The Economist dergisinde 9 Mayıs’ta yayınlanan dünyada küreselleşmenin bittiğine ilişkin yazı geçtiğimiz hafta ilginç bir açıklamaya konu oldu. MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli partisinin aynı analizi daha önce yaptığını söyledi. Madem öyle diyor elbette öyledir. Ama Bahçeli bu analizin gereğini yerine getiriyor olsa tüm programını küreselleşmenin devam edeceği varsayımı üzerine kuran Mehmet Şimşek’e karşı açık ve net bir tavır alması gerekmez miydi?
Küreselleşmenin sona ermesi yabancı yatırımların, dış kredilerin azalması sıcak para musluğunun kesilmesi demek değil mi? MHP gerçekten bu kanıdaysa Batılı sermaye çevrelerinin gözüne girmeyi amaçlayan bugünkü ekonomik yönelime neden karşı çıkmıyor diye sorulmaz mı?
TÜRKİYE DÜNYAYI OKUYAMADI
Küreselleşme için artık veda çanlarının çalmaya başladığını ODATV’deki yazılarımda defalarca dile getirdim. Bu gelişme Türkiye hariç dünyanın her ülkesinde yaygın bir biçimde ele alınıp konuşuluyor zaten. Dünya küreselleşmeden hızla vaz geçerken Türkiye’nin hâlâ 2000’lerin ilk yıllarında edindiği ezberi devam ettirerek dış kaynak peşinde koşması ve bir türlü üretim ekonomisine geçememiş olması bugün yaşadığımız korkunç sıkıntıların başlıca nedenidir. Yaşadığımız ekonomik krize hukuk ve adalet eksikliği sonucu dünyadan yatırım çekememek gibi nedenler aramak da yeterince nesnel bir saptama sayılmaz.
Elbette ki hukuk devleti kavramının çağdaş bir anlayışla uygulamaya sokulması çok önemlidir ve vatandaş için her alanda yaşamsaldır ama küreselleşmenin sona erdiği koşullarda yabancı yatırım çekmekten çok kendi gücüne dayanmak da olmazsa olmaz koşuldur. Dış kaynağa yönelik diğer tüm özendirici ve teşvik edici önlemler ikincildir.
Kaldı ki dünyada Batı normlarına göre bir demokrasiye sahip olmayan birçok ülkede Türkiye’deki kadar şiddetli bir ekonomik kriz yok, hatta bazılarında işler pek fena gitmiyor. Bu konu üzerinde önemle durmak gerekiyor çünkü küreselciliğin sona ermesindeki asıl nedenleri de ancak böyle anlayabiliriz.
SERBEST PİYASA OTOMATİK OLARAK DEMOKRASİ GETİRMİYOR
1980’lerde neoliberal dönemin açılmasıyla başlayan küreselciliğin temel ilkesi bir yönetim biçimi olan demokrasiyle serbest piyasa ekonomisi arasında doğrudan bir ilişki kurulmasıydı. Neoliberal küreselci akıma göre bir ülke serbest piyasa ekonomisini tam anlamıyla uygulamaya başlarsa adım adım liberal Batı demokrasisine doğru yol alırdı. Ülkede Batılı anlamda bir hukuk sistemi, demokratik kurum ve mekanizmalar tam anlamıyla işlerse bu ülke giderek kalkınır, zengin ve refah içinde yaşayan bir toplum ve orta sınıflar belirirdi. Bu yeni zenginleşen sınıflar demokrasiye sahip çıkar ve ülke aşamalar halinde Batılı ülkelerle kaynaşır ve onların sadece pazarlarına değil kültürlerine de entegre olur ve diğer üstyapı kurumlarını da benimserdi. Ama bu kehanetlerin hiçbiri gerçekleşmedi.
Neoliberalizme göre demokrasi yolunda adımlar atmayan ülkeler ise zaten patinaj yaparlar ve kalkınamazlardı. Ancak bu deneyimlerin sonu da eninde sonunda liberal Batı demokrasilerin ait olan tek doğru yola girerek orada ilerlemekti. Bu kolaycı ve basit analizlerin hepsi yanlış çıktı.
Birkaç yıl öncesine kadar bu tatlı masallar kendilerine oldukça çok sayıda dinleyici buluyordu. Hatta o kadar ki tarihin sonunun geldiğine inananlar, artık dünyada savaşlar, gerilimler yaşanmayacağını düşünenler, Anglosakson mehdinin geldiğini ve 1000 yıl sürecek bir çağı açtığını zannedenler vardı. Ebedi dünya devletine giden otoyol 4 şeritli olarak açılmıştı. Hiç de öyle olmadı, olamadı.
Bugün bu senaryo insana artık çok gülünç geliyor. Tıpkı Sovyet Rusya’da Brejnev döneminde ortaya atılan komünizmin şimdiden geldiği şeklindeki iddialar gibi… Ancak neoliberal projenin iflas etmiş olması ne yazık ki sadece bir fikir tartışmasında bir tarafın yanılıp diğerlerinin haklı çıkmasından ibaret kalmadı. Uygulanan Anglosakson projesi bugün dünyayı bir savaşın eşiğine getirmiş durumda. İşin kötüsü var olan onca gerilimin sonucunun ne olacağı belli değil. İnsanlığın devamı bir nükleer savaş sonrasında da mümkün olabilecek mi o bile bilinmiyor.
Bu durumun sorumlusu elbette dünyadaki en güçlü karar alıcılardan başkası olamaz. Neoliberal küreselci politikaları başlatanlar bu sayede dünyadaki ülkeleri kendi yanlarına çekmek istediler ama tam tersine kendi gözlerini oyacak düşmanlarını beslemiş oldular, ya da bir Çin deyişiyle kaldırdıkları ağır taşı ayaklarına düşürdüler.
Son 50 yılda dünyada pek çok ülke sosyalist ekonomiyi ya da ithal ikameci devletçi veya karma ekonomiyi bırakarak serbest pazara geçti. Bunlar arasında yarım yamalak da olsa Batı demokrasisi deneyimleri yapanlar yeterince kalkınamazken sert disiplinli, tek partili ya da göstermelik seçimli sistemleri tercih edenler umulmadık başarılar gösterdiler. Küreselcilik döneminde dünyada demokratik ülkelerin sayısı azalırken adlarına “illiberal rejimler” denilen demokrasi dışı sistemler çoğaldı.
ÇİN DÜNYANIN FABRİKASI OLDU
Peki, sonunda ne oldu? Sadece Çin dünya imalat sanayinin 3’te 1’inden fazlasına sahip ve tek başına dünyanın fabrikası haline geldi. Şimdi başta ABD Hazine Bakanı Yellen olmak üzere Batı’nın tüm liderleri kuyruğa girmiş Çin’den fazla kapasitesini azaltmasını, dünya dengelerini bozmamasını o kadar fazla üretmemesini rica ediyorlar. Demek ki serbest piyasa ya da daha belirgin deyimle kapitalizm sanıldığı gibi liberal demokratik bir üst yapıyla değil illiberal rejimlerle daha iyi bir uyum gösteriyormuş. Kapitalizm öyle “özgürlükçü“ de değilmiş.
Son 40 yılda serbest piyasa ekonomisi temelindeki küreselleşmenin özgürlükleri arttırıcı değil geriletici bir rol oynadığı ayan beyan görülüyor. Bu da kapitalizmin iddia edildiği gibi insanlığa yararlı bir sistem olmadığının kanıtlarından biri olarak öne çıkıyor. Diğerleri de vahim çevre ve iklim sorunlarıyla, enerji ve finans krizleri elbette. Öte yandan salgın hastalıklar, ruh sağlığı sorunları ve uyuşturucu bağımlılığı sistemin artık bazı insani sınırları da zorladığını gösteriyor.
Öte yandan, Dimyata pirince giderken evdeki bulgurdan olmak derler ya Sovyetler Birliği’ni yok ederek evrensel barış çağı açtığını düşünen ABD-İngiliz cephesi bugünkü Rusya ve destekçisi Çin ile karşılarında daha da tehlikeli bir düşman buldular. Soğuk savaş döneminde “dehşet dengesi” denilen nükleer silahlar eşitliği ile belli bir denge bulunabiliyordu. Bugünkü ortam ise eskisinden çok daha tehlikeli görünüyor.
ÇÖKEN KAPİTALİZM KAPİTALİST DOĞU’YU DA ÇÖKERTECEK
Gelişmeler ayrıca sadece Batılı liberalleri değil onlara karşı olduklarını iddia eden İslamcıları ve geri ülkelerin milliyetçilerini de haksız çıkarıyor. Bugünün yaşanan bazı gelişmeler, örneğin Çin gibi ülkelerin güçlenmesi ve Batı’nın buna karşı bocalaması aslında yine Batı kapitalizminin tüm dünyaya yayılmasının sonucudur. Batı’nın krizi onun siyasal sisteminin yönetim biçimiyle ilgilidir ama diğer ülkeler Batı’ya karşı herhangi bir alternatif getirmemişlerdir. Tam tersine ondan öğrendikleri kapitalizmi kendilerinde zaten eskiden beri mevcut olan gelenekleriyle uygulamaya devam etmektedirler.
Genel anlamda kapitalizmin krizi sadece Batı’nın krizi değildir. Çünkü Doğu’da da kapitalizmden başka bir sistem yoktur. Bu kriz derinleştikçe bunun zararlı etkilerini başta Çin ve Rusya olmak üzere Batılı sayılmayan ülkeler daha derinden yaşayacaklardır. Çin, Batı pazarlarına mal satamazsa o tıkır tıkır işleyen zemberek bir anda boşalabilir. Arap-İslam ülkelerinin dünyanın petrol ve doğalgaza olan bağımlılığı azaldığında ne hale düşeceklerini ise düşünmeye bile gerek yok. Bu bakımdan “Batı çöküyor” diye sevinenler aslında kendi çöküşlerinin farkında olmayanlardır. En gülünçleri de Batı’nın en yakın müttefiki, askeri örgütlerinin üyesi ve her alanda onun nüfuzu altında olanların ülke içinde yaptıkları içi boş babalanmalardır. Batı’dan kredi ve yatırım elde etmek için bin dereden bin su getirirken süt dökmüş kedi gibiler ama!
Küreselciliğin son bulması ve neoliberalizmin bitişi hakkında söylenenleri ele alırken kendimizi belli kalıpların, sistem hakkındaki mevcut önyargıların ve düşünce sınırlarının dışına çıkarmalıyız. Dikkat ediniz, ABD Çin’den kapasite fazlasını azaltmasını istiyor, oysa dünyamız asırlardır aksine kapasite azlığı nedeniyle ne sıkıntılar çekti, insanlar ne zorluklar yaşadılar! Ve bugün “herkese ihtiyacına göre” ilkesini gerçekleştirebilecek olanak var.
Örneğin birçok Batılı oto markasının sahibi olan Stellantis’in yöneticileri Çin elektrikli otomobillerinin rekabetinden aşırı rahatsız olduklarını gizlemiyorlar, piyasadaki evrimi kast ederek “Darvinci bir dönemdeyiz” diyorlar. Eğer karbon salınımından kurtulmak o kadar önemli ise insanlar en azından 50 bin dolar vermek yerine neden 10 bin dolara bir elektrikli oto sahibi olmasınlar. Kimileri bu kez de fazla üretimin dünyayı bir çöplüğe çevireceği iddia ediyorlar. Peki, madem “fazla üretim” diye bir kavram konuşulmaya başlandı, o halde yokluk ve yoksunlukların nedeni nasıl açıklanıyor?
PAYLAŞIM DEĞİŞMEDEN KRİZLER BİTMEZ
Sistemin artık sınırlarına ulaştığının tartışıldığı bir ortam ister istemez fazla üretimin nasıl paylaşıldığı sorusunu da gündeme getirecektir. Bugün mevcut sistemin ya değişmek zorunda kalacağı ya da kendini imha edeceği bir yere doğru gittiğine tanık oluyoruz.
ABD son yıllarda kendisine kendi eliyle rakip yarattığını düşündüğü küreselleşmeden vazgeçmiş durumda. Fransız medyasının altını çizdiği gibi Biden ve Trump artık kimin daha çok Çin’e karşı korumacı olduğu konusunda kapışıyorlar. Bunun tek bir anlamı varsa o da artık geri dönüşün olmadığı ve Batılı merkezlerin eskisi gibi dünyaya yayılmayı bırakıp kendi içlerine kapanmayı yeğlemeleridir.
Türkiye ise aksi söylense bile bu gelişmeden habersiz görünüyor ve Batı’nın yapacağı yatırımların ve vereceği kredilerin hayalini kuruyor. İktidar ülkenin stratejik önemi sayesinde yatırım çekeceğini düşünürken, muhalefet Batı’yı hukuk ve adaletle ikna etmek peşinde. Her ikisi de çıkmaz yol. Özellikle ve en başta tarım alanında üreten bir Türkiye gereksinimi artık çok acil. Kendi ayakları üzerinde duramayanın yıkılacağı bir döneme giriyoruz.
Odatv.com