AYHAN ZEYTİNOĞLU - İktisadi Kalkınma Vakfı (İKV) Yönetim Kurulu Başkanı
İçinde bulunduğumuz hızlı ve kökten değişim ve dönüşüm süreci tüm ekonomik aktörler için belirsizlikler ve riskler meydana getiriyor. Böyle zorlu dönemlerde iş dünyası için öngörülebilirliğin sağlanması yatırım, teknolojik değişim, dekarbonizasyon ile ihracat ve ithalat gibi alanlarda stratejik kararlar alınmasında büyük önem taşıyor.
Ülkemizin dış ilişkilerinin çeşitlendiği, farklı ürün gruplarında üretim ve ihracatının arttığı, orta ve yüksek teknolojilere geçişte mesafe kat ettiği bu süreçte, AB ile ilişkiler Türk iş dünyası açısından önemini devam ettiriyor. 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı’nın bir sonucu olarak 1 Ocak 1996 tarihinde işlerlik kazanan gümrük birliği, Ankara Anlaşması ile temeli atılan ortaklık ilişkisinin en önemli unsurlarının başında geliyor ve mevcut ekonomik ve ticari ilişkilerin çerçevesini oluşturuyor. Taraflar arasındaki gümrük vergileri ve eş etkili vergilerin kaldırılmasının yanısıra, Türkiye’nin, AB’nin üçüncü ülkelere uyguladığı Ortak Gümrük Tarifesi’ne, Ortak Ticaret Politikası’na, üçüncü ülkelerle imzalanan tercihli ticaret anlaşmalarına, rekabet politikasına, sanayi ürünleri ticaretindeki teknik engellerin kaldırılmasına ilişkin mevzuatına ve fikrî ve sınai mülkiyet haklarına ilişkin mevzuatına uyum sağlaması gerekiyor.
Gümrük birliği ve AB uyum süreci Türk ekonomisinin yapısının, standartlarının ve yasal çerçevesinin modernize edilmesinde önemli bir işlev gördü. Gümrük birliğinin yıllar içerisinde Türk ekonomisine getirdiği dinamizm, dayanıklılık ve rekabetçilik Türkiye’nin başta Avrupa ülkeleri ile ticareti olmak üzere küresel pazarlara da açılmasına büyük bir katkı sağladı.
Dahası 1990’ların ortalarından 2000’lerin ortalarına kadar tarım, gıda ve tekstil gibi emek yoğun ve düşük teknolojili ürünlerin ihracatını yapan Türkiye; gümrük birliği sonrasında daha sermaye yoğun, orta-düşük ve orta-yüksek teknoloji ürünlerde ihracatını artırdı. Gümrük birliği özellikle Türkiye-AB ticari ilişkilerinde her iki taraf için de bir başarı hikâyesine dönüştü. Nitekim 1996 yılında 33 milyar 167 milyon dolar olan ikili ticaret hacmi, 2023 yılında 210 milyar 263 milyon dolara ulaştı. Bu süre zarfında Türkiye’nin AB’ye ihracatı yaklaşık dokuz kat artarken, AB’nin Türkiye’ye ihracatı beş kat arttı
İKİLİ TİCARİ İLİŞKİLERE DİNAMİZM GETİRDİ ANCAK…
Görülebileceği üzere gümrük birliği, 1996 yılından beri Türkiye-AB ticari ilişkilerine önemli bir dinamizm getirdi. Ancak gümrük birliğinin bugünün koşullarına cevap veremediği de kabul edilmesi gereken bir gerçek. O tarihten bu yana dünya ticaret sisteminden önemli değişiklikler meydana gelirken, Dünya Ticaret Örgütü çerçevesindeki çoktaraflı ticaret müzakereleri Doha Turu sonrasında tıkandı ve korumacılık eğilimleri baş gösterdi. AB bu süreçte üçüncü ülkeler ve ülke grupları ile imzaladığı ticaret anlaşmaları ile dünya piyasalarına erişimini geliştirdi ve küresel ticaretteki önemini artarak devam ettirdi. Bugün AB’nin 78 STA’sı yürürlükte, 26 anlaşma onay aşamasında ve 8 ülke ile müzakereler devam ediyor. Türkiye’nin ise 23 serbest ticaret anlaşması halen yürürlükte iken, 4 anlaşmanın onay süreci devam ediyor.
Gümrük birliğinin yanısıra Türkiye’nin 2000’li yılların başındaki AB reform süreci ve AB üyelik müzakerelerini başlatması ülkenin uluslararası kredibilitesi ve uluslararası yatırım akışı açısından belirleyici oldu. Ancak üyelik müzakereleri fiilen durmuş bulunuyor. AB müzakerelerinde son fasıl Haziran 2016’da açılırken, AB’nin 2018’de aldığı karar ile yeni fasılların açılması donduruldu. Daha sonra Türkiye-AB ilişkilerini canlandırmaya yönelik pozitif gündem gibi adımlar ve son olarak Borrell-Varhelyi raporunda tavsiyeler de müzakere sürecinin yeniden başlatılmasını öngörmedi.
AB üyelik hedefimiz devam etse de, Türkiye henüz bir AB üyesi ülke olmadığı için gümrük birliğine ilişkin karar alma ve politika oluşturma süreçlerine dahil olamıyor. Türkiye’nin AB’nin tercihli ticaret anlaşmaları imzaladığı üçüncü ülkelerle benzer STA’ları müzakere etme ve imzalama yükümlülüğü bulunmakla birlikte, bu konuda AB, Türkiye’yi herhangi bir müzakere sürecine otomatik olarak dâhil etmiyor. AB ile ticaret anlaşmaları bulunan Güney Afrika, Meksika, Cezayir, Japonya ve Vietnam gibi üçüncü ülkelerin ürünleri, AB üzerinden Türkiye pazarına girebildiği için bu ülkeler ticari avantajlarını kaybetmemek amacıyla Türkiye ile müzakere masasına oturmuyor. Dahası AB’nin üçüncü ülkelerle imzaladığı yeni nesil STA’ların tarım, yatırımlar, hizmetler, sosyal haklar, çevre ve kamu alımları gibi çok geniş konuları içerdiği göz önünde bulundurulduğunda, yalnızca sanayi ve işlenmiş tarım ürünlerini içeren Türkiye-AB Gümrük Birliği, bugünün koşullarına göre oldukça dar bir kapsamda kalıyor.
AB üyelik hedefimiz devam etse de, Türkiye henüz bir AB üyesi ülke olmadığı için gümrük birliğine ilişkin karar alma ve politika oluşturma süreçlerine dahil olamıyor.
VİZE SORUNU DEZAVANTAJLI KONUMDA BIRAKIYOR
Türkiye’nin AB’ye olan ihracatı zaman içerisinde önemli ölçüde artsa da, AB tarafından Türkiye’ye verilen ikili ve transit geçiş izinlerinin sayısı oldukça yetersiz kalıyor ve Türkiye kara taşımacılığı kotalarına maruz bırakılıyor. Son olarak AB’nin Türk vatandaşlarına uyguladığı vize zorunluluğu Türk iş insanlarını da kapsıyor ve yüksek vize ücretleri ile uzun vize süreci, Türk ekonomik aktörlerini dezavantajlı bir konumda bırakıyor.
AB tarafı ise Türkiye’nin gümrük birliğinin temel hükümlerine aykırı bir şekilde, serbest dolaşımda olması gereken mallara yönelik ilave vergiler getirdiğini ve belirli ürünlere ithalat ve ihracat kısıtlamaları uyguladığını ileri sürüyor. Bununla beraber Kıbrıs meselesini sıklıkla gümrük birliği konusu ile ilişkilendiren AB, “gümrük birliğinin tüm üye ülkelere etkin bir şekilde uygulanmamasının” ciddi bir sorun olduğuna dikkat çekiyor ve Türkiye’nin bu konuda adımlar atmasını talep ediyor. Son olarak 17-18 Nisan 2024 tarihlerinde toplanan AB Konseyi Türkiye-AB ilişkilerinin geliştirilmesi için tavsiyelerde bulunulan Borrell-Varhelyi Raporunu ele aldı ve gümrük birliğinin güncellenmesi süreci için Kıbrıs’ta iki taraf arasındaki müzakerelere yeniden başlanması talebinde bulundu.
Ancak Türkiye ve AB arasındaki ticari ve ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi açısından kilit öneme sahip olan gümrük birliğinin güncellenmesi sürecinin Kıbrıs konusuna bağlanması AB’nin bu süreçteki stratejik vizyon eksikliğini ortaya koyuyor. Ticareti bozan etkenler olarak adlandırdığımız uygulamaların aşılması suretiyle daha iyi işleyen bir gümrük birliğine ihtiyaç bulunuyor.
GÜMRÜK BİRLİĞİNİN EKSİKLİKLERİ GİDERİLMELİ
Gümrük birliğinin güncellenmesine ilişkin tartışmaların en baş safhalarına gidildiğinde, her iki taraf da bu süreci başlatma konusunda oldukça istekli görünüyordu. Nitekim 28 Mart 2014 tarihinde, Avrupa Komisyonunun talebi doğrultusunda, Dünya Bankası tarafından “AB-Türkiye Gümrük Birliği Değerlendirmesi” başlıklı bir rapor hazırlandı ve gümrük birliğinin güncellenmesinin her iki tarafa da önemli ekonomik faydalar getireceği ileri sürüldü. Rapor sürece önemli bir ivme kazandırdı ve dönemin Ekonomi Bakanı Nihat Zeybekci ile Avrupa Komisyonunun Ticaretten Sorumlu Üyesi Cecilia Malmström, 12 Mayıs 2015 tarihinde yaptıkları ortak açıklamada, gümrük birliğinin güncellenmesi için müzakerelere başlanacağını ifade etti.
Daha sonra, Avrupa Komisyonu, Aralık 2016’da AB Konseyinden gümrük birliğinin güncellenmesine ilişkin müzakerelere başlamak için yetki istedi. Ancak yaşanan siyasi gelişmeler süreci sekteye uğrattı ve ilgili yetki bugüne kadar verilemedi.
Son yıllarda Türkiye-AB ilişkilerinde bir yumuşama dönemine girildiği gözlemlense de AB, gümrük birliğinin güncellenmesi konusunu Yunanistan, GKRY ve Doğu Akdeniz gibi siyasi sorunlarla ilişkilendirilmeye başladı. Özellikle 25-26 Mart 2021 tarihlerinde gerçekleşen AB Liderler Zirvesi sonrası alınan kararlar neticesinde, gümrük birliği konusunda Komisyona Türkiye ile çalışmalarını yoğunlaştırması, Konseye de müzakerelerin başlatılabilmesi için yetki belgesinin hazırlanması için gerekli çalışmaları yapması için çağrıda bulunuldu. Ancak bunun koşulunun “mevcut gerilimin düşürülmesinin sürdürülmesi” olduğu belirtildi ve ilişkilerin “aşamalı, orantılı ve geri döndürülebilir” bir şekilde ilerletileceğinin altı çizildi.
GECİKME, POTANSİYEL FAYDALARIN ÖNÜNE GEÇİYOR
Türkiye ve AB, işlerlik kazanmasının üzerinden 28 sene geçen gümrük birliğinin bugün, dünya ticaretindeki yeni gelişmelerin gerisinde kaldığını ve yapısından kaynaklanan sorunların potansiyel ekonomik faydaların önüne geçmeye başladığını kabul ediyor. Bununla birlikte AB, özellikle 11 Aralık 2019 tarihinde kamuoyuna duyurduğu Avrupa Yeşil Mutabakatı’ndan beri, Tek Pazar kurallarını yeşil ve dijital dönüşüm kapsamında yeniden düzenliyor. Bu bağlamda mevcut sorunların ötesinde, çok yakın bir gelecekte bütün ekonomik ilişkileri etkileyecek olan ikiz dönüşüm sürecinin hız kesmeden devam etmesi, gümrük birliğinin güncellenmesi meselesinin bu dönüşüm gündemiyle birlikte ele alınmasını zaruri hâle getiriyor.
Uluslararası jeopolitik gerilimlerin şiddetinin giderek arttığı bir dönemde, hem Türkiye hem de AB’nin birbirine her zamankinden daha fazla ihtiyacının olduğu bir gerçek. Nitekim her iki taraf da, COVID-19 krizinin hemen ardından patlak veren Rusya-Ukrayna savaşının ve Orta Doğu’da yükselen tansiyonun jeopolitik ve ekonomik sonuçlarıyla yüzleşiyor. Ancak son yıllarda Türkiye-AB ilişkilerinin üyelik sürecinin dışına çıktığı ve ivmesini kaybettiğini görüyoruz. Bu durum AB’nin küresel etkinliği açısından sorunlu olduğu gibi Türkiye’nin de AB sürecinden verim almasını engelliyor.
Bütün bunlara karşın ikiz dönüşüm gündemi çerçevesinde gümrük birliğinin güncellenmesi konusunun, ikili ilişkilere çok ihtiyacı olan can suyunu verme potansiyeli bulunuyor. Nitekim gümrük birliğinin yapısal sorunları çözülecek şekilde güncellenmesi; tarım, hizmetler ve kamu alımları gibi alanlara genişletilmesi ve yeşil dönüşümün ticari ilişkilere entegre edilmesi neticesinde, ticaret, iklim, çevre, dijitalleşme gibi sektörel ve teknik alanlarda güçlendirilen ilişkilerin aşamalı bir şekilde ilişkilerin geneline de olumlu yansımaları olması ve Türkiye’nin AB entegrasyon sürecini canlandırması ihtimali önem taşıyor.