Het is bijna 20 jaar geleden dat gemeenten en provincies werden verplicht om een rekenkamer in te stellen. Dat ging niet altijd van harte. Maar mede ten gevolge van de wetswijziging in 2023 neemt het aantal gemeenten zonder een rekenkamer, of met een slapende versie, flink af. Bovendien worden er nu serieuze discussies gevoerd over een geschikt budget voor de rekenkamer. 'So far, so good'.
Nu de rekenkamers een vaste positie hebben verworven met de Wet versterking decentrale rekenkamers, trekken ze de aandacht van andere instanties. Als voorzitter van een rekenkamer ontving ik onlangs een vragenformulier van de Autoriteit Persoonsgegevens; of ik even wilde doorgeven of 'mijn gemeente' wel verstandig omging met algoritmen en AI. Ik heb vriendelijk geantwoord dat ik geen toezichthouder ben. Bovendien wil ik zelf bepalen of en wanneer ik daarnaar wil kijken.
Geen waakhond
In diezelfde tijd vernam ik dat VNG, IPO en de Unie van Waterschappen willen verkennen of wellicht rekenkamers hun overheden in de gaten kunnen houden als het gaat om informatieveiligheid. Mocht dat verzoek mij bereiken, ook dan zal ik antwoorden: 'Ik ben geen waakhond en heb geen enkele ambitie dat te worden.' Voor je het weet verval je weer in de rol van 'afrekenkamer', een positie die in de praktijk weinig constructief blijkt.
Herstellen van vertrouwen
Maar ja, ook de Nederlandse Vereniging van Rekenkamers zelf is niet te beroerd om ondertussen de grenzen te verleggen. Het thema van hun aanstaande jaarcongres is of rekenkamers een bijdrage kunnen leveren aan het herstellen van het vertrouwen in de overheid. Nu heb ik mij als politicoloog langere tijd intensief beziggehouden met politieke betrokkenheid en vertrouwen. Ik moet toegeven, hoe dat nu precies werkt weet ik nog steeds niet, maar toch weet ik vrij zeker dat een rekenkamer daar geen rol van betekenis in zal hebben.
Gedegen informatie
In een gedachtewisseling naar aanleiding van mijn vorige bijdrage stelde bijzonder hoogleraar lokaal en regionaal bestuur Klaartje Peters dat rekenkamers de opdracht hebben om hun volksvertegenwoordiging van gedegen informatie te voorzien. In reactie daarop vond ik die ambitie weer ietsjes te bescheiden.
Naast het ondersteunen van de raad denk ik dat de rekenkamer ook wel een bijdrage zou kunnen leveren aan een ordentelijk functionerende overheid. Maar dat is het wel. Laten we als rekenkamers eerst maar eens kijken of we dat voor elkaar krijgen. In de praktijk is dat al lastig genoeg.
Peter Castenmiller is als senior-onderzoeker werkzaam bij PBLQ en doet al vele jaren onderzoek in het decentraal bestuur. Hij is tevens verbonden aan het Instituut Politicologie van de Universiteit Leiden en de Faculteit Bestuurskunde van de Vrije Universiteit.