"Đào tào nhân lực vi mạch bán dẫn tại Việt Nam: Cơ bản là chưa đủ"
Tại Việt Nam, chủ đề vi mạch bán dẫn nóng lên sau tuyên bố chung về quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam – Hoa Kỳ vào cuối năm 2023 và Việt Nam xác định công nghiệp bán dẫn là trở thành 1 trong 9 sản phẩm quốc gia.
Chính phủ, các tổ chức giáo dục và doanh nghiệp đã chủ động xây dựng lộ trình hành động cụ thể để giải bài toán về nguồn cung nhân sự chất lượng cao với kì vọng đưa Việt Nam nổi bật trên bản đồ chuỗi cung ứng vi mạch toàn cầu.
Đào tạo nhân lực – hướng đi chiến lược để phát triển lĩnh vực vi mạch tại Việt Nam
Theo Hiệp hội Công nghiệp Bán dẫn Hoa Kỳ (SIA), doanh thu ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu đạt 526,8 tỉ USD năm 2023 và dự kiến sẽ tăng 13,1% vào năm 2024 lên gần 600 tỉ USD và 1.000 tỉ USD vào năm 2030. Sở hữu lợi thế về nguồn nhân lực trẻ dồi dào, năng động; hệ thống chính trị ổn định; sự ủng hộ và hỗ trợ của Chính phủ; vị trí địa lí thuận lợi trong khu vực và quan hệ hợp tác toàn diện, rộng mở với nhiều nền kinh tế lớn..., Việt Nam có tiềm năng lớn để trở thành một mắt xích triển vọng trong chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu.
Doanh thu và tỉ lệ tăng trưởng hàng năm của lĩnh vực vi mạch bán dẫn toàn cầu từ 1996-2023
Thị trường rộng mở, ngày càng nhiều tập đoàn vi mạch bán dẫn lớn đầu tư/mở rộng đầu tư tại Việt Nam theo làn sóng chuyển dịch cơ sở sản xuất về Châu Á, như Intel, Synopsys, Samsung, Amkor, Qualcomm, Marvell… tạo nên "cơn khát" nhân sự trong ngành công nghiệp bán dẫn nước ta.. Các chuyên gia kinh tế nhận định mỗi năm cần khoảng 5.000 - 10.000 kĩ sư lành nghề để đáp ứng nhu cầu sản xuất vi mạch mới, trong khi nguồn nhân lực hiện tại mới chỉ đáp ứng được 20%. Nắm bắt cơ hội và yêu cầu của thị trường, Chính phủ đã giao Bộ Kế hoạch và Đầu tư chủ trì, phối hợp với các bộ nghiên cứu, xây dựng Đề án Phát triển nguồn nhân lực cho ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng tới năm 2045, với mục tiêu đào tạo 50.000 kĩ sư, chuyên gia cho ngành công nghiệp bán dẫn.
Để ngành công nghiệp bán dẫn nước ta phát triển xứng tầm với các lợi thế sẵn có, đầu tư đào tạo nhân lực bán dẫn là một hướng đi chiến lược, là chìa khóa để tận dụng tiềm năng, lợi thế, thúc đẩy sự phát triển của ngành công nghiệp tỉ USD này ở Việt Nam. Tuy nhiên, với những đặc thù yêu cầu cao về tính chính xác và chất lượng sản phẩm, năng suất và trình độ lao động… của ngành, đào tạo nhân lực không thể chỉ dừng lại ở chương trình cơ bản, mà cần nhiều nỗ lực triển khai theo cả chiều rộng và chiều sâu.
Mở rộng đào tạo vi mạch bán dẫn từ bậc đại học – phát triển nhân lực theo chiều rộng
Hiện nay số lượng kĩ sư tại Việt Nam tham gia vào các khâu liên quan tới thiết kế, sản xuất, đóng gói chip khoảng 5.000 người. Vì vậy, để đáp ứng kì vọng phát triển ngành và mục tiêu có khoảng 50.000 kĩ sư ngành công nghiệp vi mạch bán dẫn trong hơn 5 năm tới là bài toán không đơn giản, cần sự hợp lực của nhiều tổ chức, bộ ban ngành, địa phương, trong đó các cơ sở giáo dục đại học phải là nòng cốt để xây dựng nền tảng, tăng nhanh số lượng nhân sự trong lĩnh vực này. Đây cũng là trọng tâm, ưu tiên số một của giáo dục đại học năm 2024 và những năm tiếp theo, theo chia sẻ của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Kim Sơn với VnExpress về đào tạo nhân lực ngành bán dẫn.
Cung cấp những kiến thức tổng quan và chuyên ngành về lĩnh vực bán dẫn, môi trường đại học sẽ là cái nôi trang bị kiến thức cơ bản cho sinh viên, học viên, giúp các em có bức tranh tổng quát về ngành, hình dung công việc trong tương lai, xây dựng nền tảng vững vàng để sẵn sàng phát triển kĩ năng, nắm bắt công việc nhanh chóng trong môi trường làm việc thực tế. Tính đến đầu tháng 4/2024, trong gần 100 trường đại học cả nước công bố thông tin tuyển sinh, có hơn 10 trường dự kiến mở mới ngành Thiết kế vi mạch – Công nghệ bán dẫn hoặc tương đương, bao gồm: ĐH Bách khoa Hà Nội, Trường ĐH Phenikaa, Trường ĐH Bách khoa Đà Nẵng, ĐH Quốc gia TP HCM …
Theo đúng chủ trương của Chính phủ và Bộ Giáo dục & Đào tạo, năm học 2024 – 2025, trong 14 ngành mở mới, Trường Đại học Phenikaa đã công bố thông tin tuyển sinh ngành Thiết kế Vi mạch bán dẫn với mục tiêu cung cấp cho thị trường lao động những kĩ sư có trình độ chuyên môn cao, đáp ứng nhu cầu phát triển của ngành. GS. TS Nguyễn Văn Hiếu, Phó Hiệu trưởng nhà trường cho biết: "Trường đã chuẩn bị sẵn sàng đội ngũ giảng viên giàu kinh nghiệm về thiết kế vi mạch bán dẫn trong và ngoài nước, hợp tác với đội ngũ chuyên gia quốc tế, chuyên gia người Việt tại nước ngoài để hỗ trợ công tác giảng dạy, hướng dẫn thực hành. Với mục tiêu đào tạo sinh viên có năng lực tốt và khả năng thích ứng nhanh với môi trường doanh nghiệp, chương trình đào tạo chuyên ngành thiết kế vi mạch bán dẫn tại trường sẽ tích hợp các học phần có bản quyền được xây dựng bởi các doanh nghiệp thiết kế vi mạch uy tín."
Với sự tham gia của các cơ sở giáo dục và những chính sách tạo điều kiện của Bộ ban ngành, dự kiến năm 2024, nước ta có thể tuyển sinh đào tạo hơn 1.000 sinh viên ngành vi mạch bán dẫn, chủ yếu là thiết kế vi mạch và 7.000 sinh viên lĩnh vực liên quan.
Chú trọng đào tạo nâng cao - phát triển nhân lực theo chiều sâu (upskill)
Mở rộng quy mô đào tạo để đón đầu và đáp ứng kịp thời nhu cầu của thị trường là yêu cầu cấp thiết. Nhưng tăng nhanh số lượng phải đi cùng đào tạo nâng cao để đảm bảo chất lượng đầu ra cho học viên, sinh viên được trang bị đầy đủ kiến thức chuyên môn và kỹ năng làm việc trong lĩnh vực mới và đòi hỏi cao về nguồn nhân lực. Việt Nam có thế mạnh về nguồn nhân lực, trẻ - năng động - chăm chỉ - sáng tạo - nhạy bén với công nghệ. Tuy nhiên, để nhân lực trở thành nguồn lực chất lượng cao, bền vững và tiệm cận với nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp tròn lĩnh vực đặc thù này, việc trải nghiệm thực tiễn đóng vai trò quyết định, bên cạnh việc được trang bị kiến thức cơ bản. Nhân sự cần được tham gia sâu vào quá trình thực hành, thực tập, tập giải quyết các bài toán thực tế ngay khi có kiến thức nền tảng, từ đó nhanh chóng nâng cao tay nghề và tích lũy kinh nghiệm.
Để đào tạo nhân lực chất lượng cao cho ngành vi mạch bán dẫn, cần chú trọng đào tạo thông qua thực hành, trải nghiệm, nâng cao tay nghề (upskill)
Để tạo môi trường thực hành, phát triển kĩ năng chuyên sâu cho sinh viên, bên cạnh đội ngũ giảng dạy, các cơ sở giáo dục cần trang bị máy móc thiết bị, công cụ phần mềm, phòng thí nghiệm đạt chuẩn, tiên tiến để mô phỏng công việc thực tế hiệu quả với ngân sách đầu tư tương đối lớn. Đây là nhiệm vụ không dễ với nhiều cơ sở đào tạo chính quy. Bên cạnh đó, một chương trình đào tạo đại học phải cần 4 - 5 năm để sinh viên được được đào tạo từ đầu, có kiến thức căn bản và định hình về tư duy ngành, thời gian không ngắn. Vì vậy, để hiện thực hóa mục tiêu mở rộng quy mô và chất lượng trong 5 năm tới của ngành vi mạch bán dẫn, giải pháp kêu gọi sự tham gia đầu tư của doanh nghiệp, phát triển các chương trình đào tạo nâng cao kĩ năng (upskill), đào tạo theo chiều sâu về vi mạch, bên cạnh các chương trình dài hạn, cần được chú trọng, quyết định mức độ lành nghề và khả năng chuyển đổi nhân lực bán dẫn từ các ngành gần.
Chia sẻ thêm về định hướng hợp tác đào tạo của Trường Đại học Phenikaa, PGS. TS Nguyễn Phú Khánh, Phó Hiệu trưởng nhà trường cho biết:"Là một trường đại học theo mô hình trải nghiệm và đổi mới sáng tạo, bên cạnh kiến thức nền tảng và rèn luyện tư duy, Phenikaa còn chú trọng xây dựng lộ trình thực tập, thực hành trong môi trường thực tế/mô phỏng thực tế thông qua các chương trình hợp tác quốc tế, hợp tác doanh nghiệp để sinh viên có thể tham gia vào giải quyết các bài toán thực tế ngay khi rời ghế nhà trường. Trung Tâm Phenikaa Đào tạo thiết kế vi mạch bán dẫn sẽ hợp tác với các đối tác/Tập đoàn lớn trong lĩnh vực bán dẫn để nhân lực được đào tạo (từ 3 tháng tới 12 tháng) sẽ đạt được trình độ cao và chuyên môn sâu, đáp ứng yêu cầu làm việc ngay của người sử dụng lao động".
Mục tiêu của Phenikaa là không chỉ tham gia giải bài toán thiếu nhân lực bán dẫn trong nước mà hướng tới chuẩn mực quốc tế để các học viên sẵn sàng tham gia thị trường toàn cầu. Để đạt được mục tiêu này, Phenikaa đầu tư mạnh mẽ không chỉ vào cơ sở vật chất, trang thiết bị, phần mềm chuyên nghiệp, hiện đại như hệ thống ảo hóa tiên tiến hàng đầu thế giới HAPS, Zebu, GPU…; mà đặc biệt chú trọng tới con người - yếu tố mang tính quyết định của lĩnh vực này, với đội ngũ giảng viên thực chiến là các chuyên gia, kĩ sư hàng đầu Việt Nam và thế giới và mạng lưới kết nối chặt chẽ với với các đối tác/công ty lớn trong và ngoài nước.
Có thể thấy, nguồn nhân lực chất lượng cao không chỉ là lợi thế cạnh tranh trong "cuộc đua" thu hút đầu tư vào bán dẫn, mà là nền tảng để thúc đẩy hình thành ngành công nghiệp bán dẫn bền vững trong tương lai của các quốc gia. Nhiều cơ hội cho Việt Nam tham gia vào thị trường, trong đó phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao có thể giải quyết ngay "bài toán" nhân lực về ngắn hạn. Tuy nhiên, về trung và dài hạn, cần xây dựng được hệ sinh thái kết nối giữa Chính phủ - Nhà trường – Doanh nghiệp và hợp tác quốc tế để Việt Nam "đi nhanh, bước chắc" trên hành trình này.
Về chương trình đào tạo thiết kế vi mạch của Trường ĐH Phenikaa
Thực hiện chủ trương của Chính phủ, nhằm góp phần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực vi mạch bán dẫn, năm học 2024 – 2025, Trường Đại học Phenikaa công bố tuyển sinh mới 02 chương trình đào tạo thuộc lĩnh vực vi mạch bán dẫn gồm: "Thiết kế vi mạch bán dẫn", "Chip bán dẫn và công nghệ đóng gói". Sinh viên theo học các chương trình này sẽ được trang bị kiến thức cơ sở cốt lõi và chuyên sâu về thiết kế mạch tương tự, mạch số và mạch hỗn hợp; thực hành đóng gói và kiểm chuẩn chip tại các phòng thí nghiệm của Trường; được giới thiệu thực tập tại các tập đoàn đóng gói và kiểm chuẩn chip hàng đầu tại Việt Nam. Các học phần về thiết kế chip bán dẫn được xây dựng trên cơ sở hệ thống bài giảng của Synopsys, sử dụng hệ thống siêu máy tính và phần mềm thiết kế chip hiện đại của Synopsys. Các học phần về đóng gói và kiểm chuẩn chip bán dẫn được thiết kế trên cơ sở tham khảo và đối sánh với các chương trình đào tạo tiên tiến trên thế giới như chương trình của Arizona State University, Purdue University (Hoa Kỳ), Chip Integration Technology Center (Hà Lan)…
Trung tâm Phenikaa Đào tạo thiết kế vi mạch bán dẫn - Trường ĐH Phenikaa
Trung tâm Phenikaa Đào tạo thiết kế vi mạch bán dẫn - Trường ĐH Phenikaa (Phenikaa Semiconductor Training Center - PSTC) là một trong những đơn vị chiến lược của Tập đoàn, đóng vai trò là mắt xích quan trong trong hệ sinh thái Tập đoàn Phenikaa, với chức năng nghiên cứu, đào tạo trong lĩnh vực thiết kế vi mạch, bán dẫn; chuyển giao công nghệ, hợp tác quốc tế, huy động các nguồn lực, kiên kết, hợp tác với các đối tác trong và ngoài nước nhằm thúc đẩy hoạt động nghiên cứu, đào tạo về thiết kế vi mạch, bán dẫn, góp phần đáp ứng nhu cầu nhân lực và thúc đẩy ngành công nghiệp bán dẫn ở Việt Nam. Trung tâm cung cấp các chương trình đào tạo nâng cao kĩ năng (upskill) từ 3 – 12 tháng cho các mảng: thiết kế Chip số, thiết kế chip tương tự và Mixed-Signal, đào tạo sản xuất, đóng gói Chip và đo kiểm…
Tổ Quốc