A New Perspective on the State of Transitive and Intransitive Verb





  ‫(خاوەنی)‬ ‫یەكەم‬ ‫جێناوی‬ ‫دەستەی‬ ‫(ئەگەر‬ ‫و‬ ‫بكەین‬ ‫گەردان‬ ‫(ڕوت)‬ ‫سادە)‬ ‫(ڕابردوی‬ ‫دەمی‬ ‫بۆ‬ ‫كار‬ ‫ئەگەر‬ -‫ت‬ ‫مان،‬ -‫ی‬ ‫تان،‬ -‫(ڕێككەوتن)‬ ‫لكاوەكانی‬ ‫جێناوە‬ ‫دوەمی‬ ‫دەستەی‬ ‫ئەگەریش‬ ‫تێپەڕە،‬ ‫كارەكە‬ ‫ئەوا‬ ‫وەرگرت،‬ ‫یان)‫چاكترە،‬ ‫وا‬ ‫نەبین،‬ ‫تاك‬ ‫سێیەمی‬ ‫كەسی‬ ‫ناوی‬ ‫دەرنەكەوتنی‬ ‫كێشەی‬ ‫توشی‬ ‫ئەوەی‬ ‫بۆ‬ ‫كەچی‬ ‫ی‬ ‫کار‬ ‫كوشت)،‬ ‫ئێمەت‬ ‫(تۆ‬ ‫واتە‬ ‫(كوشتمانت)،‬ ‫نمونە‬ ‫بۆ‬ ‫بهێنینەوە.‬ ‫كۆ‬ ‫و‬ ‫تاك‬ ‫دوەمی‬ ‫و‬ ‫یەكەم‬ ‫كەسەكانی‬ ‫لە‬ ‫ەكان‬ ‫یەك‬ ‫دەستەی‬ ‫لكاوی‬ ‫جێناوی‬ ‫(مان)ـی‬ ‫كارەكە‬ ‫لە‬ ‫كەواتە‬ ‫لە‬ ‫بەاڵم‬ ‫تێپەڕە،‬ ‫كارێكی‬ ‫كەواتە‬ ‫هەیە،‬ ‫(خاوەنی)‬ ‫ەم‬ ‫نمونەی‬ ‫كارەكە‬ ‫كەواتە‬ ‫وەرگرتوە،‬ ‫(ڕێككەوتن)ـی‬ ‫دوەمی‬ ‫كۆمەڵەی‬ ‫لكاوی‬ ‫جێناوی‬ ‫(ین)ـی‬ ‫نمونەكەی‬ ‫چونكە‬ ‫(هاتین)،‬ ‫تێنەپەڕە.‬ ‫یان‬ ‫تێپەڕن‬ ‫ئایا‬ ‫كە‬ ‫بناسرێنەوە،‬ ‫ڕێگایە‬ ‫بەم‬ ‫دەكرێ‬ ‫كوردی،‬ ‫زمانی‬ ‫كارەكانی‬ ‫زۆری‬ ‫هەرە‬ ‫زۆربەی‬ ‫ئەگەرچی‬ ‫دەبن‬ ‫ڕیزپەڕ‬ ‫و‬ ‫یاسایانە‬ ‫ئەم‬ ‫باری‬ ‫ژێر‬ ‫ناچنە‬ ‫هەن،‬ ‫كار‬ ‫هەندێ‬ ‫بەاڵم‬ ‫تێنەپەڕن.‬ ( ١ ) ‫(ڕامانكرد‬ ‫كاری‬ ‫وەكو‬ ، .) ‫ئەگەرچی‬ ‫هەروەها‬ ‫تێنەپەڕە،‬ ‫كارێكی‬ ‫بەاڵم‬ ‫وەرگرتوە،‬ ‫(خاوەنی)‬ ‫دەستەی‬ ‫لكاوی‬ ‫جێناوی‬ ‫(مان)ـی‬ ‫ئەگەرچی‬ ‫و‬ ‫(تێڕاماین‬ ‫تێگەیشتن‬ ‫وە‬ ‫ڕێككەوتنی‬ ‫دەستەی‬ ‫(ین)ـی‬ ‫لكاوی‬ ‫جێناوی‬ ) ‫تێپەڕن.‬ ‫كاری‬ ‫بەاڵم‬ ‫رگرتوە،‬ ‫تێپەڕینی‬ ‫ئ‬ ‫ەم‬ ‫ڕابمێنین:‬ ‫نمونەیە‬ ‫لەم‬ ‫با‬ ‫دەبێتەوە،‬ ‫ڕونتر‬ ‫ڕستەدا‬ ‫لە‬ ‫کارانە‬ ‫یان‬ ‫تێگەیشتین.‬ ‫ئەو‬ ‫قسەی‬ ‫لە‬ ‫ئێمە‬ -‫گەیشتین.‬ ‫ئەو‬ ‫قسەی‬ ‫لە‬ ‫ئێمە‬ ‫دەستەی‬ ‫لکاوی‬ ‫جێناوی‬ ‫"ین"ی‬ ‫و‬ ‫هەیە‬ ‫ئەو"ی‬ ‫و‬ ‫"ئێمە‬ ‫بەرکار‬ ‫و‬ ‫بکەر‬ ‫و‬ ‫تێپەڕە‬ ‫کارەکە‬ ‫باردا‬ ‫هەردو‬ ‫لە‬ ‫ڕێککە‬ ‫وتنی‬ ‫وەرگرتوە.‬ ‫سروشتیەكا‬ ‫دەنگە‬ ‫لە‬ ‫(اندن)ـەوە‬ ‫هۆی‬ ‫بە‬ ‫كە‬ ‫دادەنێ،‬ ‫تێپەڕ‬ ‫بە‬ ‫تێنەپەڕانەش‬ ‫كارە‬ ‫ئەو‬ ‫یاسایە‬ ‫ئەم‬ ‫هەروەها‬ ‫نەوە‬ ‫تێنەپەڕە.‬ ‫كارێكی‬ ‫بەاڵم‬ ‫وەرگرتوە،‬ ‫(مان)ـی‬ ‫دەبینین‬ ‫(قیژاندمان). 


Original Article / Doi: 10.26750/Vol(9).No(4).Paper10

  
	‫تێنەپەڕیی‬ ‫و‬ ‫تێپەڕی‬ ‫دۆخی‬ ‫بۆ‬ ‫نوێ‬ ‫دیدێکی‬ ‫کار‬ ‫کوردیدا‬ ‫زمانی‬ ‫لە‬ ‫م‬ ‫بەهزاد‬ ‫ڕەئوف‬ ‫وحسین‬ ‫پەروەردە‬ ‫کۆلێژی‬ ‫کوردی،‬ ‫بەشی‬ -‫شەقاڵوە،‬ ‫زانکۆی‬ ‫سەاڵحەددین‬ ، ‫هەولێر،‬ ‫عێراق.‬ ‫کوردستان،‬ ‫هەرێمی‬ ‫پو‬ ‫ختەی‬ ‫توێژینەوە‬ : ‫نا‬ ‫بە‬ ‫توێژینەوەیە‬ ‫ئەم‬ ‫بۆ‬ ‫نوێ‬ ‫(دیدێکی‬ ‫ونیشانی‬ ‫دۆخی‬ ‫تێپەڕ‬ ‫ی‬ ‫تێنەپەڕ‬ ‫و‬ ‫کار‬ ‫یی‬ ‫کوردیدا‬ ‫زمانى‬ ‫لە‬ ) ‫بەخورتی‬ ‫ی‬ ‫زمانەوانی‬ ‫تێڕوانینە‬ ‫و‬ ‫بنەما‬ ‫بەپێی‬ ‫و‬ ‫وەردەگرین‬ ‫ەکان‬ ‫دەکەین‬ ‫ڕستەوە‬ ‫دەخرێنەڕو،‬ ‫ڕستە‬ ‫تەواوکارەکانی‬ ‫و‬ ‫بەرکار‬ ‫گوێرەی‬ . ‫هێزی‬ ‫دوەمیشدا‬ ‫بەشی‬ ‫لە‬ ‫بە‬ ‫کار‬ ‫تێنەپەر‬ ‫یان‬ ‫تێپەڕی‬ ‫کێشەی‬ ‫بەشەدا‬ ‫لەم‬ ‫هەر‬ ‫ی‬ ‫ی‬ ‫(هەبون‬ ‫کاری‬ -‫هەوڵ‬ ‫و‬ ‫دەخرێتەڕو‬ ‫تملک)‬ ‫دەدرێ‬ ‫بدۆزرێتەوە‬ ‫بۆ‬ ‫چارەسەری‬ ‫نوێیە‬ ‫دیدە‬ ‫بەم‬ . ‫کلیلە‬ ‫وشەکان:‬ ‫ی‬ ‫لێک‬ ‫ەکان‬ ‫ی‬ ‫بە‬ ‫نەوەک‬ ‫دەدەینەوە،‬ ‫و‬ ‫فیزیک‬ ‫پێی‬ ‫یەکەم:‬ ‫بەشی‬ ١ -١ ‫لۆژیک‬ ، ‫بکەر‬ ‫دیاردەیە‬ ‫ئەم‬ ‫بۆ‬ ‫و‬ ‫دەکەنەوە‬ ‫زمان‬ ‫دیاردەکانی‬ ‫و‬ ‫دۆخ‬ ‫لە‬ ‫بیر‬ ‫لۆژیک‬ ‫بە‬ ‫زمانەوان‬ ‫هەندێ‬ ‫کاتێکدا‬ ‫لە‬ ‫ئەحمەد،‬ ‫ناکرێ))(خەسرۆ‬ ‫دروست‬ ‫لێ‬ ٢٠٠٨ ، ٢٣ .) ‫تێنەپەڕ‬ ‫و‬ ‫تێپەڕ‬ ‫چەمکی‬ ‫تێنەپەڕ‬ ‫و‬ ‫تێپەڕی‬ ‫دیاردەی‬ ‫ی‬ ‫کار‬ ‫ی‬ ‫کار‬ ‫کاریگەریی‬ ‫یان‬ ‫هێز‬ ‫چەمکی‬ ‫لە‬ ‫دێ،‬ ‫ڕستەوە‬ ‫دیکەی‬ ‫کەرەستەکانی‬ ‫لەسەر‬ ‫کەرەستانە‬ ‫ئەو‬ ‫بەخورتیەکانە،‬ ‫کەرەستە‬ ‫مەبەستمان‬ ‫ی‬ ‫گش‬ ‫مەبەستی‬ ‫و‬ ‫واتا‬ ‫ئەوا‬ ‫دەریانبێنین،‬ ‫ڕستە‬ ‫لە‬ ‫ئەگەر‬ ‫ت‬ ‫ی‬ ‫و‬ ‫ل‬ ‫بەرکاری‬ ‫حوسێن‬ ‫بەرکاری"(عەبدوڵاڵ‬ ‫تێنەپەڕی‬ ‫و‬ ‫بکەری‬ ‫"تێنەپەڕی‬ ‫وەک‬ ‫زاراوەکانی‬ ‫و‬ ‫دەکەن‬ ‫پێشنیار‬ ‫ۆژیکی‬ ‫ڕەسوڵ‬ ، ١٩٩٥ ، ١٣١ ‫مارف‬ ‫حاجی‬ ‫(ئەوڕەحمانی‬ ‫ڕودان"‬ ‫و‬ ‫خوازەکی‬ ‫"تێنەپەڕی‬ ‫و‬ ) ، ٢٠٠٠ ، ٥٠ ‫بەکار‬ ) ‫ج‬ ‫تێنەپەڕ‬ ‫کاری‬ ‫دەکەنەوە،‬ ‫لەوە‬ ‫جەخت‬ ‫پێناسەکان‬ ‫هەمو‬ ‫تری‬ ‫کەرەستەیەکی‬ ‫هیچ‬ ‫بە‬ ‫پێویستی‬ ‫بکەر‬ ‫لە‬ ‫گە‬ ‫دێنن.‬ ‫نی‬ ‫بەخورتی‬ ‫ی‬ ‫گشتی‬ ‫مەبەستی‬ ‫و‬ ‫واتا‬ ‫واتە‬ ‫ە،‬ ‫ی‬ ‫بک‬ ‫بە‬ ‫تەنیا‬ ‫ڕستەکە‬ ‫ە‬ ‫بەدی‬ ‫تێدا‬ ‫لەنگیەکی‬ ‫هیچ‬ ‫و‬ ‫دەبێ‬ ‫تێر‬ ‫رێک‬ ‫ی‬ ‫نی‬ ‫ئارەزومەندەکان‬ ‫کەرەستە‬ ‫مەبەستمان‬ ‫واتە‬ ‫دەبێ.‬ ‫لەنگ‬ ‫ڕستەکە‬ ‫ی‬ ‫لە‬ ‫ئەگەر‬ ‫کە‬ ‫ە،‬ ‫شتانەش‬ ‫و‬ ‫کەس‬ ‫بەو‬ ‫و‬ ‫بکەر‬ ‫دەڵێن‬ ‫داوە،‬ ‫ئەنجام‬ ‫کارەکەیان‬ ‫شتانەی‬ ‫و‬ ‫کەس‬ ‫بەو‬ ‫جا‬ ‫بکەرە‬ ‫کە‬ ‫بەرکار،‬ ‫دەڵێین‬ ‫کە‬ ‫نمونە:‬ ‫بۆ‬ ‫ناکرێ.‬ ‫ئەوا‬ ‫هەبون،‬ ‫ڕستەدا‬ ‫ڕ‬ ‫بە‬ ‫زیاتر‬ ‫واتایی‬ ‫ڕونکردنەوەی‬ ‫بەاڵم‬ ‫دەدەن،‬ ‫ستەکە‬ ‫بە‬ ‫لەسەر‬ ‫کاریگەرییان‬ ‫هیچ‬ ‫ڕستە‬ ‫لە‬ ‫دەرکردنیشیان‬ ‫گشتی‬ ‫واتای‬ ‫و‬ ‫مەبەست‬ ‫ی‬ ‫ناکا.‬ ‫لەنگ‬ ‫گشتیەکە‬ ‫مەبەستە‬ ‫و‬ ‫نابێ‬ ‫ڕستە‬ ‫ئەنجام‬ ‫بەسەردا‬ ‫کارەکەی‬ ‫گشت‬ ‫مەبەستی‬ ‫و‬ ‫واتا‬ ‫لەنگنەبونی‬ ‫بۆ‬ ‫کە‬ ‫"تێنەپەڕ"،‬ ‫گوتوە‬ ‫کارانەمان‬ ‫بەو‬ ‫داون.‬ ‫ی‬ ‫ی‬ ‫ڕستە‬ ‫جگە‬ ‫"تێپەڕ"،‬ ‫گوتوە‬ ‫کارانەشمان‬ ‫بەو‬ ‫بکەرە.‬ ‫بە‬ ‫پێویستیان‬ ‫تەنیا‬ ‫هەب‬ ‫بەرکاریش‬ ‫بە‬ ‫پێویستی‬ ‫بکەر‬ ‫لە‬ -‫نوست.‬ ‫ئازاد‬ ‫وە.‬ ١ -٢ ‫تێنەپەڕ‬ ‫پێناسەکانی‬ ‫و‬ ‫و‬ ‫بخەوێ‬ ‫تا‬ ‫"ئازاد"ێکە،‬ ‫بکەر‬ ‫بە‬ ‫پێویستمان‬ ‫تەنیا‬ ‫ڕوبدا،‬ ‫کەموکوڕی‬ ‫بێ‬ ‫نوستن‬ ‫کردەی‬ ‫ئەوەی‬ ‫بۆ‬ ‫ئەن‬ ‫کارەکە‬ ‫جام‬ ‫تێپەڕ‬ ‫ببڕێتەوە‬ ‫و‬ ‫بدرێ‬ . ‫کەرەستەوە‬ ‫دو‬ ‫بەو‬ ‫تێپەڕیی‬ ‫دیاردەی‬ ‫کە‬ ‫وەردەگرێ.‬ ‫بەخورتی‬ ‫کەرستەی‬ ‫دو‬ ‫کەمی‬ ‫بەالی‬ ‫تێپەڕ‬ ‫کارێکی‬ ‫(هەمو‬ ‫نە‬ ‫دەسپێرێ،‬ ‫پێیان‬ ‫کار‬ ‫هێزی‬ ‫کە‬ ‫بەندە،‬ ‫ژما‬ ‫خودی‬ ‫بە‬ ‫وەک‬ ‫بە‬ ‫بەندبێ.‬ ‫کەرستەکانەوە‬ ‫چەندێتیی‬ ‫و‬ ‫رە‬ ‫شێوەیەک‬ ‫کەرەستەکەی‬ ‫بەسەر‬ ‫خۆی‬ ‫دەسەاڵتی‬ ‫ئەوەیە،‬ ‫ئەرکی‬ ‫بکەر‬ ‫تێپەڕدا‬ ‫کاری‬ ‫لە‬ ‫کە‬ ‫تر‬ ‫"بەرکار"دا‬ ‫و‬ ‫بدا‬ ‫ئەنجام‬ ‫بەرکاریش‬ ‫بچ‬ ‫ژێرباریەوە‬ ‫ێتە‬ ‫موحسین،‬ ‫)(بەهزاد‬ ٢٠٠٨ ، ٧٧ ‫لە‬ ‫کار‬ ‫پێویستە‬ ‫دیکەی‬ ‫چی‬ ‫بکەر‬ ‫لە‬ ‫جگە‬ ‫ڕستەدا‬ ‫لە‬ ‫ئاخۆ‬ ‫کە‬ ‫دەکات،‬ ‫ئەوە‬ ‫حوکمی‬ ‫هێزەوە‬ ‫ڕوی‬ ، ‫تەوا‬ ‫واتای‬ ‫تا‬ ‫و‬ ‫پیشان‬ ‫ئەنجامدانی‬ ‫بۆ‬ ‫بدا.‬ ‫(لە‬ ‫(بڕ‬ ‫هەیە).‬ ‫کاردا‬ ‫یەک‬ ‫لە‬ ‫هێز‬ ‫جیاوازی‬ ‫ڕادەی‬ ‫دو‬ ‫کارێکدا‬ ‫لە‬ ‫باردا‬ ‫هەندێک‬ ‫بەرکاری‬ ‫بە‬ ‫پێویستی‬ ‫کارەیە‬ ‫((ئەو‬ ‫تێپەڕ:‬ ‫کاری‬ ‫هەیە))(ل‬ ‫ڕاستەقینە‬ ‫ی‬ ‫کۆڕ‬ ‫زانستەکانی‬ ‫و‬ ‫زمان‬ ‫ژنەی‬ ، ٢٠١١ ، ٩١ .) ‫وانە:‬ Crystal, 2003, 494 .) ‫ئەمین‬ ‫عومەر‬ ‫وەربگرێ))(وریا‬ ‫بەرکار‬ ‫ئەتوانێ‬ ‫کارەیە‬ ‫((ئەو‬ ‫تێپەڕ:‬ ‫کاری‬ ، ٢٠٠٨ ، ١٨٢ .) .) ، ‫پۆلێن‬ ‫پێشنیازکردنی‬ ‫بۆ‬ ‫هەوڵێکە‬ ‫کار‬ ‫دیکەی‬ ‫کردنێکی‬ ‫لە‬ ‫هێزەوە‬ ‫ڕوی‬ ، ‫تێبینی‬ ‫ئەوەی‬ ‫چونکە‬ ‫دەکرێت‬ ، ‫و‬ ‫(تێپەڕ‬ ‫دوای‬ ‫هێزەوە،‬ ‫ڕوانگەی‬ ‫لە‬ ‫کار‬ ‫پۆلێنکردنی‬ ‫وا‬ ‫تێنەپەڕ)‬ ‫ز‬ ‫یلێهێ‬ ‫هەوڵدەدا‬ ‫توێژینەوەیە‬ ‫ئەم‬ ‫نراوە.‬ ، ‫بە‬ ‫پۆلێن‬ ‫کارەکان‬ ‫دیکە‬ ‫ناوناێکی‬ ‫و‬ ‫پێناسە‬ ‫و‬ ‫چەمک‬ ‫بکاتەوە‬ . ‫بەش‬ ‫دو‬ ‫سەر‬ ‫دابەشی‬ ‫توێژینەوەکە‬ ‫زمانەوان‬ ‫دیاردەیەکی‬ ‫تێنەپەڕیی‬ ‫و‬ ‫تێپەڕی‬ ‫دیاردەی‬ ‫ی‬ ‫ی‬ ‫شت‬ ‫هەمان‬ ‫زمانێک‬ ‫هەمو‬ ‫لە‬ ‫کار‬ ‫(چەمکی‬ ‫گشتیە،‬ ‫دەگەیەنێ)‬ ‫ئەمین‬ ‫عومەر‬ ‫(وریا‬ ، ٢٠٠٤ ، ٢٧١ ‫ئ‬ ‫واتە‬ .) ‫تێپەڕ‬ ‫کوردی‬ ‫زمانی‬ ‫لە‬ ‫کارێک‬ ‫ەگەر‬ ‫کارە‬ ‫ئەم‬ ‫ئەوا‬ ‫بێ،‬ ‫ل‬ ‫هەر‬ ‫بۆ‬ ‫مەبەستەوە‬ ‫بە‬ ‫کاری‬ ‫لە‬ ‫یەک‬ ‫زمانەوانا‬ ‫پێناسەی‬ ‫هێناوەتەوە،‬ ‫جۆراوجۆرمان‬ ‫پێناسەی‬ ‫تێنەپەڕ‬ ‫و‬ ‫تێپەڕ‬ ‫کارەیە‬ ‫((ئەو‬ ‫تێپەڕ:‬ ‫کاری‬ ، ‫هەیە‬ ‫ڕاستەوخۆش‬ ‫بەرکارێکی‬ ‫بە‬ ‫پێویستی‬ ‫بکەر‬ ‫لە‬ ‫جگە‬ ‫کە‬ . ‫رهبر‬ ‫خطیب‬ ‫))(خلیل‬ ، ‫نی‬ ‫کورد‬ ، ‫زمانەوان‬ ‫قوتابخانەی‬ ‫بە‬ ‫سەر‬ ‫هەم‬ ‫و‬ ‫جیا‬ ‫سەردەمی‬ ‫لە‬ ‫هەم‬ ‫ی‬ ‫دیاردەی‬ ‫ناساندنی‬ ‫زیاتر‬ ‫بۆ‬ ‫هەر‬ ‫جیا.‬ ‫ی‬ ١٣٨١ ، ٢٢٣ .) ‫ە‬ ‫تێپەڕە.‬ ‫جیهانیش‬ ‫زمانانی‬ ‫تەواوی‬ ‫نمونە:‬ ‫بۆ‬ ‫خوارد‬ ‫نانی‬ ‫ئازاد‬ . ‫الخبز.‬ ‫ازاد‬ ‫اکل‬ ‫خۆی‬ ‫تایبەتی‬ ‫بۆچونی‬ ‫وەک‬ ‫زمانەوان‬ ‫پێناسەکانی‬ ‫کوردیدا،‬ ‫زمانی‬ ‫لە‬ ‫تێنەپەڕیی‬ ‫و‬ ‫تێپەڕی‬ ‫ان‬ ‫هەر‬ ، ‫و‬ ‫ە‬ ‫پر‬ ‫ها‬ ‫ۆگرا‬ ‫می‬ ‫قۆنا‬ ‫لە‬ ‫پەروەردە‬ ‫وەزارەتی‬ ‫غ‬ ‫بکەر‬ ‫لە‬ ‫جگە‬ ‫تێپەڕ‬ ‫کارێکی‬ ‫هەر‬ ‫بۆ‬ ‫کۆکن،‬ ‫ئەوە‬ ‫لەسەر‬ ‫پێناسەکان‬ ‫دیارە‬ ، ‫بەال‬ ‫ن‬ ‫ڕاستەوخۆ‬ ‫بەرکارێکی‬ ‫کەمی‬ ‫ی‬ ‫کۆمەڵێک‬ ‫بۆچونی‬ ‫کۆکراوەی‬ ‫وەک‬ ‫کوردییش‬ ‫زانیاریی‬ ‫کۆڕی‬ ‫و‬ ‫زانکۆ‬ ‫پێش‬ ‫ەکانی‬ ‫زمانەوان‬ ، ‫هەرو‬ ‫ەه‬ ‫پێناسەی‬ ‫چەند‬ ‫ا‬ ‫ە‬ ‫فارسزمان‬ ‫زمانەوانانی‬ ‫کی‬ ‫یش‬ ‫پێیە‬ ‫بەو‬ ‫وەرگرتوە،‬ ‫مان‬ ‫ی‬ ‫هە‬ ‫لە‬ ‫زمانەکەیان‬ ‫نمونە:‬ ‫بۆ‬ ‫دەزانن.‬ ‫حەتمی‬ ‫مەرجێکی‬ ‫بە‬ ‫بەخورتی‬ ‫کەرەستەیەکی‬ ‫وەک‬ ‫مو‬ ‫کوردی‬ ‫زمانی‬ ‫لە‬ ‫ڕوێکەوە‬ -‫خوارد‬ ‫سێوی‬ ‫ئازاد‬ . ‫نزیکە.‬ ‫کراوە.‬ ‫لە‬ ‫باس‬ ‫نەریتییەکە‬ ‫ناونانە‬ ‫بە‬ ‫هەر‬ ‫یەکەمدا‬ ‫بەشی‬ ‫لە‬ ‫دیکەی‬ ‫کەرەستەکانی‬ ‫بە‬ ‫پەیوەستبونی‬ ‫و‬ ‫کار‬ ‫چەمکی‬ Azad eated his food. ‫تێنەپ‬ ‫کارێکی‬ ‫هەر‬ ‫بۆ‬ ‫دیاردە‬ ‫بنەمادا‬ ‫لە‬ ‫هەیەتی،‬ ‫کار‬ ‫کاریگەریەی‬ ‫و‬ ‫هێز‬ ‫ئەو‬ ‫چونکە‬ ‫ڕاستە،‬ ‫شت‬ ‫هەمان‬ ‫ەڕیش‬ ‫خو‬ ‫پێناسەکانی‬ ‫لەبارەی‬ ‫ئێمە‬ ‫پش‬ ‫هەر‬ ‫نەوەک‬ ‫ارەوە‬ ‫ت‬ ‫دەس‬ ‫تەنانەت‬ ‫دەرنابڕین،‬ ‫هیچیان‬ ‫بۆ‬ ‫پەسەندیمان‬ ‫و‬ ‫یوانی‬ ‫کردە‬ ‫تا‬ ‫بکەرە،‬ ‫یەکیان‬ ‫کە‬ ‫هەیە،‬ ‫بەخورتی‬ ‫کەرەستەی‬ ‫دو‬ ‫بە‬ ‫پێویستی‬ ‫کەم‬ ‫بەالی‬ ‫ڕودانی‬ ‫بۆ‬ ‫کارێکە،‬ ‫خواردن‬ ‫ی‬ ‫ت‬ ‫سەرنجەک‬ ‫بە‬ ‫لە‬ ‫هەر‬ ‫چونکە‬ ‫دەگرین،‬ ‫انیشمانەوە‬ ‫ئەوەیە‬ ‫بۆ‬ ‫توێژینەوەکەمان‬ ‫بنەماوە‬ ، ‫دیاردە‬ ‫بۆ‬ ‫جێگرەوەیەک‬ ‫و‬ ‫ڕاپەڕێنێ‬ ‫خواردنەکە‬ ، ‫هەبێ‬ ‫"سێو"‬ ‫شتێکیش‬ ، ‫بکا.‬ ‫جێبەجێ‬ ‫بەسەردا‬ ‫کردەکەی‬ ‫و‬ ‫بیخوا‬ ‫تا‬ ‫یەکی‬ ‫فیزیک‬ ‫و‬ ‫سروشتی‬ ‫ی‬ ‫زماندا‬ ‫لە‬ ‫کار‬ ‫ڕۆژانەمانە.‬ ‫ژیانی‬ ‫ڕوداوێکی‬ ‫هەر‬ ‫انەی‬ ‫ڕێک‬ ‫بریتی‬ ‫ی‬ ‫ژیانی‬ ‫لە‬ ‫ڕوداو‬ ‫لە‬ ‫ە‬ ‫چ‬ ‫پێشنیا‬ ‫تێنەپەڕی‬ ‫و‬ ‫تێپەڕی‬ ‫ەمکەکانی‬ ‫ز‬ ‫بکەین.‬ ١ -٣ ‫تێنەپەڕ‬ ‫و‬ ‫تێپەڕ‬ ‫جیاکردنەوەی‬ ‫ڕێگاکانی‬
	‫ژمارەی‬ ‫لە‬ ‫سروشتیماندا‬ ‫ژیانی‬ ‫لە‬ ‫ڕودانیان‬ ‫بۆ‬ ‫ڕوداوەکان‬ ‫چۆن‬ ‫وەک‬ ‫بۆیە‬ ‫سروشتیمان،‬ ‫سەرە‬ ‫لە‬ ‫و‬ ‫لەزمان‬ ‫کارەکانیش‬ ‫جیاوازن،‬ ‫کیەکانیان‬ ‫ڕودانی‬ ‫بۆ‬ ‫ڕستەدا‬ ‫چوارچێوەی‬ ‫ان‬ ‫پێداویستی‬ ‫ژمارەی‬ ‫لە‬ ‫پێداویستیە‬ ‫ی‬ ‫ئەسەرەکەی‬ ‫کە‬ ‫فرمانەیە‬ ‫((ئەو‬ ‫تێنەپەڕ:‬ ‫کاری‬ ‫نابێتەوە‬ ‫جێی‬ ‫بکەرەوە‬ ‫لە‬ ، ‫ع‬ ‫تر))(نوری‬ ‫شتێکی‬ ‫یان‬ ‫کەسێ‬ ‫بۆ‬ ‫ەلی‬ ‫و‬ ‫تێپەڕ‬ ‫جیاكردنەوەی‬ ‫بۆ‬ ‫ڕێگە‬ ‫زۆر‬ ‫پێشنیا‬ ‫تێنەپەڕ‬ ‫ز‬ ‫كراو‬ ‫ن‬ ‫و‬ ‫بەرچاو‬ ‫دەخەینە‬ ‫ڕێگایانە‬ ‫ئەو‬ ‫بەشێكی‬ ‫ئێمە‬ ، ‫ە‬ ‫ئەمین‬ ، ٢٠١٢ ، ١٨٢ .) ‫و‬ ‫دەردەخەین‬ ‫كەموكورتیەكانیشیان‬ ‫گونجاوترین‬ ‫شی‬ ‫جیاكردنەوەیان‬ ‫بۆ‬ ‫ڕێگاش‬ ‫ئەم‬ ‫هۆی‬ ‫بە‬ ‫هەر‬ ‫دەكەینەوە.‬ ‫جیاوازن.‬ ‫بەخورتی"ەکانی‬ ‫"کەرەستە‬ ‫سەرەکی‬ ‫کار‬ ‫فیزیک‬ ‫و‬ ‫سروشتی‬ ‫دیاردەیەکی‬ ‫هێندەی‬ ‫ی‬ ‫نی‬ ‫زمانەوانیانە‬ ‫هێندە‬ ‫یە،‬ ‫ی‬ ‫لە‬ ‫لەبەرئەوەیە‬ ‫هەر‬ ‫ە،‬ ‫لە‬ ‫و‬ ‫و‬ ‫نین‬ ‫جیاواز‬ ‫سەرەکیانیان‬ ‫کەرەستە‬ ‫جۆری‬ ‫و‬ ‫ژمارە‬ ‫لە‬ ‫ڕودانی،‬ ‫بۆ‬ ‫"کار"ێک‬ ‫ڕودان‬ ‫هەر‬ ‫زمانێکدا‬ ‫هەمو‬ ‫نێو‬ ‫تێنەپەڕ:‬ ‫کاری‬ ‫وحیدیان‬ ‫هەیە))(تقی‬ ‫بکەر‬ ‫بە‬ ‫پێویستی‬ ‫تەنیا‬ ‫((کارێکە‬ ، ١٣٨٢ ، ٤٩ .) ‫نەتەوەیەک‬ ‫هەمو‬ ‫نێو‬ ‫وەزارەتی‬ ‫لە‬ ‫تر))(لێژنەیەک‬ ‫شتێکی‬ ‫یان‬ ‫کەسێک‬ ، ٢٠١٢ ، ١١٢ .) ‫بنەمادا‬ ‫لە‬ ‫بۆیە‬ ‫کار،‬ ‫دەڵێن‬ ‫پێیان‬ ‫زمان،‬ ‫ناو‬ ‫دەیانخەینە‬ ‫کە‬ ‫ڕۆژانەمان،‬ ‫ژیانی‬ ‫ڕوداوانەی‬ ‫ئەو‬ ‫هەمان‬ ‫ئێمە‬ ‫کەواتە‬ ‫دەتوانێت‬ ‫تەنیا‬ ‫بە‬ ‫کە‬ ‫کارەیە‬ ‫((ئەو‬ ‫تێنەپەڕ:‬ ‫کاری‬ ‫تێناپ‬ ‫کارەکە‬ ‫بکەری‬ ‫لە‬ ‫ئەرکی‬ ‫و‬ ‫بکات‬ ‫تەواو‬ ‫واتا‬ ‫ە‬ ‫ڕێت‬ ‫سەر‬ ‫ە‬ ‫ڕ‬ ‫ێگایەوەش‬ ‫دەناسێنین.‬ ‫"تێنەپەڕ"‬ ‫و‬ ‫"تێپەڕ"‬ ‫كاری‬ ‫چەمكی‬
	‫کەرەستە‬ ‫و‬ ‫"کار"‬ ‫وەک‬ ‫ەکانی‬	‫لە‬ ‫ئێمە‬ ‫کاتێکدا‬ ‫لە‬ ‫هەیە.‬ ‫یستیان‬ ‫ڕودا‬ ‫ئەو‬ ‫زماندا‬ ‫پێداویستی‬ ‫و‬ ‫وانە‬ ‫ی‬	‫پێداو‬ ‫هەمان‬
		[203]	

[202] Original Article / Doi: 10.26750/Vol(9).No(4).Paper10 [204] Original Article / Doi: 10.26750/Vol(9).No(4).Paper10 ‫و‬ ‫بکەرە‬ ‫بۆشاییەش‬ ‫ئەو‬ ‫و‬ ‫دەکاتەوە‬ ‫پڕ‬ ‫ڕستەدا‬ ‫لە‬ ‫بۆشایی‬ ‫یەک‬ ‫کە‬ ‫کارەیە‬ ‫((ئەو‬ ‫تێنەپەڕ:‬ ‫کاری‬ ‫بکەرنادیاریشی‬ [205] Original Article / Doi: 10.26750/Vol(9).No(4).Paper10 
Doi: 10.26750/Vol(9).No(4).Paper10

  ‫بەردەوام‬ ‫ڕابردوی‬ ‫دۆخی‬ ‫لە‬ ‫(گەر‬ ‫ک‬ ‫گەر‬ ‫تێپەڕە،‬ ‫کارەکە‬ ‫ئەوا‬ ‫کار،‬ ‫ڕەگی‬ ‫پێش‬ ‫کەوتە‬ ‫لکاوەکە‬ ‫کەسیە‬ ‫جێناوە‬ ‫ەوتە‬ ‫مارف:‬ ‫حاجی‬ ‫(ئەوڕەحمانی‬ ‫تێنەپەڕە)‬ ‫کارەکە‬ ‫ئەوا‬ ‫ڕەگیش،‬ ‫دوای‬ ‫کارەکەش‬ ‫هەردو‬ ‫و‬ ‫کردوە‬ ‫بەشدارییان‬ ‫جەستە‬ ‫ئەندامێکی‬ ‫تەنها‬ ‫و‬ ‫دەنوقێ‬ ‫چاو‬ ‫و‬ ‫دەشکێ‬ ‫دەست‬ ‫نمونەیە‬ ‫دو‬ ‫لەم‬ ‫بان.‬ ‫تێپەڕ‬ ‫کارێکی‬ ‫نوقا"‬ ‫و‬ ‫"شکا‬ ‫دەبو،‬ ‫ڕێگایە‬ ‫ئەم‬ ‫گوێرەی‬ ‫بە‬ ‫کە‬ ‫تێنەپەڕن،‬ 


	١ -‫بەردە‬ ‫ڕابردوی‬ ‫دەمی‬ ‫دەخەینە‬ ‫ڕستە‬ ‫سادەترین‬ ‫وەک‬ ‫کارەکە‬ ‫تێنەپەڕە.‬ ‫یان‬ ‫تێپەڕ‬ ‫کارێکی‬ ‫ئایا‬ ‫کە‬ ٣ -٢ ‫هۆی‬ ‫بە‬ ‫لکاوەکان‬ ‫جێناوە‬ ‫"جێکەوتە"ی‬ ‫شوێن‬ : ٢٠٠٠ : ٦٤ ‫کارێ‬ ‫هەر‬ ‫جیاکردنەوەی‬ ‫بۆ‬ ‫واتە‬ .) ‫ک،‬ ‫وام‬ ، ‫ئەوکات‬ ‫ەش‬ ‫جێناوەک‬ ‫گەر‬ ‫بکەر.‬ ‫بکەینە‬ ‫تر‬ ‫کەسێکی‬ ‫هەر‬ ‫جێناوی‬ ‫تاک‬ ‫سێیەمی‬ ‫کەسی‬ ‫جێناوی‬ ‫لە‬ ‫جگە‬ ‫باشترە،‬ ‫وا‬ ‫کەوتە‬ ‫ە‬ ‫یان‬ ‫کار‬ ‫پێشەوەی‬ ‫بەشی‬ ‫کەوتە‬ ‫گەر‬ ‫تێپەڕە،‬ ‫کارەکە‬ ‫ئەوا‬ ‫کارەکە،‬ ‫ڕەگی‬ ‫ڕەگ‬ ‫یان‬ ‫کار‬ ‫دواوەی‬ ‫بەشی‬ ‫کارەکە‬ ‫ی‬ ، ‫نمونە:‬ ‫بۆ‬ ‫تێنەپەڕە.‬ ‫کارەکە‬ ‫ئەوا‬ -‫تێنەپ‬ ... ‫دەهاتم.‬ ‫ەڕە.‬ -‫تێپەڕە.‬ .... ‫دەمفرۆشت.‬ ‫کەموکوڕ‬ ‫ی‬ ‫وەک‬ ‫ڕێگایەش‬ ‫ئەم‬ ‫ی‬ ‫یەکەم‬ ‫ڕێگای‬ ‫سروشتی‬ ‫دەنگە‬ ‫چاوگی‬ ‫لە‬ ‫ی‬ ‫ڕێزپەڕدایە‬ ‫کاری‬ ‫هەندێ‬ ‫و‬ ‫ەکان‬ ‫کە‬ ، ‫بارەدا‬ ‫دو‬ ‫لەم‬ ‫ناتوانێ‬ ‫دروس‬ ‫بە‬ ‫جیا‬ ‫لێک‬ ‫تێنەپەڕ‬ ‫و‬ ‫تێپەڕ‬ ‫کاری‬ ‫تی‬ ‫وەکو:‬ ‫بکاتەوە.‬ -‫سروشتیەکانە.‬ ‫دەنگە‬ ‫کارێکی‬ ‫دەمقیژاند.‬ -‫ڕامدەکرد.‬ ‫ڕیزپەڕە.‬ ‫کارێکی‬ ‫بە‬ ‫تێنەپەڕن.‬ ‫کاری‬ ‫هەردوکیان‬ ‫کەچی‬ ‫بان،‬ ‫:تێپەڕ"‬ ‫کاری‬ ‫سەرەوە‬ ‫نمونەکەی‬ ‫هەردو‬ ‫دەبو‬ ‫ڕێگایە‬ ‫ئەم‬ ‫گوێرەی‬ ١ -٣ -٣ ‫جەستە:‬ ‫بەشداری‬ ‫هۆی‬ ‫بە‬ ‫ڕێگایە‬ ‫ئەم‬ ‫ئەگەر‬ ‫دادەنێ،‬ ‫وای‬ ‫لە‬ ‫بەشداری‬ ‫جەستە‬ ‫هەمو‬ ‫كارێكدا‬ ‫هەر‬ ‫ئەنجامدانیدا‬ ‫لە‬ ‫كار‬ ‫ئەوا‬ ‫كرد،‬ ‫ەكە‬ ‫كارێكی‬ ‫تێنەپەڕ‬ ‫ئەگەر‬ ‫بەاڵم‬ ‫ە،‬ ‫ئەندامێ‬ ‫تێدا‬ ‫بەشداری‬ ‫جەستە‬ ‫زیاتری‬ ‫یان‬ ‫ك‬ ‫ئەوا‬ ‫كرد،‬ ‫تێپەڕە‬ ‫ور‬ ‫(بڕوانە:‬ ‫عومەر‬ ‫یا‬ ‫ئەمین:‬ ٢٠١١ : ٥٢ ) ‫نمونە‬ ‫بۆ‬ : -‫نوستم‬ . ‫تێدا‬ ‫بەشداری‬ ‫جەستە‬ ‫هەمو‬ ‫دەبینین‬ ‫بكەین،‬ ‫كارە‬ ‫ئەم‬ ‫سەیری‬ ‫ئەگەر‬ ‫(كەو‬ ‫یان‬ ‫تێنپەڕە،‬ ‫كارەكە‬ ‫بۆیە‬ ‫كردوە،‬ ‫تم‬ ، ‫دەشكێنم)‬ ‫دەنوسم،‬ ‫(دەخۆم،‬ ‫نمونەكانی‬ ‫لە‬ ‫بەاڵم‬ ‫تێنەپەڕن،‬ ‫هەموی‬ ‫ئەمانە‬ ‫هاتم)...هتد.‬ ‫...هتد‬ ، ‫ئەن‬ ‫تەنیا‬ ‫دامێكی‬ ‫تێدا‬ ‫بەشداری‬ ‫جەستە‬ ‫ز‬ ‫و‬ ‫زۆرە‬ ‫گەلێك‬ ‫ناوێزە‬ ‫و‬ ‫ڕیزپەڕ‬ ‫ڕێگایەدا‬ ‫لەم‬ ‫تێپەڕە.‬ ‫كارێكی‬ ‫كارەكە‬ ‫بۆیە‬ ‫كردوە،‬ ‫ۆر‬ ‫یاساكە‬ ‫ژێرباری‬ ‫ناچنە‬ ‫هەن،‬ ‫كار‬ ، ‫نمونە‬ ‫بۆ‬ ‫ڕستەیەکی‬ ‫لە‬ ‫وەکو:‬ [207] ‫شکا.‬ ‫دەستم‬ -‫نوقا.‬ ‫چاوم‬ ‫لەبەر‬ ‫هەر‬ ‫زمانە‬ ‫تا‬ ‫ڕەوانبێژیە‬ ‫و‬ ‫لۆژیکی‬ ‫پتر‬ ‫ڕێگایە‬ ‫ئەم‬ ‫ئەوەی‬ ‫و‬ ‫دیار‬ ‫کاردا‬ ‫کۆمەڵێک‬ ‫لە‬ ‫بۆیە‬ ‫انی،‬ ‫نی‬ ‫ی‬ ‫ک‬ ‫ە،‬ ‫ئایا‬ ‫ە‬ ‫وەکو:‬ ‫واتاییەکان.‬ ‫کارە‬ ‫تایبەت‬ ‫بە‬ ‫کردوە،‬ ‫بەشداری‬ ‫تێیدا‬ ‫جەستە‬ ‫لە‬ ‫ئەندامێک‬ ‫یان‬ ‫جەستە‬ ‫هەمو‬ ‫هەمو‬ -‫دەوێ.‬ ‫خۆش‬ ‫تۆم‬ -‫دەتالوێنمەوە.‬ ‫من‬ -‫دەتکڕمەوە.‬ ‫من‬ ‫دەتگوازمەوە.‬ ‫من‬ ‫تێکڕا‬ ‫سنوری‬ ‫سەرەوە‬ ‫نمونانەی‬ ‫لەم‬ ‫ی‬ ‫و‬ ‫نادیارە‬ ‫و‬ ‫لێڵ‬ ‫جەستە‬ ‫لە‬ ‫ئەندامێک‬ ‫چەند‬ ‫و‬ ‫ئەندامێک‬ ‫یان‬ ‫جەستە‬ ‫ی‬ ‫الوانەوە‬ ‫و‬ ‫"خۆشویستن‬ ‫کامیان.‬ ‫سەر‬ ‫بخەینە‬ ‫کارەکان‬ ‫تێنەپەڕ‬ ‫و‬ ‫تێپەڕ‬ ‫جیاکردنەوەی‬ ‫ڕێگایەی‬ ‫لەم‬ ‫نازانرێ،‬ ‫و‬ ‫دەیالوێنی‬ ‫یان‬ ‫دەوێ‬ ‫خۆش‬ ‫کەسێکت‬ ‫جەستە‬ ‫ئەندامی‬ ‫کام‬ ‫بە‬ ‫دیارە‬ ‫ئایا‬ ‫بەس‬ ‫تێپەڕن،‬ ‫کاری‬ ‫سێکیان‬ ‫هەر‬ ‫کڕین"‬ ‫ەو‬ ‫ە‬ ‫دەیگوازیەوە!‬ ‫یان‬ ‫دیا‬ ‫تێنەپەڕانە‬ ‫كارە‬ ‫ئەو‬ ‫شێوەیەك‬ ‫هیچ‬ ‫بە‬ ‫ناتوانێ‬ ‫ئەوەیە‬ ‫ڕێگایە،‬ ‫ئەم‬ ‫دیكەی‬ ‫كەموكوڕیەكی‬ ‫هەروەها‬ ‫ری‬ ‫(بۆڕاند‬ ‫(گرماندن)،‬ ‫وەكو‬ ‫دەبن،‬ ‫دروست‬ ‫(اندن)ـەوە‬ ‫هۆی‬ ‫بە‬ ‫سروشتیەكانەوە‬ ‫دەنگە‬ ‫لە‬ ‫كە‬ ‫بكا،‬ ‫لەم‬ ‫ن)‬ ‫كارانە‬ ‫دا‬ ‫دەكا،‬ ‫بەشداری‬ ‫گیاندارەكە‬ ‫دەمی‬ ‫تەنیا‬ ‫تێنەپەڕیشن.‬ ‫كارێكی‬ ‫بەاڵم‬ ١ -٣ -٤ ‫(چی؟):‬ ‫پرسی‬ ‫وشەی‬ ‫هۆی‬ ‫بە‬ ‫("چی"‬ ‫ڕستەدا.‬ ‫لە‬ ‫"چی"‬ ‫پرسی‬ ‫وشەی‬ ‫جێنشینی‬ ‫سەر‬ ‫دەوستێتە‬ ‫تێنەپەڕ‬ ‫و‬ ‫تێپەڕ‬ ‫کاری‬ ‫جیاکردنەوەی‬ ‫ڕێگایە‬ ‫لەم‬ ‫جێ‬ ‫لە‬ ‫ڕستە‬ ‫لە‬ ‫قا‬ ‫دێ)(سەربەست‬ ‫بەکار‬ ‫بەرکار‬ ‫گەی‬ ‫د‬ ‫ر‬ : ٢٠٢١ : ٢٥ ‫ڕێگایە‬ ‫لەم‬ .) ‫كارەكە‬ ‫له‬ ‫ده‬ ‫ڕابردو‬ ‫می‬ ‫دەخ‬ ‫ەینە‬ ‫وشە‬ ‫كە‬ ‫پرسیاری،‬ ‫ڕستەیەكی‬ ‫ی‬ ‫بێ‬ ‫(چی)‬ ‫پرسەكە‬ ‫ئه‬ ‫و‬ ‫به‬ ‫ركی‬ ‫باشتره‬ ‫وا‬ ‫بێ.‬ ‫ركار‬ ‫بكه‬ ‫ره‬ ‫كه‬ ‫كه‬ ‫سێیه‬ ‫سی‬ ‫می‬ ‫نه‬ ‫تاك‬ ‫بكه‬ ‫لكاوی‬ ‫جێناوی‬ ‫تاكو‬ ‫بێ،‬ ‫كه‬ ‫ر،‬ ‫(ی)یه‬ ‫له‬ ، ‫گه‬ ‫به‬ ‫/ی/‬ ‫فۆنیمی‬ ‫ڵ‬ ‫له‬ ‫شێك‬ ‫تێكه‬ ‫(چی)‬ ‫نه‬ ‫ڵ‬ ‫بێ‬ ‫شێوەیەك‬ ‫بە‬ . ‫جێنا‬ ‫واتە‬ ‫كرابێ،‬ ‫تەواو‬ ‫لكاو‬ ‫جێناوی‬ ‫بە‬ ‫پرسەكە‬ ‫وشەی‬ ‫لكاو‬ ‫جێناوە‬ ‫ئەم‬ ‫لكابێ.‬ ‫(چی)‬ ‫دواوەی‬ ‫بە‬ ‫لكاو‬ ‫وێكی‬ ‫ەش‬ ‫بێ.‬ ‫تاك‬ ‫دوەمی‬ ‫كەسی‬ ‫چاكترە‬ ‫وا‬ ‫بێ،‬ ‫تاك‬ ‫سێیەمی‬ ‫كەسی‬ ‫نابێ‬ ‫جا‬ ‫وات‬ ‫بو،‬ ‫ڕێزمانی‬ ‫پرسیاریە‬ ‫ڕستە‬ ‫ئەو‬ ‫ئەگەر‬ ‫ە‬ ‫نم‬ ‫بۆ‬ ‫تێپەڕە.‬ ‫ڕستەكە‬ ‫كاری‬ ‫دیارە‬ ‫ئەوا‬ ‫بو،‬ ‫كەموكوڕی‬ ‫بێ‬ ‫پرسیارێكی‬ ‫و‬ ‫بەخشی‬ ‫مانای‬ ‫ئاسایی‬ ‫چیت‬ ‫(تۆ‬ ‫ونە،‬ ‫لەبە‬ ‫هێنا؟)،‬ ‫ر‬ ‫ئەگەر‬ ‫بەاڵم‬ ‫تێپەڕە،‬ ‫كارێكی‬ ‫(هێنا)‬ ‫كاری‬ ‫كەواتە‬ ‫كەموكوڕیە،‬ ‫بێ‬ ‫پرسیاری‬ ‫ڕستەیەكی‬ ‫ئەوەی‬ ‫ڕ‬ ‫ستەكە‬ ‫دەبی‬ ‫هات؟)‬ ‫چیت‬ ‫(تۆ‬ ‫نمونە‬ ‫بۆ‬ ‫تێنەپەڕە.‬ ‫كارێكی‬ ‫كارەكە‬ ‫ئەوا‬ ‫بو،‬ ‫لەنگ‬ ‫واتادا‬ ‫لە‬ ‫و‬ ‫ناڕێزمانی‬ ‫ڕستەیەكی‬ ‫نین‬ ‫تێنەپەڕە.‬ ‫كارێكی‬ ‫(هات)‬ ‫كارەكە‬ ‫كەواتە‬ ‫هەڵەیە،‬ ‫و‬ ‫ناڕێزمانی‬ ‫ڕستەیەكی‬ [208] Original Article / -Original Article /

Doi: 10.26750/Vol(9).No(4).Paper10

  
									‫تێنەپەڕەكان‬ ‫كارە‬	‫تێپەڕەكان‬ ‫كارە‬
									*.	‫نوست‬ ‫چیت‬ ‫تۆ‬	‫كرد؟‬ ‫چیت‬ ‫تۆ‬
									*.	‫دانیشت‬ ‫چیت‬ ‫تۆ‬	‫فرۆشت؟‬ ‫چیت‬ ‫تۆ‬
									*.	‫چ‬ ‫تۆ‬ ‫ڕاكرد‬ ‫یت‬	‫لێخوڕی؟‬ ‫چیت‬ ‫تۆ‬
	‫کەسی‬ ‫بۆ‬ ‫هەمیشە‬ ‫"چی"‬ ‫پرسی‬ ‫وشەی‬ ‫سەرەوە‬ ‫نمونەکانی‬ ‫پێی‬	‫بە‬	‫لەوەدایە،‬ ‫ڕێگایەش‬ ‫ئەم‬ ‫كەموكوڕی‬
	‫بەمەش‬ ‫سفر"،‬ ‫"مۆرفیمی‬ ‫دەبێتە‬ ‫بەرکار‬ ‫هەمیشە‬ ‫ئەوا‬ ‫دەرنەکەوتبێ،‬ ‫بەرکاریش‬ ‫گەر‬ ‫و‬ ‫دەگەڕێتەوە‬ ‫تاک‬ ‫سێیەمی‬
	‫ناتو‬ ‫و‬ ‫دەبینێ‬ ‫تێنەپەڕ‬ ‫وەک‬ ‫تێپەڕیش‬ ‫کاری‬ ‫انێ‬	‫ئیتر‬ ‫و‬ ‫فێزخوازان‬ ‫دیدی‬ ‫بەر‬ ‫ناکەوێتە‬ ‫لکاو‬ ‫جێناوی‬ ‫وەک‬ ‫بەرکار‬
	‫تەن‬ ‫بەخورتی‬ ‫کەرەستەی‬ ‫وەک‬ ‫تێنەپەڕیش‬ ‫و‬ ‫تێپەڕ‬ ‫کاری‬ ‫دەرکەوتن‬ ‫وەک‬ ‫بارەدا‬ ‫لەم‬ ‫چونکە‬ ‫جیابکاتەوە،‬ ‫لێکیان‬ ‫ها‬
									‫دەردەکەوێ.‬ ‫تێیاندا‬ ‫لکاو‬ ‫جێناوی‬ ‫یەک‬
									‫بكەرنادیاری:‬ ‫باری‬ ‫هۆی‬ ‫بە‬	٥	٣ -	١ -
	‫ەر‬	‫ه‬ ‫ئەگەر‬ ‫شێوەیەك‬	‫بە‬ .	‫تێنەپەڕ‬ ‫لە‬ ‫تێپەڕ‬ ‫كاری‬ ‫نەوەی‬ ‫ە‬	‫جیاكرد‬ ‫سەركەوتوەكانی‬ ‫ڕێگا‬	‫لە‬ ‫یەكێك‬ ‫ڕێگایە‬ ‫ئەم‬
	‫دۆخی‬ ‫لە‬ ‫یان‬ ‫بێ،‬ ‫تەنیاش‬ ‫بە‬ ‫ئەگەر‬ ‫تەنانەت‬ ‫و‬ ‫ڕستە‬ ‫شوێنێكی‬ ‫هەر‬ ‫لە‬ ‫و‬ ‫ڕستە‬ ‫هەر‬ ‫لە‬ ‫و‬ ‫هەبێ‬ ‫كارێكمان‬
	،	‫دەگۆڕین‬ ‫(ئیخباری)‬ ‫ڕاگەیاندن‬ ‫ڕێژەی‬ ‫ڕانەبردوی‬ ‫یان‬ ‫ڕوت‬ ‫ڕابردوی‬ ‫دەمی‬ ‫بۆ‬ ‫كارە‬ ‫ئەو‬ ‫دێین‬	‫بێ‬ ‫چاوگیشدا‬ ،
	‫بكەردیا‬ ‫گۆڕینی‬ ‫بۆ‬ ‫ر‬	‫گشتیەکەی‬ ‫و‬ ‫باو‬ ‫یاسا‬	‫بە‬ ‫توانرا‬ ‫ئەگەر‬ ‫دەكەین.‬ ‫گەردانی‬ ‫پێی‬	‫بكەر‬ ‫نادیاری‬	‫باری‬	‫بۆ‬ ‫پاشان‬
	‫ئەلەمۆرفەكا‬ ‫نی‬	‫شێوە‬ ‫یان‬	،	‫تێپەڕاندن‬ ‫نیشانەی‬ ‫(اندن)ـی‬ ‫ئەوەی‬ ‫بێ‬ ‫بكەرنادیار،‬ ‫بكەینە‬ ‫كارە‬ ‫ئەو‬ ‫بكەرنادیار‬
	‫ب‬ ‫ەپێی‬	‫بار‬ ‫بكەرنادیاری‬ ‫ی‬ ،	‫بخرێتە‬ ‫نەتوانرا‬ ‫ئەگەر‬ ‫بەاڵم‬ ‫تێپەڕە،‬ ‫كارە‬ ‫ئەو‬ ‫دیارە‬ ‫ئەوا‬ ‫بكەین،‬	‫زیاد‬ ‫بۆ‬ ‫(اندن)ـی‬
	‫دۆخ‬ ‫ناتوانرێ،‬ ‫ڕ‬ ‫ی‬	‫تێنپە‬ ‫(كاری‬ ‫چونكە‬	،	‫تێنەپەڕە‬ ‫كە‬ ‫دیارە‬ ‫ئەوا‬ ‫بكەرنادیار،‬ ‫بۆ‬ ‫بكەردیار‬ ‫گۆڕینی‬ ‫یاساكانی‬
	‫(بەرکاری‬	‫لەبەرئەوەی‬	،	١١٣ )	،	١٩٩٨	‫سەعید‬ ‫شەریف‬ ‫تێبپەڕێنرێ)(یوسف‬ ‫ئەوەی‬ ‫بێ‬ ‫ڕۆبنرێ،‬ ،	‫لێ‬ ‫بكەرنادیاری‬
	‫خ‬ ‫(كوشتن،‬ ‫نمونە‬ ‫بۆ‬ ‫واردن،‬	١٢٣٤ .)	،	١٣٧٤	،	‫راد‬ ‫مرزبان‬ ‫بگرێتەوە)(علی‬ ‫بکەر‬ ‫جێی‬ ‫تا‬ ‫ە،‬	‫نی‬ ‫ڕاستەوخۆی‬ ‫ی‬
	‫یشانە‬	‫ن‬ ‫هیچ‬ ‫ئەوەی‬ ‫بێ‬ ‫بكەرنادیار،‬ ‫دەبنە‬ ‫بكەرنادیار‬ ‫بۆ‬ ‫بكەردیار‬ ‫گۆڕینی‬ ‫یاسای‬ ‫پێی‬	‫بە‬ ‫هەمویان‬ ‫كێاڵن،...هتد)‬
									‫زیاد‬ ‫بۆ‬ ‫زمانییان‬ ‫كەرەستەیەكی‬ ‫ان‬ ‫بكرێ.‬	‫ی‬
									‫دەكوژرێ.‬	-	.	‫ك‬ ‫وژرا‬
									.	‫دەخورێ‬	-	.	‫خورا‬
									‫دەكێڵرێ.‬	-	.	‫كێڵرا‬
	‫بكەرنادیار‬ ‫بۆ‬ ‫بكەردیار‬ ‫گۆڕینی‬ ‫یاسای‬ ‫پێی‬	‫بە‬ ‫ناتوانن‬ ‫دانیشتن،...هتد).‬ ‫ین،‬	‫فڕ‬ ‫كەوتن،‬ ‫(خزین،‬ ‫ئەمانە‬ ‫كەچی‬
									‫بكەرنادیار.‬ ‫بۆ‬ ‫بیگۆڕین‬
									[209]
	Original Article /		

Doi: 10.26750/Vol(9).No(4).Paper10

  
	‫ئە‬ ‫بكەرنادیاری،‬ ‫وا‬		‫ی‬	‫بار‬	‫بخرێتە‬ ‫و‬ ‫دەرنەكەوتبن‬ ‫بەركارەكەی‬ ‫و‬ ‫بكەر‬ ‫و‬ ‫بێ‬ ‫تەنیا‬	‫بە‬ ‫كارێك‬ ‫ئەگەر‬ ‫باسە‬ ‫شایەنی‬
									‫دەبێ:‬ ‫شێوەیە‬ ‫بەم‬ ‫گۆڕانەكەی‬
									‫(ڕەگ+ر+ێ+جێناو).‬ ‫ڕانەبردو‬ ‫بۆ‬
									‫(ڕەگ+ر+ا+جێناو).‬ ‫ڕابردو‬ ‫بۆ‬
	‫ئەگە‬ ‫(كەو)ـە،‬ ‫ڕەگەكەی‬ ‫(كەوتن)‬ ‫وەردەگرین،‬ ‫سەرەوە‬ ‫نمونانەی‬ ‫لەو‬ ‫یەكێك‬ ‫زیاتر‬ ‫دڵنیایی‬ ‫و‬ ‫ڕونكردنەوە‬ ‫بۆ‬ ‫ر‬
	‫بەم‬	‫کە‬ ‫نابێتەوە،‬ ‫جێی‬	‫کوردی‬ ‫ڕێزمانی‬ ‫و‬ ‫ئاخاوتن‬ ‫لە‬ ‫کەوا‬ ،	‫بكەرنادیاری‬ ‫ی‬	‫بار‬	‫بیخەینە‬	‫باوەکە‬	‫یاسا‬ ‫بەپێی‬
									‫دەبێ:‬ ‫شێوەیە‬
									.	‫كەورام‬ *	‫كەو+ر+ا+م‬	:	‫ڕابردو‬ ‫بۆ‬
									‫دەكەورێم‬ * .	‫دە+كەو+ر+ێ+م‬	:	‫ڕانەبردو‬ ‫بۆ‬
	( ‫دانیشتن‬ >	،	‫م*‬ )	‫(فڕین>فڕرام‬ ،) -‫دەفڕ‬ ‫رێ‬	‫(خزین>خزرام‬ ‫لێدێ،‬ ‫شێوەیەیان‬ ‫بەم‬ ‫دیكەش‬ ‫نمونەكانی‬ -‫دەخزرێم‬ *
	‫كە‬ ‫وەردەگرن،‬ ‫فۆڕمێك‬ ‫و‬ ‫شێوە‬ ‫و‬ ‫نین‬ ‫ڕێزمانی‬	‫بكەرنادیاریدا‬	‫لە‬	‫نمونانە‬	‫ئەم‬	‫دەبینین‬	‫دادەنیشرێم*‬ .)	‫دانیشترام‬ -
									‫ناهێنێ.‬	‫بەكار‬ ‫بكەرنادیاری‬ ‫ی‬	‫بار‬	‫مانایەی‬ ‫بەو‬ ‫فۆڕمە‬ ‫ئەو‬ ‫شێوەیەك‬ ‫هیچ‬ ‫بە‬ ‫كورد‬
	‫زمانی‬ ‫كارەكانی‬ ‫زۆری‬ ‫هەرە‬ ‫زۆربەی‬ ‫ڕێگایە‬ ‫ئەم‬ ‫ئەگەرچی‬	،	‫تێنەپەڕن‬ ‫كاری‬ ‫كارانە‬ ‫ئەم‬ ‫كە‬	‫دەردەكەوێ‬ ‫بەمە‬ ،
	‫هەندێ‬ ‫هێشتا‬ ‫و‬ ‫هەیە‬ ‫كەموكوڕی‬ ‫هێشتا‬ ‫بەاڵم‬ ‫جیادەكاتەوە،‬	‫لێك‬ ‫سەركەوتویی‬	‫بە‬ ‫ڕ‬	‫تێنەپە‬	‫و‬ ‫ڕ‬	‫تێپە‬ ‫بۆ‬ ‫كوردی‬
	‫بە‬ ‫کە‬ ‫ئەوەش‬ ‫لەگەڵ‬ ‫ڕۆنراون.‬ ‫(اندن)‬ ‫بە‬ ‫سروشتیەكانەوە‬ ‫دەنگە‬ ‫لە‬ ‫كارانەی‬ ‫ئەو‬ ‫وەكو‬ ‫باریەوە،‬ ‫ژێر‬ ‫ناچنە‬ ‫كار‬
	‫کەچی‬ ‫و‬ ‫ڕۆدەنرێ‬	‫لێ‬ ‫بکەرنادیاریان‬ ‫دۆخی‬ ‫بۆ‬ ‫گۆڕان‬	‫یاسای‬ ‫هەمان‬	‫و‬ ‫دەڕۆن‬ ‫تێپەڕاندندا‬ ‫گشتیەکەی‬ ‫سا‬	‫یا‬ ‫هەمان‬
									‫وەكو‬ :	‫تێنەپەڕیشن‬ ،
									‫قیژێنرا‬	-	‫دەقیژێنرێ‬	‫قیژاندن‬
									‫دەگرمێنرێ‬ -‫گرمێنرا‬	‫گرماندن‬
	‫ڕەسول‬ ‫حوسێن‬ ‫عەبدوڵاڵ‬ ،	( ‫ناسراوە).‬ ‫بڕوانە:‬	‫تێپەڕاندن‬ ‫ئامرازی‬ ‫بە‬	( -‫اندن‬ -	‫زمانەوانان‬ ‫لە‬ ‫زۆرێک‬ ‫الی‬ ‫ئەگەرچی‬
									٢١٥ .)	،	١٩٩٥
									:	‫واتا‬ ‫بە‬ ‫پشبەست‬	‫كار‬ ‫کەرەستەكانی‬ ‫هۆی‬	‫بە‬	٦	٣ -	١ -
	‫بەپێی‬ ‫ڕێگایە‬ ‫ئەم‬	‫له‬ ‫ستێ.‬	‫ده‬ ‫ڕێزمانی‬ ‫به‬	‫بەخورت‬ ‫پێداویستیی‬ ‫و‬ ‫واتا‬ ‫مای‬ ‫ی‬	‫بنه‬	‫به‬ ‫پشت‬ ‫هەمانکات‬ ‫لە‬	‫ئه‬ ‫ڕێگایه‬ ‫م‬
	‫بە‬ ‫ێ‬	‫دەتوان‬ ‫و‬ ‫دەكا‬ ‫بۆ‬ ‫لێكدانەوەی‬ ‫ژیری‬ ‫و‬ ‫كرین‬ ‫ر‬	‫تێف‬ ‫تەنیا‬	.	‫ناچێ‬	‫بەڕێوە‬	‫دەستورێك‬ ‫و‬ ‫یاسایەك‬ ‫هیچ‬ ‫دیاریکراو‬ ‫ی‬
	‫هەمو‬ ‫لە‬ ‫بۆیە‬ ‫تەوە.‬	‫بك‬ ‫رێ‬	‫لێكجیا‬ ‫تێنەپەڕ‬ ‫و‬ ‫تێپەڕ‬ ‫كارێكی‬ ‫هەمو‬ ‫ناوێزە،‬ ‫و‬ ‫ڕیزپەڕ‬ ‫بێ‬ ‫و‬ ‫شێوە‬ ‫سەركەوتوترین‬

Abstract:

This Study, entitled "A New Perspective on the State of Transitive and Intransitive Verb" is an attempt to propose another classification of work in terms of power. Because what is noted is that the work in terms of power has been very thoroughly studied, and has been abandoned after the division over the " Transitive and Intransitive". This study seeks to quantify the extent of the workforce on the basis of identification and classification, and then the naming of Verbs. 
The study is divided into two sections, as follows: 
In the first part we use the common names and terms of Transitive and Intransitive, but in the second part instead of the two terms we use our suggested terms and give the necessary explanations about them. 
In the second part, we separate the indirect object and complementary according to their functions and properties. According to this new view, the problem of Transitive and Intransitive of (Habun-Tamalluk) verb is solved. 

Keywords
A New Perspective on the State of Transitive and Intransitive Verb