OdaTV’de dün yayınlanan bir haberde Validebağı Korusu'nu betonlaştıracak projenin ihalesinin iptal kararını Danıştay’ın onadığı yazıyordu. Adından da anlaşılacağı üzere burası validenin bağı, padişahın annesine ait bir yer. 3. Selim’in annesi Mihrişah Valide Sultan adına yaptırılan bu bağı daha sonra Sultan Abdülmecid annesi Bezmialem Valide Sultan’a hediye eder. Ve koru bu dönemde tabiri caizse altın dönemini yaşar.
Yemek yazarı ve tarihçisi Sula Bozis’in kaleme aldığı ‘İstanbul’dan Anadolu’ya Rumların Yemek Kültürü’ isimli kitap ile Polonyalı Kont Edward Raczynski yaptığı seyahatlerin yazmalarında Valide Bağı’nın görkemini yansıtan, envai çeşitte meyvenin bulunduğu yetiştirildiği bir alandır burası.
Ancak akla hemen padişah ailesine ait olan bir yerin elbette muhteşem olacağı. Bir anlamda doğru. Ancak adı geçen eserlerdeki dönemin İstanbul’u ve öncesi sebze-meyve, bağ, bahçe, bostanlarının şehrin neredeyse her yerinde olduğu, tarımsal faaliyetlerin bolca yapıldığı bir yer.
İstanbul hem Bizans hem de sonrasında gerek sur içi, gerek sur dışında sayısız bostan, bahçe ve bağlarla çevriliydi. Yedikule bölgesi, Edirnekapı'daki Çukurbostan, Topkapı'nın, Bakırköy'ün, Yeşilköy'ün, Küçükçekmece'nin ve Eyüp'ün vadileri bağ ve bostanların bol olduğu bir yerdi. Anadolu yakasında da Üsküdar meyve ve gül bahçeleriyle bilinirdi.
Sula Bozis ve Edward Raczynski bakın dönemin İstanbul’unu nasıl anlatıyor: ‘’19. yüzyılda İstanbul'un pek çok semtinde meyve bahçeleri bulunuyordu. Üsküdar, Kadıköy ve Boğaz’ın bazı semtlerinde saray erkanına ait meyve bahçeleri ve bağlar bulunmaktaydı. Valide Sultan'ın 1848 yılında yurt dışından getirdiği 573 cins meyve fidanının dikildiği özel bağında 206 armut, 98 elma, 25 ayva, 43 şeftali, 12 vişne, 31 kiraz, 21 kayısı, 9 nar, 11 incir, 11 dut, 15 muşmula, 59 üzüm, 31 portakal cinsi bulunuyordu.
Valide Bağı, devrinin en meşhur meyve bahçeleri ve bağları arasında sayılıyordu. Bugün bize yabancı gelen armut çeşitlerinin isimlerini sayacak olursak: patlıcan armudu, bıldırcın armudu, türbe armudu, Hümayun armudu, Preveze armudu, yazma armudu, cücük armudu, kabartmalı armut, tın tın armudu, mum armudu, Belgrad armudu, pazar armudu, kraliçe armudu, tahiri armut, bey armudu, manolaki armudu, kız limonu armudu, yere basmaz armudu saksı da yetişirdi. Mayıs ayında olgunlaşan kolmabaca armudu ise yuvarlak ve sarı renkteydi.
Valide Bağı’ndaki elma çeşitleri arasında vişne elması, kavun elması, al şerbetçi elması, tavşanbaşı elması, şahin elması, ekmek elması, civan elması, şeker elması, şarap elması gibi çeşitler bulunuyordu’’.
Okurken insanın nefesi kesiliyor değil mi? Durun, daha devam ediyor.
‘’Eriklere gelince: Vardar eriği, bereketli denilen mor patlıcan eriği, siyah Arnavut eriği, sakız kokulu beyaz erik, alparmak eriği, bal eriği, çatal eriği, Aynoroz eriği gibi cinsleri bulunmaktaydı. 43 şeftali cinsinin bir kısmı yurt dışından, bir kısmı da değişik bahçelerden getirtilmişti. Az sulu yarma şeftali Paris'ten, yeşil renkte şeftali Bursa'dan, kırmızı renkli mayhoş şeftali Tarabya Kasrı’ndan, sarı Papa cinsi şeftali Beylerbeyi Sarayı'ndan, sarı dırakiye benzer şeftali Şam’dan, rengi beyaza çalan kış şeftalisi Halep'ten, iri taneli, küçük çekirdekli sulu şeftali çeşidi ise Varna’dan getirtilmişti.
Vişnelere gelince: Çiçek vişnesi, süpürge vişnesi, Ağustos vişnesi, kadir vişnesi, cafer vişnesi gibi çeşitler bu bahçede bulunuyordu.
Büyük çoğunluğu İstinye'deki İbrahim Bey yalısının bahçesinden getirtilen virani kiraz, dalbastı kiraz, tatlıoğlu kirazı cinsleri de bağda yetiştiriliyordu. Ayrıca İtalya'dan ve Avusturya'dan gönderilen ve Çırağan Sarayı’ndaki bahçelere ekilen nadide fidelerden altı değişik çeşidi de Valide Bağı’na getirilmişti.
Ekilen dokuz cins nar arasında, çiçek narı, kayısı kokulu nar, kadı narı, lifan adlı nar çeşidi, Derviş Nadi narı, şerbet narı, şurup narı bulunuyordu.
Muşmulalara gelince: Yumurta iriliğindeki bahçıvan İzzet Ağa çeşidi, Çengelköy’den getirilen ceviz büyüklüğündeki muşmula, Batı’dan getirilen Frenk üzümü gibi toplu, çeşnisi çok hoş muşmula, Hamdi Paşa Yalısı’ndan getirilen kiraz renginde, güzel kokulu, iri taneli yarma muşmula, Şam’dan getirtilen elma iriliğindeki muşmula ve kışın yapraklarını dökmeyip kasım ayında çiçek açıp meyve veren Beyoğlu muşmulası çeşitleri bulunuyordu.
Bağdaki üzüm çeşitlerine gelince: Kara dünya üzümü Bulgaristan'dan getirtilmişti. Boğaziçi'nden kabuğu ince, çekirdeği yerli kara üzüm: Ödemiş ve Aydın'dan taneleri iri, rengi sarı çekirdeksiz üzüm; Edirne, İzmir'den kabak üzümü. Tokat'tan Merdivenköy'den siyah ve beyaz her salkımda karışık tatlı üzümler.
Bağ seralarında yetiştirilen limon çeşitlerine gelince iri ve kabuğunun üstü dilimli Bektaşi limonu, iri Mersin limonu, portakal şeklinde sulu limon, biri diğerinin içinde çifte limon, Rodos limonu, ağız miski olarak anılan limon, turunç limonu, birbirine yapışık çekirdeksiz limon cinsleri bulunuyordu.
Valide Bağı’ndaki portakal çeşitleri arasında ise Hindistan Portakalı, dışı turunç renginde ekşi portakal, Bağdat portakalı, Mersin portakalı, kokusu latif, sulu, tatlı, çekirdeksiz portakal türleri de bulunuyordu
İncirlerin arasında ise patlıcan inciri, löp inciri, çiçek inciri, beyaz incir, Sultan Selim inciri, yarısı siyah yarısı beyaz sakız zinciri. Valide sultanın bahçelerinde yetiştirilen meyvelerin bu çok değişik cinsleri ne yazık ki günümüzde unutuldu’’.
Büyük bir ihtimalle bu meyvelerin birçoğunun çekirdeği yok oldu. En azından kalanları korumak adına Valide Bağı Korusu başta olmak üzere benzer alanları yok etmemek akıllıca olacak. Geçmişin gül kokulu İstanbul’u koku hafızamızda değil yeniden, gerçekte var olması dileğiyle.
GastrOda koordinatörü Emine Tunadan
Odatv.com