Þingræðisleg stjórnarmyndun og Samfylkingarátök Vettvangur í Morgunblaðinu , 17. maí , 2003 . Þegar Páll Pétursson félagsmálaráðherra var á dögunum spurður um viðbrögð við skýrslu ríkisendurskoðunar um málefni Sólheima í Grímsnesi , komst hann þannig að orði , að hann ætlaði ekki að leggja á ráðin um framtíðina , enda sæti hann í „ starfsstjórn . “ Hér fór ráðherrann fráfarandi ekki með rétt mál . Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar , sem nú situr , er ekki starfsstjórn . Hún hefur ekki beðist lausnar vegna skorts á pólitísku umboði . Starfsstjórn kemur til sögunnar , þegar regluleg ríkisstjórn hefur sagt af sér og bíður þess , að mynduð verði ný ríkisstjórn , sem hefur ótvírætt umboð frá alþingi . Hefðu stjórnarflokkarnir misst meirihluta sinn á þingi , hefði Davíð Oddsson orðið að biðjast lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt og kynna forseta Íslands þá ákvörðun . Er þá föst venja , að forseti fallist á lausnarbeiðnina en biðji stjórnina jafnframt að gegna störfum , þar til ný stjórn hefur verið mynduð . Úrslit kosninganna knúðu Davíð ekki til þess að biðjast lausnar . Strax og þau lágu fyrir tilkynntu þeir Davíð og Halldór Ásgrímsson , að þeir ætluðu að ræða saman til að fullvissa sig um , hvort samstarf Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks um landstjórnina gæti ekki haldið áfram þriðja kjörtímabilið . Mánudaginn 12. maí komu þingflokkar sjálfstæðismanna og framsóknarmanna saman til funda og veittu formönnum sínum formlegt umboð til að semja um framhald á stjórnarsamstarfinu . Þar með var staðfest , að meirihluti þingmanna stæði að baki þessum samningaviðræðum . Ríkisstjórn flokkanna situr áfram , þar til þeir hafa samið um myndun nýrrar ríkisstjórnar , eða upp úr slitnar . Ríkisstjórnin hefur sambærilegt umboð til að leggja á ráðin og taka ákvarðanir um framtíðina og hún hafði fyrir kosningar . Hitt er svo annað mál , að fræðilegar athuganir sýna , að munur á reglulegri ríkisstjórn og starfsstjórn er í raun enginn , þegar litið er til verka þeirra . Í krafti þess , sem hér hefur sagt , var rétt mat hjá Davíð Oddssyni , að hann þyrfti ekki að „ raska ró “ forseta Íslands , þegar kosningaúrslitin lágu fyrir . Raunar er það svo síðan Davíð Oddsson settist í stól forsætisráðherra fyrir 12 árum , að hann hefur aldrei þurft að skila forseta umboðinu , sem hann fékk þá til að hafa stjórnarforystu . Er einsdæmi í íslenskri stjórnmálasögu , að sami maður hafi notið slíks trausts af hálfu kjósenda og meirihluta alþingis . Ólafur Ragnar Grímsson var kjörinn forseti árið 1996 og situr nú í annað sinn á Bessastöðum , þegar gengið er til alþingiskosninga . Hann hefur einn forseta lýðveldisins aldrei komið að því að veita umboð til stjórnarmyndunar . Enginn veit því , hvaða aðferðum hann mundi beita , ef til þess kæmi , að hann þyrfti að sinna þessu lykilhlutverki forseta í stjórnarkreppu . Þegar litið er til forvera Ólafs Ragnars á forsetastóli , má greina , að hver þeirra hefur haft sinn hátt á framgöngu við myndun stjórnar . Starfsaðferðir forseta við stjórnarmyndanir hafa verið breytilegar og um þær gilda engar settar reglur . Forseta er hins vegar skylt að fara að einni meginreglu , þingræðisreglunni , það er að meirihluti alþingis ræður því í raun , hverjir eru ráðherrar . Ríkisstjórn verður að beygja sig fyrir vantrausti þjóðþingsins . Þingræðisreglan er ekki lögfest berum orðum í stjórnarskránni , en í 1. grein hennar segir , að Ísland sé lýðveldi með þingbundinni stjórn . Reglan styðst á hinn bóginn við fasta venju hér á landi , frá því að Hannes Hafstein varð fyrsti íslenski ráðherrann árið 1904 með heimastjórninni . Verður aldarafmæli þingræðisreglunnar fagnað á næsta ári samtímis því , sem minnst verður 100 ára afmælis stjórnarráðsins . Er tilefni til að rita sögu þingræðis á Íslandi vegna þessara tímamóta . Ríkisstjórnin ákvað á sínum tíma , að framhald á sögu stjórnarráðsins skyldi skráð vegna afmælisins . Er stjórnarráðssagan væntanleg á afmælisdegi heimastjórnarinnar 1. febrúar , 2004 . Nýkjörið alþingi ætti að minnast þessa viðburðar í stjórnskipunar - og stjórnmálasögu þjóðarinnar með því að beita sér fyrir rannsóknum á þingræðinu og að saga þess verði skrifuð . Þar sem inntak þingræðisreglunnar mótast af venjum og hefðum , er mikilvægt að eiga greinargóða úttekt á því , hvernig staðið hefur verið að framkvæmd hennar í áranna rás . Svör við mikilvægum spurningum um það , hvernig reglunni hefur verið beitt , gætu skipt miklu á úrslitastundu í stjórnmálalífi þjóðarinnar . Þau yrðu til þess fallin að auðvelda úrlausn viðkvæmra álitaefna við æðstu stjórn ríkisins . Hér er þess ekki krafist eins og sums staðar er gert , að ný ríkisstjórn afli sér trautsyfirlýsingar alþingis . Sé ríkisstjórn hins vegar skipuð andstætt vilja meirihluta alþingis , er brotið gegn þingræðisreglunni , nema þrautreynt sé , að enginn þingmeirihluti sé fyrir hendi til stjórnarmyndunar . Ríkisstjórnir Davíðs Oddssonar hafa ávallt stuðst við ríflegan meirihluta á alþingi . Hefur aldrei komið til stjórnarkreppu síðan hann tók við formennsku í Sjálfstæðisflokknum á árinu 1991 og fékk umboðið til stjórnarmyndunar eftir alþingiskosningarnar 20. apríl það ár , en fyrsta ríkisstjórn hans var skipuð hinn 30. apríl 1991 . Að baki fyrstu stjórn Davíðs voru 26 þingmenn Sjálfstæðisflokks og 10 þingmenn Alþýðuflokks , eða alls 36 þingmenn . Í kosningunum 8. apríl 1995 fékk Sjálfstæðisflokkurinn 25 þingmenn og Alþýðuflokkurinn 7 , þannig að samtals höfðu flokkarnir 32 þingmenn og þar með einn þingmann umfram stjórnarandstöðuna . Þetta taldi Davíð Oddsson of þrönga stöðu og sjálfstæðismenn gengu til samstarfs við Framsóknarflokkinn , sem hafði 15 þingmenn , og voru því 40 þingmenn á bakvið þá stjórn , sem mynduð var 23. apríl 1995 . Samstarf flokkanna hélt áfram eftir kosningarnar 8. maí 1999 en þá hlaut Sjálfstæðisflokkur 26 þingmenn og framsókn 12 eða samtals 38 á bakvið þá stjórn , sem var mynduð 28. maí 1999 . Í kosningunum á dögunum fékk Sjálfstæðisflokkur 22 þingmenn og framsókn 12 eða samtals 34 . Í engu eldri tilvika átti annar flokkur en Sjálfstæðisflokkurinn kost á að mynda tveggja flokka stjórn . Eftir kosningarnar nú er staðan hins vegar sú , að Samfylkingin fékk 20 þingmenn kjörna , og getur hún því myndað stjórn með 12 þingmönnum Framsóknarflokksins , það er með 32 þingmenn að baki , sem talið var of tæpt árið 1995 , þegar sjálfstæðismenn sneru sér frá Alþýðuflokknum að Framsóknarflokknum . Þá geta Sjálfstæðisflokkur og Samfylking að sjálfsögðu myndað tveggja flokka stjórn með 42 þingmenn að baki sér . Þegar kemur að vangaveltum og viðræðum stjórnmálamanna að loknum kosningum og mati á þeim kostum , sem þá eru fyrir hendi , leiðir þringræðisreglan til þess , að fjöldi þingmanna ræður úrslitum . Fyrir kosningar lá í loftinu , að fengju stjórnarandstöðuflokkarnir þrír , Samfylking , frjálslyndir og vinstri / grænir 32 eða fleiri þingmenn kjörna myndu þeir leita samstarfs um ríkisstjórn . Þetta markmið náðist ekki og viðleitni eftir kosningar , eins og tilboð Össurar Skarphéðinssonar til Halldórs Ásgrímssonar í síma á sunnudag , um að Halldór gæti orðið forsætisráðherra í stjórn með Samfylkingunni , hefur ekki borið árangur . Með tilboði sínu fetar Össur að nokkru í fótspor Ólafs Ragnars Grímssonar , þáverandi formanns Alþýðubandalagsins , sem bauð Jóni Baldvini Hannbalssyni forsætisráðherrastólinn eftir kosningarnar vorið 1991 í von um að lokka hann frá samstarfi við Sjálfstæðisflokkinn . Þá sýndu þeir Davíð og Jón Baldvin þau tilþrif að fara út í Viðey og mynda stjórn , enda hefur fyrsta ríkisstjórn Davíðs af sumum verið nefnd Viðeyjarstjórnin . Á meðan forystumenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks leggja á ráðin um nýja ríkisstjórn í umboði þingflokka sinna , eru hjaðningavíginnan Samfylkingarinnar , stærsta stjórnarandstöðuflokksins . Flokkurinn gekk til kosninga undir þeim skrýtnu formerkjum , að Ingibjörg Sólrún Gísladóttir væri forsætisráðherraefni hans og talsmaður . Er eindsæmi , að öðrum en formanni flokks sé att fram á þennan hátt í kosningarbaráttu . Úrslit kosninganna urðu þau , að forsætisráðherraefnið komst ekki á þing og enginn áhugi virðist á stjórnarmyndunarviðræðum við Samfylkinguna . Við þessar aðstæður vill Össur Skarphéðinsson snúa klukkunni til baka , að horfið sé til ástandsins fyrir tilkomu forsætisráðherraefnisins við mat á stöðu flokksins . Hann hafi náð fylgi hans upp í 32% og reist flokkinn á fæturna . Þegar litið sé fram á veg , eigi hann einnig skilið að verða endurkjörinn formaður flokksins næsta haust , raunar eigi hann stuðning forsætisráðherraefnisins vísan í því efni , eins og fram hafi komið í janúar . Össur Skarphéðinsson hefur ekki fyrr sleppt orðinu um þetta mat sitt á stöðunni í eigin flokki en allt fer þar á annan endann . Vonsviknir samfylkingarmenn segja , að með þessu hafi formaðurinn aðeins verið að setja salt í sár kosningaúrslitanna og honum beri að víkja , helst tafarlaust , fyrir Ingibjörgu Sólrúnu . Sjálf talar hún á sama tvíræða hátt um málið og þegar hún gekk á bak þeirra orða sinna frá því fyrir ári , að sitja sem borgarstjóri í Reykjavík fyrir R-listann til ársins 2006 .