De schepradsluis was zo'n goedbedoelde poging. Wat dat betreft is het maar goed dat deze rubriek 'Als het werkt…' heet. Met excuses voor de spoiler, maar het werd al snel duidelijk dat de schepradsluis z'n beloftes niet kon waarmaken. Dat kwam gedeeltelijk doordat het een vrij oude uitvinding was. Uit 1812 om precies te zijn. Zelfs een paar jaar voordat Napoleon bij Waterloo werd verslagen.
Adrianus Goudriaan
De uitvinder had een klinkende naam: Adrianus François Goudriaan. Het idee achter zijn vinding was niet dom. Als een hoog pand bij het schutten water verliest aan het naastgelegen lagere pand, zou het handig zijn om op z'n minst een deel van dit schutverlies weer terug te voeren. Maar dat terugvoeren van laag naar hoog kost energie. In de tijd van Goudriaan waren er nog niet zoveel energiebronnen. De stoommachine stond op het punt van doorbreken, maar verder waren er alleen windmolens en paardenkracht. Verbrandingsmotoren waren er nog niet.
Maar wat er ook nog was, dat waren watermolens. Dit zette Goudriaan aan het denken. Als het water van een hoog pand naar een laag pand stroomt, dan zou wellicht een watermolen met dit schutwater kunnen worden aangedreven. En waarvoor zou die watermolen worden gebruikt? Juist, om een pomp aan te drijven die het water weer in het hoge pand zou pompen.
Perpetuum mobile
Zo op het eerste gezicht lijkt de oplossing verdacht veel op een perpetuum mobile, een installatie die eeuwig uit zichzelf rondje kan blijven draaien. Maar dit doet Goudriaan wat tekort. Het was niet zijn doel om een gesloten en eeuwig draaiende lus van ronddraaiend water te maken, want hij snapte best dat dit niet kon. Hij stelde zich tevreden als hij slechts een gedeelte van het water kon terugpompen. Dat zou al een voordeel zijn. Zelf hoopte hij dat de helft van het water niet verloren zou gaan, maar weer in het bovenpand terecht zou komen.
Tekst gaat verder onder de foto.
Drentsche Hoofdvaart
Dus werkte Goudriaan een systeem uit waarbij de sluiskolken zouden leeglopen via een soort waterrad. Hij had daarvoor ongeveer een rad in gedachten zoals we deze van watermolens kennen. En vanzelfsprekend zou deze watermolen een schoepenwiel aandrijven waarmee water omhoog zou worden gestuwd. Het systeem werd gerealiseerd in de Drentsche Hoofdvaart, waar op dat moment twee van de zes sluizen aan modernisering toe waren.
De Pastoorssluis bij Havelte en de Uffeltersluis waren nog van hout gebouwd en stonden op de nominatie om van steen te worden gemetseld. Goudriaan zag zijn kans schoon en samen met de Drentse aspirant-ingenieur Fijnje van Salverda ontwierpen zij de tekeningen voor deze zogenaamde 'schepradsluizen'.
Fiasco
Eenmaal in bedrijf viel het besparingseffect zwaar tegen. Als reden wordt genoemd dat beide ontwerpers geen rekening hielden met andere negatieve effecten, zoals verdamping van het water in de sluis. Maar een oplossing verzinnen die dicht in de buurt komt van een perpetuum mobile is vragen om een fiasco. Het mag dan ook geen verwondering wekken dat de ingenieuze schepraderen al snel buiten gebruik werden gesteld.
De techniek kwam gelukkig al snel te hulp in de vorm van stoomkracht. Het werd veel eenvoudiger om water met een stoomgemaal uit de lage panden omhoog te pompen naar de hooggelegen panden. Het nadeel van stoomgemalen is helaas dat zij voortdurend onder stoom moeten worden gehouden, ook al wordt er maar een enkele maal geschut.
Gemalen
Maar ook dat nadeel viel weg toen niet lang erna de elektriciteit z'n intreden deed. Deze laatste oplossing wordt nog steeds toegepast bij kanalen die maar moeilijk aan voedingswater kunnen komen. De gemalen worden nu standaard gebouwd op die plekken waar de ontwerpers watertekorten verwachten, zoals bij de schutsluizen in het Twentekanaal. Jammer maar helaas voor Goudriaan is het bij een enkele poging gebleven om schutwater zichzelf te laten oppompen. Een beetje te mooi om waar te zijn misschien.