Uzupełnieniem dawek pokarmowych dla krów mlecznych opartych na kiszonce z kukurydzy są kiszonki z mieszanek traw z roślinami bobowatymi. Mimo nienajlepszej przydatności roślin bobowatych, można przygotować z nich bardzo dobre jakościowo kiszonki pod warunkiem przestrzegania zasad zbioru, zakiszania i stosowania dodatków wspomagających ten proces.
Żywienie krów mlecznych paszami objętościowymi oparte jest dziś na kiszonkach z całych roślin kukurydzy. Takie kiszonki świetnie zaspokajają potrzeby energetyczne krów, brakuje im jednak białka. Z tych względów muszą być uzupełniane innymi źródłami białka.
Uzupełnieniem dawek pokarmowych opartych na kiszonkach z kukurydzy mogą być kiszonki z mieszanek traw (życice, rajgras, kostrzewa łąkowa, tymotka) z roślinami bobowatymi (lucerna, koniczyna, seradela, łubiny). Skład chemiczny takich zielonek jest bardziej urozmaicony w porównaniu z zielonkami z upraw w czystym siewie, zaś ich białko odznacza się wyższą wartością odżywczą. Jest bogate w lizynę, walinę, leucynę i treonine. Kiszonki z traw i roślin bobowatych są tez cennym źródłem wapnia, fosforu i magnezu oraz witamin z grupy B i karotenu.
Zdolność kiszonkarska roślin
Zielonki z koniczyny, lucerny i innych roślin bobowatych, ze względu na wysoką pojemność buforową oraz niską zawartość łatwo rozpuszczalnych cukrów należą do trudno zakiszających się. Większy udział w zielonce takich traw jak życice lub rajgras ułatwia kiszenie, zaś kupkówka lub rośliny bobowate utrudniają ten proces.
Na zdolność kiszonkarską roślin wpływa też właściwy termin zbioru. Koszenie na początku kwitnienia, kiedy skład chemiczny jak i wielkość plonu pozwalają na uzyskanie dużej ilości zielonej masy sprzyja dobremu zakiszeniu.
Zdolność zielonki do zakiszania można podnieść też stosując krótkie podsuszenie roślin i uzyskać materiał o suchej masie co najmniej 30%. Wyższe podsuszenie nie jest wskazane.
Kiedy zbierać zielonki?
Na jakość produkowanych kiszonek istotny wpływ wywiera termin zbioru zielonki. I tak, dla traw najwłaściwszym terminem zbioru jest faza kłoszenia lub wyrzucania wiech połowy traw w runi. Rośliny bobowate powinny być koszone w fazie od pączkowania do początku kwitnienia. W przypadku mieszanek decyduje faza w jakiej znajduje się roślina dominująca w mieszance. Trawy zaleca się zbierać przy poziomie 25-45% s.m., a mieszanki traw z roślinami bobowatymi przy poziomie 35-45%.
Trawy na trwałych użytkach zielonych na kiszonkę zaleca się kosić na wysokości 5 cm, zaś z upraw polowych – 7 cm. Nieco wyżej należy ścinać zielonką z III pokosu – 7-8 cm. W przypadku mieszanek traw i roślin bobowatych, zalecana wysokość cięcia to 6- 8 cm. Rośliny koszone na tej wysokości od gruntu szybciej się regenerują i lepiej odrastają w kolejnym pokosie.
Odpowiednia wilgotność roślin
Przed rozpoczęciem sporządzania kiszonek, skoszoną zieloną biomasę zaleca się doprowadzić do przewiędnięcia, czyli uzyskania 30-35% suchej masy. Zwiększenie zawartości suchej masy w roślinach zapobiega wyciekaniu soku kiszonkowego, który jest niebezpieczny dla środowiska oraz zwiększa stężenie niezbędnego dla funkcjonowania bakterii kwasu mlekowego – cukru.
Skoszona i przewiędnięta zielonka jest właściwym surowcem do zakiszania. Rano kosimy, potem przewracamy, po południu zbieramy i na wieczór napełniamy oraz przykrywamy silos. Taki przebieg prac jest idealny. W większych gospodarstwach nie da się zebrać zielonkę na kiszonkę w ciągu 1 dnia. Potrzeba na to często 2-3 dni. Ważne jest, aby w razie niepogody (deszcz) silos przykryć folią, by zielonka nie zamokła.
Zielonki podsuszone do pożądanej zawartości suchej masy należy zbierać przy pomocy pras i zakiszać w postaci balotów owijanych folią kiszonkarską lub w stacjonarnych silosach.
Zagęszczenie to podstawa
Najistotniejszym elementem prawidłowego przebiegu fermentacji jest środowisko beztlenowe. Napełnienie więc i ugniecenie zakiszanego materiału winno nastąpić jak najszybciej. Zagęszczenie zakiszanego surowca, gwarantujące najlepsze warunki beztlenowe to 200-220 kg/m³. Taką gęstość można uzyskać pod warunkiem, że warstwa ugniatana nie będzie grubsza niż 30 cm i w każdym miejscu silosu, ciężki ciągnik przejedzie 3-4 razy. Prosty sposób na sprawdzenie właściwego ugniecenia zielonej masy jest próba z długopisem. Jeśli podczas wbijania nie wchodzi głębiej niż na 2 cm, to znaczy, że sporządzana kiszonka jest właściwie ugnieciona.
Po napełnieniu silos powinien zostać szczelnie przykryty. Pierwszą warstwę powinna stanowić cienka folia (grubość 0,18-0,2 mm), która dobrze uszczelni kiszonkę i zabezpieczy przed dostępem tlenu. Drugą warstwę z kolei, powinna stanowić grubsza folia ochronna.
Wierzchnia warstwa folii ze względu na odbijanie promieni słonecznych powinna być jasna, najlepiej biała. Na wierzch powinno się dać jeszcze siatkę zabezpieczającą przed ptakami i gryzoniami oraz obciążyć ją workami z drobnym żwirem lub oponami.
W gospodarstwach mniejszych (do 20 krów), kiszonkę przechowuje się w balotach owiniętych rozciągliwą, samoprzylepną folią PCV. Jest to drogi sposób przechowywania, ale materiał zakiszany uzyskuje się najwyższej jakości.
W celu wyprodukowania takiej kiszonki, skoszoną zielonkę poddaje się podsuszeniu na pokosach. Wskazane jest użytkowanie kosiarek ze zgniataczem lub spulchniaczem pokosów, szeroko rozkładających zielonkę na ścierni oraz roztrząsanie i odwracanie skoszonej biomasy.
Tab.1.Wpływ zastosowanego zakiszacza na skład chemiczny oraz stabilność tlenową kiszonek sporządzonych z mieszanek traw i bobowatych (tymotka 30%, kostrzewa łąkowa 15%, koniczyna czerwona 55%) (Pyś, 2006)
Wyszczególnienie | Rodzaj kiszonki | |||
bez dodatku | dodatek bakteryjny | dodatek bakteryjno-enzymatyczny A | dodatek bakteryjno-enzymatyczny B | |
pH
kwasy organiczne (g/kg s.m.):mlekowyoctowypropionowymasłowysucha masa (g/kg s.m.)białko ogólne (g/kg s.m.)włókno surowe (g/kg s.m.)stabilizacja tlenowa * (godz) |
4,56
39,814,50,01,2199,8125,6272,587 |
4,26
46,717,30,20,0203,6130,1274,3120 |
4,22
47,118,90,50,0202,7133,4238,7126 |
4,18
42,029,92,20,0203,9133,9234,0134 |
* Ilość godzin podczas których temperatura kiszonki przechowywanej w temperaturze 20o C nie przekroczyła o 3 o C temperatury otoczenia
Następnie zielonkę formuje się w wały, o szerokości dostosowanej do podbieracza prasy zwijającej. Przy słonecznej i wietrznej pogodzie, po 24-36 godzinach od skoszenia, podsuszona zielonka osiąga 40-45% suchej masy i nadaje się do zbioru. Sprasowane baloty najwygodniej przewieść do miejsca ich składowania i owinąć folią. W celu zapewnienia właściwego naciągu i przylegania do surowca stosuje się folię o grubości 0,025-0,030 mm i szerokości 500 lub 750 mm oraz rozciągliwości do 50%. Folia najczęściej jest w kolorze białym lub czarnym. Baloty powinny być owijane z 50% zakładką folii na folię, co przy dwukrotnym owinięciu beli zapewnia 4 warstwy folii. Takie postępowanie zabezpiecza przed dostępem powietrza oraz gwarantuje właściwy przebieg fermentacji. Trwa on ok. 6 tyg., po czym sporządzona kiszonka nadaje się do skarmiania. Przydatność do skarmiania prawidłowo owiniętego balotu, w dobrych warunkach przechowywania, wynosi do 2 lat, zaś masa kiszonki w balotach kształtuje się na poziomie 380-450 kg/m³.
Przydatne dodatki
W celu uzyskania dobrych jakościowo kiszonek z porostu łąkowego zawierającego rośliny bobowate i ograniczenia strat fermentacyjnych podczas kiszenia warto stosować dodatki kiszonkarskie. Takie kiszonki charakteryzują się lepszą smakowitością i są chętniej pobierane przez bydło.
W handlu znajduje się szereg dodatków kiszonkarskich, w tym mikrobiologicznych, produkowanych pod różną nazwą w postaci płynnej lub proszkowych preparatów. Przyśpieszają proces zakiszania przez szybsze zakwaszenie zielonki do odpowiedniego pH, zapewniając właściwą stabilność kiszonek po otwarciu silosu i opóźniając procesy psucia oraz zagrzewania się kiszonki przy dostępie powietrza. Ponadto ograniczają podczas kiszenia i po otwarciu silosu ilość niepożądanych drobnoustrojów, zwłaszcza bakterii Coli i Clostridium, drożdży i grzybów pogarszających wartość higieniczną kiszonki i będących przyczyną dużych strat składników pokarmowych.
W tab.1 przedstawiono wyniki doświadczenia, w którym zakiszano zielonkę składającą się z koniczyny czerwonej i traw (kostrzewa łąkowa, tymotka łąkowa) bez dodatku jak i wraz z dodatkiem bakteryjnym oraz 2 inokulantami bakteryjno-enzymatycznymi (A i B). Stwierdzono korzystny wpływ zastosowanych dodatków na ograniczenie rozkładu białka ogólnego w procesie zakiszania. Największą ilością tego składnika charakteryzowały się kiszonki sporządzone z dodatkiem inokulantów bakteryjno-enzymatycznych. W kiszonkach z ich dodatkiem stwierdzono mniejszą zawartość włókna surowego, w porównaniu z kiszonkami bez dodatku i z dodatkiem samego inokulantu bakteryjnego.
Kiszonki sporządzone z inokulantami charakteryzowały się zdecydowanie większą zawartością łatwo rozpuszczalnych cukrów w wodzie, usprawniając przebieg zakiszania. Kiszonki te charakteryzowały się wyższą stabilnością tlenową. Zdecydowanie większa zawartość kwasów octowego i propionowego w kiszonkach sporządzonych z dodatkiem inokulantów przyczyniała się znacząco do zwiększenia ich odporności na rozkład tlenowy oraz wtórną fermentację. Okres stabilności tlenowej badanych kiszonek wydłużył się z 87-89 godz. do 120-134 godz. Zakiszanie mieszanek traw z koniczyną czerwoną z dodatkiem zastosowanych inokulantów pozwoliło na wyeliminowanie fermentacji masłowej, duże ograniczenie fermentacji alkoholowej oraz istotne zmniejszenie rozkładu białek do amoniaku w uzyskanych kiszonkach.
Dodatki kiszonkarskie powinny być stosowane w formie płynnej, na zakiszany materiał przy pomocy aplikatorów w ilości od 0,1 do 0,4 litra na tonę biomasy. Żeby rozprowadzić środki do zakiszania w całej zielonej masie, już podczas zbioru roślin, konieczne jest wyposażenie maszyn zbierających w instalacje do rozprowadzania dodatków.
Kiszonki z mieszanek traw z bobowatymi po 5-6 tygodniach od sporządzenia nadają się do skarmiania bydłem. Sporządzone wraz z inokulantami, w stanie niezmiennym mogą być przechowywane przez kilka lat.