Bizi ‘satmak’ için sürekli izliyorlar
Akademisyen Burak Toraman internetle yaşadığımız süreci özetledi: ‘‘Neoliberalleşmenin en üst seviyesini yaşıyoruz. Gazze’de insanlar kurtarılma umuduyla bir şeyler paylaşıyor ama kimse hiçbir şey yapmıyor, duyarsızlaşıyoruz.”
Tuğçe GÖBEKÇİN
Yeni medya araçlarının hayatımıza girmesiyle yaşadığımız toplumsal ve bireysel dönüşüm araştırmalara konu ediliyor. Yeni medya araçları bilgiye erişim konusunda kolaylık sağlamanın yanında hakikatin yeniden inşa edildiği bir zemin oldu. Üstelik bu, gelecekte de hakikatin ne olduğu konusunda kafalarımızı daha da karıştıracak gibi görünüyor. ‘‘Post Gazetecilik’’ ile ‘‘İletişim Çalışmaları Kuramlar ve Örnekler’’ kitaplarına imza atan Burak Toraman da Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Gazetecilik bölümünde bu alanda doktora çalışmalarını sürdürüyor. Toraman sorularımızı yanıtladı…
Yeni medyada en büyük ilerleme ne zaman oldu? Kişisel bilgilerin bu kadar ortaya dökülmesinin bugün ve gelecek için riskleri neler?
İnternetin ilk çıktığı Web 1.0’da mesajı tek taraflı gönderebiliyordunuz. Kaynak, mesajı gönderir ve alıcıya iletilirdi. Mesaj tekrar geri gelirken dönüşüme uğruyordu ya da araya gürültü giriyordu. Web 2.0’dan sonra daha da dijitalleştik diyebiliriz. Bu ortamda hem iletilen kişiyiz hem de üretici kişiyiz. Yeni medyayı iki taraflı bir akışın olduğu, bilginin hem üretildiği hem tüketildiği hem tekrardan üretildiği ve tekrar tekrar üretilerek de iletildiği bir ortam olarak tanımlayabiliriz. Bunun bir de yapay zekâ ayağı var. Mahremiyet sıfıra iniyor ve mahremiyet bu dünyanın en büyük sorunu. Dijital mecraya ayak bastığınızda ayak izinizi bırakıp çıkıyorsunuz. Çünkü büyük veri (Big Data) dedikleri olay sürekli verilerinizi ve ayak izlerinizi topluyor. Hatta kimliğinizi topluyor. Deep fake’te yapay zekayı kullanarak sizi konuşturuyorlar her şeyi yapabiliyorlar. Gün geçtikçe hakikatle yalanı, inşa edilmiş gerçekliği nasıl ayırt edebileceğiz? Yapay zekâ meselesi bu açılardan tehlikeli. Sahte bilginin de yayılımını çok ileri düzeye taşıyor.
Ucu bucağı olmayan bir etkileşim alanında hakikate nasıl ulaşabiliriz ya da ulaşmamız mümkün mü?
Bugünden baktığımızda Fransız sosyolog ve düşünür Jean Baudrillard’ın şu sözü aklıma geliyor: “Günden güne artan enformasyona karşı günden güne azalan anlam vardır.” Sürekli bir enformasyon akışı var, sürekli. Böyle bir ortamda bir de günlük mesajlaşmaya, günlük etkileşime ve habere maruz kalıyoruz. Yağmur gibi enformasyonun yağdığı yerde tabii ki haber alan kişiler buna karşı koyamıyorlar. Artık insanlar sorgulamıyor, çok hızlı akıyor çünkü. Sorgulamaya, doğrulamaya vakti yok. Bununla kişilerin yarışması ya da kişilerin kendini savunması çok zor. Baudrillard bu konuya negatif bakıyor, öznenin kurtulmasının pek imkânı yok olarak yorumluyor.
GÖSTERİNİN DEVAMI İÇİN METAYA DÖNÜŞTÜRÜLÜYOR
En çok kafaların karıştığı konulardan biri de mahremiyet. Çünkü kullanıcının rızasıyla verilerine erişim mümkün. Bu konuyu nasıl yorumlarsınız?
Bir gözetim toplumunda yaşıyoruz. Dijital ortama girdiğimizde bu ortamda bilgilerimizin alınabileceğine rıza vermiş oluyoruz ama her bilgi alımı için bizden ayrıca izin istenmiyor. Şirketler verileri topluyor sonra da bir nevi açık artırma gibi isteyen şirket ya da devlete veriyor. Fransız Marksist filozof Guy Debord’un tarif ettiği gösteri toplumunda mahremiyetin, gösterinin devamını sağlaması için metaya dönüştürülmesi gerekiyor.
KİŞİSEL GELİŞİM ‘SEN BİRİCİKSİN’ DİYOR
Üretimin ve tüketimin akıl almaz boyutlara ulaştığı bu dijital evren insanı duyarsızlaştırmıyor mu?
Yani tüketmek üzerine kurulu bir dünya. Kapitalizm kendi içerisinde bir devrim daha yaptı. İnsanların ihtiyaçlarına yönelik tüketimle bağlantılı değil de insanları tüketmeye teşvik ediyor. Öyle bir şey ki durduk yere bir ihtiyaç oluşturuyor. Artık kendi kişiliğimiz yok, ürünlerimizin, tükettiklerimizin kişilikleri var. Bu noktada en dikkat çekici platform Instagram. Instagram fenomenleri yarın Instagram kapatıldığında ünleri sıfıra iniyor. Ama Brad Pitt yarın Instagram kapatılsa dahi hala Brad Pitt yani ünlü. Bir uğraşın, bir işin sonucunda ünlü oldukları için onların elinden fenomenliği almak kolay değil. Ama diğer tarafta sadece bir platforma yönelik bir kişilik inşası var. Benzer bir durum kişisel gelişim alanında da yaşanıyor. Sürekli bir ego pompalaması olarak “Sen biriciksin, dünya senin etrafında dönüyor” diyor. Hiç “sen sorumluluk al, hata yapıyorsun” falan demiyor. İşte bu belki de kapitalist ideolojinin nasıl içimize kadar işlediğini de gösteriyor.
Ben merkezli, yani kapitalin de neoliberalin de olayı “ben”. Neoliberalleşme ve ben merkezli yaşamın kabullenilmesi mutlaka bir duyarsızlaşmaya sebep oluyor. İrlandalı bir avukat Gazze savaşı için Uluslararası Adalet Divanı’nda şunu söylemişti: “Kurbanların dünyanın bir şey yapabileceği umuduyla canlı yayınladıkları tarihteki ilk soykırım Gazze oldu.” Bence yeni medyanın duyarsızlaşmayla ilişkisi ancak böyle özetlenebilir. İnsanlar orada kurtarılma umuduyla bir şeyler paylaşıyor ama kimse bir şey yapmıyor.
Toplum parçalanıyor ve ben vurgusuyla birey kendine çekilmek zorunda bırakılıyor gibi bir durum var. Yeni medya böylece kapitalizmin ve neoliberalizmin lokomotifi sayılabilir mi?
Yeni medya öncesi ve sonrası firmaların satılan ürün sayıları arasında büyük bir uçurum var. Kişisel gelişimcilerin en büyük sözü “Bırak her şeyi, sat tarlanı, köyünü bırak ve gel bir şirket kur.” Neden şirket kurmayı örnek veriyorum, köy imece usulünün, yardımlaşmanın paranın önüne geçtiği ve paranın her kapıyı açmadığı bir sembol. Modern olmak moderni nasıl tanımladığınızla alakalı. Modern olmak geleneksel kodlardan tamamen ayrılıp tüketim toplumunda metropol mantığıyla işleyen kimsenin kimseyi görmediği, herkesin bireyin öncelikli olduğuna inandığı bir dünya olarak da yorumlanabilir. Dolayısıyla birinde toplumsala, dayanışmaya, sınırlı tüketime vurgu varken diğerinde bireye ve sınırsız tüketime vurgu var.
Birçok kişi “Ben ünlü değilim, beni niye izliyorlar” diyebiliyor. Bu mümkün mü?
“Ben sıradan bir vatandaşım” diyor ama seni izliyorlar, seni satmak için izliyorlar. Google’a araba lastiği yazdığınız anda tüm mecralarda o konuda reklamlar size gösteriliyor. Yazışmalardan, sohbetlerden bu reklamlar çıkarılabiliyor. Yeni medya ortamına giren herkes bir nevi satılan bir meta haline geliyor. Artık biz özneden nesneye geçiyoruz. Youtube, Spotify, Netflix, Disney, Amazon diye liste uzayıp giderken kazandığımız paraların bir kısmını bu mecralara harcıyoruz. Para ödemediğinizde de reklamlara boğuluyorsunuz. Şirketlerin oynadığı devletlerin uzaktan baktığı bir oyun parkı gibi. Bu neoliberalleşmenin doruğu, en üst seviyesi diyebiliriz. Yeni medya ve hatta yapay zekâ da bu durumu destekliyor.