Hoe ziet onze wereld eruit in 2035? De FNRS is met deze vraag aan de slag gegaan en kwam tot vier toekomstscenario's. Lees meer hierover in dit artikel, dat eerder verscheen in de Paardenkrant. Meer weten en doorpraten over dit onderwerp? Meld je aan voor het webinar op dinsdag 14 mei .
"In gesprekken en bijeenkomsten voor ondernemers gaan we altijd in op één bepaalde trend", vertelt Robert van Almkerk, coördinator Brancheontwikkeling bij de FNRS, over de reden om aan toekomstscenario's te werken. "Het gaat bijvoorbeeld over stikstof, welzijn of de wolf. Maar in werkelijk zijn er heel veel ontwikkelingen die elkaar ook deels beïnvloeden, en gezamenlijk bepalen welke kansen en bedreigingen er zijn voor ondernemers. Om dat beter in beeld te krijgen zijn we aan de slag gegaan met de scenario's."
Beter of slechter
De FNRS heeft het grondig aangepakt. Om te beginnen zijn er sessies geweest met een brede groep ondernemers, waarin is besproken welke trends zij zien. Ook mensen buiten de paardenwereld is gevraagd naar input, zoals de Rabobank, dierwelzijnsdeskundigen en opleiders. Dat leverde een flinke lijst op, van een tekort aan geschikte paarden tot toenemende concurrentie om vrije tijd tot toenemende regeldruk en claimcultuur. Zie kader voor de complete lijst. Twee trends vormen de kern: fysieke ruimte voor hippisch ondernemen en sociale acceptatie van de hippische sector. Die trends zijn verder uitgewerkt. Van Almkerk: "Als je naar de toekomst kijkt, kan het altijd twee kanten op. Het wordt beter, of slechter. Meer, of minder. Die uitersten hebben we tegenover elkaar gezet en gecombineerd en dat levert de vier scenario's op. Ook de overige trends zijn daarin meegenomen. De scenario's zijn geen voorspellingen, maar voorstellingen van de toekomst." In de kaders staan de samenvattingen van de vier scenario's.
Minder belastend
In de FNRS-regiobijeenkomsten zijn de bevindingen gedeeld met ondernemers. Daar, en ook in het onderzoeksrapport, komen per scenario praktische tips naar voren. Bijvoorbeeld, bij scenario 1: creëer schaal bij inkoop, werk samen bij het fokken van recreatieve paarden, maak flexibele abonnementen en betalingsregelingen mogelijk. Maar van welk scenario ga je dan uit, want de verschillen tussen de vier zijn best groot?
Van Almkerk: "Het is niet nodig om er één te kiezen. Er zal niet één scenario zijn dat exact werkelijkheid wordt; zoals altijd ligt de waarheid in het midden. Maar je kunt als ondernemer wel kijken hoe je je kunt voorbereiden op een toekomst die deze aspecten bevat. Financieel bewustzijn, goed personeelsbeleid en op de hoogte zijn van wet- en regelgeving is daarvoor sowieso zinvol. Voor jezelf kun je ook bepalen wat je doet als een bepaald scenario werkelijkheid wordt. Ook zijn er trends die in bijna alle scenario's terugkomen en oplossingen die meerdere ontwikkelingen combineren. Als manege kun je bijvoorbeeld besluiten om meer les in grondwerk te geven. Dat sluit aan bij de veranderende behoeften van de doelgroep en een grotere focus op welzijn: het is minder belastend voor het paard."
Scenario 1: Op het paard
Veel sociale acceptatie, behoud van de ruimte
De hippische sector heeft de fysieke ruimte behouden om te ondernemen. Kosten zijn op alle fronten gestegen. Voor de hippisch ondernemer is het houden en fokken van paarden duurder geworden. Paardrijden is niet voor iedereen betaalbaar. Er is veel oog voor preventie en wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat de connectie tussen mens en paard het paard goed doet. De sector is transparant en men vertrouwt op de wetenschap. Dit maakt dat, ondanks de stijgende kosten, paardrijden een populaire, geaccepteerde sport is die we in ere houden. Nederlandse paarden zijn van hoge kwaliteit en worden over de hele wereld verkocht. We rijden nog steeds op het paard.
Professionaliseringsslag
Veel ondernemers spelen nu al in op de veranderingen, merkt Van Almkerk. Maar niet iedereen is in dezelfde mate voorbereid op de toekomst. "In zijn algemeenheid denk ik dat veel bedrijven nog een professionaliseringsslag te maken hebben. Het is vaak niet de favoriete bezigheid, maar ondernemers moeten toch iets vaker achter hun computer. Dan gaat het dus over de genoemde financiën, personeelsbeleid, wet- en regelgeving. Je kunt wel denken: ik wil mijn boxen niet groter maken en als dat in de toekomst wel moet, stop ik ermee. Maar als het bedrijf niet toekomstbestendig is, kan dat ook betekenen dat het straks niet te verkopen is. En dan snijd je jezelf alsnog in de vingers. Vasthouden aan hoe het vroeger was, is ook weinig zinvol. Er is weinig zeker over de toekomst, maar één ding weten we wel: het wordt sowieso anders dan het was."
Front vormen
Jan Peutz, met zijn vrouw Monique eigenaar van Dressuurstal Peutz in Groningen, is erg blij met het initiatief van de FNRS. "Ik vind het zeer prijzenswaardig dat ze hier geld en mankracht voor vrijmaken. De gekozen trends, de social license en de beschikbare ruimte, zijn wat mij betreft ook echt de hete hangijzers en ik denk dat ze het op een heel goede en creatieve manier uitgewerkt hebben. Eén alinea in het vierde scenario triggerde me in het bijzonder. Daar staat: 'Er is sterke verbondenheid tussen alle partijen binnen de hippische sector. Maneges, pensionstallen, instructie-, sport- en traingingsbedrijven, opfokbedrijven, ruiters, hippische opleidingen, Sectorraad Paarden en de KNHS en het KWPN zijn de afgelopen jaren samen opgetrokken op het vlak van dierenwelzijn. Ze hebben een front gevormd en zich samen hard gemaakt voor meer transparantie richting de maatschappij over het welzijn van paarden.' Ik denk dat dat ontzettend belangrijk is: dat we de gelederen sluiten, het paard centraal stellen, over onze eigen schaduw heen stappen en meer samen gaan werken. Daarin hebben we echt nog een weg te gaan. Maar dat is wel waarom ik het lidmaatschap van de FNRS zo waardeer: door de bijeenkomsten bij de verschillende ondernemers zie en hoor je veel. Je spreekt heel veel mensen, ook uit andere hoeken, en brengt elkaar op ideeën."
Van Almkerk sluit zich daarbij aan. "Ik werk nu een jaar of acht in de hippische sector. Overal waar ik kwam in de afgelopen jaren hoorde ik hetzelfde: 'Bij mij gaat het wel goed, maar je moet eens bij die anderen kijken…' Veel hippische ondernemers kijken neer op anderen in de sector en dat is eigenlijk geen gezonde situatie. 'Ik kan nog wat leren van mijn buurman' zou een betere insteek zijn. Dat zorgt ervoor dat je als ondernemer kunt groeien."
Als het aan Peutz ligt, worden ook de niet-leden nog meer betrokken bij het gesprek. "Als mensen niet willen, houdt het natuurlijk op. Maar ik denk dat er ook wel hippische ondernemers zijn die nergens bij aangesloten zijn en toch best eens koffie willen drinken en van gedachten willen wisselen. Het zou veel opleveren zijn als we ook die bedrijven kunnen betrekken."
Scenario 2: Met het paard
Veel sociale acceptatie, beperking van de ruimte
De fysieke ruimte voor agrariërs, en ook hippisch ondernemers, is beperkt. Het aantal paarden in Nederland neemt af. De ruimte in Nederland wordt ingezet voor natuur, recreatie en woningbouw. Bedrijven en particulieren pakken als vanzelfsprekend verantwoordelijkheid op het vlak milieu, duurzaamheid en circulariteit. Ook hippisch ondernemers doen mee, ze pakken met hun paarden een rol op het vlak van landschapsbeheer en natuurbehoud. Daarnaast is de hippische sector proactief op het vlak van dierenwelzijn. Deze factoren leiden samen tot acceptatie van de sector in de samenleving. Technologie en wetenschap ondersteunen hierbij. Wetenschappelijk is bewezen dat de omgang met dieren tot ontspanning leidt bij mensen. Steeds meer mensen zoeken het contact met dieren, en dus ook met paarden. Ondernemers die de ruimte op multifunctionele manier inrichten met het paard zijn succesvol.
Verbeterpunten in de sport
Op de sport, het onderdeel waarin de onderneming van Peutz actief is, zijn vele ogen gericht. Daarin gaat al veel goed, meent de voormalig veterinair, maar als het aan hem ligt zijn er ook zeker nog verbeterpunten. "Ik kom veel op wedstrijden en zie daar, bijvoorbeeld bij het losrijden, soms dingen waar ik niet blij mee ben. In die situaties vind ik het belangrijk dat iemand aangesproken wordt. Ik denk dat dat een gezamenlijke verantwoordelijkheid is; de steward of toezichthouder kan het niet alleen. Dat vak is niet eenvoudig: het is en blijft mensenwerk en het is goed als de steward of toezichthouder gesteund wordt door bijvoorbeeld de aanwezige veterinair. Zelf ben ik sinds mijn pensionering ook actief als Permitted Treating Veterinarian bij de FEI; de veterinair die de controles doet bij aankomst en gedurende de wedstrijd aanwezig is. Als ik dingen zie die niet door de beugel kunnen, kaart ik dat aan bij de steward. Met de boodschap dat ik achter hem of haar sta."
Leuker en veiliger
Als mede-eigenaar van de Freestyle Academy is Chaja Kolthoff-Voest al in grote mate voorbereid op de geschetste toekomst. Het bedrijf biedt cursussen en opleidingen aan waarbij grondwerk – naast het paard – een belangrijk onderdeel is. "Scenario vier, zonder het paard, is voor ons ook een nachtmerrie. Maar op de andere scenario's zijn we al ingericht en die zijn wat mij betreft niet wereldschokkend. Ons bedrijf is relatief klein, we focussen op welzijn en zijn gewend om anders te denken." Kolthof-Voest ziet vooral veel kansen. "We bestaan al twaalf jaar, maar we merken vooral het afgelopen jaar dat we veel positieve reacties krijgen op wat wij doen. Er is meer bereidheid tot samenwerken vanuit andere bedrijven en ik hoop dat dat in de toekomst alleen maar toeneemt. Daarin zie ik voor onszelf, maar ook voor manegebedrijven, veel kansen. Het rijden hoeft zeker niet te verdwijnen, maar maneges kunnen een breder totaalconcept aanbieden. Bijvoorbeeld door nieuwe lesklanten eerst aan de slag te laten gaan met grondwerk, zodat ze meer kennis hebben en snappen hoe een paard leert. Daarmee wordt het rijden veiliger en leuker, ook voor de paarden. Ik ben blij met deze scenario's: het zorgt voor een groter collectief bewustzijn van mogelijke oplossingen."
Kleiner in plaats van groter is één van de trends die Kolthoff-Voest ziet en toejuicht. "Veel stallen streven naar zo groot mogelijk. Maar als kleiner bedrijf heb je minder te maken met het gebrek aan ruimte en kun je sneller schakelen. Ook maatwerk voor welzijn is sneller te realiseren op een klein bedrijf dan wanneer er honderd paarden staan. Een deel van de mensen die bij ons de opleiding volgt heeft een eigen bedrijf of zoekt een locatie, maar een groot deel biedt ook dienstverlening aan huis. Zelf hebben we drie hectare en vijf paarden, maar we zijn wel een grote school."
Scenario 3: Naast het paard
Weinig sociale acceptatie, behoud van de (fysieke) van de ruimte
Hippisch ondernemers hebben hun fysieke ruimte behouden. Naast wereldwijde aandacht voor duurzaamheid, circulariteit en het milieu staat ook dierenwelzijn volop in de schijnwerpers. Enkele schandalen op het vlak van dierenwelzijn hebben ertoe geleid dat de hippische sector onder vuur ligt en minder populair is. Er is onderling weinig verbondenheid, de sector is weinig transparant gebleken, het is ieder voor zich. De sector zit in een neerwaartse spiraal, topsport en opfokken is omstreden en ons Nederlandse paard is geen exportproduct meer. De beschikbaarheid van geschikte en betaalbare paarden is laag. Uitzondering vormen de professionele hippische ondernemers. Zij die op het vlak van duurzaamheid en dierenwelzijn vooroplopen, verdienmodellen naast het paard ontwikkelen, zich verbinden met de directe omgeving en investeren in technologie houden hun bestaansrecht.
Grondgebonden paardenhouderij?
Als eigenaar van een groot manegebedrijf heeft Erna Bronsvoort van Manege Snorrewind in Markelo wel volop zorgen over 'gedoe om de ruimte'. "De stikstofproblematiek hangt als een zwarte wolk boven onze sector en dus ook boven ons bedrijf. Het lijkt ongrijpbaar en als paardensector hebben we het momentum om hierover mee te praten eigenlijk al gemist. Wat voor de koe geldt, geldt straks misschien ook voor paarden. Wij hebben twintig hectare weiland en honderd paarden. Als er een grondgebonden paardenhouderij komt, met bijvoorbeeld 2,5 paard per hectare, moet ik afscheid nemen van de helft van de paarden en pony's. En dan heb ik het niet over 2035; als dit doorgaat ziet de wereld er in 2024 al heel anders uit."
Het is niet dat Bronsvoort niet met de tijd meegaat. "We zijn al heel lang bezig met welzijn, het inzaaien van akkerranden en planten van bomen. Dat doen we graag, we houden van de natuur. En het belang van sport, bijvoorbeeld voor kinderen waar bewegingsarmoede toeneemt, zie ik absoluut ook als een kans. We hebben hier een fitnesszaal, ruiterfitnessgroepen en een hardloopgroepje. Dat is allemaal het probleem niet."
Los zand
De ongrijpbaarheid van de stikstofregels vormt volgens de manegehoudster de grootste moeilijkheid. "We weten niet wat er gaat gebeuren, dus ik kan hier ook niet goed op voorsorteren. Alvast de helft van de paarden wegdoen? Wandelen met gepensioneerde paarden? Wij worden blij van lekker galopperen op de zandpaden." Meer samenwerking en regie in de sector ziet ook de manegehoudster als een must om dat voor de toekomst te behouden. "We hangen nu van los zand aan elkaar. Met zo veel mogelijk neuzen in dezelfde richting kunnen we samenwerken en in actie komen. Dat is heel hard nodig!"
Scenario 4: Zonder het paard
Weinig sociale acceptatie, beperking van de ruimte
Voor hippisch ondernemers is de regeldruk groot. De ruimte die ze jarenlang hadden vanuit Europa is beperkt. Het vrijgekomen land wordt ingezet voor woningen en natuur, om de leefbaarheid te vergroten. De sector heeft samengewerkt in hun lobby naar Europa, maar tot hun spijt is naast de beperking in ruimte ook aan (commerciële) belasting van paarden een einde gekomen. De 'social license to operate' is verdwenen. Mensen zoeken graag de natuur op. De hippische en agrarische sector werkt innovatief samen met behulp van subsidies om innovatieve verdienmodellen te ontwikkelen, zonder het paard.
Praten en doen
Genoeg stof om over na te denken dus. En vooral: werk aan de winkel. "Dat start met praten over wat op ons afkomt en open blijven staan voor veranderingen", aldus Van Almkerk. "FNRS-leden worden persoonlijk bezocht om in gesprek met ons te gaan over hun toekomst. Maar we gaan ook graag het gesprek aan met andere betrokkenen in de sector. Tijdens de eerste ledenbijeenkomsten die we hebben gehouden is iedereen het over één ding eens: niets doen is geen optie. Nadenken over de toekomst begint vandaag."