Skrzypionki to szkodników, które występują najczęściej w łanie pszenicy. Czasami można je spotkać również i w innych zbożach kłosowych oraz w kukurydzy. Nie zwalczone mogą doprowadzić nawet do 40 proc. strat w plonie.
W naszym kraju występują dwa gatunki skrzypionki, tj. skrzypionka zbożowa, która spotykana jest na przeważającej części plantacji zbóż w naszym kraju oraz skrzypionka błękitek, która występuje głównie na plantacjach zbóż w południowo-wschodniej Polsce. Skrzypionki najchętniej żerują na pszenicy, w dalszej kolejności na jęczmieniu i pszenżycie, najsłabiej na owsie, a najrzadziej spotykane są na życie. W ostatnich latach obserwowana jest również w kukurydzy.
Szkodliwość skrzypionek
Szkodliwość tego owada (głównie jednak larwy), polega na uszkadzaniu (zeskrobywaniu i wyjadaniu) blaszki liściowej, co istotnie (negatywnie) wpływa na przebieg procesu fotosyntezy (w szczególności dotyczy to liścia podflagowego i flagowego). Największe szkody, powodują larwy skrzypionek, które pojawiają się na pod koniec maja lub na początku czerwca.
Larwy (zresztą podobnie jak i chrząszcze), bardzo intensywnie wyjadają tkankę miękiszową liścia, tworząc charakterystyczne, podłużne przezroczyste tzw. okienka. Patrząc na takie pole z dalszej perspektywy, wygląda to tak jakby ktoś „pobielił” łan zboża. Silnie uszkodzona przez larwy skrzypionki blaszka liściowa, zasycha i zamiera. A pozostawione na liściach, przez żerujące larwy skrzypionki, śluz i odchody, stanowią doskonałą pożywkę dla innych patogenów, głównie chorobotwórczych ale i saprofitycznych grzybów .
Ocenia się, że jedna larwa skrzypionki, potrafi uszkodzić około 10% liścia flagowego, który odpowiedzialny jest za „dokarmianie” kłosa. Natomiast masowe pojawienie się tego szkodnika na liściu flagowym, powoduje znaczne obniżenie zdolności fotosyntetycznej rośliny uprawnej, co przekłada się później na masę i wypełnienie kłosa ziarniakami (tworzy się tzw. poślad lub wyszczerbione czy nie wypełnione kłosy). W przypadku masowego pojawu i braku w odpowiednim momencie skutecznej ochrony insektycydowej, spadek plonu ziarna może wynieść 15-20 proc., a w najgorszym wypadku nawet 30-40 proc.
Zwalczanie skrzypionek
Zwalczanie skrzypionek należy bezwzględnie rozpocząć w momencie, kiedy ich liczebność przekracza ekonomiczny próg szkodliwości, który dla pszenicy ozimej, pszenżyta ozimego i żyta, wynosi 1 larwa skrzypionki/źdźble, natomiast dla jęczmienia ozimego i jarego, pszenicy jarej, pszenżyta jarego i owsa wynosi 1 larwa skrzypionki/3 źdźbłach. Najczęściej termin zwalczania tego szkodnika przypada na przełom drugiej i trzeciej dekady maja oraz początku czerwca.
Plantator ma do dyspozycji 46 preparatów, z tego aż 42 zawiera pojedynczą s.cz., należącą do jednej grupy chemicznej a mianowicie do pyretroidów (lambda-cyhalotryna, gamma-cyhalotryna, cypermetryna, deltametryna, esfenwalerat), a 3 środki zaliczane są do grupy pochodnych neonikotynoidów (acetamipryd). Natomiast 1 insektycyd zawiera dwie s.cz., które należą do grupy butenolidów (flupyradifuron) oraz do grupy pyretroidów (deltametryna).
Pyretroidy tj. lambda-cyhalotryna, gamma-cyhalotryna, cypermetryna, deltametryna i esfenwalerat, działają na larwy oraz osobniki dorosłe skrzypionek kontaktowo i żołądkowo, a na roślinie ich działanie odbywa się powierzchniowo. Ich efektywność jest bardzo wysoka (ponad 98%), jednak posiadają jeden mankament, a mianowicie należy je stosować w temperaturze poniżej 200C, co nie jest takie łatwe w szczególności w ostatnich latach, kiedy to temperatura powietrza, jeszcze wieczorem potrafi utrzymywać się niekiedy na poziomie 200C.
lambda-cyhalotryna (np. Arkan 050 CS, Judo 050 CS, Karate Zeon 050 CS, Kusti 050 CS, LambdaCe 050 CS, Ninja 050 CS, Topgun 050 CS, Wojownik 050 CS oraz Kaiso 050 EG, Kivano 050 EG). Preparaty z formulacją CS należy stosować w dawce 0,075-0,1 l/ha, natomiast środki posiadające formulację EG, należy aplikować w dawce 0,10 kg/ha. Zabieg opryskiwania tymi insektycydami należy przeprowadzić w momencie początku wylegania się larw skrzypionek.
gamma-cyhalotryna (np. Cihalotrin 60 CS, Modivo 60 CS, Nexide 60 CS, Nonnus 60 CS, Rapid 060 CS, Vantex 60 CS). Środki te należy stosować w dawce 60-80 ml/ha, od początku wylęgania się larw skrzypionek lub(i) od fazy widocznego liścia flagowego do fazy pełnej dojrzałości mlecznej ziarna (BBCH 37-75).
cypermetryna (np. Cimex Forte 500 EC, Cimex One 500 EC, Cyperkill Max 500 EC, Cythrin 500 EC, Insektus Duo 500 EC, Permet 500 oraz Cyperfor II 100 EC, Cypermetryx 100 EW, Sherpa 100 EC). Preparaty zawierające w swoim składzie 500 g s.cz., należy stosować w dawce 0,05 l/ha, od początku wylęgania się larw skrzypionek lub(i) od fazy całkowicie widocznego liścia flagowego do fazy pełni kwitnienia gdy wykształconych jest 50% pylników (BBCH 39-65). Natomiast środki, które zawierają w swoim składzie 100 g s.cz., należy stosować w dawce 0,25-0,3 l/ha, od początku wylęgania się larw skrzypionek lub(i) od fazy pełni kłoszenia gdy odsłania się 50% kwiatostanu do końca fazy kłoszenia, gdy kłos jest całkowicie widoczny (BBCH 55-59).
deltametryna (np. Decis Mega 50 EW, Delta 50 EW, DelCaps 050 CS, DelTop 050 CS, DeLux 050 CS oraz Delmetros 100 SC, Koron 100 SC, Pilgro 100 SC). Preparaty zawierające w swoim składzie 50 g s.cz., należy stosować w dawce 0,1-0,125 l/ha w momencie początku wylegania się larw skrzypionek lub(i) od początku kłoszenia gdy widoczny jest pierwszy kłosek do końca fazy kłoszenia, gdy kłos jest całkowicie widoczny (BBCH 51-59). Natomiast środki, które zawierają w swoim składzie 100 g s.cz., należy stosować w dawce 0,05 l/ha od momentu początku wylęgania się larw lub(i) od końca fazy rozwoju kłosa w pochwie liściowej do końca fazy dojrzałości mlecznej (BBCH 49-79) w pszenicy ozimej. Zaś w jęczmieniu jarym należy je zastosować od początku wylęgania się larw lub(i) od końcowej fazy nabrzmiewania pochwy liściowej liścia flagowego do fazy pełnej dojrzałości mlecznej, gdy źdźbło jest jeszcze zielone (BBCH 45-75).
esfenwalerat (np. Sumi-Alpha 050 EC, Sumicidin 050 EC). Te dwa insektycydy należy stosować w dawce 0,25 l/ha, od początku wylęgania się larw skrzypionki.
flupyradifuron + deltametryna (np. Sivanto Energy 85 EC). Preparat ten wykazuje działanie kontaktowe i żołądkowe. W roślinie działa powierzchniowo (deltametryna) i systemicznie (flupyradifuron). Preparat ten należy stosować w dawce 0,5 l/ha zgodnie z sygnalizacją pojawu lub(i) od fazy początku grubienia pochwy liściowej liścia flagowego (wczesna faza rozwoju kłosa) do fazy początku dojrzałości woskowej ziarniaków (BBCH 41-83). Ważne: preparat ten nie należy stosować w okresie 10 dni poprzedzających fazę kwitnienia oraz w samej fazie kwitnienia pszenicy ozimej i jarej (BBCH 61-69).
acetamipryd (np. Busola, Mospilan Mizu, Renoki). Niewątpliwą zaletą tych trzech preparatów jest możliwość stosowania ich bez większych przeszkód w temperaturze powietrza przekraczającej 200C. Insektycydy te wykazują się działaniem kontaktowym i żołądkowym w odniesieniu do skrzypionek (zarówno larw jak i imago), a na roślinie ich działanie odbywa się powierzchniowo, wgłębnie i systemicznie. Środki te należy stosować w dawce 0,35 l/h, od fazy początku kłoszenia, kiedy widoczny jest już pierwszy kłosek, do fazy dojrzałości mlecznej ziarna pszenicy ozimej, pszenicy jarej i pszenżyta ozimego (BBCH 51-79).