Türkiye’de, aydınlar arasında yapıcı bir tartışma ne yazık ki pek yapılamıyor. Çoğunlukla kısır sataşma veya birbirini görmezden gelme tavrı gözlemleniyor. Yapılması gereken bilgiçlik değil, hakikatin bulunmasını önemsemektir.
Bilgilerimiz ancak karşılıklı “tartma” veya ortak düşünsel bir elekte “eleme” yoluyla zayıf yanlarından arınarak zenginleşebilir.
Nisan ayında, Dücane Cündioğlu ile Youtube üzerinden yaptığımız tartışma, her iki taraf açısından da “görüşlerin tam olarak ifade edilemediği” bir buluşma olmuştu. Nitekim Dücane Bey, ortak programdan bir hafta sonra, “orada söyleyemediklerimi şimdi söylüyorum” diyerek görüş ve eleştirilerini, iki saatlik bir canlı yayında ifade etti.
Ben de “orada söyleyemediklerimi” yazılı olarak sunmak istedim.
KAVRAMLARI ÇARPITMAK
Önce Dücane Cündioğlu’nun söz konusu dört programda dile getirdiği görüşlerini özetleyelim:
Yine Cündioğlu, “Marksistlerin, kendi ideolojilerinde herhangi bir değişiklik yapamayacaklarını, nasıl ki din adamları, kendi kutsal kitaplarını sadece yorumlamakla yetindikleri gibi Marksistlerin de ancak Marx ve Engels’in yazdıklarını yorumlamakla yetineceklerini, bunu da argo bir terimle, “sıvama” yapabileceklerini ifade etti.
Öte yandan Cündioğlu, Kant’ın “göçebe ve şehirli” metaforundan hareketle, “felsefede, herhangi bir öncül ilkeden hareket edilemeyeceğini; felsefenin kuşkuculuk olduğunu, dolayısıyla hiçbir felsefi kalıba, dogmaya veya sınıra bağlı kalınamayacağını; bir felsefeci açısından da, herhangi bir dine veya ideolojiye bağlanmanın, kendi özgürlüğünden vazgeçmek anlamına geleceğini ve hatta insanların felsefeyi, ancak “kendini inkar ederek” yapabileceğini ve bunu da ancak “göçebe ruhuna sahip felsefecilerin yapabileceğini” vurgulamıştır.
Kısacası Dücane Cündioğlu’na göre “felsefeye, ancak kendisi gibi kendini inkar edebilmiş insanlar yeteneklidir.” Cündioğlu’na göre sonuçta “felsefe kuşkuculuktur ve kendini, tarihte hep olduğu gibi mevcut yapı ve şehirleri yıkmakla” ortaya koymuştur.
Ayrıca kendisine yaptığım itirazda, “aslında dogma içermeyen hiçbir felsefi ilkenin olamayacağı ve her filozofun kendi dogmasıyla hesaplaşırken, ister istemez yeni dogmalar inşa etmek durumunda kaldığını”, örneğin “Platon'un dogmasının ‘idealar dünyası’, Farabi'ninkinin ‘tanrısal vahiy’, Descartes'ınkininse ‘ruh-beden düalizmi’” olduğunu belirttiğimde, Cündioğlu bunların, “dogma değil, aksiyom olduğunu” ileri sürmüştü. Bu da göstermektedir ki ki Cündioğlu, felsefenin en temel kavramlarını da işine geldiği gibi tanımlamaktadır.
Baştan iki kavramı (doğma ve aksiyom) açıklığa kavuşturalım:
Önce “dogma” nedir?
Felefe sözlüklerinde “dogma” şöyle tanımlanmaktadır: “görüş, düşünce, bağlayıcı tez, inanç ve ideolojik yapıların tartışılmaz gördükleri öğreti, doğa üstü güçlerin yaratıcı olduğunu kabul eden ve tartışılmaz addeden inanç öğretisi.”[1]
Kant’a göre dogma: “deneyim ve izlenime önem vermeden ileri sürülen metafizik tez”dir. Üstelik Kant, kendi dogmalarından nasıl kurtulduğunu şöyle anlatmaktadır: “Bütün açık yüreklilikle itiraf ediyorum ki, içinde tatlı tatlı uyumakta olduğum dogmatik uykumdan beni uyandıran David Hume olmuştur. Onun sayesinde felsefi incelemelerim bambaşka bir yol almıştır.”[2] Demek ki Kant bile eski görüşlerini dogma olarak görebilmektedir. Peki sizce Kant’ın hiç mi dogması kalmadı?
Yine Almanya’nın saygın bir felsefe sözlüğü, Sofist Protagoras’ın öğretisinden bahsederken, şunları yazmaktadır: “Sofist Protagoras, bazı Sokrates öncesi filozofların dogmatizminin karşısına, kendi insan merkezli pozitivizmini koymuştu…”[3] Görüldüğü gibi felsefede dogmatizm, dinlerdeki gibi değişmez kurallar silsilesi olarak değil, önkabuller veya ilkeler olarak da anlaşılmaktadır.
Peki şimdi, felsefecilerin dogmalarına ne tür örnekler verilebilir? Örneğin “Evreni tanrı yarattı” tezi bir dogmadır. Ya da, “Her insanın bir ruhu vardır” tezi de bir dogmadır. Şimdi Platon’un, Descartes’ın, Kant’ın dogmaları var diye, onların felsefeye yeteneksiz olduğu söylenebilir mi? Bu nasıl bir mantıktır değil mi?
Peki, bu tezler, Cündioğlu’nun iddia ettiği gibi aksiyom mudur?
Kuşkusuz hayır! Çünkü aksiyom: “Kanıtı kendisinde içkin olan, bu yüzden de açıklanması gerekmeyen teorem”dir.
Örnek: “Bir doğal sayıdan sonra gelen ardışık sayı da doğal bir sayıdır.” Yani 1,2,3,4,5,6,7,8,9+n gibi sayılardan sonra gelen her sayı da doğal bir sayıdır. Bu teoremin ispata ihtiyacı yoktur. Ya da: “Aynı düzlemde birbiriyle kesişmeyen iki doğru, birbirine paraleldir.” Evrenin neresine oturtursanız oturtun, birbirini kesmeyen iki çizgi paraleldir. Paralel olmayan çizgilerse, en sonunda evrenin herhangi bir yerinde birbirini kesecektir.
Bu durumda, “dogma” ile “aksiyom” arasındaki anlam farkı nedir? Dogmalar, esas olarak inanç ve ideolojiler için kullanılırken, aksiyomlar ise daha çok teorik, felsefi ve bilimsel alanlarda açıklanmaya muhtaç olmayan öncüllerdir.
Görüldüğü gibi Cündioğlu, her iki durumda da kavramları ya yanlış ya da işine geldiği gibi kullanmaktadır. Videolara yapılan yorumlardan da anlaşılacağı gibi, izleyeciler çoğunlukla, konuşmanın içeriğinden çok retoriğine önem vermektedirler.
Demek ki ne Platon’un “idealar dünyası” ne Descartes’ın “ruh ve beden ikiliği” ne de Leibniz’in “evrenin bütününün birbiriyle mükemmel uyumu, tanrının iradesiyle yaratılmıştır” önermeleri aksiyomdur. Çünkü bunlar kanıtı kendinde olan aksiyom değil, dogmatik varsayımlardır.
MARKSİZM MODERN DİN Mİ
Peki, Marksizmin dogması var mı?
Kant’ın, Platon’un, Descartes’ın, Hegel’in dogması olur da Marksizmin olmaz mı? Aslında, bütün filozof ve felsefi akımların dogmaları vardır, hatta her bilimsel tez bile kendi içinde dogma taşır. Dogma, her ne kadar onu ileri süren sahibi tarafından “doğruluğuna inanılan tez” olarak ileri sürülse de, aslında o değişebilen veya değişmesi mümkün olan ilkedir. Neticede dogma içermeyen ne bir felsefi akım ve ideoloji ne bir siyasal ve sanat öğretisi ne de bir edebiyat ve eğitim kuramı vardır.
Neticede böyle olmasaydı ne Kant ne ibn Sina ne de Spinoza kendi dogmatizminden kurtulabilirdi.
Kuşkusuz “Allah kelamı” olmayan Marksizmin de daha ilk anlardan itibaren dogması vardı ve gelecekte de olacaktır. Marksizmin, belki de onu diğer bütün idolojilerden ayıran temel özelliği, onun günün koşullarına uymayan dogmalarının olabileceği ihtimalini, hesaba katmış ve bunu da açıkyüreklilikle dile getirmiş olmasıdır. Marx ve Engels, kendi teorilerinin, “bilimsel sosyalist teori” olduğunu ilan ettikleri anda, aynı zamanda o teoriyi, “kemirilmek” üzere zamanın koşullarına teslim ettiklerini de ilan etmiş oluyorlardı. Zamanın kemirerek ortadan kaldırmadığı teori, tez ve ilke var mı?
Nitekim Marx ve Engels de, kendi tezlerinin, “görecelilikten” başka bir anlama gelmeyen, "diyalektik materyalist" veya “tarihsel materyalist” ilkeler temelinde inşa edildiğini belirtmişlerdir.
Peki Marksizmin felsefi ilkeleri ne anlama gelir?
Marksizmdeki “diyalektik” kavramı, ne antikçağdaki ne de İslam felsefesindeki gibi iki karşıt fikrin birbirine üstün gelmek için ortaya koydukları atışmadır. Marksizmin diyalektik anlayışı Hegel’den alınmadır. Hegel, diyalektik yöntemi zihinsel dönüşüme ve kavramlara uygulamakla yetinirken, Marksistler onu toplumların doğasına uygulamışlardır.
Aslında diyalektik, durmaksızın değişim ve dönüşüm halindeki olguların, kendi iç çelişkilerini ya da iç karşıtlıklarını (bir’in ikiye bölünmesi) aşabilmek için kendilerini daha üst bir düzlemde (sentez) yeniden yaratması veya inşa etmesidir. Yani sürekli değişim halindeki ve çelişkilerle bezeli toplumlar (madde), kendi varlıklarını gelecekte inşa edebilmek, bir bakıma kendilerini bir üst düzlemde yeniden yaratabilmek için, iç çelişkilerini yeni bir sentezle aşmak (aufheben) zorundadırlar. Bu ilke, bir bakıma varlıkların varloluşunun koşulu ve yasasıdır. Bunu Hegel şöyle açıklar: “Nesneyi ilerleten, kendi kendindeki içeriktir [çelişki], kendi kendinde taşıdığı diyalektiktir. Şurası açıkca bellidir ki, bu yöntemin gidişini izlemeyen ve onun yalın ritmine ayak uyduramayan hiçbir açıklama bilimsel sayılmaz.”[4]
Hegel’in söz konusu önermesini, sadece maddenin doğasında değil, aynı zamanda soyut düşünce, zihinsel kavram ve felsefi tezlerde de görebiliriz. İç çelişki barındırmayan felsefi tez, bilimsel hipotez veya ahlaki önerme olabilir mi?
Peki felsefe, siyaset ve ahlak açısından iç çelişki nedir? Felsefi tezlerin, siyasi önermelerin ve ahlaki değerlerin, kendi içlerinde aşılması gereken “dogma”lar barındırdıkları gerçeği…
Maddenin zamansal ve mekansal yapısı, ancak değişebilirlik üzerinden sürdürülebilir. Zamanda var olmak her daim değişmektir. Nasıl ki varoluş kesintisiz değişimse, zorunlu olarak zihinsel tasavvurlar da sürekli değişim halindedirler.
Bu nedenle her şey, hareketin yani zamansal ve mekansal değişimin ve dolayısıyla tarihsel koşulların damgasını taşır. Bir şey varsa, o şey mutlaka tarihin içindedir. En kaçık veya en fantastik tasavvurlar bile tarihin-zamanın dışında var olamazlar.
Marksizm bu ilkeden muaf olabilir mi?
Marksizm, insanlık tarihinin zorunlu olarak birbirini takip eden toplumsal yapılardan (formasyon) meydana geldiğini ileri sürer. Her toplumsal yapı, belirli bir üretim tarzına ve bu üretim tarzının toplumsal örgütlenmesinin ifadesi olan üretim-mülkiyet ilişkilerine tekabül eder. Dolayısıyla Marksizm, her somut toplumsal durumun veya aşamanın, diyalektik yöntemle (iç çelişkilerininin analizi) ve tarihsel (zaman ve mekansal açıdan) bakış açısıyla incelenmesini öngörür. Bir toplumun üstyapısında (felsefe, siyaset, sanat, inanç, ahlak, hukuk vd.) meydana gelen her değişiklik, son tahlilde o toplumun maddi üretim ilişkilerinden kaynaklandığı için Marksizm de söz konusu değişikliği kavramak için, araştırmasını, toplumların altyapısını belirleyen üretici güçlerin (üretim tarzı) koşullarına yöneltir ki bu yönteme de “materyalist yöntem” denmektedir. Üretim tarzı tarihselse, o zaman o da değişime tabidir. Eğer bir şey tarihselse, o zaman o şey de görecelidir. Eğer bir şey göreceliyse, o zaman o şey de kendi içinde ister istemez değişmesi gereken “dogmalar” barındırmaktadır.
Bu açıklamadan sonra Marksizmin (Marx ve Engels’in eserlerindeki analizlerden hareketle) üç önemli temel ilkeye sahip olduğunu söyleyebiliriz:
1. İnsanlık tarihi, sınıf mücadeleleri tarihidir (Komünist Manifesto bunu ileri sürer);
2. Toplumlar, yenilenmek veya yeni bir toplumsal formasyona kavuşmak için devrimlere ihtiyaç duyarlar (Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı’da bu ileri sürülür);
3. Kapitalizm, ezen-ezilen çelişkisinin günden güne keskinleşmesinin sonucunda, en sonunda kendi mezar kazıcıları olan emekçi sınıflar tarafından yıkılacak ve insanlık, özgürlükler dünyasına, yani sınıfsız topluma ilerleyecektir (Das Kapital bunu temellendirir)…
Her ne kadar Marx ve Engels, söz konusu ilkeleri, tarihsel koşulların ve kapitalist toplumun doğasının incelenmesinden hareketle ortaya atmış olsalar da, bu ilkelerin hiçbiri, zaman ve tarihin koşullarından bağımsız değillerdir.
Yani Marksizmin tümeli, hem tikelde sınanmalı (kanıtlanmalı) hem de yanlışlanması durumunda tümel, tikellerin gerçekliği temelinde yeniden oluşturulmalıdır. Marksizm dışındaki hiçbir siyasal ve felsefi akım, onu var eden temel ilkelerini bu kadar yalınlıkla ve cesaretle sorgulamaya izin vermemiştir. Ne yazık ki Marksizmi, ikincil kaynaktan okuyan birçok insan, Marksizmin bu gerçeğini, önyargı ve ezberlerinden dolayı pas geçmektedir.
D. Cündioğlu da Marksizmde içkin olan, söz konusu değişebilirlik özelliğini hem görmezden gelmekte hem de her konuşmasında onu tahrif ederek ve karikatürleştirerek dinlerin doğasıyla özdeşleştirmektedir.
Peki, Marksizm dogma içeriyor diye, Cündioğlu’nun iddia ettiği gibi, Marksistler felsefeye yeteneksiz mi? Bu bakış açısının, felsefeyi kavrayış açısından, ciddi sorunlu olduğunu, içinde bulunduğumuz şu son yüzyıl fazlasıyla kanıtlamaktadır. 20. yüzyılın başından bu yana felsefe, siyaset teorisi, bilim, tarih, edebiyat ve sanat kuramı adına söylenmiş ve yazılmış ne varsa, bunlar ya Marksistler ya da gençlik yıllarında Marksist formasyon edinmiş insanlar tarafından söylenmiş ve yazılmıştır.
Bu arada bir yanlışı daha düzeltmeden geçmeyelim: Dücane Beyin iddia ettiği gibi Marksizm, bir felsefe değildir; o, tıpkı liberalizm, monarşizm, cumhuriyetçilik, Kemalizm, parlamentarizm, anarşizm gibi siyasal bir akımdır.
İdeolojilere ve “izm”lere vurma modasının pek revaçta olduğu görümüzde Cündioğlu da kendisini “izm”ler dışında konumlandırmaktadır. Ancak hangi siyasi, toplumsal, ahlaki, felsefi eleştiri, “izmler”den azadedir ki? İzm’siz, zihinde tek bir kavram bile üretilemeyeceğini Cündioğlu bilmiyor mu? Felsefe tarihi, bir izm”ler tarihi değil midir?
Rasyonalizm, pragmatizm, idealizm, materyalizm, egsiztansiyalizm, ampirizm, septizm, kritisizm, fenomalizm, sensualizm, pozitivizm, ampriokritisizm vs…
ÖZ VE BİÇİM SORUNU
Şimdi de Cündioğlu’nun “dinler ortaçağın ideolojisi, ideolojiler de modern dinlerdir” tezine bakalım.
Bazı uygulamaları ve yönleri birbirine benziyor diye, din ve ideolojilerin özdeş oldukları söylenebilir mi?
Hayvanlarla insanlar, birçok ortak özelliklerinden dolayı birbirine benzerler, şempanzelerle insanların genetik akrabalığı ise % 95 oranındadır. Fakat buradan hareketle, insanlarla şempanzelerin doğasının aynı olduğunu, aralarında herhangi bir farkın bulunmadığını söyleyebilir miyiz?
Dinler, genelde hem imparatorluklar (ortaçağ) çağının ürünüdürler hem de o günkü toplumların ideolojilerini oluştururlardı. Kuşkusuz dinler gibi bütün modern ideolojiler de hem toplumların hayatını düzenlemek hem de insanlık tarihini bütünlüklü (total) bir söylemle açıklayan ilke ve teoriler öne sürerler. Şimdi dinler, modern çağların seküler idelojileriyle bazı benzerlikler taşıyorlar diye, seküler ideolojilerin modern dinler olduğu söylenebilir mi? Kuşkusuz söylenebilir, fakat ağır bir kavramsal tahrifatın sonucunda…
Hegel, “varlığın hakikati özdür” derken, ortak biçimlerin aldatıcılığına dikkat çekmek istemişti.
Biçim ve öz konusu, felsefenin ezeli konularının başında gelir. Aristoteles, Metafizik[5] kitabında sıklıkla “biçim” ve “öz” sorununun doğasını inceler. Aristoteles’e göre “ilineklerle (sıfat), özlerin doğalarını birbirine karıştırmamak gerekir.” Ne iki insan müzisyen diye ne de iki şey aynı tadı veriyor diye özdeştir veya aynı doğaya sahiplerdir.
Birileri sakal, giyim kuşam, davranış tarzı veya kulaktaki küpesiyle benzeşiyor diye onların aynı ideolojiye sahip oldukları söylenebilir mi? Tanrı kelamı olduğu iddia edilen kutsal kitaplarla, insan düşüncesinin ürünü olan siyasal önermelerin (ideolojiler) benzerlikleri var diye bunlar bir kalemde özdeş sayılabilir mi? Marksizme gıcık olabilirsiniz fakat bu nedenle kavramların ve felsefenin doğasını tahrif etmek zorunda değilsiniz.
TÜMDENGELIM-TÜMEVARIM DIYALEKTIĞI
Tümdengelimsel oldukları için tek tanrılı dinler, değişime kapalıdırlar. Kutsal kitaplar, mutlak olan tümelin değişmesine izin vermezler. Kutsal bir kitabın ayetlerini, farklı yorumlayabilirsiniz fakat onu ne değiştirebilir ne de ona tarihsellik atfedebilirsiniz. Ayetler, ancak yaratıcıları, yani tanrısı tarafından değiştirilebilir. Kur’an’ın neshedilmiş (değişikliğe gidilmiş) ayetlerini, herhangi bir ideolojinin bazı ilkelerinin değiştirilmesiyle kıyaslayabilir miyiz? Kutsal kitapların ayetleri, sadece kitabın yazarı (tanrı) tarafından değiştirilebilirken, ideolojilerdeyse, onların taraftarları tarafından da rahatlıkla değiştirilebilmektedir. Ayetleri, “hayata uymadığı” ya da “toplumların ihtiyacına yanıt vermediği” gerekçesiyle değiştirmeye kalktığınızda artık siz, ya o dinden çıkmışsınızdır ya da o dinde ikiyüzlülük yaparak kalmaktasınızdır.
Bu çelişki, dinler gibi toplumların hayatını belirlemeyi amaçlayan seküler ideolojiler için geçerli değildir. Çünkü seküler ideolojiler, hayata uymadıklarında onların taraftarları tarafından değiştirilebilirler. Çünkü tümel mutlak değildir, kendi içinde değişimi öngörür. Seküler ideolojilerde bu, tümel ile tikelin karşılıklı etkileşimiyle, yani tümelle tikelin diyalektik ilişkisi içinde çözüme kavuşturulmaktadır.
Ayrıca eğer herhangi bir insan, bazı felsefi, siyasi veya ideolojik ilkelerinde ısrar ediyorsa, bunun nedeni, söz konusu ilkelerin değişmeye kapalı olmasından değil, o ilkelerin doğruluğuna kanaat getirmesindendir.
Neticede insanların sahip oldukları siyasi görüşlerini, bilim, sanat, felsefe ve edebiyat gibi alanlarda benimsedikleri fikir ve kanaatlerini içtenlikle savunmalarından daha doğal ne olabilir?
Örneğin, Dücane Cündioğlu’nun yıllardır terk etmediği, felsefi, siyasi, ahlaki doğruları hiç mi yok? İnsanların bilimsel, sanatsal, felsefi, siyasi, ahlaki konularda, belli bazı “doğrulara” sahip olmasının ve bunları savunmakta ısrar etmesinin, “dogmatizmle” ne alakası var? Eğer dogmatizmle, herhangi bir fikre bağnazlıkla sarılmak kastediliyorsa, bu bir başka sorundur, daha doğrusu bu bir kültürel sorundur. Herkes 50 yaşından sonra, eski inançlarını, siyasi görüşlerini, bilimsel ve ahlaki değerlerini, Cündioğlu’nun ifadesiyle “kendini inkar ederek” terk etmek zorunda mı?
Dücane Cündioğlu’nun hayat boyu savunduğu hiç mi bir “doğrusu” olmadı? Felsefe, ne “kendini inkar etmek”tir ne de insanın kendi geçmişini “silip atma”sıdır. Fikir ve inançlarından vazgeçmek ne zamandan beri felsefecilik olmaktadır? Eğer böyle olsaydı hiçbir felsefi ilke, bilimsel ve siyasal doğru inşa edilemezdi. Kuşkusuz felsefe, insanın doğru bildikleriyle, inançlarıyla ve önkabulleriyle hesaplaşmasıdır. Fakat bu, insanın yıllar içinde ve deneyimle biriktirdiği doğrularını, inandıklarını veya kanaatlerini küpeşteden aşağı atmasını gerektirmez.
MARKSİZM BIR DOGMA MI?
Yeniden Marksizme dönersek…
Marksizm bir dogma değildir fakat bu onda, diğer bütün felsefi ve siyasi ilkelerde içkin olduğu gibi, zaman içinde eskiyen, geçersiz hale gelen, koşullara uymayan ve değişmesi gereken önermelerinin (dogmaların) olmadığı anlamına gelmez. Ancak Marksizmin, ilkesel olarak değişebilir önermelerinin olduğu gibi, tarihsel gerçekliğin sınavından başarıyla çıkan ve her gün yeniden kanıtlanarak ayakta kalan doğruları ve ilkeleri de vardır. Örneğin, insanlık hâlâ, sömürü ve sınıfsal farklılıktan kaynaklı baskıları, toplumsal çatışma ve devrimleri, zengin-yoksul farkının günden güne daha çok büyümesini, muazzam teknolojik gelişmeye rağmen, dünyada açlık ve sefaletin korkunç boyutlara varmasını, işsizliğin her gün daha çok arttığını, işsiz bırakılan milyonlarca Avrupalı insanın, alkol veya uyuşturucu bataklığına battığını veya birer suç makinesine dönüştüğünü, insanın insanlığından çıktığını, doğanın korkunç tahribatını, din ve inanç farklılıklardan kaynaklı şiddet ve bağnazlığın dolu dizgin bir şekilde yaygınlaştığını, yoksul ülkelerin tek varlıkları olan sahillerinin, topraklarının ve madenlerinin yağmalanmasını, sefalete ve dini bağnazlığa sürüklenen toplumların savaşlarla yerle bir edilmesini, elleri böğründe çaresizlik içinde izlemiyor muyuz?
Kapitalizmin kendi iş koşullarında kalarak bu sorunların çözülebileceğine ilişkin herhangi bir felsefi ve teorik belirti var mı?
Neyin dogma ve değişmesi gerektiği, neyin doğru ve değişmemesi gerektiğini ise sonuçta tarihsel süreçler belirlemektedir.
Bilimde de böyle değil mi?
Marksist kuram, daha ilk emekleme döneminde, bizzat Marx ve Engels tarafından gözden geçirilmiş, eleştirilmiş ve ortaya attıkları teorinin tanrı kelamı olmadığı birçok kez vurgulanmıştır. Örneğin Marx ve Engels, 1872’de, yani yayımlanmasından 24 yıl sonra Komünist Manifesto’ya yazdıkları önsözde şunları vurgulamaktadırlar:
“Bugün olsaydı bu bölüm, birçok açıdan farklı yazılabilirdi. Sanayinin son yirmi beş yılda kat ettiği muazzam gelişme ve onunla birlikte işçi sınıfının parti örgütlenmesinin ortaya koyduğu muazzam başarı, pratik deneyimler, ilk önce Şubat Devrimi ve daha da önemlisi proletaryanın ilk kez iki ay boyunca siyasal iktidarı elinde tuttuğu Paris Komünü açısından bu program, bazı bölümleriyle eskimiş gözükmektedir. Özellikle Komün, ‘işçi sınıfının hazır devlet mekanizmasını olduğu gibi ele geçirip onu kendi amaçları doğrultusunda harekete geçiremeyeceğini kanıtlamıştır.”[6]
Yine F. Engels, yıllar sonra Das Kapital’e yazdığı önsözde, İngiltere’nin barışçıl bir şekilde sosyalizme geçeceği konusundaki görüşlerinin doğru çıkmadığını ifade etmiştir.[7]
Marksist teori, son 150 yılda birçok açıdan (devrimlerin merkezinin Batı Avrupa olacağı; kapitalist üretim ilişkilerinin en gelişmiş olduğu yerde zorunlu olarak devrime gidileceği; devrimlerin mutlaka proletarya önderliğinde olacağı; kitlelerin sefalete sürüklendikçe, zorunlu olarak sosyalizme yöneleceği; devlet mekanizmasının ilk andan itibaren sosyalistlerce de kullanılabileceği; üstyapıdaki değişikliğin zorunlu olarak altyapıdaki değişikliği takip edeceği vb önermeler) düzeltilmiş veya değiştirilmiştir.
FELSEFE GÖÇEBELİK MİDİR
Aslında sorun, sadece Marksizmin bir din olup olmaması sorunu da değildir, sorun, Dücane Cündioğlu’nun felsefenin tanımını ve işlevini yanlış kavramasıdır. Esas tartışılması gereken konu da budur.
Birçok konuşmasında Cündioğlu, felsefeyi, “insanın kendisini inkar etmesi”, “dogmanın her türüne karşı olması”, “bütün yapıları” veya “kalıpları reddetmesi”, “hiçbir ‘izm’i takip etmemesi” olarak lanse etmektedir. Bu tanımların hiçbiri ne tek başına ne de kategorik olarak doğrudur.
Aslında işin gerçeği şudur: Dücane Cündioğlu, felsefenin işlevini, kendi şahsi tarihine ve inançsal dönüşümüne uyarlamakta ve kendine kadro açabilmek için de felsefenin tanımını “adrese teslim” hale getirmektedir.
Peki felsefe nedir?
Felsefe, kuşkusuz aynı zamanda insanın kendi inançları ve dogmalarıyla hesaplaşmasıdır da. Fakat bu hiçbir zaman, kategorik olarak “insanın kendini inkar etmesi” ilkesine dönüştürülemez. Felsefe, ne ilkesizliktir ne “anarşizm”dir ne de denizde amaçsızca kulaç atmaktır. Felsefe, esas olarak aklın toplumda inşa edilmesidir.
Felsefe tek tek insanların zihninin ürünü olmakla birlikte toplumsal düzlemde yapılan bir etkinliktir. Felsefe zihinsel olmaktan ziyade toplumda değerlerin, ilkelerin, yaşam tarzının, bilimsel anlayışın, inançların sürekli yeniden tartışılarak yeni değerlerin, yeni ilkelerin, yeni yaşam tarzının, yeni bilimsel anlayışın ve yeni inanç sistemlerinin inşa edilmesidir.
Yani felsefe, hem insanın kendi zihinsel yetmezliğinden ve darlığından kurtulması; ama aynı zamanda, insanın kendine yeni sınırlar, yeni kalıplar veya yeni dogmalar inşa etmesidir. Felsefe, evrenin ve toplumun koordinatları içinde yapılan bir etkinliktir. Bulunduğunuz her felsefi konum, evrende veya toplumda bir koordinata denk gelir. Her koordinat ise, somut ve verili bir toplumsal konum tarifidir, somut bir doğruya ilişkin açıklama ve ilkedir.
Doğrudan felsefenin değil, fakat her felsefecinin, felsefe yaparken şahsi ve toplumsal bir kaygısı ve amacı olur. Bu amaç, ipsiz, sapsız, dayanaksız veya Dücane Cündioğlu’nun ifadesiyle söyleyeyim, "dogmasız" olmaz. Neden derseniz? Eğer bir eylem, belirli bir sınırını ötesine geçmeyi amaç edinmişse, o eylem, eğer etkin olması amaçlanıyorsa, aynı zamanda zaman-mekan düzleminde yeni bir sınır belirlemek zorundadır. Sınırın yıkılması, yeni bir sınırın işaretlenmesi değil midir? Kuşkusuz her yeni sınır, inşa edildiği anda eskimeye ve yıkılmaya yüz tutar. Yeni bir sınır yaratmazsanız o zaman eski sınırdan daha geriye düşersiniz.
“Ben sınır tanımıyorum” demek, “ben toplumda değil, boşlukta yaşıyorum” demektir. Örf ve adetlerimiz, alışkanlıklarımız, sevdiklerimiz veya nefret ettiklerimiz, inançlarımız, doğru bildiklerimiz veya karşı çıktıklarımızın hepsi toplumun içindedir. Bunları yıkmak veya bunların yenisini benimsemek, ya sınırların gerisine düşmek veya sınırın ötesine geçip yeni sınır taşı koymaktır.
FELSEFE HAVADA VE BOŞLUKTA YAPILMAZ
Bireyin ağzından çıkan her söz ve yaptığı her şey, anında toplumun bütünsel bilinç alanına karışarak genel (tümel) toplumsal bilince kendi damgasını vurur. Bireyin kısmi damgasını taşıyan bu alan, toplumun genel bilinci (tümel) olarak yeniden bireye dönerek onun bilgi ve bilinç dünyasını belirler ve onun zihninde daha ileri veya daha geri bir noktada bir değerler sistemi yaratır. Cündioğlu’nun ifadesiyle “ben sahilsizim” demek, ben toplumda yaşamıyorum demektir; çünkü toplum, denizde değil, sahildedir. Deniz toplumun doğal yaşam alanı değildir. Felsefe, sanıldığı gibi sahilsiz, denizde kulaç atarak yapılmaz. Çünkü her felsefi ilke, önerme veya argüman, zaman-makan koordinatları içinde olmalı, ki bu da toplum demektir, köşeli, kalıplı, sınırlı ve ayakları yere basmak zorundadır.
Fiyakalı metaforlar, üzerinde tartışılan konuya açıklık getirmiyor, aksine sorunu süslü laflarla bulanıklaştırıyor ve ilkeleri hokus pokusla hasır altı ediyor.
“Bir mahalleyi terk ettim, bir daha herhangi bir mahalleye ait olmam” demek, “ben nerede olduğumu bilmiyorum” demektir. Toplum içinde yaşadığımız sürece, bir mahalleyi terk etmek, bir başka sokağa veya mahalleye sapmaktır. “İstiklal Caddesi’nden çıktım, ama şimdi hiçbir caddeye veya sokağa sapmayacağım” demek, aslında “Sizi kandırdım, İstiklal Caddesi’nden hiç çıkmadım ki” demektir. Nasıl ki mahallesiz kent, duvarsız sınır, keşfedilerek bayındır edilmemiş toprak parçası kalmamışsa; yasasız, dogmasız ve geleneksiz toplum ve felsefe de olmaz.
“İlkem var ama ben tarafsızım”; “argümanım var ama ben tarafsızım”; “önermelerim var, ama ben tarafsızım” diyen, kusura bakmasın ama ilke, argüman ve önermenin ne olduğunu bilmiyordur. Her felsefi önerme toplumda bir taraftır, çünkü her önerme, toplumda bir şeye karşıtlık temelinde var olur. Bir şeye karşıt olan, karşıtının karşı tarafıdır. Eğer biri, “ben mevcut hiçbir taraftan yana değilim” diyorsa, o zaman o, önerdiği yeni ilkelerini, sözüm ona o tarafsız ilkelerini, ortaya koymak ve bunları nerede inşa edeceğini göstermek zorundadır.
Platon, Aristoteles, Farabi, Descartes, Spinoza, Hume, Kant vd tarafsız filozoflar mıydı?
Örneğin Kant, Prusya toplumunda yazdıklarıyla hem siyasi hem de felsefi anlamda taraftı.
Hangi filozofu alırsanız alın, istisnasız hepsi, kendi dogma ve zihinsel darlıklarını aşarken, mutlaka yeni tezler inşa etmişler ve bunu yaparken de eskilerin tezlerinden yararlanmışlardır. İlkelerin inşasından, onlar eskiyecek veya dogma olacaklar diye kaçınan, aslında Allahına kadar dogmanın ve eskinin sakin kollarında huzur buluyordur fakat o bunu bilmiyordur.
Her yeni keşif, her yeni ilke ve anlayış, mevcut zihinsel sınırların ötesinde yapılır; ancak her zihinsel sınır taşı aşılırken, aynı zamanda yeni bir sınır taşı da yerleştirilmiş olur. Çünkü benimsenen her yeni felsefi anlayış veya siyasi görüş, sonuçta toplumun geleneklerinin, alışkanlıklarının ve inançlarının alanında varlık gösterir. Buna, sözüm ona kuşkucuların o hiçbir şeyi kabul etmeyen, her şeyi yok sayan ve her şeye meydan okuyan tutum ve davranışlar da dahildir.
Dücane Cündioğlu’nun felsefesi, nereden bakarsanız bakın ayakları havada bir felsefedir. Eğer söylenen “tarafsızlık” örtüsünü bir kenara atarsanız, söylenenlerin hem hayali hem de mantıklı olmadığı görülecektir.
FELSEFE GÖÇEBELİK Mİ
Gelelim şimdi Cündioğlu’nun göçebe tarzı felsefe yapmasına…
Cündioğlu sıklıkla kendisinin, “hiçbir yere ait olmayan bir göçebe” ve felsefenin amacının da “inşa edilmiş şehirlerin, göçebe akınlarıyla yıkılması ve dağıtılması” olduğunu söylemektedir.
Göçebelik nedir ya da göçebenin en önemli özelliği nedir?
Göçebelilik, uygarlık kültürüne, hiçbir yaratıcı zihin ve yetenekle katkı sunmamaktır. Göçebelik, bazılarınca özgürlük olarak anlaşılmaktadır. Aksine, göçebelik, doğanın ağır koşulları altında ezilmek, hatta doğanın esiri olmaktır. Dolayısıyla şaşalı sözcüklerle ifade edilen “özgürlük”, daha baştan itibaren kazanılamadan kaybedilmektedir. Romantik belgesellerde gördüklerimiz bize ilginç gelebilir, fakat bir de gidin onu, tükürüğün havada donduğu Sibirya’nın o kıç donduran soğuğunda yaşamak veya bütün zamanını ve hayatını, bir sonraki günkü yiyeceğini bulmakla geçiren Amazon ormanlarındaki yaban topluluklara sorun.
Özgürlük, ideal bir durum ve ulaşılması arzulanan bir ütopyadır.
Belli bir toplumda yaşayarak tam bir özgürlük hayali kurmak ya derin bir saflık veya derin bir yanılsamadır. Toplumun dışına çıktığınızda da özgür olmayacaksınız, çünkü özgürlük, sadece toplumsal yaşamda anlamlıdır. Bir adada tek başına yaşadığınızda, hiç de özgür değilsinizdir, çünkü orada toplum olmamakla birlikte doğanın acımasız koşullarına tabisinizdir.
Yeniden göçebelik (kuşkuculuk) durumuna dönersek:
Kant kuşkucular için boşuna “göçebe” tabirini kullanmaz. Bunun felsefede derin bir anlamı vardır. Çünkü hem felsefede hem de gerçek anlamda göçebelik, çıkışsızlık ve çeresizliktir. Göçebelik, yağmacılıktır, kolaycılıktır, uygarlık adına inşa edilen kültürel yapıları hınçla dağıtmaktır.
Göçebelik, olumlu ve yararlı hiçbir değer inşa edememenin; kültür ve gelenek yaratamamanın diğer adıdır.
Göçebelik, mizacta sertlik, hınçla doluluk, kabalık ve tahripkarlıktır.
Göçebe, uygarlaşma arzusunu ya da uygarlığın dışına düşme durumunu hınçla, vahşi davranışıyla aşma çabası gösteren insandır. Göçebe aslında, altına sığınacağı bir çatı arayandır; fakat köklü alışkanlıklarını terk edemediği ve bağnaz mizacından kurtulamadığı için de bir çatı bulma veya kurma konusunda yeteneksiz olandır.
Göçebelik felsefede amaçsız eleştiri ve hiçbir şey inşa edememenin adıdır. Kuşku duymak, bilgiye ulaşmak için zorunludur, fakat felsefe tarihinden de bildiğimiz gibi kronik kuşkuculuk patolojik bir durumdur.
Bir şeye (bir dayanağa) itiraz, üzerinde durulan bir başka dayanak noktası gerektirir. O dayanak noktası yoksa, itiraz da edemezsiniz, çünkü itiraz için olumlu veya olumsuz bir kıyas gereklidir. Kıyas yapabilmek için de belli bir yerde dikilmiş olmak gerekir.
Bu yüzden Kant yazılarında, “dogmatizme meydan okuduklarını iddia eden kuşkucuların, sadece mevcut kültürü dağıttıklarını, fakat hiçbir olumlu yapı da kuramadıklarını” vurgulamaktadır.
“Başlangıçta [felsefede] inakçıların [dogmacılık] yönetimi altında despotik bir egemenlik kurulmuştu. Ama, yasama düzeni henüz üzerinde eski barbarlığın izlerini taşıdığı için, egemenliği, iç savaşlar yoluyla adım adım tam anarşiye dönüştü ve kuşkucular [barbarlar], tüm yerleşik yapılardan tiksinen bir tür göçebeler kümesi gibi, zaman zaman kentli toplumları parçaladılar. Ne mutlu ki, onlar [kuşkucular-göçebeler] sayıca çok az oldukları için onun [felsefenin] kendini her zaman yeniden kurma çabalarını engelleyemediler.”[8]
Sözün özü: nasıl ki uygarlık tarihinde göçebelik-barbarlık hep dağıtıcılık olmuşsa ki bunu kavramak için sadece Moğolların, Hunların, Gotların akibetine bakmak kafidir; felsefedeki kronik kuşkuculuk da kategorik olarak dağıtıcıdır, var olanı dağıtırken de kendisiyle birlikte her şeyi yok etmeye meyillidir.
Dücadene Cündioğlu konuşmalarında, Marksizmin bir ideoloji olduğunu ve dolayısıyla bütün ideolojiler gibi onun taraftarının da “felsefeye yeteneksiz” olduğunu iddia etmektedir. Dücane Cündioğlu da bir felsefeci olarak kavramların kökenini ve tarihsel anlamını derinlemesine incelemektense, günümüzde birçok kavram için pek moda olan sokaktaki yüzeysel tanımlarını kullanmakta ve böylece Marksizmi itibarsızlaştırabileceğini sanmaktadır.
Marksist ideolojiyi, ortaçağ ideolojileri olan dinlerle aynı kefeye koyarak bir taşla iki kuş vurmayı düşünmesi ise ne onun felsefi çabasına ne de zihinsel derinliğe yakışmaktadır.
Bunu yapmaktaki amacı da çok açıktır: sıklıkla ifade ettiği gibi felsefeye ne İslamcı ve muhafazakarlar ne de Marksistler yeteneklidir; felsefe yapmaya sadece “kendini inkar edenler”, yani tek başına Dücane Cündioğlu yeteneklidir.
Marksizmin ideoloji kavramının tarihçesini ve anlamını ise yazıyı uzatmamak için ayrı bir yazıda değerlendireceğim…
[1] Prof. G. Schischkoff, Philosophisches Wörterbuch, Kröner Verlag, Stuttgart, 1978, s.134.
[2] I. Kant, Die Drei Kritiken, Kröner Verlag, Stuttgart, 1949, s.15
[3], J. Ritter (Hrsg.), Historisches Wörterbuch der Philosophischie, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt, 1972, s.588.
[4] F. G.Hegel, Bütün Yapıtları-Seçmeler 1, Onur Yayınları, Ankara, 1976, s.101.
[5] Aristoteles, Metafizik, çev. Ahmet Arslan, Sosyal Yayınları, İstanbul, 1996, s.372 vd.
[6] K. Marx/F. Engels, Komünist Manifesto, Kafka Yayınları, İstanbul, 2018, s.68-69.
[7] Friedrich Engels, “Önsöz”, Das Kapital, c.1, Yordam Yayınları, İstanbul, 2015, s.38.
[8] Immanuel Kant, Kritik der Reinen Vernunft, Leipzig, 1919, s.14.
Odatv.com