13 Mayıs 1731: Şah Veliyyullah Dehlevî'nin vefatı (Âlim/Fakih)
Onlar; yaşadıkları döneme maddi manevi anlamda damga vurarak iz bırakıp gittiler. Bugün, Âlim/Fakih Şah Veliyyullah Dehlevî'yi hayırla yâd ediyoruz.
Hint alt kıtasının inşa ettiği gelenek, tasavvufu, ahlakı, fıkhı, kelamı ve hadisi cem eden karma bir gelenektir. Bu gelenek içinde çok önemli âlimler, şahsiyetler ve mütefekkirler yetişmiştir. Onlardan biri de 18. yüzyılda usûl arayışı olarak bir ihya, tecdit hareketine öncülük eden Şah Veliyyullah Dehlevî’dir.
Âlim ailenin çocuğu olarak dünyaya gelir. Babası Ahmet bin Abdurrahim Dehlevî, meşhur Feteva-i Âlemgeriyye olarak bilinen Fetevâ-i Hindiye koleksiyonunun ortaya çıkmasında emeği bulunan bir fakihtir. Şah Veliyyullah’ın Mekke’ye ve Medine’ye gitmesi, orada okuması, hadis ilmine önem vermesi, hadis ilmini büyük oranda Hindistan’a taşıması, orada bidatler ile mücadele etmesi önem arz eder.
Kendisi bir Hanefi olduğu halde onun için genelde şöyle denir: “Amelen Hanefiyyun, tedrisen Şâfî’yyun” yani amel bakımından Hanefi ama aldığı dersler ve tahsili bakımından Şafidir.
Şah Veliyullah kendi döneminde pek çok itirazlara maruz kalmasına rağmen Hint alt kıtasındaki Müslümanların üzerinde ittifak ettiği nadir insanlardan birisidir. Hadis ile fıkhı birleştirerek, fıkhû’l-hadis çalışmalarını yapmıştır. O, Hanefi geleneğinin hadisle yeniden yoğrulmasını sağlamıştır.
İlimlerde tecdid hareketiyle beraber, içtihat ve maslahat meselesini ele alır. Tasavvuf ile şeriatı, akılla nakli birleştirme ve buna bağlı olarak da içtihat ve taklit üzerinde durmuştur.
Dehlevî’nin ıslah hareketinin gayesi; medreselerin sistemini değiştirmektir. Medresenin sistemi içine tarih ve hikmet derslerini yerleştirmeyi amaçlamıştır. Öncelikle ilimleri; şeriat ilimleri ve maslahat ilimleri olmak üzere ikiye ayırır. Maslahatı ahkâmın temeli olarak kabul eder. Ona göre her hükmün dayandığı bir illet vardır ve bu illet de maslahattır. Yani insanlığın mesâlihidir ve mefâsidi ortadan kaldırmaktır. "Fıkhın en büyük ruhu içtihattır. İçtihadı kaybettiğimizde fıkıh, ruhunu kaybeden bir cesede dönüşür” diyerek fıkhın ruhunun ahkâmın esrarı olduğuna değinir, ahkâmın felsefesi olduğuna da işaret eder.
Dehlevî’nin İslam kültürüne kazandırdığı bir kavram “irtifakat”tır. “Bütün insanlığın faydasına olan şeyler” diye çevrilebilecek bu kavramı Dehlevî, makâsıda yerleştirmiştir.
Dünya ve ahiret saadeti dört şeye bağlıdır: “Adalet, semahat, huşu, nezafet.” Dehlevî bu hasletleri makâsıd olarak belirler.
Dehlevî, Hüccetûllâhi’l-Bâliğa eserinde akılla nakli, tasavvufla şeriatı ve usûl ile ahlakı birleştirir. Eser iki bölüme ayrılır: Birinci bölümde; “İlahî Şeriatlarda” şeri olan maslahatları belirleyen kaideler ile Mebhasü’l Birri ve’l-İsm; (iyilik ve kötülük) ve Mebhas’ü Siyâsâtü’l-Miliyye (milli siyasetler bahsi) üzerinde durur. İkinci bölümde Risalet-i Muhammediyeyi, Kur’an ile sünneti birleştiren bir delil olarak ele alır. Risalet’in parçası olan sünnetle, diğer sünnetleri birbirinden ayırır. “Müslümanların kıyamet sabahına kadar örnek almakla mükellef oldukları sünnet, risaletin parçası olan sünnettir” der. Şah Veliyyullah Dehlevî ekolü ve mektebi Hindistan, Pakistan ve Bangladeş’te devam etmiştir.