70 wyjątkowych obrazów pokazujących życie przedwojennego miasteczka trafiło na wystawę "(po)ŻYDOWSKIE... Sztetl Opatów oczami Majera Kirszenblata" w Muzeum POLIN. W żywych kolorach malarz amator uwiecznił to, co zapamiętał z dzieciństwa, nie unikając trudnych tematów.
- Ta wystawa jest absolutnie wyjątkowa, bo opowiada, jak wyglądał żydowski świat przed Zagładą. A jest to możliwe dzięki temu, że powstała cała seria interesujących obrazów, które namalował Majer Kirszenblat za namową swojej córki profesor Barbary Kiershenblatt-Gimblett. Był on człowiekiem obdarzonym szczególną pamięcią, pamiętał wszystko w najmniejszych detalach i wiernie to odwzorował. Utrwalił w ten sposób żydowski świat - mówił podczas środowej konferencji Zbigniew Stępiński, dyrektor Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.
Kolorowe wspomnienia z Opatowa, bez unikania trudnych tematów
Majer Kirszenblat to główny bohater, ale też przewodnik po wystawie. Urodził się w Opatowie w 1916 roku, skąd wyemigrował do Kanady w 1934 roku. Jego wspomnienia z dzieciństwa skrupulatnie rejestrowała córka Barbara Kiershenblatt-Gimblett, historyczka, folklorystka, emerytowana profesorka Uniwersytetu Nowojorskiego, od wielu lat związana z POLIN, jedna z twórczyń wystawy stałej.
- Wszystko zaczęło się w 1967 roku, kiedy zaczęłam robić z nim wywiady. Nagrywałam te rozmowy przez prawie 40 lat - opowiadała. Ojciec wspominał chętnie, do malowania przełamał się dopiero w latach 90., jako starszy człowiek. - Wiedziałem, że jest w stanie to zrobić, ale lata zajęło nam przekonanie go do tego. Przez ostatnie 20 lat życia malował to, co zapamiętał - opisywała Kiershenblatt-Gimblett.
I zauważyła, że obrazy ojca są szczególne z jednego podstawowego powodu. - Wyjechał w 1934 roku, co oznacza się nie był bezpośrednio dotknięty traumą Holokaustu. Jego wspomnienia z Polski nie były przefiltrowane doświadczeniem tej traumy. To nadzwyczajny dar. Wyjechał jako 17-latek, więc były to wspomnienia z dzieciństwa, a nie wspomnienia dorosłego, który musi mierzyć się z szeregiem wyzwań i problemów - zaznaczyła córka malarza samouka.
Majer Kirszenblat mógł wnikliwie obserwować życie swojego miasteczka dzięki wyjściu poza społeczność żydowską. Wszystko dzięki edukacji, odebranej nie tylko w chederze. - Kiedy pracowałam nad książką, odkryłam, że chodził nawet do polskiej szkoły powszechnej. Byłam zszokowana! - wspominała Barbara Kiershenblatt-Gimblett. Wyraziła też dumę, że jej rodzina przekazała wszystkie obrazy ojca do kolekcji POLIN.
Jak czytamy w tekście kuratorskim: "Jego malarstwo pozwoli nam odkryć świat żydowskiego dziecka z przedwojennego sztetla, ale i zmierzyć się z trudną historią całej społeczności. Pozornie radosne obrazy nie są wolne od krytyki relacji społecznych i ekonomicznych realiów, w których dorastał. Prowokują również pytania o to, co stało się z żydowskim światem".
Odczarować "sztetl". "Pożydowskie", czyli jakie?
- Sztetle były bardzo ubogie. Na tej wystawie priorytetem było dla nas odczarowanie sztetlu jako krainy mlekiem i miodem płynącej. Zobaczycie państwo, że ten codzienny znój, trud ludzi, takich profesji jak nosiwoda, bajglarka czy wytwórca szczotek, którzy żyli na granicy nędzy - tłumaczyła dr Natalia Romik, kuratorka wystawy "(po)ŻYDOWSKIE... Sztetl Opatów oczami Majera Kirszenblata". I dodała, że poza krytycznym spojrzeniem w przeszłość istotne było także to, co dziś dzieje się z miasteczkami, które kiedyś były sztetlami, ile zostało z materialnego dziedzictwa po dawnych mieszkańcach. I ma to swoje fizyczne odzwierciedlenie na wystawie.
- Podróżując do Opatowa z zespołem kuratorskim, zastanawialiśmy się, co zostało z architektury żydowskiej. W pewnym momencie zaczęliśmy myśleć, jak pokazać tę wystawę, bazując na materiale z Opatowa. Z zawalonej szkoły polsko-żydowskiej zbudowaliśmy drewniane ramy, w których pokazujemy awers i rewers naszej historii - z jednej strony to, co Majer krytycznie pamiętał, z drugiej nasze badania, chociażby geodezyjne - wyjaśniła Romik.
A druga kurtorka dr Justyna Koszarska-Szulc wyjaśniła genezę nazwy ekspozycji. - Pierwsze mapy geodezyjne Opatowa zostały sporządzone w latach 1944-48. Dostałyśmy do rąk te niezwykłe dokumenty. Parcele zawierały zapisy z nazwiskami właścicieli. Tam, gdzie parcele należały wcześniej do właścicieli żydowskich, na ogół pojawiał się zapis ołówkiem "pożydowskie". Wtedy natchnęło nas, że jeśli chcemy powiedzieć o Opatowie coś więcej niż Majer, musimy wejść w te mapy geodezyjne i przenieść widzów do teraźniejszości, do dzisiejszego Opatowa. Wydało nam się, że słowo "pożydowskie" będzie najlepiej spinać awers i rewers tej historii – opowiadała Koszarska-Szulc.
Poza odzyskanym drewnem, z którego stworzono scenografię wystawy, znalazły się na niej także niezwykłe obiekty pozyskane od kolekcjonerów i prywatnych darczyńców, jak drewniane menory czy chanukije. Udało się także dotrzeć do zdjęć z przedwojennego Opatowa i zestawić je ze współczesnymi fotografiami.
Wystawa "(po)ŻYDOWSKIE... Sztetl Opatów oczami Majera Kirszenblata" w Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN potrwa dniach 17 maja - 16 grudnia 2024. Otwarcie podczas Nocy Muzeów.
Źródło: tvnwarszawa.pl
Źródło zdjęcia głównego: Zbiory Muzeum POLIN