İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi’nin ölümü rejimde bir sarsıntıya neden olmasa da aslında tüm senaryolar dini liderin kim olacağı sorusunda düğümleniyor. Reisi’nin 2025’te yeniden cumhurbaşkanı seçilmesine kesin gözüyle bakılıyordu. Buradan İslam Devrimi’nin zirvesi dini liderliğe tırmanması an meselesi olacaktı. Çünkü 85 yaşındaki Ali Hamaney sonrası için adı ilk sıradaydı.
TANRI KRAL
İran’ın dini lideri kim olacak sorunun yanıtını bulabilmek için İran siyasi kültürüne hakim olan Fars milliyetçiliğinin Şuubiye ekolünü ve Şiiliğin Velayet-i Fakih yorumunu anlamak gerekiyor. Bu iki düşüncenin sentezi İran İslam Devrimi’nin de felsefi temelini oluşturuyor. Şii siyasal düşüncesinde dini ve siyasi otorite Hz. Ali’nin soyundan gelen imamlara aittir. İslam Devrimi’nin lideri Humeyni’nin Velayet-i Fakih teorisine göre Mehdi gelene kadar siyasal otorite imamların manevi varisleri olan din alimlerinin elinde olması gerekir.
İRAN DERİN DEVLETİ
Şuubiye ekolü ise kökleri Sasanilere kadar uzanan ve Fars milliyetçiliğine dayanan bir ‘derin devlet’ ideolojisi olarak kabul edilir. İran’ı istila eden Emeviler Arap olmayan Farsları ve Türkleri mevali olarak nitelendiriyor ve ikinci sınıf sayıyordu. Bunun üzerine Sasani Kisrası Yezdigert, hanedanlık mensuplarıyla birlikte komşusu ve akrabası olan Türk illerine kaçtı. Orada kurduğu Şuubiye adı gizli örgütle Emevilere karşı mücadeleye başladı ve bu örgüt Emevilerin devrilerek Abbasilerin iktidara gelmesinde büyük rol oynadı. Şuubiye, eski İran kültürünün canlandırılmasında ve Fars milliyetçiliğinin gelişmesinde kilit rol oynadı. Humeyni de devletin meşruiyet kaynağını Velayet-i Fakih ile Şuubiye ekolünün sentezinde somutlaştırdı. Bu doktrinin devlet ve toplum üzerindeki otoritesini sağlayan silahlı gücü ise Devrim Muhafızları oldu.
DİRENİŞ EKSENİ
Devrim Muhafızları zamanla İran’ın bütün siyasal, toplumsal ve ekonomik alanlarını kontrol altına aldı. İran’ın temel savunma doktrinini oluşturan ve Yemen’den Irak’a, Lübnan’dan Hindistan’a uzanan Direniş Ekseni, Devrim Muhafızlarının tekelinde. Bu stratejinin ana aktörlerini ise Hizbullah ve Husiler gibi Şii milis örgütlenmeleri oluşturur.
Sistemden umudunu kesen reformcular gerileyince, 2021’den itibaren devletin tüm erkleri sağ muhafazakarların eline geçti ve bu tarihten itibaren üst düzey atamaların çoğu Devrim Muhafızları arasından yapıldı. En son Mayıs 2023’te Devrim Muhafızları Komutanı Ali Ekber Ahmadiyan, Hamaney tarafından İran’ın yeni güvenlik şefi olarak atandı.
YENİ AKTÖRLER
Reisi’nin ardından 50 gün içinde cumhurbaşkanlığı seçimleri yapılacak. Geçici Başkan Muhammet Muhbir, Hamaney’e yakın olsa da çoğunlukla ekonomik meselelere odaklanan zayıf bir isim. Geçici Dışişleri Bakanı Ali Bagheri Kani ise İran’ın batılılarla yürüttüğü nükleer müzakerelerde baş müzakerecisiydi. Fakat Kani, Abdullahiyan gibi direniş ekseninin bölgesel aktörleriyle güçlü bağlara sahip değil.
Muhammet Bakır Galibaf da eski bir Devrim Muhafızları komutanı olmasına ve Hamaney’e yakınlığına rağmen 2024 seçimlerinde ancak 4. Sıradan meclise girebildi. Bir önceki seçimde açık ara birinciydi. Galibaf’ın ultra muhafazakar Paydari Cephesiyle ittifak kurabileceği söylense de neo muhafazakar fikirleri nedeniyle Galibaf, elitler arasında ‘şüpheyle’ bakılan biri.
TEMİZLİK
Paydari Cephesi 2021’de ruhani önderi Muhammed Taghi Mesbah-Yazdi’nin ölümünden sonra Hamaney ile mesafeli. Hatta Hamaney’in son dönemde Paydari’ye baskıyı artırdığı konuşuluyordu.
Yakın zamana kadar yargı ve yürütmede etkin konumdaki Sadık ve Ali Laricani kardeşler ise bir süredir Hamaney’in gözünden düştü. Sadık Laricani 2021’de Hamaney tarafından görevden alınırken Ali Laricani’nin adaylığı aynı dönemde veto edildi.
TEKERRÜR
İran’ın siyasi ortamındaki dramatik değişimlerin Hamaney sonrası döneme hazırlık olduğu muhakkak. Yakın zamana kadar bu değişimlerin Reisi’nin yolunu açtığı düşünülüyordu. Reisi’nin ölümü dengeleri değiştirdi ve Hamaney’in oğlu Mücteba Hamaney’in elini güçlendirdi. Aynı durum Humeyni sonrası için de gündeme gelmiş fakat oğlu Ahmet Humeyni şüpheli şekilde ölmüştü. Tıpkı Reisi gibi.
Özer Çetinkaya
Odatv.com