Amerikan üniversitelerindeki Filistin yanlısı gösteriler sık sık 68 gençlik olaylarına benzetiliyor. Bu benzetme daha çok bu gösterilerin içeriğini beğenen sol düşüncedeki kişiler tarafından övgü amaçlı yapılıyor. Peki, 68 gençlik olaylarının sol değerler olan kapitalizmin geriletilmesi, sosyal adaletin gelişmesi, sınıf mücadelesinin güçlenmesi açısından olumlu etkileri olduğundan emin miyiz?
60’ların öğrenci eylemlerinin toplumda modernliği yıktığı ve post modernizmi başlattığı söylenir. Basmakalıp ve alışılmış yargılardan kurtulmak eğer 68’in değerlerinden biriyse o dönemin kendisini de sonuçları ve etkileri açısından nesnel bir değerlendirmeye tabi tutmak gerekmez mi? Özellikle de topluma ve bugünün gençlerine örnek gösterilmesi açısından 68 çoktandır tartışılıyor. Ne kadar başarılı ya da başarısız olduğu konuşuluyor. Katılanlar için büyük bir onur olsa da ve gençliğin alabildiğine hesapsızlığını yansıtsalar da bu eylemler dizisi acaba onu yönlendiren herkes için aynı anlamları taşıyor muydu?
NEOLİBERAL-MUHAFAZAKAR DEVRİM
68 sonrasında dünyada 50 yıllık bir neoliberalizm dönemi yaşandı. 1990’dan beri de ABD liderliğinde bir küreselcilik var. 1980’lerde gerçekleşen bir Reagan-Thatcher liberal-muhafazakâr “devriminden” söz ediliyor. Bu dönemde sosyalist blok çöktü. Dış askeri müdahaleler, zirveye çıkan terör, iç savaşlar, açlık ve sefalet nedeniyle milyonlarca insan öldü. Dünya dev bir iklim, çevre, enerji ve ruh sağlığı krizi ile karşı karşıya. Eskiden bu tür gelişmelere karşı direnebilen Marksizm ve tarihsel komünist partiler birçok ülkede geriletildiler. Aydınlar ve toplum liberal magazin kültürü ve kimlikçi-dinci-etnikçi tuzakların girdabında ve eski kamuoyu etkinliği maalesef kalmadı. Bu durumu yaratan başlıca etkenlerden biri de 68‘in o çok övülen kalkışması olmasın? Sol açısından tüm bu yenilgilerin başlangıcı o yıllara rastlamıyor mu? Ve solun itibar yitirdiği bu süreci başlatan da 68’lerin fikir hareketleri olmadı mı?
68’ler bireysel anarşizmin, egoist varoluşçuluğun, liberalizmin, sol görünümlü anti-Marksist akımların gençlik ve aydınlar arasında zirveye vardığı bir dönemdi. Marksizmin sınıf mücadelesi, tarihsel materyalizm, gerçeğin olgularda aranması, hatta aydınlanmacılık gibi ilkeleri reddedilerek bunun yerini “nerede hareket orada bereket” sloganı ve “devlet-örgüt-yapı düşmanı” soyut ve ilkel bir popülizm aldı.
Günümüzde artık Batı’da birçok solcu 68 olaylarının neoliberal dönemin kapısını açtığı görüşünde. 68 liderlerinin çoğu ise daha sonra büyük şirketlerin yöneticileri ya da Fransa’daki “yeni filozoflar” gibi kapitalizmin yılmaz savunucuları oldular. Gösteri toplumunun, tüketim ekonomisinin önündeki tüm engeller 68 ile yıkıldı. Ergenler, gençler, kadınlar özgür “müşteri olarak hür birey” kategorilerini doldurup kapitalist sistemin üst yapısını oluşturan yapbozun (puzzle) eksik parçalarını tamamladılar.
68 MAGAZİNİ BİR TÜRLÜ BİTMEDİ
Medyada 60’lı yılların o kadar anlamsızca propagandası yapıldı ki insanlar Beatles grubunu bile “devrimci” sandılar. Oysa sözlerini dikkatle dinleyen olsa o dönemin simge grubunun “Revolution” (devrim) adlı şarkısının tam da bu iddiayı yalanladığını anlaşılacaktır. Vietnam savaşına karşı çıkmaları nedeniyle hippiler övülür, oysa günümüz dünyasının en önemli sorunlarından biri olan uyuşturucu da o dönemde yaygınlaşmıştır.
68 sonrasında kapitalizmin akla gelebilecek her şeyden bir artı değer çıkararak evreni olduğu gibi “metalaştırma” süreci son aşamasına vardı. Daha da kötüsü “entelektüel rölativizm” oluşturularak gerçekle sahte, doğruyla yanlış arasındaki farklar ortadan kaldırıldı. Aydınlanma inkârcısı 60’lar felsefesi devlet ve toplum karşıtlığı maskesi altında insanları teknolojik kapitalizme köleliğe hazırladı.
Dünyada kimi ülkelerde 70’lerde de devam eden 68 atmosferi yığınların siyasetten kopmasına ve sağa kaymasına neden oldu. Bazı coğrafyalarda askeri darbelerin, bazılarında sivil otoriter rejimlerin önünü 68 kuşağı açtı. Eğer olgulara sadece kendini feda edenlere saygı mantığıyla ve duygusal açıdan bakmazsak 68 soldan çok sağa yaramıştır diyebiliriz. Hem de büyük ölçüde.
FRANSA, ABD VE İNGİLTERE 68 KUŞAĞI
68 ve kapitalizm arasındaki ilişkiyi en iyi özetleyenlerden biri dünya sağının önemli isimlerinden Sarkozy’dir. Sarkozy “68’in etik değerleri ve vicdanı olmayan bir kapitalizm hazırladığını” söyler. Bu söyledikleri bizzat kendisini destekleyen eski 68’li liberallerin varlığıyla kanıtlanmıştır daJ Gerçi 68’e katılanların çok büyük bir çoğunluğu kapitalizm için değil gerçek bir özgürleşmenin sağlandığı yepyeni bir sistem için mücadele ettiklerini düşünüyorlardı. Ancak onları manipüle edenler bir Fransız gazetecinin dediği gibi bir dönem giydikleri parkaları Rotary kıyafetiyle değiştirdiler. Hepsi öyle miydi? Tabii ki hayır! Önderlerinden samimi olanlar ya yok edildiler ya da etkisiz kılındılar. O kadar ki aralarından rejimin işine yarayacaklar özenle seçildi. Birileri canlarını ve gençliklerini veriyorlar, diğerleri ise onların sırtından kitaplar yazarak ekmek yemekteler ne ilginç bir ticaret!
Elbette bu tür 68 yorumları sadece Fransa’ya özgü değil. Amerikalı sosyolog ve 68’li Nancy Fraser Mayıs 68 olaylarının 50’inci yılında medyaya yaptığı açıklamada: “68’in ilerici militanları neoliberalizm ile anlaştı” diyordu. “Küresel kapitalizme ihtiyaç duyduğu kültürel kodları 68’liler verdi. Onlar olmadan küresel kapitalizm başarılı olamazdı” diyor. Şu bir gerçek ki Amerika’nın en saldırgan yüzünü temsil eden neo con Wolfowitz ekibin asıl kadrosu eski Troçkist ve Marksizm karşıtı 68’lilerdi.
İngiltere’de de ünlü tarihçi Arnold Toynbee’nin torunu gazeteci Polly Toynbee The Guardian’da şu soruyu soruyordu: “Biz baby-boomerler (2. Dünya Savaşı Sonrası doğanlar) 60’larda bir devrim mi yaptık yoksa sadece neoliberalizmin açılışını mı?”
68 ya da ona benzetilen bugünkü bazı Anglosakson üniversitelerindeki durum özellikle Batılı sağ medya tarafından Marksizm ile ilişkilendiriliyor. Oysa tam tersine Marx’ın hayatta iken asıl mücadele verdiği akımlar 68’in anarşist, idealist ya da bireyci eğilimlerinden farksızdı. Aslında 68 gençliğine egemen olan fikirler ve 68’in moda düşünürleri Foucault, Derrida, Deleuze’ün birçok insana pek orijinal gelen savları da asla yeni değildi. Benzerleri 19’uncu yüzyılda söylenmiş ve Marx tarafından analiz edilmişti.
MARX VE BİREYCİ ANARŞİZM
Marx ve Engels, Alman İdeolojisi adlı eserlerinde Saint Max (Aziz Max) diyerek alay ettikleri Max Stirner’e önemli bir bölüm ayırırlar. Bireysel anarşizmin kurucusu olan Stirner “Biricik ve Mülkiyeti” adlı kitabına “Kendi davamı hiçbir şey üzerine kurmadım” diye başlar. Düşüncesinin merkezinde tek özne olan birey vardır. Geri kalan tüm kavramsal veya kurumsal yapılar insanlık, toplum, sosyalizm, liberalizm ya da toplumsal projeler bireysel özgürlüğü kısıtlar ve tek gerçek olan bireyin kurtuluşu kendini bunlardan kurtarmasına bağlıdır. Stirner “insanın cehennemi başkalarıdır” diyen Sartre’dan 100 yıl önce aynısını söylemiştir ve Stirner okuyan birine 60’lı yılların varoluşçuluğu onun düşüncelerinin yüzeysel bir tekrarı gibi gelir.
Stirner, dinleri eleştirirken sosyalistlerin kendilerine ahlaki ölçüt olarak insanlığı almalarını öneren Ludwig Feuerbach’a karşı çıkar ve bunu yeni bir din olarak değerlendirir. “Sonunda ilahi Varlıktan insani Varlığa geçtiğimizde,” der Stirner, ”sadece eski dinlerin yılan derisini atıp bir başkasını giyiyoruz”. Stirner'in tanımıyla “biricik” birey, davasının da kendisi gibi biricik olduğunu, yalnızca kendisine ait olduğunu ve her şeyin kendisinde olduğunu kabul eden bireydir. Kitaptaki cümleler, bireyci anarşistlerin özdeyişleri haline gelmiştir.
Marx ve Engels ise Stirner’in bu görüşlerini çok sıradan ve gülünç bulurlar. Birey kavramı kendi gerçeği dışında ve soyut bir şekilde, maddi yaşam koşulları ve kaçınılmaz toplumsal etkiler olmadan düşünülemez. İnsan ıssız adadaki Robinson değildir. Ama maalesef Alman ideolojisi maddeyi değil ancak fikirleri ele alacak kapasitedir. Ve de aslında toplumu ve insanlığı reddeden Stirner’in kafasındaki birey de tıpkı reddettiği değerler gibi sadece ama sadece bir kavramdır. Kavramlar ise maddi koşullardan bağımsız düşünüldüklerinde hayaletlerden ibarettirler. Ve özgürlük adına kavramlarla dövüşen “Aziz Max” yel değirmenlerine savaş açan Don Kişot gibidir.
Marx ve Engels Alman İdeolojisi adlı eserde Stirner’in “Biricik birey” kavramının yanında, Feuerbach’ın hümanizmini ve papaz Bruno Bauer’in “insanda kendinin bilincine varan ruh” şeklindeki idealizmini eleştirirler. Ama en çok “benmerkezci” Stirner’e karşı acımasızdırlar : “Biricik ve Mülkiyetini” didik didik ederler. Stirner bir kurtuluş peygamberi değil kendini beğenmiş bir küçük burjuvadır. (Tıpkı 68’li kimi liberaller gibi) Kışkırtıcı açıklamaları, tarih anlayışındaki eksikliğini gizlemekte çok yetersizdir. Ahlakın tutsağı olarak kalmış olan onun iddia ettiği gibi sosyalizm değildir, Stirner'in kendi “egoizmi”dir. Bireysel egosunun dar çemberine hapsolmuş Stirner, her şeye karşı savaşsa bile hiçbir yerde tutunamaz.
MARX, 68 VE BUGÜN
Marx ve Engels’in Stirner’e karşı aldıkları tavır aslında 68’e karşı alınması gerekenle aynıdır. Bireyin özgürleşmesi soyut isyanla olmaz. Hele nihilizmle hiç olmaz. Boş ahlak kumkumalığıyla, zayıf görüneni hep haklı sanarak adalet arayıcılığı yapmak Marksistlerin “tanrı arayıcılığıyla” suçladıkları kesimlerin tarihte yaptıklarının aynısını tekrarlamaktır.
Tekrar somuta dönersek bugün sorulması gereken soru şudur: Batı’da hükümetlerinin dış politikasına karşı Hamas’la ve siyasal İslamcılarla ortak gösteriler yapan sol gruplar özellikle Anglosakson ülkelerde başka ne gibi mücadeleler vermektedirler? Anımsatayım: Kamusal alanlarda kadın ve erkek tuvaletlerini birleştirmek, müze basıp şaheser tablolara boya atmak, heykelleri kırmak, ergenlik öncesi çocukların cinsiyet tercihini istemek, insanların 24 saat içinde birkaç kez değişik cinsiyet seçip hepsinin avantajlarından ayrı ayrı yararlanmalarını savunmak gibi bir alay zırva. 68 kuşağına benzetilen Anglosakson gençlerinin “Praxisi” işte budur.
Bunlara pek şaşırmamak gerekir. Zamanın gereği olduğu ve bu aymazlığın mutlaka devam edeceği de sanılmamalıdır. Örneğin 1968 eylemlerinin en hızlı günlerinde Fransa’da pedofillere açıkça özgürlük istendi ve 6 yaşındaki çocukların da cinsel ilişki kurabileceklerini savunan bir imza kampanyası yapıldı. Buna aralarında Derrida, Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir da bulunan çok sayıda ünlü aydın da imza attı. Ama ne oldu? Kamuoyu onların bu pervasızlıklarına prim vermedi ve çocukları koruyan yasalar daha da sertleşti. Bugünkü zırvaların da arkasının gelmeyeceğine emin olabiliriz. Bu tür eylemlerin provokatif özellikleri ve Anglosakson gençlerin değişik kurumlar tarafından kullanılıyor olmaları da işin ayrı bir yönü.
Öte yandan 68’in ve o dönemdekilere benzetilen eylemlerin eleştirisini yapmak elbette ifade ve gösteri özgürlüğünü ve insanın birey olarak kutsallığı inkâr etmek değildir. Max Stirner ve benzerlerinin bireysellik temelindeki iddiaları da ancak toplumsal pratik içinde kendi gelişimini tamamlayabilir. Soyut ve boş isyan estetik değeri ne olursa olsun, kesinlikle sadece hiçlik deneyimine götürüyor.
Bireyin devlet ve toplum karşısında özgürleşmesi kendini teorik planda onların etkilerinden bağımsız farz etmesiyle değil mevcut sosyal ve ekonomik düzenin gerçekten özgürleştirici yönde değişmesi ile sağlanır. Marks ve Engels bunları 150 yıl kadar önce yazmışlardı ama ne kendilerini Marksçı sayanların ezici çoğunluğu ne de onlara karşı çıkıp solda kusurlu gördükleri her şeyi Marx’a yükleyenler onun yazdığı kitaplara bir göz atmak zahmetine bile katlanmadılar.
Odatv.com