Matura z WOS pełna usterek i bubli. Trzy na szynach. Dorośli się nie spisali
Bardzo lubię komentować matury z WOS-u (wiedzy o społeczeństwie), bo na tle ogólnej maturalnej mizerii są to zwykle egzaminy całkiem sensownie pomyślane, a w dodatku, przynajmniej na poziomie rozszerzonym, dość ambitne. Nic dziwnego, że WOS jako przedmiot maturalny wybiera zaledwie kilkanaście tysięcy osób. Wyniki też nie są imponujące, bo w zeszłym roku abiturienci uzyskiwali przeciętnie 42 proc. poprawnych odpowiedzi. Niestety, w tym roku władze oświatowe się nie popisały. Zadania maturalne okazały się w znacznej części wadliwe i niemądre. Nie wiem, jak zdadzą młodzi, ale dorośli tym razem się nie spisali.
Czy warto o taki szczegół pytać na maturze?
Wiele pytań dotyczyło znajomości „trudnych słówek” bądź faktów prawnych. Kto z Państwa pamięta, jak nazywa się zasada, zgodnie z którą o obywatelstwie dziecka decyduje fakt, że urodziło się w danym kraju? To się nazywa „prawo ziemi”. Czy warto o taki szczegół pytać na maturze? Nie wiem, ale w każdym razie są to wymagania dość wysokie.
Pierwsza wpadka w konstrukcji egzaminu to zadanie, w którym na podstawie pewnego podręcznika podano niby to charakterystyki czterech „ideologii”, a uczeń miał odgadnąć, o jakie „ideologie” chodzi. To kompletnie nie ma sensu. Można co najwyżej zapytać, jakie elementy znalazły się w zaproponowanych przez autora (R. Tokarczyka) charakterystykach czterech ideologii. Tyle że to nie pytanie z WOS, lecz jedynie o pomysły R. Tokarczyka. Najwyraźniej autorzy arkusza nie wiedzą, że nie ma czegoś takiego, jak dobrze ustalone i powszechnie znane pośród politologów określenia głównych ideologii politycznych. To bardzo poważna usterka egzaminu, świadcząca o braku doświadczenia grona osób, które odpowiadają za treść arkusza.
Kolejne pytania odnoszą się do szczegółów ustroju Polski, Unii Europejskiej, a nawet Afryki. W miarę wykształcony Polak potrafiłby na nie bezbłędnie odpowiedzieć. Czyta się to z przyjemnością, aż tu nagle znowu bubel. Zadanie nr 17 (za całe 10 pkt), należące do kategorii „Analiza materiałów źródłowych”, składa się z dwóch cytatów z Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka i pytania, czy dokument ten ma charakter wiążący. Otóż problematyka prawych skutków deklaracji tego rodzaju (a ta jest w swoim rodzaju akurat najważniejsza) należy do ściśle profesjonalnych zagadnień prawa międzynarodowego i niczego nie da się tu rozstrzygnąć na podstawie przytoczonych dwóch cytatów. Co to znaczy, że jakiś dokument jest wiążący, to sprawa nieoczywista i różnie interpretowana na gruncie systemów prawnych poszczególnych państw. Co ten biedny uczeń miał napisać? No chyba tylko tyle, że deklaracja to tylko deklaracja, a więc dokument ze swej natury dość ogólnikowy i zobowiązujący do podejmowania pewnych starań. Na pewnym poziomie i w pewnym sensie jest wiążący, a w innym, węższym sensie, nie jest wiążący. A skoro tak, to zadanie jest do bani. W ogóle tzw. sytuacje dialektyczne nie nadają się jako materiał do tworzenia testów.
Matura z WOS pełna wad, usterek i bubli
Jeszcze gorzej wygląda zadanie 18. Dotyczy ono zagadnienia uniwersalności praw człowieka, a zdający ma wyłowić dwa argumenty na rzecz tejże uniwersalności z opowieści pewnego Kenijczyka, mówiącego o tym, że siedział w więzieniu i był torturowany. To jakiś zupełny absurd. W zacytowanej wypowiedzi nie było żadnego elementu teoretycznego, a w tytułowym zagadnieniu w ogóle nie chodzi o to, czy wolno stosować tortury itp. Chodzi w nim o to, w jakich okolicznościach i w jaki sposób społeczność międzynarodowa może reagować, gdy w jakimś państwie dochodzi do zbrodniczych praktyk. Owszem, istnieją też grupy fundamentalistów, którzy nie lubią pojęcia praw człowieka, bo za prawa uniwersalne uważają prawo swej religii, ale to nie ma nic wspólnego z teorią prawa i funkcjonowaniem instytucji międzynarodowych. Całe zadanie 18. to jakieś nieporozumienie.
W zadaniu 19. zdający ma m.in. ocenić „z punktu widzenia humanitaryzmu” rezolucję Rady Bezpieczeństwa ONZ z roku 2011 w sprawie zakazu lotów nad trenami objętymi walkami w czasie wojny domowej w Libii. To jakaś bzdura. No, humanitarna ta rezolucja, owszem. Cóż młody człowiek wie o sytuacji w Libii po upadku Kadafiego? I dlaczego zdający egzamin zmuszany jest do komentowania czegoś, o czym najprawdopodobniej nie ma zielonego pojęcia? To bardzo niepedagogiczne. A swoją drogą cytowana rezolucja w historii wojny w Libii chyba nie miała większego znaczenia. Czyż nie lepiej, aby na egzaminie mówiło się o rzeczach istotnych i wartych pamiętania?
Zadanie kolejne, czyli zadanie 20., trochę wgląda na prowokację. Zdający ma rozpoznać na zdjęciach Dalajlamę oraz Matkę Teresę jako laureatów pokojowego Nobla. Te osoby nie mają dobrej prasy. A zwłaszcza ta druga. Dlaczego pyta się właśnie o nie?
W zadaniu 24. jest chyba błąd. Zdający ma przyporządkować elementy deklaracji ideowej jakiejś partii narodowo-katolickiej tzw. katolickiej nauce społecznej. Takich przyporządkowań ma być dokładnie trzy, podczas gdy pasują co najmniej cztery sformułowania. Nigdy nie powinno się stawiać zdających w takiej niejasnej sytuacji.
Kilka zadań dotyczy, jak co roku, umiejętności odczytywania graficznych i tabelarycznych zestawień informacji na temat wyników badań opinii publicznej i innych danych. Są to łatwe zadania, ale może faktycznie trzeba trochę doświadczenia, żeby czytać ze zrozumiem takie informacje.
Co maturzysta może wiedzieć o Birmie, Sudanie i Chinach?
Przejdźmy jednak do clou egzaminu, czyli wypracowań. Były dwa tematy do wyboru. Oba, niestety, źle sformułowane. Pierwszy temat był taki: „Scharakteryzuj system ochrony praw człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz – odwołując się do przykładu dwóch państw – kwestię łamania praw i wolności człowieka w XXI wieku”. Jak wiadomo, ONZ zasadniczo nie potrafi skutecznie przeciwdziałać łamaniu praw człowieka, a jej narzędzia w tej dziedzinie nie tworzą „systemu”. Natomiast co do przykładów dwóch państw, to na pozór nic prostszego, a tak naprawę zadanie jest szalenie trudne, jeśli nie chce się poprzestać na ogólnikach. Czy absolwent liceum naprawdę może wiedzieć coś bliższego o Birmie, Sudanie czy może o Rosji albo o Chinach? W dodatku zdający ma „wykorzystać materiały źródłowe zamieszczone w II części arkusza”. Naprawdę? Tych kilka cytatów ma pomóc odtworzyć jakiś „system”?
Drugi temat: „Odwołując się do unormowań prawnych oraz przemian sceny politycznej, scharakteryzuj polski system partyjny w XXI wieku”. Przepraszam, ale nie wiem, co to jest „system partyjny”. Wiem, co to jest ustawa o partiach politycznych i wiem, jakie działają w Polsce większe partie polityczne. Czy zadaniem zdającego było stworzyć jakiś „miks” z tych dwóch zestawów informacji? Trudno powiedzieć. Lepiej byłoby po prostu poprosić o omówienie polskiej sceny politycznej albo (co jest zupełnie innym tematem) omówienie wymaganych prawem zasad statutowych partii politycznych, elementów ich organizacji i sposobów działania.
Nie, tak się nie bawimy. Arkusz egzaminacyjny powinien zostać poddany porządnej recenzji, zanim zostanie dopuszczony do użytku. Nie wątpię, że ktoś to czytał w takiej roli i nawet otrzymał za to honorarium. Ale czy był to naprawdę poważny akademicki politolog, czy może jednak ktoś ze środowiska nauczycielsko-egzaminatorskiego, wyposażony w doktorat? Po raz kolejny szczerze i od serca radzę osobom odpowiedzialnym za egzaminy powściągnięcie nieco swojej ambicji i poproszenie o pomoc ludzi, którzy naprawdę się znają na rzeczy.