ERDAL BAHÇIVAN
Tam üyelik müzakerelerinde ülkemizin de eleştiriye açık yanları var. Ancak, AB'nin ülkemize yönelik tavırları, bütünüyle ve oldukça haksızdır. 2016'dan üyelik müzakerelerinin durdurulduğu 2021'e kadar gerilen ve daha sonrasında pozitif gündem ile karşılıklı kazanımlar elde edilmesi hedefiyle başlatılan süreç, hayal kırıklıklarımızın ne ilki ne de sonudur. "Birleşik bir Avrupa" hayalinin günümüzdeki en somut göstergesi olan "Avrupa Birliği" fikrinin temelleri 74 yıl önce atıldı.
Geçen süre içinde AB; mallarının, hizmetlerinin, sermayelerinin ve insanlarının serbest dolaşımını başarabilen, ortak para birimini geniş bir coğrafyada kullanabilen ve tarımdan sanayiye, eğitimden sağlığa, sosyal güvenlikten fikri mülkiyete kadar daha birçok alanda politikalarını ortaklaştırabilen dünyadaki en gelişmiş uluslararası örgüt oldu. Avrupa kıtasında refah ve barışı kalıcı hâle getirmek amacıyla yola çıkan bir fikrin en somut hali olan Avrupa Birliği'ni, bugün modern zamanların en büyük birlik projesi olarak tanımlamak yanlış olmayacaktır.
Tarihi boyunca dini, ekonomik, jeopolitik ve benzeri birçok nedenden dolayı birbiriyle ezelden beri savaşmış uluslar; bugün ortak bir Avrupalılık kimliği altında bir arada yaşamaktadır.
TÜRKİYE-AB İLİŞKİLERİ
İşte tam da bu bağlamda, Türkiye ve AB arasındaki ilişkilerin dünü ve bugününe ve asıl önemlisi geleceğine ilişkin projeksiyon yapmak; başta siyaset yapıcılar olmak üzere, araştırmacılar, akademisyenler, ekonomistler, STK’lar ve biz sanayicileri ciddi bir düzeyde ilgilendirmektedir.
Bu ilişkiye projeksiyon tutarken, Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki ilişkilerin geleceğine ilişkin öngörüde bulunmak için de öncelikle bu sürecin geçmişine kısaca değinmekte yarar var. Türkiye, henüz 6 üyesi bulunan ve o zamanki ismiyle Avrupa Ekonomik Topluluğu’na (AET) 31 Temmuz 1959 tarihinde ortaklık başvurusunda bulunmuştur. 12 Eylül 1963 tarihinde imzalanan Ankara Anlaşması vesilesiyle Türkiye ve AET arasında ortaklık kurulmuştur.
Bu anlaşmada dikkat çeken üç husus vardır: Öncelikle ortaklığın genel ilke ve esasları belirlenmiştir. Bu doğrultuda malların, hizmetlerin, sermayenin ve kişilerin ortak bir rekabet düzeni dikkate alınarak serbestçe dolaşabileceği bir “ekonomik alanın” kurulması için kademeli bir hazırlık süreci öngörülmüştür
İkinci olarak Anlaşma’nın 28. maddesi, Topluluğu Kuran Antlaşma’dan doğan yükümlülüklerin Türkiye tarafından üstlenilebileceğinin tespit edildiği bir senaryoda akit tarafların, Türkiye’nin Topluluğa katılmasını ya da başka bir ifadeyle AB’ye üye olması ihtimalini “değerlendireceğini” ifade etmektedir.
Dolayısıyla Ankara Anlaşması, ilişkilerin ilerleyeceği yolun başlangıç noktası olarak bir “çerçeve anlaşma” özelliği teşkil etmektedir. Bu da anlaşmanın üçüncü önemli hususudur.
Bu anlaşma çerçevesinde Avrupa Birliği’ne katılım sürecine ülkemiz yarım asırdan fazla süredir büyük emek veriyor. Bu vizyon, aslında iki yüzyıldan bu yana devam eden Batı’ya yönelimin nihai aşamasını ifade etmektedir. Zaman zaman yaşanan sorunlara rağmen Türkiye her zaman bu önemli projenin bir parçası olmak istemiştir
Fakat bugün geldiğimiz noktada 1950 yılından bu yana tam altı kez “genişleme süreci” yaşayan ve her genişleme sürecinde içine yeni üyelerin alındığı ve 27 üyeli bir birlik haline gelen Avrupa Birliği, Türkiye’nin pozisyonunu ne yazık ki sürekli olarak “aday ülke” kategorisinde sabit tutmuştur ve tutmaya devam etmektedir. Türkiye Avrupa Birliği’ne başvurduğunda, daha kurulmamış ülkeler bile bugün Avrupa Birliği üyesi yapılmışken, Türkiye’nin pozisyonunun değişmemesi kabul edilemez.
Bu yönüyle bakıldığında, Türkiye’nin AB üyeliğinin ağırlıklı olarak AB tarafında maalesef iç siyaset malzemesi yapıldığını söylemek yanlış olmayacaktır. Bu sorun mutlaka aşılmalıdır. Bunun için de müzakere sürecinin seçim odaklı popülist söylemler ile kısa vadeli dar bakış açılarından kurtarılması gerekmektedir.
Bugün milyonlarca vatandaşımız AB üyesi ülkelerde yaşamaktadır. Avrupa’nın kalbindeki Türk topluluğunun bu varlığı, kıtada barış, kültürel zenginlik ve medeniyetler arası iş birliği bakımından da önemli bir fırsat sunmaktadır. Ne yazık ki bu fırsatın yeteri kadar değerlendirilemediğini görüyoruz. Oysa Avrupa’daki Türk topluluğunun, çoğulcu Avrupa kimliğinin çok önemli bir parçası olarak görülmesi, Avrupa’nın sahip çıktığı değerleri daha da güçlendirecektir.
“UZUN İNCE BİR YOL”
14 Nisan 1987 tarihinde, dönemin Başbakanı Turgut Özal, AB’ye “tam üyelik” başvurusunu “uzun ince bir yoldayız” sözleriyle tarif etmekteydi. Gerçekten de Türkiye’nin AB serüvenini daha isabetli bir şekilde tarif edebilecek tanım yoktur. Biraz sonra değineceğim ve bu ilişkinin en önemli ayağı olan gümrük birliğinden dolayı Türkiye, AB’nin ekonomik bir ortağı mıdır, aday ülkesi midir, artık karar verememekteyiz. Türkiye söz konusu oldu mu; 1980’lere kadar “İş Birliği Partneri”, 2000’li yılların başına kadar “İmtiyazlı Ortak” ve 2004’ten günümüze kadar istikrarlı(!) bir şekilde “Stratejik Ortak” olarak yapılan tanımlamalar, AB’deki bu kafa karışıklığının en somut ifadeleri olarak görülmelidir.
Şu bir gerçek ki Türkiye’nin AB’ye üye olmak yönündeki çabaları 60 yıldan fazla bir süredir devam etmektedir. Bu özverili çabaya rağmen AB tarafının, Türkiye’nin bir türlü tam üyeliğe hazır bulunmadığına dair tutum ve yaklaşımı önümüzdeki en ciddi sorundur. Öyle ki, ülkemiz kamuoyunda ve iş dünyasında bu konuda yaşanan hayal kırıklığı üyelik sürecine olan inancı zayıflatmaktadır. Yaşanan belirsizlik, müzakerelerde her iki tarafta da rehavete yol açmaktadır.
Türkiye’nin AB’yle günümüzdeki ilişkilerinin zemini katılım müzakereleri sürecinden önce, 1995’te başlayan gümrük birliğine dayanmaktadır. Tam üyelik süreci tamamlanmadan önce gümrük birliğine katılmış olan Türkiye’nin bu durumuna benzer AB üyesi hiçbir ülke bulunmamaktadır.
Türkiye’nin katılım sürecinde yaşadığı mağduriyet, hiç şüphesiz AB-Türkiye ilişkilerinin temelinde yatan bu istisnai durumdan da kaynaklanmaktadır. Gümrük birliği konusunda çok ciddi bir ödün vermiş olmasına rağmen, Türkiye’nin tam üyeliğinin belirsizliğe mahkûm edilmiş olması ülkemize yapılmış büyük bir haksızlıktır. Bu bağlamda yaşananlar bir maskeli baloya benziyor. Bu maskeli balo artık sona ermelidir.
NEDEN GÜNCELLEME?
Gümrük birliğinden söz etmişken bu konuyu biraz açmakta yarar görüyorum. AB organları, tam üyelik konusunda ülkemiz açısından artık kabul edilemez bir yaklaşım içinde olsa da Gümrük Birliği, az önce de ifade ettiğim gibi; AB ile Türkiye arasında atılmış ileri adımlardan biridir. Gümrük birliği, yalnızca iki taraf arasındaki gümrük vergilerinin kaldırılmasını değil, Ortak Gümrük Tarifesi’nin kullanımını ve Türkiye’nin Ortak Ticaret Politikası’na tam uyumunu da öngörmekteydi.
Bugün gümrük birliğinin etkisiyle AB ülkeleri Türkiye’nin en vazgeçilmez ticaret partnerleri olsa da, AB ile dış ticaret hacmimiz 210 milyar doları bulsa da ve 104 milyar dolarla ihracatımızın yüzde 41’ini AB ülkelerine yapıyor olsak da; AB ile Türkiye arasındaki ticaretin hedeflendiği seviyeye hâlâ ulaşamadığı ve hatta geride kaldığını tespit etmekteyiz. Bu durumun temel nedeni, gümrük birliğinin mevcut yapısının günümüz açısından yetersizliğinden kaynaklanmaktadır. İki taraf arasındaki ortaklığın hukuksal zemini ticari ve ekonomik ihtilafların çözümü için, ne yazık ki, çağın gereklilikleriyle uyuşmamaktadır.
Öte yandan Türkiye, AB üyesi olmadığı için karar alma süreçlerine katılamamakta ve bu da kendi lehine AB tarafından alınacak kararlarda etkili olamamasına yol açmaktadır. Bu hususu özellikle serbest ticaret anlaşmaları (STA) ve yabancı ürünlerin pazarımıza girişinde meydana gelen trafik sapmasında açık bir şekilde görüyoruz.
Diğer tarafta AB, çeşitli ülkelerle yapmaya devam ettiği STA’lar sayesinde ikili ticari ilişkilerine önemli ölçüde ivme kazandırmaktadır. Ancak Türkiye, Ortak Gümrük Tarifesi nedeniyle bu anlaşmalara diğer ülkeler gibi müzakere sürecine katılmadan uymak zorunda kalmaktadır. Daha doğru bir ifadeyle, AB’nin STA imzaladığı ülkelerin malları Türk pazarına gümrük vergisi veya kotaya maruz kalmadan girebilmekte, ancak Türk malları söz konusu üçüncü ülkelerin pazarlarında aynı avantajlardan yararlanamamaktadır.
Bütün bu hususlar çerçevesinde, AB-Türkiye; gümrük birliğinin sürdürülebilirlik kapsamındaki yeni gelişmelerini mutlaka müzakere masasına koymalıdır. Bu kapsamda AB’de sağlanan tüm desteklerden Türkiye’nin de yararlanması sağlanmalıdır. Bunun da olabilmesi için özellikle tarım ile hizmetleri de kapsam dâhiline alacak şekilde, gümrük birliğinin günün şartlarına göre güncellenmesi artık hayatî bir öneme ulaşmış durumdadır.
AB’nin STA imzaladığı ülkelerin malları Türk pazarına gümrük vergisi veya kotaya maruz kalmadan girebilmekte, ancak Türk malları söz konusu üçüncü ülkelerin pazarlarında aynı avantajlardan yararlanamamaktadır.
Vize engeli…
Şüphesiz ki, üyelik müzakerelerinde ülkemizin de eleştiriye açık yanları olmuştur. Ancak, AB yetkililerince ülkemize yönelik takınılan tavır, bütünüyle ve oldukça haksızdır. 2016’dan üyelik müzakerelerinin durdurulduğu 2021’e kadar gerilen ve daha sonrasında Pozitif Gündem ile karşılıklı kazanımlar elde edilmesi hedefiyle başlatılan süreç, hayal kırıklıklarımızın ne ilki ne de sonudur.
Nitekim, AB Yüksek Temsilcisi Josep Borell ve Genişlemeden Sorumlu Komisyon Üyesi Oliver Varhelyi tarafından hazırlanarak 29 Kasım 2023 tarihinde kamuoyuyla paylaşılan rapordan sonra oluşan olumlu hava, son AB Zirvesi’nde Türkiye’ye yönelik dile getirilen aynı engeller ile yeniden dağıtıldı. Bu nokta, tam da “uzun ince yol”a bir de “sabır” ifadesini eklemenin yeridir. Bu metafor üzerinden sizleri düşünmeye çağırdığım bir diğer husus ise vize konusudur. Vatandaşlarımız için artık bir çileye dönüşen vize uygulaması; adeta sanayicilerin, ticaret erbabının ve personellerin Avrupa’ya giriş-çıkışını engelleme kozuna dönüşmüştür. Bu da Türkiye’nin rekabetçi pozisyonunu açıkça zedelemektedir.
Vize engeli nedeniyle gerçekleştirilemeyen B2B görüşmelerinden kaynaklı dolaylı maddi zarar, mevzubahis dahi edilmiyor. Dolayısıyla, vatandaşlarımıza yönelik vize uygulamasının zamansal ve maddi maliyeti, bu konuda atılacak somut adımlara duyduğumuz ihtiyaçla doğru orantılı bir şekilde artmaktadır.
ÇİFTE STANDART SON BULMALI
Öte yandan aynı AB, bugün kendi geleceğine ilişkin tartışmaları artık “Yeşil Mutabakat”, “Sınırda Karbon Mekanizması Düzenlemesi” gibi sistemlerle, 2050 yılına hedefler koyarak, kendisini her yeni koşula karşı dayanıklı hâle getirmeye gayret göstermektedir. Dahası Türkiye gibi en önemli ticaret partnerlerine de bu konulardaki duyarlılığını her fırsatta hatırlatmaktadır.
Kuşkusuz Türkiye sadece AB istediği için değil; kendi ülke ekosisteminin sağlıklı geleceği için İklim Değişikliğine duyarlı bir ekosistemi oluşturmak için elinden geleni yapacaktır. Fakat Türkiye’nin üyelik konusunda yarım asrı aşan samimi çabası görmezden gelinirken, en azından bu çabalar göz önünde bulundurularak; “Yeşil Dönüşüm” konusunda Avrupa’da şirketlere verilen desteklerin Türk şirketlerine de kullandırılması, AB organlarının bu süreçteki iyi niyet göstergesi olarak algılanacaktır. Bütün bu gelişmelere rağmen, bilinmesini arzu ederim Türkiye’nin en kısa sürede Avrupa Birliği’ne entegre olması hem bölgesel barışın tesisinde hem de küresel ekonominin önündeki belirsizliklerin giderilmesinde önemli bir rol oynayacaktır. Türkiye’nin AB’ye üyeliği noktasındaki inancımı tüm olumsuzluklara karşın koruduğumu ifade ederken, AB organlarının da bu süreçle ilgili çifte standartlarını artık bir kenara bırakmalarının zamanının geldiğini ifade etmek istiyorum.