A. Faik Bercavi’yi tanıyor musunuz?
Halbuki o zamana kadar Nâzım Hikmet ile tanışmışlığı yoktu; onu bu durumu düşüren ispiyoncu bir arkadaşı olmuştur; çünkü o yıllarda Nâzım Hikmet’in şiirlerini okuyordur. O yıllarda Nâzım Hikmet okumak, bazen hapiste geçecek yıllar kaybetmenize sebep olabiliyordu.
Olcay Taşlı - Yazar
Bercavi 1916’da Lübnan’da doğmuştur. Bercavi’nin babası Tevfik Mustafa Bercavi, Beyrut’un önemli ailelerindenmiş. Dedelerinin dedelerinden biri Selahattin Eyyubi’nin kumandanlarındanmış. A. Faik Bercavi 2 yaşında babasını kaybetmiş. Annesi Fahriye Hanım, aydın bir Osmanlı kadınıymış. Ailesi Aydınlı olan Fahriye Hanım, 1924 yılında çocukları ile birlikte Aydın’a göçmüştür; yalnız kısa süre sonra Fahriye Hanım İzmir’de yaşamını sürdürmeye karar vermiştir. Bercavi ise ilköğretimini bu şehirde tamamladıktan sonra okumak için İstanbul’a gitmiştir.
Bercavi’nin hayatını bizim için özel kılan kısmı, İstanbul durağında başlar. 1932 yılında Bercavi İstanbul Lisesini bitirip Edebiyat Fakültesi’ne girmiş, yanı sıra Hukuk Fakültesi’ne de devam etmiştir. O yıllarda Hukuk Fakültesi’nde Almanya’dan kaçmış sosyalist eğilimli hocalar vardır, onların derslerini izleyen Bercavi, daha Edebiyat Fakültesi’nin 2. sınıftayken iftiraya uğramış ve “Nâzım Hikmet’in Adamları’ndan” olduğu gerekçesiyle tutuklanmıştı. Halbuki o zamana kadar Nâzım Hikmet ile tanışmışlığı yoktu; onu bu durumu düşüren ispiyoncu bir arkadaşı olmuştur; çünkü o yıllarda Nâzım Hikmet’in şiirlerini okuyordur. O yıllarda Nâzım Hikmet okumak, bazen hapiste geçecek yıllar kaybetmenize sebep olabiliyordu.
Mahpus hayatına geçmeden önce Bercavi’nin bir özelliğinden de bahsetmek gerekir. Lisedeki resim hocası onun resme olan yeteneğini fark eder ve onu resme yönlendirir. Yıllar sonra Bercavi, bu yeteneği sayesinde çeşitli ülkelerde elliye yakın resim sergisi açacaktır.
Biz yine mahpus hayatına geri dönelim. Faik Bercavi, Bursa Cezaevine gönderilmiştir. Burada cezaevinin güney kısmında küçük zindanda tek başınadır. Bu yıllarda Nâzım Hikmet de bu cezaevinde mahpustur. Aralık 1932’de İstanbul’da dağıtılan birtakım bildiriler nedeniyle yapılan toplu tutuklamalar sırasında Nâzım Hikmet de tutuklanmış, 1933 Haziran’ında Bursa’ya gönderilmiştir. Orada idam istemiyle açılan dava 31 Ocak 1934 tarihinde 5 yıl hapis cezası kararıyla sonuçlanmıştır. 1,5 yıl yatmış ve Cumhuriyetin 10. Yılı sebebiyle aftan yararlanarak hapisten çıkmıştır. İşte Bercavi, o küçük zindanından, cezaevini teftişe gelen savcı yardımcısı ile konuşturulmak üzere götürülürken diğer mahkûmların arasında Nâzım’ı ilk kez görecektir.
Başsavcıdan Tuzak
Henüz duruşmalar sürerken Bercavi, Nâzım’ın da yer aldığı kata çıkarılması kararı verilmiştir; aslına bakarsanız o küçük zindandan kurtulması bir ödül gibi düşünülebilir; ama bu yer değişikliğinin, savcının kurduğu bir tuzak olduğunu Bercavi de anlamıştır. Yalnız yapacak hiçbir şey yoktur. Bu mecburi göç, Nâzım ile Bercavi’nin tanışmasına ve aralarında bir dostluk kurulmasını sağlayacaktır. Kısa sürede Nâzım ondaki cevheri fark edecektir. Artık o Nâzım’ın küçük kardeşidir.
Bercavi, yabancı dil bilmektedir. Nâzım’ın diğer tutuklulara verdiği derslerin bir kısmını (Arapça, İngilizce) Bercavi’ye bırakmıştır. Bercavi cezaevinde bol bol çeviri yapmış, bunlar daha sonra, Posta, Tan ve Cumhuriyet gazetelerinde Faik Berçmen müstear adıyla yayımlanmıştır.
Cezaevi hayatından sonra artarak devam eden yazarlık hayatı 1946’da yılında yayımlanan İslam’da Sosyalizm adlı eser ile taçlandırılmıştır. Yalnız size yazarlık ile ilgili en önemli kısımdan bahsetmedim. Nâzım, kendi seslenme şekli ile “Fayek”e o kadar güveniyordur ki 1937 yılında Orhan Selim adıyla Akşam gazetesinde yer alan yazılarının bir kısmını ona yazdırmıştır. O yıllarda Nâzım’ın yazıları diye arşive geçmiş yazıların bir kısmı Bercavi’ye aittir.
1934 yılı Bercavi’ye özgürlük getirecektir. Bercavi’nin dosyası temyizden dönecektir, ağır ceza mahkemesi de temyizin kararına uyarak Bercavi’ye özgürlüğünü verecektir.
Şimdi sıkı durun, bu zamana kadar anlattıklarımız henüz Bercavi’nin hayatının en önemli bölümüne ışık tutmamıştır. 1939 yılı hepimizin bildiği gibi büyük bir savaş getirmiştir. Faşizm Avrupa’yı dört bir yandan sarmaya başlamıştır. Bercavi genç bir aydın olarak faşizmin ilerlemesinden son derece rahatsızdır. Bercavi savaş ile birlikte “Hür Dünya” için, insanlık için bir mücadeleye karar verir.
Bercavi bu yıllarda kurduğu ve liderlik yaptığı örgütü kurmuştur; yalnız bu örgüt ile ilgili yakın dostu olan Hıfzı Topuz’a bile bir şey anlatmamıştır. Bu örgütün yaptıkları bir sır olarak Bercavi ile gitmiştir. Bu girişim ile ilgili sadece küçük bilgilere sahibiz. Bir yeraltı örgütü olduğu, liderliğini Bercavi’nin üstlendiğini biliyoruz.
İsterseniz bu küçük bilgiyi Bercavi’den okuyalım:
“Birçok genç faşizme karşı alerji duyuyordu. ‘Bu kavgada bizim de tuzumuz bulunsun’ diyorduk. Hedefimiz ne komünizmi savunmaktı, ne de Rusya’yı. Sırf insanlığın müdafaası için mücadele etmek istiyorduk.
Bizim gibi düşünen gençlerin arasında büyük bir mimar vardı, aynı zamanda şairdi. Nâzım’ın çok sevdiği bir kişiydi. İngiliz edebiyatını çok iyi bilen bir başka arkadaşımız John Steinbeck’i filan çevirmişti. Bir Ermeni, aydın bir hukukçu vardı. Genç bir doktor vardı aramızda. Bu doktor şimdi büyük bir operatördür. Matematikçi bir Yahudi arkadaşımız da vardı, biz o zamanlar Ermeni, Yahudi ayrımı yapmıyorduk. 15-20 genç bir araya geldik. Bu gençler bizim takımdaydı, onların başı bendim… Bu mücadele süresi içinde savaşta insanların başına gelebilen bütün ıstıraplar bizim de başımıza geldi. Fakat dava o kadar önemliydi ki, bütün güçlüklere karşı koyabiliyorduk.
Bu mücadelenin içinde ben de yaralandım… nispeten sakat kaldım… bir gün orada bir gün burada, Doğu Avrupa bölgesinde, Bulgaristan’da, Romanya’da, Ukrayna’da çalıştık. Kimse nerede olduğumuz bilmiyordu… Operasyon dahil her işi yapıyorduk. İşimiz hem komandoluk, hem de istihbarattı. Merkezimiz Bulgaristan’dı…”
Evet, insanlık adına bu kadar önemli bir vazifeye atılacaksın, canını ortaya koyacaksın; ama tüm baskılara rağmen sadece küçük bir pasaj kadar bilgi vereceksin. O da mecburen bir söyleşide sorulan bir soru sonrasında. Peki, niye hiç anmamıştı bu örgütü; isterseniz bu soruyu da Bercavi cevaplasın:
“Bana bu konuda konuşmak ağır geliyor. Çünkü bu işte çok adam öldü. Sebep olduk. Bu çok ağır bir işti. Genellikle insan bunları hissetmiyor, kahramanlık yaptığını sanıyor.”
Sonuçta insanlık için çıkılan bir yoldu, ne yazık ki yine bedeli insanlık ödeyecekti. Karşıdaki kim olursa olsun, can almak, can almaya karar vermek, sanatçı ruha sahip bir kişiliğe zor gelmişti. İşte, dünya hâlâ aydınlık yarınlar umudunu besliyorsa, bu A. Faik Bercavi ve Nâzım Hikmet gibi aydınlar sayesindedir.