W mózgu istnieje ośrodek sterowania reakcjami immunologicznymi. Co zmieni to odkrycie?
Na takie doniesienia naukowe specjalnie nikt nie czeka, bo są one jedynie potwierdzeniem wieloletnich przypuszczeń i nie wywołają przewrotu w neurobiologii. Ale z drugiej strony: nowa funkcja ośrodkowego układu nerwowego polegająca na kontroli stanów zapalnych, choć potwierdzona na razie tylko u myszy, poszerza naszą wiedzę na temat jego rzeczywistych możliwości. Oby udało się je wykorzystać również dla dobra chorych.
To, że doskonale poznane ośrodki w mózgu sterują najważniejszymi funkcjami życiowymi, było do tej pory dość oczywiste, podobnie jak uznawanie go za centrum emocji, wspomnień i uczuć – ale dopiero teraz, dzięki najnowszemu odkryciu, otwiera się pole dla poszukiwań nowych terapii, które mogą skrócić przebieg wielu chorób autoimmunologicznych.
Czytaj także: Emocje a odporność
Przyszłe badania, ukierunkowane na mechanizmy, które łączą obwody mózgowe z nazbyt aktywnym układem odpornościowym (w stanach zapalnych odgrywa on ważną rolę), zapewne doprowadzą kiedyś do odkrycia leków bardziej skutecznych w kuracjach masowych schorzeń: łuszczycy, astmy, reumatoidalnego zapalenia stawów, tocznia, choroby Hashimoto i wielu innych.
Przez nerw błędny: regulacja stanu zapalnego
„Chcieliśmy zrozumieć, jak daleko sięga nadzór mózgu nad biologią organizmu” – powiedział dr Mengtong Li z Columbia's Zuckerman Institute i Howard Hughes Medical Institute w Columbia University, wyjaśniając w ten dość górnolotny sposób cel badań, które wraz z zespołem współpracowników przedstawił na początku maja w czasopiśmie „Nature” (A body–brain circuit that regulates body inflammatory responses | Nature ). Naukowcy szukali w nich powiązań, jakie mózg może mieć z obecnymi w ustroju stanami zapalnymi i odpornością wrodzoną – czyli tą jej częścią, która realizowana jest przez tzw. komórki żerne: makrofagi, granulocyty obojętnochłonne (neutrofile) oraz komórki dendrytyczne.
Podczas gdy tzw. adaptywna część układu odpornościowego zależy od działania limfocytów, które rozpoznają, a następnie zapamiętują swoiste cząsteczki (antygeny) wchodzące w skład patogennych drobnoustrojów, nasz wrodzony układ nie jest specyficznie dostrojony do przeciwnika i z każdą bakterią, pierwotniakiem, wirusem lub komórką nowotworową wymienione komórki odpornościowe postępują tak samo. Ta względna prostota odporności wrodzonej pozwala jej reagować szybciej niż część adaptywna.
Autorzy pracy zwrócili uwagę, że w pniu mózgu znajduje się ośrodek nadzorujący aktywność wrodzonej części układu odpornościowego, od której zależy, czy reakcja z jego strony będzie zbyt słaba lub zbyt silna (co wówczas stymuluje rozwój chorób autoimmunologicznych). Sterowanie tą odpowiedzią odbywa się poprzez nerw błędny, który uruchamia przywspółczulny układ nerwowy. „Podobnie jak termostat ten nowo odkryty obwód mózgowy pomaga zwiększyć lub zmniejszyć reakcje zapalne, aby organizm reagował we właściwy sposób” – tłumaczy dr Hao Jin, który rozpoczął badanie w Zuckerman Institute, a następnie przeniósł się do National Institute of Allergy and Infectious Diseases w Bethesda.
Sposób na autoagresję: więcej finezji zamiast siły
Powyższe ustalenia są kolejnym dowodem na prawdziwość psychosomatycznego tła licznych zaburzeń. Od wielu lat badano te powiązania, gdyż zdawano sobie sprawę, że żaden układ ani narząd nie może funkcjonować autonomicznie bez nadzoru ze strony mózgu. Nasza odporność również. Skoro bicie serca, oddychanie, zaspokajanie głodu i inne czynności fizjologiczne sterowane są przez ośrodki zlokalizowane np. w pniu mózgu, łączącego jego obie półkule z rdzeniem kręgowym, albo jeśli układ hormonalny ma swoje nadzorczynie w przysadce i podwzgórzu (a więc strukturach położonych w ośrodkowym układzie nerwowym), to naiwnością byłoby wyodrębnianie z tego systemu naczyń połączonych układu odpornościowego, zawiadującego reakcjami zapalnymi.
Choroby autoimmunologiczne leczy się dziś bardzo trudno, próbując ograniczać objawy i kontrolując przebieg tych schorzeń, by były one jak najmniej uciążliwe dla pacjenta. Rozpoznając w ośrodkowym układzie nerwowym źródło nadmiernej aktywności komórek immunologicznych, które zwracają się przeciwko własnym tkankom chorego, łatwiej będzie teraz wyobrazić sobie terapie, w których przy użyciu odpowiednich modulatorów zaczniemy precyzyjniej celować w nerw błędny albo w struktury pnia mózgu, gdzie znajduje się ośrodek reakcji zapalnej.
Czytaj także: Jak żyć z przewlekłą chorobą stawów
To nie stanie się natychmiast, gdyż znalezienie związków modyfikujących aktywność neuronów przekazujących sygnały do układu odpornościowego muszą poprzedzić żmudne badania kliniczne z udziałem dziesiątek ochotników – nie tylko potwierdzające słuszność tej koncepcji, ale sprawdzające taką terapię od strony bezpieczeństwa. Próby ujarzmienia nadmiernie aktywnego układu immunologicznego nie raz już zawiodły naukowców i kończyły się tak wieloma działaniami niepożądanymi, że trzeba było dla dobra chorych szybko je zarzucić. Może teraz się uda?