Mentolowe wkłady zostaną zakazane? To miliard złotych strat i sporo kontrowersji
Najpierw zakazane zostały papierosy mentolowe. Teraz zakaz ma objąć wkłady do podgrzewaczy z aromatem. Tak Ministerstwo Zdrowia chce chronić nasze zdrowie. Analiza projektu pokazuje jednak, że ma on poważne braki. Po pierwsze uchwalenie go może narazić nas na duże straty i nie chodzi tylko o te w budżecie związane z akcyzą. Po drugie, na rynku zostaną o wiele groźniejsze dla zdrowia produkty tytoniowe.
- Ministerstwo Zdrowia przystąpiło do prac nad wdrożeniem zakazu sprzedaży wkładów do podgrzewaczy
- Jeśli jego pomysł wejdzie w życie, może się okazać, że Polska będzie płacić przedsiębiorcom odszkodowania za utracone korzyści. A to najmniejszy problem
- Zakaz budzi więcej kontrowersji. Ekonomiści wskazują, że resort zdrowia w szacowaniu strat budżetu państwa pomylił się o grube miliony złotych
- Lekarze zaś uważają, że najpierw trzeba zająć się zakazem jednorazowych e-papierosów. — To dużo większy problem — podkreśla prof. Krzysztof J. Filipiak, kardiolog
- Więcej informacji o biznesie znajdziesz na stronie Businessinsider.com.pl
Od czterech lat w Polsce są zakazane aromatyzowane papierosy mentolowe. W efekcie coraz popularniejsze stają się podgrzewacze do tytoniu. Wiele osób traktuje je jako alternatywę do tradycyjnych papierosów. Tak zresztą reklamują je producenci. W praktyce do podgrzewaczy można stosować różne aromaty, w tym mentolowe. Ministerstwo Zdrowia chce ich zakazać, powołując się na unijną dyrektywę i ochronę zdrowia Polaków. W 2022 r. Komisja Europejska przyjęła dyrektywę zakazującą aromatyzowanych wkładów do podgrzewaczy z tytoniem i dała czas unijnym krajom na wdrożenie jej do 2023 r. Kilka państw jednak nic nie robi, bo czeka na wyrok w tej sprawie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej ze skargi Irlandii.
Jeśli TSUE uzna, że Komisja Europejska nie mogła przyjąć dyrektywy, to może się okazać, że Polska będzie płacić przedsiębiorcom odszkodowania za utracone korzyści. Do tego trzeba dodać straty dla budżetu, choć te można byłoby przeboleć dla naszego zdrowia. Lekarze wskazują jednak, że dużo większym zagrożeniem są jednorazowe e-papierosy.
Jak Polska i Unia chce chronić zdrowie Polaków?
Ministerstwo Zdrowia skierowało do konsultacji publicznych projekt nowelizacji ustawy o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych (nr druku UC 18). Jak podkreśla resort, wymusza je nowelizacja dyrektywy 2014/40/UE. Ministerialny projekt przewiduje on:
- zakaz sprzedaży aromatyzowanych papierosów do podgrzewaczy, w tym mentoli (wyrób tytoniowy o aromacie charakterystycznym),
- wprowadzenie definicję podgrzewanych wyrobów tytoniowych,
- nałożenie na producentów i importerów nowatorskich wyrobów tytoniowych obowiązek przekazywania analiz, badań i innych informacji o nich prezesowi Biura do spraw Substancji Chemicznych.
"Zmiana jest korzystna dla konsumentów, ponieważ podwyższy poziom ochrony zdrowia publicznego dzięki pozyskaniu przez organ administracji publicznej dodatkowych informacji na temat nowatorskich wyrobów tytoniowych i ich wpływu na zdrowie (...). Wyroby tytoniowe nie są zwykłymi towarami, a wobec szczególnie szkodliwego wpływu tytoniu na zdrowie ludzkie należy nadać priorytet ochronie zdrowia, w szczególności ograniczeniu palenia wśród młodych ludzi" czytamy w uzasadnieniu.
Nowelizacja ma wejść w życie już po upływie trzech miesięcy od dnia ogłoszenia w dzienniku ustaw.
Skutki dla budżetu państwa będą dużo wyższe?
Jeśli rząd i Parlament szybko się nią zajmą, to może obowiązywać jeszcze w tym roku, co wpłynie na budżet. Ministerstwo Zdrowia szacuje, że straty dla budżetu, jakie spowoduje wprowadzenie zakazu aromatów (mentoli) do wkładów, wyniosą jedynie... 68 mln zł. Zdaniem ekonomistów te szacunki są mocno zaniżone. Z danych Ministerstwa Finansów wynika bowiem, że na akcyzie od wkładów tytoniowych do podgrzewania budżet zarobił w 2023 r. ponad miliard złotych.
— Szacunki Ministerstwa Zdrowia wydają mi się kompletnie nietrafione z trzech powodów — mówi Kamil Sobolewski, główny ekonomista Pracodawców RP.
Po pierwsze w projekcie jest mowa o podgrzewanych wyrobach tytoniowych, od których wpływy do budżetu tylko przez 11 miesięcy 2023 r. wyniosły 974 mln zł. Szacunkowo, za cały 2023 r. wyniosły więc ok. 1 mld 50 mln zł. — Skoro wyroby aromatyzowane stanowią 80 proc. rynku, to zakaz oznaczałby ubytek ok. 840 mln zł już w 2023 r. — tłumaczy Sobolewski.
Po drugie tzw. akcyzowa mapa drogowa określa wzrost akcyzy o 10 proc. co najmniej do 2027 r., czyli już w 2025 r. strata dla budżetu przekroczyłaby miliard złotych.
Po trzecie rynek sprzedaży podgrzewaczy rośnie, a kurczy się rynek tradycyjnych, bardziej szkodliwych papierosów. — Szacunek strat dla budżetu wskazany w projekcie wydaje się więc wielokrotnie zaniżony — podkreśla Kamil Sobolewski.
O tym, że wyliczenia resortu zdrowia są – delikatnie mówiąc – poważnie niedoszacowane przekonany jest także Przemysław Ruchlicki, zastępca dyrektora Biura Polityki Gospodarczej Krajowej Izby Gospodarczej. — Projektodawcy całkowicie pominęli wszystko to, co dzieje się, zanim paczka z wkładami do podgrzewaczy trafia do sklepu. Chodzi m.in. o plantatorów tytoniu (w podgrzewaczach jest wykorzystywany surowiec krajowy), przygotowanie surowca, inwestycje w nowe zakłady produkcyjne. Zakaz sprzedaży 80 proc. produktów z rynku podgrzewaczy nie tylko poważnie go ograniczy, co wręcz doprowadzi do jego załamania — tłumaczy Przemysław Ruchlicki. W jego ocenie strata może sięgać co najmniej 1 mld zł.
Czy Polska powinna poczekać z wdrożeniem dyrektywy?
Projekt budzi również kontrowersje z dwóch innych powodów. Po pierwsze Irlandia zaskarżyła dyrektywę 2022/2100, którą wdraża projekt, do Trybunału Sprawiedliwości UE jako niezgodną z prawem UE (sprawa C-759/23).
Zdaniem Irlandii Komisja Europejska przekroczyła swoje uprawnienia, ponieważ aktem prawnym niższego rzędu (dyrektywą delegowaną) istotnie zmienia treść aktu prawnego wyższego rzędu (główną dyrektywę tytoniową). — Nazwa "dyrektywa delegowana" jest myląca, bo w hierarchii aktów prawnych jest to odpowiednik naszego rozporządzenia — zwraca uwagę Przemysław Ruchlicki. Innymi słowy, to tak, jakby polski ustawodawca chciał zmienić ustawę rozporządzeniem, co jest niedozwolone. Przykładowo w dyrektywie delegowanej, czyli rozporządzeniu, pojawia się np. definicja "podgrzewanego wyrobu tytoniowego", której nie ma w dyrektywie głównej.
Te kontrowersje prawne spowodowały, że dyrektywy nie wdrożyło pięć państw: Szwecja, Austria, Chorwacja, Estonia i Luksemburg. Przemysław Ruchlicki zwraca uwagę, że dodatkowo Bułgaria, Cypr, Grecja i Włochy złożyły wspólny sprzeciw przeciwko działaniom Komisji. — Z punktu widzenia bezpieczeństwa prawnego najlepszym rozwiązaniem byłoby poczekać z regulacjami krajowymi na rozstrzygnięcie sporu na poziomie UE — ocenia Przemysław Ruchlicki.
— Szybkie wdrożenie dyrektywy delegowanej może wiązać się z ryzykiem, że wdrożymy przepisy, które lada moment przestaną obowiązywać. W skrajnej sytuacji może się okazać, że Polska musiałaby wypłacić odszkodowania za utracone korzyści — dodaje Kamil Sobolewski.
Jest jeszcze druga kontrowersja związana z projektem. — Wątpliwości budzi bardzo krótki okres vacatio legis nowelizacji krajowej ustawy. Wynosi zaledwie trzy miesiące. Tymczasem, kiedy wycofywano w Polsce mentole w przypadku tradycyjnych wyrobów tytoniowych, okres przejściowy wynosił cztery lata — zauważa Łukasz Kozłowski.
Zdaniem eksperta FPP firmy nie mogą być zaskakiwane nowym prawem, które zmienia zasady gry rynkowej z dnia na dzień, tym bardziej że sytuację komplikuje tocząca się sprawa przed TSUE — Należy więc wstrzymać się z pracami nad nowelizacją do rozstrzygnięcia się tej kwestii od strony prawnej, a jeśli dyrektywa delegowana zostanie podtrzymana — wówczas uwzględnić rozsądny okres vacatio legis — uważa Łukasz Kozłowski.
Dalsza część artykułu znajduje się pod materiałem wideo
Czy podgrzewacze to alternatywa dla tradycyjnych papierosów?
Wydaje się, że dla ochrony zdrowia warto ponieść negatywne konsekwencje. Okazuje się, że lekarze nie do końca zgadzają się z kolejnością działań resortu.
— Nie za bardzo rozumiem, dlaczego nadal nie mamy projektu rozporządzenia w sprawie zakazu sprzedaży jednorazowych, smakowych e-papierosów, a rzucamy się już na mentolowe wkłady tytoniowe do podgrzewania — mówi prof. dr hab. med. Krzysztof J. Filipiak, kardiolog, internista, farmakolog kliniczny, prezes Polskiego Towarzystwa Postępów Medycyny (PTPM) Medycyna XXI.
Z przeprowadzonych pod auspicjami PTPM Medycyna XXI badań polskich nastolatków w wieku 16-17 lat wynika, że to e-papierosy są największym zagrożeniem.
— Gdy pytamy obecnych 16- i 17-latków, jakiego wyrobu spróbował pierwszy raz, a więc pytamy o inicjację palenia lub wapowania, większość zaczyna od e-papierosów (58 proc.), na drugim miejscu jest już tradycyjny, klasyczny, śmierdzący papieros (41 proc.), a podgrzewacza tytoniu jako inicjacji formy palenie użyło… 0,9 proc. badanych nastolatków. To chyba pokazuje, czym powinniśmy się zająć — podkreśla prof. Krzysztof J. Filipiak.
Zdaniem profesora Filipiaka, z punktu widzenia zdrowia publicznego, powinniśmy jak najszybciej wprowadzić zakaz jednorazowych, smakowych e-papierosów, a nie "zaczynać od końca".
Dlaczego zakaz byłby absurdalny?
Przemysław Ruchlicki z Krajowej Izby Gospodarczej zgadza się, że dyskutujemy o podgrzewanym tytoniu, a zapominamy o e-papierosach, które mają nieporównywalnie bogatszą paletę aromatów, które importujemy zresztą z Chin. — Z mentolowych wkładów do podgrzewania korzysta... 1,5 proc. dorosłych, a jednocześnie mamy 28,8 proc., którzy palą papierosy. To jest jakiś ponury żart, że zajmujemy się marginalnym problemem, a ignorujemy ten znacznie poważniejszy i trudniejszy — komentuje Przemysław Ruchlicki. W efekcie — dodaje — konsumenci tych wyrobów, które są mniej toksyczne od papierosów, pozostaną bez legalnej alternatywy, łączącej klasyczny tytoń i mentol. Nie możemy też zapominać o tym, że rolnicy uprawiający tytoń, stracą kolejny rynek zbytu.
Kamil Sobolewski z Pracodawców RP uważa, że absurdem wydaje się projektowany ustawowy zakaz sprzedaży produktu mniej szkodliwego, czyli aromatów do podgrzewaczy, kiedy wolno sprzedawać tradycyjne papierosy.
— Być może intencją autorów dyrektywy delegowanej jest eliminacja wyrobów smakowych, z obawy, że będą powodować nową falę uzależnień, szczególnie wśród ludzi młodych. Jeśli tak, to również kompletnie inaczej widziałbym właściwą politykę państwa w tym zakresie — kwituje Kamil Sobolewski.
Autor: Łukasz Zalewski, dziennikarz działu prawnego Business Insider Polska