Nakba’nın manaları
1948’den bu yana her 15 Mayıs’ta Filistinliler, başlarına gelen felaketi anarlar. Arapça’da felaket anlamına gelen Nakba, yaklaşık 750 bin kişinin evlerinden çıkartılmasını, Filistin adının haritadan silinmesini ifade etmektedir.
Maher CHARIF*
15 Mayıs anavatanda veya sürgünde yaşayan bütün Filistinlilerin bir araya geldiği bir yas günüdür. Geri Dönüş Yürüyüşleri veya müzikte ve edebiyattaki yansımalarıyla ‘Nakba’ Filistin kültüründe asla kurumayacak bir pınardır.
1948'den bu yana her 15 Mayıs'ta Filistinliler, anavatanlarında ya da sürgünde bir araya gelerek, başlarına gelen felaketin yıldönümünü anıyorlar. Arapça'da felaket anlamına gelen Nakba, yaklaşık 750 bin Filistinlinin evlerinden çıkartılarak mülteci durumuna düşürülmesini, İsrail devletine dönüştürülen topraklarda dört yüzden fazla köy ve kasabanın yok edilmesini ve Filistin adının haritadan silinmesini ifade etmektedir.
Filistin Nakba'sının tüm Arap ülkeleri ve halkları için etkileri oldu. Nakba, yalnızca Filistin'in Arap topraklarının bir parçası olarak kaybedilmesi anlamına gelmekle kalmadı aynı zamanda Arapların daha geniş çaplı yenilgilerinin de ilkini oluşturdu. İstikrarı bozan yabancı bir varlığın, İsrail devletinin kurulması, Arap kaynaklarının israf edilmesine, Arap kalkınmasının durmasına ve Arap birliğinin engellenmesine yol açtı.
Filistin Nakba'sı, çeşitli entelektüel perspektiflerden Nakba'nın anlamını, nedenlerini ve sonuçlarını ve buna direnmenin yollarını araştıran bir Arap siyasi literatürünün doğmasına neden olmuştur. Eleştirel bir yaklaşım benimseyen bazı uzmanlar Nakba'yı Arap azgelişmişliğinin mantıksal ve beklenen bir sonucu ve geleneksel ya da çağdışı Arap toplumları ile Avrupa sömürgeciliği tarafından desteklenen modern Yahudi toplumu arasındaki uzun çatışmanın rasyonel bir sonucu olarak gördüler.
ULUS İNŞASI, FELAKET, 1948
Ağustos 1948'de yayınlanan Nakba'nın Anlamı (Ma'naal-Nakba) adlı kitabında Konstantin Zurayk, Nakba'nın etkilerinin birbiriyle yakından bağlantılı iki yoldan aşılabileceğini savunmuştur. Bunlardan ilki kültürel yenilenmeydi, yani Araplar çağa ayak uydurmalı ve kendi ülkelerinde gelişmiş ve bilimsel toplumlar yaratmalıydı. İkincisi ise ulus inşası, yani ilerici, birleşik bir ulusal Arap varlığının kurulmasıydı.
1948 Nakba'sı birey, aile ve toplum düzeyinde Filistin halkının başına gelen felaketin temel tarihsel travması olabilir. Ancak bu tekil bir olaydan daha fazlasıdır. Filistinlilerin mülksüzleştirilmesine ve bir ülkeden diğerine savrulmasına yol açan bir dizi trajedidir: 1967'deki Haziran Savaşı'ndan sonra Batı Şeria ve Gazze Şeridi'nden, 1982 yazında İsrail'in Lübnan'ı işgalinden sonra ve "Kamplar Savaşı" (1985-87) sırasında Lübnan'dan, 1990- 91'de Irak'ın Kuveyt'i işgalinden sonra Kuveyt'ten, 1994'te Libya'dan, 2003'te Irak'tan ve 2011'de oradaki kanlı olayların başlamasından sonra Suriye'den sürüldüler.
ANAVATANA DÖNÜŞ ÖZLEMİ
Filistinlilerin yoğun olarak yaşadığı her yerde Nakba Günü'nde 'Geri Dönüş Yürüyüşleri' ve Birleşmiş Milletler kuruluşlarının önünde oturma eylemleri düzenlenir. Daha sonra İsrail'e dönüşen topraklarda kalan ve ülke içinde yerinden edilmiş Filistinliler ise bu günü, yıkılan köylerinin harabelerinde toplanarak karşılamaktadır. 'Ülke İçinde Yerinden Edilenlerin Haklarını Savunma Derneği' uzun yıllar boyunca yıkılmış ve terk edilmiş Filistin köylerine dönüş yürüyüşleri düzenlemiştir. Böylece, anavatandaki ve diasporadaki Filistinliler yıldönümünü ortaklaşa biçimde anarak halk olarak birliklerini pekiştirir ve başta geri dönüş hakkı olmak üzere tarihi haklarına olan bağlılıklarını vurgularlar. Nakba Günü'nü anmanın önemine dair kolektif farkındalık her geçen yıl artmıştır.
Bu tür anmaların İsrail'in hoşuna gitmediğini söylemeye gerek yok. Siyonist Hareket, 1948'den beri Nakba'yı inkâr etmiş, anma törenlerini ve tartışmaları yasaklamıştır. Bunun yerine her yıl İbrani takvimine göre 5 İyar'da (15 Mayıs 1948'e denk geliyor) "bağımsızlık" günü olarak kabul ettiği günü kutluyor. 2011 yılında İsrail Parlamentosu Knesset, kamu kuruluşlarının Nakba'yı anmasını yasaklayan ve tören düzenleyen kurumlara ekonomik cezalar getiren bir yasa kabul etti.
İsrail'deki Filistinli Arapların haklarını ihlal eden bir dizi ayrımcı düzenlemeden yalnızca biri olan bu yasa tarihsel anlatıyı kontrol etmeyi amaçlamaktadır. Resmi Siyonist anlatıdan farklı bir Filistin tarihinin öğretilmesini yasaklayarak, Nakba'nın hatırasını Filistinli genç nesillerin bilincinden silmeyi amaçlamaktadır.
İNKAR, İŞGAL, ZULÜM
Son yıllarda İsrailli yetkililer, Filistin halkının ve liderlerinin İsrail'i "Yahudi devleti" olarak kabul etmeleri konusunda giderek artan bir şiddetle ısrar etmektedir. Bu sadece Filistin halkının kendi anavatanlarındaki tarihi köklerini inkar etmek ve 1948'den bu yana yaşadıkları trajedileri unutturmakla kalmıyor, aynı zamanda başta anavatana dönüş hakkı olmak üzere meşru ulusal haklarının önemli boyutlarını da ortadan kaldırıyor. Bu arada, İsrail makamları, Filistinlilerin mülklerine el koymaya devam ediyor. Bu süreç, 1948 Nakba'sının bir devamı olarak on binlerce Filistin vatandaşının evlerinden edildiği Negev'de ve Yahudi yerleşim projelerinin ilerlemesinin Filistinli sakinlerinden boşaltmayı amaçladığı Akka, Hayfa ve Yafa gibi tarihi Filistin şehirlerinde devam etmektedir.
Ancak bu resmi Siyonist politikalara karşı duran bazı Yahudi kesimler de var. Bunların arasında 2002 yılında kurulan ve Nakba anma törenlerine katılan, yıkılan Filistin köylerine geri dönüş yürüyüşleri ve bu köylerle ilgili konferanslar ve fotoğraf sergileri düzenleyen Zochrot (İbranice Anılar) yer almaktadır. Hareketin amacı, Yahudiler arasında Nakba'nın devam eden adaletsizlikleri konusunda farkındalığı artırmaktır, İsrailli Yahudi ve Filistin halkları arasında barış ve uzlaşmanın anahtarı olan geri dönüş hakkını ve devletin dekolonizasyonunu savunmaktadır. Ulusal kimliğin koruyucusu olarak Filistin kültürü, Nakba'nın Filistin bilincindeki anlamının evrimini yansıtmaktadır. Edebiyat, Nakba'nın Filistin bilinci üzerindeki etkisinin bir örneğini sunmaktadır. Nakba'dan sonraki edebiyat 1948 öncesinden farklıdır ve anavatandaki edebiyat sürgündekinden farklıdır. Filistin içinde üretilen edebiyata direniş teması hâkimdir. Mahmut Derviş, Semih El-Kasım, Tevfik Zeyyad ve diğerlerinin şiirleri, İsrail yetkilileri tarafından uygulanan ayrımcılığa karşı Filistinli Arapların savaş şarkıları haline geldi.
VATANA ÖZLEM: GERİ DÖNECEĞİZ
Diasporadaki Filistinli yazar ve sanatçılar kaybedilen vatana duyulan özlem ve vatana dönüş beklentisi temalarını işlediler. Filistinli yazarlar, şiir, öykü ve romanlarında Nakba'nın acılarını yansıtarak halklarının başına gelen felaketi tasvir ettiler: evsizlik ve kayıp, psikolojik işkence, sürgün ve yabancılaşma... En samimi ifadeler arasında Samira Azzam'ın 1953-1960 yılları arasında Beyrut'ta yayınlanan öyküleri ve Harun Haşim Raşid'in daha sonra Fairuz tarafından söylenen şu dizeleri içeren şiiri yer alır: "Bir gün mahallemize döneceğiz / ve umudun sıcaklığında boğulacağız / Geri döneceğiz, ne kadar zaman geçse de / aramıza mesafe girse de / Geri döneceğiz"
1960'ların başında Gassan Kanafani'nin Güneşteki Adamlar adlı romanının yayımlanmasıyla birlikte isyan teması sürgün edebiyatına da hâkim olmaya başladı. Edebiyat, Haziran 1967 yenilgisinden sonra Filistin direnişinin doğuşuyla yeni bir patlamaya tanık oldu. O zamandan beri direniş, anavatanda ve sürgünde, eşit bir şekilde, edebi üretimin birincil konusu haline geldi. Bu direnişin himayesi altında görsel sanatların yanı sıra sinema ve tiyatro gibi yeni sanatsal ifade biçimleri ortaya çıktı.
Son yıllarda Filistin kültürü bu tarihsel koşullardan bağımsızlaşmaya başladı. Evrensel, ve insancıl bir doğaya doğru derinleştirmeye yöneldi. Örneğin Mahmud Derviş, hayatının son yıllarında "saf şiir" yazmayı arzulamaya başladığında bunu ifade ediyordu. Film yapımcısı Hany Abu-As'ad'ın 2013 yılında Cannes Film Festivali'nde ödül kazanan ve siyasi retoriğin ötesine geçerek Filistinlilerin günlük yaşamına eğilen "Ömer" filminde görülebilir. Ancak Filistinlilerin trajedisi olarak Nakba, Filistin kültüründe asla kurumayacak bir pınar olarak kalacaktır.
*Filistinli Marksist Tarihçi
Palquest.org’dan çeviren Kıvanç Eliaçık