Keywords: ‫سیاسیەکان, ‬ ‫مافە‬ ‫کوردستان, ‬ ‫هەرێمی‬ ‫دەستوری‬ ‫پرۆژەی‬


‫دەستورێکی‬ ‫چەند‬ ‫و‬ ‫هەرێم‬ ‫دەستوری‬ ‫پرۆژەى‬ ‫لە‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫هاوچەرخدا‬

  ‫لە‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫هاوچەرخەکاندا‬ ‫و‬ ‫ی‬ ‫اس‬ ‫دیموکر‬ ‫دەستورە‬ ‫کوردستان)‬ ‫ێمی‬ ‫هەر‬ ‫دەستوری‬ ‫پرۆژەى‬ ‫لە‬ ‫سیاسیەکانە‬ ‫مافە‬ ‫اوردکاری‬ ‫بەر‬ ‫و‬ ‫شیکاری‬ ‫(لێکۆڵینەوەیەکی‬ ‫أي‬ ‫طیب‬ ‫محمد‬ ‫وب‬ ‫ییەکان‬ ‫امیار‬ ‫ڕ‬ ‫انستە‬ ‫ز‬ ‫ی‬ ‫بەش‬ / / ‫ییەکان/‬ ‫امیار‬ ‫ڕ‬ ‫انستە‬ ‫ز‬ ‫کۆلێجی‬ / ‫سلێمانی‬ ‫انکۆی‬ ‫ز‬ ‫پوختە‬ ‫ادییە‬ ‫ئاز‬ ‫و‬ ‫ماف‬ ‫لەسەر‬ ‫دەق‬ ‫گشتی‬ ‫بەشێوەیەکی‬ ‫جیهاندا‬ ‫واڵتانی‬ ‫زۆربەى‬ ‫دەستوری‬ ‫لە‬ ‫ئەگەر‬ ‫بۆ‬ ‫دەستوری‬ ‫پارێزبەندی‬ ‫و‬ ‫ابێت‬ ‫نر‬ ‫پێدا‬ ‫دانی‬ ‫دەستوریی‬ ‫دەقێکی‬ ‫وەک‬ ‫و‬ ‫ابێت‬ ‫در‬ ‫مرۆڤ‬ ‫گشتییەکانی‬ ‫ئەوەی‬ ‫بەهۆی‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫بابەتی‬ ‫بەاڵم‬ ‫ئاساییە،‬ ‫شتێکی‬ ‫ئەمە‬ ‫بنەڕەتدا‬ ‫لە‬ ‫ابێت،‬ ‫دانر‬ ‫کاریگە‬ ‫هەر‬ ‫هەیە؛‬ ‫ان‬ ‫حوکمڕ‬ ‫ی‬ ‫سیاس‬ ‫سیستەمی‬ ‫سروشتی‬ ‫لەسەر‬ ‫ڕەنگدانەوەی‬ ‫هەیەو‬ ‫ی‬ ‫سیاس‬ ‫ری‬ ‫لەگەڵ‬ ‫مامەڵەی‬ ‫اوەو‬ ‫داڕێژر‬ ‫وریاییەوە‬ ‫بە‬ ‫دەستورەکانداو‬ ‫لە‬ ‫اوە‬ ‫پێدر‬ ‫تایبەتمەندیی‬ ‫مافانە‬ ‫ئەم‬ ‫بۆیە‬ ‫لە‬ ‫ارشت‬ ‫گوز‬ ‫زیاتر‬ ‫ئەوا‬ ‫زیاتربێت‬ ‫بوونی‬ ‫لەدەستورەکاندا‬ ‫مافانە‬ ‫ئەم‬ ‫هەرچەندە‬ ‫بەواتا‬ ‫دەکەن.‫پرۆژەیەدا‬ ‫لەو‬ ‫مافانە‬ ‫ئەو‬ ‫گەشەپێدانی‬ ‫بەئامانجی‬ ‫ئەوەش‬ ‫هاوچەرخ.‬ ‫ی‬ ‫اس‬ ‫دیموکر‬ ‫هەبێت.‬ ‫سودی‬ ‫ا‬ ‫کر‬ ‫پرۆژەکە‬ ‫بۆ‬ ‫پێداچونەوە‬ ‫یان‬ ‫ایەوە‬ ‫نوسر‬ ‫هەرێم‬ ‫دەستوری‬ ‫داهاتوودا‬ ‫لە‬ ‫الیەنی‬ ‫چەندین‬ ‫بوونی‬ ‫ای‬ ‫سەرەڕ‬ ‫کە‬ ‫دەرئەنجامەى‬ ‫ئەو‬ ‫گەیشتۆتە‬ ‫توێژینەوەیە‬ ‫ئەم‬ ‫هەربۆیە‬ ‫بەمافە‬ ‫داننانی‬ ‫لەڕووی‬ ‫پرۆژەکە‬ ‫بۆئەوەی‬ ‫ئەوەشدا‬ ‫لەگەڵ‬ ‫بەاڵم‬ ‫لەپرۆژەکەدا‬ ‫مافانە‬ ‫ئەم‬ ‫ئەرێنی‬ ‫ئەرێنی‬ ‫ڕەنگدانەوەی‬ ‫و‬ ‫هاوچەرخەکان‬ ‫اسیە‬ ‫دیموکر‬ ‫واڵتە‬ ‫دەستوری‬ ‫ئاستی‬ ‫بگاتە‬ ‫سیاسیەکاندا‬ ‫دارشتنەوەى‬ ‫و‬ ‫پێبدرێت‬ ‫یاتری‬ ‫ز‬ ‫گەشەی‬ ‫پێویستە‬ ‫هەرێم؛‬ ‫انی‬ ‫حوکمڕ‬ ‫سیستەمی‬ ‫لەسەر‬ ‫هەبێت‬ ‫هەرێمی‬ ‫کۆمەاڵیەتی‬ ‫و‬ ‫ی‬ ‫سیاس‬ ‫ژینگەی‬ ‫واقعی‬ ‫لەگەڵ‬ ‫گونجاوبێت‬ ‫کە‬ ‫بکرێت‬ ‫تێدا‬ ‫ماددەى‬ ‫چەندین‬ ‫کوردستان.‬ املذهب‬ ‫کەسیی‬ ‫ڕێچکەی‬ ‫لە‬ ‫بریتین‬ ‫کە‬ ‫دەگرێت‬ ‫خۆ‬ ‫لە‬ ‫جیاواز‬ ‫ڕێچکەی‬ ‫مرۆڤ‬ ‫توانای‬ ‫بە‬ ‫اوە‬ ‫گرێدر‬ ‫ماف‬ ‫چەمکی‬ ‫ڕێچکەیە‬ ‫ئەم‬ ‫گوێرەی‬ ‫بە‬ ‫الشخي)‬ ‫ادە‬ ‫ئیر‬ ‫بەرجەستەبوونی‬ ‫بەبێ‬ ‫واتە‬ ‫ادە)،‬ ‫(االر‬ ‫ویستەکانی‬ ‫بەکارهێنانی‬ ‫بۆ‬ ‫بە‬ ‫نیە،‬ ‫بوونی‬ ‫ماف‬ ‫املوضوعي)‬ ‫(املذهب‬ ‫اوە‬ ‫بابەتگەر‬ ‫ڕێچکەی‬ ‫بەالى‬ ‫اڵم‬ ‫دەکات،‬ ‫پارێزبەندی‬ ‫یاسا‬ ‫کە‬ ‫تاکەکان‬ ‫بەرژەوەندیی‬ ‫لە‬ ‫بریتییە‬ ‫ماف‬ ‫ماف‬ ‫املختلط)‬ ‫(املذهب‬ ‫اوە‬ ‫ناوەندگەر‬ ‫یاخود‬ ‫تێکەڵ‬ ‫ڕێچکەی‬ ‫وەبەالی‬ ‫تیۆرە‬ ‫هەرچی‬ ‫دەپارێزرێت،‬ ‫بەیاسا‬ ‫کە‬ ‫بەرژەوەندییە‬ ‫هەم‬ ‫ویستەو‬ ‫هەم‬ ‫الح‬ ‫(النظریات‬ ‫نوێیەکانیشە‬ ‫ماف‬ ‫کە‬ ‫دەکەنەوە‬ ‫لەوە‬ ‫جەخت‬ ‫دیثة)‬ ‫خۆی،‬ ‫بوونی‬ ‫مرۆڤ‬ ‫سیفەتی‬ ‫بە‬ ‫مرۆڤە‬ ‫بەهاداری‬ ‫تایبەتمەندییەکی‬ ‫بەیاسا‬ ‫هەربۆیە‬ ‫هەبێت،‬ ‫(التصرف)‬ ‫بەکارهێنانى‬ ‫توانای‬ ‫بەجۆرێک‬ ‫الهيتي،‬ ‫هللا‬ ‫عطا‬ ‫اوە.(د.نعمان‬ ‫نر‬ ‫پێدا‬ ‫دانی‬ ‫اوەو‬ ‫پارێز‬ ‫خۆ‬ ‫لە‬ ‫مافانە‬ ‫ئەم‬ ‫کە‬ ‫بۆچوون،‬ ‫بیرو‬ ‫بڕینی‬ ‫ادی‬ ‫ئاز‬ ‫و‬ ‫ڕۆژنامەگەری‬ ‫ادی‬ ‫ئاز‬ ‫و‬ ‫ئاین‬ ‫(الضمیر)و‬ ‫ویژدان‬ ‫بیرو‬ ‫ادی‬ ‫ئاز‬ ‫دەگرێت:‬ ‫ئاشتیانە.‬ ‫کۆبوونەوەى‬ ‫کۆڕو‬ ‫لە‬ ‫بەشداربوون‬ 4 ‫تێیاندا.‬ ‫بەشداربوون‬ ‫یاخود‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫پارتە‬ ‫کۆمەڵەو‬ ‫پێکهێنانی‬ ‫مافی‬ . 5 ‫دادپەروە‬ ‫دادگاییکردنى‬ ‫مافی‬ ‫هەروەها‬ . ‫دادپەروەری.‬ ‫بنەماکانی‬ ‫استنی‬ ‫پار‬ ‫انەو‬ ‫ر‬ ‫ئەوە‬ ‫مافانە‬ ‫ئەم‬ ‫دیاریکردنی‬ ‫و‬ ‫پۆلێنکردن‬ ‫کە‬ ‫بۆکردنە‬ ‫ئاماژە‬ ‫جێگەی‬ ‫مافەکان‬ ‫و‬ ‫پۆلێنانەدابێت‬ ‫لەو‬ ‫هەریەک‬ ‫لەنێوان‬ ‫ڕەها‬ ‫سنورێکی‬ ‫کە‬ ‫ناگەیەنێت‬ ‫مرۆڤ‬ ‫تری‬ ‫گشتیەکانی‬ ‫مافە‬ ‫مافانەو‬ ‫ئەو‬ ‫لەبنەمادا‬ ‫بەڵکو‬ ‫لەیەکدی؛‬ ‫اوبن‬ ‫دابڕ‬ ‫تەوا‬ ‫پێکەوە‬ ‫هەیە.‬ ‫یەکدی‬ ‫لەسەر‬ ‫ڕەنگدانەوەیان‬ ‫و‬ ‫پەیوەندی‬ ‫و‬ ‫یەکترن‬ ‫وکەری‬ ‫مافە‬ ‫جەوهەرى‬ ‫کە‬ ‫بۆکردووە‬ ‫ئاماژەمان‬ ‫پێشتریش‬ ‫هەروەک‬ ‫بێگومان‬ ‫بنەماکانی‬ ‫و‬ ‫پرەنسیپ‬ ‫بە‬ ‫لێکیان‬ ‫کار‬ ‫استەوخۆو‬ ‫ر‬ ‫پەیوەندی‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫و‬ ‫ی‬ ‫اس‬ ‫دیموکر‬ ‫حوکمی‬ ‫چەسپاندنی‬ ‫لە‬ ‫باس‬ ‫ناکرێت‬ ‫هەیەو‬ ‫اسیەوە‬ ‫دیموکر‬ ‫سەروەربوونی‬ ‫کردەیی‬ ‫ڕووى‬ ‫لە‬ ‫مافانە‬ ‫ئەم‬ ‫بەرجەستەکردنی‬ ‫بێ‬ ‫بە‬ ‫بکرێت‬ ‫یاسا‬ ‫سیستەمێکی‬ ‫هەر‬ ‫پێکهاتەى‬ ‫کە‬ ‫ایە‬ ‫ئاشکر‬ ‫هەروەک‬ ‫چونکە‬ ‫اکتیکیەوە؛‬ ‫پر‬ ‫و‬ ‫بنەمای‬ ‫اگەیاندنی‬ ‫ر‬ ‫لە‬ ‫دەبینێتەوە‬ ‫خۆی‬ ‫ناوەڕکەوە‬ ‫و‬ ‫شکڵ‬ ‫لەڕووى‬ ‫ی‬ ‫اس‬ ‫دیموکر‬ ‫بێگومان‬ ‫دەسەاڵتەکان؛‬ ‫هەموو‬ ‫سەرچاوەى‬ ‫وەک‬ ‫ئەوەش‬ ‫گەل؛‬ ‫سەروەری‬ ‫بەرجەست‬ ‫سیاسیەکانەوە‬ ‫مافە‬ ‫بەرجەستەبوونی‬ ‫لە‬ ‫بنەمایەش‬ ‫ئەم‬ ‫بوونی‬ ‫ە‬ ‫داننان‬ ‫لە‬ ‫بریتیە‬ ‫ی‬ ‫اس‬ ‫دیموکر‬ ‫سیستەمی‬ ‫ناوەرۆکی‬ ‫هەربۆیە‬ ‫دەگرێت،‬ ‫سەرچاوە‬ ‫امەتی‬ ‫کەر‬ ‫ڕێزو‬ ‫بنەمای‬ ‫لەگەڵ‬ ‫یەکانگیرە‬ ‫ئەوەش‬ ‫کە‬ ‫مرۆڤ‬ ‫خودییەکانی‬ ‫بەها‬ ‫بە‬ ‫گرت‬ ‫ڕێز‬ ‫مرۆڤ‬ ‫امەتی‬ ‫کەر‬ ‫و‬ ‫مرۆڤایەتیەکان‬ ‫بەها‬ ‫ڕێزگرتنی‬ ‫واتە‬ ‫مرۆڤ،‬ ‫نە‬ ‫و‬ ‫تاکەکان‬ ‫لەالیەن‬ ‫بنەڕەتیەکانە‬ ‫مافە‬ ‫کردەیی‬ ‫اکتیزەى‬ ‫پر‬ ‫و‬ ‫مرۆڤ‬ ‫لەمافەکانی‬ ‫بەڕێوەبردنی‬ ‫و‬ ‫گشتی‬ ‫کاروباری‬ ‫کۆى‬ ‫لە‬ ‫ادانە‬ ‫ئاز‬ ‫شێوەیەکی‬ ‫بە‬ ‫بەشداریکردنیانە‬ ‫هەر‬ ‫سەپاندنی‬ ‫و‬ ‫حوکم‬ ‫هەر‬ ‫دەرکردنی‬ ‫لە‬ ‫وەى‬ ‫بەواتای‬ ‫مافەکان‬ ‫لەسەر‬ ‫دەستوری‬ ‫دەقی‬ ‫چونکە‬ ‫بکرێت.‬ ‫مافانە‬ ‫ئەو‬ ‫ناوەڕۆکی‬ ‫خودی‬ ‫و‬ ‫بێت‬ ‫پێچەوانەیان‬ ‫کە‬ ‫یاسایەکەوەن‬ ‫هەر‬ ‫لەسەروى‬ ‫مافانە‬ ‫ئەو‬ ‫بااڵ.‬ ‫یاسایەکی‬ ‫لە‬ ‫ارشتن‬ ‫گوز‬ ‫مافەکان‬ ‫ناونیشانێکی‬ ‫ژێر‬ ‫لە‬ ‫دووەم:‬ ‫ێ‬ ‫کەهەرس‬ ‫ادى)‬ ‫ئاز‬ ‫و‬ ‫ژیان‬ ‫و‬ ‫امەت‬ ‫(کەر‬ ‫وشەییدا‬ ‫ێ‬ ‫س‬ ‫دەبەخشن؛‬ ‫بەمافەکان‬ ‫ناوەرۆک‬ ‫واتاو‬ ‫پێکەوە‬ ‫و‬ ‫یەکترن‬ ‫تەواوکەری‬ ‫وشەکە‬ ( ‫وەلەمیانەى‬ 20 ‫لە‬ ‫گرنگ‬ ‫کۆمەڵێکى‬ ‫لەسەر‬ ‫دەقی‬ ‫دەستوری‬ ‫داڕێژەری‬ ‫بڕگەدا‬ ) ‫کورتیان‬ ‫خوارەوە‬ ‫الی‬ ‫شێوەیەی‬ ‫بەم‬ ‫دەتوانین‬ ‫کە‬ ‫داوە‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫بکەینەوە:‬ 1 . ‫و‬ ‫استن‬ ‫پار‬ ‫هەروەها‬ ‫کەسێکە،‬ ‫هەموو‬ ‫مافی‬ ‫ادی‬ ‫ئاز‬ ‫و‬ ‫ژیان‬ ‫مافی‬ ‫مرۆڤبوون:‬ ‫کوردستاندا.‬ ‫هەرێمی‬ ‫لە‬ ‫دەسەاڵتەکانە‬ ‫هەموو‬ ‫ئەرکی‬ ‫مرۆڤ‬ ‫امەتى‬ ‫کەر‬ ‫ڕێزگرتنی‬ ‫اردانی‬ ‫ئاز‬ ‫قەدەغەکردنی‬ ‫لە‬ ‫بریتیە‬ ‫لەمەش‬ ‫مەبەست‬ ‫مرۆییانە:‬ ‫مامەڵەى‬ . ‫پێکردن،‬ ‫سوکایەتی‬ ‫نامرۆڤانە،‬ ‫ڕەفتاری‬ ‫مامەڵەو‬ ‫دەروونی،‬ ‫و‬ ‫جەستەیی‬ ‫وە‬ ‫ترساندن.‬ ‫هەڕەشەو‬ ‫ئەشکەنجەو‬ ‫لەژێر‬ ‫اف)‬ ‫(االعتر‬ ‫دانپێدانان‬ ‫وەرنەگرتنی‬ ‫بەرجەستەکردن‬ ‫مافی‬ ‫کەسێک‬ ‫هەموو‬ ‫خۆی‬ ‫ی)‬ ‫(شخص‬ ‫کەسیی‬ ‫ی‬ ‫ئاسایش‬ ‫ی‬ ‫و‬ ‫ویژدان‬ ‫هزرو‬ ‫باوەڕو‬ ‫بیرو‬ ‫و‬ ‫ئاین‬ ‫ادی‬ ‫ئاز‬ ‫پەیوەندیکردن:‬ ‫او‬ ‫بیروڕ‬ ‫ادی‬ ‫ئاز‬ . ‫هەموو‬ ‫مافی‬ ‫جیاوازی‬ ‫بەبێ‬ ‫ئاینی‬ ‫ڕێوڕەسمی‬ ‫ادانەى‬ ‫ئاز‬ ‫پیادەکردنی‬ ‫و‬ ‫پەرستش‬ ‫او‬ ‫پارێزر‬ ‫ئاینیەکان‬ ‫پەیامە‬ ‫پیرۆزی‬ ‫و‬ ‫ئاینیەکان‬ ‫شوێنە‬ ‫ڕێزگرتنی‬ ‫کەسێکەو‬ ‫ە‬ ‫هەروەها‬ ‫تر.‬ ‫چاالکیەکی‬ ‫و‬ ‫ی‬ ‫سیاس‬ ‫مەبەستی‬ ‫بۆ‬ ‫بەکارهێنانێک‬ ‫جۆرە‬ ‫لەهەر‬ ‫دەستوری‬ ‫مافێکی‬ ‫و..هتد‬ ‫اگەیاندن‬ ‫ر‬ ‫و‬ ‫ی‬ ‫نوس‬ ‫رۆژنامە‬ ‫کاری‬ ‫ادانەو‬ ‫ئاز‬ ‫دەربڕینی‬ ‫دەستوری‬ ‫مافێکی‬ ‫ی‬ ‫سیاس‬ ‫حیزبی‬ ‫اندنی‬ ‫دامەزر‬ ‫کارحیزبایەتی:‬ ‫و‬ ‫حیزب‬ . ‫و‬ ‫دەبێت‬ ‫یاسا‬ ‫بەپێی‬ ‫حیزبایەتی‬ ‫کاری‬ ‫و‬ ‫حیزب‬ ‫بوونی‬ ‫بەاڵم‬ ‫اوە،‬ ‫دەستەبەرکر‬ ‫بنەما‬ ‫لەچوارچێوەى‬ ‫کارێکیان‬ ‫پەیڕەوو‬ ‫و‬ ‫چاالکی‬ ‫هەموو‬ ‫بەوەى‬ ‫اوە‬ ‫مەرجدارکر‬ ‫لەئااڵو‬ ‫ڕێز‬ ‫و‬ ‫بێت‬ ‫اسیەکاندا‬ ‫دیموکر‬ ‫بگرێت،‬ ‫کوردستان‬ ‫نیشتمانی‬ ‫سرودی‬ ‫حیزب‬ ‫کە‬ ‫نیە‬ ‫او‬ ‫ڕێگەدر‬ ‫بێت،‬ ‫دەرەکی‬ ‫حیزبێکی‬ ‫لقێکی‬ ‫یان‬ ‫پاشکۆ‬ ‫وەنابێت‬ ‫ژیانی‬ ‫و‬ ‫ی‬ ‫اس‬ ‫دیموکر‬ ‫سیستەمی‬ ‫بە‬ ‫زیان‬ ‫چاالکیەکانیەوە‬ ‫و‬ ‫ئامانج‬ ‫لەڕێگەى‬ ‫لەمبارەیەوە‬ ‫دەستوری‬ ‫دادگای‬ ‫و‬ ‫بگەیەنێت‬ ‫ێم‬ ‫هەر‬ ‫یەکپارچەیی‬ ‫و‬ ‫ئاشتەوایی‬ ‫ه‬ ‫لەهەمانکاتدا‬ ‫دەدات.‬ ‫بریار‬ ‫و‬ ‫ی‬ ‫فاش‬ ‫بیروباوەڕی‬ ‫هانی‬ ‫کە‬ ‫ڕێبازێک‬ ‫قەوارەو‬ ‫ەر‬ ‫حیزب‬ ‫پێویستە‬ ‫دەکرێت.‬ ‫قەدەغە‬ ‫تیرۆر،..هتد‬ ‫رەگەزپەرستی؛‬ ‫توندڕەوی،‬ ‫تایبەتمەند.‬ ‫الیەنی‬ ‫بۆ‬ ‫بکات‬ ‫ا‬ ‫ئاشکر‬ ‫خۆی‬ ‫داهاتی‬ ‫سەرچاوەى‬ ‫اوە‬ ‫تەرخانکر‬ ‫بۆ‬ ‫ماددەیەکی‬ ‫دەستوری‬ ‫مافێکی‬ ‫وەک‬ ‫یەکسانی‬ ‫پرەنسیپی‬ ‫سێیەم:‬ ‫لەمی‬ ‫بەیاسا‬ ‫انبەر‬ ‫بەر‬ ‫کەس‬ ‫هەموو‬ ‫کە‬ ‫لەسەرئەوەى‬ ‫اوە‬ ‫دەقدر‬ ‫بڕگەدا‬ ‫ێ‬ ‫س‬ ‫انەى‬ ‫زمان،‬ ‫ڕەگەز،‬ ‫اد،‬ ‫نەژ‬ ‫بنەمای‬ ‫لەسەر‬ ‫جیاکارییەک‬ ‫چەشنە‬ ‫هەموو‬ ‫یەکسانە،‬ ‫کۆمەاڵیەتی‬ ‫و‬ ‫ئابورى‬ ‫باری‬ ‫کۆمەاڵیەتی،بیروباوەڕ،‬ ‫پێگەى‬ ‫تەمەن،‬ ‫هزر،‬ ‫ئاین،‬ 


	‫اوە‬ ‫ڕێکخر‬ ‫و‬ ‫ایان‬ ‫شارەز‬ ‫و‬ ‫ان‬ ‫لێکۆڵەر‬ ‫گشتگیری‬ ‫ای‬ ‫ڕ‬ ‫لەهەمانکاتدا‬ ‫و‬ ‫گرتبێت‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫بوارى‬ ‫ایانی‬ ‫شارەز‬ ‫و‬ ‫ان‬ ‫نوسەر‬ ‫لە‬ ‫زۆرێک‬ ‫هەروەک‬ ‫بێگومان‬ ‫کەسێکە،‬ ‫هەر‬ ‫مافی‬ ‫ئاشتیانە‬ ‫گردبونەوەى‬ ‫کەسێکە،‬ ‫هەموو‬ ‫مافی‬ ‫دەربڕینی‬	( ‫نوێیە.‬ ‫ی‬ ‫سیاس‬ ‫و‬ ‫یاسایی‬ ‫اوەیەکی‬ ‫ار‬ ‫ز‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫بووەتە‬ ‫لەدەستوردا‬ ‫مافانە‬ ‫ئەم‬ ‫ناساندنی‬ ‫و‬ ‫پارێزگاری‬ ‫و‬ ‫استن‬ ‫پار‬ ‫ئەرکی‬ ‫رسول،‬ ‫خالد‬ ‫عابد‬ ( ‫ساڵی‬ ‫لە‬ ‫یەکگرتووەکان‬ 1966 ‫بە‬ ‫تایبەت‬ ‫پەیماننامەى‬ ‫هەردوو‬ ‫پرۆتۆکۆڵی‬ ) ‫هەرێمی‬ ‫دەستوری‬ ‫ی‬ ‫ڕەشنوس‬ ‫دوا‬ ‫لە‬ ‫کە‬ ‫شێوەیەى‬ ‫بەو‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬
	‫جیاوازە‬ ‫نیەو‬ ‫یەکدی‬ ‫وەک‬ ‫تێڕوانینیان‬ ‫لەهەمانکاتداو‬ ‫بەاڵم‬ ‫تبێت؛‬ ‫گر‬ ‫لەخۆ‬ ‫بوارە‬ ‫بەم‬ ‫تایبەت‬ ‫نێودەوڵەتیەکانى‬ ‫وشەی‬ ‫سیاسیدا‬ ‫مەسوعەی‬ ‫لە‬ . ‫ئەو‬ ‫و‬ ‫نەتەوەیەکگرتووەکان‬ ‫اوی‬ ‫ڕێکخر‬ ‫بەدروستبونی‬ ‫لێدەکەنەوە‬ ‫جەختی‬ ‫بوون‬ ‫بەشدار‬ ‫یان‬ ‫تردا‬ ‫کەسانی‬ ‫لەگەڵ‬ ‫سەندیکا‬ ‫کۆمەڵەو‬ ‫دروستکردنی‬ ‫ادی‬ ‫ئاز‬	‫پێشەکی‬ ‫باس‬ ‫دوو‬ ‫کەلە‬ ‫دووەمیش‬ ‫ی‬ ‫بەش‬ ‫وە‬ ‫ڕوو.‬ ‫بخەینە‬ ‫نێودەوڵەتیەکانەوە‬ : 2012 : 21 ‫لە‬ ‫دەکەن‬ ‫چەمکە‬ ‫ئەم‬ ‫پناسەى‬ ‫ان‬ ‫لێکۆڵەر‬ ‫لە‬ ‫تر‬ ‫هەندێکی‬ ‫بەاڵم‬ ) ‫پیناس‬ ‫و‬ ‫سەرەکی‬ ‫بنەمایەکی‬ ‫ی‬ ‫اس‬ ‫دیموکر‬ ‫یاخود‬ ‫دەستور‬ ‫بوونی‬ ‫ی‬ ‫اس‬ ‫دیموکر‬ ‫ەى‬ ‫رۆشنبیرییەکانی‬ ‫و‬ ‫کۆمەاڵیەتی‬ ‫و‬ ‫ئابوری‬ ‫مافە‬ ‫و‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫و‬ ‫مەدەنی‬ ‫مافە‬ ‫کوردستان‬ ‫و‬ ( ‫لەساڵی‬ 2009 ‫ا(**).‬ ‫پەسەندکر‬ ‫کوردستانەوە‬ ‫لەمانی‬ ‫پەر‬ ‫لەالیەن‬ )
	2009 ‫و‬ ‫دەسەاڵت‬ ‫ئەو‬ ‫بەواتای‬ ‫یاساییە،‬ ‫اوەیەکی‬ ‫ار‬ ‫ز‬ ‫کە‬ ‫هاتووە‬ ‫بەوە‬ ‫ماف‬ ‫سروشتی‬ ‫بەتایبەتی‬ ‫گرتووە،‬ ‫سەرچاوەى‬ ‫و‬ ‫دەبێت‬ ‫گەاڵڵە‬ ‫)دا‬ ‫اوبۆچونى‬ ‫ڕ‬ ‫زۆرینەى‬ ‫کە‬ ‫مافانەش‬ ‫ئەم‬ ‫پۆلێنی‬ ‫لەدیارترین‬ ‫گشتی‬ ‫بەشێوەیەکی‬ ‫نێودەوڵەتیان‬ ‫هەوڵە‬ ‫و‬ ‫بەمافەکان‬ ‫داننان‬ ‫دەربارەى‬ ‫پێکرد‬ ‫دەستی‬ ‫کەلێرەوە‬ ‫ەى‬ ‫ک‬ ‫هەموو‬ ‫کەسێکە،‬ ‫هەمو‬ ‫مافی‬ ‫تێیاندا‬ ‫لە‬ ‫هەیە‬ ‫بەشداربوونی‬ ‫مافی‬ ‫ەسێک‬	‫مافانە‬ ‫ئەو‬ ‫کردنی‬ ‫خاوەندارێتی‬ ‫و‬ ‫پیادەکردنی‬ ‫چۆنێتی‬ ‫و‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫ه‬ ‫دەستوری‬ ‫پرۆژەى‬ ‫لە‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫دەدەین‬ ‫هەوڵ‬ ‫پێکدێت‬ ‫ەرێمی‬ ‫مافانە‬ ‫ئەو‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫کەبەالیانەوە‬ ‫سودمەندبوونەوە‬ ‫ڕوانگەى‬ ‫دەکرێت.‬ ‫لەدەستورەکەدا‬ ‫مافانە‬ ‫ئەم‬ ‫پێگەى‬ ‫و‬ ‫ئاست‬ ‫لەمیانەى‬ ‫نەبوونی‬ ( ‫دەرکرد.‬ ‫دهام‬ ‫خميس‬ ‫د.‬ ‫حميد،‬ ٢٠٠٦ : 117 ‫لێرەدا‬ ‫گرنگە‬ ‫ئەوەى‬ ‫کە‬ ‫دیارە‬ ) ‫باسیان‬ ‫اوان‬ ‫فر‬ ‫گشتگیرو‬ ‫بەشێوەیەکی‬ ‫دەستوری‬ ‫ماددەیەکی‬ ‫وەک‬ ‫اوەو‬ ‫کر‬ ‫لێوە‬
	‫مافە‬ ‫بە‬ ‫تایبەتن‬ ‫کە‬ ‫دەستوریانەى‬ ‫بنەما‬ ‫ئەو‬ ‫داڕشتنی‬ ‫بە‬ ‫هەڵبسێت‬ ‫بتوانێت‬ ‫تا‬ ‫دەبەخشێت،‬ ‫بەکەسێکی‬ ‫یاسا‬ ‫کە‬ ‫توانایەدێت‬ ‫و‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫ال‬ ‫مافانەى‬ ‫لەم‬ ‫یتین‬ ‫بر‬ ‫لەسەرە‬ ‫انی‬ ‫لێکۆڵەر‬ ‫فوقەهاو‬ ( ‫خوارەوە:‬ ‫ی‬ ‫خالد‬ ‫عابد‬ ‫قۆناغێکی‬ ‫بە‬ ‫سەردەمە‬ ‫ئەو‬ ‫گشتی‬ ‫بەشێوەیەکی‬ ‫استنیان،‬ ‫پار‬ ‫و‬ ‫ڕێزگرتن‬ ‫پێویستی‬ ‫حکومی‬ ‫پۆستی‬ ‫وەزیفەو‬ ‫و‬ ‫ئەرک‬ ‫دەستی‬ ‫گرتنە‬ ‫و‬ ‫گشتی‬ ‫کاروباری‬ ‫بەڕێوەبردنی‬	‫و‬ ‫فەیلەسوفەکان‬ ‫و‬ ‫ان‬ ‫بیریار‬ ‫امانی‬ ‫تێڕ‬ ‫جێگەى‬ ‫بووەتە‬ ‫زەمانەوە‬ ‫لەدێر‬ ‫هەر‬ ‫اڤەو‬ ‫ڕ‬ ‫پاشان‬ ‫و‬ ‫یەکەمیاندا‬ ‫لە‬ ‫بەرباس‬ ‫بخەینە‬ ‫کوردستاندا‬ ‫بەڕێوەبردنى‬ ‫بەشداری‬ ‫دەتوانن‬ ‫بەهۆیەوە‬ ‫کە‬ ‫دەگرێتەوە‬ ‫و‬ ‫واڵت‬ ‫کاروباری‬ ‫و‬ ‫مەدەنی‬ ‫مافە‬ ‫بە‬ ‫تایبەت‬ ‫پەیماننامەى‬ ‫سەری‬ ‫بخەینە‬ ‫تیشکێک‬ ‫بەکورتی‬ ‫بۆ‬ ‫پرۆژەکەدا‬ ‫لە‬ ‫الدستوریە)‬ ‫(الحمایە‬ ‫دەستوریان‬ ‫پارێزبەندی‬ ‫و‬ ‫اون‬ ‫ناسێنر‬
	‫یان‬ ‫پرۆژەکەدا،‬ ‫لە‬ ‫مافانە‬ ‫ئەو‬ ‫پارێزبەندی‬ ‫و‬ ‫داننان‬ ‫و‬ ‫چەسپاندن‬ ‫ئاستی‬ ‫الکیالی،‬ ‫او.(د.عبدالوهاب‬ ‫دیاریکر‬ ‫کارێکی‬ 1981 : 553 ) ‫م‬ ‫وشەی‬ ‫بەاڵم‬ ‫اف‬ ‫رسول،‬ ٢٠١٢ : 40 ) ‫بارودۆخی‬ ‫کە‬ ‫دادەنرێت‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫پێشکەوتنی‬ ‫و‬ ‫گەشەسەندن‬ ‫نوێی‬ ‫اردنی‬ ‫هەڵبژ‬ ‫لەڕێگەى‬ ‫یاخود‬ ‫بدات‬ ‫ئەنجامی‬ ‫استەوخۆ‬ ‫ر‬ ‫بەشێوەیەکی‬ ‫ئەوەش‬	‫بواری‬ ‫بە‬ ‫او‬ ‫گرێدر‬ ‫و‬ ‫ژیاری‬ ‫بایەخی‬ ‫پڕ‬ ‫بابەتێکی‬ ‫وەک‬ ‫وەرگرتنیان‬ ‫بەهەند‬ ‫لە‬ ‫مافانە‬ ‫ئەو‬ ‫نەرێنییەکانی‬ ‫و‬ ‫ئەرێنی‬ ‫الیەنە‬ ‫گرنگترین‬ ‫هەڵسەنگاندنی‬ ‫چونیەکە‬ ‫ئەوەش‬ ‫دەسەاڵتدا،‬ ‫لە‬ ‫بەشداریکردن‬ ‫مافی‬ ‫واتە‬ ‫بکەن،‬ ‫انێتی‬ ‫حوکمڕ‬ ‫دووەم‬ ‫ی‬ ‫باس‬ ‫سیاسیەکانە‬ . ‫ئەژمار‬ ‫ئەرێنی‬ ‫و‬ ‫گرنگ‬ ‫بەپنتێکی‬ ‫ئەمە‬ ‫گستیەکەدا‬ ‫وێنە‬ ‫کەلە‬ ‫اوە،‬ ‫بەرجەستەکر‬
	‫دەستورە‬ ‫بە‬ ‫اورد‬ ‫بەر‬ ‫ئەوەش‬ ‫هەرێم‬ ‫بۆ‬ ‫نوێ‬ ‫دەستورێکی‬ ‫هەر‬ ( Right ‫ئینگلیزی‬ ‫زمانی‬ ‫لە‬ ) ‫لەخۆ‬ ‫واتا‬ ‫دوو‬ ‫ناوەڕکیدا‬ ‫لە‬ ‫تریشدا‬ ‫زمانەکانی‬ ‫و‬ 1 ‫مافی‬ ‫دەگرێت:‬ ‫خۆ‬ ‫لە‬ ‫مافانە‬ ‫ما‬ ‫ئەم‬ ‫کە‬ ‫گشتی‬ ‫کاروباری‬ ‫لە‬ ‫بەشداریکردن‬ ‫مافی‬ . ‫ئاستێکی‬ ‫بۆ‬ ‫گواستەوە‬ ‫واڵتانەوە‬ ‫ناوخۆییەکانی‬ ‫لەچوارچێوە‬ ‫مرۆڤی‬ ‫مافەکانی‬ ‫پرۆسەکانی‬ ‫بەشداری‬ ‫اردندا،‬ ‫هەڵبژ‬ ‫پرۆسەکانی‬ ‫لە‬ ‫خۆیەوە‬ ‫نوێنەرەکانی‬	‫بە‬ ‫گشتی‬ ‫کاروباری‬ ‫لە‬ ‫تاکەکان‬ ‫بەشداری‬ ‫و‬ ‫انێتی‬ ‫حوکمڕ‬ ‫سروشتی‬ ‫چەند‬ ‫و‬ ‫اق‬ ‫عێر‬ ‫کۆماری‬ ‫دەستوری‬ ‫بە‬ ‫اورد‬ ‫بەر‬ ‫هەرێم‬ ‫دەستوری‬ ‫پرۆژەى‬ ‫ڕێوەبردنی‬ ‫یاخود‬ ‫انی‬ ‫حوکمڕ‬ ‫بااڵکانی‬ ‫اوە‬ ‫دامەزر‬ ‫لە‬ ‫بەشداریکردنبێت‬ ‫لەڕێگەى‬ ‫ئەگەر‬ ‫پەیماننامە‬ ‫لەڕوانگەى‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫و‬ ‫نێودەوڵەتیەکانەوە‬ ‫ڕێکخراوە‬ ( ‫ژمارە‬ ‫بڕیاری‬ ‫پێی‬ ‫بە‬ ‫پەیماننامەیە‬ ‫ئەم‬ 2200 ‫نەتەوە‬ ‫گشتی‬ ‫کۆمەڵەى‬ ‫)ى‬ ‫دەستورەکە.‬ ‫پرۆژە‬ ‫بۆ‬ ‫دەکرێت‬
	‫توێژینەوەکە.‬ ‫بۆ‬ ‫پرسیارن‬ ‫بابەتگەلی‬ ‫ئەمانەش‬ ‫کەهەموو‬ ‫هاوچەرخەکان؛‬ ‫اڵ‬ ‫واتای(مۆر‬ ‫ئەوانیش‬ ‫دەگرێت‬ -‫اخالقی‬ -‫لێی‬ ‫مەبەست‬ ‫کە‬ ‫ی)ن،‬ ‫سیاس‬ ‫و‬ ‫وەزیفە‬ ‫پلەو‬ ‫وەرگرتنی‬ ‫مافی‬ ‫و‬ ‫پااڵوتن‬ ‫خۆ‬ ‫مافی‬ ‫و‬ ‫اردن‬ ‫هەڵبژ‬ ‫مافی‬ ‫دەنگدان،‬ ‫نێو‬ ‫بۆ‬ ‫نێودەوڵەتی‬ ‫پابەندبونێکی‬ ‫کردو‬ ‫بەبەردا‬ ‫جیهانی‬ ‫بەرگێکی‬ ‫و‬ ‫دەوڵەتی‬ ‫هە‬ ‫مافی‬ ‫پااڵوتن‬ ‫خۆ‬ ‫یان‬ ‫اردن‬ ‫هەڵبژ‬ ‫و‬ ‫نهێنی‬ ‫و‬ ‫پاک‬ ‫پرۆسەیەکی‬ ‫لە‬ ‫کەسێکە‬ ‫ر‬	‫هاواڵتی‬ ‫و‬ ‫کۆمەڵگە‬ ‫توێژەکانی‬ ‫و‬ ‫چین‬ ‫دابەشکردنی‬ ‫و‬ ‫لەالیەک‬ ‫واڵت‬ ‫کۆریای‬ ‫کەنەدا،‬ ‫ئەڵمانیا،‬ ‫ا،‬ ‫سویسر‬ ،( ‫هاوچەرخ‬ ‫ی‬ ‫اس‬ ‫دیموکر‬ ‫دەستورێکی‬ ‫مافی‬ ‫یان‬ ‫سیاسیەکان،‬ ‫بریارە‬ ‫لەدروستکردنی‬ ‫بەشداریکردنبێت‬ ‫ئەگەر‬ ‫لەگەڵ‬ ‫خوایی‬ ‫بەخششێکی‬ ‫وەک‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫ئەوەی‬ ‫ای‬ ‫سەرەڕ‬ ( ‫لە‬ ‫یەکگرتووەکان‬ 16 / 12 / 1966 ‫لە‬ ‫و‬ ‫ساڵ‬ ‫دە‬ ‫دوای‬ ‫کە‬ ‫ا،‬ ‫پەسەندکر‬ ) ‫دووەم‬ ‫دەروازەى‬ ‫پرۆژەکەدا‬ ‫گشتی‬ ‫لەچوارچێوەى‬ ‫بێگومان‬ ‫بۆ‬ ‫اوە‬ ‫کر‬ ‫تەرخان‬
	‫توێژینەوەکە‬ ‫گریمانەى‬ ‫سیفەتەی‬ ‫بەو‬ ‫تاک‬ ‫بۆ‬ ‫دەگەڕێتەوە‬ ‫کە‬ ‫دروست‬ ‫کارێکی‬ ‫یان‬ ‫شتێک‬ ‫کوردستان‬ ‫هەرێمی‬ ‫دەستوری‬ ‫پرۆژەی‬ ‫دەتوانرێت‬ : ‫گشتیەکان.‬ ( ‫ا.‬ ‫کر‬ ‫گەاڵڵە‬ ‫مافەکان‬ ‫الصالحي،‬ ‫ان‬ ‫د.كامر‬ 2000 : 58 -59 ‫بڕوا‬ ‫گەر‬ ) ‫دەبینین‬ ‫نین‬ ‫بیرو‬ ‫جیاوازى،‬ ‫بەهۆی‬ ‫کەسێک‬ ‫هیچ‬ ‫نێوان‬ ‫لە‬ ‫نەکردن‬ ‫جیاوازی‬ ‫خولیدا،‬	‫ترەوە.‬ ‫لەالیەکی‬ ‫مافانە‬ ‫ئەم‬ ‫پیادەکردنی‬ ‫توانای‬ ‫بەپێی‬ ‫بوونیان‬ ‫ب‬ ‫باشور)‬ ‫دووەمیاندا.‬ ‫ی‬ ‫باس‬ ‫لە‬ ‫کەین‬ ‫تێی‬ ‫بوون‬ ‫بەئەندام‬ ‫و‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫پارتە‬ ‫پێکهێنانی‬ ( ‫بێت.‬ ‫اندا‬ ‫لحسن،‬ ‫غانم‬ ‫بەشێک‬ ‫هەبووەو‬ ‫بوونیان‬ ‫مرۆڤایەتیدا‬ ‫ژیاری‬ ‫دەستپێکی‬ ‫و‬ ‫مرۆڤ‬ ‫دروستبونی‬ ( 23 / 3 / 1976 ‫شێوەیەکی‬ ‫بە‬ ‫پەیماننامەکە‬ ‫جێبەجێکردنەوە.‬ ‫بواری‬ ‫چووە‬ ) ‫ئەم‬ ‫یەکەمی‬ ‫ی‬ ‫بەش‬ ‫و‬ ‫پێکدێت‬ ‫بەش‬ ‫چوار‬ ‫لە‬ ‫ئەمەش‬ ‫کە‬ ‫سەرەکیەکان،‬ ‫مافە‬
	‫لێ‬ ‫سودی‬ ‫بەرجەستە‬ ‫پرۆتۆکۆڵێکی‬ ‫و‬ ‫سەرەکی‬ ‫سەرچاوەیەکی‬ ‫وەک‬ ‫دونللی،‬ ‫کەمرۆڤە.(جاک‬ ١٩٩٨ : ٢١ ) ‫لە‬ ‫ماف‬ ‫چەمکی‬ ‫بێگومان‬ 2 ‫ڕەگەزنامە).‬ ‫(مافی‬ ‫هاواڵتیبوون‬ ‫مافی‬ . ‫جەخت‬ ‫یەکگرتووەکاندا‬ ‫نەتەوە‬ ‫اوی‬ ‫ڕێکخر‬ ‫میساقی‬ ‫دیباجەى‬ ‫سەرەتای‬ ‫لە‬ ‫هەر‬ ‫مافی‬ ‫استنی‬ ‫پار‬ ‫زمان،‬ ‫نەتەوە،‬ ‫ڕەگەز،‬ ‫ئاین،‬ ‫ی،‬ ‫سیاس‬ ‫نا‬ ‫یان‬ ‫ی‬ ‫باوەرسیاس‬	‫بەردەوام‬ ‫بوەو‬ ‫فاکتێک‬ ‫مافانە‬ ‫ئەم‬ ‫هەمیشەیی‬ ‫پێشێلکردنی‬ ‫لەهەمانکاتدا‬ ‫یەکەم‬ ‫ی‬ ‫بەش‬ ٢٠١٣ : 8 ‫لە‬ ‫بەشێکن‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫پرۆ"‬ ‫"فلیب‬ ‫پرۆفیسۆر‬ ‫بۆچونی‬ ‫بە‬ ) ‫مافەکان‬ ‫پێشکەوتنی‬ ‫و‬ ‫گەشەکردن‬ ‫بەاڵم‬ ‫مرۆڤبوون؛‬ ‫تایبەتمەندی‬ ‫لە‬ ‫بوونە‬ ( ‫کە‬ ‫پێکهاتووە،‬ ‫بەش‬ ‫شەشە‬ ‫و‬ ‫دیباجەیەک‬ ‫لە‬ ‫گشتی‬ 53 ‫چەندین‬ ‫ماددەو‬ ) ( ‫لە‬ ‫ئەمەش‬ ‫سیاسیەکان،‬ ‫و‬ ‫مەدەنی‬ ‫مافە‬ ‫بۆ‬ ‫اوە‬ ‫تەرخانکر‬ ‫مافانەش‬ 5 )
	‬ ‫دیموکر‬ ‫دەکات.‬ ‫دەستورەکە‬ ‫اسیبونی‬ ‫لەڕووی‬ ‫سیاسییەکان‬ ‫مافە‬ ‫چەمکی‬ ‫شیکارکردنی‬ ‫بۆ‬ ‫هەوڵێکە‬ ‫توێژینەوەیە‬ ‫ئەم‬ ‫ڕوانگەیەوە‬ ‫لەم‬ ‫اوە‬ ‫ڕێکخر‬ ‫و‬ ‫نێودەوڵەتییەکان‬ ‫پەیماننامە‬ ‫ڕوانگەی‬ ‫لە‬ ‫مافانەیە‬ ‫ئەو‬ ‫شرۆڤەکردنی‬ ‫و‬ ‫لەالیەک‬ ‫تیۆریی‬ ‫هەمانکاتدا‬ ‫لە‬ ‫ترەوە،‬ ‫لەالیەکی‬ ‫هەرێمییەکانەوە‬ ‫و‬ ‫جیهانی‬ ‫سروشتی‬ ‫خستنەڕووی‬ ‫بۆ‬ ‫هەوڵێکە‬ ‫کوردستان/‬ ‫هەرێمی‬ ‫دەستوری‬ ‫پرۆژەى‬ ‫لە‬ ‫مافانە‬ ‫ئەو‬ ‫داڕشتنی‬ 2009 ‫و‬ ‫ئەرێنی‬ ‫الیەنی‬ ‫شیکارکردنی‬ ‫و‬ ‫اق‬ ‫عێر‬ ‫هەمیشەیی‬ ‫دەستوری‬ ‫لە‬ ‫مافانە‬ ‫ئەو‬ ‫داڕشتنی‬ ‫سروشتی‬ ‫بە‬ ‫اوردکردنیان‬ ‫بەر‬ ‫و‬ ‫نەرێنیان‬ 2005 ‫و‬ ‫کۆری‬ ‫کەنەداو‬ ‫ئەڵمانیاو‬ ‫او‬ ‫سویسر‬ ‫لە‬ ‫هەریەکە‬ ‫دەستورەکانی‬ ‫دەستورێکی‬ ‫چەند‬ ‫وەک‬ ‫باشور‬ ‫ای‬ ‫کاتێکدا‬ ‫هەر‬ ‫کەلە‬ Article Info ‫دەبێتەوە.‬ ‫بۆتەوەو‬ ‫دووبارە‬ ‫پارێزگاری‬ ‫لەپێناو‬ ‫سۆنگەیەو‬ ‫لەم‬ ‫مافانەدا‬ ‫ئەو‬ ‫بەرجەستەکردنی‬ ‫و‬ ‫کردووەو‬ ‫مافەکانیان‬ ‫پۆلێنی‬ ‫ان‬ ‫داڕێژەر‬ ‫دەستور‬ ‫و‬ ‫ان‬ ‫یاسادانەر‬ ‫تا‬ ‫چەسپاندویانە‬ ‫دایانڕشتۆتەوەو‬ ‫دەستورەکاندا‬ ‫یاساو‬ ‫لەچوارچێوەى‬ ‫اکتیزەى‬ ‫پر‬ ‫دەستورییەکان‬ ‫و‬ ‫یاسایی‬ ‫بنەما‬ ‫بە‬ ‫پاڵپشت‬ ‫بتوانن‬ ‫مرۆڤەکان‬ ‫پارێ‬ ‫پێشێلکارییەکیش‬ ‫لەهەر‬ ‫و‬ ‫بکەن‬ ‫مافەکانیان‬ ‫و‬ ‫یاسایی‬ ‫زبەندی‬ ‫هەبێت.‬ ‫دەستورییان‬ ‫مافە‬ ‫و‬ ‫ادی‬ ‫ئاز‬ ‫بە‬ ‫ئاماژە‬ ‫جیهاندا‬ ‫واڵتانی‬ ‫زۆرینەى‬ ‫دەستوری‬ ‫لە‬ ‫بێگومان‬ ‫پێیەى‬ ‫بەو‬ ‫بەاڵم‬ ‫دەستوریە؛‬ ‫باوێکی‬ ‫و‬ ‫ئاسایی‬ ‫شتێکی‬ ‫اوەو‬ ‫کر‬ ‫گشتیەکان‬ ‫و‬ ‫ی‬ ‫سیاس‬ ‫یگەرى‬ ‫کار‬ ‫ڕەنگدانەوەو‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫اکتیزەکردنی‬ ‫پر‬ ‫خۆیدا‬ ‫بەدوای‬ ‫ی‬ ‫سیاس‬ ‫لێکەوتەى‬ ‫داننانى‬ ‫و‬ ‫داڕشتن‬ ‫بۆیە‬ ‫دەهێنێت؛‬ ‫دی‬ ‫گشتییەکانی‬ ‫و‬ ‫ئاسایی‬ ‫بەمافە‬ ‫اورد‬ ‫بەر‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫بەمافە‬ ‫دەستورى‬ ‫مافانەش‬ ‫ئەو‬ ‫چەسپاندنی‬ ‫ئاستی‬ ‫بەجۆرێک‬ ‫هەیە‬ ‫جیاوازی‬ ‫سروشتێکی‬ ‫سیستەمەکە‬ ‫اسیەتی‬ ‫دیموکر‬ ‫ئاستی‬ ‫و‬ ‫ی‬ ‫سیاس‬ ‫سیستەمى‬ ‫سروشتی‬ ‫بەپێی‬ ‫ئەو‬ ‫بوونی‬ ‫ڕێژەو‬ ‫هەرچەندە‬ ‫واتایەى‬ ‫بەو‬ ‫دەگۆڕێت؛‬ ‫لەدەستوردا‬ ‫مافانە‬ ‫اسیبوونی‬ ‫دیموکر‬ ‫ی‬ ‫پێناس‬ ‫زیاتر‬ ‫دەستورە‬ ‫ئەو‬ ‫ئەوا‬ ‫ابن‬ ‫چەسپێنر‬ ‫زیاتر‬ ‫ئەم‬ ‫لێرەوە‬ ‫دەکرێت.‬ ‫ناوزەد‬ ‫ی‬ ‫اس‬ ‫دیموکر‬ ‫بەدەستورێکی‬ ‫و‬ ‫پێدەدرێت‬ ‫ئاستی‬ ‫و‬ ‫سیاسییەکان‬ ‫مافە‬ ‫بەرچاوخستنی‬ ‫بۆ‬ ‫هەوڵێکە‬ ‫توێژینەوەیە‬ ‫کوردست‬ ‫هەرێمی‬ ‫دەستوری‬ ‫پرۆژەی‬ ‫لە‬ ‫اسیبوون‬ ‫دیموکر‬ ‫ڕەنگدانەوەى‬ ‫و‬ ‫ان‬ ‫داهاتودا.‬ ‫لە‬ ‫دادەنرێت‬ ‫هەرێمە‬ ‫ئەم‬ ‫بۆ‬ ‫کە‬ ‫دەستورەی‬ ‫ئەو‬ ‫توێژینەوەکە‬ ‫گرنگی‬ ‫و‬ ‫ئامانج‬ ‫دەتوانین‬ ‫پێدا‬ ‫ئاماژەمان‬ ‫ئەوەی‬ ‫لەسۆنگەى‬ : ‫ئەدەین‬ ‫هەوڵ‬ ‫تێیدا‬ ‫کە‬ ‫ڕوو‬ ‫بخەینە‬ ‫توێژینەوەیە‬ ‫ئەم‬ ‫گرنگی‬ ‫و‬ ‫ئامانج‬ ‫هەرێمی‬ ‫دەستوری‬ ‫پرۆژەى‬ ‫لە‬ ‫بکەین‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫شرۆڤەى‬ ‫وە‬ ‫کوردستاندا،‬ ‫کە‬ ‫ڕوو‬ ‫بخەینە‬ ‫نەرێنیانە‬ ‫و‬ ‫ئەرێنی‬ ‫ڕەهەندە‬ ‫ئەو‬ ‫گرنگترین‬ ‫بەم‬ ‫سەبارەت‬ ‫دەکرێت‬ ‫بەدی‬ ‫کوردستاندا‬ ‫هەرێمی‬ ‫دەستوری‬ ‫پرۆژەى‬ ‫لە‬ ‫اق‬ ‫عێر‬ ‫(کۆماری‬ ‫دەستورەکانی‬ ‫بە‬ ‫اورد‬ ‫بەر‬ ‫ئەوەش‬ ‫مافانە،‬ 2005 ‫ا‬ ‫سویسر‬ ، 2014 ‫ئەڵمانیا‬ ، 2012 ‫کەنەدا‬ ، 2011 ‫باشور‬ ‫کۆریای‬ ، 1987 ‫ئەوانەش‬ ) ‫دەستورێکی‬ ‫چەند‬ ‫وەک‬ ‫ی‬ ‫سیاس‬ ‫سیستەمێکی‬ ‫هەناویاندا‬ ‫لە‬ ‫کە‬ ‫هاوچەرخ‬ ‫اوە.‬ ‫پارێزر‬ ‫تێدا‬ ‫هاواڵتیانیان‬ ‫سیاسیەکانی‬ ‫مافە‬ ‫ناساندووەو‬ ‫اسیان‬ ‫دیموکر‬ ‫هەر‬ ‫و‬ ‫ان‬ ‫خوێنەر‬ ‫بەرچاوڕوونی‬ ‫خستنەڕووى‬ ‫بەئامانجی‬ ‫ئەمانەش‬ ‫هەموو‬ ‫دەچنەوە‬ ‫کوردستاندا‬ ‫هەرێمی‬ ‫دەستوری‬ ‫پرۆژەى‬ ‫بە‬ ‫کە‬ ‫لیژنەیەک‬ ‫دەستەو‬ ‫لەهەر‬ ‫دەینوسنەوە‬ ‫یاخود‬ ‫داهاتودا.‬ ‫لە‬ ‫کاتێکدابێت‬ ‫توێژینەوەکە‬ ‫پرسیاری‬ ‫مافە‬ ‫گرنگی‬ ‫لە‬ ‫توێژینەوەیەش‬ ‫ئەم‬ ‫پرسیاری‬ ‫دیارە‬ : ‫(دەستورى‬ ‫پرۆژەى‬ ‫لە‬ ‫کوردستانەوە‬ ‫هەرێمی‬ ‫هاواڵتیانی‬ ‫سیاسیەکانى‬ ‫مافە‬ ‫چەسپاندنی‬ ‫و‬ ‫نوێ‬ ‫دەستورێکی‬ ‫بۆداڕشتنەوەى‬ ‫وەربگیرێت‬ ‫داڕشتنەوەى‬ ‫و‬ ‫پێشخستن‬ ‫ئەگەری‬ ‫لە‬ ‫تێیدا‬ ‫هاواڵتیان‬ ‫سیاسیەکانی‬ ‫دەستورە‬ ‫ئاستی‬ ‫بگاتە‬ ‫تا‬ ‫مافانە‬ ‫بەو‬ ‫تایبەت‬ ‫مادەکانی‬ ‫لەبڕگەو‬ ‫بەشێک‬ ‫دیموکر‬ ‫واڵتە‬ ‫هاوچەرخەکانی‬ ‫اسیەکان.‬ ‫توێژینەوەکە‬ ‫میتۆدی‬ ‫کە‬ ‫توێژینەوەیە‬ ‫ئەم‬ ‫ئەنجامدانی‬ ‫بۆ‬ ‫بێگومان‬ : ‫و‬ ‫شیکاری‬ ‫و‬ ‫وەصفی‬ ‫و‬ ‫یاسایی‬ ‫ڕەهەندی‬ ‫بەچەندین‬ ‫پەیوەندیدارە‬ ‫لەمیانەیدا‬ ‫کە‬ ‫دەبێت‬ ‫میتۆدێک‬ ‫لە‬ ‫زیاتر‬ ‫بە‬ ‫پێویستمان‬ ‫اوردکاری‬ ‫بەر‬ ‫دەدەین‬ ‫هەوڵ‬ ‫پێویست‬ ‫بەپێی‬ ‫هەربۆیە‬ ‫بدەین،‬ ‫ئەنجام‬ ‫توێژینەوەکەمان‬ ‫لە‬ ‫سود‬ ‫بگرین.‬ ‫وەر‬ ‫اوردکاری‬ ‫بەر‬ ‫و‬ ‫یاسایی‬ ‫و‬ ‫شیکاری‬ ‫میتۆدی‬ ‫کوردستان؟‬ ‫هەرێمی‬ ‫دەستوری‬ ‫پرۆژەى‬ ‫لەسەر‬ ‫توێژینەوە‬ ‫بۆچی‬ ‫کوردستان‬ ‫هەرێمی‬ ‫دەستوری‬ ‫پرۆژەی‬ ‫ئەوەی‬ ‫ای‬ ‫سەرەڕ‬ ‫اوەو‬ ‫کارخر‬ ‫لە‬ ‫ئەنجامدانی‬ ‫بێگومان‬ ‫بەاڵم‬ ‫بنوسرێتەوە،‬ ‫نوێ‬ ‫دەستورێکی‬ ‫دەکرێت‬ ‫داوا‬ ‫ئەم‬ ‫لەسەر‬ ‫انستی‬ ‫ز‬ ‫توێژینەوەی‬ ‫خۆی‬ ‫ئەرێنی‬ ‫کاریگەری‬ ‫و‬ ‫ڕۆڵ‬ ‫پرۆژەیە‬ ‫ئەم‬ ‫لەبەر‬ ‫پێبدرێت‬ ‫گەشەی‬ ‫و‬ ‫وەربگیرێت‬ ‫هەند‬ ‫بە‬ ‫پێویستە‬ ‫هەیەو‬ ‫انە:‬ ‫هۆکار‬ 1 ‫لەبارەوە‬ ‫گفتوگۆی‬ ‫زۆرترین‬ ‫کوردستان‬ ‫هەرێمی‬ ‫دەستوری‬ ‫پرۆژەی‬ . ‫کۆمەڵگەى‬ ‫اوەکانی‬ ‫ڕێکخر‬ ‫لەالیەن‬ ‫سەرنجی‬ ‫پێشنیازو‬ ‫زۆرترین‬ ‫اوە،‬ ‫کر‬ ‫ن‬ ‫و‬ ‫ناوخۆیی‬ ‫الیەنە‬ ‫و‬ ‫حیزب‬ ‫و‬ ‫مەدەنی‬ ‫و‬ ‫کەسایەتی‬ ‫و‬ ‫ێودەوڵەتیەکان‬ ‫دەتوانرێت‬ ‫بێت‬ ‫کاتێک‬ ‫هەر‬ ‫ئێستاو‬ ‫اوە،‬ ‫پێشکەشکر‬ ‫ئەکادیمیستانەوە‬ ‫وەربگیرێت.‬ ‫لێ‬ ‫سودی‬ 2 ‫بە‬ ‫یاساییەکانی‬ ‫ڕێکارە‬ ‫و‬ ‫هەنگاو‬ ‫کەهەموو‬ ‫پرۆژەیەکە‬ ‫تەنها‬ ‫پرۆژەیە‬ ‫ئەو‬ . ‫ئەوەش‬ ‫نەبێت،‬ ‫ی‬ ‫گشتپرس‬ ‫لە‬ ‫جگە‬ ‫هەرێمدا‬ ‫لە‬ ‫بڕیوە‬ ‫گەیشتنی‬ ‫پایان‬ ‫لەسەر‬ ‫ناکۆکی‬ ‫بەهۆکاری‬ ‫ی‬ ‫پرس‬ ‫بە‬ ‫تایبەت‬ ‫ماددەیەکی‬ ‫بڕگەو‬ ‫چەند‬ ‫هەربۆیە‬ ‫مافەکان،‬ ‫نەوەک‬ ‫بووە‬ ‫دەسەاڵتەکانەوە‬ ‫و‬ ‫سیستەم‬ ‫سروشتی‬ ‫تردا.‬ ‫لەبوارەکانی‬ ‫وربگیرێت‬ ‫لێ‬ ‫سودی‬ ‫دەکرێت‬ ‫کاتێدابێت‬ ‫لەهەر‬ 3 ‫او‬ ‫نوسر‬ ‫پرۆتۆکۆڵێکی‬ ‫دەوڵەمەندو‬ ‫و‬ ‫گرنگ‬ ‫سەرچاوەیەکی‬ ‫وەک‬ ‫پرۆژەکە‬ . ‫بەت‬ ‫و‬ ‫جوداکان‬ ‫بوارە‬ ‫لەزۆربەى‬ ‫دەتوانرێت‬ ‫مافەکاندا‬ ‫ی‬ ‫پرس‬ ‫ایبەتی‬ ‫خۆی‬ ‫وەک‬ ‫مادەکانی‬ ‫لەبڕگەو‬ ‫زۆرێک‬ ‫و‬ ‫پێبدرێت‬ ‫گەشەی‬ ‫ێتەوەو‬ ‫بەکاربهێنر‬ ‫بەفیڕۆ‬ ‫پێوە‬ ‫کاتی‬ ‫ێتەوەو‬ ‫دابنر‬ ‫کوردستاندا‬ ‫هەرێمی‬ ‫نوێی‬ ‫دەستوری‬ ‫لە‬ ‫نەدرێت.‬ ‫توێژینەوەکە‬ ‫پێکهاتەى‬ ‫پێکدێت،‬ ‫سەرەکی‬ ‫ی‬ ‫بەش‬ ‫دوو‬ ‫لە‬ ‫توێژینەوەیە‬ ‫ئەم‬ : ‫ب‬ ‫دابەشمانکردووە‬ ‫یەکەمە‬ ‫ی‬ ‫بەش‬ ‫هەرچی‬ ‫یەکەمیاندا‬ ‫لە‬ ‫کە‬ ‫باس،‬ ‫دوو‬ ‫ۆ‬ ‫ڕوون‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫ای‬ ‫مەغز‬ ‫و‬ ‫چەمک‬ ‫تیۆری‬ ‫الیەنی‬ ‫هەوڵدەدەین‬ ‫اوە‬ ‫ڕێکخر‬ ‫پەیماننامەو‬ ‫لەڕوانگەى‬ ‫مافانە‬ ‫ئەو‬ ‫پاشان‬ ‫بکەینەوە،‬ ‫تیۆرییەوە‬ ‫لەڕووى‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫واتاکانی‬ ‫کە‬ ‫مرۆڤەکانن‬ ‫چەسپاوی‬ ‫تایبەتمەندییەکی‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫ادییە‬ ‫ئاز‬ ‫و‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫بەتایبەتی‬ ‫دەکات‬ ‫ڕەنگڕێژ‬ ‫مرۆڤایەتیبوون‬ ‫بوون‬ ‫دێنە‬ ‫ی‬ ‫مافەکانیش‬ ‫مرۆڤدا‬ ‫ژیانی‬ ‫هاتنە‬ ‫و‬ ‫بون‬ ‫لەگەڵ‬ ‫واتا‬ ‫گشتیەکان،‬ ‫بابەتە‬ ‫ئەم‬ ‫لەبەرگرنگی‬ ‫هەربۆیە‬ ‫لێی.‬ ‫او‬ ‫دانەبڕ‬ ‫بەشێکی‬ ‫دەبێتە‬ ‫و‬ ‫وەک‬ ‫و‬ ‫او‬ ‫ڕێکخر‬ ‫کۆمەڵەو‬ ‫لەالیەن‬ ‫هەستیار‬ ‫بەرجەستەو‬ ‫دیاردەیەکی‬ ‫کە‬ ‫بەجۆرێک‬ ‫اوەتەوە‬ ‫لێکر‬ ‫جەختی‬ ‫نێودەوڵەتییەکانەوە‬ ‫پەیماننامە‬ ‫پێدا‬ ‫دانی‬ ‫اوەو‬ ‫ڕێسر‬ ‫بابەتە‬ ‫ئەم‬ ‫بۆ‬ ‫جیهانی‬ ‫و‬ ‫نێودەوڵەتی‬ ‫پاپابەندییەکی‬ ‫اوە.‬ ‫نر‬ ‫مافە‬ ‫چەمکی‬ ‫شرۆڤەى‬ ‫باسدا‬ ‫دوو‬ ‫لەمیانەى‬ ‫دەدەین‬ ‫هەوڵ‬ ‫لێرەدا‬ ‫س‬ ‫اوە‬ ‫ڕێکخر‬ ‫پەیماننامەو‬ ‫لەڕوانگەى‬ ‫مافانە‬ ‫ئەو‬ ‫بوونی‬ ‫و‬ ‫یاسیەکان‬ ‫بکەین:‬ ‫نێودەوڵەتیەکانەوە‬ ‫یەکەم‬ ‫ی‬ ‫باس‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫چەمکی‬ ‫و‬ ‫ناوێک‬ ‫لە‬ ‫اوەو‬ ‫تێکهەڵکێشر‬ ‫وشەیەکی‬ ‫کە‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫اوەى‬ ‫ار‬ ‫ز‬ ‫کەبێگومان‬ ‫ی)،‬ ‫سیاس‬ ‫(ماف،‬ ‫وشەى‬ ‫کەئەوانیش‬ ‫پێکهاتووەو،‬ ‫ئاوەڵناوێک‬ ‫بڵ‬ ‫دەتوانین‬ ‫و‬ ‫دەگرێتەوە‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫سەرەکی‬ ‫و‬ ‫گرنگ‬ ‫ی‬ ‫بەش‬ ‫ێین‬ ‫فۆرمی‬ ‫لەڕووى‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫سیستەمە‬ ‫سروشتی‬ ‫بنەمای‬ ‫لەهەمانکاتدا‬ ‫تێیاندا‬ ‫یاسا‬ ‫سەروەربوونی‬ ‫و‬ ‫بوونیان‬ ‫ی‬ ‫اس‬ ‫دیموکر‬ ‫ئاستی‬ ‫و‬ ‫انییان‬ ‫حوکمڕ‬ ‫و‬ ‫ئاینیەکان‬ ‫پەیامبەرە‬ ‫لەالی‬ ‫بۆیە‬ ‫هەر‬ ‫دەگرێت،‬ ‫سەرچاوە‬ ‫چەمکەوە‬ ‫لەم‬ ‫هزرڤان‬ ‫و‬ ‫فەیلەسوفان‬ ‫وەک‬ ‫اوە‬ ‫در‬ ‫بابەتە‬ ‫بەم‬ ‫گرنگی‬ ‫انەوە‬ ‫یاسادانەر‬ ‫و‬ ‫ان‬ ‫اوە.‬ ‫لێوەکر‬ ‫ی‬ ‫باس‬ ‫مرۆڤ‬ ‫لەژیانی‬ ‫او‬ ‫دانەبڕ‬ ‫بەشێکی‬ ‫چیە‬ ‫مەبەست‬ ‫انین‬ ‫بز‬ ‫گرنگە‬ ‫چەمکە‬ ‫ئەم‬ ‫شیکردنەوەى‬ ‫پێش‬ ‫کەواتە‬ ‫گستگیرو‬ ‫دیدێکی‬ ‫یاخود‬ ‫پێناسەیەک‬ ‫کە‬ ‫هەرچەندە‬ ‫ماف،‬ ‫وشەى‬ ‫لە‬ ‫ن‬ ‫هزرڤانانەوە‬ ‫و‬ ‫انایان‬ ‫ز‬ ‫لەالیەن‬ ‫ماف‬ ‫بۆ‬ ‫چەسپاو‬ ‫چونکە‬ ‫اوە،‬ ‫ەکر‬ ‫تیۆر‬ ‫چوارچێوەی‬ ‫ێ‬ ‫س‬ ‫ڕوانگەی‬ ‫التقلیدیة)‬ ‫(النظریات‬ ‫کالسیکیەکاندا‬ ‫ە‬ ‫(2007 : 9 -97 ‫بێگومان‬ ) ‫چە‬ ‫بەپێی‬ ‫ماف‬ ‫مەدلولی‬ ‫چوارچێوەو‬ ‫و‬ ‫کرۆک‬ ‫مرۆیی‬ ‫پێودانگی‬ ‫پێوەرو‬ ‫ندین‬ ‫دەبینین‬ ‫بۆیە‬ ‫هەر‬ ‫دەگۆڕێت،‬ ‫کۆمەڵ‬ ‫ئاستی‬ ‫یاخود‬ ‫تاک‬ ‫ئاستی‬ ‫لەسەر‬ ‫ئەم‬ ‫بۆ‬ ‫جودا‬ ‫پێناسەى‬ ‫جیاوازو‬ ‫پۆلێنی‬ ‫جیاوازو‬ ‫تیۆری‬ ‫جیاوازو‬ ‫دیدى‬ ‫بابەتێکە‬ ‫ئەمە‬ ‫کە‬ ‫کۆکن‬ ‫دا‬ ‫لەوە‬ ‫هەموویان‬ ‫بەاڵم‬ ‫اوە،‬ ‫کر‬ ‫چەمکە‬ ‫تیبەتم‬ ‫ئەمەشە‬ ‫هەر‬ ‫مرۆڤەوەو‬ ‫بوونی‬ ‫بە‬ ‫پەیوەندیدارە‬ ‫ەندی‬ ‫لەمافى‬ ‫و‬ ‫وەردەگرێت‬ ‫مرۆڤ)‬ ‫(مافەکانی‬ ‫نازناوی‬ ‫و‬ ‫پێدەبەخشێت‬ ‫دەکاتەوە.‬ ‫جیاى‬ ‫تر‬ ‫بونەوەرەکانی‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫چەمکی‬ ‫هەمانکاتدا‬ ‫لە‬ ‫و‬ ‫گەشەسەندن‬ ‫لە‬ ‫چەمکە‬ ‫ئەم‬ ‫واتە‬ ‫او،‬ ‫گۆڕ‬ ‫ی‬ ‫سیاس‬ ‫هزری‬ ‫بە‬ ‫اوە‬ ‫گرێدر‬ ‫بۆ‬ ‫کۆمەڵگەیەک‬ ‫لە‬ ‫وایکردووە‬ ‫کە‬ ‫ئەوەشە‬ ‫هەر‬ ‫دایەو‬ ‫بەردەوام‬ ‫انی‬ ‫گۆڕ‬ ‫کۆمەڵگە‬ ‫بگۆڕێت،‬ ‫سیاسیەکەیان‬ ‫سیستەمی‬ ‫سروشتی‬ ‫بەگوێرەی‬ ‫ترو‬ ‫یەکی‬ ‫و‬ ‫مافەکان‬ ‫انی‬ ‫پسپۆڕ‬ ‫لە‬ ‫هەندێک‬ ‫بەالی‬ ‫کە‬ ‫ڕوانگەیەشەوەیە‬ ‫لەم‬ ‫ئەو‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫چەمکی‬ ‫(املرجع)ی‬ ‫چاوگ‬ ‫بنەماو‬ ‫یاساناسانەوە‬ ‫مافەکانی‬ ‫دەربارەی‬ ‫کە‬ ‫هەرێمییانەیە‬ ‫و‬ ‫نێودەوڵەتی‬ ‫پەیماننامە‬ ‫و‬ ‫ڕێکەوتن‬ ‫اون.(د‬ ‫ئەنجامدر‬ ‫مرۆڤ‬ ‫خالد،‬ ‫حنون‬ ‫.حمید‬ ٢٠١٥ : ١٩ -٢٠ ) ‫لەمافە‬ ‫چیە‬ ‫مەبەست‬ ‫کە‬ ‫ئەوەیە‬ ‫لێرەدا‬ ‫سەرەکی‬ ‫پرسیاری‬ ‫کەواتە‬ ‫سیاسیەکان؟‬ ‫مافەکانەوە‬ ‫پۆلێنکردنی‬ ‫بنەمای‬ ‫لەسەر‬ ‫چەمکە‬ ‫ئەم‬ ‫پێناسەى‬ ‫بێگومان‬ ‫مافە‬ ‫بۆ‬ ‫جیاواز‬ ‫پۆلێنی‬ ‫چەندین‬ ‫ایە‬ ‫ئاشکر‬ ‫هەروەک‬ ‫چونکە‬ ‫دەگرێت،‬ ‫سەرچاوە‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫لەو‬ ‫بریتییە‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫پێناسەیدا‬ ‫لەسادەترین‬ ‫اوە.‬ ‫کر‬ ‫لە‬ ‫بکات‬ ‫بەشداری‬ ‫کە‬ ‫لەوەى‬ ‫دەکات‬ ‫پشک‬ ‫سەر‬ ‫هاواڵتیان‬ ‫کە‬ ‫مافانەى‬ ( ‫خۆیاندا.‬ ‫کاروباری‬ ‫بەڕێوەبردنی‬ ‫حميد،‬ ‫دهام‬ ‫خميس‬ ‫د.‬ 2006 : 110 ‫واتە‬ ) ‫بەالی‬ ‫بەاڵم‬ ‫مافانەیان.‬ ‫ئەم‬ ‫لەپیادەکردنی‬ ‫ادن‬ ‫ئاز‬ ‫پێناسەیە‬ ‫ئەم‬ ‫بەپێی‬ ‫تاکەکان‬ ‫کە‬ ‫مامافانەن‬ ‫ئەو‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫انی‬ ‫توێژەر‬ ‫لە‬ ‫تر‬ ‫هەندێکی‬ ‫پیادەى‬ ‫واتە‬ ‫دەکات.‬ ‫دروست‬ ‫تاکەکان‬ ‫خودی‬ ‫لەسەر‬ ‫جێبەجێکردنی‬ ‫پابەندی‬ ‫وەک‬ ‫اردنەکاندا‬ ‫هەڵبژ‬ ‫لەپرۆسەکانی‬ ‫بەشداری‬ ‫بەتایبەتی‬ ‫و‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫بەهۆی‬ ‫ئەوەش‬ ‫بکرێت‬ ‫پیادە‬ ‫پێویستە‬ ‫اوەو‬ ‫دانر‬ ‫سەپاو‬ ‫ئەرکێکی‬ ‫و‬ ‫گرنگی‬ ‫مافانەوە‬ ‫ئەو‬ ‫تایبەتمەندی‬ (. ‫عبدالكريم،‬ ‫فخري‬ ‫د.ارواء‬ 2010 : 2 ‫هەروەها‬ ) ‫ڕێژەى‬ ‫و‬ ‫ئاست‬ ‫لە‬ ‫بریتیە‬ ‫کە‬ ‫بەوەى‬ ‫دەکرێت‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫پێناسەى‬ ‫ڕێکخستنی‬ ‫و‬ ‫انێتی‬ ‫حوکمڕ‬ ‫و‬ ‫واڵت‬ ‫کاروباری‬ ‫بەڕێوەبردنی‬ ‫لە‬ ‫تاک‬ ‫بەشداری‬ ‫هەربۆ‬ ‫تێیدا.‬ ‫هاواڵتیەکە‬ ‫کە‬ ‫سیفەتەى‬ ‫بەو‬ ‫دەسەاڵتەکانیدا‬ ‫پێیەش‬ ‫بەم‬ ‫یە‬ ‫یاسادا‬ ‫لەبەردەم‬ ‫یەکسانی‬ ‫یاخود‬ ‫یاسایی‬ ‫یەکسانی‬ ‫چونکە‬ ‫یاساییەکان،‬ ‫مافە‬ ‫یاخود‬ ‫بن‬ ‫مەدەنی‬ ‫مافانە‬ ‫ئەو‬ ‫ئەگەر‬ ‫جا‬ ‫مافەکاندا،‬ ‫لە‬ ‫یەکسانی‬ ‫لە‬ ‫بریتیە‬ ‫ناکر‬ ‫بۆیە‬ ‫هەر‬ ‫ی،‬ ‫سیاس‬ ‫یاخود‬ ‫بن‬ ‫گشتی‬ ‫مافى‬ ‫لەنێوان‬ ‫بکرێت‬ ‫جیاوازی‬ ‫ێت‬ ( ‫یاساییدا.‬ ‫مافی‬ ‫و‬ ‫ی‬ ‫سیاس‬ ‫عبدهللا،‬ ‫بسيوني‬ ‫عبدالغني‬ ‫د.‬ 2002 : 380 ‫بە‬ ‫واتە‬ ) ‫سروشتێکی‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫کە‬ ‫بوترێت‬ ‫دەتوانرێت‬ ‫پرۆ"‬ ‫"فلیب‬ ‫بۆچوونی‬ ‫پێی‬ ‫هاواڵتیان‬ ‫نێوان‬ ‫یەکسانی‬ ‫بۆیە‬ ‫اون،‬ ‫پارێزر‬ ‫بەیاساش‬ ‫هەر‬ ‫هەیەو‬ ‫یاساییان‬ ‫ناچەس‬ ‫یاسادا‬ ‫لەبەردەم‬ ‫نایەت‬ ‫بەدی‬ ‫دادپەروەری‬ ‫یاساو‬ ‫سەروەربونی‬ ‫و‬ ‫پێت‬ ‫کە‬ ‫لەبەرئەوەشە‬ ‫تاکەکان.‬ ‫سیاسیەکانی‬ ‫مافە‬ ‫بەرجەستەکردنی‬ ‫بەبێ‬ ‫پێویستن‬ ‫زۆر‬ ‫مافانە‬ ‫ئەم‬ ‫دەکاتەوە‬ ‫لەوە‬ ‫جەخت‬ ‫الشعبان"‬ ‫"الصادق‬ ‫پرۆفیسۆر‬ ‫ادی‬ ‫ئاز‬ ‫مافانە‬ ‫ئەو‬ ‫بوونی‬ ‫بەرجەستە‬ ‫بە‬ ‫چونکە‬ ‫مرۆڤەکان‬ ‫کۆمەاڵیەتی‬ ‫ژیانی‬ ‫بۆ‬ ‫(ڕ‬ ‫امەتی‬ ‫کەر‬ ‫و‬ ‫ئەم‬ ‫بوونى‬ ‫لەهەمانکاتدا‬ ‫و‬ ‫لەالیەک‬ ‫دەبێت‬ ‫کامڵ‬ ‫مرۆڤ‬ ‫ێزی)‬ ‫دەگەیەنێت‬ ‫مرۆڤەکان‬ ‫بنەڕەتیەکانی‬ ‫مافە‬ ‫پیادەکردنی‬ ‫و‬ ‫گرەنتی‬ ‫واتای‬ ‫مافانە‬ ( ‫ترەوە.‬ ‫لەالیەکی‬ ، ‫وآخرون‬ ‫غليون‬ ‫برهان‬ 2007 : 291 ‫دەتوانرێت‬ ‫هەروەها‬ ) ‫دیاریکردنی‬ ‫لەپێناو‬ ‫مافانە‬ ‫ئەم‬ ‫ناواخنی‬ ‫جەوهەرو‬ ‫لە‬ ‫ئامانج‬ ‫کە‬ ‫بوترێت‬ ‫و‬ ‫ئۆرگانی‬ ‫ڕووى‬ ‫لەهەردوو‬ ‫مرۆڤایەتیدایە‬ ‫ژیانی‬ ‫ی‬ ‫هاوبەش‬ ‫بەهای‬ ‫استنی‬ ‫پار‬ ( ‫دەرونیەوە.‬ ‫سرور،‬ ‫فتحي‬ ‫د.احمد‬ 2000 : 49 ‫ئەوەى‬ ‫سۆنگەى‬ ‫لە‬ ‫لێرەوەو‬ ) ‫مرۆڤەوە‬ ‫مافەکانی‬ ‫انی‬ ‫لێکۆڵەر‬ ‫لە‬ ‫هەندێک‬ ‫بەالی‬ ‫مافانە‬ ‫ئەم‬ ‫پێدا‬ ‫ئاماژەمان‬ ( ‫لە:‬ ‫بریتین‬ ‫کە‬ ‫وەردەگرن‬ ‫تایبەتمەندیی‬ ‫دوو‬ ‫الحس‬ ‫عبد‬ ‫لطيف‬ ‫ی،‬ ‫موس‬ ‫ین‬ 2015 : 224 ) 1 ‫پێوە‬ ‫اییان‬ ‫دار‬ ‫نەمامەڵەى‬ ‫چونکە‬ ‫نیە،‬ ‫اییان‬ ‫دار‬ ‫سروشتێکی‬ ‫مافانە‬ ‫ئەم‬ . ‫ێکەوتنێکی‬ ‫ڕ‬ ‫و‬ ‫گرێبەست‬ ‫هیچ‬ ‫جێگەى‬ ‫ببنە‬ ‫ئەوەشن‬ ‫نەشایانی‬ ‫و‬ ‫دەکرێت‬ ‫اردنەکانەوە‬ ‫هەڵبژ‬ ‫بەدەنگی‬ ‫ایی‬ ‫دار‬ ‫مامەڵەى‬ ‫ناکرێت‬ ‫بۆنمونە‬ ‫مەدەنی،‬ ‫و‬ ‫بازرگانی‬ ‫یا‬ ‫رووى‬ ‫لە‬ ‫تاوانە‬ ‫ئەوە‬ ‫چونکە‬ ‫بکرێت‬ ‫ساییەوە.‬ 2 ‫کەسانی‬ ‫بۆ‬ ‫ببێت‬ ‫بەرداری‬ ‫دەست‬ ‫و‬ ‫بهێنێت‬ ‫مافانە‬ ‫لەم‬ ‫واز‬ ‫مرۆڤ‬ ‫ناکرێت‬ . ‫ناکرێت‬ ‫و‬ ‫هاواڵتیان‬ ‫کەسایەتی‬ ‫بە‬ ‫وابەستەن‬ ‫مافانە‬ ‫ئەم‬ ‫چونکە‬ ‫دی،‬ ‫بکات.‬ ‫پیادەى‬ ‫خاوەنەکەى‬ ‫لەبری‬ ‫دی‬ ‫کەسانێکی‬ ‫مافە‬ ‫شێوازەکانی‬ ‫جۆرو‬ ‫دەربارەى‬ ‫لێرەدا‬ ‫گرنگ‬ ‫پرسیاری‬ ‫کەواتە‬ ‫کە‬ ‫سیاسیەکانن‬ ‫نێودەوڵەتیەکان‬ ‫اوە‬ ‫ڕێکخر‬ ‫پەیماننامەو‬ ‫و‬ ‫ان‬ ‫لێکۆڵەر‬ ‫و‬ ‫انایان‬ ‫ز‬ ‫اون؟‬ ‫هەژمارکر‬ ‫چوارچێوەیەدا‬ ‫لەم‬ ‫و‬ ‫کردون‬ ‫دیارییان‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫دیارترین‬ ‫لە‬ ‫ایان‬ ‫شارەز‬ ‫و‬ ‫ان‬ ‫نوسەر‬ ‫لە‬ ‫هەندێک‬ ‫بەبۆچونی‬ ‫خۆ‬ ‫مافی‬ ‫و‬ ‫دەوڵەت‬ ‫گشتیەکانی‬ ‫اندۆمە‬ ‫ریفر‬ ‫و‬ ‫اردنەکان‬ ‫لەهەڵبژ‬ ‫دەنگدان‬ ‫مافی‬ ‫کاندیدکردن‬ ‫و‬ ‫هەرێمایەتیەکان‬ ‫و‬ ‫گشتی‬ ‫ایەتیە‬ ‫نوێنەر‬ ‫ئەنجومەنی‬ ‫ئەندامێتی‬ ‫بۆ‬ ‫ئەندامبوون‬ ‫و‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫پارتە‬ ‫کۆمەڵەو‬ ‫پێکهێنانی‬ ‫لە‬ ‫بوون‬ ‫بەشدار‬ ‫مافی‬ ( ‫دەگرێتەوە.‬ ‫تێیاندا‬ ‫عبدهللا،‬ ‫بسيوني‬ ‫عبدالغني‬ ‫د.‬ ٢٠٠٢ : 380 ‫لەگەڵ‬ ‫دیارە‬ ) 3 ‫دەر‬ ‫لە‬ ‫ارشتکردن‬ ‫گوز‬ ‫مافی‬ . ( ‫واڵتدا.‬ ‫ي،‬ ‫غنوش‬ ‫اشد‬ ‫ر‬ 1993 : 77 ‫بەڕوونی‬ ‫سۆنگەیەوە‬ ‫لەم‬ ‫هەربۆیە‬ ) ‫بەرجەستەبوونی‬ ‫بە‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫سروشتی‬ ‫و‬ ‫پەیوەندی‬ ‫و‬ ‫ی‬ ‫اس‬ ‫دیموکر‬ ‫علوان‬ ‫"حافظ‬ ‫دکتۆر‬ ‫لەبەرئەوەشە‬ ‫هەر‬ ‫دەردەکەوێت.‬ ‫یاساوە‬ ‫سەروەری‬ ‫مافانەى‬ ‫ئەو‬ ‫ناوەرۆککردنی‬ ‫بێ‬ ‫ئەنجامی‬ ‫لە‬ ‫کە‬ ‫دەکات‬ ‫ئەوە‬ ‫بۆ‬ ‫ئاماژە‬ ‫حمادی"‬ ‫زۆربەى‬ ‫لەالیەن‬ ‫پێیانەوە‬ ‫نەبوون‬ ‫پابەند‬ ‫سێیەمەوەو‬ ‫جیهانی‬ ‫گەالنی‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫سیستەمە‬ ‫هەمیشە‬ ‫واڵتەکانیانەوە‬ ‫انانی‬ ‫حوکمڕ‬ ‫پرسیاری‬ ‫لەژێر‬ ‫یان‬ ( ‫اسیدان.‬ ‫دیموکر‬ ‫بنەماکانی‬ ‫الدليمي،‬ ‫حمادي‬ ‫علوان‬ ‫حافظ‬ ‫د.‬ 2010 : 112 -113 ) ‫ئەگەر‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫بڵێین‬ ‫دەتوانین‬ ‫باسمانکرد‬ ‫ئەوەى‬ ‫لەسۆنگەى‬ ‫بکات‬ ‫ارشت‬ ‫گوز‬ ‫خۆی‬ ‫کە‬ ‫هەبێت‬ ‫نابەرجەستەى‬ ‫هزرى‬ ‫سروشتێکی‬ ‫لەالیەکەوە‬ ‫بی‬ ‫و‬ ‫تاکەکان‬ ‫بیرکردنەوەى‬ ‫فۆرمی‬ ‫شێوازو‬ ‫لە‬ ‫ئەم‬ ‫ترەوە‬ ‫لەالیەکی‬ ‫ئەوا‬ ‫ایان‬ ‫ڕ‬ ‫رو‬ ‫فیزیکیەکانی‬ ‫و‬ ‫اکتیک‬ ‫پر‬ ‫چاالکییە‬ ‫لە‬ ‫هەیەو‬ ‫کردەییان‬ ‫سروشتێکی‬ ‫مافانە‬ ‫دروستبووەو‬ ‫مافەکان‬ ‫گەشەکردنی‬ ‫بۆ‬ ‫ئاستەنگ‬ ‫هێندەى‬ ‫بووەو‬ ‫بەسانایی‬ ‫زۆر‬ ‫هەرچەندە‬ ‫اوە،‬ ‫نەکر‬ ‫ڕێزگرتنی‬ ‫و‬ ‫پێشخستن‬ ‫لەسەر‬ ‫کار‬ ‫هێندە‬ ‫اوە‬ ‫کر‬ ‫پێشێل‬ ‫بارەو‬ ‫لەم‬ ‫قسە‬ ‫هزرڤانان‬ ‫و‬ ‫فەیلەسوفان‬ ‫وەک‬ ‫تاک‬ ‫ئاستی‬ ‫لەسەر‬ ‫اوە‬ ‫کر‬ ‫خالد،‬ ‫حنون‬ ‫.(د.حمید‬ ٢٠١٥ : ٤٩ -٦٤ ) ‫قۆناغێکی‬ ‫سەرەتاو‬ ‫خاڵێکی‬ ‫بەاڵم‬ ‫مێژووى‬ ‫بڕوانینە‬ ‫ئەگەر‬ ‫هەربۆیە‬ ‫بوارە؛‬ ‫بەم‬ ‫تایبەت‬ ‫نەبووە‬ ‫یەکالکەرەوە‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫و‬ ‫گشتی‬ ‫بەشێوەیەکی‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫گەشەسەندنی‬ ‫هەیە‬ ‫ایاندا‬ ‫شارەز‬ ‫و‬ ‫ان‬ ‫لێکۆڵەر‬ ‫لەنێوان‬ ‫جیاواز‬ ‫ای‬ ‫بیروڕ‬ ‫دەبینین‬ ‫بەتایبەتی‬ ‫سەردەمێکی‬ ‫و‬ ‫کات‬ ‫و‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫گەشەسەندنی‬ ‫سروشتی‬ ‫دەربارەى‬ ‫گەشەسەندنی‬ ‫سەرەتای‬ ‫هەندێکیانەوە‬ ‫بەالی‬ ‫کە‬ ‫بارەیەوە،‬ ‫لەم‬ ‫او‬ ‫دیاریکر‬ ‫مافە‬ ‫ی‬ ‫ڕێنسانس‬ ‫پێشکەوتنی‬ ‫سەردەمی‬ ‫هەژدەو‬ ‫سەدەی‬ ‫بۆ‬ ‫دەگەڕێتەوە‬ ‫کان‬ ( ‫رۆسۆ.‬ ‫ڤۆلتێرو‬ ‫مۆنتسکیۆو‬ ‫وەک‬ ‫فەیلەسوفەکانی‬ ‫هەوڵی‬ ‫ئەوروپاو‬ ‫د.خالد‬ ‫توفيق،‬ ‫سعيد‬ 1999 : 50 ‫کە‬ ‫هزری‬ ‫بزوتنەوەیەکی‬ ‫ماوەیەدا‬ ‫لەو‬ ‫تر‬ ‫بەتایبەت‬ ) ‫چەوساندن‬ ‫و‬ ‫ستەم‬ ‫بە‬ ‫دژ‬ ‫و‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫لە‬ ‫داکۆکی‬ ‫و‬ ‫مرۆیی‬ ‫نەزعەیەکی‬ ‫ەوە‬ ‫بەناوی‬ ‫فەلسەفی‬ ‫ڕێچکەیەکی‬ ‫وەک‬ ‫ئەوەش‬ ‫کە‬ ‫سەریهەڵدابو‬ ‫بێبەریکردن‬ ‫و‬ (Humanism) ( ‫بوو.‬ ‫لحسن،‬ ‫غانم‬ ٢٠١٣ : 14 ‫چەند‬ ‫ئەنجامدانی‬ ‫ای‬ ‫سەرەڕ‬ ) ‫سەرەتای‬ ‫نۆزدەو‬ ‫سەدەى‬ ‫سااڵنی‬ ‫لەماوەى‬ ‫نێودەوڵەتی‬ ‫ڕێکەوتنامەیەکی‬ ‫بەشێوەیە‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫بە‬ ‫پەیوەندیداربوو‬ ‫کە‬ ‫بیستەم‬ ‫سەدەى‬ ‫ساڵەکانی‬ ‫کی‬ ‫(ڤیەننا‬ ‫ڕێکەوتننامەى‬ ‫وەک‬ ‫گشتی‬ -1815 ‫(الهای‬ ‫ڕێکەوتننامەى‬ ‫و‬ ) -1899 ‫و‬ 1907 ‫وە‬ ‫چەتەگەری،‬ ‫و‬ ‫پێوەکردنی‬ ‫بازرگانی‬ ‫کۆیلەو‬ ‫نەهێشتنی‬ ‫بە‬ ‫تایبەت‬ ) ‫(ڤیرسای‬ ‫پەیماننامەى‬ -1919 ‫اصوفیا‬ ‫(فار‬ ‫و‬ ) -1932 ‫ئەمانەش‬ ‫هەموو‬ ‫کە‬ ) ‫دیاری‬ ‫بابەتی‬ ‫هەندێک‬ ‫ەسەری‬ ‫چار‬ ‫بۆ‬ ‫هەبوو‬ ‫گشتگیریان‬ ‫سروشتێکی‬ ‫وەک‬ ‫اوى‬ ‫کر‬ ‫یەکەم‬ ‫جیهانی‬ ‫جەنگی‬ ‫کۆتایی‬ ‫دوای‬ ‫پاشان‬ ‫بوو.‬ ‫هتد‬ ‫و..‬ ‫کەمینەکان‬ ‫و‬ ‫ان‬ ‫کۆچبەر‬ ‫مافەکانی‬ ‫و‬ ‫مرۆڤ‬ ‫لەسەر‬ ‫مەترسیدارەکانی‬ ‫و‬ ‫انکاری‬ ‫وێر‬ ‫و‬ ‫نەرێنی‬ ‫کاریگەرییە‬ ‫و‬ ‫کە‬ ‫نێودەوڵەتی‬ ‫اوێکی‬ ‫ێکخر‬ ‫ڕ‬ ‫وەک‬ ‫االمم)‬ ‫(عصبە‬ ‫گەالن‬ ‫کۆمەڵەى‬ ‫مرۆڤ؛‬ ‫گرن‬ ‫دەستکەوتی‬ ‫نەیتوانی‬ ‫پێویست‬ ‫وەک‬ ‫دروستبوو‬ ‫بواری‬ ‫لە‬ ‫یگەر‬ ‫کار‬ ‫و‬ ‫گ‬ ‫ایی‬ ‫بەدرێژ‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫بابەتی‬ ‫هەربۆیە‬ ‫بهێنێت،‬ ‫بەدەست‬ ‫مرۆڤدا‬ ‫مافەکانی‬ ‫و‬ ‫نێودەوڵەتی‬ ‫و‬ ‫فەرمی‬ ‫بایەخی‬ ‫و‬ ‫نەبینی‬ ‫بەخۆوە‬ ‫گرنگی‬ ‫گەشەسەندنى‬ ‫مێژوو‬ ‫جەنگی‬ ‫دوای‬ ‫کەلە‬ ‫انکارییانەى‬ ‫گوڕ‬ ‫و‬ ‫پێشکەوتن‬ ‫ئەو‬ ‫هێندەى‬ ‫وەرنەگرت‬ ‫جیهانی‬ ‫ن‬ ‫دروستبوونی‬ ‫و‬ ‫دووەم‬ ‫جیهانی‬ ‫لەسەر‬ ‫بینی‬ ‫بەخۆیەوە‬ ‫یەکگرتووەکانەوە‬ ‫ەتەوە‬ ( ‫جیهانیش.‬ ‫و‬ ‫دەوڵەتی‬ ‫نێو‬ ‫و‬ ‫ناوخۆیی‬ ‫جیاوازەکانی‬ ‫ئاستە‬ ‫کۆی‬ ‫علوان‬ ‫د.حافظ‬ ‫الدليمي،‬ ‫حمادي‬ ٢٠١٠ : 146 -152 ) ‫مافەکانی‬ ‫پێشکەوتنەکانی‬ ‫گرنگترین‬ ‫دەربارەى‬ ‫لێرەدا‬ ‫گرنگ‬ ‫پرسیاری‬ ‫کەواتە‬ ‫در‬ ‫لەدوای‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫بەتایبەتی‬ ‫مرۆڤە‬ ‫نەتەوە‬ ‫اوى‬ ‫ڕێکخر‬ ‫وستبوونی‬ ( ‫ساڵی‬ ‫لە‬ ‫یەکگرتووەکان‬ 1945 ‫بوارەدا‬ ‫لەم‬ ‫کە‬ ‫انکارییانەیە‬ ‫گۆڕ‬ ‫ئەو‬ ‫سروشتی‬ ‫)و‬ ‫و‬ ‫تاکەکان‬ ‫امەتی‬ ‫کەر‬ ‫بە‬ ‫و‬ ‫مرۆڤ‬ ‫بەمافەکانی‬ ‫باوەڕبوون‬ ‫لە‬ ‫کە‬ ‫دەکات‬ ‫مرۆڤ‬ ‫ەک‬ ‫و‬ ‫ئامانجەکان‬ ‫سێیەمی‬ ‫بڕگەى‬ ‫لە‬ ‫هەروەها‬ ‫بگیرێت.‬ ‫لێ‬ ‫ڕێزی‬ ‫پێویستە‬ ‫و‬ ‫مافەکان‬ ‫رێزگرتنی‬ ‫لەسەر‬ ‫پێداگری‬ ‫دی‬ ‫جارێکی‬ ‫اوەکەدا‬ ‫ڕێکخر‬ ‫پرنسیپەکانی‬ ( ‫زمان.‬ ‫نەتەوەو‬ ‫رەگەزو‬ ‫و‬ ‫ئاین‬ ‫جیاوازى‬ ‫بێ‬ ‫بە‬ ‫دەکات‬ ‫گشتیەکان‬ ‫ادییە‬ ‫ئاز‬ ‫ميثاق‬ ‫املتحدة،‬ ‫االمم‬ ‫منظمة‬ ٢٠٢١ ‫هەروەها‬ ) ‫میساقی‬ ‫بڕگەى‬ ‫مادەو‬ ‫لەچەندین‬ ‫بەتایبەتی‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫لەسەر‬ ‫اوە‬ ‫دەقدر‬ ‫نەتەوەیەکگرتووەکاندا‬ ( ‫لەمادەکانی‬ 1 ‫و‬ 55 ‫و‬ 56 ‫دەکات‬ ‫پابەند‬ ‫اوەکە‬ ‫ڕێکخر‬ ‫ئەندامی‬ ‫واڵتانی‬ ‫)کە‬ ( ‫جێبەجێکرنیان.‬ ‫مافانەو‬ ‫ئەو‬ ‫بەڕێزگرتنی‬ ‫املتحدة،‬ ‫االمم‬ ‫منظمة‬ ‫ميثاق‬ ٢٠٢١ ) ‫کردبێت‬ ‫مافەکانی‬ ‫پۆلێنی‬ ‫ئەوەى‬ ‫بەبێ‬ ‫بۆ‬ ‫کردبێت‬ ‫دیارى‬ ‫کاریگەری‬ ‫ایەکی‬ ‫سز‬ ‫و‬ ‫بەندەکانی‬ ‫ایانەوە‬ ‫شارەز‬ ‫لە‬ ‫هەندێک‬ ‫بەالی‬ ‫انبەردا‬ ‫لەبەر‬ ‫بەاڵم‬ ‫ان،‬ ‫سەرپێچیکار‬ ‫دەکەوێتە‬ ‫نەتەوەیەکگرتووەکان‬ ‫میساقی‬ ‫لە‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫بە‬ ‫تایبەت‬ ‫پرەنسیپەکانی‬ ‫لە‬ ‫ێت‬ ‫لێبگیر‬ ‫ڕێزی‬ ‫پێویستە‬ ‫کە‬ ‫ڕێسایانەى‬ ‫ئەو‬ ‫چوارچێوەى‬ ‫نێودەوڵەتیدا،‬ ‫یاسای‬ ‫سیفەتەی‬ ‫بەو‬ ‫هەیە‬ ‫پابەندییان‬ ‫سروشتی‬ ‫هەربۆیە‬ ‫نەتەوەیەکگرتووەکانە.‬ ‫میساقی‬ ‫ی‬ ‫سەرچاوەکەش‬ ‫نێودەوڵەتیەو‬ ‫پەیماننامەیەکی‬ ( ‫الصالحي،‬ ‫ان‬ ‫د.كامر‬ ٢٠٠٠ : 59 ) ‫گشتی‬ ‫(کۆمەڵەى‬ ‫اوەکە‬ ‫ڕێکخر‬ ‫کارەکانی‬ ‫لەگرنگترین‬ ‫بێگومان‬ ‫مافەکانی‬ ‫بە‬ ‫تایبەت‬ ‫لیژنەى‬ ‫لەڕێگەى‬ ‫کە‬ ‫نەتەوەیەکگرتووەکان)‬ ‫مرۆڤەوە‬ ( ‫لەساڵی‬ ‫بوو‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫جیهانی‬ ‫جارنامەى‬ ‫ئەوەش‬ ‫ئەنجامیدا‬ 1948 .) ‫بێت؛‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫دەربارەى‬ ‫گشتی‬ ‫بەشێوەیەکی‬ ‫جارنامەیە‬ ‫ئەم‬ ‫ئەگەر‬ ( ‫ماددەکانی‬ ‫بڵێین‬ ‫دەتوانین‬ ‫بەاڵم‬ 21،20،19،18 ‫مافە‬ ‫لە‬ ‫جەخت‬ ‫بەتایبەتی‬ ) ‫دەبێتە‬ ‫ڕوون‬ ‫ئەوە‬ ‫لێرەوە‬ ‫کەواتە‬ .)*( ‫دەکات‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫جارنامەى‬ ‫لە‬ ‫کە‬ ‫وە‬ ‫جیهانی‬ ‫و‬ ‫نێودەوڵەتی‬ ‫ئاستی‬ ‫لەسەر‬ ‫بۆیەکەمجار‬ ‫مرۆڤدا‬ ‫مافەکانی‬ ‫جیهانی‬ ‫مافە‬ ‫و‬ ‫ێت‬ ‫بدر‬ ‫مافەکان‬ ‫بە‬ ‫ئاماژە‬ ‫او‬ ‫پۆلێنکر‬ ‫اوو‬ ‫ێکخر‬ ‫ڕ‬ ‫ووردو‬ ‫بەشێوەیەکی‬ ‫کە‬ ‫وەربگرێت،‬ ‫نێودەوڵەتی‬ ‫پابەندییەکی‬ ‫و‬ ‫جیهانی‬ ‫سروشتێکی‬ ‫سیاسیەکانیش‬ ‫وەرچەرخان‬ ‫بەخاڵێکی‬ ‫هەنگاوەش‬ ‫ئەم‬ ‫بێگومان‬ ‫و‬ ‫پێشکەوتن‬ ‫لە‬ ‫دادەنرێت‬ ‫و‬ ‫دەستوری‬ ‫پرەنسیپێکی‬ ‫وەک‬ ‫چەسپاندنیان‬ ‫مافانەو‬ ‫ئەم‬ ‫گەشەسەندنی‬ ‫و‬ ‫ناوخۆیی‬ ‫ئاستی‬ ‫لەسەر‬ ‫بۆیان‬ ‫دەستوری‬ ‫پارێزبەندی‬ ‫بەدەستهێنانی‬ ‫نێودەوڵەتی‬ . ‫گرەنتیەک‬ ‫هەموو‬ ‫بەتەنها‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫جارنامەى‬ ‫اگەیاندنی‬ ‫ڕ‬ ‫بێگومان‬ ‫پابەند‬ ‫پێوەی‬ ‫واڵتان‬ ‫کە‬ ‫نەبوو‬ ‫ئەنجامی‬ ‫لە‬ ‫بەڵکو‬ ‫بکرێت،‬ ‫جێبەجێ‬ ‫و‬ ‫بن‬ ‫گرفتی‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانى‬ ‫بۆ‬ ‫واڵتان‬ ‫جیاوازی‬ ‫ئایدیای‬ ‫دیدو‬ ‫و‬ ‫تێڕوانین‬ ‫جیاوازی‬ ‫نێوان‬ ‫لە‬ ‫ی‬ ‫بەرجەستەکردنیش‬ ‫شێوازی‬ ‫و‬ ‫مافەکان‬ ‫تەفسیرى‬ ‫و‬ ‫جێبەجێکردن‬ ‫ئەوەى‬ ‫بۆ‬ ‫نەتەوەیەکگرتووەکان‬ ‫اوی‬ ‫ڕێکخر‬ ‫هەربۆیە‬ ‫بوو،‬ ‫دروست‬ ‫واڵتاندا‬ ‫فەرمی‬ ‫پابەندی‬ ‫سروشتێکی‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫جێبەجێکردنی‬ ‫بە‬ ‫ببەخشێت‬ ( ‫گرتووە.‬ ‫خۆ‬ ‫لە‬ ‫بڕگەى‬ ‫املدنیة‬ ‫بالحقوق‬ ‫الخاص‬ ‫الدولی‬ ‫العهد‬ ‫نص‬ ‫والسیاسیة‬ ، ١٩٦٦ ) ‫گرنگی‬ ‫لە‬ ‫باس‬ ‫گشتی‬ ‫بەشێوەیەکی‬ ‫دیباجەکەوە‬ ‫بە‬ ‫هەیە‬ ‫پەیوەندی‬ ‫ئەوەى‬ ‫ئەو‬ ‫ڕێزگرتنی‬ ‫پێویستی‬ ‫و‬ ‫مرۆڤ‬ ‫بنەڕەتیەکانی‬ ‫مافە‬ ‫بە‬ ‫دەکات‬ ‫واڵتان‬ ‫باوەڕی‬ ‫لە‬ ‫جیاوازهەیە‬ ‫بۆچونی‬ ‫هەربۆیە‬ ‫پەیماننامەکە،‬ ‫ئەندامانی‬ ‫لەالیەن‬ ‫مافانە‬ ‫دیباجەی‬ ‫ئەم‬ ‫تاچەند‬ ‫کە‬ ‫ان‬ ‫شرۆڤەکار‬ ‫و‬ ‫ایان‬ ‫شارەز‬ ‫نێوان‬ ‫پابەندی‬ ‫خەسڵەتی‬ ‫ە‬ ‫لەوە‬ ‫جەخت‬ ‫دیباجەکە‬ ‫کە‬ ‫ئەوەیە‬ ‫گرنگتر‬ ‫خاڵێکی‬ ‫بەاڵم‬ ‫نا.‬ ‫یان‬ ‫وەردەگرێت‬ ‫و‬ ‫بنەڕەتی‬ ‫بەشێکی‬ ‫و‬ ‫مرۆڤەکان‬ ‫امەتی‬ ‫کەر‬ ‫بە‬ ‫اون‬ ‫گرێدر‬ ‫مافانە‬ ‫کەئەم‬ ‫دەکات‬ ‫کەلە‬ ‫بنەمایەشە‬ ‫ئەو‬ ‫لەسەر‬ ‫هەر‬ ‫بن،‬ ‫او‬ ‫پارێزر‬ ‫پێویستە‬ ‫و‬ ‫لێی‬ ‫دانەبڕوان‬ ‫ب‬ ‫مرۆڤ‬ ‫امەتی‬ ‫کەر‬ ‫لەسەر‬ ‫قسەکردن‬ ‫ئێستادا‬ ‫و‬ ‫دەستوری‬ ‫بنەمایەکی‬ ‫ووەتە‬ ‫اوە.‬ ‫بۆدیاریکر‬ ‫دەستوردا‬ ‫لە‬ ‫استنی‬ ‫پار‬ ‫ازی‬ ‫ئامر‬ ‫هەیەو‬ ‫دەستوری‬ ‫بەهای‬ ‫نجار،‬ ‫احمد‬ ‫اد‬ ‫(د.شیرز‬ 2018 : 153 -169 ‫ب‬ ‫بەڵکو‬ ) ‫لە‬ ‫تر‬ ‫هەندێکی‬ ‫ەالی‬ ‫هەردوو‬ ‫گەیاندنی‬ ‫بەپایان‬ ‫بۆ‬ ‫نەتەوەیەکگرتووەکان‬ ‫هەوڵەى‬ ‫ئەم‬ ‫انەوە‬ ‫نوسەر‬ ‫مرۆڤ‬ ‫بەمافەکانی‬ ‫تایبەت‬ ‫پەیماننامەکەی‬ ( ‫ساڵی‬ ‫لە‬ 1966 ‫دیباجەکەى‬ ‫نەک‬ ) ‫(جەدەل)‬ ‫باسانە‬ ‫قسەو‬ ‫بەو‬ ‫کۆتایی‬ ‫بەڵکو‬ ‫هەڵناگرێت،‬ ‫جیاواز‬ ‫تەفسیرێکی‬ ‫هیچ‬ ‫مافەکانی‬ ‫جیهانی‬ ‫جارنامەى‬ ‫نەبوونی‬ ‫یان‬ ‫پابەندبوون‬ ‫بابەتی‬ ‫لەسەر‬ ‫کە‬ ‫هێنا‬ ‫نێودەوڵەتی‬ ‫یاسایی‬ ‫سیستەمێکی‬ ‫ڕێکەوتننامانە‬ ‫ئەم‬ ‫بەجۆرێک‬ ‫هەبوو،‬ ‫مرۆڤ‬ ‫بۆ‬ ‫دروستکردووە‬ ‫چاودێری‬ ‫بەندەکانی‬ ‫جێبەجێکردنى‬ ‫و‬ ‫پابەندی‬ ‫گرەنتی‬ ‫اوە.‬ ‫پێدر‬ ‫ئاماژەى‬ ‫کە‬ ‫مافانەى‬ ‫ئەو‬ ‫ڕێزگرتنی‬ ‫ڕێکەوتننامەکەو‬ ‫ي‬ ‫اض‬ ‫ر‬ ‫ليلو‬ ‫مازن‬ ‫(د.‬ ‫د.‬ ‫و‬ ‫الهادي،‬ ‫عبد‬ ‫ادهم‬ ‫حيدر‬ 2006 : 97 ) ‫ی‬ ‫(بەش‬ ‫کە‬ ‫بڵێین‬ ‫دەتوانین‬ ‫ئەوە‬ ‫پەیماننامەکە‬ ‫ناوەرۆکی‬ ‫بە‬ ‫پەیوەستە‬ ‫هەرچی‬ ‫پەیمانن‬ ‫جەوهەری‬ ‫و‬ ‫کرۆک‬ ‫سێیەمی)‬ ‫کە‬ ‫بەشەدا‬ ‫لەو‬ ‫دەهێنێت،‬ ‫پێک‬ ‫امەکە‬ ‫لە(‬ 21 ‫دەکات‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫بە‬ ‫ئاماژە‬ ‫وورد‬ ‫بەشێوەیەکی‬ ‫پێکهاتووە‬ ‫ماددە‬ ) ‫دەدەین‬ ‫هەوڵ‬ ‫لێرەدا‬ ‫کە‬ ‫دەکاتەوە.‬ ‫ڕوونیان‬ ‫و‬ ‫دەنێت‬ ‫پێدا‬ ‫اف)‬ ‫(االعتر‬ ‫داننیان‬ ‫و‬ ‫مافە‬ ‫وەک‬ ‫هاتووەو‬ ‫سێیەمدا‬ ‫ی‬ ‫بەش‬ ‫لە‬ ‫کە‬ ‫بکەین‬ ‫مافانە‬ ‫ئەو‬ ‫گرنگترین‬ ‫بە‬ ‫ئاماژە‬ ‫سیاسیەک‬ ‫بەم‬ ‫ناودەبرێت‬ ‫یەکەم‬ ‫جیلی‬ ‫یاخود‬ ‫مرۆڤ‬ ‫بنەڕەتی‬ ‫بەمافی‬ ‫ان‬ ‫خوارەوە‬ ‫الی‬ ‫شێوەیەی‬ : ( ‫املدنیة‬ ‫بالحقوق‬ ‫الخاص‬ ‫الدولی‬ ‫العهد‬ ‫نص‬ ‫والسیاسیة‬ ، ١٩٦٦ : ‫م‬ 6 -27 ) ‫ناکرێت‬ ‫بێت،‬ ‫او‬ ‫پارێزر‬ ‫امەتی‬ ‫کەر‬ ‫پێویستە‬ ‫و‬ ‫هەیە‬ ‫ژیانی‬ ‫مافی‬ ‫کەسێک‬ ‫(هەمو‬ ‫بکرێت‬ ‫دەستگیر‬ ‫یان‬ ‫ابگیرێت‬ ‫ڕ‬ ‫ناڕەوا‬ ‫بە‬ ‫کەسێک‬ ‫هیچ‬ ‫بێ‬ ‫تۆمەتبارێک‬ ‫هەموو‬ ، ‫کەسێکی‬ ‫هەموو‬ ‫دەبێتەوە،‬ ‫ساغ‬ ‫بەسەردا‬ ‫تۆمەتەکەى‬ ‫هەتا‬ ‫تاوانە‬ ‫کە‬ ‫بکات‬ ‫انەدا‬ ‫بڕیار‬ ‫بەو‬ ‫چاوخشاندنەوە‬ ‫داوای‬ ‫هەیە‬ ‫مافی‬ ‫او‬ ‫تۆمەتبارکر‬ ‫یاسا‬ ‫بە‬ ‫کەس‬ ‫هەموو‬ ‫مافى‬ ‫پێویستە‬ ‫بااڵتر،‬ ‫دادگایەکی‬ ‫لە‬ ‫اوە‬ ‫در‬ ‫بەسەریدا‬ ‫سەرو‬ ‫لەبەردەم‬ ‫یەکسانە‬ ‫کەس‬ ‫هەموو‬ ‫بێت،‬ ‫او‬ ‫پارێزر‬ ‫هەموو‬ ‫یاسادا،‬ ‫ەرى‬ ‫لەگەڵیاندا).‬ ‫نەکردن‬ ‫جیاوازی‬ ‫و‬ ‫کەمینەکان‬ ‫ڕ‬ ‫کە‬ ‫دەردەکەوێت‬ ‫بۆمان‬ ‫ئەوەدا‬ ‫میانەى‬ ‫لە‬ ‫کەواتە‬ ‫نەتەوە‬ ‫اوی‬ ‫ێکخر‬ ‫کردووەو‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫بە‬ ‫ئاماژەى‬ ‫وورد‬ ‫زۆر‬ ‫بەشێوەیەکی‬ ‫یەکگرتووەکان‬ ‫هەربۆیە‬ ‫مرۆڤ.‬ ‫مافانەى‬ ‫ئەو‬ ‫ڕێزگرتنی‬ ‫و‬ ‫استنی‬ ‫پار‬ ‫ئامانجی‬ ‫بە‬ ‫کردۆتەوە‬ ‫ڕوونی‬ ‫نەتەوەیەکگرتووەکان‬ ‫اوی‬ ‫ڕێکخر‬ ‫کارەى‬ ‫ێ‬ ‫س‬ ‫ئەو‬ ‫ایانەوە‬ ‫شارەز‬ ‫لە‬ ‫هەندێک‬ ‫بەالی‬ ‫ما‬ ‫جیهانی‬ ‫جارنامەى‬ ‫میساقی‬ ‫(واتە:‬ ‫ساڵی‬ ‫لە‬ ‫مرۆڤ‬ ‫فەکانی‬ 1948 ‫هەردوو‬ ‫و‬ ‫و‬ ‫کۆمەاڵیەتی‬ ‫و‬ ‫ئابوری‬ ‫مافە‬ ‫و‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫و‬ ‫مەدەنی‬ ‫مافە‬ ‫میساقی‬ ‫ساڵی‬ ‫لە‬ ‫ڕۆشنبیرییەکان‬ 1966 ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫بۆ‬ ‫نێودەوڵەتی‬ ‫ڕەوایەتی‬ ‫بە‬ ) ‫ناودەبرێت.‬ ‫االنسان)‬ ‫لحقوق‬ ‫الدولیة‬ ‫(الشرعیە‬ ‫حمادي‬ ‫علوان‬ ‫حافظ‬ ‫(د.‬ ‫الدليمي،‬ ٢٠١٠ : 156 ) ‫هەنگاوەدا‬ ‫لەم‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫بە‬ ‫گرنگیدان‬ ‫و‬ ‫پێشکەوتن‬ ‫بێگومان‬ ‫نێودەوڵەتی‬ ‫تری‬ ‫ڕێکەوتنامەى‬ ‫چەندین‬ ‫ئەمەشدا‬ ‫بەدوای‬ ‫بەڵکو‬ ‫نەوەستاو‬ ‫هەموو‬ ‫کە‬ ‫اوە،‬ ‫کر‬ ‫لەسەر‬ ‫ڕێکەوتنی‬ ‫بارەیەوە‬ ‫لەم‬ ‫تایبەت‬ ‫پرۆتۆکۆڵی‬ ‫او‬ ‫ئەنجامدر‬ ‫نێودەو‬ ‫تێوەردانی‬ ‫دەست‬ ‫تەنانەت‬ ‫کە‬ ‫ئاستێک‬ ‫گەیشتنە‬ ‫ئەمانە‬ ‫لە‬ ‫ڵەتی‬ ‫مرۆڤدا‬ ‫مافەکانی‬ ‫پێشێلکردنی‬ ‫انبەر‬ ‫لەبەر‬ ‫واڵتان‬ ‫سەروەرى‬ ‫و‬ ‫ناوخۆیی‬ ‫کاروباری‬ ‫بووبێت.‬ ‫یاسایی‬ ‫و‬ ‫ئاسایی‬ ‫شتێکی‬ ‫دووەم‬ ‫ی‬ ‫بەش‬ ‫پرۆژەیەکەو‬ ‫هەر‬ ‫کوردستان‬ ‫هەرێمی‬ ‫دەستوری‬ ‫پرۆژەى‬ ‫ئەوەی‬ ‫ای‬ ‫سەرەڕ‬ ‫اوەو‬ ‫پێنەدر‬ ‫کوردستانی‬ ‫هەرێمی‬ ‫هاواڵتیانی‬ ‫دەنگی‬ ‫و‬ ‫فەرمی‬ ‫دەستورێکی‬ ‫نەبووەتە‬ ‫گرنگی‬ ‫سەرچاوەیەکی‬ ‫وەک‬ ‫پێویستە‬ ‫بەاڵم‬ ‫اوە،‬ ‫لەکارخر‬ ‫بەیاسایەک‬ ‫تەنانەت‬ ‫م‬ ‫ئەو‬ ‫شرۆڤەى‬ ‫شیکارو‬ ‫کوردستان‬ ‫هەرێمی‬ ‫بۆ‬ ‫نوێ‬ ‫دەستورێکی‬ ‫بڕگانەى‬ ‫اددەو‬ ‫ئەوانە‬ ‫تر‬ ‫بەتایبەت‬ ‫و‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافەکانی‬ ‫بە‬ ‫تایبەت‬ ‫کە‬ ‫بکرێت‬ ‫ی‬ ‫بە‬ ‫پەیوەندیدارن‬ ‫و‬ ‫انکاری‬ ‫گۆڕ‬ ‫لەگەڵ‬ ‫مافەکان‬ ‫بابەتی‬ ‫ئەگەر‬ ‫چونکە‬ ‫سیاسیەکانەوە،‬ ‫مافە‬ ‫پێشکەوتنی‬ ‫و‬ ‫ابێت‬ ‫پێدر‬ ‫بایەخی‬ ‫بەردەوام‬ ‫جیهانیەکاندا‬ ‫و‬ ‫ژیاری‬ ‫پێشکەوتنە‬ ‫لە‬ ‫پێویستە‬ ‫بێگومان‬ ‫ئەوا‬ ‫بینیبێت،‬ ‫بەخۆوە‬ ‫انکارییان‬ ‫گۆر‬ ‫دەستورەکانیشدا‬ ‫بکرێت،‬ ‫لەسەر‬ ‫توێژینەوەیان‬ ‫و‬ ‫بکرێن‬ ‫هەموار‬ ‫باشتر‬ ‫بەرەو‬ ‫و‬ ‫بەسەردابێت‬ ‫بخەینە‬ ‫تیشکێک‬ ‫دەدەین‬ ‫هەوڵ‬ ‫باسدا‬ ‫دوو‬ ‫لەمیانەى‬ ‫بەشەدا‬ ‫لەم‬ ‫هەربۆیە‬ ‫ی‬ ‫باس‬ ‫لە‬ ‫پاشان‬ ‫کوردستاندا‬ ‫هەرێمی‬ ‫دەستوری‬ ‫پرۆژەى‬ ‫لە‬ ‫مافانە‬ ‫ئەو‬ ‫سەر‬ ‫چە‬ ‫لەگەڵ‬ ‫بکەین‬ ‫اودیان‬ ‫بەر‬ ‫دووەمدا‬ ‫هاوچەرخدا.‬ ‫دەستورێکی‬ ‫ند‬ ‫یەکەم‬ ‫ی‬ ‫باس‬ ( ‫ماددەو‬ 41 ( ‫بڕگەو‬ ) 9 ‫مافە‬ ‫بۆ‬ ‫اوە‬ ‫تەرخانکر‬ ‫دووەمیش‬ ‫ی‬ ‫بەش‬ ‫پێکهاتووە.‬ ‫خاڵ‬ ) ‫تایب‬ ‫سێیەمیش‬ ‫ی‬ ‫بەش‬ ‫ئابورییەکان،‬ ‫و‬ ‫کۆمەاڵیەتی‬ ‫و‬ ‫نەتەوەیی‬ ‫مافە‬ ‫بە‬ ‫ەتە‬ ‫و‬ ‫چوارەم‬ ‫ی‬ ‫بەش‬ ‫کوردستان،‬ ‫هەرێمی‬ ‫اوجۆرەکانی‬ ‫جۆر‬ ‫پێکهاتە‬ ‫ئاینییەکانی‬ ( ‫ناوی‬ ‫ژێر‬ ‫کەلە‬ ‫کۆتایش‬ ‫ڕ‬ ‫نێودەوڵەتیەکاندایە)‬ ‫یاسا‬ ‫پەیماننامەو‬ ‫و‬ ‫ێکەوتن‬ ‫دەتوانرێت‬ ‫ناویان‬ ‫چووەتە‬ ‫اق‬ ‫عێر‬ ‫حکومەتی‬ ‫کە‬ ‫بەڵێننامانەى‬ ‫بەو‬ ‫پەیوەستە‬ ‫چەن‬ ‫لەگەڵ‬ ‫وەربگیرێت،‬ ‫لێ‬ ‫کەڵکیان‬ ‫بەمافەکان.‬ ‫تایبەت‬ ‫کۆتایی‬ ‫حوکمێکی‬ ‫د‬ ( ‫کوردستان‬ ‫اقلیم‬ ‫دستور‬ ‫مشروع‬ -‫ا‬ ‫اق،‬ ‫لعر‬ ٢٠٠٩ ‫م:‬ ، 12 -26 ) ‫دانانی‬ ‫و‬ ‫نوسین‬ ‫بە‬ ‫او‬ ‫اسپێردر‬ ‫ڕ‬ ‫لیژنەى‬ ‫لێرەدا‬ ‫دەکرێت‬ ‫تێبینی‬ ‫ئەوەى‬ ‫بە‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫داڕشتنی‬ ‫و‬ ‫پۆلێنکردن‬ ‫لە‬ ‫دەستورەکە‬ ‫پرۆژەى‬ ‫ی‬ ‫ڕەشنوس‬ ‫هەریە‬ ‫بۆ‬ ‫اونەتەوە‬ ‫گەڕ‬ ‫گشتی‬ ‫شێوەیەکی‬ ( ‫اقی‬ ‫عێر‬ ‫دەستوری‬ ‫لە‬ ‫کە‬ 2005 ‫)و‬ ( ‫سیاسیەکانی‬ ‫و‬ ‫مەدەنی‬ ‫مافە‬ ‫بۆ‬ ‫نێودەوڵەتی‬ ‫پەیماننامەى‬ 1966 ‫نەتەوە‬ ‫)ى‬ ‫پۆلێنە‬ ‫بەو‬ ‫پشتیان‬ ‫والسیاسیة)و‬ ‫املدنیة‬ ‫للحقوق‬ ‫الدولی‬ ‫(العهد‬ ‫یەکگرتووەکان‬ ‫ی‬ ‫ڕەشنوس‬ ‫دەقەکانی‬ ‫ناوەڕۆکی‬ ‫زۆری‬ ‫بەشێکی‬ ‫یاخود‬ ‫بەستووە‬ ‫مافەکاندا‬ ‫لە‬ ‫ئەم‬ ‫دەربارەى‬ ‫پرۆژەکەیان‬ ‫بە‬ ‫وەرگرتووە‬ ‫هەڵێنجاوەو‬ ‫پەیماننامەیەوە‬ ‫لەو‬ ‫مافانە‬ ‫لەمافە‬ ‫هەریەکە‬ ‫پێیەى‬ ‫بەو‬ ‫هەروەها‬ ‫اوە،‬ ‫کر‬ ‫بۆ‬ ‫پۆلێنی‬ ‫و‬ ‫ڕیزبەندی‬ ‫فۆرم‬ ‫هەمان‬ ‫لەنێواندا‬ ‫لێکیان‬ ‫کار‬ ‫پەیوەندی‬ ‫و‬ ‫یکن‬ ‫نز‬ ‫لێک‬ ‫تەواو‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬ ‫و‬ ‫مەدەنی‬ ‫هات‬ ‫پێکەوە‬ ‫مافەکە‬ ‫هەردوو‬ ‫پرۆژەیەشدا‬ ‫لەم‬ ‫یەکدین،‬ ‫تەواوکەری‬ ‫هەیەو‬ ‫وون‬ ‫اونەتەوە.‬ ‫جیانەکر‬ ‫لێک‬ ‫ماددەکانیشدا‬ ‫لەدەقی‬ ‫و‬ ‫مافە‬ ‫پۆلێنی‬ ‫گرنگترین‬ ‫دەدەین‬ ‫هەوڵ‬ ‫باسەدا‬ ‫ئەم‬ ‫لەمیانەى‬ ‫لێرەداو‬ ‫لەچەند‬ ‫اوە‬ ‫لەسەردر‬ ‫دەقی‬ ‫و‬ ‫هاتووە‬ ‫پرۆژەکەدا‬ ‫لە‬ ‫شێوەى‬ ‫بەو‬ ‫سیاسییەکان‬ ‫خوارەوە:‬ ‫الی‬ ‫شێوەیەى‬ ‫بەم‬ ‫بخەینەڕوو‬ ‫خاڵێکدا‬ ‫میکان‬ ‫لە‬ ‫جەختکردنەوە‬ ‫وەک‬ ‫یەکەم:‬ ‫و‬ ‫لەالیەک‬ ‫مافانە‬ ‫ئەم‬ ‫جێبەجێکردنی‬ ‫زمی‬ ‫هاتوون‬ ‫پرۆژەکەدا‬ ‫لە‬ ‫ماددانەى‬ ‫ئەو‬ ‫کۆی‬ ‫بە‬ ‫باپەندبوون‬ ‫سروشتی‬ ‫پێدانی‬ ‫داڕێژەرى‬ ‫ترەوە؛‬ ‫لەالیەکی‬ ‫مەعنەویشدا‬ ‫کەسانی‬ ‫و‬ ‫سروشتی‬ ‫کەسانی‬ ‫بەسەر‬ ‫ێ‬ ‫هەرس‬ ‫مادەکان‬ ‫دەقی‬ ‫بە‬ ‫ئاماژەکردن‬ ‫پێش‬ ‫الدستوری)‬ ‫(املشرع‬ ‫دەستورى‬ ‫دەسە‬ ‫و‬ ‫جێبەجێکردن‬ ‫دەسەاڵتی‬ ‫پابەند‬ ‫دادوەری‬ ‫دەسەاڵتی‬ ‫و‬ ‫یاسادانان‬ ‫اڵتی‬ ‫ئەوەش‬ ‫هاتوون‬ ‫بەشەدا‬ ‫لەم‬ ‫کە‬ ‫مافانەى‬ ‫ئەو‬ ‫ناوەرۆکی‬ ‫استنی‬ ‫پار‬ ‫بە‬ ‫کردووە‬ ‫اوە.‬ ‫لێکر‬ ‫ارشتی‬ ‫گوز‬ ‫هەرێم‬ ‫هاواڵتیانی‬ ‫بنەڕەتیەکانی‬ ‫مافە‬ ‫وەک‬ ‫(م:‬ 18 ‫ف:اوال،‬ ، ‫ثالثا)‬ ‫ثانیا،‬ ‫لەوەدا‬ ‫دەسەاڵتانە‬ ‫ئەو‬ ‫بوونی‬ ‫پابەند‬ ‫لە‬ ‫مەبەستیش‬ ‫بێگومان‬ ‫دەردەک‬ ‫دەربکات‬ ‫لەمان‬ ‫لەپەر‬ ‫یاسایەک‬ ‫نابێت‬ ‫یاسادانان‬ ‫دەسەاڵتی‬ ‫کە‬ ‫ەوێت‬ ‫دەسەاڵتی‬ ‫وەنابێت‬ ‫بن،‬ ‫مافانە‬ ‫ئەو‬ ‫ئامانجی‬ ‫و‬ ‫ناوەرۆک‬ ‫پێچەوانەى‬ ‫پێشێل‬ ‫مافانە‬ ‫ئەو‬ ‫سنوری‬ ‫بەکارەکانیدا‬ ‫هەڵسان‬ ‫لەمیانەى‬ ‫جێبەجێکردن‬ ‫کردووە‬ ‫پابەند‬ ‫هەرێمی‬ ‫دادگاکانی‬ ‫شێوەش‬ ‫بەهەمان‬ ‫اوە،‬ ‫پێدر‬ ‫ئاماژەى‬ ‫کە‬ ‫بکات‬ ‫بە‬ ١٩ ‫ف‬ ، / 1 ، 2 ) ‫خۆی‬ ‫دەستوری‬ ‫بەهای‬ ‫پرەنسیپێک‬ ‫وەک‬ ‫ئەمەش‬ ‫بێگومان‬ ‫اوە.‬ ‫در‬ ‫لەسەر‬ ‫دەقی‬ ‫هاوچەرخەکاندا‬ ‫دەستورە‬ ‫زۆربەى‬ ‫لە‬ ‫هەیەو‬ ‫(د.‬ ‫اد‬ ‫شیرز‬ ‫نجار،‬ ‫احمد‬ ٢٠١٧ : 159 ) 2 ‫هەیە.‬ ‫(م:‬ ١٩ ‫ف‬ ، / ٣ ، ٦ ) 4 ‫تاکێکە.‬ ‫هەر‬ ‫(م:‬ ١٩ ‫ف‬ ، / 9 ، 10 ، 11 ) 6 ‫چاالکی‬ ‫ئەنجامدانی‬ ‫یاسا‬ ‫پێی‬ ‫بە‬ ‫اوەیی:‬ ‫ڕێکخر‬ ‫کاری‬ ‫ئاشتیانەو‬ ‫کۆبونەوەى‬ . ‫دروستک‬ ‫مەدەنیانەو‬ ‫و‬ ‫مەدەنی‬ ‫کۆمەڵگەى‬ ‫اوەکانی‬ ‫ڕێکخر‬ ‫سەربەخۆیی‬ ‫و‬ ‫ردن‬ ‫لەهەرێم‬ ‫هەرکەسێکە‬ ‫مافی‬ ‫ئاشتیانە‬ ‫خۆپیشاندانی‬ ‫کۆبوونەوەو‬ ‫کۆڕو‬ ‫بەشداری‬ ‫هەڵوێستیان‬ ‫کۆمەاڵنەو‬ ‫ئەو‬ ‫کاری‬ ‫و‬ ‫کەئامانج‬ ‫بەوەى‬ ‫اوە‬ ‫کر‬ ‫مەرجدار‬ ‫ئەمەش‬ ‫پێکەوە‬ ‫و‬ ‫کۆمەاڵیەتی‬ ‫ئاشتی‬ ‫دژی‬ ‫و‬ ‫نەبن‬ ‫پێچەوانە‬ ‫دەستوردا‬ ‫یاساو‬ ‫لەگەڵ‬ ‫نە‬ ‫ژیان‬ ‫بێت.‬ ‫(م:‬ ١٩ ‫ف‬ ، / 17 ) 7 ‫(م:‬ ١٩ ‫ف‬ ، / 17 ، ‫ڕچاوی‬ ‫پێویستە‬ ‫بریارێکیاندا‬ ‫(م:‬ 18 )
	‫هەربۆیە‬ ‫دەردەکەوێت؛‬ ‫اردنەکان‬ ‫هەڵبژ‬ ‫پرۆسەکانی‬ ‫بەشداری‬ ‫وەک‬ ‫هاواڵتیاندا‬ ‫نەتەوە‬ ‫گشتی‬ ‫کۆمەڵەى‬ ‫پەیماننامەى‬ ‫و‬ ‫ڕێککەوتن‬ ‫بنەمای‬ ‫لەسەر‬ ‫ئەوەش‬ ‫کوردستاندا‬ ‫هەرێمی‬ ‫دەستوری‬ ‫لەپرۆژەى‬ ‫سیاسیەکان‬ ‫مافە‬	‫لەماف‬ ‫فۆرمەی‬ ‫ئەم‬ ‫کۆی‬ ‫کە‬ ‫نیە‬ ‫گشتگیر‬ ‫پۆلێنێکی‬ ‫کەتەنها‬ ‫ئەوەى‬ ‫ڕوویدا؟‬ ‫جیاوازو‬ ‫بیربۆچونی‬ ‫هەیە،‬ ‫ئاینی‬ ‫و‬ ‫ویژدان‬ ‫هزرو‬ ‫بیرکردنەوەو‬ ‫ادی‬ ‫ئاز‬ ‫مافی‬ ‫کەس‬ ‫لەخۆ‬ ‫ەکان‬