U Jelińskiej, jak u Hitchcocka, zaczyna się od trzęsienia ziemi, potem napięcie już tylko rośnie. Wywiad z Justyną Jelińską autorką "Sąsiadki" i "Zdążyć przed śmiercią".
Zadebiutowała kryminałem, w którym prześwietla grzechy prowincji. – Do czego mogą posunąć się ludzie w zemście, w akcie desperacji…? Zawsze mnie to interesowało – mówi. Nam Justyna Jelińska zdradza, co daje jej siłę, jak radzi sobie z największymi lękami i złowieszczym cieniem choroby.
Rachela Berkowska: Zemsta to siła napędowa twojej debiutanckiej powieści "Sąsiadka". Co sama myślisz o zemście, jest słodka?
Justyna Jelińska: Jestem z tych, co zawsze wybaczają. Zemsta nie jest moją drogą. Nie wiedziałabym nawet, jak się za zemstę zabrać.
W książce poszło Ci świetnie.
Wynika to z obserwacji świata, nie z życia osobistego (śmiech). W "Sąsiadce" i "Zdążyć przed śmiercią" stworzyłam postaci z krwi i kości, ale nie tylko te ciemniejsze strony naszej natury opisywałam. Mam nadzieję, że czytelnicy w każdym z bohaterów odnajdą cząstkę siebie. Jeden cięty język, inny ostre riposty, poczucie humoru, ktoś utożsami się z osobą, która nie da sobie w kaszę dmuchać.
Ty sobie nie dajesz. Zadebiutowałaś kryminałem, nawet thrillerem, gatunkiem literackim, w którym konkurencja jest ogromna. Zrobiłaś to bez strachu?
Pewnie, że się trochę obawiałam… Ale Od najmłodszych lat była we mnie ogromna potrzeba pisania i chęć spełnienia marzenia, które we mnie kiełkowało. To nie są puste słowa. Pisałam, odkąd pamiętam. Już w czwartej, piątej klasie podstawówki ciągnęło mnie do mrocznych historii.
Zaraz, zaraz, miałaś jedenaście lat i już wtedy ciągnęło Cię do mrocznych historii?
Zgadza się. Napisałam wtedy swoją pierwszą książkę "Przygody szalonej piątki" i horror "Navara". Koleżanki bały się czytać. Mówiły, że za każdym razem, kiedy siadają do tych moich historii, wokół nich zaczynają się dziać dziwne rzeczy. Nie pozwalały mi dokończyć książki, a kiedy jednak to zrobiłam, nikt nie chciał podjąć się przeczytania. Wszyscy się bali.
Co ich aż tak przerażało?
Skupiłam się na zjawiskach paranormalnych. To one wywoływały atmosferę grozy. Duchy, nawiedzone byty, skrobanie nocą po szybie. Nikogo wtedy na kartach książki fizycznie nie krzywdziłam.
Sama lubiłaś się bać?
Bardzo. Mąż się śmieje, że jestem jak Chojrak z bajki, a tata mówi o mnie "strachobździl". Takie ukuł na mnie określenie. Lubię się bać. Przeżywać strach, lęk w bezpieczny sposób. Jako dziecko miałam frajdę z tego, żeby trochę postraszyć rówieśników i siebie. Pisałam zwykle wieczorami. Zdarzało się, że pod kołdrą, bo mama kazała już spać i krzyczała: – Przecież o szóstej musisz wstać na autobus! – a ja jeszcze kończyłam myśl.
Byłaś jedenastolatką piszącą thrillery, myślisz, że mama mogła się martwić, co też siedzi w głowie jej dziecka?
Podczytywała te moje historie, ale tak naprawdę była bardzo zaganiana, nie miała czasu, żeby usiąść spokojnie z książką. Pracowała sprzątając, teraz pracuje w przedszkolu. Zawsze mi kibicowała i to jest fantastyczne doświadczenie dla córki. Popychała mnie, mówiła: – Dziecko, jeśli to kochasz, pisz. Spełniaj się, a my z ojcem będziemy trzymali za ciebie kciuki.
Tak było, zawsze to czułam. Czy się martwiła, co siedzi w mojej głowie? Często powtarzała, że chciałaby, żebym napisała spokojną książkę, bez rozlewu krwi (śmiech). Wiem, że lubi czytać powieści obyczajowe. Kiedy sięga po moje pisanie, słyszę: – Boże, nie pisz tak, bo ja sobie to wszystko wyobrażam…– a w oczach ma panikę.
Jak piszesz, odsłonisz trochę ze swojej pisarskiej kuchni?
Nigdy nie tworzę książki ze sztywnym planem, próbowałam, ale zupełnie mi to nie wychodziło. Siadam do pisania i plan idzie na bok, bo przychodzi myśl, a ja ją łapię i podążam jej tropem. Piszę po Kingowemu.
To się chyba właśnie nazywa wena!
Stephen King mówi, można mieć plan, ale dobrze jest go nie mieć, wtedy historia zaczyna żyć. Nie jest zamknięta w sztywnych ramach.
King jest Twoim mistrzem?
Wychowywałam się na Kingu. Byłam nastolatką piszącą grozę. Kiedy w bibliotece prosiłam o mocniejszą literaturę, o horrory, panie mówiły: – Może raczej przeczytałabyś coś obyczajowego? – a ja tylko kręciłam głową. Otaczali mnie dobrzy, kochani ludzie, chciałam poznać też tę drugą stronę medalu. Jaki może być człowiek, który ma złe intencje? Zawsze mnie to interesowało, z pomocą przychodziły mi książki. Poznawałam dobro i zło. Badałam granice. Do czego mogą posunąć się ludzie w zemście, akcie desperacji. Zachłystywałam się czytaniem. Były momenty, kiedy zaniedbywałam kontakty z rówieśnikami, bo po szkole chciałam jak najszybciej wrócić do książki, do akcji i bohaterów.
– Po co to czytasz, dlaczego? – pytali.
Nie wiem, czy moje próby wytłumaczenie, że wciąga mnie ten inny świat, niesamowicie rozbudowuje wyobraźnię, pociąga, że tęsknię za tym – były przyjmowane ze zrozumieniem… Fascynowało mnie jak można słowami stworzyć uniwersum.
Dać mu się wchłonąć, a potem czuć szalony żal, kiedy przewróci się ostatnią stronę.
Kac książkowy! Tak nazywam to uczucie, kiedy książka kompletnie mnie wciągnie, żyję historią, ona nagle się kończy, a ja czuję niemal fizyczny ból. Tak na przykład zachłystnęłam się Harrym Potterem. Mama śmiała się, że czytałam go naprawdę wszędzie: – Dziecko, przecież gdyby wojna przyszła, to ciebie wynieśliby razem z tym fotelem, a ty byś niczego nie zauważyła – mówiła. I tak by było. Kiedy zanurzałam się tamtą w historię, znikał świat zewnętrzny, a ja siedziałam w Hogwarcie. To był ten pierwszy raz, kiedy literatura aż tak mocno mnie pochłonęła. "Potterheadzi" mnie zrozumieją. Uważam, że to wspaniałe doświadczenie, kiedy literatura tak potężnie wciągnie. Dla obu stron, czytelnika i autora, który potrafił wykreować, rzeczywistość, w której inni chcą przebywać.
Widać, że innym podoba się świat, który Ty tworzysz. "Zdążyć przed śmiercią" ma aż trzy ambasadorki. Internet polubił debiutantkę.
Justyna, Monika i Asia, to moje ziomki z Internetu. Ambasadorki. Dziewczyny są ogromnym wsparciem. Mamy za sobą mnóstwo rozmów, choć nie znamy się osobiście, tylko w sieci. Dostałam od nich ogrom wsparcia, kiedy zaczęłam swoją potyczkę z czerniakiem.
Chcesz o tym opowiedzieć?
Myślę, że warto. Rok 2021 był dla mnie przełomowy. Wtedy urodziło się moje bardzo wyczekane dziecko, a kilka bliskich osób zwróciło uwagę na pieprzyk na moim ramieniu. Zajęta córeczką, kompletnie nie zwróciłam na niego uwagi. Sąsiadka – ta, od której zapożyczyłam do książki samochód, bordową micrę dla Anny – powiedziała: – Justyna to nie wygląda dobrze, zbadaj tę zmianę!
Mam błękitne oczy, blond włosy i całą masę pieprzyków na ciele, taki mam bagaż genetyczny. Pomyślałam, dobrze dla świętego spokoju sprawdzę. Pamiętam, jak weszłam do gabinetu, pani dermatolog, spojrzała i od razu zawyrokowała: – To trzeba natychmiast wyciąć! Mam pewność, że to czerniak, nie wiem tylko w jakim stadium.
Wtedy zaczęła się ogromna nerwówka.
W dniu wycinania zmiany, lekarz przekazał mi, jak wyglądają dalsze procedury. – Miejmy nadzieję, że wszystko będzie w porządku, wtedy dostanie pani od nas SMS. Jeśli zadzwonią panie z recepcji, trzeba będzie się martwić – tłumaczył. Po dwóch tygodniach zadzwonił do mnie sam. Odebrałam ten telefon trzymając córkę na rękach i usłyszałam: – To czerniak złośliwy w trzecim stopniu złośliwości. Proszę natychmiast zgłosić się do szpitala onkologicznego, wyrobić kartę DILO, która otwiera drogę do szybszej diagnostyki onkologicznej i leczenia przeciwnowotworowego – za oknem trwał upalny lipiec, a ja właśnie straciłam grunt pod nogami.
Trudno opisać jak dojmujące było to doświadczenie, jak wielki przeszywający mnie lęk. Od tego momentu zaczęłam wszystkich uświadamiać, powtarzam w kółko: – Zbadajcie się! Dlatego też czerniak jest w "Sąsiadce". W dniu premiery drugiej części mojej książki – Zdążyć przed śmiercią – wycinam kolejne znamię, bo znów pojawiło się podejrzenie. Badajmy się. Potrafimy raz w roku sprawdzić, czy mamy sprawne auto, dlaczego nie robimy tego z własnym organizmem? On musi nas dowieźć dużo dalej.
Słowo rak w wielu z nas wywołuje obsesyjny lęk.
Ze słowem rak już się oswoiłam. Obcowanie z tym, czego się boisz, trochę ten lek obłaskawia. Nie da się całkowicie uodpornić, to oczywiste. Swoje wypłakałam. Myślałam, że mój świat runął. Miałam trzymiesięczne dziecko, kredyt hipoteczny, nowotwór w trzecim stadium złośliwości i nikt nie potrafił powiedzieć, co będzie dalej? Nikt nie potrafił mnie uspokoić. Aż powiedziałam sobie: – Dość tego! Jeśli coś ma pójść nie tak, czy chcę, żeby mała zapamiętała mamę płaczącą po kątach? Nie. Trzeba zawalczyć i walczę. Mam dla kogo, jestem w momencie spełniania największych marzeń, dlaczego miałabym się teraz poddać?! Trzeba wziąć życie za rogi nawet z takim wstrętnym bagażem.
Nie jesteś sama. W "Zdążyć przed śmiercią" opisujesz przyjaźń, taką na śmierć i życie.
Pokazuję, jak wiele możemy zrobić dla swojego przyjaciela. Co jesteśmy w stanie poświęcić dla tej drugiej osoby. Jak silną relację zbudować.
Przyznasz, jakie błędy wybaczasz najłatwiej?
Językowe (śmiech). Sama je popełniam, choć piszę książki. Książkowa Mieczysława ma wiele ze mnie. Szybciej mówi niż myśli. Ze mnie słowa wypadają z prędkością karabinu maszynowego. Nigdy nikogo nie poprawiam. Robi to bezpardonowo moja sąsiadka. Czasem boję się przy niej odezwać (śmiech). Nie zapomnę, jak uczyła mojego brata. Mówił: w cudzysłowiu. Ona na to: – Mówi się w cudzysłowie, w dupie – nie w dupiu! – zapamiętał (śmiech). Nie potrafię się smucić. Nawet jak mam gorszy dzień. Porozmawiałyśmy o czerniaku, ale jak widzisz, już się uśmiecham. Z uśmiechem do przodu to moja życiowa dewiza.
Z tego, co mówisz wyłania się obraz dziewczyny z talentem i pasją, którą w wielką życiową siłę wyposażył rodzinny dom. Zgodzisz się ze mną?
Chodziłam do liceum na Pradze. Towarzystwo w szkole było mocno wymieszane. Spora część moich znajomych popalała skręty. – Kurczę, no jak to jest – zastanawiałam się i też chciałam zapalić. Nie zrobiłam tego z nimi. Zdobyłam troszeczkę, przywiozłam do domu i powiedziałam mamie: – Chcę spróbować. A mama na to: – Spróbuję razem z tobą!
Ktoś mógłby powiedzieć – co za patologia. Ale tą sytuacją chciałabym coś wytłumaczyć. Zmierzam do tego, że miałam zawsze pełne zaufanie do rodziców, na każdym kroku czułam i nadal czuję ich wsparcie. To jest wspaniałe. Po liceum były studia zaoczne. Chciałam jak najszybciej pójść do pracy. Usamodzielnić się, pomóc rodzicom. Nie ukrywam tego, nie pochodzę z zamożnego domu. Był taki moment, pamiętam go jak przez mgłę bo byłam dzieckiem, rodzice musieli się zapożyczyć na chleb, a potem te pieniądze zwracać. Wtedy się u nas nie przelewało. Mimo tego moje dzieciństwo było radosne i szczęśliwe. Chcę takie właśnie radosne dzieciństwo dać swojej córce.
Tworzymy rodzinę, która nie uznaje tematów tabu. Naprawdę mogliśmy porozmawiać o wszystkim. Nawet o pierwszym razie. Wytworzyliśmy taką relację, że nie czuło się wstydu przed rozmową. Nigdy nie pomyślałam, że nie zadam mamie czy tacie jakiegoś pytania, bo nie wypada, bo mnie źle ocenią. I oni nigdy tego nie zrobili. Słyszałam: – To jest twoje życie, podejmujesz świadomie decyzje, bo jesteś świadomą osobą. Jeśli nawarzysz sobie piwa, będziesz je musiała wypić.
Pozwalali mi dokonywać własnych wyborów. Nie kierowali się nigdy swoimi niespełnionymi ambicjami. Tak chciałabym wychować swoją córkę. Dawać jej się czasami przewrócić, żeby mogła się podnieść, a nie ciągnąć ją cały czas za rękę i ubezpieczać. Nikt nas nie głaszcze ciągle po głowie. Życie tak nie wygląda. Rodzice mnie na to przygotowali. Biorę więc swoje życie na klatę.
Justyna Jelińska: Każdą wolną chwilę spędza na czytaniu książek, a wiele na pisaniu. Pasjonatka gotowania, tatuażu, klasycznego rocka i wosków zapachowych. Żona, mama Jowity i psiego synka o imieniu Majlo. Uwaga! Mieszka w podwarszawskiej wsi.