Á síðustu Þremur áratugum hafa rannsóknir á heila og taugakerfi tekið mikinn fjörkipp og síðustu 10 árin hafa vísindamenn á sviði taugavísinda ( neurosciences ) þrívegis fengið Nóbelsverðlaun í læknisfræði . Miklar framfarir hafa orðið á grundvallarþekkingu á starfsemi heilans og taugakerfisins og einnig í greiningu og meðferð heilasjúkdóma . Margt hefur skýrst í sambandi við þroska heilans . Í heilanum eru 100 milljarðar ( 1011 ) taugafrumna og talið er að hver þeirra tengist 1.000 öðrum taugafrumum . Ljóst er að þau 50.000 gen eða svo , sem geyma upplýsingar um taugakerfið , geta ekki falið í sér upplýsingar um öll tengsl milli taugafrumna heldur aðeins lagt meginlínur um uppbyggingu þessara tengsla . Nú er talið að þau áreiti sem barn verður fyrir á fyrstu mánuðum ævinnar , og þá fyrst og fremst sjón og mál , ráði þroska heilans og móti andlega hæfileika viðkomandi á fullorðinsárum . Þessar niðurstöður hafa einnig fengið stuðning úr annarri átt . Árum saman hefur stór rannsókn verið stunduð við Háskólann í Minnesota , á eineggja tvíburum sem ekki eru aldir upp saman . Tilgangur rannsóknarinnar er meðal annars að meta að hve miklu leyti hæfileikar fullorðinna tengjast erfðum og að hve miklu leyti þeir tengjast umhverfisþáttum . Fjórðungi bregður til fósturs segir í Njálu og tvíburarannsóknin bandaríska styður þessa gömlu visku , því að niðurstöður benda til þess að um fjórðung andlegs atgervis megi beinlínis rekja til áhrifa atlætis í æsku . Ný þekking hefur komið fram á sviðum sem áður voru talin fullkönnuð . Talið hefur verið að taugafrumur skipti sér ekki eftir fæðingu , en á árinu 1998 var sýnt fram á að frumur í heila fullorðinna skipta sér . Enn er óljóst hvaða þýðingu þessi uppgötvun mun hafa , en hún hefur þegar glætt áhuga á rannsóknum á endurnýjun heilans . Mun verða hægt að græða skemmdan heila ? Mun verða hægt að græða skaddaða mænu ? Niðurstöður hafa sannarlega gefið sjúklingum og vísindamönnum nýjar vonir og rannsóknaráhugi hefur aukist verulega við þessar nýju uppgötvanir . Taugameinafræðin hefur einnig lagt sitt að mörkum . Það eru aðeins um tveir áratugir síðan talið var að vitglöp ( dementia ) hjá fullorðnum stöfuðu fyrst og fremst af skertri blóðrás til heilans , en þá uppgötvaðist að Alzheimerssjúkdómurinn , sem þekktur hafði verið um áratugi sem orsök vitglapa hjá ungu fólki , var einnig algengasta orsök vitglapa hjá gömlu fólki . Þessi uppgötvun varð grunnur að þeim miklu rannsóknum sem gerðar hafa verið á Alzheimerssjúkdómi á síðustu árum . Það var fyrst árið 1973 að byrjað var að taka tölvusneiðmyndir og þá fyrst var hægt að skoða heila lifandi sjúklinga . Tölvusneiðmyndatæknin kom hingað til lands árið 1981 og síðan hefur segulómun ( magnetic resonance imaging , MRI ) bæst við . Þessi tækni hefur gjörbreytt möguleikum á greiningu og meðhöndlun sjúkdóma í miðtaugakerfi . Einnig hafa þróast aðrar rannsóknaraðferðir og merkust þeirra er svokallað PET skann ( positron emission tomography ) sem er sneiðmynd er sýnir efnaskipti heilans . Með þessari rannsóknaraðferð hefur verið hægt að staðsetja og rannsaka svæði í heilanum sem tengjast margvíslegri starfsemi hans svo sem sjón , hreyfingu , svefni , skynjun verkja og svo framvegis . Mikill árangur hefur náðst í leit að nýjum lyfjum . Fyrsta nútímalyfið við flogaveiki , fenemal , kom fram í upphafi aldarinnar og næstu 60 árin bættust aðeins fáein við . Á síðustu 15 árum hafa hins vegar komið á markað nær 20 lyf við flogaveiki . Mörg lyf við Parkinsonssjúkdómi hafa einnig komið á markaðinn og lyf sem hægja á bæði motor neuron sjúkdómi og multiple sclerosis . Mikil áhersla hefur verið lögð á að finna lyf við heilaæðasjúkdómum og nú hillir jafnvel undir lyf sem nota má gegn heilaslagi . Heilaaðgerðir við flogaveiki hafa tekið miklum framförum og nú er hægt að lækna með skurðaðgerð stóran hluta sjúklinga með temporal lobe flog , sem er algengasta tegund illviðráðanlegra floga hjá fullorðnum . Þegar hefur vel á annan tug Íslendinga fengið góða lækningu með aðgerð af þessu tagi . Einnig hefur tekist að hafa veruleg áhrif á einkenni Parkinsonssjúkdómsins , en hægt er að gera aðgerð vegna skjálfta ( tremor ) ( thalamotomia ) eða dyskinesia ( pallidotomia ) sem tengjast langvarandi levódópameðferð . Miklar framfarir hafa orðið í erfðafræði á síðustu árum . Talið er að maðurinn hafi rúmlega 100.000 gen og um helmingur þeirra geymir upplýsingar um byggingu og starfsemi taugakerfisins . Eingenasjúkdómar stafa af einu gölluðu geni og nú hefur tekist að finna og ákvarða gerð flestra þeirra . Þessi þekking hefur enn litlu skilað hvað varðar lækningu , en komið hafa fram aðferðir til að greina þessa sjúkdóma af öryggi . Stundum finnst ekki ákveðið gallað gen þó svo að tekist hafi að leiða svo og svo sterkum líkum að því að gen , mikilvægt fyrir erfðir sjúkdómsins , leynist í ákveðnum hópi gena á tilteknum litningi . Miklu algengara er að ekki finnist ákveðið gen fyrir sjúkdóma sem virðast erfast með einhverjum hætti og er þá talið að mörg gen með mismikil áhrif eigi hlut að máli ( fjölgenasjúkdómur ) . Einn hinna svokölluðu eingenasjúkdóma þekkist aðeins á Íslandi og er það arfgeng heilablæðing ( cerebral amyloid angiopathy ) , en gen þessa sjúkdóms var staðsett og gerð þess ákvörðuð fyrir 11 árum ( 1 ) . Erfðafræðin hefur vakið verðskuldaða athygli á síðustu árum og varpað miklu ljósi á erfðir sjúkdóma og gerð lífvera . Hins vegar er ljóst að aðferðir erfðafræðinnar duga ekki einar til að leysa gátuna um orsakir sjúkdóma . Illa hefur gengið að fá botn í þýðingu fjölgenasjúkdóma og janfvel þegar gen eingenasjúkdóms er fundið eru menn litlu nær um hvernig hægt er að lækna sjúkdóminn og er arfgeng heilablæðing gott dæmi um það . Síðustu árin hefur verið ör þróun í fræðigrein sem fjallar um gerð og starfsemi próteina . Þessi grein byggir á erfðafræðinni en fer einu skrefi lengra . Hér vonast vísindamenn til þess að geta notað upplýsingar um gerð og lögun próteina til þess að skilja hlutverk þeirra í uppbyggingu og starfsemi frumunnar og hvernig gölluð prótein valda sjúkdómum . Í þessari grein hef ég stiklað á stóru , minnst á sumt mikilvægt og annað áhugavert en sleppt mörgu , svo sem nýjum skilningi á hlutverki svefns , nýjum upplýsingum um eðli meðvitundar og svo framvegis . Fullvíst er að við höfum aðeins séð byrjunina á löngu ferli uppgötvana á sviði taugavísinda og mikilvægt er að við Íslendingar fylgjumst vel með þessari þróun og tökum þátt í henni eftir mætti . Nauðsynlegt er því að efla taugalækningar og tengsl greinarinnar við Háskóla Íslands og aðrar innlendar og erlendar rannsóknarstofnanir . Víða á Vesturlöndum hefur sú leið verið farin að sameina í einni stofnun lækna og aðra vísindamenn sem rannsaka og meðhöndla sjúkdóma í taugakerfi , það er taugalækningar barna og fullorðinna , taugaskurðlækningar , taugamyndgreiningu , taugameinafræði , taugalífeðlisfræði , taugasálfræði , taugaaugnlækningar og rannsóknir í taugavísindum . Margt mælir með því að þessi leið verði einnig farin hér á landi og nauðsynlegt er að taka tillit til þessa í fyrirhuguðum breytingum á heilbrigðisþjónustunni .