1 Mayıs’ta emekçinin gündemi alım gücündeki azalma
Son yıllarda yaşanan yüksek enflasyon emeği ile geçinen işçi ve memurların alım gücünü azalttı. Özellikle sendikal örgütlenmenin olmadığı işyerlerinde çalışanlar enflasyon karşısında çaresiz kaldılar. Asgari ücretin peş peşe enflasyonun üzerinde artırılması düşük ücretle çalışanları enflasyon karşısında nispeten korudu ancak bu kez de ortalama ücretler ile asgari ücret arasındaki fark azaldı. 1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü'nde emeği ile çalışanların en önemli gündemi alım güçlerinin artırılması. Habertürk'ten Ahmet Kıvanç 1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü'nde emekçilerin gündemini yazdı...
ABONE OLTürkiye 1970’li yılların sonlarından itibaren 2001 yılına kadar yüksek enflasyonla yaşadı. Tüketici enflasyonu 1994 yılında yüzde 125,5’e kadar tırmandı. 2002 yılından itibaren enflasyon düşmeye başladı ve 2004 yılında tek haneye indi. 2008 ve 1001 yılları hariç enflasyon 2017 yılına kadar tek hanede kaldı. Enflasyon 2019’da yüzde 11,84, Covid-19 pandemisinin yaşandığı 2020’de yüzde 14,60, 2021’de yüzde 36,08, 2022 yılında yüzde 64,27 ve 2023 yılında da yüzde 64,77 oldu.
SORULARINIZ İÇİN: akivanc@haberturk.com
Çalışma hayatına 2002 yılında 22 yaşında başlayanlar yüksek enflasyon ile ilk kez 2021 yılında tanıştılar. Başka bir ifadeyle 44 yaşın altındaki çalışanlar ilk kez son üç yıllık dönemde yüksek enflasyon gördüler. İşçi ve memur tüm emekçilerin alım gücü yüksek enflasyon nedeniyle düştü. Geçen yıl mayıs ayında kamu işçileri toplu iş sözleşmesi imzalandığında en düşük çıplak ücret 15.000 liraya çekildikten sonra üzerine ilk 6 ay için yüzde 45, ikinci 6 ay için yüzde 15 oranında oranında zam yapıldı. İmzalanan toplu iş sözleşmesi işçi sendikaları açısından büyük bir başarı olarak değerlendirildi.
Memur sendikaları, kamu işçilerine yapılan zammın kendilerine de yapılmasını istedi. Bunun üzerine geçen yıl temmuz ayında memur maaşlarına yüzde 17,55 oranındaki normal zamma ilaveten 8.077 TL seyyanen zam yapıldı.
İşçi sendikaları tarafından başlangıçta tatmin edici bulunan yüksek oranlı zamlar yüzde 64,77’ye çıkan enflasyon karşısında eriyip gitti. Kamu işçileri için ek protokol yapılması gerekti ancak yapılan ek protokol sendikalarca tatmin edici bulunmadı.
Memurlar da mutlu olmadılar. Çünkü seyyanen yapılan zam emekli aylıklarına yansımayacak. Seyyanen zam dolayısıyla çalışırken aldıkları maaş ile emekli olduklarında alacakları aylık arasında büyük bir fark ortaya çıktı.
Sendikal örgütlenmenin olmadığı, ücretlerin toplu iş sözleşmesiyle belirlenmediği işyerlerinde çalışanların ücretleri enflasyon karşısında büyük bir aşınmaya uğradı.
ORTALAMA ÜCRET ASGARİ ÜCRETE DÖNÜŞÜYOR
Ortalama ücretlerdeki artışın uzun süre asgari ücret zammının altında kalması özellikle yüksek ücretler ile asgari ücret arasındaki makasın daralmasına, ortalama ücretlerin de asgari ücrete dönüşmesine yol açtı. 2005-2015 yılları arasında asgari ücret ortalama ücretin yüzde 42’si ile yüzde 47’si arasında seyrederken, 2020-2021 yıllarında yüzde 60’a kadar çıkmıştı. 2023 yılında bir miktar iyileşme sağlansa da 2015 ve öncesi dönemin çok uzağında bulunuyor.
EMEĞİN MİLLİ GELİRDEN ALDIĞI PAY PANDEMİ ÖNCESİNE DÖNEMEDİ
Emeğiyle çalışanların milli gelirden aldığı pay 2009 yılından sonra düzenli olarak artarak 2016 yılında yüzde 36,30’a kadar çıktı. Ancak, 2020 yılından itibaren emeğin milli gelirden aldığı pay hızla azaldı ve 2022 yılında yüzde 26,50 ile en düşük seviyeye geriledi.
2023 yılında ise bu oran tekrar artarak yüzde 32,80’e yükseldi. Bu yükselişte, 2023 yılında EYT’den yararlanarak emekli olanlara yapılan kıdem tazminatı ödemelerinin önemli payı olduğu değerlendiriliyor. Sağlanan kısmi toparlanmaya rağmen emeğin milli gelirden aldığı pay pandemi öncesindeki oranın hayli altında seyrediyor.
ORTALAMA ÜCRET ZAMMI 30 SEKTÖRDE ASGARİ ÜCRETİN ALTINDA KALDI
Sosyal Güvenlik Kurumu’na (SGK) yapılan prime esas kazanç bildirimlerine göre ortalama ücret zammında sektörler arasında büyük farklar oluştu. Asgari ücret 2023 yılında yüzde 107 oranında artarken, 30 sektördeki ücret artışı bu oranın altında kaldı. En düşük artış yüzde 64 ile tütün ürünleri imalatında olurken bu sektörü yüzde 80 artışla uluslararası örgütler ve temsilcilik faaliyetleri, yüzde 85 ile motorlu kara taşıtı imalatı izledi. En yüksek artış ise yüzde 146 ile kütüphane, arşiv, müze ve diğer kültürel faaliyetler sektöründe gerçekleşti. Bu sektörü yüzde 140’la insan sağlığı hizmetleri, yüzde 137’yle yatılı bakım faaliyetleri, yüzde 136’yla ormancılık ile endüstriyel ve yakacak odun üretimi, yüzde 135’le de yaratıcı sanatlar, gösteri sanatları ve eğlence faaliyetleri izledi.
SGK’ya yapılan kazanç bildirimlerinde geçmişte sadece ev hizmetlerinde çalışanların ortalama ücretlerinin asgari ücrete yakın seviyede olduğu görülürdü. Ortalama ücretlerin asgari ücrete yaklaştığı bazı sektörlerde göze batıyor. Yüksek fiyat artışının sebebinin personel harcamaları olarak gösterildiği yiyecek içecek sektöründe ortalama ücretler asgari ücretin sadece yüzde 26 üzerinde bulunuyor.
Bina inşaatında çalışanların ortalama ücreti asgari ücretin yüzde 24, deri ve ilgili ürünlerin imalatında çalışanlarınki yüzde 24, giyim eşyaları imalatında çalışanların ortalama ücreti ise asgari ücretin sadece yüzde 21 üzerinde yer alıyor.
Ortalama ücretin en yüksek olduğu sektör 5,88 kat ile hava yolu taşımacılığı oldu. Bu sektörü 5,09 kat ile kok kömürü ve rafine edilmiş petrol ürünleri imalatı, 4,40 kat ile de ham petrol ve doğalgaz çıkarımı sektörü izledi.
EMEK PİYASASINDA 18 YILDA NE OLDU?
Türkiye’de 2005-2023 arasındaki 18 yıllık dönemde emek piyasasında ne olduğuna baktığımızda tarım sektöründeki istihdam daralması devam ederken özellikle hizmet sektöründe hızlı bir istihdam artışı yaşandığı görülüyor. 2005 yılında 21,3 milyon olan işgücü yüzde 64 oranında (13,6 milyon kişi) artarak 34,9 milyona yükseldi. İşgücündeki 13,6 milyonluk artışa karşılık istihdam artışı 12,3 milyon oldu ve 19,4 milyondan 31,6 milyona yükseldi. İşsiz sayısı ise bu dönemde 1,3 milyon kişi artarak 2 milyondan 3,3 milyona çıktı.
İşsizlik oranı ve genç işsizlik oranı zaman içinde yükselmekle birlikte özellikle son bir yıldaki gelişmeler sonucu 2005 yılındaki seviyelere tekrar döndü.