'Heb ik niks raars gezegd?' In een vergaderzaaltje van VluchtelingenWerk Nederland, in Amsterdam-West, zitten Frank Candel (63) en zijn persvoorlichter, Anna Strolenberg. Het gesprek duurt anderhalf uur – in die tijd heeft hij haar meermalen deze vraag gesteld. Strolenberg schudt elke keer haar hoofd. 'Het is zo'n gevoelig dossier,' zegt Candel, 'elk woord doet er bijna toe,' verklaart hij. Zijn persvoorlichter knikt. 'Je wilt het debat niet erger maken, je wilt het liever ontzenuwen,' zegt ze.
Want het zijn roerige tijden voor VluchtelingenWerk. Kabinet-Rutte IV viel over het al dan niet beperken van gezinshereniging voor asielzoekers. Daardoor werd (asiel)migratie het hoofdthema van de verkiezingen en zal een volgend kabinet vrijwel zeker proberen – verregaande – migratiebeperkende maatregelen door te voeren, zoals verkiezingswinnaar Geert Wilders en zijn medeformerende partijen allemaal beloofden tijdens hun campagnes.
fabels
In die campagneperiode was VluchtelingenWerk druk bezig met het 'debunken van fabels' over migratie. 'De hardnekkigste was de nareis-op-nareis', zegt Candel. Daags na de val van kabinet-Rutte IV in juli verkondigde Dilan Yeşilgöz, demissionair minister van Justitie en Veiligheid (VVD), bij talkshow Op1 dat er 'heel veel' nareizigers weer anderen laten overkomen. In een later interview met de Volkskrant stelde ze dat het om 'duizenden mensen' gaat. Candel: 'Wij hebben meteen gezegd dat we dat beeld absoluut niet herkenden.'
Afgelopen februari kwam de IND pas met de cijfers: er waren de afgelopen vijf jaar 880 nareis-op-nareis-verzoeken, waarvan er 350 werden ingewilligd. Het ging om gemiddeld zeventig mensen per jaar. Hoewel er dus niet veel nareis-op-nareisverzoeken zijn, bleef het frame dat Yeşilgöz construeerde wel hangen, zegt Candel. 'Zelfs intern heb ik medewerkers gesproken die langzamerhand begonnen te geloven dat het waar was. Het is op een gegeven moment zo'n sterk frame, dat je denkt: de minister van Justitie zegt het, en als je die niet meer kan geloven… Nou, die kan je dus niet meer geloven.'
'Er is ooit gezegd: migratie is ons grootste punt, wij gaan migratie indammen. Wat ze dan bedoelen is: we gaan asielmigratie indammen. Ze willen nog steeds arbeids- en kennismigranten, anders draait de economie niet.'
Het maakt zijn baan bij VluchtelingenWerk er niet eenvoudiger op. Tijdens de verkiezingen van november 2023 kozen bijna 2,5 miljoen Nederlanders voor de anti-immigratiepartij PVV. Toch maakt Candel zich geen grote zorgen om een kabinet waarin de PVV de grootste partij is. 'Ik denk dat de rechtsstaat in Nederland sterk is,' zegt hij. 'Wilders heeft uitgesproken dat hij zich gaat houden aan de grondwet, dus dat is op zich geruststellend.' Sterker: ook voordat de PVV aan de macht was werden al allerlei onwettelijke voorstellen gedaan. In de tweeënhalf jaar dat hij aan het roer staat van VluchtelingenWerk, heeft hij steeds maatregelen zien langskomen die op of over de grens zaten van wat wettelijk is toegestaan.
Voorbeelden daarvan te over. Zoals een ándere nareisbeperking waartoe het kabinet in augustus 2022 besloot. Statushouders, asielzoekers met een verblijfsstatus, mochten daardoor hun familie pas laten overkomen naar Nederland zodra zij een eigen woning hadden. 'Dat was juridisch gezien onhoudbaar,' zegt Candel. 'Dat heeft ook iedere adviseur gezegd, en elke externe deskundige. Maar toch moet er eerst iemand naar de rechter voordat het wordt teruggedraaid.' Een half jaar na de invoering oordeelden meerdere rechters en de Raad van State dat de maatregel in strijd was met het Nederlandse en internationale recht. De beperking werd ongedaan gemaakt.
in het gras slapen
Of die keer dat Ter Apel uit zijn voegen barstte en er noodgedwongen asielzoekers in het gras moesten slapen. Dat was het moment dat VluchtelingenWerk een kort geding aanspande tegen de Staat en het COA. Daarin stelde de stichting dat de asielopvang ondermaats was. De rechter gaf VluchtelingenWerk – grotendeels – gelijk en oordeelde dat er maatregelen moesten worden genomen zodat de opvang weer aan internationale normen voldoet.
En vergeet de 24 wekenbeperking van het UWV niet, waardoor asielzoekers met een werkvergunning maar 24 weken per jaar mochten werken. Ook door dat beleid zette de Raad van State een streep. Candel: 'Die rechtszaken win je eigenlijk vrij gemakkelijk. We hebben goede juristen, dat scheelt, maar het is vaak zo evident dat iets niet mag.'
Als het zo duidelijk is dat beleid onwettig is, waarom wordt het dan toch gemaakt? 'Er is ooit gezegd: migratie is ons grootste punt, wij gaan migratie indammen. Wat ze dan bedoelen is: we gaan asielmigratie indammen. Ze willen nog steeds arbeids- en kennismigranten, anders draait de economie niet.' Dus wordt de hoeveelheid asielzoekers geproblematiseerd, zegt Candel, terwijl Nederland volgens hem qua opvangaantallen gewoon op het Europese gemiddelde zit.
'Nederland heeft objectief gezien een van de snelste asielprocedures van Europa. Op het moment dat er een aanvraag is, kan er zes werkdagen later een beschikking liggen.'
Uit cijfers van de European Union Agency for Asylum (EUAA) blijkt dat de EU+-landen – Europese Unie-landen plus Zwitserland en Noorwegen – in 2023 ongeveer 1.100.000 asielverzoeken binnenkregen. Daarvan werd bijna driekwart (70 procent) gedaan in vier landen: Duitsland, Frankrijk, Spanje en Italië. Drie landen ontvingen een tien- of honderdtal asielaanvragen: Hongarije (31), Slowakije (416) en Litouwen (575). Nederland kreeg volgens die data 39.550 asielverzoeken, zo'n drie procent van het totaal. In de EU+-zone waren er 2470 asielverzoeken per miljoen inwoners; Nederland zit onder dat gemiddelde met 2221 asielverzoeken per miljoen Nederlanders. Candel: 'Het lijken enorme aantallen, maar op de hele bevolking van Nederland moet je echt met een zaklamp zoeken om een asielzoeker tegen te komen.'
Nee, asielmigratie is geen knelpunt vanwege de hoeveelheid mensen die onderdak zoeken in Nederland, zegt Candel. Hij noemt het een uitvoeringsprobleem dat de politiek 'willens en wetens' heeft laten ontstaan. 'Nederland heeft objectief gezien een van de snelste asielprocedures van Europa. Op het moment dat er een aanvraag is, kan er zes werkdagen later een beschikking liggen.' Maar door de bezuinigingen op de IND is de stapel met wachtenden zo hoog, zegt hij, dat het anderhalf jaar kan duren voordat een dossier aan de beurt is. 'Maar dat heeft niks te maken met de technische handeling, de beoordeling of iemand wel of niet het land in mag.'
Veel echte asielzoekers
De IND waarschuwde vorig jaar zelf dat het 'tegen de grenzen van de uitvoerbaarheid' aanloopt. De instantie schreef dat er niet alleen steeds meer asielaanvragen bijkomen, maar ook dat wetgeving steeds ingewikkelder wordt, waardoor het werk van de IND weer tijdrovender wordt. Als voorbeeld noemt Candel een motie van Tweede Kamerleden René Peters (CDA) en Ruben Brekelmans (VVD), die opriep te onderzoeken of er in niet-veilige landen niet toevallig ook veilige regio's zijn. Het doel was het inwilligingspercentage voor asielverzoeken omlaag te brengen: in Nederland was dat in 2022 zo'n 85 procent.
Dat inwilligingspercentage is volgens Candel trouwens eenvoudig te verklaren. 'Er komen relatief veel 'echte' asielzoekers naar Nederland, in plaats van economische vluchtelingen.' En die krijgen inderdaad meestal een verblijfsvergunning.
De motie Peters-Brekelmans heeft volgens Candel invloed gehad op het nieuwe 'beoordelingskader' van de IND, dat is uitgerust met strenger 'groepenbeleid'. Een Syriër bijvoorbeeld, zegt Candel, hoefde eerst niet aan te tonen dat Syrië onveilig is. 'Daar was consensus over en je werd als onderdeel van een groep behandeld.' Dat groepenbeleid is in het nieuwe beoordelingssysteem veranderd. In een Kamerbrief van staatssecretaris Eric van der Burg (Asiel en Migratie, VVD) staat dat 'de individuele beoordeling' weer centraal moet komen te staan. Het gevolg daarvan is zonneklaar voor Candel: 'Dat leidt tot een dramatische verzwaring van het werk van de IND.'
'Dat je de bescherming voor mensen die worden vervolgd niet meer wettelijk verankert, vind ik moreel verwerpelijk'
Behalve bij de IND loopt het volgens Candel ook vast vanwege bezuinigingen en tekorten bij de Vreemdelingenpolitie en BRP-straten. De Vreemdelingenpolitie moet ervoor zorgen dat asielzoekers in Nederland correct worden geïdentificeerd, de BRP-straten zijn verantwoordelijk voor de toekenning van een Nederlands BSN. 'Alle kernprocessen rondom de asielprocedure zijn vertraagd. Nederland heeft afgesproken dat zolang je procedure loopt je in de asielopvang moet zitten. En omdat er steeds nieuwe mensen bijkomen en maar langzaam uitstromen, zitten er héél veel mensen in de opvang.'
Een ander verschijnsel dat Candel steekt: de metaforen die politici graag gebruiken om de moeilijkheden met de asielprocedure te beschrijven. Vaak hebben die betrekking op het weer of op natuurverschijnselen. Woorden als 'instroom' of 'asieltsunami'. Het weer, een aardverschuiving, regen of zonneschijn – daar kun je nu eenmaal niets aan doen. 'Alle verwijzingen naar het weer, van 'dit overkomt ons', vind ik heel naar. We staan als land in alle opzichten in de top tien. Qua financiën, qua economie, qua geluk. En we weigeren een behapbaar probleem op te lossen.'
Waarom? Politiek opportunisme, denkt Candel. 'Dat je denkt: als ik even hier bezuinig, op dit potje, want we zitten op een instroomdip, als ik dat even afroom, heb ik geld voor iets anders. Misschien is het zo ook wel begonnen. Inmiddels zijn migratie, en zeker asiel, als je de verkiezingen hebt gevolgd en nu de kabinetsformatie, het grootste probleem van Nederland. Nou, dat lijkt mij niet.'
Candel heeft 'met enige regelmaat' de indruk dat het politiek interessant is om van asielmigratie een issue te maken. 'Het levert stemmen op,' zegt hij. Als directeur van VluchtelingenWerk spreekt hij geregeld met politici. Die zeggen achter de schermen wat anders dan ervoor, constateert hij. 'Ik heb gesprekken met politici – ik ga geen namen noemen, maar ze zijn wel significant in dit debat – die zeggen: ik ben het met je eens, maar mijn achterban begrijpt het niet. Dan denk ik: doe je best om het je achterban uit te leggen. Als politicus oriënteer je je dan kennelijk op je achterban, niet op de oplossing.'
Artsen en ingenieurs
Hoewel Candel energiek, veel en snel praat, is soms aan zijn lichaamstaal af te lezen: het is een vermoeiende maatschappelijke discussie. Volgens de VluchtelingenWerkdirecteur is de asielopvang namelijk best te organiseren – als je het maar wilt en erin investeert. Neem nou het beleidsstuk Fundamentele Heroriëntatie Asielbeleid en Asielstelsel, een recent rapport van de ambtelijke top waarin het asielbeleid wordt geanalyseerd. In de aanbevelingen wordt daar onder meer gepleit voor investeren in de uitvoeringsprocessen rondom de asielketen, het benutten van de spreidingswet in de realisatie van opvangplekken en vroegtijdige participatie van asielzoekers – bijvoorbeeld op de arbeidsmarkt.
Uit een recent rapport van onderzoeksbureau SEO blijkt dat het maatschappelijk gunstig is – en nauwelijks tot extra kosten leidt – om asielzoekers ruimere werkmogelijkheden te bieden. Candel: 'Ik kom ze wekelijks tegen: asielzoekers met een achtergrond als ingenieur, mensen met een medische achtergrond. Mensen die grote bedrijven in het buitenland hebben geleid en hier niks mogen doen. Terwijl we die mensen hard nodig hebben. Er zitten ook ongeschoolden bij of laaggeletterden, maar ook die hebben we nodig. Die kunnen aan de slag op allerlei andere plekken. Waar ze ook een bijdrage kunnen leveren. En dat willen ze allemaal.'
Het rapport van de ambtelijke top spreekt veelvuldig over internationale 'partnerschappen'. Lees: asieldeals, zoals de Europese Unie de afgelopen jaren sloot met Turkije, Tunesië, Niger, Mauritanië en meest recent Egypte. Een Europese asieldeal is inderdaad effectiever dan een Nederlandse asieldeal, beaamt Candel, al zitten ze hem niet lekker. 'Die deals zijn vaak met landen waarvan je je kunt afvragen hoe het daar met de mensenrechten gesteld is. Dus er zit wat inconsequents en immoreels in die afspraken.'
Wel denkt Candel dat de Europese weg effectiever is dan een kruistocht tegen asielzoekers binnen Nederland. Geen quota zoals formerende partijen BBB (maximaal 15.000 asielzoekers) en NSC (maximaal 50.000) willen, maar het Vluchtelingenverdrag honoreren, zoals de topambtenaren aanbevelen: 'Neem voor het lopende beleid de geldende internationale verdragen en wetgeving als uitgangspunt.' Candel: 'Het Vluchtelingenverdrag voorziet niet in quota. Dat gaat ervan uit dat vluchtende mensen recht hebben op bescherming.'
'Er is een enorm probleem van asielmigratie gecreëerd, er is zelfs een verkiezingsissue van gemaakt.'
Toch was het in 2023 een politieke discussie: moet dat vermaledijde VN-Vluchtelingenverdrag niet eens worden opgezegd? Candel zucht. 'Dat je de bescherming voor mensen die worden vervolgd niet meer wettelijk verankert, dat vind ik moreel verwerpelijk. Maar ik leef in een democratisch land. Als een meerderheid van de kiezers vindt dat wij uit het Vluchtelingenverdrag moeten stappen, dan vindt de meerderheid van de kiezers dat. Dan heb ik mij daartoe te verhouden.'
'Maar daar moet je wel eerlijk over zijn. Uit het Vluchtelingenverdrag stappen is echt een lang proces. Je bent zo twintig jaar verder. Je moet uit Europese verdragen stappen, uit VN-verdragen… Uit allerlei verbanden waarin we zitten moet je los zien te maken. En daar is dan in Europa ook unanimiteit van stemmen voor nodig. Dat is niet zo makkelijk. Je ziet dat partijen op dat punt niet de waarheid vertellen.' JA21-lijsttrekker Joost Eerdmans beweerde dat dit gewoon met 'een briefje' zou kunnen. 'Dat van dat briefje klopt,' zegt Candel, 'maar dat is het enige ware deel eraan. De rest is kiezers voor de gek houden. Ik kan niet anders zeggen.'
De asielprocedure die theoretisch in een paar dagen afgehandeld kan worden ziet Candel niet snel terugkeren – daarvoor zijn de stapels te groot. Bovendien ontbreekt de politieke wil, denkt hij.
Toch moet een volgende regering wat. Tijdens het debat over het eindverslag van informateur Kim Putters zinspeelde Geert Wilders op asielbeperkende maatregelen. Hij zei 'hard' te gaan onderhandelen en dat 'de tijd dat we alles weggeven' voorbij is. Candel is er niet zo van onder de indruk. 'Er is een enorm probleem van asielmigratie gecreëerd, er is zelfs een verkiezingsissue van gemaakt. Maar je hebt geen instrumenten om het op korte termijn te beteugelen. Ik denk dat een volgend kabinet daar niet uitkomt. Dat kan weinig meer dan symboolmaatregelen nemen, die vervolgens niet werken.'