Afmæli er tiltekinn dagur mánaðar sem maður fæddist á . Eftir því sem ég hugsa meira um þetta orð finnst mér það sífellt þunglyndislegra og meira niðurdrepandi . Örlög orðanna – Þættir um íslenzk orð og orðtök . Menn mega ekki skemmta sér á fæðingardögum sínum . Velkomnir á þennan fund siðanefndar íslensku þjóðkirkjunnar . Afmæli og fæðingardagur merkja ekki alveg það sama . Skoðum aftur hvað Halldór Halldórsson segir : Ég veit ekki , hvort mönnum er almennt ljóst , að orðin fæðingardagur og afmæli samsvara ekki hvort öðru nákvæmlega að merkingu . 1958 . Í staðinn fyrir að óska fólki til hamingju með afmælið legg ég til að við förum að dæmi helstu nágrannaþjóða okkar og óskum því til hamingju með fæðingardaginn . Nýr áratugur … eða ekki Í þessum orðum sögðum er árið 2020 rétt nýgengið í garð . Við síðustu áramót breyttust tvær tölur í ártalinu . Svona eins og skaupið , að breyta klukkunni , banna flugelda , kirkjuheimsóknir barna og listamannalaun eru árleg umræða og vinsælt deiluefni í svartasta skammdeginu . Við sem komin erum til vits og ára munum öll eftir umræðum um það hvenær aldamót yrðu , s.s. hvort þau yrðu árið 2000 eða 2001 . Nú er sem sagt hafinn þriðji áratugur tuttugustuogfyrstu aldar . Fólk sem er 30 - og eitthvað ára er á fertugsaldri , fólk sem er 40 - og eitthvað ára er á fimmtugsaldri og svo framvegis . Þetta með nýjan áratug eða ekki er ákveðið vandamál í íslensku . Því við eigum engin orð eins og the twenties í ensku , tyverne í dönsku eða die Zwanzigjahre í þýsku . Eða að kalla áratugina það sama og spil í spilastokkum . Núllið yrði samt fyrsti áratugur aldarinnar . Það þýðir að hún er um það bil 35 ára . Þessi plata kom út einhverntíma í áttunni . Þýðir að platan hafi komið út einhverntíma á árunum 1980 - 1989 . En við skrifum það ekki . Þið skiljið hvað ég meina . Og orðið sem hlaut flest atkvæði , eða 90 af 406 atkvæðum er Loftslagskvíði . Skilgreining á orðinu á vefnum ordabokin.is er : Tilfinning sem felur í sér kvíða , áhyggjur eða óvissu vegna loftslagsbreytinga . En með því að horfast í augu loftslagsvandann og gera eitthvað í málunum má vel vera að orðið verði óþarft eftir nokkur ár . En kannski verður það óþarft hvort sem er , þegar við verðum búin að eyðileggja jörðina . Hvað veit maður ? Ég minni líka á samfélagsmiðla málfarslögreglunnar á Facebook og á Twitter . Þar getið þið komið hrósi , kvörtunum eða öðrum ábendingum á framfæri . Nú , eða stungið upp á nýjum orðum til að bæta við í Orðabókina . Látið loftslagskvíðann ekki ná tökum á ykkur , þó það sé erfitt . Snúum okkur þá að ábendingum til fjölmiðlamanna . Máltilfinning mín segir að viðburðir sem ber að fagna geti ekki verið yfirvofandi . Sama gildir um lýsingarháttinn yfirvofandi . Í Íslenskri orðabók frá 2007 er fjórða merking orðsins reyndar sú að hringja ( dyra ) bjöllu . Nema ef til vill að persónusköpun eða stílbrigði í textanum krefjist þess að bjöllunni sé dinglað . En hvenær á að nota eignarfornöfn og hvenær á ekki að nota þau ? En breytum nú setningunni og segjum : Minn turn stendur uppi í hlíðinni . Dæmi : Turninn hans Tóbíasar er niðri á torgi en minn turn stendur uppi í hlíðinni . Við könnumst við aðgangsstýrðar vefsíður hjá stofnunum og fyrirtækjum þar sem netnotendur geta sinnt einkamálum sínum , skoðað reikningsyfirlit , viðskiptasögu og fleira . Formið þitt . Ég get a.m.k. ekki vanist því alveg að heyra eða sjá líkamshluta notaða sem eignir . Og það er rétt . Þetta eru allt saman fullgildar setningar í íslensku . Aðrir hafa bent á að þetta er barnamál . En ef við erum eldri en – segjum tíu til tólf ára – og erum ekki að semja ljóð eða skáldverk , tala við börn eða reyna að vera krúttleg , ættum við frekar að sleppa eignarfornöfnum þegar við tölum um líkamshluta á okkur , eða öðrum . Á ekki alltaf að nota prófa ? Annað svarið er nei , ekki samkvæmt nútímaskilningi á þessum orðum . Mín tilfinning ( eða tilfinningin mín ) er sú að hvort tveggja sé jafn rétt , þ.e.a.s. ef átt er við það sama og að reyna eitthvað . Þá ættum við að prófa en ekki prufa . Sama niðurstaða fæst á vefnum timarit.is . Þar er elsta dæmið um sögnina prófa frá árinu 1780 . Endum það á stöku úr Vísi frá 12. júlí 1927 : Um orðin „ sýnishorn “ og „ prufa “ : Orðið prufa engin er íslenska , það vitið , sýnishorn því sífellt þér segið bæði og ritið . Börn eru ekki bólusett fyrir mislingum fyrir átján mánaða aldur en bæði börnin hafa ekki náð þeim aldri . Í fréttinni á bak við fyrirsögnina var líka nýyrðið hallagalli , sem er framleiðslugalli sem felst í því að halli á tilteknum hlut er ekki réttur . Eitt af þessum orðum er kýrskýr . Sumir nota orðið í merkingunni að eitthvað sé augljóst . Misvitrir Moggabloggarar og virkir í athugasemdum , sérstaklega af eldri kynslóðum , virðast vera sammála mér . Upphrópunarmerki skal setja á eftir einstökum orðum eða málsgreinum , sem felst í upphrópun ( t.d. fögnuður , skipun , fyrirlitning o.s.frv. ) Í formlegu ritmáli þykir ekki fara vel á því að nota fleiri en eitt greinarmerki í einu . Þaðan af síður þykir heppilegt að nota mörg mismunandi greinarmerki í röð . Það er hins vegar gert í óformlegra ritmáli á internetinu og á samfélagsmiðlum . Hrópspurningarmerki er eins og áður sagði sett saman úr upphrópunarmerki og spurningarmerki . Hrópspurningarmerkið náði aldrei almennri hylli og hefur því ekki verið mikið notað . En ég sé fyrir mér að hneykslaðir virkir í athugasemdum gætu tekið það upp . Ó , nei , því er nú öðru nær . Það hefur margt gerst í þessu langa fríi . Emil í Kattholti . Það má til dæmis gera á vefnum ordabokin.is eða með skilaboðum á Facebook eða Twitter . Eða af tilefni ? Þar segir : Annaðhvort er sagt í tilefni einhvers eða í tilefni af einhverju . Efnt var til fagnaðar af alls engu tilefni . Lítum kannski á það þannig að eð sé ókeypis en eff þurfi að borga fullu verði : F er fullu verði greitt en ð-ið kostar ekki neitt Svona til að búa til einhverja þumalputtareglu . Þeir tákna staðsetningu í runu eða lýsa röð viðburða . er skrifað : „ Þessi dama er 3. ára í dag . “ Hér eru tvö dæmi um rétta notkun : Dæmi 1 : Ragnheiður hafnaði í 2. sæti í 200 metra bringusundi . Annað sem ég hef aldrei þolað við rithátt á tölum er þegar tölustöfum og bókstöfum er blandað saman í staðinn fyrir að skrifa töluorð beint út , með bókstöfum . Upphaflega hefur þetta verið gert til að spara stafafjölda . Orð ársins 2018 Í byrjun nóvemer síðastliðins fór fyrri umferð kosninganna um orð ársins af stað . Orðin sem komust áfram í seinni umferð voru , í stafrófsröð : Nöfn stofnana / embætta sem bera heiti sem jafnframt er starfsheiti æðsta yfirmanns , til dæmis sýslumaðurinn í Reykjavík , umboðsmaður Alþingis , ríkislögreglustjóri , má ætíð rita með litlum upphafsstaf , en einnig er heimilt að rita stóran staf ef augljóslega er vísað til stofnunarinnar en ekki starfsmannsins sem veitir henni forstöðu ( sjá um lítinn staf í starfsheitum í 1.3.2 a ) . Samkvæmt mínum skilningi á þessari reglu er hann Guðni okkar forseti – með litlu f-i . En hver er hann þessi stafræni tungumáladauði ? Það sama á reyndar við um mikinn meirihluti tungumála í Evrópu og jafnvel í heiminum . Eða eru fleiri sem nota það , og þá í daglegum samskiptum ? Þetta þýðir kannski ekki að íslenskan muni hverfa , a.m.k. ekki alveg í fyrirsjáanlegri framtíð . Lykilatriðið er að foreldrar verji meiri tíma með börnum sínum , tali meira við þau og lesi fyrir þau . Það er greinilega ekki öllum sama um málið . Eigandi vörumerkisins hefur einkarétt á því að láta prenta það á föt og drykkjarumbúðir . Vörumerkið má til dæmis ekki vera algengt tákn eða orð sem algengt er í viðskiptum eða notað í daglegu máli . Svo væri hægt að færa út kvíarnar og fá einkarétt á því að prenta orðin bjór og öl utan á drykkjarumbúðir . Í staðinn fyrir óvissustig er oft nóg að tala um óvissu . Í stað þess að segja að eitthvað hafi gerst fyrir nokkrum árum síðan , nokkrum vikum síðan eða nokkrum dögum síðan er nóg að segja að það hafi gerst fyrir nokkrum árum , fyrir nokkrum vikum eða fyrir nokkrum dögum . Þetta voru bara örfá dæmi . Verum vakandi og forðumst óþarfa málalengingar . Réttara hefði því verið að segja : Fjöldi erlendra ferðamanna sem slasast hafa í umferðinni hér á landi hefur nær þrefaldast frá árinu 2003 . Eða með aðstoð Facebook eða Twitter , en tenglar í samfélagsmiðlana eru aðgengilegir frá vefnum ordabokin.is . Þau auka blæbrigði málsins og gera það litríkara . Við búum ekki lengur í landbúnaðar - og sjávarútvegssamfélagi og því er eðlilegt að merkingin týnist . Elsta dæmið sem ég fann var með aðstoð vefsins Tímarit.is . Þetta er góð viðbót við orðtakaflóruna sem þegar er til í íslensku . Ókeypis ráð til virkra í athugasemdum Áður fyrr í íslensku var gerður greinarmunur á framburði á i og y . Nokkur orð sem eru skrifuð með y : Fyrir ( Fyrra i-hljóðið er y og það seinna er einfalt i ) Mynd er alltaf með y . 523 atkvæði bárust í fyrri umferðinni . Það skoðast því réttkjörið orð ársins 2017 hjá Málfarslögreglunni . Í blaðinu er dálkur sem heitir Heitasta slangrið . Af sama vef geta hlustendur sent skilaboð ef þeim liggur eitthvað á hjarta . Heilir og sælir ágætu hlustendur og verið velkomin í áttunda þátt málfarslögreglunnar . Kannski hef ég misst af einhverju , en hvenær hættum við að kalla hverfin sínum réttu nöfnum og fórum að nefna þau eftir póstnúmerum ? Eða förum við kannski einhverntíma til landa 45 , 49 eða 34 í staðinn fyrir að fara til Danmerkur , Þýskalands eða Spánar ? Það er nóg að þurfa að búa við kennitölublæti íslenskra stofnana og þjónustufyrirtækja . Dæmið sem notað er þar er úr bókinni Slitur eftir Brodda Jóhannesson , frá árinu 1978 . Aftur á móti er til sagnorðið forheimska , sem þýðir að gera einhvern heimskan og nafnorðið forheimskun er svo athöfnin , þ.e. að gera einhvern heimskan . Nú er farið að síga á seinni hluta ársins 2017 . Í fyrri umferð má velja úr lista af 56 orðum . Hlustendur eru hér með hvattir til að taka þátt í kosningunni og hafa áhrif á framtíð íslenskunnar . En hvað þýðir það eiginlega að lesa sér til gagns ? Það er eflaust til einhver fræðileg útskýring á því hvað það þýðir að lesa sér til gagns . Og er það ekki einmitt að lesa sér til gagns að geta ráðið fram úr skilaboðum á samfélagsmiðlum og í snjallsímum sem eru sett saman úr ólíkum sviptáknum , tilfinningatáknum og skammstöfunum ? Það vantar eitthvað svipað æði til að komandi kynslóðir fái áhuga á því að lesa lengri texta en bara smáskilaboð eða stöðuuppfærslur á samfélagsmiðlum . Í blöðum og tímaritum hefur orðið öðru hvoru skotið upp kollinum , en þó aldrei oftar en einu sinni til tvisvar sinnum á áratug samkvæmt vefnum tímarit.is . En hvað þýðir að vera áhyggjusamur ? En sá sem er stöðugt áhyggjufullur er svo áhyggjufullur að hann er – áhyggjusamur . Boðar hún oft komu regnsvæðis og kemur þá gráblika og regnþykkni með úrkomu í kjölfar hennar . Hér má líka minnast á orðtakið að lítast ekki á blikuna . Í heilagri skírn er skírnþegi tekinn inn í kirkju Krists . Í henni felst ekki að gefa mönnum nafn , heldur eingöngu að taka menn inn í kirkjuna . Og verslunarmiðstöðin var ekki skírð Smáralind , heldur var henni gefið nafnið eða nefnd Smáralind . Víst eða fyrst ? Með öðrum orðum : „ Fyrst ég var í bænum kom ég við í ríkinu . “ Viljiði vinsamlega gera það fyrir mig að nota fyrst en ekki víst í þessu samhengi . Þar er líka talað um að blótsyrði séu eitt af því fyrsta sem útlendingar læra í íslensku . Líklega vegna breyttrar menningar og aukinna áhrifa frá amerísku afþreyingarefni , þar sem þessi orð koma ósjaldan fyrir . Þessi tillaga hefur ekki ennþá náð fótfestu . Djöfull er komið af gríska orðinu diabolos og merkir rógbera . Helstu blótsyrði í íslensku koma sem sagt öll úr kristinni trú og eru meira og minna vísun í biblíuna og djöfulinn sem kemur þar við sögu . Stundum hefur það líka verið kallað Hólakot . Ásatrúarmenn notuðu hana um að tigna goðin sín . En þegar sunnar dregur í Evrópu munu blótsyrði líka vera tengd kynlífi og ýmsum saurlifnaði . Það hefur verið stungið upp á orðinu horngrýtis . Það er komið af orðinu rægikarl , sem þýðir rógberi . Nokkur dæmi um blótsyrði frá Kolbeini kafteini eru : Hundrað milljón hreinlífar hámerar frá Hvammstanga Í grein frá 1927 stingur Ólafur Lárusson svo upp á því að menn telji upp að tuttugu á meðan þeim rennur reiðin og þörfin til að blóta líður hjá . . Eg held því , að þetta ráð væri tilvalið . Hún ætlar að feta í fótspor fyrirtækisins sem hét einu sinni Flugfélag Íslands en heitir nú Air Iceland connect , og ætlar að breyta nafninu í eitthvað markaðsvænna . Vissulega gætu einhverjir orðið óánægðir með nafnabreytinguna . Málfarslögreglan heldur áfram sínu íslenska heiti í þjóðskrá og í fyrirtækjaskrá . Þýdd beint upp úr have a nice day . Þessi kveðja , Eigðu góðan dag , er svo mikið búin til af þjónustustjórum , eða einhverjum sem vinna við að bæta upplifun viðskiptavinarins . Það bætir upplifun viðskiptavinarins . Mér líður alltaf jafn illa þegar ég er búinn að segja „ sömuleiðiðis “ við starfsfólkið eftir að það hefur sagt mér að eiga góðan dag . En stafsetningar - og málfarskunnátta þjóðfélagshópsins er annað . Í fyrsta lagi er ekkert til sem heitir einhvað eða eitthver . Rétt skammstöfun er e – ( bandstrik ) og stafurinn sem orðið endar á : e-ð = eitthvað e-m = einhverjum Í síðasta þætti voru lesin upp nokkur orð úr háfrónsku og fengu hlustendur tækifæri til að giska á merkingu þeirra .