Ekkert okkar kemst í gegnum lífið án þess að kynnast sorginni . Hún er sammannleg tilfinning og eðlilegt viðbragð við missi sem felst í tilfinningalegum og líkamlegum einkennum . Sorgin tekur á sig ýmsar myndir og á hún sér uppruna í því að vonir og væntingar hafa brugðist og framtíðaráform raskast . Fólk upplifir sorg á mismunandi hátt tengt eftirfarandi þáttum : Tegund sorgar , tengslum við hinn látna , fyrri reynslu , trúarskoðunum , aldri og kyni syrgjandans . Konur tjá sig oft meira um sorgina en karlar , sérstaklega um depurð og ótta . Mikill dagamunur getur verið á líðan fólks í sorg og tilfinningasveiflur töluverðar . Sterkar og áður óþekktar tilfinningar geta skapað óöryggi og kvíða hjá syrgjendum sem þurfa undir þeim kringumstæðum að mæta stuðningi og umhyggju umhverfisins , vina , fjölskyldu og vinnufélaga . Þrátt fyrir að sorgin geti verið mjög sársaukafull þá er hún mikilvægt skref í áttina að því bataferli sem er nauðsynlegt eftir missi . Sorg er ekki atburður , heldur ferli sem getur tekið langan tíma . Hún er hluti heilbrigðs lífs og henni þarf að finna farveg sem miðar að því að læra að lifa við missinn . Að finna þennan farveg getur reynst flókið og tekið langan tíma . Mörgum hefur reynst vel að leita skilnings og stuðnings bæði hjá fagfólki og einnig meðal þeirra sem skilja af eigin raun hvað við er að etja . Fyrir marga er hjálplegt að skilgreina sorgina út frá nokkrum mismunandi tilfinningum . Röð tilfinninga og lengd er mismunandi á milli einstaklinga . Sumir upplifa eina tilfinningu meiri en aðra og það upplifa ekki allir allar tilfinningarnar . Það er eðlilegt að upplifa allar neðantaldar tilfinningar og mikilvægt að geta unnið sig í gegnum þær , tekist á við raunveruleikann og öðlast jafnvægi . Eftir því sem tíminn líður mun draga úr sorginni og hún verður sársaukaminni en hverfur aldrei að fullu . Við lærum að lifa með henni . Margir syrgjendur hafa lýst mikilli doða - og óraunveruleikatilfinningu fyrstu mánuðina eftir missi . Það er engu líkara en að skynfærin nemi skilaboð á annan hátt en vant er . Sorgmætt fólk virðist stundum hvorki heyra né skilja það sem sagt er . Það verður gjarna utan við sig og getur fundið fyrir ruglingslegum hugsunum og ringulreið . Syrgjendur lýsa líðan sinni gjarnan þannig að þeir séu ,, frosnir “ eða ,, fastir “ . Reiðin Reiðin er ein þeirra erfiðu og sterku tilfinninga sem birtast hjá syrgjendum og er eðlilegur hluti af sorgarferlinu . Reiðin getur tekið á sig ýmsar myndir . Hún getur beinst gegn syrgjandanum sjálfum , hinum látna , læknum og hjúkrunarfólki og ekki má gleyma reiðinni sem beinist gegn Guði og lífinu sjálfu . Reiðin kann að fá útrás með því að finna blóraböggul , ástæðu fyrir hinum hörmulegu atburðum . Mikilvægt er að horfast í augu við reiðina og sýna þær tilfinningar sem við höfum í sorgarferlinu . Fólk sem geymir reiðina innra með sér getur upplifað seinna í lífinu bæði líkamleg og streitutengd vandamál vegna þessara niðurbældu tilfinninu . Einmanaleiki og depurð Einmanaleiki og depurð birtist oft síðar í sorgarferlinu , jafnvel nokkrum mánuðum eftir missi . Fyrstu vikur sorgarinnar einkennast af viðbrögðum við áfallinu s.s. reiði , sekt og afneitun og á því tímabili er síður rými fyrir einmanaleik . Svo er sem óbærilegur einmanaleiki og depurð þrengi sér inn í líf syrgjandans . Þessar tilfinningar geta haft áhrif á daglegt líf viðkomandi . Syrgjandinn hugsar þá minna um eigin heilsu , nærist illa og á erfitt með tengsl bæði við annað fólk og umhverfi sitt . Hann hefur hvorki frumkvæði né kraft til að leita eftir samskiptum . Syrgjandinn upplifir mikið tómarúm og er stundum félagslega einangraður , hræddur og kvíðinn og skilur ekki hvað er að gerast innra með honum . Breytt hlutverk kallar á nýja færni , sem kann að vera erfitt að tileinka sér á álagstíma . Þá er sjálfsmyndin einnig oft skekin , þegar mikilvægur hluti lífsins breytist við fráfall ástvinar . Afneitun er önnur tilfinning . Þá forðast syrgjandinn að horfast í augu við missinn og á þann hátt getur hann takmarkað sársauka og vanlíðan tímabundið . Ásökun eða sektarkennd Ásökun eða sektarkennd eru tilfinningar sem tengjast reiðinni og geta skapað mikla vanlíðan og streitu . Reiðin leitar oft svara við spurningum s.s. „ Hvers vegna ég ? “ eða „ Hvað gerði ég til að verðskulda þetta ? “ Sektarkenndin kemur fram þegar eitthvað virðist ósagt eða ofsagt , ógert eða ofgert . Líkamleg viðbrögð Líkamlegar breytingar , sem svipa til líkamlegra sjúkdóma , eru algengar í sorgarferlinu og geta valdið syrgjendum áhyggjum um að ofan á allt séu þeir líka orðnir alvarlega veikir . Sorgin er ekki sjúkdómur heldur bregst líkaminn við sorginni á þennan hátt . Einkenni eins og að eiga erfitt með öndun , hjartsláttartruflanir , herpingur í brjósti , meltingartruflanir , höfuðkvillar , svimaköst , sjóntruflanir , svitaaukning , lystarleysi , grátköst , munnþurrkur , andarteppa , þróttleysi , vöðvaslappleiki , viðkvæmi fyrir hávaða , svefntruflanir , óróleiki og pirringur eru einkenni sem margir syrgjendur verða varir við . Algengir fylgifiskar sorgarinnar eru ennfremur einbeitingarleysi , minnisleysi , þreyta og úthaldsleysi . Ekki er hægt að útiloka að um sjúkdóma sé að ræða og ættu syrgjendur því að leita læknis ef þeir telja svo vera . Sorgargangan er löng og ströng . Henni verður ekki markaður tími og að öllum líkindum verður hún alla tíð hluti af lífsgöngu þess sem misst hefur ástvin sinn . En með því að gangast við erfiðum tilfinningum og líkamlegri vanlíðan og sporna ekki við þeim , öðlast syrgjandinn aukinn styrk til að takast á við sorgina . Látinn ástvinur mun ávallt eiga sér stað í hjarta þeirra sem eftir lifa , en mikilvægt er að feta veginn áfram og finna nýjum tengslum stað við hlið hinna þegar frá líður . Ein leið til þess að horfast í augu við vanlíðan sína er að eiga sér trúnaðarmann sem er tilbúinn að hlusta og sýna hlýju . Oft hefur fólk mikla þörf fyrir að ræða um hinn látna og ýmislegt sem andlátinu tengist . Þá er gott að eiga sér eyra sem heyrir . Markviss fagleg fræðsla um sorg og sorgarviðbrögð getur einnig skipt höfuðmáli á leiðinni til sjálfshjálpar eftir átakanlegan missi . Á þann hátt öðlast syrgjandinn frekari skilning á líðan sinni sem hjálpar honum að sættast við tilfinningar sínar og takast á við lífið . Nauðsynlegt og sjálfsagt getur verið að leita sér aðstoðar fagfólks , s.s. presta , listmeðferðafræðinga , félagsráðgjafa , sálfræðinga eða geðlækna . Flestir syrgjendur hafa staðið frammi fyrir því að vita ekki hvernig þeir eigi að komast í gegnum daginn og hafa enga trú á að líðan þeirra eigi eftir að batna eða þeir taki gleði sína á ný . En smám saman fækkar þeim dögum sem litaðir eru af vonleysi og depurð og andleg og líkamleg líðan batnar . Lífið verður aftur þess virði að lifa því . Sárin gróa en eftir situr ör missis sem syrgjandinn lærir að lifa með . Söknuðurinn hverfur aldrei og minningin um hinn látna lifir áfram . Átakanleg og sársaukafull reynsla getur gert okkur hæfari til að lifa með kærleika , umburðarlyndi og þakklæti að leiðarljósi . 10 Staðreyndir um sorg Sorg er eðlileg Miklum missi fylgir sorg . Við syrgjum þegar einhver nákominn okkur deyr . Sorgin er þáttur í söknuði okkar og aðlögun að nýju lífi . Þótt sorg sé eðlilegt ferli er hún ein af erfiðustu tilfinningunum sem við finnum fyrir . Þín sorg er versta sorgin Eigin sorg er ætíð sú erfiðasta , hvort sem við missum maka , barn , foreldri eða systkini og hvernig sem missinn ber að – skyndilega eða eftir veikindi . Leiðin út úr sorginnier í gegnum hana Sorgin er sársaukafull . Sorgin er nátengd sambandinu viðþann sem fallinn er frá Samband okkar við aðra manneskju er alltaf einstakt og hefur ákveðið gildi fyrir okkur . Ef við viljum skilja viðbrögð okkar við sorginni til fulls þurfum við að átta okkur á því hvert samband okkar við hinn látna var og þar af leiðandi hvað það er sem við erum að missa . Við syrgjum maka á annan hátt en barn , vin eða foreldri . Ástvinamissir verkar á okkur með ólíkum hætti og því syrgjum við á mismunandi hátt . Sorgarferlið er mikil vinna Sorgarúrvinnsla krefst mikillar orku , oftast mun meiri en fólk býst við . Hún tekur á jafnt líkamlega sem andlega . Sorgarferlið tekur langan tíma Fyrstu mánuðurnir eru yfirleitt afar tilfinningaþrungnir . Syrgjandi gengur í gegnum margvíslegar tilfinningar og hegðun . Oft þarf að takast á við annars konar missi Andlát maka getur leitt til margvíslegra annarra breytinga á lífi manns . Margir missa um leið fjárhagslegt öryggi , heimili sitt eða jafnvel sjálfstæði . Draumar um framtíðina hverfa eins og dögg fyrir sólu , t.d. um að lifa hamingjusöm til æviloka eða verja efri árum saman . Þetta kallar allt á sorgarviðbrögð . Í fyrstu finnur syrgjandinn ekki alltaf til mikils sársauka því að hann er dofinn og í áfalli . Oft verður sársaukinn dýpri eftir nokkra mánuði . Þeir sem ekki gera sér grein fyrir þessu ferli gætu orðið fyrir miklum vonbrigðum með bakslagið en það er mikilvægt að átta sig á því að sorgarferlinu vindur svona fram . Sorgarúrvinnslan verður áhrifaríkust með aðstoð Fólk hefur oft óraunhæfar hugmyndir um sorgina og getur brugðist við með óviðeigandi hætti . Fæstir skilja hvernig sorgarferlið gengur fyrir sig og búast við að syrgjandinn jafni sig nokkuð fljótt . Fólk getur virst ónærgætið en í raun heldur það oft að sorgin sé svo persónuleg að það eigi ekki að ræða hana . Því finnst óþægilegt að vera í návist við syrgjandann og eftir jarðarförina er hinn látni jafnvel ekki nefndur á nafn því að fólk óttast að segja eitthvað óviðeigandi . Það vill vel en syrgjandi sem finnur slíkar óraunhæfar væntingar á það til að draga sig í hlé . Það er gott að leita til fagaðila eða finna fólk sem deilir svipaðri eða sömu reynslu . Það getur verið mjög hjálplegt að ræða við einhvern sem skilur sorgina og að hún snýst um að lifa með missinum . Sorg er ekki bara röð atburða , stig eða tímalína . Eða fjögurra ára gamalt barn sitt ? Eitt ár ? Fimm ár ? Að eilífu ? Sorginni lýkur ekki heldur fylgir hún okkur alla ævi . Stigin fimm eða fimm tilfinningar sorgar eru hluti af á því ferli að læra að lifa án maka . Þau hjálpa okkur að átta okkur á og ramma inn tilfinningar okkar hverju sinni . En þau eru ekki í ákveðinni röð og það fara ekki heldur allir í gegnum öll fimm stigin ( allar tilfinningarnar ) . Sorg okkar er persónubundin rétt eins og lífið sjálft . Afneitun er yfirleitt fyrsta skrefið í sorgarferlinu . Afneitunin hjálpar okkur á þessum erfiða tíma þegar eina markmiðið er að komast í gegnum daginn . Hún er í hnotskurn úrræði manns til að takast á við og meta þessar erfiðu aðstæður . Þessar tilfinningar eru mikilvægar ; þær eru varnarkefi sálarinnar . Okkur er um megn að takast á við tilfinningarótið sem fylgir missinum . Börn syrgja á annan hátt en fullorðnir . Þau tala ekki endilega mikið um tilfinningar sínar . Þar hitta þau önnur börn sem deila reynslu þeirra . Hver og einn syrgir eins lengi og hann þarf . Einhvern tímann kemur að því að við getum minnst maka okkar án þess að finna til . Velviljað fólk spyr oft manneskju sem er í mikilli sorg hvað það getur gert til að hjálpa . Í djúpri sorg er fólk oft týnt og ber ekki skynbragð á hvað gæti orðið til hjálpar . Það er allt í lagi að spyrja en það er jafnvel betra að bjóðast til að taka að sér tiltekið verk eða að stíga bara inn í og hjálpa á einhvern hátt . Ef það þarf að vaska upp , fara út með ruslið , þrífa bílinn – gerðu það þá . Margir eru á þeirri skoðun að börn eigi ekki að vera við jarðarfarir , ýmist vegna þess að þeir telja að það geti valdið barninu hugarangri eða að barnið geti truflað athöfnina . Sannleikurinn er sá að það er oftast gott að leyfa barni að vera við jarðarför en nokkur atriði ætti að hafa í huga . Það þarf að búa barn undir athöfnina , segja því hvernig athöfnin fer fram , hvað hún verður löng , hvar barnið á að sitja og að það verði að öllum líkindum grátið . Mjög gott er að fá að heimsækja kirkjuna þar sem ástvinur verður jarðsunginn í áður . Vilji barn fara eftir að athöfnin hefst ætti það að virða það . Einnig ætti að virða ósk barns sem segist ekki vilja vera við jarðarför . Sé barnið nógu gamalt má segja við það að þetta sé góð leið tl að kveðja þann sem er látinn . Það er mikilvægt að barnið fái stuðning og hafi einhvern til að hugga sig . Þú skalt vera búin / - n að biðja einhvern annan að vera til staðar fyrir barnið þitt ef þú skyldir ekki treysta þér til að gera það sjálf / - ur . Að jarðarförinni lokinni skaltu ræða um hana við barnið og fá það til að segja þér sína upplifun og hvaða þýðingu hún hafði fyrir það .