“Roman ve hikayenin erkekler tarafından bile
okunmasına izin verilmeyen bir devirde, bilhassa Fatma Aliye Hanım’ın, bu çeşit
eserlere özellikle önem kazandıran çalışması dikkate değer bir olaydır.”
Nihat Sami Banarlı
Fatma Âliye Hanım (1862-1936), Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemi ve Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yıllarında etkili olan bir Osmanlı aydını, kadın hakları savunucusu, eğitimci, gazeteci ve yazar olarak tanınmaktadır. İslam kültürü ve Osmanlı toplumu üzerine eserleriyle bilinir. Eser bastırma hakkı elde eden ilk kadın romancıdır.
Fatma Aliye, 22 Ekim 1862 yılında İstanbul'da dünyaya geldi. Son devir Osmanlı devlet adamlarından hukukçu ve tarihçi Ahmed Cevdet Paşa ile Adviye Râbia Hanım’ın kızıdır. Ahmet Mithat Efendi ile Fatma Aliye arasındaki yakınlık, Ahmet Cevdet Paşa’nın rızasıyla, bir süre sonra ikisi arasında ‘manevi evlat ve baba’ ilişkisine dönmüştür. Aralarında kurulan ilişki için de Ahmet Mithat Efendi ‘insanı insan yapan ve manevi varlığını oluşturan, kişinin kendisine örnek olarak seçtiği kişidir, bunu da manevi baba diye adlandırabiliriz’ şeklinde bir açıklama yapmıştır.
Ahmet Mithat Efendi biyografisinde Fatma Aliye'nin çocukluk hatıralarına dair şunlara yer verir; “Düşüncelerimi geçmişe yolladığımda üç yaşıma kadar gidebiliyorum. Bizim gibi çocuklar anne ve babalarının kucaklarında büyümezler. İstanbul’da Rumeli Hisarı’ndaki yalımızı, evdeki sofayı ve bize ait odayı hatırlıyorum. Bir bacı, bir dadı, bir de küçük halayık, beni oynatmak için hoplatıyorlar. Annemi, babamı hatırlayamıyorum.”
Hem düşünce insanı hem yazar hem de aktivist
Fatma Aliye, çeviriler yapan, romanlar ve makaleler yazan, sosyal çalışmalara katılan, ilk kadın derneğini kuran, Hilal-i Ahmer Cemiyetinin ilk kadın üyesi olan, eserleri XX. yüzyılın başında Chicago’da sergilenen ve yabanci dillere çevrilen, Ahmet Mithat Efendi tarafından biyografisi yazılan ilk kadın yazarımızdır. Fatma Aliye’nin yaşamının amacı; çalışmak, öğrenmek ve öğretmektir. Bütün hayatı araştırma, öğrenme ve çalışma heyecanı ile geçmiştir.
Fatma Aliye yazdığı makaleleri ve romanları nedeniyle takdir edilen, yabancı gazeteciler ve diplomatların kendisiyle görüşmek istediği bir kadındı. Balkan ve Trablusgarp Savaşları’nda şehit olanların aileleri ve savaş malulleri için yardım kampanyalarına katılmış, konferanslar düzenlemiş, bizzat kendisi konuşmalar yapmıştı. Yazdığı makaleler ile kadının eğitimsizliğinin toplumda açtığı yaralara parmak bastı. Bu konuda seminerlere, konuşmalara katıldı. O dönem doğan bazı kız çocuklarına Fatma Aliye ismi verildi.
Ömrünün son yıllarını yalnızlıkla ve kitaplarıyla geçirdi
1928’de eşi Faik Paşa’yı kaybetti ve çok sarsıldı. Aynı yıl hocasıyla evlenen kızı Ayşe’nin eşi öldü. Dul kalmış kızı Ayşe ve Fransa’da rahibe olan kızı İsmet onun en büyük üzüntü kaynaklarıydı. Ömrünün son yıllarını hiç alışık olmadığı apartman dairelerinde, hastalık ve yalnızlıkla ama yine kitaplarla geçiren Fatma Âliye, 14 Temmuz 1936 tarihinde vefat ederek Feriköy mezarlığına defnedilir. Mezar taşında şunlar yazılıdır: Muharrire, Fatma Âliye, Müverrih Merhum Ahmet Cevdet Paşa kızı, ulvi, pak, temiz…