Ölmek bildiğin gibi değil!
Her ailede, her işyerinde arkadaş grubunda dengeyi sağlamak zorunda bırakılan biri vardır, Glasner’in Ölmek’inde bu denge sağlayıcı Tom, Saraçoğlu’nun Bildiğin Gibi Değil’inde ise Tahsin oluyor.
Emine Uçar İlbuğa - Prof. Dr.
Vuslat Saraçoğlu’nun Borç (37. İstanbul Film Festivali En İyi Film Ödülü) filminden sonra çektiği ikinci uzun filmi Bildiğin Gibi Değil 43. İstanbul Film Festivali’nden En İyi Senaryo, En İyi Oyuncu (Serdar Orçin, Alican Yücesoy) ve En İyi Kurgu Ödüllerini aldı. Son yıllarda Türkiye sinemasında belki de en fazla tartışılan konulardan biri de sinemamızdaki senaryo sorunu.
Ama Vuslat Saraçoğlu senaryosu kendine ait her iki filmiyle sinema kariyerini pekiştirebilen ve sinemada sağlam adımlarla ilerleyen bir yönetmen olmayı başarıyor böylece gelecekte çekeceği filmlerine ilişkin beklentiyi de yükseltiyor.
İlk filminde bir aile dramına, yaşlı ve kimsesiz bir kadının hayatına odaklanan Saraçoğlu bu filminde, babalarının ölümü ile memleketleri Tokat’ta bir araya gelen üç kardeşin yaşamlarını etkileyen deneyimleri üzerinden, çocuk ve gençliklerinde yaşadıkları travmalarla yüzleşmelerini, aralarındaki güçlü ama bir o kadar da kırılgan olabilen ilişkilerini trajikomik bir dille ortaya koyuyor. Aynı kentte, aynı evde büyüyen üç kardeşin ebeynlerinin onlara karşı tutum ve davranışları onların yaşama tutunmalarında, ilişkilerinde, davranışlarında farklı biçimlerde kendini gösteriyor. Annelerinin ölümünden sonra babasının tuhafiye dükkânında çalışmaya başlayan büyük kardeşleri Tahsin Çavdar (Serdar Orçin) müziğe olan tutkusuna karşın, konservatuvara gidememiş, küçük kentin korunaklı, kontrollü ortamında babasının bakımını da üstlenmiştir. Erken yaşta evlenerek evden ve kentten ayrılan, yalanlarla da olsa yeni bir ilişkiye başlayan evin küçük kızı Remziye (Hazal Türesan), yazar olan kardeşleri Yasin Çavdar (Alican Yücesoy) babalarının cenaze töreni sonrası miras paylaşımı, veraset gibi bürokratik işler nedeniyle bir süre bir arada kalırlar. Aile albümüne bakarken, ortak anılar ve o anılarına ilişkin hatırlama biçimleri, çocuklukları, ilk aşkları, yaşadıkları kentteki akrabaları, arkadaşları, komşularıyla deneyimlerine eşlik etmiş kent mekânları üzerinden geçmişle sarsıcı ama aynı zamanda mizahi bir dille yüzleşirler. Her birinin belleklerinde geçmişe ilişkin anı kırıntıları ve yaşadıkları travmalara verdikleri tepkiler farklıdır.
Vuslat Saraçoğlu, Soner Sert ile 23.05.2021 tarihinde Gazete Duvar’da yaptığı bir söyleşide “‘egemen’, ‘muktedir’, ‘iktidar’ kavramlarını sadece politik öznelerle birlikte değil daha genel anlamda düşündüğünü ve her kesimin kendi iktidarı, egemeni, merkezi, periferisi, ana akımı, marjinali, ezeni ve ezileninin” olduğunu söylüyor. Yönetmenin bu bakış açısı onun filmlerine de yansıyor ve filmde aile içinde güç ve iktidar ilişkilerinin her birinin yaşamına nasıl sirayet ettiğini gösteriyor. Remziye’nin aile içinde yaşadığı tacizi anımsatan halası ve oğlu ile her karşılaşmasında verdiği ani tepkiler, miras paylaşımında birbirleri ile konuşmalarında her an sarsılabilecek o ilişkideki ince kırılgan çizgi, kendilerine ya da başkalarına söyledikleri yalanların gün yüzüne çıktığında verdikleri tepkiler, hem geçmiş hem bugünün güncel koşulları üzerinden mikro ölçekte kapalı bir toplumda büyüyen, yaşayan bireylerin yaşam stratejilerini de ortaya koyuyor.
2024 Almanya Film Akademisi’nde En İyi Film, En İyi Kadın Oyuncu, En İyi Yardımcı Erkek oyuncu, En İyi Müzik Ödüllerinin sahibi olan Matthias Glasner’in aile dramı Ölmek (Sterben, 2024) İstanbul Film Festivali’nde izleyicilerle buluştu. Beş ayrı bölümden oluşan filmde orkestra şefi Tom Lunies (Lars Eidinger) ve besteci arkadaşı Bernard (Robert Gwisdek) tamamen özgün ve geniş bir izleyici kitlesine hitap edebilecek bir sanat eseri ortaya koymak için yaptıkları provalarda ölüm ile yaşam arasındaki ince çizgiyi dinleyiciye hissettirebilecek bir disiplin ve duygulanım yaratma konusunda titizlikle çalışırken, bireysel kaygıları, aile sorunları, ilişkileri, yalnızlıkları ile gündelik yaşamları da bu sürece dahil oluyor. Besteci Bernard’ın müzikte hissedilmesini istediği “ince çizgi” aynı zamanda yönetmen Glasner’in dokunaklı ama bir o kadar da sarsıcı drama filmini de tanımlıyor. Yaşlı bir çift olan kanser hastası Lissy (Corinna Harfouch) ve Parkinson hastası Gerd Lunies’in (Hans-Uwe Bauer) hastalıkları ilerledikçe yalnız başlarına evde yaşamaları güçleşir. Lissy, bir sabah uyanıp eşini evde bulamayınca endişelenir ve Berlin’de yaşayan oğlu Tom’a ulaşmaya çalışır, fakat başarılı olamaz. Diş teknisyeni olan kızı Ellen (Lilith Stangenberg) ise alkoliktir ve ailesinden gelen telefonlara hiç yanıt vermez. Glassner hastalık ve ölüme giden yolda yaşlılığın, çaresizliğin ve yalnızlığın son derece sarsıcı hikâyesinde bir yandan hayatın trajedisini öte yandan absürtlüğünü iç içe geçiriyor. Ölmek; gelişmiş bir Avrupa ülkesinde, çekirdek bir ailede çocuklar ve ebeveynler arasında geçmişe dayanan travmatik deneyimler yıllar sonra yaşlanan anne ve babanın onlara ihtiyaç duyduğu bir zamanda gün yüzüne çıkıyor, yönetmen aile, ebeveynler ve çocukları arasındaki ilişkilere sessizce ayna tutmayı başarıyor. Ölmek filmi yaşama dair farklı karakterler üzerinden farklı perspektiflere sahip bireylerin etrafında trajikomik bir yaşam döngüsü aynı zamanda. Bazıları acıyla ve sessizce hayata veda ederken, yeni bebekler farklı aile koşullarında dünyaya gözlerini açıyorlar. Orkestra şefi Tom bir yandan hamile olan eski kız arkadaşı Liv’in (Anna Bederke) isteği ile onun bebeğine babalık etmeye çalışıyor, öte yandan yaşlılar bakımevinden sürekli kaçan babası ve onu yalnız bırakan annesi ile ilgileniyor, öte yandan ailesi ile tüm bağını koparmış kız kardeşi ile ailesi arasında denge kurmaya çalışıyor. Tom orkestra üyelerinin performansları ile besteci arkadaşı Bernard’ın istediği ince çizgiyi yakalama konusunda ve ailede ve özel ilişkilerinde hep dengeyi sağlayan oluyor.
Sonuç olarak; her ailede, her işyerinde arkadaş grubunda dengeyi sağlamak zorunda bırakılan biri vardır, Ölmek’de bu denge sağlayıcı Tom, Bildiğin Gibi Değil’de ise Tahsin oluyor. Ancak Tom ve Tahsin kurban rolüne bürünmüş bir karakterden ziyade, olaylar karşısında bazen sessiz kalsalar dahi yerine göre tepkilerini çok sert verebiliyorlar ve neyi nasıl düşündüklerini açıkça gösterebilen dürüst ve açık bir karakter olarak öne çıkıyorlar. Her iki filmde aynı ebeveynlere sahip, aynı ortamda büyümüş kardeşlerin aileleri ile ilişkileri ve çocukluk travmalarının birbirine taban tabana zıt biçimlerde yaşamlarına, kişiliklerine yansıdığına iyi bir örnek oluşturuyor. 2024 yılında festivallerde izleyici ile buluşan ve biri Türkiye’de diğeri Almanya’da önemli ödüllerin sahibi olan her iki yönetmenin filmlerinin ortak noktası; aile, aile bireylerinin geçmiş ve bugünü ve yaşamlarını şekillendiren, etkileyen çocukluklarına ilişkin deneyimleri, ebeveynleri ile ilişkileri ve bu deneyimlere karşı yaşama tutunma biçimleri ve verdikleri tepkiler üzerinden şekilleniyor. Birisi kolektif bir toplumda, küçük bir kentte ve çekirdek bir ailede bir diğeri ise bireyci bir toplumda, küçük bir kentte büyüyen kardeşlerin hikâyesine odaklanıyor. Ölmek filminde Tom’un annesi ile babasının cenazesi için memleketine geldiğinde annesi ile yüzleştiği sahne hem çok abartılı bir mizahı içeriyor hem de çok sarsıcı. Bildiğin Gibi Değil filminde Remziye’nin babasının mezarında halasına ve halasının oğluna gösterdiği tepki kardeşleri tarafından anlaşılamıyor. Oysa bu tepkiler Remziye’nin geçmişte yaşadığı büyük travma ve bu travmanın onun hayatında yarattığı büyük acının bir sonucu olarak sarsıcı bir şekilde ortaya konulurken, abartıya kaçmadan mizahi dilden besleniyor. Tıpkı Tom’un besteci arkadaşının ölüm kararını paylaştığı sahnede olduğu gibi. Kısaca Glasner ve Saraçoğlu ölüm ve var olmakla ilgili o ince çizgide hareket eden insanın kısa ve acımasız olabilen hayatını olabildiğince mizahi bir dille perdeye aktarmayı başarıyorlar. Her iki filmde de kaybedilen ya da ağır hasta veya bakıma muhtaç olan ebeveynler gibi onların yetişkin çocuklarının hayat mücadeleleri, seçimleri, yaptıkları, yapamadıkları, kendileriyle ve birbirleriyle, çevreleriyle ilişkilerine odaklanılıyor. Bunu yaparken de kardeşler arasında taraf olmadan, birini diğerine güçlü kılmadan, yargılamadan tüm karakterlere yaşadıkları hayattan, seçimlerden kendilerinin sorumlu olduğunun ama her birinin sorunlara, geçmişe ilişkin yaşamlarında taşıdıkları izlere verdikleri tepkilerin farklılığına da işaret ederek, izleyici ile karşı karşıya getiriyorlar. Yaşlanan aile üyelerinin giderek yalnızlaşmaları karşısında sorumluluğun çoğu zaman aile üyelerinin, yakın komşuların ya da akrabaların yardımına ihtiyaç duyması, Hollandalı sosyolog Geert Hofstede’nin 1980’de bireycilik/toplulukçuluk, güç mesafesi, maskünellik ve belirsizlikten kaçınma olarak tanımladığı kültürel boyutlarında olduğu gibi toplumlarda sert bir ayrışma göstermiyor, bilakis kültürlerin birbirinden bağımsız ve sabit olmadığını gösteriyor. Almanya gibi bireyci toplumlar ve Türkiye gibi kolektivist toplumlar arasında farklılıklar olsa da aile, ebeveyn ve çocukların yaşamlarını merkeze alan her iki filmde yaşlanma sürecinde karşılaşılan sorunlar, aile içi ilişkiler, sistemin tüm kurumlarındaki iktidar ilişkileri ve bu ilişkilerin bireylerin yaşamlarına etkileri tüm bu sorunların evrenselliğini ve ortak yönlerini vurguluyor.