Co odstrasza kleszcze, a co je przyciąga? Jak się przed nimi chronić?
Potrafią ruszyć się w marcu, a nawet w lutym. Czekają na nas, gdy wybieramy się na majówkę. Aktywne są latem. I spotykamy się z nimi coraz częściej. Kleszczom sprzyja klimat – wyższa temperatura przyspiesza ich cykl rozwojowy, zwiększa liczebność i obszar występowania. My coraz bardziej wchodzimy na ich teren. One wkraczają na nasz.
Nie trzeba iść do lasu, by się z nimi zetknąć. Badania wykazały, że wiosną w Warszawie największe ryzyko zetknięcia się z kleszczami występuje w Łazienkach, spore – w Lasku Bielańskim, nieco bezpieczniejszy okazał się Las Kabacki. W Poznaniu ryzykowne miejsca, to Malta i uroczysko Golęcin, w Olsztynie – las miejski, plaża miejska i Skanda.
– Ocieplenie klimatu powoduje, że kleszcze powiększają swoje terytorium i liczebność. Jest ich więcej nie tylko w lasach czy na łąkach, ale także w miastach. To przede wszystkim zasługa gryzoni, myszy, nornic, a także większych zwierząt zaglądających do miast, jak lisy, sarny czy dziki – mówi biolog, dr n. med. Marta Hajdul-Marwicz.
Temat chorób, które przenoszą kleszcze i samych pajęczaków obrósł w mity. Nie warto panikować, ale też chorób odkleszczowych – boreliozy czy KZM – nie można lekceważyć. Co warto wiedzieć o kleszczach? Podajemy fakty. Odpowiadamy na ważne pytania.
1. Kiedy zaczyna się sezon na kleszcze?
W piwnicach kleszcze potrafią być aktywne przez całą zimę, w środowisku natomiast stają się aktywne, gdy średnia dobowa temperatura podniesie się do 4-5 stopni (trochę spowalniają je nocne przymrozki).
Ocieplenie klimatu i łagodne zimy wydłużyły czas aktywności kleszczy, obecnie trwa od lutego-marca do listopada. Szczególnie uważać trzeba na te krwiopijne pajęczaki na przełomie kwietnia i maja.
2. Gdzie kleszcze najczęściej występują?
Możemy się zetknąć z nimi na terenie całego kraju. Kleszcze wybierają najchętniej średnio wilgotne miejsca, głównie lasy mieszane i liściaste, także obrzeża lasów oraz łąki w ich pobliżu (te miejsca szczególnie upodobały sobie kleszcze łąkowe, pospolite wolą bardziej cienisty las).
Niestety, możemy spotkać je praktycznie wszędzie, nie tylko w lesie, ale również w parku miejskim, na skwerze, na działce, w przydomowym ogródku, na zielonym terenie lub nieużytkach przy blokowiskach.
Nie spadają z drzew. Nie potrafią latać, nie żyją na drzewach, wspinają się maksymalnie na wysokość 1,5 metra – wiszą na liściach, w trawach, na krzewach, czekając na przejście potencjalnego żywiciela. Oblegają krawędzie ścieżek i dróżek, dlatego – jak wykazano w badaniach – najwięcej kleszczy zgarniamy na łydkach. – Kleszcze idą za zapachem, nie widzą, że to jest alejka, ale wyczuwają dukt, którym przemieszcza się zwierzyna albo ludzie – wyjaśnia dr Marta Hajdul-Marwicz.
3. Jak pogoda wpływa na aktywność kleszczy?
Zagraża im susza, a nie wilgoć, tej potrzebują, są wrażliwe na wysychanie. – Dlatego wyczuwają początek dnia. Wspinają się na trawy, kiedy jest jeszcze wilgoć przy trawach. Pory ich żerowania, to głównie zmrok i czas o świcie, tuż po zejściu rosy. W południe, jeśli jest sucho, schodzą w dół – mówi prof. Joanna Zajkowska, specjalista chorób zakaźnych i neuroinfekcji.
– Gdy pada bardzo rzęsisty deszcz, jest im trudniej, bo krople zrzucają kleszcze z listków, ale sobie radzą, wchodzą w zagłębienie kory, chowają się pod liściem – dodaje dr Marta Hajdul-Marwicz.
Zależność między pogodą a aktywnością kleszczy jest ciągle badana – wygląda na to, że mniej wrażliwe są na deszcz niż na niższą i wysoką temperaturę, ta ostatnia hamuje ich aktywność. Nie sprzyjają im suche i gorące wiosna i lato. Gorący wrzesień potrafi niemal do zera wstrzymać ich jesienny szczyt aktywności.
4. Co przyciąga kleszcze?
Kleszcz reaguje na dwutlenek węgla, który wydychamy, na kwas mlekowy w ludzkim pocie i na ciepło naszego ciała. Rejestruje także drżenie ziemi, kiedy idziemy. Dlatego trudno kleszczy uniknąć.
Bardzo silnie przyciąga je zapach psa. – Przyciąga je osoba, która spaceruje z psem, pies wprawia w poruszenie wszystkie okoliczne kleszcze – dodaje prof. Zajkowska.
5. Co odstrasza kleszcze?
Można spryskać odzież, ewentualnie skórę (z wyjątkiem twarzy i dłoni) specjalnym środkiem odstraszającym – repelentem. Przykładem substancji czynnej, jaką zawiera repelent, jest DEET (uwaga, w stężeniu 20-30 proc. może uszkadzać niektóre tkaniny i bywa mocno drażniący). Ważne, by repelent zmyć wodą z mydłem powrocie do domu, w przeciwnym razie może podrażnić układ nerwowy. Stosowane są także permetryna (UWAGA – jest toksyczna dla kotów), ikarydyna, czy IR3535.
Kleszcze może zniechęcić zapach olejku. Ale trzeba wiedzieć jaki. Olejek waniliowy przyciąga kleszcze, olejek o ostrzejszym zapachu może je odstraszyć, jednak na krótko. Co więcej: – Pewne właściwości odstraszające mają duże stężenia niektórych substancji – tłumaczy biolog. Tymczasem nierozcieńczonych olejków nie można stosować bezpośrednio na skórę. – Zbyt skoncentrowane, zaaplikowane na skórę mogą powodować podrażnienia i działać toksycznie na układ nerwowy – przestrzega Państwowy Zakład Higieny.
Wśród tych, które mogą działać odstraszająco PZH wymienia między innymi: olejek citronellowy z eukaliptusa cytrynowego, lawendowy, anyżkowy, mięty polnej, bergamotowy, cytrynowy, sosnowy, tymiankowy.
– Obawa przed środkami syntetycznymi jest błędem. Olejek w dużym stężeniu, zwłaszcza w przypadku wrażliwej skóry może zrobić większą krzywdę niż opracowana odpowiednio delikatna mieszanka na przykład z ikarydyną, która jest wręcz zalecana dla dzieci i dopuszczona od drugiego roku życia – mówi dr Marta Hajdul-Marwicz.
6. Jak zabezpieczyć się przed ukłuciem?
Jeśli wybieramy się do lasu, pamiętajmy o ubiorze i o jego kolorze. Warto mieć długie rękawy, długie spodnie, dłuższe skarpety i buty z podwyższoną cholewką.
Polecane są jasne kolory. Dlaczego? Mitem jest przekonanie, że kolor biały chroni przed kleszczami. Kleszcz jest ślepy, więc nie reaguje na żaden kolor. Jednak na jasnej powierzchni łatwiej je zauważyć. – Ciemna barwa może być o tyle bardziej kusząca dla kleszcza, że szybciej się nagrzewa. A on woli wyższe temperatury – mówi dr Marta Hajdul-Marwicz. I dodaje: – Pewne jest, że kleszcze nie lubią chodzić po sztucznych tkaninach, także typu polar, bardziej przyciągną je naturalne tkaniny, jak płótno czy bawełna.
7. Jak szybko można się zarazić?
Czas ma znaczenie, choć nie gwarantuje bezpieczeństwa. Boreliozą kleszcze mogą nas zarazić – generalnie – po 24 godzinach żerowania. Bakterie wywołujące chorobę, krętki Borrelia, mnożą się bowiem w jelitach tych pajęczaków i dopiero po zetknięciu się z zassaną krwią przemieszczają się do ich gruczołów ślinowych.
– Niestety, pierwsze doniesienia z badań prowadzonych przez zespół biologa Radka Šímy z Centrum Biologii Akademii Nauk w Czeskich Budziejowicach wskazują, że borrelia szybciej przedostaje się do ciała człowieka, co znaczyłoby, że możemy się zarazić boreliozą przed upływem doby, pod warunkiem ciągłości żerowania kleszcza – mówi biolog.
Co gorsza, w przypadku kleszczowego zapalenia mózgu możemy zostać zainfekowani już w chwili zamocowania się kleszcza w skórze, wirusy powodujące KZM bytują bowiem w jego śliniankach. Dlatego kleszcza należy jak najszybciej usunąć.
8. W jaki sposób usuwać kleszcza?
Żeby bezpiecznie usunąć kleszcza trzeba użyć pęsety, specjalnej pompki, lub na przykład przeciwkleszczowej karty (są dostępne aptekach). Chwytamy kleszcza mocno jak najbliżej powierzchni skóry (ale nigdy nie zaciskamy pęsety na kleszczu!). Płynnym ruchem wyciągamy go aż do całkowitego usunięcia.
UWAGA! Nie wykręcamy kleszcza! – to niebezpieczny mit. Nie wyciskamy też kleszcza, ani nie rozgniatamy. – Kleszcz się nie wkręca w skórę, tylko wcina, trzeba go wyciągnąć prostym ruchem – tłumaczy prof. Joanna Zajkowska.
9. Czego nie robić usuwając kleszcza?
Nie natłuszczaj kleszcza ani nie polewaj alkoholem. To nie ułatwi jego usunięcia, a możesz sobie zaszkodzić. Smarowanie pajęczaka tłuszczem, olejkiem lub spirytusem czy wyciąganie palcami, a także zaciskanie pęsety na kleszczu, doprowadzi do wstrzyknięcia większej dawki jego śliny do rany. A wraz ze śliną mogą się do niej dostać wirusy lub bakterie.
Jeżeli w skórze pozostała jakakolwiek część pajęczaka, koniecznie ją usuń, bo może ułatwiać zakażenia skóry w miejscu wkłucia. Ranę po ukłuciu zdezynfekuj.
10. Jak skontrolować skórę i ubranie?
Nietrudno nie zauważyć kleszcza. Dlatego po powrocie z wycieczki do lasu czy z pikniku, warto zdjąć i wytrzepać ubranie. Najlepiej nad wanną. To prosta zasada bezpieczeństwa. – Jeśli je pierzemy, to w temperaturze wyższej niż 40 stopni, najlepiej 60, bo jak dowodzą przeprowadzone w Niemczech badania, krótkie pranie w temperaturze 40 stopni kleszczom nie szkodzi – radzi prof. Joanna Zajkowska.
I jeszcze jedno. Po powrocie warto wziąć prysznic i szczotką lub gąbką wyszorować skórę, to sposób (a na pewno szansa), by pozbyć się niezauważonego i jeszcze niewkleszczonego pasożyta.
Artykuł po raz pierwszy ukazał się na stronie fakt.pl 28 kwietnia 2022 r.
/5
Żeby bezpiecznie usunąć kleszcza, trzeba użyć pęsety lub pompki, lub na przykład karty (są dostępne aptekach). Chwytamy kleszcza mocno jak najbliżej powierzchni skóry (ale nigdy nie zaciskamy pęsety na kleszczu!). Płynnym ruchem wyciągamy go aż do całkowitego usunięcia. Uwaga! Nie wykręcamy kleszcza! – to niebezpieczny mit.
/5
W Polsce żyje 19 gatunków kleszczy, ale najczęściej stykamy się z kleszczem pospolitym. To ten na zdjęciu. Kleszcz pospolity – Ixodes ricinus.
/5
Dokładnie oglądaj ciało. Po powrocie z lasu czy parku warto obejrzeć całe ciało, ale niektóre fragmenty szczególnie uważnie. Kleszcz najchętniej wkłuwa się w miejsca dobrze ukrwione, pokryte cienką skórą. Lubi miejsca intymne (zwłaszcza u mężczyzn), pośladki, skórę pod biustem u kobiet, potrafi wkłuć się w powieki i w skórę między palcami. U dzieci bardzo dokładnie trzeba obejrzeć plecki i całe nóżki. Najczęstsze miejsca wkleszczeń zaznaczamy na rysunku. To głowa, u nasady włosów, w obrębie karku; za uszami; ramiona; pachy; zgięcia dużych stawów; pępek; pachwiny, okolice narządów płciowych; doły podkolanowe.
/5
– Ocieplenie klimatu powoduje, że kleszcze powiększają swoje terytorium i liczebność. Jest ich więcej nie tylko w lasach czy na łąkach, ale także w miastach. To przede wszystkim zasługa gryzoni, myszy, nornic, a także większych zwierząt zaglądających do miast, jak lisy, sarny czy dziki – mówi dr n. med. Marta Hajdul-Marwicz, biolog. – W populacji kleszczy miejskich zdarza się też większy odsetek kleszczy przenoszących boreliozę, niż wśród kleszczy poza miastami – dodaje.
/5
Kleszcze wybierają najchętniej średnio wilgotne miejsca, głównie lasy mieszane i liściaste, także obrzeża lasów oraz łąki w ich pobliżu. Niestety, praktycznie możemy spotkać je wszędzie, nie tylko w lesie, ale również w parku miejskim, na skwerze, na działce, w przydomowym ogródku, na zielonym terenie lub nieużytkach przy blokowiskach. Na zdjęciu: las mieszany – buk, dąb, jesion.
Masz ciekawy temat? Napisz do nas list!
Chcesz, żebyśmy opisali Twoją historię albo zajęli się jakimś problemem? Masz ciekawy temat? Napisz do nas! Listy od czytelników już wielokrotnie nas zainspirowały, a na ich podstawie powstały liczne teksty. Wiele listów publikujemy w całości. Wszystkie historie znajdziecie tutaj.