvísanir 1 Enski titill bókarinnar er Anatomical Exercise on the Motion of the Heart and Blood in Animals . Með því að smella hér má lesa enska þýðingu á vefnum . 3 Rúna Hjaltested Guðmundsdóttir , Saga læknisfræðinnar frá steinöld til nútímans , Tilraunaútgáfa , 2011 , bls. 89 - 92 . Valdimar Sigurðsson er prófessor við viðskiptadeild Háskólans í Reykjavík og forstöðumaður Rannsóknarseturs HR í markaðsfræði og neytendasálfræði . Rannsóknir Valdimars hafa einkum beinst að neytendahegðun og markaðssetningu á stafrænum miðlum og í verslunarumhverfi tengt matvælum og hollustu .