Dit verhaal is ook te beluisteren.
Vrouwen en literatuur. Als ik verstandig was, zou ik er niet over schrijven, want dat kan nooit goed aflopen. Maar ja, de vrouwen schrijven mij voortdurend! Wat kan ik eraan doen? Er vallen tegenwoordig zoveel berichten van en over vrouwen in mijn brievenbus dat ik aan niets anders meer kan denken.
Zo'n honderd jaar geleden zat Virginia Woolf in de universiteitsbibliotheek in Oxbridge en verzamelde alles wat over vrouwen werd geschreven. Haar lijstje begon zo: 'Situatie in de middeleeuwen van, gewoonten op de Fiji-eilanden van, aanbeden als godinnen door, zwakker in morele zin dan, idealisme van, groter bewustzijn van, eilandbewoners in de Zuidzee, leeftijd van puberteit onder…' Er werd veel, heel veel over vrouwen geschreven.
Het zou Virginia Woolf waarschijnlijk verbazen te horen dat in die situatie na honderd jaar niets is veranderd. Of toch, er wordt meer over vrouwen geschreven dan ooit. Quotum bij beursgenoteerde bedrijven van, meer standbeelden van, hartslagmeter voor, vaker verdenking van misdrijven tegen, kleinerende opmerkingen ten aanzien van, door universitaire hoepels springen door… En dit is nog maar de oogst van een week.
waar was lale gül?
Te midden van al deze opwinding rondom vrouwen bereikte mij niet lang geleden een uitnodiging van het Literatuurmuseum. Ik moest de presentatie komen bijwonen van het schilderij Het Conversatiestuk, waarop een literaire generatie werd geportretteerd die bleek te bestaan uit acht vrouwen en één man.
De uitnodiging zat ingeklemd tussen een bericht over de beste dertien filosofieboeken geschreven door vrouwen en de uitnodiging voor een leesclub voor iedereen die is geïnteresseerd in boeken van vrouwen. Virginia Woolf zegt in Een kamer voor jezelf dat het voor mensen die schrijven fataal is aan hun sekse te denken – it is fatal for anyone who writes to think of their sex. Maar er wordt veel, heel veel aan sekse gedacht in de letteren. Eigenlijk wordt er aan niets anders meer dan aan sekse gedacht in de letteren.
Waar was Lale Gül, die je toch echt tegenkomt op alle boekentafels in alle boekwinkels van Europa?
Het conversatiestuk, las ik in de uitnodiging, legt een generatie vast van schrijvers die zijn geboren na 1980. Die generatie, las ik, bestaat voor een groot deel uit vrouwen. 'Geen tegengeluid, maar een nieuwe realiteit.' Ah, de realiteit! Altijd goed! Blijkbaar bestaat de realiteit tegenwoordig uit Hanna Bervoets, Maartje Wortel, Niña Weijers, Nina Polak, Marjolijn van Heemstra, Lieke Marsman, Ellen Deckwitz en Alma Mathijsen. En uit Maurits de Bruijn.
Maar wiens realiteit is dat? Wier realiteit? Je hoefde niet heel lang naar dit rijtje te kijken of je miste Joost de Vries al. Philip Huff. Thomas Heerma van Voss. Daan Heerma van Voss. En waar, dacht je al tellend, was Lucas Rijneveld gebleven, winnaar van de Booker Prize 2020? En waar was Lale Gül, die je toch echt tegenkomt op alle boekentafels in alle boekwinkels van Europa?
gewoon alle vrouwen
Je kon denken dat die afwezige schrijvers de uitnodiging om te worden geportretteerd op een conversatiestuk dapper hadden afgeslagen, maar wat bleef er dan over van de realiteit? Dit is geen generatie, mopperde ik, dit is een coterie. En, nee, begrijp me niet verkeerd, deze kleine coterie is me dierbaar, ik haast me te zeggen hoe graag ik de leden ervan mag, voor sommigen koester ik niet minder dan warme gevoelens. Maar zijn ze nou helemaal belatafeld om zich als nieuwe realiteit naar voren te laten schuiven?
En het was dus niet zo dat een vrouwentijdschrift het plan had opgevat iets aan literatuur te gaan doen en zomaar een clubje schrijvers op het doek had gekwakt. Nee, dit was het Literatuurmuseum dat een nieuwe realiteit afkondigde. En alsof een generatie nog niet genoeg was als conversatiestuk, presenteerde het Literatuurmuseum meteen ook maar een lijst van 33 vrouwen die de P. C. Hooftprijs hadden verdiend maar niet gekregen.
En, ja, juichte je bij het zien van die lijst, ja, Ina Boudier Bakker had de prijs moeten krijgen, en ja, Top Naeff, ja! Maar, zoals iemand opmerkte op het literatuurblog Tzum, Top Naeff overleed niet lang na het instellen van de prijs; in hetzelfde jaar overigens waarin Martinus Nijhoff overleed, die de prijs al helemaal had moeten krijgen. Waarom dan alleen die 33 vrouwen?
Er zat een soort stelligheid in dat getal 33 die suggereerde dat we hier opnieuw de realiteit te pakken hadden. Dat Annie M. G. Schmidt een van de 'verdrongen auteurs' was wier loopbaan gefnuikt was door een schandelijk gebrek aan aandacht. Terwijl: Annie M.G. Schmidt! Die voor haar oeuvre de Staatsprijs voor kinder- en jeugdliteratuur toegekend kreeg. Had die niet, ik zeg het voorzichtig, hoor, om niemand voor het hoofd te stoten, maar had niet juist die in haar leven wel voldoende aandacht gehad?
Nog kauwde ik op deze vragen of ik las dat er kritiek was geweest op de longlist van de Libris Literatuurprijs, omdat daarvoor net zo veel mannelijke als vrouwelijke auteurs waren gekozen, terwijl er ook gewoon alleen vrouwen op de lijst hadden kunnen staan. 'De meerderheid van de beste boeken van vorig jaar in het Nederlandse taalgebied (is) geschreven door vrouwen', volgens Ellen Deckwitz, die het had uitgerekend.
vriendinnencultuur
Het is fataal, zei Virginia Woolf, en aan haar moest ik denken, het is fataal om als schrijver over je sekse te beginnen. Het is fataal om simpelweg man of vrouw te zijn. Dat Woolf dan toch besloot in A Room of One's Own over de positie van vrouwen te schrijven, had te maken met de armoede en sociaal-economische achterstand waarmee andere vrouwen dan zij hadden te kampen. Door armoede waren die niet in de gelegenheid zichzelf vrij te maken voor het schrijven van literatuur, daarom moest Woolf wel over sekse en geld schrijven.
Dat was een belangrijke interventie, waarmee ze een verband legde tussen achterstand en prestatie: het ging haar niet om iemands sekse, maar om ieders individuele mogelijkheden. In onze tijd zou je die mogelijkheden kunnen beschrijven in termen van kansengelijkheid en intersectionaliteit, als dat niet meteen alweer zulke vastgeroeste begrippen waren geworden. Hoe dan ook zitten er in levens lastigheden waarvoor je in de wereld van de literatuur aandacht mag verwachten.
Dit is geen inclusieve, diverse cultuur, dit is een vriendinnencultuur.
Het opvallende aan de berichten van en over vrouwen die in mijn brievenbus belanden, legde ik aan mezelf uit, was dat daarin nooit aandacht wordt besteed aan lastigheden en mogelijkheden. Niet aan vrouwen met lastige verhalen, aan mannen met lastige levens, aan individuen. Niet aan de vraag hoe bepalend de sociale positie is en hoe die verschuift in de tijd. De berichten van vrouwen gaan nooit over een ander, bromde ik, alleen over zichzelf. Dit is geen inclusieve, diverse cultuur, dit is een vriendinnencultuur.
We zijn al met al schrikbarend weinig opgeschoten in honderd jaar. Nog steeds zijn er leesclubs rondom romans van, filosofieboeken geschreven door, lijsten van, podcasts met. Alleen zijn ze nu triomfantelijker van toon en worden de vrouwen niet apart gezet, maar zetten ze apart. Precies zoals mannen dat in het verleden deden in hun herenclubs.