Służby podsłuchują nas bez kontroli. Czy potwierdzi to europejski trybunał?
We wtorek 28 maja 2024 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka wyda wyrok w sprawie inwigilacji w Polsce. Autorzy skargi liczą, że zobowiąże Polskę do zmian w przepisach. Chodzi o wprowadzenia obowiązku informowania osób inwigilowanych o tym, że były przedmiotem zainteresowania służb oraz możliwość złożenia skargi na te działania; a także stworzenia niezależnej instytucji kontrolującej działanie służb.
- Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał wyrok w sprawie inwigilacji w Polsce ze skargi działaczy Fundacji Panoptykon, Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka oraz adwokata Mikołaja Pietrzaka
- Autorzy skargi liczą na zmiany w przepisach dotyczących informowania inwigilowanych i nadzoru nad służbami specjalnymi. To, że system nadzoru nie działa, potwierdza afera z Pegasusem oraz Najwyższa Izba Kontroli
- Służby zaś podsłuchują nie tylko przestępców, polityków i urzędników. W 2022 r. policja stosowała podsłuchy 9781 razy, a tylko w 13 proc. przypadków uzyskano dowody do procesu karnego
- Więcej informacji o biznesie znajdziesz na stronie Businessinsider.com.pl
— Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka będzie impulsem do podjęcia przez rząd prac legislacyjnych dotyczących zasad funkcjonowania służb specjalnych — ocenił 22 maja podczas debaty w Senacie minister Adam Bodnar. Chodzi o wyrok, który ma zapaść we wtorek 28 maja 2024 r. z inicjatywy Fundacji Panoptykon i Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka.
O tym, że służby powinny działać pod kontrolą, już kilka razy wypowiedział się Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Mimo to Polska nie zmienia przepisów, choć ma do tego pretekst, bo uchwala nowe Prawo Komunikacji Elektronicznej, o czym pisaliśmy tutaj: Rząd na tacy oddaje nasze dane służbom. Wbrew Unii. Zmienić to może właśnie wyrok ETPCz. O co chodzi?
Kontrola operacyjna służb poza... kontrolą
Polska żyje m.in. sprawą Pegasusa, jak jednak podkreśla Fundacja Panoptykon, inwigilacja w Polsce to przede wszystkim mniej spektakularne narzędzia, za to stosowane na ogromną skalę względem tysięcy osób, które nigdy się o tym nie dowiedzą.
Fundacja wylicza, że w 2022 r. policja stosowała podsłuchy 9781 razy, a tylko w 13 proc. spraw (1308 przypadków) uzyskano dowody do procesu karnego. Pozostałe sprawy zostały w archiwach policji, a podsłuchiwani nie mogą zakwestionować, czy nie doszło do nadmiernej ingerencji w ich prywatność.
Kontrola sądów nad działalnością operacyjną służb jest zaś fikcją, co pokazała właśnie afera z Pegasusem. Sąd ma wgląd tylko w te informacje, które służba chce mu udostępnić, a odrzucenie wniosku wymaga pisania uzasadnienia, inaczej niż jego zatwierdzenie, które uzasadnienia nie wymaga. W efekcie sądy wydają zgody na podsłuchy w ponad 99 proc. przypadków. Kontrola operacyjna (podsłuch) to tylko wąski element działań służb. Nad resztą nie ma nawet tej ułomnej kontroli sądu. Chodzi m.in. o pozyskiwanie danych telekomunikacyjnych (billingi, lokalizacja), śledzenie w przestrzeni publicznej, zbieranie danych osobowych z publicznych rejestrów i wiele innych.
Działalność służb jest wyjęta spod przepisów o ochronie danych osobowych (RODO), a zatem znajduje się poza kontrolą prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych. W Polsce nie ma innej niezależnej instytucji, która mogłaby audytować służby i przeciwdziałać nadużyciom z ich strony.
Kontrola NIK wykazała nieskuteczność nadzoru
O tym, że system nie działa, wiadomo od lat. Potwierdziła to Najwyższa Izba Kontroli, która zbadała okres od 1 stycznia 2017 r. do 31 marca 2023 r. Ze względu na bezpieczeństwo państwa szczegółowe ustalenia kontroli, w tym stwierdzone nieprawidłowości, nie zostały ujawnione, ale wniosek jest jeden. NIK uznała, że model kontroli nad służbami nie zdaje egzaminu, a system jest podatny na nadużycia.
— Obowiązujący w Polsce system nadzoru, koordynacji oraz kontroli działalności służb specjalnych jest nieskuteczny i nie odpowiada standardom obowiązującym w demokratycznych państwach prawa. Nie zapewnia on efektywnego nadzoru nad realizacją zadań służb oraz nie gwarantuje, że w toku ich wykonywania będą przestrzegane obowiązujące przepisy prawa oraz respektowane prawa i wolności obywatelskie — informowała NIK.
Potwierdził to już ETPCz w sprawie żony Janusza Kaczmarka, byłego ministra spraw wewnętrznych i administracji. ETPCz nakazał Polsce zapłacić 5 tys. euro odszkodowania Honoracie Kaczmarek za podsłuchiwanie jej rozmów, a potem ich upublicznienie podczas słynnej konferencji prasowej prokuratora Jerzego Engelkinga. Dr Artur Pietryka, adwokat z kancelarii Wardyński i Wspólnicy, po wyroku ETPcz powiedział, że o tym, że rozmowy były nagrywane, Honorata Kaczmarek dowiedziała się podczas konferencji, mimo że materiały z podsłuchów są z zasady informacją niejawną i muszą być strzeżone.
Kolejna polska sprawa dotycząca inwigilacji w ETPCz
By zmusić Polskę do zmiany prawa, Katarzyna Szymielewicz i Wojciech Klicki z Fundacji Panoptykon, dr Dominika Bychawska-Siniarska i dr Barbara Grabowska-Moroz z Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka oraz adwokat Mikołaj Pietrzak na przełomie lat 2017 i 2018 złożyli skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Zarzucili w niej właśnie, że polskie służby działają poza kontrolą. Ich stanowisko poparli m.in. przedstawiciele specjalnego sprawozdawcy ONZ, przedstawiciele Biura Rzecznika Praw Obywatelskich i European Criminal Bar Association (stowarzyszenie niezależnych obrońców w sprawach karnych w Radzie Europy). I to w tej sprawie ETPCz wyda wyrok. Skarżących reprezentuje adw. Małgorzata Mączka-Pachola.