Een meerderheid van gemeenteraad van Utrecht wilde afgelopen najaar iets doen aan de constante financiële nood van het armste deel van de bevolking. De raadsleden hadden gezien dat deze huishoudens bij de minste financiële tegenwind in de problemen kwamen: een kapotte wasmachine werd gefikst ten koste van een huurachterstand, hoger uitvallende zorgkosten werden gecompenseerd met het opzeggen van de sportclub. Of – erger – door schulden te maken. De oplossing zocht de raad in het verlichten van de gemeentelijke lasten. Om voor kwijtschelding in aanmerking te komen, moest de vermogensgrens omhoog, vond de raad onder aanvoering van GroenLinks en de PvdA.
Drie dagen voor Kerst vernietigde minister Hugo de Jonge van Binnenlandse Zaken dat lokale besluit. Gemeenten mogen zelf bepalen hoe hoog de lokale belastingen zijn, maar mogen niet zelf beslissen aan wie ze deze lasten willen kwijtschelden. Inkomensbeleid is geen gemeentelijke aangelegenheid, is het idee daarachter.
Hoe autonoom is de gemeente nou echt als lokale democratie? De rijksoverheid duwde de afgelopen decennia steeds meer taken naar de gemeenten. Ze werden verantwoordelijk voor de bijstandsuitkering, de jeugdzorg, de Wet maatschappelijke ondersteuning en zaken als de schuldhulpverlening. Juist door die uitbreiding van het takenpakket staat de vrijheid van lokale besturen en raadsleden onder druk. Veel gemeenten dreigen te veranderen in uitvoeringsinstanties van de – steeds grilligere – landelijke politiek. Ze verliezen grip door een mistige cocktail van extra taken, te weinig expertise, te weinig budget, ingewikkelde wet- en regelgeving en een chronisch personeelstekort.
legale wiet
Neem het wietexperiment. Na jarenlang bakkeleien en voorbereiden, mogen negentien coffeeshops in Breda en Tilburg sinds december vorig jaar legaal geteelde wiet verkopen. 'Eindelijk,' zei Ed Pattché. Hij kan na veertig jaar inkoop 'via de achterdeur' de waar voor zijn Bredase coffeeshop Paradijs legaal bestellen. De eerste partij kwam binnen in het bijzijn van Ernst Kuiper, de voormalige minister van Volksgezondheid. 'Daar is ie dan: de eerste schone cannabis', juichte Pattché.
Den Haag werd verblind door de belofte van efficiëntie, maar betaalde daardoor juist de hoofdprijs.
Amper drie maanden later is de Haagse wind alweer gedraaid. De uitbreiding van de proef in negen andere steden stond op de tocht door een motie van de PVV, de partij wilde ook meteen stoppen met de huidige proeven en kreeg steun van onder andere het CDA en de ChristenUnie, die enkele maanden eerder het voorstel onder coalitiedwang steunden. 'Onbegrijpelijk,' noemde de Bredase burgemeester Paul Depla (PvdA) de motie in Binnenlands Bestuur. 'Dit wordt zonder vooroverleg met betrokken gemeenten ingediend, zonder aandacht voor wetgeving, en zonder rekening te houden met gedane investeringen en het zijn van een betrouwbare overheid.'
Uiteindelijk werd de motie om de coffeeshops in Breda en Tilburg weer te illegaliseren door een meerderheid in de Tweede Kamer verworpen. Ook in de andere steden zoals Heerlen, Arnhem en Groningen waar de legalisering al lang in voorbereiding was, gaat het wietexperiment toch door. Maar de achteloosheid waarmee 's lands grootste partij de motie indiende, is niet onopgemerkt gebleven. 'Jojobeleid', aldus Depla. 'Als dit voortaan de manier van besluitvorming wordt, wetgeving die zorgvuldig is voorbereid per motie stilzetten, dan draagt dit niet bij aan het vertrouwen.' Bovendien is er wel een streep gezet door de uitbreiding van het experiment naar een elfde stad: Amsterdam. Burgemeester Femke Halsema was op z'n zachtst gezegd not amused.
asielzoekers
Niets laat de wispelturigheid van de landelijke overheid zo goed zien als de omgang met asielzoekers. Door een 'chronisch gebrek aan vooruitzien' en 'een krampachtig vasthouden aan een financieringssystematiek' hebben opeenvolgende kabinetten zélf de asielcrisis veroorzaakt die het land al tijden in de greep houdt, oordeelden de adviesraad Migratie en de Raad voor het Openbaar Bestuur in 2022. Den Haag werd verblind door de belofte van efficiëntie, maar betaalde daardoor juist de hoofdprijs, schreef de Algemene Rekenkamer. De landelijke politiek stuurde op volle bedden. Zodra er minder asielzoekers kwamen, gingen opvangplekken dicht. Daarmee creëerde de politiek al snel een probleem: als er weer meer asielzoekers kwamen, lukte het namelijk niet om bedden te vinden, waardoor het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) mensen onderdak moest bieden in de noodopvang. Een noodbed is 40 procent duurder dan reguliere opvang, becijferde de Rekenkamer.
Belangrijker nog is de boodschap van de rekenmeesters dat er naast financiële kosten ook maatschappelijke kosten aan het zogeheten op- en afschalen kleven. Want de problemen landen steevast op het bordje van de gemeenten. Burgemeesters worden horendol van het gejojo. In 2015 overtuigden zij hun inwoners van de humanitaire noodzaak om (vooral Syrische) vluchtelingen op te vangen, een jaar later ging de opvang alweer dicht. Om niet veel later weer het verzoek te krijgen om toch weer wel een opvanglocatie te openen. Sla ons maar over, was het antwoord van de helft van de gemeenten.
Het leidde tot tweespalt in lokaal bestuurlijk Nederland en tot onmenselijke taferelen in de vluchtelingenopvang. In de zomer van 2021 sliepen honderden asielzoekers buiten de poorten van Ter Apel, omdat er geen plek meer was in het aanmeldcentrum. Normaal melden asielzoekers zich hier om vervolgens elders in het land onderdak te krijgen, maar die opvang was (en is) er niet. Een spreidingswet, waarmee gemeenten gedwongen kunnen worden asielzoekerscentra te herbergen, moest soelaas bieden.
Maar de landelijke politiek toonde zich in het spreidingswetdossier net zo grillig als het coffeeshopdossier. De partijen verloren zichzelf vooral in spelletjes en borstklopperij voor de bühne. Zo liet de VVD het kabinet vallen over asielzoekers, de partij schermde met een prognose van zeventigduizend nieuwe asielzoekers die het land zou 'overspoelen'. De nieuwe VVD-leider Dilan Yeşilgöz gebruikte in haar campagne de term 'nareis op nareis'. Ze doelde op de mogelijkheid om directe familieleden te laten overkomen, die dan ook weer hun directe familieleden naar Nederland zouden kunnen halen. Dat zou, zei ze, duizenden keren per jaar voorkomen. Onzin, bleek pas begin dit jaar uit cijfers van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). In de afgelopen vijf jaar kwam dit slechts zeventig keer voor. Het totaal aantal nieuwe asielaanvragen bedroeg vorig jaar 38.000, beduidend minder dan de alarmerende cijfers waarmee tijdens de campagne werd gestrooid.
Hij wist dat de asielzoekers in slechte omstandigheden werden opgevangen, kende de ondernemers en bewoners die overlast ervaren.
Het weerhield Yeşilgöz er niet van in de Tweede Kamer te bepleiten om per motie de Eerste Kamer te vragen niet te stemmen over de spreidingswet van haar VVD-collega Eric van der Burg, de staatssecretaris voor Asiel. Eerst moest 'de instroom' maar omlaag, was het argument. Het leidde tot tranen bij burgemeester Jaap Velema (D66) van Westerwolde, waar Ter Apel onder valt. Een gevoel van onmacht, verklaarde hij. Hij wist dat de asielzoekers in slechte omstandigheden werden opgevangen, kende de ondernemers en bewoners die overlast ervaren. Maar de actie van Yeşilgöz leidde ook tot verbijstering bij haar partijgenoten. 'Een teringbende,' schreef VVD-burgemeester Hanne van Aart van Loon op Zand (VVD) op X, die is 'ontstaan door vreselijke politiek'. 'Ondermijnend voor de solidariteit,' noemde de liberale burgemeester Mark Buijs van Oosterhout het politieke gesteggel in NRC.
Uiteindelijk stemde de Eerste Kamer voor de spreidingswet. Ook de VVD was voor. Senator Marian Kaljouw noemde de wet 'niet moeders mooiste'. 'Maar de fractie wil de burgemeester, de commissaris van de Koning, Ter Apel en de IND niet in de steek laten.'
Het Haagse jojobeleid is vooral een symptoom: tijdens de campagne zetten partijen als de VVD bewust het beeld neer van een eindeloze 'stroom' migranten, waarbij zij vooral de asielzoekers zelf als zondebok aanwezen. Over de echte migratiecijfers heeft de landelijke politiek het allang niet meer. Net zoals ze zwijgt over haar eigen schuld aan de asielcrisis – of beter gezegd opvangcrisis, veroorzaakt door het decennialang sturen op efficiëntie en de korte termijn.
Onroerendzaakbelasting als 'pinautomaat'?
Net zo achteloos springen prominente politici om met de gemeentelijke financiën. Zo kietelde Yeşilgöz de onderbuik van de kiezers door tijdens de campagne te roepen dat de onroerendezaakbelasting (ozb) 'geen pinautomaat voor gemeenten moet zijn'. De VVD schreef in het verkiezingsprogramma een maximering van deze gemeentelijke belasting voor. Maar de ozb is voor veel gemeenten zo'n beetje de enige manier om zelf wat meer geld binnen te krijgen.
Gemeenten zijn gemiddeld voor 57 procent van hun inkomsten afhankelijk van het Gemeentefonds, een pot van 31 miljard euro die het kabinet jaarlijks onder gemeenten verdeelt. Kleinere gemeenten, die weinig extra inkomsten hebben, bijvoorbeeld uit de toeristenbelasting, zijn er zelfs voor 80 procent afhankelijk van. In 2005 haalden gemeenten nog maar 28 procent van hun begroting uit het Gemeentefonds, aldus het Centraal Bureau voor de Statistiek. De toegenomen afhankelijkheid is volledig toe te schrijven aan de taken die de rijksoverheid richting de gemeenten schoof.
Die afhankelijkheid is alleen maar toegenomen door landelijk beleid. De VVD was altijd een groot voorstander van grotere, efficiëntere gemeenten. Doordat gemeenten meer taken kregen, moesten ze wel gaan fuseren. Zo'n grote gemeente kan veel efficiënter werken, was het idee. Met die gedachte boekte het kabinet-Rutte II (VVD, PvdA) alvast een 'opschalingskorting' in, die neerkwam op een bezuiniging van 1 miljard euro. Het was oud-minister Ronald Plasterk (PvdA) die de gemeenten moest aansporen tot fusie. De grote fusiegolf bleef uit, de 'korting' bleef staan. En bij de extra taken kwamen bovendien geen extra raadsleden, extra ambtelijke ondersteuning en geld om de overgang soepel te laten verlopen.
'De gewone man'
De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) was groot voorstander van de decentralisaties. Gemeenten zouden autonomer worden, zelfstandiger keuzes kunnen maken die beter zouden uitpakken voor de burger. Gemeenten kennen hun eigen bewoners en hun behoeftes, zo was de gedachte. 'Maatwerk' was het toverwoord.
Maar het pakte anders uit. Inmiddels is het permanent crisis in de jeugdzorg. Kwetsbare kinderen staan onverantwoord lang op de wachtlijst of zijn overgeleverd aan malafide bedrijven die een graantje meepikken in de bestuurlijke en financiële chaos. Door een ongecontroleerde wildgroei aan kleine bedrijven is het zorgveld bovendien versplinterd geraakt. De problemen in de ouderenzorg, langdurige zorg en geestelijke gezondheidszorg zijn niet veel kleiner.
Alleen op het gebied van ontspanning, cultuur en infrastructuur kunnen gemeenten écht zelf keuzes maken, concludeerde de Raad voor het Openbare Bestuur (ROB) in 2019. Daar hoort ook een zekere autonomie over de financiën bij. De ROB stelde dat landelijke eis voor de hoogte van de onroerendzaakbelasting de beleidsvrijheid van gemeenten aan zou tasten en 'geen recht doet aan de relatief geringe invloed van de lokale lasten op de collectieve lastendruk'. Alleen had de VVD daar geen boodschap aan. De ozb doet het in campagnetijd nou eenmaal lekker als symbool van 'de gewone man als melkkoe'.
harde kanten
Net zo makkelijk scoorde het beeld van 'fraudeurs', die de solidariteit in de verzorgingsstaat zouden ondermijnen. In de jacht op de profiterende uitvreter werden nietsvermoedende burgers twee decennia lang vermorzeld door de overheid. 'Het kabinet heeft zoveel fouten en verkeerde keuzes gemaakt bij het ontwerpen, invoeren en uitvoeren van de wetten en systemen in de sociale zekerheid en toeslagen, dat hier de basis is gelegd voor veel ellende voor mensen,' schreef de parlementaire enquêtecommissie Fraude en Dienstverlening onlangs in het rapport Blind voor mens en recht. De commissie onderzocht niet alleen de toeslagenaffaire, maar ook fraudebeleid in brede zin. Veel van die regelgeving wordt uitgevoerd door gemeenten, denk bijvoorbeeld aan het opsporen van bijstandsfraude door 'sociaal' rechercheurs.
Minister Carola Schouten voor Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen heeft een wetsvoorstel ingediend dat de harde kant van het beleid moet vijlen. Bijstandsgerechtigden mogen dan bijvoorbeeld giften aannemen zonder meteen een boete te krijgen. Werkloze jongeren krijgen straks meteen een uitkering zonder wachttijd. En de vermogensgrens voor het kwijtschelden van gemeentelijke belastingen waarmee onder andere de gemeente Utrecht worstelde, die gaat omhoog. Het probleem: deze wet gaat naar verwachting pas in 2025 in.
Het dalende aantal stemmers bij de gemeenteraadsverkiezingen komt door een gebrek aan interesse en kennis, maar ook doordat burgers denken dat er bij het gemeentebestuur weinig te halen valt.
Vandaar dat gemeenten nu alvast de vlucht naar voren nemen. Haarlem schrapte voor werkloze jongeren de verplichte maand wachttijd, om te voorkomen dat ze 'uit beeld raken en de problemen alleen maar verergeren'. Rotterdam stopte met de gewraakte kostendelersnorm voor jongeren onder de 27 jaar, zodat hun ouders niet langer gekort worden op hun uitkering zodra hun inwonende kinderen zelf geld gaan verdienen. En de Utrechtse raad wil dus nu alvast de vermogensgrens oprekken. Omdat De Jonge dit verbood, stappen de lokale PvdA- en GroenLinks-fracties naar de Raad van State, de hoogste bestuursrechter. Het leidt tot de surrealistische situatie waarbij bestuurders elkaar in de rechtszaal bestrijden. 'Laat ons onze meest kwetsbare inwoners steunen!', aldus de lokale raadsleden.
meer taken, minder invloed
Alsof de animositeit nog niet groot genoeg is, blijft de rijksoverheid taken richting gemeenten duwen. Ze spelen een grote rol in het klimaatbeleid en de energietransitie. Gemeenten en provincies moeten komende jaren 900 duizend woningen bijbouwen. Die opgave legt een beslag op de beschikbare grond en ruimte, maar ook op het budget en het ambtelijk apparaat. Gemeenten kampen nu al met een groot personeelstekort, schreef de VNG toen ze de balans opmaakte van 2023. 'Dit leidt tot langere wachttijden en een inperking van de dienstverlening. Zo kan de gemiddelde wachttijd voor het aanvragen van een nieuw paspoort, rijbewijs of ID-kaart in sommige steden oplopen tot wel drie maanden.'
Twee jaar geleden was de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen gezakt naar een historisch dieptepunt. Slechts 51 procent van de stemgerechtigden kwam naar de stembus. In Rotterdam was dat zelfs gezakt naar 39 procent. Landelijke politici waren 'geschokt' en riepen in koor dat er écht iets moest gebeuren om de lokale democratie weer te laten floreren. Premier Mark Rutte zei dat 'het wantrouwen in de landelijke politiek een rol speelde', bij de lage opkomst bij de raadsverkiezingen.
Minister Hanke Bruins Slot van Binnenlandse Zaken uitte 'grote zorgen' en kondigde een rapport aan. Maar een lijvige analyse in opdracht van haar ministerie verdween snel in een lade. Terwijl die analyse een structureel probleem beschrijft: mensen die wel landelijk gaan stemmen, blijven thuis bij lokale verkiezingen. Het dalende aantal stemmers bij de gemeenteraadsverkiezingen komt door een gebrek aan interesse en kennis, maar ook doordat burgers denken dat er bij het gemeentebestuur weinig te halen valt, zo vermoedden de onderzoekers. Dat de kiezer de lokale democratie de rug toekeert, past naadloos in het patroon van gemeenten die steeds meer zijn verworden tot uitvoeringsloket.