Kökleri Kerbela’ya dayanan Şii inancına özgü matem geleneğini sürdürenlerin çoğu orta yaş üstü kalabalıklardan oluşuyordu. Oysa 1 Şubat 1979’da sürgünden dönen Humeyni’yi karşılayanlar arasında monarşiye isyan etmiş üniversite öğrencileri, işçiler ve kadınlar çoğunluktaydı. 45. yılında İslam Devrimi artık ömrünün sonbaharını yaşayan ve gittikçe daralan bir menfaat ağıyla birbirine bağlı elitlerden oluşuyor.
YAŞLANAN LİDERLİK
İran İslam Devrimi sırasında 20 yaşında olanlar bugün 65 yaşındalar. O gün doğanlar ise 45 yaşını devirdiler. 85 milyonluk İran’da devrim sırasında hayatta olanların bugün toplam nüfusu 20 milyon. Geriye kalan 65 milyon İslam Devrimi dışında bir eğitim, sosyal hayat ya da ekonomik düzen görmedi.
Devrim sırasında Humeyni ile birlikte olanlardan geriye sadece parmakla gösterilecek sayıda isim kaldı. Devrimin ikinci adamı ve Humeyni’nin halefi Muntezari 2009’da Humeyni’nin pragmatik yardımcısı Haşimi Rafsancani 2017’de öldü. Dini lider Ali Hamaney 85 yaşında. Hubregan Meclisi’nin Başkanı Ahmet Cenneti ise 97 yaşında.
RETORİK VE PROPAGANDA
İki nesil İslam Devrimi’nin Şii eğitim retorikleri, propagandası ve katı kuralları altında büyüdü. İlk nesil 1980-1988 arasındaki kanlı İran-Irak Savaşı’nın dehşetiyle büyüdü. İkinci nesil ise 90’lardan itibaren yükselen reformcu hareketleri, baskıya karşı sistem içinde bir çıkış yolu olarak gördü. Yeni yetişen üçüncü nesil ise devrimi tümden reddeden, kafelerde erkek arkadaşlarıyla oturan, üniversitelerde rejime bağlı hocalarıyla tartışan, hatta Mehza Amini protestolarındaki gibi sokaklarda başörtüsünü çıkarıp sallayan bir isyana öncülük ediyor. Bir zamanlar Humeyni’yi karşılamak için Mehrabat Havaalanı’na koşanların torunları Reisi’nin ölüm haberini sosyal medyadan kutluyor. 18-35 yaş arası 25 milyon genç devrimin sembolleriyle dalga geçen, rejimin yıkılması için kendi arasında örgütlenen, VPN ile yasaklı siteleri takip eden ve batıya öykünen bir grup.
DEVRİMİN ÇATIRDAYAN KOLONLARI
Oysa İslam Devrimi’nin iki temel ayağı vardı. Şah’ın baskısına direnen öğrenciler ve çarşının nabzını tutan Bazariler. Bazariler İslam Devrimi sırasında Humeyni siyasetini finanse eden ve piyasayı elinde tutan güçtü. Çünkü Bazariler, bir çeşit Ahilik sistemiyle birbirine bağlı bir örgüt olarak hareket ederler. Yazılı olmayan kurallarıyla katı bir disiplin içinde İran pazarını yönetirler. Çoğunlukla banka kullanmadıkları için para alışverişleri küresel finans sisteminin dışında ve kendine özgüdür. İran şehirleri arasında veya Türkiye gibi yurt dışına yapılacak para transferlerini kurdukları sarraf ağlarıyla yürütürler. Güvene dayalı bir ilişkiyle sürdürülen bu ağ İran alt sınıflarını birbirine bağlar.
İMTİYAZLI SINIF
Zamanla mollalar, rejimi finanse etmek için bu ekonomik düzeni doğrudan kendine bağladı. Orduya güvenmeyen rejimin milis gücü olarak kurduğu Devrim Muhafızları yalnız askeri bir yapılanma değil. Kendi medyası ve pek çok sektörde iştiraki bulunan, milyarlarca dolara hükmeden İran’ın 3. büyük holdingi. İşte bu durum İran iş dünyasını, en çok da Bazarileri etkileyen bir ekonomik düzen yarattı. Muazzam petrol gelirlerinin dağıtımında rejim içinde dar bir imtiyazlı bir sınıf oluştu.
LİYAKAT VE BEYİN GÖÇÜ
Devrim Muhafızlarına bağlı Besic, rejime çalışan gönüllü gençlere küçük memuriyetler ve iş fırsatları sağlıyor. Fakat daralan patronaj genç işsizliği %20’nin altına indiremiyor. Kötü ekonomi yüzünden son 10 yılda evlenme oranı neredeyse yarı yarıya düşmüş durumda. İş ve gelecek umudu kalmayan milyonlarca genç rejime karşı sokağa çıkıyor. Çünkü rejim içindeki her güç odağı kendine sadık adamlarını belli kurumlara yerleştiriyor. İyi eğitimli yüzbinlerce genç ise bir yolunu bulup yurt dışına kaçıyor. Bazariler artık yurt dışına kaçanların gizli para transferlerini organize ediyor. Tüm bunlar liyakatsizlikle birleşince Reisi’nin helikopter kazası ve cenaze törenindeki görüntüler ortaya çıkıyor.
Özer Çetinkaya
Odatv.com