Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, tasarruf tedbirleri kapsamında Bakanlığına bağlı malmüdürlüklerinin yeniden yapılandırılması talimatını verdiğini açıkladı. Sayın Bakanın açıklamalarına göre, “İlk aşamada 100, ikinci aşamada da 200 olmak üzere 300 malmüdürlüğünün kapatılması sağlanacak”. Malmüdürlüklerinin, muhasebe ve diğer saymanlık hizmetleri sunduğunu anımsatan Şimşek, “Malmüdürlüklerinin yaptığı görevlerin, bundan böyle hizmet birleştirilmesiyle il merkezlerinden veya belirli kriterlere göre seçilmiş başka bir malmüdürlükleri tarafından yerine getirileceğini” belirtti.
Malmüdürlüklerinin tarihi, 1858 tarihli Eyaletler Nizamnamesine kadar gider. Belirtmek gerekir ki Maliye Bakanlığı, merkezi konumunu Osmanlı İmparatorluğunda devralmadı. Osmanlılarda mali kaynakların tümü Hazineye ulaşmıyordu. Her nezaret kendi gelir kaynaklarını tahsil ediyor ve bu geliri doğrudan doğruya kendi harcıyordu. Bundan da Maliye Nezaretini bilgilendirmek durumunda değildi. Kaynaklar ve harcamalar merkez dışında değerlendirildiği için nezaretin bir bütçe oluşturması olanaklı değildi. Cumhuriyetle birlikte Maliye Bakanlığı merkezi bir yapı kazanınca, malmüdürlüklerinin mali yapı içerisinde önemli rolleri oldu.
Bu birimlerin statüsü hep aynı olmuştur. Yürürlükteki 1 No.lu Cumhurbaşkanlığı Karanamesinin 248. Maddesinde tanımlandığı üzere, malmüdürlükleri, Maliye Bakanlığının taşradaki birimidir. Mevzuat gereği olarak her ilçede zorunlu kuruluyor. Türkiye Mülkü İdari Bölümleri Envanterine göre 81 vilayette 922 ilçemiz mevcut. Bu durumda tabii olarak 922 malmüdürlüğümüz var. Şimdi bunun 300 kadarı yani neredeyse üçte biri kaldırılıyor. Azımsanmayacak önemli bir sayı.
HAZİNE BEKÇİLİĞİ
Gerekçesi ise “Taşra teşkilatlarına tahsis edilen kaynaklarda önemli bir tasarruf sağlama” şeklinde açıklandı. Oysa malmüdürlükleri demek tasarruf demekti. Hatta tasarrufu abarttıkları ve ölçüyü kaçırdıkları eleştirilerine maruz kaldıkları da söylenebilir. Ağır sorumlulukları nedeniyle titiz davranıyorlardı; zaman zaman ise tereddüde düşüp ödemeleri aksatınca bu yakıştırmalar kaçınılmaz oluyordu. Bu birimler ise kendilerini Hazinenin bekçisi olarak gördükleri için bu eleştirilere pek aldırış etmezlerdi.
Peki kamu ve tasarruf denince akla gelen bu birimler nasıl oldu da tasarruf sağlamak adına kapanacak duruma geldiler. Belirtmek gerekir ki bu husus sadece malmüdürlükleri düzeyinde açıklanacak bir konu değil. Maliye Bakanlığının ve kamu yönetiminin işlevleri ve geçirdiği, evrelerle de bağlantılı. Bu yönüyle ele alındığında bu aşamaya adım adım gelindiği görülüyor.
YETKİ VE SORUMLULUKLARI UYGUNLUK DENETİMİ İLE SINIRLANDIRILDI
Bu yolda en önemli kilometre taşı olarak 2003 tarihli 5018 sayılı Kamu Mali Yönetim ve Kontrol Kanunu gösterilebilir. Bu Kanun ile daha önce sayman sıfatı taşıyan malmüdürü, muhasebe müdürü, saymanlık müdürü unvanının birçok yetki ve sorumluluğu kaldırıldı. Bunlardan en önemlisi yapılan kamu harcamasının her aşamasında mali sorumluluğun büyük bir oranda saymana yüklenmesiydi. Sorumluluk aynı zamanda yetkiyi de beraberinde getiriyordu. Saymana verilen bu sorumluluk ve yetki gereği kamu kaynağını yönetmek, korumak ve hesabını vermek 1050 Sayılı Muhasebe-i Umumiye Kanunu ile saymana aitti. Bu yetki ve sorumluluk 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile kaldırılarak, Kanunun 61’nci maddesi ile saymanlık yetkisi maddi hataları bulma, imza eksikliklerini giderme gibi uygunluk denetimi ile sınırlandırıldı.
DEFTERDARLIKLARIN ALANI DARALTILDI
Daha sonraki süreçte Gelir İdaresi Başkanlığı kuruldu. Vergi dairesi başkanlıklarının kurulduğu illerde vergi dairesi başkanlığı ve defterdarlık isimli iki ayrı birim oluştu. Defterdar, bulunduğu ilde Bakanlığın en büyük memuru; il ve bağlı ilçeler teşkilatının amiri iken, illerde defterdarın ilçelerde malmüdürünün alanı daraltıldı. İlçelerdeki mali ödemelerin neredeyse tamamı malmüdürlüklerinden geçmekteyken zamanla başka birimlere dağıtıldı.
SOSYAL ÖDEMELERİ YAPMA YETKİLERİ ALINDI
Bu arada 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu 2006 yılında yürürlüğe girdi. Malmüdürlükleri bünyesinde ödenen kamu görevlilerinin tedavi yollukları, hastane, eczane yeşil kart vs. ödemeleri SGK ya geçti. 2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanun gereği ödenen yaşlılık aylığı ödemelerinin sekreteryasını malmüdürlükleri yürütüyordu; Sosyal Yardımlaşma Vakfına geçti.
MİLLİ EMLAK ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞINA BAĞLANDI
Son olarak da yine 1 No.lu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile devletin emlak kaydını tutan ve yöneten Milli Emlak, Çevre Şehircilik Bakanlığına bağlanınca, malmüdürlükleri iyice küçüldü, yetki ve sorumlulukları azaldı.
İŞ VE GÜÇLERİ TASFİYE EDİLİNCE SIRA KENDİLERİNE GELDİ
Bu gelişmeler harcamalar yönünde merkezi konumun ve uzmanlığın terk edildiğini gösteriyor. Şimdilerde malmüdürlükleri kamu görevlilerinin maaşları, okulların kırtasiye harcamaları gibi ödenekleri karşılıyorlar. İşlevleri azalınca küçük ilçelerdeki mal müdürlükleri; çalışanıyla, binasıyla gerçekten de bir maliyet meselesine dönüştü. Bu açıdan son karar şaşırtıcı değil, halin icabına uygun. Malmüdürlüklerinin uhdesinde bir hazine kalmayınca hazine bekçiliği de sona erdi. Küçük yerlerde ise gerçekten bütçeye yük oldu.
Yusuf İleri
Odatv.com