Tussen de ondernemingen, kerken en een moskee in de vernieuwbouwde Bijlmer ligt de school die je als geestesouder van de brede brugklas kunt zien. Sinds de oprichting van Open Schoolgemeenschap Bijlmer, 53 jaar geleden, zitten leerlingen van alle niveaus de eerste paar jaar bij elkaar in de klas. Het was deze nadruk op ontmoeting die Maryse Knook vijf jaar geleden als directeur naar de school trok. En toch. Ze komt geregeld in de verleiding ermee te stoppen, de kinderen uit elkaar te halen en netjes in te delen op niveau. 'Dat heeft niets te maken met het concept zelf. Ik ben ervan overtuigd dat zo'n heterogene klas de meest leerzame omgeving is. Maar voor leerkrachten is het gewoon ontzettend zwaar: je staat op vijf niveaus les te geven en dat moet je maar net kunnen.' Door het lerarentekort hoeft er maar één docent uit te vallen om de werkdruk te doen oplopen en dan slaat de twijfel toe.
Dat de kansen in het onderwijs niet eerlijk zijn verdeeld, is een gegeven waar wetenschap, politiek en samenleving de afgelopen jaren van doordrongen raakten. Ons onderwijssysteem vergroot verschillen in de kansen die kinderen van huis uit meekrijgen en duwt hen op 11-jarige leeftijd in een zichzelf waarmakend niveauvakje. Langere en bredere brugklassen bieden leerlingen de tijd om zich te ontwikkelen voordat ze ingesnoerd raken. Maar het onderwijsveld bewoog de afgelopen decennia juist de andere kant op.
Scholen stootten praktischer stromingen als vmbo-basis en -kader af of kozen ervoor hun vmbo in een apart gebouw te huisvesten, veilig verwijderd van de havo en het vwo. Het zijn formules die steevast tot een toename in populariteit leiden. In een poging dat tij te keren, adviseerde de onderwijsraad op alle scholen een brede brugperiode van drie jaar in te stellen. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) nam dat advies vooralsnog niet over, maar tuigde wel een subsidieregeling op om scholen te verleiden tot meer gemengde klassen. Scholen die een gemengde brugklas opzetten of hun bestaande brugklas uitbreidden door meer adviesniveaus te combineren, konden 100.000 euro subsidie krijgen. De afgelopen drie jaar maakten 689 scholen gebruik van de regeling. Maar hoe richt je die eerste drie jaar in op een manier die werkt? Wat vergt dat van docenten?
Op 15-jarige leeftijd kunnen de beste vmbo-leerlingen zich qua prestaties bij wiskunde, natuurwetenschappen en leesvaardigheid meten met de slechter scorende leerlingen op het vwo.
Dat is bij lange na niet duidelijk. 'Veel vragen hebben we totaal nog niet beantwoord,' zegt hoogleraar Onderwijs en Sociale ongelijkheid Eddie Denessen. 'In die zin is het één groot experiment, maar de problemen met onze vroege selectie zijn zo hardnekkig en zo vaak aangetoond, dat ik er wel vertrouwen in heb dat dit experiment tot iets positiefs zal leiden.'
'oh my god!'
Docent Rebekka Jonkers staat op maandagochtend bij de deur naar het lokaal met systeemplafond en muren van betonblokken waar ze haar mentorklas, 1A3, door hun Engelse les zal loodsen. Een voor een krijgen de leerlingen een boks en mompelen good morning, miss. Wat volgt is het tumult van 24 (pre-)pubers die met hun stoelen aan de haal gaan om in de – zorgvuldig uitgedachte – startkring te belanden.
In het Engels neemt Jonkers het programma voor het komend uur door: de leerlingen gaan elkaar in tweetallen interviewen over hun dagindeling. Zo oefenen ze de present simple en spreekvaardigheid, is de gedachte. En bovendien leren ze elkaar beter kennen. So far, so good. Maar dan vertelt Jonkers dat de leerlingen die gesprekjes niet met hun lievelingsklasgenootjes zullen voeren, maar in tweetallen die lukraak door de shuffle-knop op het digibord worden bepaald. 'Oh my god!', klinkt het verbouwereerd. 'And what you're not going to do', vervolgt Jonkers stoïcijns, 'is complain about who you're partnered with. You need to learn to work with anyone.' En dan de ultieme troefkaart: 'Dat is ook hoe we het aanpakken bij de toets, dus dat kunnen we maar beter vast oefenen.'
verkokering
Nergens ter wereld worden leerlingen zo jong in zo veel verschillende niveaus ingedeeld. Voor wie ze niet paraat heeft: praktijkonderwijs, vmbo-basis, vmbo-kader, vmbo technische leerweg, havo en vwo. Bij het schooladvies in groep achtblijken niet alleen de prestaties van leerlingen een rol te spelen, maar ook het opleidingsniveau van de ouders. Vervolgens maken de niveaus waarin leerlingen belanden zichzelf waar: op het vwo krijgen leerlingen meer theorie aangeboden en dus meer kans om bij te leren dan op de havo of het vmbo.
Ondanks dat gegeven zijn zelfs in het derde leerjaar de verschillen tussen leerlingen relatief klein, toont onder meer internationaal PISA-onderzoek uit 2018. Op 15-jarige leeftijd kunnen de beste vmbo-leerlingen zich qua prestaties bij wiskunde, natuurwetenschappen en leesvaardigheid meten met de slechter scorende leerlingen op het vwo.
De brede brugklas zou die verkokering moeten doorbreken. Het biedt leerlingen langer de kans om te ontdekken wat ze willen en kunnen en het biedt leerlingen uit gezinnen waar thuis geen Nederlands gesproken wordt meer gelegenheid taalachterstanden weg te werken. De resultaten uit landen met een later selectiemoment liegen er niet om: het overgrote deel van de leerlingen presteert beter op het gebied van taal en rekenen als zij in een brede brugperiode les hebben.
Ook uit maatschappelijk oogpunt is het langer bij elkaar houden van leerlingen met verschillende niveaus wenselijk, stellen voorvechters als de Amsterdamse onderwijswethouder Marjolein Moorman. In een samenleving die verhardt en polariseert, waar bubbels zichzelf in stand houden, is die ontmoeting in de klas een belangrijke kans elkaar juist te leren kennen en begrijpen.
De expliciete opdracht daarbij, bijvoorbeeld uit het advies van de Onderwijsraad: biedt niet drie jaar lang eenheidsworst waarbij de een zich verveelt en de ander zelfs op de punten van zijn tenen de boel niet bijhoudt. In brede brugklassen moeten docenten 'beter differentiëren', zo luidt de toverformule. En daarin zit 'm de crux. Want wat vergt dat precies van leerkrachten? En laten de veelbelovende internationale resultaten zich wel vertalen naar de Nederlandse context?
startbekwaam is niet vakbekwaam
Klas 1A3 is van de ergste schrik van de willekeurige duovorming bekomen, heeft de tafeltjes in tweetallen bij elkaar geschoven en voert daadwerkelijk gesprekjes in het Engels met elkaar. 'What do you do in the morning?' Fluister-vraagt een timide meisje aan haar expressieve tafelgenoot met lange vlechten. 'I get up, I eat, I go to school,' reageert die. 'Nee wacht!', roept ze ontsteld. 'Ik kleed me ook aan! Wel opschrijven hoor,' giechelt ze. 'Ik ga niet bloot naar school.'
Jonkers roept intussen de leerlingen die Engels op havo- en vwo-niveau volgen een voor een bij zich voor feedback op hun extra opdrachten. 'Heeft dit je veel tijd gekost', vraagt ze aan een meisje met lange gelakte nagels en glimmende ringen. Voor haar ligt een zelfgemaakte flyer voor een fictieve sportvereniging: 'Are you bored but love ball sports? But have nothing to do? Come to Ball'nPlay.' De leerling heeft er avonden aan gezeten, vertelt ze met prachtig Brits accent. Het resultaat mag er zijn: een goed.
'Ik weet niet of het verstandig is om dit te zeggen, maar volgens mij wordt in Nederland heel middelmatig lesgegeven.'
Tijdens de individuele besprekingen aan haar bureau schieten Jonkers ogen de klas rond. Ze berispt een kleine jongen in joggingpak die na drie zinnen over zijn dag is uitgepraat met zijn gedwongen gesprekspartner en opzij leunt om een lange jongen met slotjesbeugel een vriendschappelijke stomp uit te delen. Dan terug naar de leerling tegenover haar. Waarom heeft ze haar twee andere opdrachten niet ingeleverd? Ze wist niet dat dat moest. 'Maar ik vind dat dat jouw eigen verantwoordelijkheid is,' stelt Jonkers. 'Ik heb nu een onvoldoende genoteerd. De enige manier om dat te veranderen, is door die opdrachten alsnog te maken en in te leveren. And I will not be chasing you, understood?' Understood.
'Het is niet makkelijk om les te geven aan zo'n gemengde brugklas,' zegt Jonkers achteraf. 'Om aandacht te hebben voor het groepje of de leerling waar je op dat moment specifieke uitleg aan geeft en dan ook in de gaten te houden wat er in de rest van de klas gebeurt.' Ook de lesvoorbereiding is extra intensief. 'Ik bedenk voor ieder thema hoe ik dat kan aanbieden aan leerlingen van verschillende niveaus en waar zij over zouden kunnen struikelen. Voor deze interviewopdracht verwacht ik bijvoorbeeld van de havo-vwo-leerlingen dat zij meer en complexere vragen stellen en meer doorvragen op de antwoorden die ze van hun gespreksgenoot krijgen.'
Waar leren leerkrachten om op deze manier les te geven? Slechts ten dele op de lerarenopleiding, zo blijkt. Een kwart tot de helft van alle leerkrachten kan goed inspelen op uiteenlopende behoeftes in de klas, becijferde de inspectie in 2012. En starters hebben daar meer moeite mee dan oude rotten, meldt dat rapport. Het is ook niet reëel om anders te verwachten, aldus lector Leren en Innoveren Marco Snoek. 'Op hbo-niveau duren de opleidingen vier jaar. Daarin moet van alles: vakinhoudelijke kennis, didactiek, pedagogiek. Voor aankomende leraren op wo-niveau is de opleiding slechts een jaar. Docenten zijn dan startbekwaam, niet vakbekwaam. We verwachten – ten onrechte – dat die starters al alles kunnen voor de klas.'
Om goed te leren differentiëren moeten startend docenten de kans krijgen zich verder te ontwikkelen. Alleen sneeuwt dat vaak onder in Nederland, stelt Snoek, omdat hier hoge eisen gelden qua onderwijstijd. Leerlingen in de Nederlandse onderbouw dienen 1067 uur per jaar les te krijgen. In de EU is dat gemiddeld 892 uur, in Zweden en Finland, beide geroemd om hun onderwijskwaliteit, is dat respectievelijk 741 en 777 uur. Snoek: 'Ik weet niet of het verstandig is om dit te zeggen, maar volgens mij wordt in Nederland heel middelmatig lesgegeven. Niet omdat leerkrachten het niet goed kunnen of willen doen, maar omdat ze steevast tijd tekortkomen voor beschouwing op wat ze doen.' Voor de professionalisering van startbekwaam naar vakbekwaam, maar ook voor regulier overleg met collega docenten Engels om samen te bedenken hoe je de present simple uitlegt op vijf verschillende niveaus. Laat de urennorm los, bepleit Snoek. In een pilot wordt daar nu mee geëxperimenteerd, door onder meer OSB. Maar voor het gros van de scholen en de leerkrachten zijn de volle lesroosters vooralsnog de standaard.
gevoelens van minderwaardigheid
Een brede brugklas valt of staat dus bij het vermogen van docenten om te (leren) differentiëren. Maar zelfs dan. Biedt zo'n klas echt voor álle leerlingen een vruchtbare omgeving? In het boek Geen stress, we gaan het maken beschrijft docent Maxe de Rijk onder meer wat het met haar mentorleerlingen in een vmbo-basisklas doet om voor het eerst getoetst te worden op hun eigen niveau. De leerlingen halen zevens, achten en negens. 'Mijn ouders gaan nooit geloven dat ik dit ben,' zegt een van De Rijks leerlingen over haar eerste goede rapport. 'Elk rapport van mij op de basisschool was slecht.' Hoe is het voor deze leerlingen om nog langer mee te draaien in een stramien dat hen niet past? 'Ik vraag me af of deze kinderen in een gemengde 'brede brugklas' tot hun recht waren gekomen,' beschouwt De Rijk. 'Eigenlijk denk ik van niet. Hun gevoelens van minderwaardigheid waren daar blijven bestaan.'
Volgens hoogleraar Denessen hoeft dat niet het geval te zijn, er is alleen wel een andere manier van beoordelen voor nodig. 'Je kunt leerlingen toetsen ten opzichte van zichzelf, in plaats van ten opzichte van het gemiddelde. Zo breng je individuele groei in kaart en kunnen alle leerlingen resultaten boeken om trots op te zijn.' Dat is althans de theorie. De hoogleraar gaat de komende jaren uitpluizen hoe het de leerlingen vergaat in de brede brugklassen die voortvloeien uit de subsidieregeling. Welke constructies hebben zij gekozen? Hoe loopt de schoolloopbaan van deze leerlingen? En, voor Denessen in het bijzonder van belang: in hoeverre speelt 'niveaudenken' alsnog een rol in zo'n heterogene brugklas? 'Dat is iets waar ik me grote zorgen over maak. Dat dat basisschooladvies toch blijft spelen en iets doet met de verwachtingen die leraren hebben, maar ook met het zelfbeeld van leerlingen. Op deze mechanismen kunnen we nu eindelijk zicht krijgen.'
diploma-uitreiking
Intussen gaat OSB voort met haar brede brugklas. Op basis van hun eigen cijfers weten ze dat ze op de goede weg zijn. Maar liefst 34 procent van de leerlingen is de afgelopen drie jaar uitgestroomd boven het niveau dat ze geadviseerd kregen, of op het hoogste niveau van hun dubbeladvies. 13 procent zat na drie jaar onder het basisschooladvies. Dat zijn al met al heel wat jongeren wier studie- en wellicht ook levensloop in positieve zin is verlegd.
'Ik ben bevriend met iedereen en leerlingen worden niet gepest om hun niveau.'
'Het onderwijs is hier zeker op orde,' zegt Knook. 'We worden ook als voldoende beoordeeld door de Inspectie. Maar wat ik belangrijker vind en wat tegelijkertijd minder meetbaar is: we leiden kinderen op tot fantastische burgers, die kunnen omgaan met verschillen, kunnen samenwerken, creatief zijn en voor zichzelf op kunnen komen. Dat is volgens mij de belangrijkste opdracht van het onderwijs, maar daarin worden wij nauwelijks erkend.' Trots noemt Knook bijvoorbeeld de oud-leerlingen die al lang op het mbo zitten, maar terug naar de school komen voor de diploma-uitreiking van vwo-klasgenoten uit de onderbouw. 'Waar zie je dat nou?'
Dat herkent ook een leerling in crèmekleurig trainingspak uit 1A3, die het ene moment uitdagend om zich heen kijkt en het volgende moment verlegen vertelt over de fijne sfeer in de klas. 'Ik weet wel wie havo-vwo heeft en wie vmbo-b-k, zoals ik. Maar het maakt niet uit. Ik ben bevriend met iedereen en leerlingen worden niet gepest om hun niveau.'
Wanneer na een nieuwe druk op de shuffleknop de laatste duo's elkaar gevonden hebben en de dagrituelen voor het laatst worden doorgenomen, kijkt Jonkers tevreden de klas rond. 'De momenten waarop het daadwerkelijk lukt, waarop al die verschillende leerlingen, met die verschillende talenten, thuissituaties, talen, achtergronden en karakters fijn samenwerken, die vind ik ook na acht jaar voor de klas nog steeds hartverwarmend,' besluit ze.