Dünyanın her yerinde insanlar hayat pahalılığı ve durdurulamayan 'enflasyon canavarı' ile mücadele ediyor. Venezuela'da enflasyon oranı yüzde 360, Arjantin'de yüzde 160, Türkiye'de 2023 sonunda yüzde 648 ve İran'da ise yüzde 58 civarında gerçekleşti.
Avrupa'da Euro'nun enflasyonu bir yıl önce yüzde 10'un üzerindeyken daha yeni yeni yüzde 3 civarına düştü. Kanada ve ABD'de de enflasyon yüzde 3.5 düzeylerinde. Batı'daki yüksek enflasyonun düşük büyüme ile birleştiğinde stagflasyona yol açma riski hâlâ çok yüksek.
Enflasyon dizginlense de yol açtığı sosyo-ekonomik sorunlar uzun vadeli oluyor. Çünkü ülkemizde de yakından şahit olduğumuz üzere insanların kazançlarının ve tasarruflarının değeri ciddi biçimde ve muhtemelen kalıcı olarak erozyona uğruyor.
Reel kazancın azalması özellikle de maaşlarının daha yüksek bir yüzdesini gıda ve konut gibi enflasyondan orantısız bir şekilde etkilenen mallara harcayan sabit gelirli aileler için büyük acılara neden oluyor.
***
Zira enflasyona karşı
en savunmasız kesim sabit
gelirli çalışanlar ve emeklilerdir.
Çünkü malların ve hizmetlerin
değeri arttığında
devlet yükselen fiyatlara göre vergilerini artırabiliyor.
Esnaf ve sanayici de sattığı mallara ayarlama yaparak enflasyona karşı kendini koruyabiliyor.
Sabit gelirlilerin enflasyona karşı
maaşlarına zam yapma imkânları yok. Ya devletin ya da şirket sahiplerinin yapacağı maaş artışına mahkûmlar. Bu bağlamda
her ekonomik kriz aslında kendi gelirini düzenleme yetkisi elinde olmayan
bir sabit gelirliler krizidir.
Bir bakıma bazı kesimlerin çıkarları için savunmasız konumdaki sabit gelirliyi enflasyon canavarına kurban ettiği bir süreci yaşıyoruz. Bunun
İsrail'in silahsız ve savunmasız Gazzellileri hunharca katletmesinden bir farkı yok. Biri
devlet terörüyse diğeri de savunmasız kesimlere
yönelik ekonomik terördür.
Bu yönüyle enflasyon sadece günümüzde değil
geçmişte de ahlaki ve siyasi bir kriz olarak görülmüştür. Nitekim 9. Cumhurbaşkanı
Süleyman Demirel'in 1991'deki ünlü konuşmasında işaret ettiği gibi "Enflasyon sadece pahalılık olayı değildir.
Esas enflasyon devletleri yıkan, milletleri ve ahlakı bozan bir olaydır..."
***
'Economics in One Lesson' kitabının yazarı
Henry Hazlitt de "Her
büyük enflasyonda hem
kamusal hem de özel ahlakta
çarpıcı bir düşüş olur" der.
Zira
enflasyon ile yolsuzluk arasında doğrusal bir ilişki söz konusudur. Her
enflasyonda
fiyat manipülasyonlarıyla büyüyen sınıflar vardır. Artan fiyatlarla
birlikte geleceğe dair
belirsizlik de artar. Bu belirsizlik
fuhuş, hırsızlık, cinayet
ve şans oyunları gibi her tür
sefaleti besler.
Jonathan Haidt de
'Ahlaki Temeller Teorisi'nde enflasyonun
ahlaki ve insani değerleri
yozlaştırdığına dikkat çeker.
Harvard Üniversitesi'nin
2004'teki araştırmasında da
yüksek enflasyonun siyasi sınıflardaki yolsuzluğu had safhaya taşıdığının altı
çiziliyor. Araştırmayı yapan
akademisyenler "
75 ülkeden oluşan bir örneklemde yolsuzluk ve enflasyon
değişkenliği arasında pozitif
bir ilişki olduğunu belgeliyoruz"
sonucuna varıyor.
Weimar Almanya'sı (1918-1933) dönemindeki
hiper enflasyonun nasıl siyasi
ve ahlaki krizlere yol açtığını
sadece Alman halkı değil
bütün dünya çok yakından
tecrübe etti.
Benzer şekilde çoğu uzman da
Fransız Devrimi sürecinde halkın maruz kaldığı enflasyonun yol açtığı ahlaki ve siyasi çöküntülerin ülkeyi tiranlığa sürüklediğinde hemfikirdir. Ünlü tarihçi
Andrew Dickson White, Fransa'daki tiranlığın enflasyonist politikaların bir sonucu olduğunu savunur.
Dolayısıyla tarihte olduğu gibi günümüzde de
enflasyon yani hayat pahalılığı ve geçim sıkıntısı her kötülük, zorbalık, yolsuzluk ile ahlaki ve siyasi çöküntünün temel kaynağı olmaya devam ediyor.