Afmæli er tiltekinn dagur mánaðar sem maður fæddist á . Eftir því sem ég hugsa meira um þetta orð finnst mér það sífellt þunglyndislegra og meira niðurdrepandi . Örlög orðanna – Þættir um íslenzk orð og orðtök . Menn mega ekki skemmta sér á fæðingardögum sínum . Velkomnir á þennan fund siðanefndar íslensku þjóðkirkjunnar . Afmæli og fæðingardagur merkja ekki alveg það sama . Skoðum aftur hvað Halldór Halldórsson segir : Ég veit ekki , hvort mönnum er almennt ljóst , að orðin fæðingardagur og afmæli samsvara ekki hvort öðru nákvæmlega að merkingu . 1958 . Í staðinn fyrir að óska fólki til hamingju með afmælið legg ég til að við förum að dæmi helstu nágrannaþjóða okkar og óskum því til hamingju með fæðingardaginn . Nýr áratugur … eða ekki Í þessum orðum sögðum er árið 2020 rétt nýgengið í garð . Við síðustu áramót breyttust tvær tölur í ártalinu . Svona eins og skaupið , að breyta klukkunni , banna flugelda , kirkjuheimsóknir barna og listamannalaun eru árleg umræða og vinsælt deiluefni í svartasta skammdeginu . Við sem komin erum til vits og ára munum öll eftir umræðum um það hvenær aldamót yrðu , s.s. hvort þau yrðu árið 2000 eða 2001 . Nú er sem sagt hafinn þriðji áratugur tuttugustuogfyrstu aldar . Fólk sem er 30 - og eitthvað ára er á fertugsaldri , fólk sem er 40 - og eitthvað ára er á fimmtugsaldri og svo framvegis . Þetta með nýjan áratug eða ekki er ákveðið vandamál í íslensku . Því við eigum engin orð eins og the twenties í ensku , tyverne í dönsku eða die Zwanzigjahre í þýsku . Eða að kalla áratugina það sama og spil í spilastokkum . Núllið yrði samt fyrsti áratugur aldarinnar . Það þýðir að hún er um það bil 35 ára . Þessi plata kom út einhverntíma í áttunni . Þýðir að platan hafi komið út einhverntíma á árunum 1980 - 1989 . En við skrifum það ekki . Þið skiljið hvað ég meina . Og orðið sem hlaut flest atkvæði , eða 90 af 406 atkvæðum er Loftslagskvíði . Skilgreining á orðinu á vefnum ordabokin.is er : Tilfinning sem felur í sér kvíða , áhyggjur eða óvissu vegna loftslagsbreytinga . En með því að horfast í augu loftslagsvandann og gera eitthvað í málunum má vel vera að orðið verði óþarft eftir nokkur ár . En kannski verður það óþarft hvort sem er , þegar við verðum búin að eyðileggja jörðina . Hvað veit maður ? Ég minni líka á samfélagsmiðla málfarslögreglunnar á Facebook og á Twitter . Þar getið þið komið hrósi , kvörtunum eða öðrum ábendingum á framfæri . Nú , eða stungið upp á nýjum orðum til að bæta við í Orðabókina . Látið loftslagskvíðann ekki ná tökum á ykkur , þó það sé erfitt . Eins og vindurinn . Hrós þáttarins Við byrjum á smá hrósi . Aðrir elska að hata hann . Áhrif orða og málfátækt Það er magnað hvað orð geta haft mikil tilfinningaleg áhrif á fólk . Ég er í hóp á Facebook sem heitir Málvöndunarþátturinn . Gífurlega heitt . Hlustum á nokkur dæmi : „ Fáviskubit er algengt meindýr í áróðursherferðum . Hverslags vitleysa er þetta eiginlega ? Það er villandi , skýrir sig ekki sjálft , á að merkja allt annað en það segir . “ „ Sá sem hefur flugvisku hlýtur að vera „ flugvitur “ , þ.e. hann hlýtur að hafa mikla þekkingu á og reynslu af flugi . “ „ Þegar hafa komið fram nothæf orð um fyrirbærið , s.s. flugskömm , flugskömmusta o.s.frv. “ Þið verðið að afsaka , en ég kemst ekki hjá því að lesa þessar athugasemdir virkra öðruvísi en með gömlukallaröddum . Og jafnvel ekki þá . Ég hef til dæmis fengið nokkur skilaboð frá lesendum orðabókarinnar um orðið hrútskýring . Sumir virðast einfaldlega ekki vera sáttir við að það sé til yfir höfuð . Og annar svarar : Kalla það nú frekar málfátækt „ blaðamanns “ „ Hámhorf “ = ? „ Ágætishliðarverkun “ = ? Æi … virk í athugasemdum ! Þið eruð stundum svo fyndin ! Það er einmitt snilldin við íslensku ( og raunar flest tungumál ) að það er hægt að nota fleiri en eitt orð yfir sama hlut eða hugtak . Það ber ekki endilega vott um „ málfátækt „ blaðamanns “ “ að nota orðin hámhorf og höskuldarviðvörun , heldur fremur hið gagnstæða . Það þarf ekki að vera bara eitt orð til yfir hvern hlut eða hugtak . Verum frekar ánægð með að einhver skuli búa til nýyrði og að aðrir noti þau . Það þýðir bara eitt : Það er kominn tími til að velja orð ársins . Sjötíu orð keppast um titilinn orð ársins 2019 á vefnum orðabókin.is . Ég vil hvetja hlustendur til að gefa raddsýni á vefnum samromur.is og auka þannig möguleika íslenskunnar til að lifa af í stafrænum heimi . Ég minni að lokum á samfélagsmiðla Málfarslögreglunnar á Facebook og Twitter . Tengla í þá ásamt fleira skemmtilegu og spennandi efni eru aðgengilegir á vefnum ordabokin.is . Maraþonáhorf , Aukavirkni , og Upplýsingaleki … allt fyrir hendi án þess að blaðaður viti af því , eða þekkir íslensku ekki betur kannski hvað veit maður … . Þið eruð stundum svo fyndin ! Hættum að fjargviðrast yfir orðanotkun . Afmæli eru yfirleitt gleðiefni . Í orðinu felst að tiltekinn tími mælist af ævinni . Halldór Halldórsson . Menn mega ekki skemmta sér á fæðingardögum sínum . Það verður að hugsa um kirkjuna og pínu frelsara vors . Skoðum aftur hvað Halldór segir : Ég veit ekki , hvort mönnum er almennt ljóst , að orðin fæðingardagur og afmæli samsvara ekki hvort öðru nákvæmlega að merkingu . 1958 . Það er magnað hvað orð geta haft mikil tilfinningaleg áhrif á fólk . Flugviskubit er samviskubit sem flugfarþegar fá yfir því að ferðast með flugvél , vegna slæmra umhverfisáhrifa frá flugferðum . Gífurlega heitt . Skoðum nokkur ummæli : „ Fáviskubit er algengt meindýr í áróðursherferðum . Hverslags vitleysa er þetta eiginlega ? Það er villandi , skýrir sig ekki sjálft , á að merkja allt annað en það segir . “ „ Sá sem hefur flugvisku hlýtur að vera „ flugvitur “ , þ.e. hann hlýtur að hafa mikla þekkingu á og reynslu af flugi . “ „ Þegar hafa komið fram nothæf orð um fyrirbærið , s.s. flugskömm , flugskömmusta o.s.frv. “ Þetta er greinilega hitamál . Ég hef til dæmis fengið nokkur skilaboð frá lesendum orðabókarinnar um orðið hrútskýring . En þetta er einmitt fegurðin við íslenskuna : Við getum búið til ný orð og hugtök ef okkur finnst þau vanta í málið . Látum þá svo vera . Íslenskan þarf á því að halda ! Snúum okkur þá að ábendingum til fjölmiðlamanna . Tókuð þið eftir síðustu orðunum ? Sama gildir um lýsingarháttinn yfirvofandi . Í Íslenskri orðabók frá 2007 er fjórða merking orðsins reyndar sú að hringja ( dyra ) bjöllu . Nema ef til vill að persónusköpun eða stílbrigði í textanum krefjist þess að bjöllunni sé dinglað . En hvenær á að nota eignarfornöfn og hvenær á ekki að nota þau ? En breytum nú setningunni og segjum : Minn turn stendur uppi í hlíðinni . Dæmi : Turninn hans Tóbíasar er niðri á torgi en minn turn stendur uppi í hlíðinni . Við könnumst við aðgangsstýrðar vefsíður hjá stofnunum og fyrirtækjum þar sem netnotendur geta sinnt einkamálum sínum , skoðað reikningsyfirlit , viðskiptasögu og fleira . Formið þitt . Ég get a.m.k. ekki vanist því alveg að heyra eða sjá líkamshluta notaða sem eignir . Og það er rétt . Þetta eru allt saman fullgildar setningar í íslensku . Þá er eðlilegra , en samt ekki algilt , að líkamshlutarnir séu án greinis . En ef við erum eldri en – segjum tíu til tólf ára – og erum ekki að semja ljóð eða skáldverk , tala við börn eða reyna að vera krúttleg , ættum við frekar að sleppa eignarfornöfnum þegar við tölum um líkamshluta á okkur , eða öðrum . Á ekki alltaf að nota prófa ? Annað svarið er nei , ekki samkvæmt nútímaskilningi á þessum orðum . Mín tilfinning ( eða tilfinningin mín ) er sú að hvort tveggja sé jafn rétt , þ.e.a.s. ef átt er við það sama og að reyna eitthvað . Þá ættum við að prófa en ekki prufa . Sama niðurstaða fæst á vefnum timarit.is . Þar er elsta dæmið um sögnina prófa frá árinu 1780 . Endum það á stöku úr Vísi frá 12. júlí 1927 : Um orðin „ sýnishorn “ og „ prufa “ : Orðið prufa engin er íslenska , það vitið , sýnishorn því sífellt þér segið bæði og ritið . Undanfarnar tvær vikur , eða svo , hef ég verið að prófa mig áfram með nýtt útlit á Orðabókinni . Þetta þema hefur allt sem hugurinn girnist þegar kemur að uppsetngu vefsins . En það er bara tilfinning og þarf að staðfesta hana með mælingum . En tilfinning mín býður ekki upp á að atburðir séu yfirvofandi ef það er tilefni til að gleðjast eða fagna þeim . Í fréttinni á bak við fyrirsögnina var líka nýyrðið hallagalli , sem er framleiðslugalli sem felst í því að halli á tilteknum hlut er ekki réttur . Eitt af þessum orðum er kýrskýr . Sumir nota orðið í merkingunni að eitthvað sé augljóst . Misvitrir Moggabloggarar og virkir í athugasemdum , sérstaklega af eldri kynslóðum , virðast vera sammála mér . Upphrópunarmerki skal setja á eftir einstökum orðum eða málsgreinum , sem felst í upphrópun ( t.d. fögnuður , skipun , fyrirlitning o.s.frv. ) Í formlegu ritmáli þykir ekki fara vel á því að nota fleiri en eitt greinarmerki í einu . Þaðan af síður þykir heppilegt að nota mörg mismunandi greinarmerki í röð . Það er hins vegar gert í óformlegra ritmáli á internetinu og á samfélagsmiðlum . Hrópspurningarmerki er eins og áður sagði sett saman úr upphrópunarmerki og spurningarmerki . Hrópspurningarmerkið náði aldrei almennri hylli og hefur því ekki verið mikið notað . En ég sé fyrir mér að hneykslaðir virkir í athugasemdum gætu tekið það upp . Dæmi um spurningar sem gætu endað á hrópspurningarmerki eru : Hver fjandinn er í gangi hérna ‽ Kallarðu þetta tónlist ‽ Er þetta frétt ‽ Viltu ekki bara fara að grenja ‽ Nú er það undir virkum í athugasemdum og notendum samfélagsmiðla komið að vekja hrópspurningamerkið til vegs og virðingar . Þá munu tölvuframleiðendur , forritarar og leturhönnuðir kannski taka við sér og auðvelda aðgengi að því á venjulegum lyklaborðum .