The Attitude of Shia Marjai in The Poltical Process of Iraq After 2014

Keywords: Iraq, Shia, Marji, Ali al-Sistani, Decision

The decision-making process is a complex process that passes through several stages and is influenced by many external and local factors. There are many factors that influence the decision-making process in Iraq, one of which is the Shiit supreme Marjah, which is superior to those parties and actors who have an important role in decision-making. This role is performed within the framework of counseling, and appears after the collapse of Saddam Hussein's regime in 2003. But after the emergence of ISIS and its threats and dangers, the political role of the Shiite supreme Marjah appeared more and more through the fatwa to counter ISIS. 


‫نێودەڵەتی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print) 303 ‫دوای‬ ‫عێراق‬ ‫لە‬ ‫سیاسی‬ ‫پرۆسەی‬ ‫لە‬ ‫شیعە‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫کانی‬ ‫هەڵوێستە‬ ٢٠١٤ ‫حيدر‬ ‫صبحي‬ ‫صباح‬

  
			٢٠٢٢	‫ی‬ ‫ن‬	‫هاو‬ ‫ی‬	،	‫ژمارە‬ ( ٢ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ )	‫تۆماری‬ ‫ژمارەی‬
	‫صالحدین،‬ ‫زانکۆی‬ ‫ن،‬	‫سیاسییەکا‬ ‫زانستە‬ ‫کۆلێژژی‬	،	‫سیستەمە‬ ‫بةشى‬ ‫هەولێر،‬ ‫كوردستان،‬ ‫هةريمى‬ ‫سیاسی‬ ‫گشتی‬ ‫سیاسەتی‬ ‫و‬ ‫ەکان‬ ‫عیراق‬ . com . subhi@gmail . Sabah
	‫هەولێر،‬ ‫صالحدین،‬ ‫زانکۆی‬ ‫ن،‬	‫سیاسییەکا‬ ‫زانستە‬ ‫کۆلێژی‬	،	‫محمد‬ ‫حسن‬ ‫رێکار‬ ‫بةشى‬ ‫سیستەمە‬ ‫سیاسی‬ ‫كوردستان،‬ ‫هةريمى‬ ‫عیراق‬ ‫گشتی‬ ‫سیاسەتی‬ ‫و‬ ‫ەکان‬ . com . @gmail 5 hassan . Rekar
		‫پوختە‬				‫توێژینەوە‬ ‫زانیاریەکانی‬
	‫قۆناغدا‬ ‫بەچەندین‬ ‫و‬ ‫ئاڵۆزە‬ ‫پرۆسەیەکی‬ ‫بڕیار‬ ‫دروستکردنی‬ ‫پرۆسەی‬ ‫و‬ ‫تێپەڕدەبێت‬ ‫لە‬ ‫تێدەکەن،‬ ‫کاری‬ ‫دەرەکی‬ ‫و‬ ‫ناوخۆی‬ ‫فاکتەری‬ ‫چەندین‬ ‫دروستکردنی‬ ‫پرۆسەی‬ ‫سەر‬ ‫بۆ‬ ‫هەن‬ ‫فاکتەرگەلێک‬ ‫عێراقدا‬ ‫چوارچێوەی‬ ‫ئەو‬ ‫پێشەنگی‬ ‫لە‬ ‫کە‬ ‫شیعە،‬ ‫بااڵی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫نێویشیاندا‬ ‫لە‬ ‫بڕیار‬ ‫ڕژێمی‬ ‫ڕوخانی‬ ‫دوای‬ ‫رۆڵەشی‬ ‫ئەم‬ ‫بەگشتی‬ ‫هەیە،‬ ‫ڕۆڵیان‬ ‫کە‬ ‫الیەنانەیە‬ ‫خ‬ ‫و،‬ ‫دەکەوێت‬ ‫دیار‬ ‫بە‬ ‫بەعس‬ ‫نیشان‬ ‫ڕێنمویدا‬ ‫چوارچێوەیەکی‬ ‫لە‬ ‫ۆی‬ ‫دەرکردنی‬ ‫بە‬ ‫مەترسییەکانی‬ ‫و‬ ‫داعش‬ ‫سەرهەڵدانی‬ ‫دوای‬ ‫بەاڵم‬ ‫دەدات،‬ ‫رۆڵێکی‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫فتوایە‬ ‫ئەو‬ ‫لێکەوتەکانی‬ ‫بەرەنگاری،‬ ‫بۆ‬ ‫فتوایەك‬ ‫عێراقدا.‬ ‫سیاسی‬ ‫پرۆسەی‬ ‫نێو‬ ‫لە‬ ‫کەوت‬ ‫وەبەر‬ ‫سیاسیەنەی‬	‫توێژینەوە:‬ ‫بەرواری‬ ‫وەرگرتن:‬ ٢٩ / ٩ / ٢٠٢١ ‫پەسەندکردن:‬ ٢٧ / ١٠ / ٢٠٢١ ‫باڵوکردنەوە‬ : ‫هاوینی‬ ٢٠٢٢ ‫ووشە‬ ‫سەرەکییەکان‬ Iraq. Shia, Marji, Ali al-Sistani, Decision makin. Doi:
									10.25212/lfu.qzj.7.2.11

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫ی‬ ‫ن‬	‫هاو‬ ‫ی‬	،	‫ژمارە‬ ( ٢ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ )	‫تۆماری‬ ‫ژمارەی‬

‫نێودەڵەتی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print) 304 ‫پێشەکی‬ ‫خاوەن‬

  ‫و‬ ‫هەیە‬ ‫شیعیدا‬ ‫ناوەندی‬ ‫لە‬ ‫بااڵی‬ ‫ڕوحی‬ ‫دەسەاڵتێکی‬ ‫و‬ ‫بەرز‬ ‫پێگەیەکی‬ ‫ئایینی،‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫بەڕێوبردنی‬ ‫بۆ‬ ‫گرنگ‬ ‫دەسەاڵتێکی‬ ‫ببێتە‬ ‫لێدەکات‬ ‫وای‬ ‫کە‬ ‫گەورەیە‬ ‫جەماوەری‬ ‫پێگەیەکی‬ ‫دەکات‬ ‫کار‬ ‫هاوچەرخەکان‬ ‫دەسەاڵتە‬ ‫دەرەوەی‬ ‫لە‬ ‫ئەوەی‬ ‫سەرەڕای‬ ‫شوێنکەوتووانی،‬ , ‫کاتیشدا‬ ‫هەمان‬ ‫لە‬ ‫پێگەیەکە‬ ‫بڕیارەکانی.‬ ‫سەپاندنی‬ ‫بۆ‬ ‫ماددییە‬ ‫دیاریکراوی‬ ‫هێزێكی‬ ‫و‬ ‫جێبەجێکاری‬ ‫دەسەاڵتێکی‬ ‫خاوەن‬ ‫کەسێك‬ ‫هەر‬ ‫هەیە.‬ ‫زۆر‬ ‫مەرجی‬ ‫و‬ ‫تایبەت‬ ‫خاوەنداریەتیی‬ ‫بە‬ ‫پێویستی‬ ‫دژوارە.‬ ‫پێی‬ ‫گەیشتن‬ ‫پێی‬ ‫یش‬ ‫پەرەستنی‬ ‫لە‬ ‫توانەوە‬ ‫و‬ ‫خۆنەویستی‬ ‫و‬ ‫خواپەرستی‬ ‫لە‬ ‫بڕیوە‬ ‫بااڵی‬ ‫پلەیەکی‬ ‫پێشتر‬ ‫بێت،‬ ‫گەیشت‬ ‫بااڵدەست.‬ ‫خودای‬ ‫وادەکات‬ ‫و‬ ‫دەبەخشێت‬ ‫پێ‬ ‫پێگەی‬ ‫ئەمەش‬ ‫کە‬ ‫خاکەڕایی‬ ‫لە‬ ‫بااڵیە‬ ‫پلەیەکی‬ ‫بە‬ ‫پێویستی‬ ‫مەرجەع‬ ‫شیعی،‬ ‫مەزهەبی‬ ‫چەمکی‬ ‫پێی‬ ‫بە‬ ‫بێت.‬ ‫ملکەچی‬ ‫خەڵکیش‬ ‫و‬ ‫بکات‬ ‫داگیر‬ ‫دڵەکان‬ 


	‫ئایینی‬ ‫پیرۆزییە‬ ‫ئەو‬ ‫گوێرەی‬ ‫بە‬ ‫مەرجەع‬ .	‫المعصوم‬ )	(	‫هەڵەنەکار‬ ‫پێشەوایەکی‬ ‫وەک‬ ‫هەیە‬ ‫باوکانەی‬ ‫خەسڵەتێکی‬ ‫ڕوحییە،‬ ‫و‬ ‫هەیەتی.‬ ‫زۆرەی‬ ‫دەسەاڵتە‬ ‫ئەو‬
	‫دروستبوونی‬ ‫سەرەتای‬ ‫لە‬ ‫بەاڵم‬ ‫سیاسەتەوە،‬ ‫و‬ ‫ئاین‬ ‫نێوان‬ ‫پەیوەندیی‬ ‫مێژووی‬ ‫نێو‬ ‫ناخزێنینە‬ ‫قوڵی‬ ‫بە‬ ‫شیعە‬ ‫ملمالنێی‬ ‫عێراقەوە،‬ ‫دەوڵەتی‬ ‫هەبووە،‬ ‫سیاسی‬ ‫پڕۆسەی‬ ‫لە‬ ‫بەرچاویان‬ ‫ڕۆڵێكی‬ ‫سوننە‬ ‫و‬ ‫ئەم‬ ‫دەرهاویشتەی‬ ‫بەعس‬ ‫ڕژێمی‬ ‫ڕووخانی‬ ‫دوای‬ ‫گشتی‬ ‫بە‬ ‫سیاسییەکان‬ ‫هەڵوێستە‬ ‫بەجۆرێك‬
	‫نەمانی‬ ‫بە‬ ‫کە‬ ‫دەسەاڵت‬ ‫لەسەر‬ ‫ـیش‬ ‫حسێن‬ ‫سەدام‬ ‫ڕژێمی‬ ‫نەمانی‬ ‫و‬ ‫بوون،‬ ‫مەزهەبییە‬ ‫دابەشکارییە‬ ‫دواترى‬ ‫قۆناغی‬ ‫و‬ ‫دەکرێت‬ ‫هەژمار‬ ‫سوننە‬ ‫هەژموونی‬ ‫عێراق‬ ‫لە‬ ‫شیعە‬ ‫دەسەاڵتی‬ ‫سەردەمى‬ ‫بە‬ ‫هەمیشە‬ ‫ـش،‬ ‫سیستانی‬ ‫عەلى‬ ‫ئایەتواڵ‬ ‫خودی‬ ‫و‬ ‫شیعە‬ ‫بااڵی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫ئەوەی‬ ‫سەرەڕای‬ ‫ناودەبرێت،‬ ‫بەاڵم‬ ‫دەکردەوە،‬ ‫سیاسی‬ ‫کایەی‬ ‫لە‬ ‫دوورەپەرێزی‬ ‫و‬ ‫خۆبەدوورگرتن‬ ‫لە‬ ‫جەختیان‬ ‫هەڵوێستەکانیان‬ ‫لە‬
	‫دەبینرێت،‬ ‫ڕوونی‬ ‫بە‬ ‫مەرجەعیەتە‬ ‫ئەم‬ ‫هەژموونی‬ ‫و‬ ‫ڕۆڵ‬ ‫بڕیارەکانیان.‬ ‫و‬ ‫هەڵوێست‬ ‫میانی‬ ‫لە‬ ‫دەگەڕێنەوە‬ ‫بۆی‬ ‫عێراق‬ ‫شیعەکانی‬ ‫ئایینییەی‬ ‫پێگە‬ ‫و‬ ‫دەسەاڵت‬ ‫ئەو‬ ‫وەك‬ ‫سیاسیدا‬ ‫دەسەاڵتی‬ ‫سەرەکییەکانی‬ ‫جومگە‬ ‫بەسەر‬ ‫دەستیان‬ ‫کە‬ ‫ڕادەیەك‬ ‫تا‬ ‫زۆرینەن،‬ ‫شیعە‬ ‫عێراق،‬ ‫لە‬ ‫پەیڕەوکردنی‬ ‫بانگەشەی‬ ‫ئەگەرچی‬ ‫گرتووە،‬ " ‫سازان‬ ‫بنەمای‬ " ‫پەیڕە‬ ‫بەاڵم‬ ‫دەکرێت،‬ ‫و‬ ‫دەسەاڵت‬ ‫وکردنی‬
	‫عێراق.‬ ‫لە‬ ‫بووە‬ ‫دیکەى‬ ‫پێکهاتەکانی‬ ‫ڕەخنەى‬ ‫و‬ ‫گازندە‬ ‫مایەی‬ ‫هەمیشە‬ ‫زۆرینە‬ ‫مۆدێلی‬

‫زانست‬ ‫قەاڵى‬ ‫گۆڤاری‬ ‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫ی‬ ‫ن‬	‫هاو‬ ‫ی‬	،	‫ژمارە‬ ( ٢ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ )	‫تۆماری‬ ‫ژمارەی‬

‫نێودەڵەتی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print) 305

  ‫لە‬ ‫بووە‬ ‫بااڵ‬ ‫ڕوحی‬ ‫دەسەاڵتی‬ ‫پیادەکردنی‬ ‫خەریکى‬ ‫سەدە‬ ‫چەندین‬ ‫درێژایی‬ ‫بە‬ ‫ئاینی‬ ‫مەرجەعی‬ ‫و‬ ‫ئەرێنی‬ ‫دیوە‬ ‫هەردوو‬ ‫بە‬ ‫جووڵەکان‬ ‫و‬ ‫بژاردە‬ ‫یەکالکردنەوەی‬ ‫و‬ ‫نەتەوە‬ ‫ئاراستەکردنی‬ ‫نەرێنییەکانیان‬ ‫لە‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫هەمیشە‬ ‫ڕۆڵێكە‬ ‫ئەمە‬ ‫ڕەواکان.‬ ‫مافە‬ ‫داواکردنی‬ ‫بەرەو‬ ‫پاڵپێوەنانى‬ ‫و‬ ‫کیان‬ ‫پاراستنی‬ ‫و‬ ‫ئەو‬ ‫پێشووسەرەڕای‬ ‫بەعسی‬ ‫ڕژێمی‬ ‫سەردەمی‬ ‫لە‬ ‫تایبەت‬ ‫بە‬ ‫داوە‬ ‫بۆ‬ ‫باجی‬ ‫جیاوازەکاندا‬ ‫قۆناغە‬ 


	‫لە‬ ‫نەداوە‬ ‫کۆڵیشی‬	‫بەاڵم‬ ‫قۆناغەکان،‬ ‫زۆربەی‬ ‫لە‬ ‫بوونەتەوە‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫ڕووبەڕووی‬ ‫فشارانەی‬
	‫لە‬ ‫براوە‬ ‫بۆ‬ ‫پەنای‬ ‫بەردەوام‬ ‫کە‬ ‫شوێنکەوتوانی‬ ‫و‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫پەیوەندی‬ ‫هەرگیز‬ ‫و‬ ‫ڕووبەڕووبوونەوە‬ ‫بدرێت.‬ ‫بۆ‬ ‫خوێنیشى‬ ‫بووە‬ ‫پێویست‬ ‫کاتانەی‬ ‫لەو‬ ‫تایبەت‬ ‫بە‬ ‫نەپچڕاوە‬ ‫ناهەموارەکان،‬ ‫بارودۆخە‬ ‫بەشداری‬ ‫بە‬ ‫بڕوای‬ ‫ئاشکرا‬ ‫بەشێوەیەکی‬ ‫ئایینی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫ئەوەی‬ ‫سەرەڕای‬ ‫کاری‬ ‫ئاشكرای‬ ‫ییەکی‬ ‫نییە،‬ ‫سیاسی‬ ‫ب‬ ‫ڕووبەڕووی‬ ‫کە‬ ‫هەڵدێرێك‬ ‫و‬ ‫قەیران‬ ‫و‬ ‫ئاستەنگ‬ ‫هەر‬ ‫و‬ ‫سیاسی‬ ‫پڕۆسەی‬ ‫لە‬ ‫دانەبڕاوە‬ ‫ەاڵم‬
	‫کۆدەنگی‬ ‫و‬ ‫یەکڕیزی‬ ‫بۆ‬ ‫ڕەخسابێت‬ ‫بۆ‬ ‫هەلی‬ ‫گەر‬ ‫کاتدا‬ ‫زۆربەی‬ ‫لە‬ ‫بەڵکو‬ ‫بووبێتەوە،‬ ‫میللەت‬ ‫بووبێ‬ ‫الواز‬ ‫چەند‬ ‫کۆدەنگییشە‬ ‫و‬ ‫یەكڕیزی‬ ‫ئەو‬ ‫هەرچەندە‬ ‫قۆستوویەتیەوە،‬ ‫هیچکام‬ ‫لە‬ ‫نەبووە‬ ‫بنبڕ‬ ‫ت‬ ‫پێگەیشتنیشى‬ ‫کە‬ ‫ناوچەیەك‬ ‫لەهەر‬ ‫خۆی‬ ‫جەماوەری‬ ‫بە‬ ‫بگات‬ ‫توانیوەیەتی‬ ‫هەروەها‬ ‫قۆناغەکان،‬ ‫لە‬ ‫ملمالنێکان‬ ‫و‬ ‫هاوکێشە‬ ‫سەرلەبەری‬ ‫قۆناغدا‬ ‫هەندێك‬ ‫لە‬ ‫توانی‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫بەڵکو‬ ‫بووبێت،‬ ‫دژوار‬
	‫دیاریکرد‬ ‫لە‬ ‫بکات‬ ‫دروست‬ ‫کاریگەری‬ ‫و‬ ‫هەبێت‬ ‫تێیاندا‬ ‫دەستی‬ ‫و‬ ‫بگۆڕێت‬ ‫دروستکردنی‬ ‫سەر‬ ‫بخاتە‬ ‫فشار‬ ‫بتوانێت‬ ‫تا‬ ‫گشتی‬ ‫ڕای‬ ‫ئاراستەکردنی‬ ‫ڕێگەی‬ ‫لە‬ ‫ئەویش‬ ‫فەرمانڕەوایی‬ ‫سیستمی‬ ‫و‬ ‫شێوە‬ ‫نی‬ ‫خۆیەوە.‬ ‫کاریگەری‬ ‫چەترى‬ ‫ژێر‬ ‫لە‬ ‫کۆکردنەوەیان‬ ‫و‬ ‫سیاسی‬ ‫دەستەبژێری‬ ‫هەڵبژاردنى‬ ‫و‬ ‫سیاسی‬ ‫بڕیاری‬
		‫توێژینەوە‬ ‫گرنگی‬ :
	‫هەنووکەی‬ ‫نمونەی‬ ‫لە‬ ‫پڕن‬ ‫شیعە،‬ ‫سیاسییەکانی‬ ‫بڕیارە‬ ‫دیوە‬ ‫بەو‬ ‫بردن‬ ‫پەی‬ ‫و‬ ‫زانین‬ ‫کە‬ ‫سیاسی،‬ ‫بڕیاری‬ ‫دروستکردنی‬ ‫پرۆسەی‬ ‫لەسەر‬ ‫دروستکردن‬ ‫کاریگەری‬ ‫وەکو‬ ‫دەبینرێت‬ ‫گرنگ‬ ‫ڕەفتارێگەلێکی‬ ‫کە‬ ‫ی‬ ‫بڕیاری‬ ‫دروستکەرانی‬ ‫تێڕوانینی‬ ‫لە‬ ‫تێگەیشتن‬ ‫ئامانجی‬ ‫بە‬ ‫عێراق‬ ‫سیاسی‬ ‫پرۆسەی‬ ‫نێو‬ ‫شاراوەیەی‬ ‫سیاسی.‬

‫توێژینەوە:‬ ‫ئامانجی‬ ‫زانست‬ ‫قەاڵى‬ ‫گۆڤاری‬ ‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬ ‫بەرگی‬ ( ٧ ) - ‫ژمارە‬ ( ٢ ) ، ‫هاو‬ ‫ی‬ ‫ی‬ ‫ن‬ ٢٠٢٢ ‫تۆماری‬ ‫ژمارەی‬ ‫نێودەڵەتی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print) 306

  
	‫هەوڵێكە‬ ‫توێژینەوە‬ ‫ئەم‬ ‫دوای‬ ‫عێراقێکى‬ ‫گشتی،‬ ‫ڕای‬ ‫ئاراستەکردنی‬ ‫و‬ ‫سیاسی‬ ‫بڕیاری‬ ‫دروستکردنی‬ ‫و‬ ‫عێراق‬ ‫واقعی‬ ‫بەسەر‬ ‫بگرێت‬ ‫دەست‬ ‫تا‬ ‫ئایینی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫بااڵیەى‬ ‫ڕۆڵە‬ ‫ئەو‬ ‫شڕۆڤەکردنی‬ ‫بۆ‬
	‫کاریگەرى‬ ‫ئەمەش‬ ‫و‬ ‫ئەمریکا‬ ‫سەرۆکایەتی‬ ‫بە‬ ‫هاوپەیمانەکان‬ ‫هیزە‬ ‫بوونى‬ ‫و‬ ‫بەعس‬ ‫ڕووخاوى‬ ‫ڕژێمی‬ ‫ئاستی‬ ‫ڕادەی‬ ‫لەسەر‬ ‫هەبوو‬ ‫بڕوابوون‬ ‫و‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫ڕاسپاردەکانی‬ ‫بۆ‬ ‫شیعی‬ ‫شەقامی‬ ‫کاردانەوەی‬ ‫تێپەڕی.‬ ‫ناشازدا‬ ‫و‬ ‫هەستیار‬ ‫قۆناغێکی‬ ‫بە‬ ‫کە‬ ‫نەتەوەیەى‬ ‫و‬ ‫فرەمەزهەب‬ ‫واڵتە‬ ‫لەو‬ ‫پێی‬
	٢٠١٤	‫توێژینەوە‬ ‫سەرەکی‬ ‫پرسیاری‬ ‫دوای‬ ‫عێراق‬ ‫لە‬ ‫سیاسی‬ ‫بریاری‬ ‫دروستکردنی‬ ‫پرۆسەی‬ ‫لە‬ ‫شیعە‬ ‫ئاینی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫سەرەکی‬ ‫ڕۆڵی‬ ‫کە‬ ‫بەخشی؟‬ ‫بەخۆی‬ ‫زیاتری‬ ‫سیاسی‬ ‫ئەرکێکی‬
		‫توێژینەوە‬ ‫گریمانەی‬
	‫بەگشتی‬ ‫سیاسی‬ ‫کایەیی‬ ‫نێو‬ ‫لە‬ ‫دەگێڕێت‬ ‫کاریگەر‬ ‫و‬ ‫گەورە‬ ‫ڕۆڵێکی‬ ‫عێڕاق‬ ‫لە‬ ‫شیعە‬ ‫ئاینی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫بەسەر‬ ‫کاریگەر‬ ‫تری‬ ‫فاکتەرەکانی‬ ‫سەرجەم‬ ‫پاڵ‬ ‫لە‬ ‫تایبەت،‬ ‫بە‬ ‫سیاسی‬ ‫بڕیاری‬ ‫دروستکردنی‬ ‫پرۆسەی‬ ‫و‬ ‫بڕیارەوە‬ ‫دروستکردنی‬ ‫پرۆسەی‬ ‫عێراق.‬ ‫لە‬
		‫توێژینەوە:‬ ‫میتۆدی‬
	‫هەستام‬ ‫توێژینەوانە،‬ ‫جۆرە‬ ‫ئەم‬ ‫بۆ‬ ‫گونجاوە‬ ‫میتۆدێکی‬ ‫ئیستقرائیە‬ ‫شیکاری‬ ‫وەسفی‬ ‫مێتۆدى‬ ‫ڕێگەى‬ ‫لە‬ ‫سیاسییەکان‬ ‫الیەنە‬ ‫چونکە‬ ‫عیراق،‬ ‫لە‬ ‫شیعی‬ ‫سیاسییەکانی‬ ‫بڕیارە‬ ‫الیەنی‬ ‫هەندێك‬ ‫خوێندەوەی‬ ‫بە‬ ‫الیەنێك‬ ‫بۆ‬ ‫بێت‬ ‫ئاماژە‬ ‫سیاسی‬ ‫بڕیارێکی‬ ‫هەر‬ ‫ئەکرێت‬ ‫زۆرن،‬ ‫بۆیە‬ ‫دیاریکراو،‬ ‫ئایینزای‬ ‫یاخود‬ ‫کەسی‬ ‫ی‬ ‫و‬ ‫شیکاری‬ ‫میتۆدی‬ ‫بە‬ ‫سەبارەت‬ ‫بەاڵم‬ ‫کرد،‬ ‫دیاری‬ ‫شیعیمان‬ ‫مەرجەعی‬ ‫سیاسیی‬ ‫بڕیارێكی‬ ‫چەند‬ ‫تەنها‬
	‫لەسەر‬ ‫ڕاستەقینە‬ ‫وینەیەکی‬ ‫پێدانی‬ ‫بە‬ ‫پێویست‬ ‫ئیستقرائی،‬ ‫ساڵى‬ ‫دوای‬ ‫لە‬ ‫عێراق‬ ‫لە‬ ‫سیاسی‬ ‫بڕیاری‬ ‫دروستکردنی‬ ٢٠١٤ ‫ز‬ ‫ى‬ ‫ایینى‬ ) ‫هەرچەندە‬ ‫بەدیهێنانیان.‬ ‫بۆ‬ ‫تێدەکۆشێت‬ ‫کە‬ ‫بااڵکان‬ ‫ئامانجە‬ ‫ئاشکراکردنی‬ ‫و‬ ‫لێکۆڵینەوە‬ ‫ڕێگەی‬ ‫لە‬ ‫ترەوە‬ ( ‫لە‬ ‫شیعی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫ڕۆڵی‬ ‫مەرجەعەکانی‬ ‫بە‬ ‫پەیوەندی‬ ‫و‬ ‫بوو‬ ‫بە‬ ‫پشت‬ ‫خۆیدا‬ ‫لە‬ ‫خۆی‬ ‫ماستەرنامە‬ ‫چونکە‬ ‫حەتمییە،‬ ‫توێژینەوەدا‬ ‫لە‬ ‫شیکاری‬ ‫مەنهەجی‬ ‫بەکارهێنانی‬
		‫دەبەستێت.‬ ‫سیاسییەکان‬ ‫شیکارە‬

‫زانست‬ ‫قەاڵى‬ ‫گۆڤاری‬ ‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬ ‫بەرگی‬ ( ٧ ) - ‫ژمارە‬ ( ٢ ) ، ‫هاو‬ ‫ی‬ ‫ی‬ ‫ن‬ ٢٠٢٢ ‫تۆماری‬ ‫ژمارەی‬ ‫نێودەڵەتی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print) 307 ‫یەک‬ ‫بەشی‬ ‫ەم‬ ‫تیۆری‬ ‫چوارچێوەی‬ ‫یەکەم‬ ‫باسی‬ / ‫شیعی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫چەمکی‬ ‫عێراق‬

  ‫دانیشتوانی‬ ‫سەرەکیی‬ ‫بەشێكی‬ ‫و‬ ‫ئیسالمە‬ ‫ئایینی‬ ‫خودی‬ ‫ئایینی‬ ‫گەورەی‬ ‫پێکهاتەیەکی‬ ‫شیعە‬ ‫سێ‬ ‫دووتوێی‬ ‫لە‬ ‫لێرەداشدا‬ ‫و‬ ‫ناوچەکەدا‬ ‫لە‬ ‫هەیە‬ ‫مێژوویی‬ ‫ڕیشەیەکی‬ ‫و‬ ‫ڕەگ‬ ‫و‬ ‫دەهێنێت‬ ‫پێك‬ ‫و،‬ ‫شیعە‬ ‫بە‬ ‫ئاماژە‬ ‫سەرەکی‬ ‫داواکراوی‬ ‫دەکەین.‬ ‫شەرعیەکەی‬ ‫سەرچاوە‬ ‫و‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫زاراوەی‬ 



‫ئایینی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫چەمکی‬ ‫یەکەم:‬ ‫داواکراوی‬ ‫زمانەوانییەوە‬ ‫ڕووی‬ ‫لە‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫یان‬

  

‫الیەن‬ ‫یان‬ ‫دەسەاڵت‬ ‫یان‬ ‫ئایینی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫پاڵ‬ ‫دراوەتە‬ ‫کە‬ ‫مێینە‬ ‫تاکی‬ ‫ناوێكی‬ ‫لە‬ ‫بریتییە‬ ‫فەرمانی‬ ‫و‬ ‫هەبێت‬ ‫دیاریکراوى‬ ‫ئایینزایەکی‬ ‫کە‬ ‫کەسێك‬ ‫بکرێت.‬ ‫بەسەردا‬ 1 ‫وشەی‬ ‫دەگەڕێینەوە.‬ ‫بۆی‬ ‫ئەحکامەکان‬ ‫و‬ ‫زانستی‬ ‫پرسە‬ ‫زانینی‬ ‫بۆ‬ ‫چونکە‬ ‫مەرجەع،‬ ‫ئەوترێت‬ ‫کتێب‬ ‫بە‬ ‫بە‬ ‫ئیسالمیشدا‬ ‫میراتی‬ ‫کتیبێکی‬ ‫هیج‬ ‫لە‬ ‫و‬ ‫ئیسالم‬ ‫پێغەمبەری‬ ‫سوونەتەکانی‬ ‫و‬ ‫قورئان‬ ‫لە‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫ئایینى،‬ ‫دامەزراوەیەکى‬ ‫بۆ‬ ‫بێت‬ ‫ئاماژە‬ ‫کە‬ ‫نەهاتووە‬ ‫دەق‬ ‫وشەی‬ ‫خودى‬ ‫پیرۆزدا‬ ‫قورئانی‬ ‫لە‬ ‫بەاڵم‬ ‫نمونە‬ ‫بۆ‬ ‫هێنراوە،‬ ‫بەکار‬ ‫شوێن‬ ‫شازدە‬ ‫لە‬ ‫مەرجەع‬ ( 
‫مْ‬ ُ ‫ك‬ ‫عُ‬ ِ ‫ج‬ ‫رْ‬ ‫مَ‬ ِ ‫ه‬ ‫اَّلل‬ ‫ى‬ َ ‫ل‬ ِ ‫ا‬

  
	) ‫و‬ ‫هاتووە‬ ‫ئیسالمدا‬ ‫میراتییەکانی‬ ‫کتێبە‬ ‫زۆربەی‬ ‫و‬ ‫پێغەمبەر‬ ‫فەرمودەکانی‬ ‫لە‬ ‫شێوەیەش‬ ‫بەم‬ ‫هەر‬ 2 ‫دێت،‬ ‫خوا‬ ‫بۆ‬ ‫گەڕانەوە‬ ‫واتەى‬ ‫بە‬
					‫دەبینرێت.‬
	‫چ‬ ‫ڕووی‬ ‫لە‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫شیعەی‬ ‫و‬ ‫بووەتەوە‬ ‫باڵو‬ ‫هاوچەرخەکاندا‬ ‫کتێبە‬ ‫لە‬ ‫بەڵکو‬ ‫نەهێناوە،‬ ‫کار‬ ‫بە‬ ‫زراوەیان‬ ‫ئەم‬ ‫کۆنەکان‬ ‫زانا‬ ‫ەمکەوە‬ ‫و‬ ‫داهێنەر‬ ‫پێشەوا‬ ‫زارەوەیە‬ ‫لەم‬ ‫مەبەستیشیان‬ ‫و‬ ‫دادەنرێن‬ ‫زاراوەیە‬ ‫ئەم‬ ‫بەکاربەری‬ ‫بەزۆرترین‬ ‫ئیمامی‬
	‫نامە‬ ‫لە‬ ‫کە‬ ‫شەرعییانەن‬	‫مەرجە‬ ‫ئەو‬ ‫کۆکراوەی‬ ‫کە‬	‫المعصومين‬ ‫المجتهدين‬ ‫األئمة‬ )	(	‫هەڵەکانە‬ ‫بێ‬

1‫المعاصرة،‬ ‫العربية‬ ‫اللغة‬ ‫معجم‬ ‫عمر،‬ ‫الحميد‬ ‫عبد‬ ‫مختار‬ ‫أحمد‬ ‫الدكتور‬ 2 / 863 
‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫ی‬ ‫ن‬	‫هاو‬ ‫ی‬	،	‫ژمارە‬ ( ٢ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ )	‫تۆماری‬ ‫ژمارەی‬

‫نێودەڵەتی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  ‫کە‬ ‫ڕایەک‬ ‫و‬ ‫پرس‬ ‫ھەر‬ ‫مەرجەع‬ ‫کە‬ ‫ڕوونە‬ ‫ئەوە‬ ‫زاراوەییەوە‬ ‫لە‬ ‫چ‬ ‫و‬ ‫زمانەوانییەکەی‬ ‫مانا‬ ‫لە‬ ‫چ‬ ‫ھەیانبێت،‬ ‫کەسایەتی‬ ‫لە‬ ‫عێراق‬ ‫لە‬ ‫دەبێت،‬ ‫ئاڵۆز‬ ‫لێیان‬ ‫کە‬ ‫بابەتانەی‬ ‫لەو‬ ‫بەتایبەت‬ ‫بۆیان‬ ‫دەگەڕێنەوە‬ ‫خەڵک‬ ‫کەسێکە‬ ‫بووە..‬ ‫بەرجەستە‬ ‫سیستانیدا‬ 


	‫سلوکیدا‬ ‫و‬ ‫عەقائیدی‬ ‫و‬ ‫فقهی‬ ‫بژاردەی‬ ‫لە‬ ‫خۆی‬ ‫کە‬	‫الفكرة‬ ‫مرجعية‬ )	(	‫هزری‬	‫مەرجەعیەتی‬ ‫یەکەم:‬
												‫دەبینێتەوە.‬
	‫دووەم؛‬ ‫هەڵیانبژاردوە.‬ ‫مەزهەبەی‬ ‫ئەو‬ ‫بەپێی‬ ‫دەگەڕێنەوە،‬ ‫بۆیان‬ ‫شەرع‬ ‫تاکەکان:‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫ئەحکامەکانی‬ ‫لە‬ ‫تێگەیشتن‬ ‫و‬ ‫زانین‬ ‫بۆ‬ ‫کە‬ ‫زانایان‬ ‫و‬ ‫فقە‬ ‫لە‬ ‫بریتین‬ 4 " ‫مەرجەع‬ " ‫یا‬ " ‫ئایینی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ " ‫بۆ‬ ‫خەڵکە‬ ‫گەڕانەوەی‬ ‫سەرچاوەی‬ ‫واتای‬ ‫بە‬ ‫زمانەوانیدا‬ ‫مانای‬ ‫لە‬ ،
												5
												‫شیعە‬ ‫چەمکی‬ ‫دووەم:‬ ‫داواکراوی‬
	‫زمانەوانییەوە‬ ‫ڕووی‬ ‫لە‬ ‫شیعە‬ ‫لە‬ : " ‫پاڵپشتیکەرانیەتی‬ ‫و‬ ‫شوێنکەوتووان‬ ‫پیاو،‬ ‫شیعەتی‬ ‫هاتووە‬ ‫دا‬ ‫المحیط‬ ‫قاموسی‬ " ‫پاڵ‬ ‫ئەدرێتە‬ ‫شیعە‬ ‫وشەی‬ ، ( ‫وأنصاره‬ ‫أتباعە‬ ‫الرجل‬ ‫شيعة‬ ) ( ‫نێر‬ ‫کۆ،‬ ‫جووت،‬ ‫تاک،‬ ‫واتە‬ ‫مێ‬ ‫و‬ ) ‫و‬ ‫عەلی‬ ‫ئیمامی‬ ‫شوێنکەوتووی‬ ‫کە‬ ‫کەسانەی‬ ‫ئەو‬ ‫بەسەر‬ ‫دابڕاوە‬ ‫گشتی‬ ‫شێوەیەکی‬ ‫بە‬ . ‫ناوێ‬ ‫بووە‬ ‫تا‬ ‫ئەون،‬ ‫بنەماڵەکەی‬ ‫بەوان.‬ ‫تایبەت‬ ‫كی‬ 6
												/ 101 .	18	‫الشيعة،‬ ‫وسائل‬	3
	‫بغداد،‬ ‫ـالم‬ ‫اإلس‬ ‫دار‬ ،	‫م‬	2015	،	1		‫ومواق،،‬ ‫محاات‬ ‫ـان‬ ‫واإلنس‬ ‫الداعية‬	‫المفكر‬ ,	‫ـف‬ ‫األص‬ ‫مهدي‬ ‫محمد‬	,	‫ـام‬ ‫الش‬ ‫بركة‬ ‫ـين‬ ‫حس‬	4
												/ 24 .	‫ص‬
	‫ـەردانیکردن:‬ ‫س‬ ‫مێژووی‬ ،	/ ٢٠١٩	٥	/	١٦	‫ـەر،‬ ‫پەیس‬ ‫ماڵپەڕی‬ ‫لێکۆڵینەوە،‬ ‫ـیعە،‬ ‫ش‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫هێزی‬ ‫ـەرچاوەکانی‬ ‫س‬ ‫تەها،‬ ‫ـین‬ ‫یاس‬	5
											.	https	peyserpress . //www :	٢٠٢٠ . com/detail .	/	/ ١١	١٤
	6 ‫ال‬ ‫نعيم‬ ‫محمد‬ ‫ـراح:‬ ‫باش‬ ‫ـالة،‬ ‫الرس‬ ‫ـة‬ ‫ـس‬ ‫مؤس‬ ‫ف‬ ‫التراث‬ ‫تحقيق‬ ‫المحيط،‬ ‫القاموس‬ ‫ـاع،‬ ‫شـ‬ ‫مادة‬ ، ‫الفيروزآبادى‬ ‫يعقوب‬ ‫بن‬ ‫محمد‬ ‫طاهر‬ ‫أبو‬ ‫الدين‬ ‫مجد‬ ‫بيروت‬ ‫والتوزيو،‬ ‫ـر‬ ‫والنش‬ ‫للاباعة‬ ‫ـالة‬ ‫الرس‬ ‫ـة‬ ‫ـس‬ ‫مؤس‬ ، ‫ـ‬ ‫ـوس‬ ‫عرقس‬ ( ‫المتوفى:‬ 817 ‫ـ‬ ‫هـــــ‬ ) ‫مكتب‬ ‫تحقيق:‬ ، -
												/ 47 .	3	،	‫م‬	2005	-	1426 ‫هـ‬	،	8	‫لبنان،‬

308 ‫نووسراوە.‬ ‫لەسەریان‬ ‫زانستییەکەیاندا‬ 3 ‫مەرجەعیەت‬ ‫زاراوەکەی‬ ‫سوونە‬ ‫ئەهلی‬ ‫شوێنکەوتووانى‬ ‫بەاڵم‬ ‫دەهێنن:‬ ‫کار‬ ‫بە‬ ‫مانا‬ ‫دوو‬ ‫بە‬ ‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ 
‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫ی‬ ‫ن‬	‫هاو‬ ‫ی‬	،	‫ژمارە‬ ( ٢ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ )	‫تۆماری‬ ‫ژمارەی‬

‫نێودەڵەتی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  ‫فەرمانڕەوایی‬ ‫مەزهەب‬ ‫شیعە‬ ‫کەسێكى‬ ‫نەتەوەیەك‬ ‫هەر‬ ‫بکات.‬ ‫شیعەبوون‬ ‫بانگەشەی‬ ‫کە‬ ‫ئەوەیە‬ ‫پیاو‬ ‫ڕ‬ ‫بۆمان‬ ‫لەمەشەوە‬ ‫شیعەن،‬ ‫خەڵکە‬ ‫ئەو‬ ‫کەواتە‬ ‫کەوتن‬ ‫ڕێنماییەکانی‬ ‫شوێنی‬ ‫خەڵک‬ ‫و‬ ‫کرد‬ ‫تێدا‬ ‫وون‬ ‫شوێنکەوتووانی.‬ ‫و‬ ‫سەرخەران‬ ‫بەسەر‬ ‫دائەبڕێت‬ ‫شیعە‬ ‫زاراوەی‬ ‫کە‬ ‫دەبێتەوە‬ 


	‫بەشیعەتکردنی‬ ،	‫سەرخستنیەتی‬ ‫و‬ ‫شوێنکەوتن‬ ‫پیاو،‬ ‫شیعەتی‬ "	"	‫هاتووە:‬ ‫ـدا‬	‫الصحـاح‬ ‫مختـار‬ )	(	‫لە‬ ‫بەاڵم‬
		7					
					‫چەمکەوە‬ ‫ڕووی‬ ‫لە‬ ‫شیعە‬
	‫مانای‬ ‫دەربارەی‬ ‫زانایان‬ ‫بۆچوونی‬ ‫و‬ ‫فەرموودە‬ ‫ڕۆشنایی‬ ‫لەسەر‬ ‫شوێنکەوتووی‬ ‫دەوترێت‬ ‫کەسانە‬ ‫بەو‬ ‫کە‬ ‫دەردەکەوێت‬ ( ‫عەلی‬ ‫ئیمام‬ '' ) ‫شیعە‬ '' ‫ئیمامەتکردند‬ ‫لە‬ ‫و‬ ‫یاخود‬ " ‫تەشەیوع‬ " ‫پێش‬ ‫دەیخەنە‬ ‫ا‬ ‫بۆمان‬ ، ‫ئیمام‬ ‫دەکەن.‬ ‫تەماشای‬ ‫پێغەمبەرەوە‬ ‫تری‬ ‫یاوەرانی‬ ‫هەموو‬ ‫سەرووی‬ ‫لە‬ ‫و‬ ‫ترەوە‬ ‫پێشەواکانی‬ ( ‫ابو‬ ‫الحسن‬ ‫أألشعري‬ ) ‫فەرمویەتی:‬ ( ‫عليـە،‬ ‫اَّلل‬ ‫ڕضـوان‬
		309					

‫عليـأ‬ ‫شايعوا‬ ‫ألنهم‬ ‫الشيعة؛‬ ‫لهم‬ ‫قيل‬ ‫وإنما‬ ‫وسلم‬ ‫علیە‬ ‫صلی‬ ‫اَّلل‬ ‫ڕسول‬ ‫أصحاب‬ ‫سائر‬ ‫على‬ ‫ويقدمونـە‬ )

  ‫المصـلين،‬ ‫واختالح‬ ‫اإلسـالميين‬ ‫مقاالت‬ ‫الحسـن،‬ ‫أبو‬ ‫األشـعري‬ ‫إسـماعيل‬ ‫بن‬ ‫عل‬ ‫و‬ ‫الحسـن‬ ‫أبو‬ ‫األشـعري‬ ‫إسـماعيل‬ ‫بن‬ ‫عل‬ 


	. ‫دەکەن.‬ ‫هەژماری‬ ‫پێغەمبەرەوە‬ ‫یاوەرانی‬ ‫کۆی‬ ‫سەرووی‬ ‫لە‬ ‫کەوتن،‬ ‫عەلی‬ ‫ئیمام‬ ‫شوێنی‬ ‫وترا‬ ‫پێیان‬ ‫واتە:‬ ‫ئەوەی‬ ‫لەبەر‬ ‫شیعە‬ 8
	‫دووەم‬ ‫باسی‬ ‫گرنگترینیان‬ ‫کە‬ ‫دەگرێت‬ ‫خۆ‬ ‫لە‬ ‫جیاوازە‬ ‫فاکتەرە‬ ‫کۆمەڵە‬ ‫لەو‬ ‫یەکێك‬ ‫بڕیارەیە،‬ ‫ئەو‬ ‫سیاسی‬ ‫بڕیاری‬ / ‫سیاسی‬ ‫بڕیاری‬ ‫دروستکردنی‬ ‫تیۆری‬ ‫لەالیەن‬ ‫دەرچوبێت‬ ‫ئەوەیە‬ ‫دەزگاکانی‬ ‫لە‬ ‫یەکێك‬ ‫لەالیەن‬ ‫یان‬ ‫هەبێت‬ ‫سیاسی‬ ‫سیفەتێکی‬ ‫کە‬ ‫کەسێك،‬ ‫گشتیی‬ ‫سیاسەتی‬ ‫بە‬ ‫پەیوەست‬ ‫بابەتێكی‬ ‫بە‬ ‫سەبارەت‬ ‫دەرچووبێت‬ ‫یان‬ ‫سیاسییەوە،‬ ‫دەسەاڵتی‬ ‫دەوڵەتەوە.‬ ( 9 ) .
	،	‫ـ‬ ‫هـــــ‬ )	666	‫المتوفى:‬	(	‫الرازي‬ ‫الحنف‬ ‫القادر‬ ‫عبد‬ ‫بن‬ ‫بكر‬ ‫أب‬ ‫بن‬ ‫محمد‬ ‫اهلل‬ ‫عبد‬ ‫أبو‬ ‫الدين‬ ‫زين‬ ‫ع،‬	‫ا‬	‫شـ‬ ‫مادة‬ ‫الصـحاح،‬ ‫مختار‬	7
	‫م،‬	1999	-	1420 ‫ـ‬ ‫هــــ‬	‫الخامسة،‬ ‫الابعة:‬ ‫صيدا،‬	-	‫بيروت‬ ‫جية،‬	‫النموذ‬ ‫الدار‬	-	‫العصرية‬ ‫المكتبة‬ ‫محمد،‬ ‫الشيخ‬ ‫يوس،‬ ‫المحقق:‬
											/ 353 .	‫ص‬
										.	/ 65	1	‫ريتر،‬ ‫هلموت‬ ‫تحقيق:‬ ‫الثالثة،‬ ‫الابعة‬ ‫بيروت،‬	-	‫العرب‬ ‫التراث‬ ‫حياء‬ ‫دار‬
									/ 11 .	‫ص‬ ‫بيروت،‬ ‫عويدات،‬ ‫منشورات‬ ‫من‬ ‫السياسة،‬ ‫علم‬ ‫برجاوي،‬ ‫محمد‬ ‫ترجمة‬	‫بريلو،‬ ‫مارسيل‬

8‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ 
‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫ی‬ ‫ن‬	‫هاو‬ ‫ی‬	،	‫ژمارە‬ ( ٢ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ )	‫تۆماری‬ ‫ژمارەی‬

‫نێودەڵەتی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print) 310

  ‫تێدا‬ ‫خوارەوەی‬ ‫مەرجانەی‬ ‫لەم‬ ‫یەکێك‬ ‫دەبێت‬ ‫ڕۆژانە‬ ‫یاخود‬ ‫سیاسی‬ ‫بێت،‬ ‫جۆرێک‬ ‫هەر‬ ‫سیاسی‬ ‫بڕیاری‬ 


							‫بێت:‬
	‫ڕ‬ ‫یەکەم:‬ ‫جێبەجیکردنی.‬ ‫بۆ‬ ‫هێزێك‬ ‫بوونی‬ ‫مانای‬ ‫بە‬ ‫پابەندکردن،‬ ‫دووەم:‬ ‫ڕێگەپێدراو.‬ ‫یاسایی‬ ‫لەدەسەاڵتی‬ ‫بێت‬ ‫وێنەیەك‬ ‫واتە‬ ‫ەوایەتی‬ ‫لە‬ ‫تاك‬ ‫سەرەکییەکانی‬ ‫پێویستییە‬ ‫و‬ ‫گشتی‬ ‫کاروباری‬ ‫بە‬ ‫بێت‬ ‫پەیوەست‬ ‫واتە‬ ‫گشتیبوون‬ ‫سێیەم:‬ 10 ‫کۆمەڵگە.‬ ‫لە‬ ‫گشتی‬ ‫و‬ ‫ئابووری‬ ‫نەخشەدانانی‬ ‫کرداری‬ ‫یان‬ ‫سەکردایەتی‬ ‫لەالیەن‬ ‫بێت‬ ‫بڕیاردان‬ ‫بە‬ ‫پێویستی‬ ‫کۆتایدا‬ ‫بۆ‬ ‫هەبێت‬ ‫دەقەی‬ ‫ئەو‬ ‫ڕاڤەکردنی‬ ‫دەسەاڵتی‬ ‫سەرکردایەتییە‬ ‫ئەو‬ ‫دەبێت‬ ‫بێگومان‬ ‫واڵتدا،‬ ‫لە‬ ‫سیاسییەوە‬ ‫پێوەی،‬ ‫بکات‬ ‫پابەندیان‬ ‫و‬ ‫گەل‬ 11
	‫نەخش‬ ‫بڕیاری‬ ‫کە‬ ‫ناوەندێکە‬ ‫بە‬ ‫پێویستی‬ ‫ناسراوە‬ ‫بەوە‬ ‫کۆمەاڵیەتی‬ ‫و‬ ‫ئابوری‬ ‫پێشخستنی‬ ‫نەخشەی‬ ‫گرنگی‬ ‫لێرەدا‬ ‫ئاستەکاندا،‬ ‫هەموو‬ ‫بەسەر‬ ‫هەبێت‬ ‫ئیلزامی‬ ‫سیفەتی‬ ‫و‬ ‫بدرێت،‬ ‫لێوە‬ ‫سەرەکی‬ ‫ەی‬ ‫و‬ ‫شێواز‬ ‫ئەوەی‬ ‫پێش‬ ‫نەخشەداناندا،‬ ‫بڕیاری‬ ‫داڕشتنی‬ ‫لە‬ ‫دەردەکەوێت‬ ‫جەماوەر‬ ‫بەشداریکردنی‬ ‫وەربگرێت.‬ ‫خۆی‬ ‫کۆتای‬ ‫ناوەڕکی‬ 12
	‫بڕیار‬ ‫دروستکردنی‬ ‫تیۆری‬ ‫یەکەم؛‬ ‫داواکراوی‬ ‫میتۆدە‬ ‫ئەم‬ ‫ڕوانگەی‬ ‫لە‬ ‫سیاسییەکاندا.‬ ‫دیاردە‬ ‫لێکۆڵێنەوەی‬ ‫لە‬ ‫میتۆدەکان‬ ‫بەکارهێنراوترین‬ ‫لە‬ ‫یەکێکە‬ ‫پرۆسەی‬ ‫هەروەها‬ ‫بریارەکان،‬ ‫دروستکردنی‬ ‫بۆ‬ ‫میکانیزمێکە‬ ‫سیاسی‬ ‫سیستەمی‬ ‫میتۆدەوە‬ ‫ئەم‬ ‫بەشێکی‬ ‫و‬ ‫هەیە‬ ‫لەگەڵی‬ ‫بەرکەوتنی‬ ‫سیاسی‬ ‫سیستەمێکی‬ ‫هەموو‬ ‫وەزیفەیەکە‬ ‫بڕیار‬ ‫دروستکردنی‬
	‫ژ‬ ‫لە‬ ‫سەرەکییە‬ ‫کە‬ ‫دەدا‬ ‫میتۆدە‬ ‫بەم‬ ‫فراوان‬ ‫و‬ ‫زیاتر‬ ‫بواری‬ ‫گشتیبوونەش‬ ‫ئەم‬ ‫نادیموکراسی.‬ ‫یاخود‬ ‫بێت‬ ‫دیموکراسی‬ ‫نوێ،‬ ‫یان‬ ‫بێت‬ ‫سوونەتی‬ ‫ئاڵۆز،‬ ‫یاخود‬ ‫بێت‬ ‫سادە‬ ‫چ‬ ‫سیستەمێکد،‬ ‫هەموو‬ ‫یانی‬ ‫ببێت.‬ ‫جیبەجێ‬ ‫جیاوازەکاندا‬ ‫سیستەمە‬ ‫لە‬ ‫زۆرێك‬ ‫بەسەر‬ 13
				/ 4	‫ص‬ ‫م،‬	1989	‫القاهرة‬ ‫العربية‬ ‫النهضة‬ ‫دار‬ ‫السياسية،‬ ‫النظم‬ ‫بدوي،‬ ‫ثروت‬	10
							/ 18 .	‫ص‬ ‫السابق،‬ ‫المصدر‬ ‫ص‬ ‫سابق،‬ ‫المصدر‬ ‫بريلو،‬ ‫مارسيل‬ / 8 .	11 12
	١٤٩ .	‫ل‬ ‫یاد،‬ ‫چاپخانەی‬ ،	٢٠٠٧	‫یەکەم،‬ ‫چاپی‬ ‫سیاسییەکان،‬	‫سیستمە‬ ‫تۆرەکانی‬ ‫ئەحمەد،‬ ‫و:ئاوات‬ ‫منوفی،‬ ‫د.کمال‬	13

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ 
‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫ی‬ ‫ن‬	‫هاو‬ ‫ی‬	،	‫ژمارە‬ ( ٢ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ )	‫تۆماری‬ ‫ژمارەی‬

‫نێودەڵەتی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  
	'' ‫شنایدەر‬ ‫ڕیچارد‬ '' ‫دووریشی‬ ‫بە‬ ‫بەاڵم‬ ‫هێناوە،‬ ‫کار‬ ‫بە‬ ‫دەرەکی‬ ‫سیاسەتی‬ ‫لێکۆڵینەوەی‬ ‫لە‬ ‫چوارچێوەی‬ ‫ئەم‬ ‫بنەڕەتدا‬ ‫لە‬ ‫بواری‬ ‫لە‬ ‫سیاسییە‬ ‫زانای‬ ‫یەکەمین‬ ‫ئەو‬ ‫گەرچی‬ ‫بڕیار،‬ ‫دروستکردنی‬ ‫شیکردنەوەی‬
	‫تر.‬ ‫سیاسییەکانی‬ ‫دیاردە‬ ‫هەموو‬ ‫لە‬ ‫لێکۆڵینەوە‬ ‫بۆ‬ ‫بهێنرێت‬ ‫کار‬ ‫بە‬ ‫نەزانیوە‬ ‫دروس‬ ‫چەمکی‬ ‫زانایانەی‬ ‫ئەو‬ ‫یەکەمینەکانی‬ ‫چوارچێوە‬ ‫ناو‬ ‫خستۆتە‬ ‫بڕیاریان‬ ‫تکردنی‬ '' ‫ماکردیس‬ '' ‫لە‬ ‫یەکێکە‬ ‫شیکارییەکانەوە.‬ 14 ‫الیەنانەی‬ ‫ئەو‬ ‫سەرجەم‬ ‫کارلێكکردنی‬ ‫پرۆسەی‬ ‫بۆ‬ ‫ئاماژەیە‬ ‫بڕیار‬ ‫دروستکردنی‬
	‫یاخود‬ ‫بن‬ ‫فەرمی‬ ‫سیفەتی‬ ‫هەڵگری‬ ‫جا‬ ‫گشتیدا‬ ‫سیاسەتی‬ ‫دانانی‬ ‫و‬ ‫داڕشتن‬ ‫لە‬ ‫دەکەن‬ ‫بەشداری‬ ‫بەشێکی‬ ‫وەک‬ ‫بڕیارەکان‬ ‫ئامادەکردنی‬ ‫نافەرمی،‬ ‫وەهایە،‬ ‫سیاسییەکان‬ ‫دامەزراوە‬ ‫سەرەکی‬ ‫سەربناغەی‬ ‫لە‬ ‫دامەزراوەکان‬ ‫دەهێنن‬ ‫کار‬ ‫بە‬ ‫یەکێکیان‬ ‫گفتوگۆکردنیان،‬ ‫و‬ ‫بۆچوونەکان‬ ‫هەڵسەنگاندنی‬ ‫دەگرن.‬ ‫سیستەمەکە‬ ‫بەرۆکی‬ ‫گرفتانەی‬ ‫ئەو‬ ‫چارەسەرکردنی‬ ‫بۆ‬ 15
	‫بڕیار‬ ‫دروستکردنی‬ ‫چوارچێوەی‬ ‫دووەم:‬ ‫داواکراوی‬ ‫خۆی‬ ‫بڕیار‬ ‫دروستکردنی‬ ‫چوارچێوەی‬ ‫شێوەی‬ ‫بەم‬ ‫دەکرێت‬ ‫کە‬ ‫دەبینێتەوە‬ ‫سەرەکیدا‬ ‫تەوەری‬ ‫سێ‬ ‫لە‬ ‫بکەین:‬ ‫پێ‬ ‫ئاماژەی‬ ‫خوارەوە‬
						‫بڕیار‬ ‫دروستکەرانی‬ ‫دیاریکردنی‬ ‫یەکەم:‬
	‫بکەرە‬ ‫ئەو‬ ‫توێژی‬ ‫سەر‬ ‫خستنە‬ ‫ڕۆشنایی‬ ‫لە‬ ‫بریتییە‬ ‫بڕیار‬ ‫دروستکردنی‬ ‫میتۆدی‬ ‫تەوەرەکانی‬ ‫لە‬ ‫یەکێك‬ ‫دەوترێت‬ ‫پێیان‬ ‫کە‬ ‫سیاسییانەی‬ ( ‫بڕیار‬ ‫دروستکەرانی‬ ) ‫لە‬ ‫دامەزراوەیەك،‬ ‫چەند‬ ‫سیستەمێكدا‬ ‫هەموو‬ ‫یان‬ ‫پێکهاتە‬ ‫لێکۆڵینەوەی‬ ‫بە‬ ‫پێویستی‬ ‫ئەمەش‬ ‫دەکەن.‬ ‫دروست‬ ‫بڕیارەکان‬ ‫هەن‬ ‫کەسێك‬ ‫چەند‬ ‫یان‬ ‫چەند‬ ‫وەك‬ ‫خاسیەتانەش‬ ‫ئەو‬ ‫هەیە،‬ ‫بڕیار‬ ‫دروستکەرانی‬ ‫کۆمەاڵیەتییەکانی‬ ‫خاسیەتە‬ ‫یان‬ ‫پێشینە‬
	‫بەشێوەیەکی‬ ‫دەشێت‬ ‫وەهان،‬ ‫ڕەفتارەکانیان‬ ‫بۆ‬ ‫گرنگ‬ ‫کلیلێکی‬ ‫دەربارەی‬ ‫تایبەتی‬ ‫داتای‬ ‫کۆکردنەوەی‬ ‫بە‬ ‫ئەویش‬ ‫بکرێت،‬ ( ‫ئایا‬ ‫خوێندەواری،‬ ‫ئاستی‬ ‫تەمەن،‬ ‫چەشن،‬ ‫لەسەر‬ ‫لێکۆڵینەوەیان‬ ‫مەیدانیانە‬
	2017 -	‫ـدة،‬ ‫ـعي‬ ‫ســـ‬	-	‫ـاهر‬ ‫الا‬ ‫موالي‬	/	‫ل‬ ‫پێشوو،‬ ‫سەرچاوەی‬ ‫هەمان‬ ‫د‬ ‫ـة‬ ‫ـامع‬ ‫ج‬ ‫ـاعلین،‬ ‫الف‬ ‫ـة‬ ‫ـاف‬ ‫ثق‬ ‫و‬ ‫ـة‬ ‫العقالنی‬ ‫بین‬ ‫ـة‬ ‫المنظم‬ ‫ف‬ ‫القرار‬ ‫ـاذ‬ ‫اتخ‬ ‫ـا،‬ ‫دني‬ ‫ـدي‬ ‫ـاي‬ ‫حم‬ ١٥٠ .	14 15
						٩٦ .	‫ص‬ ‫الماجستیر،‬ ‫رسالة‬ ،	2016
						311	

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ 
‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫ی‬ ‫ن‬	‫هاو‬ ‫ی‬	،	‫ژمارە‬ ( ٢ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ ) ‫نێودەڵەتی‬ :	‫تۆماری‬ ‫ژمارەی‬

ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  
	‫پاڵنەرە‬ ‫بەهاکان،‬ ‫و‬ ‫ئاراستەکان‬ ‫پێشوو،‬ ‫پۆستەکانی‬ ‫هەرێمی،‬ ‫ئینتیمای‬ ‫ئایین،‬ ‫کرداری،‬ ‫یان‬ ‫تیۆرە‬ ‫دەرونییەکان‬ ) ‫هتد.‬ ‫و،‬ 16
	‫هەڵبژار‬ ‫شێوازەکانی‬ ‫دووەم:‬ ‫بڕیار‬ ‫دروستکەرانی‬ ‫دنی‬ ‫ئەم‬ ‫ئیتر‬ ‫سیاسییەکانیدا،‬ ‫سەرکردە‬ ‫هەڵبژاردنی‬ ‫لە‬ ‫هەیە‬ ‫خۆی‬ ‫شێوازی‬ ‫سیاسی‬ ‫سیستەمێکی‬ ‫هەموو‬ ‫و‬ ‫سویسرا‬ ‫و‬ ‫بەریتانیا‬ ‫وەك‬ ‫کۆمەڵگەکانی‬ ‫لە‬ ‫دەگۆڕێت.‬ ‫تر‬ ‫سیستەمێکی‬ ‫بۆ‬ ‫سیستەمێکەوە‬ ‫لە‬ ‫شێوازە‬
	‫نەکرا‬ ‫قۆرخ‬ ‫دەنگدانیان‬ ‫چونکە‬ ‫وکاریگەرن،‬ ‫بەهێز‬ ‫دەنگدەران‬ ‫ئەمریکا،‬ ‫سپیپێستن‬ ‫کە‬ ‫دانیشتوان‬ ‫بەشێکی‬ ‫تەنها‬ ‫ئەفریقیا‬ ‫باشوری‬ ‫وەك‬ ‫تری‬ ‫کۆمەڵگەی‬ ‫هەندێ‬ ‫لە‬ ‫دانیشتوان.‬ ‫دیاریکراوی‬ ‫بەشێکی‬ ‫بۆ‬ ‫وە‬ ‫ئەسڵ‬ ‫لەبەر‬ ‫دانان‬ ‫چەمکی‬ ‫هەردوو‬ ‫بە‬ ‫بایەخدانیان‬ ‫لە‬ ‫کۆمەڵگەکان‬ ‫دادەنرێن،‬ ‫دەنگدەر‬ ‫بە‬ ‫دەگریتەوە‬ ‫مەبە‬ ‫جیاوازن.‬ ‫لێوەشاوەیی‬ ‫لەبەر‬ ‫هەڵبژاردن‬ ‫لەگەڵ‬ ‫فەسڵ،‬ ‫و‬ ‫فەسڵ‬ ‫و‬ ‫ئەسڵ‬ ‫پێی‬ ‫بە‬ ‫دانان‬ ‫لە‬ ‫ست‬
	‫نەك‬ ‫هەڵدەبژێرێت،‬ ‫ئایین‬ ‫یان‬ ‫ڕەنگ‬ ‫یان‬ ‫سامان‬ ‫یان‬ ‫ڕەچەڵەك‬ ‫سەربنەمای‬ ‫لە‬ ‫کەسەکان‬ ‫کۆمەڵگە‬ ‫ئەوەیە‬ ‫لێهاتووی‬ ‫بە‬ ‫پشت‬ ‫پێچەوانەیەوە‬ ‫بە‬ ‫لێوەشاوەیی‬ ‫بەر‬ ‫لە‬ ‫دانان‬ ‫بەاڵم‬ ‫توانستەکانیان.‬ ‫بنەمای‬ ‫لەسەر‬ ‫دەبەستێت.‬ 17
			‫ر‬	‫بریا‬ ‫دروستکردنی‬ ‫چوارچێوەی‬ ‫سێیەم:‬
	‫سیاسی‬ ‫واقیعێکی‬ ‫و‬ ‫لەالیەک‬ ‫کۆمەاڵیەتیدا‬ ‫واقیعێکی‬ ‫چوارچێوەی‬ ‫لە‬ ‫خۆیان‬ ‫کاری‬ ‫بریار‬ ‫دروستکەرانی‬ ‫وێنەی‬ ‫لە‬ ‫و‬ ‫دەگرێتەوە‬ ‫گۆڕاوەکان‬ ‫کۆمەاڵیەتی،‬ ‫واقعی‬ ‫دەدەن.‬ ‫ئەنجام‬ ‫ترەوە‬ ‫لەالیەکی‬ ‫دامەزراوەیی‬ ‫و‬ ‫سیاسیش‬ ‫چوارچێوەی‬ ‫مەزهەبییەکان.‬ ‫شەپۆلە‬ ‫و‬ ‫کۆمەاڵیەتییەکان‬ ‫هێزە‬ ‫و‬ ‫گشتی‬ ‫ڕای‬ ‫بنەماو‬ ‫کۆمەڵێك‬ ‫و‬ ‫کۆمەاڵیەتی‬ ‫الیەنی‬ ‫هەردوو‬ ‫بە‬ ‫واقیعە‬ ‫ئەم‬ ‫دەهێنن.‬ ‫پێك‬ ‫حکومەت‬ ‫کە‬ ‫دەگرێتەوە‬ ‫ڕێکخراو‬
	‫لەسەر‬ ‫کاریگەرییان‬ ‫هەیە‬ ‫ئەوانیش‬ ‫و‬ ‫هەیە‬ ‫دروستکەران‬ ‫بڕیار‬ ‫ڕەفتاری‬ ‫لەسەر‬ ‫کاریگەری‬ ‫سیاسییەوە‬ ‫هەیە.‬ ‫واقیو‬ 18
			١٥٣ .	‫ل‬	‫پێشوو،‬ ‫سەرچاوەی‬ ‫هەمان‬ ‫دنيا،‬ ‫حمايدي‬	16
	‫ـناينة،‬ ‫قسـ‬ ‫منتوري‬ ‫جامعة‬ ،	٢٠٠٧	17 ‫ص‬ ‫ماجستیر،‬ ‫رسالة‬ ‫الجزائري،‬ ‫ـناع‬ ‫الصـ‬ ‫ـیم‬ ‫التنضـ‬ ‫ف‬ ‫القرارات‬ ‫اتخاذ‬ ‫العملیة‬ ‫علی‬ ‫القادة‬ ‫تآثیر‬ ‫فرید،‬ ‫بدرهلة‬ ١٣٧ .
			312	

18‫ص‬ ‫السابق،‬ ‫مصدر‬ ‫فرید،‬ ‫بدرهلة‬ ١٣٨ .‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ 
‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫ی‬ ‫ن‬	‫هاو‬ ‫ی‬	،	‫ژمارە‬ ( ٢ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ )	‫تۆماری‬ ‫ژمارەی‬

‫نێودەڵەتی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  ‫هەندێك‬ ‫کاتێکدا‬ ‫لە‬ ‫سیاسی‬ ‫کاروباری‬ ‫لە‬ ‫دەستوەردان‬ ‫خواستی‬ ‫هەمبەر‬ ‫لە‬ ‫هەیە‬ ‫ڕوون‬ ‫جیاوازییەکی‬ ‫پێیان‬ ‫تر‬ ‫هەندێکی‬ ‫کاتێکدا‬ ‫لە‬ ‫مەرجەعیەت،‬ ‫بەخشندەیی‬ ‫لە‬ ‫کەموکوڕییە‬ ‫دەستوەرنەدان‬ ‫وایە‬ ‫پێیان‬ ‫دوو‬ ‫ئەم‬ ‫نێوان‬ ‫گرژی‬ ‫چیرۆکی‬ ‫و‬ ‫نییە‬ ‫پەسەند‬ ‫مەرجەعیەتەوە‬ ‫خودی‬ ‫لەالیەن‬ ‫دەستوەردان‬ ‫وایە‬ ‫ج‬ ‫نوێدا،‬ ‫عێراقی‬ ‫لە‬ ‫هەیە‬ ‫درێژی‬ ‫و‬ ‫دوور‬ ‫مێژوویەکی‬ ‫پێچەوانەوە‬ ‫بە‬ ‫بەڵکو‬ ‫نییە،‬ ‫نوێ‬ ‫بابەتێکی‬ ‫ەمسەرە‬ ‫لەالیەن‬ ‫کە‬ ‫بوو‬ ‫باو‬ ‫و‬ ‫زۆرینە‬ ‫دەستوەردان‬ ‫بە‬ ‫دژ‬ ‫ئاڕاستەی‬ ‫کە‬ ‫حکومەتەوە‬ ‫پێکهێنانی‬ ‫سەرەتاکانی‬ ‫لە‬ ‫هەر‬ ‫دەکرا.‬ ‫نوێنەرایەتی‬ ‫عەلمانییەکانەوە‬ ‫و‬ ‫نەتەوەیی‬ ‫و‬ ‫لیبرالی‬ ‫حیزبە‬ 


	‫عێراق‬	‫سیاسی‬	‫دووەم‬ ‫لە‬ ‫پرۆسەی‬	‫بەشی‬ ‫شیعە‬	‫مەرجەعیەتی‬	‫ڕۆڵی‬
						19
	‫پێن‬ ‫لە‬ ‫هەندێ‬ ‫لە‬ ‫دروستکراوەنەش‬ ‫بەربەستە‬ ‫ئەو‬ ‫بوو،‬ ‫قەدەغە‬ ‫ئەواندا‬ ‫دیدی‬ ‫لە‬ ‫کە‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫جووڵەی‬ ‫بەرتەسکردنەوەی‬ ‫بۆ‬ ‫بوو‬ ‫کراوە‬ ‫بوار‬ ‫ئاڕاستەیە‬ ‫ئەم‬ ‫چەسپاندنی‬ ‫و،‬ ‫مەبەستە‬ ‫بەو‬ ‫گەیشتن‬ ‫او‬
	‫دەردەکەوت:‬ ‫بواردا‬ ‫یەکەم‬ ‫سی‬ ‫کاروباری‬ ‫لە‬ ‫دەستوەردان‬ ‫و‬ ‫هەیە‬ ‫پیرۆزی‬ ‫و‬ ‫ڕوحی‬ ‫ڕواڵەتێکی‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫دوور‬ ‫بە‬ ‫خۆی‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫پێویستە‬ ‫پیرۆزییە‬ ‫ئەو‬ ‫مانەوەی‬ ‫بۆ‬ ‫و‬ ‫پیرۆزیەتییەیە‬ ‫ئەو‬ ‫پێشێلکردنی‬ ‫اسی‬ ‫بێت.‬ ‫باوەکانیشدا‬ ‫ڕێنوێنییە‬ ‫و‬ ‫ڕاوێژکاری‬ ‫ئاستی‬ ‫سەر‬ ‫لە‬ ‫ئەگەر‬ ‫تەنانەت‬ ‫سیاسی‬ ‫کاروباری‬ ‫لە‬ ‫بگرێت‬
	‫دووەم‬ ‫تیۆرى‬ ‫بە‬ ‫پێویستى‬ ‫سیاسی‬ ‫سەرکردایەتى‬ ‫چونکە‬ ‫نییە،‬ ‫خەسڵەتانە‬ ‫ئەو‬ ‫هەڵگری‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫ئاشکرایە‬ ‫هەیە‬ ‫تایبەتی‬ ‫خەسڵەتی‬ ‫هەندێك‬ ‫بە‬ ‫پێوستی‬ ‫سیاسی،‬ ‫سەرکردایەتی‬ ‫فەراهەمبوونی‬ ‫کە‬ ‫و‬ ‫نەخوێندەواری‬ ‫لە‬ ‫زیاتر‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫خەسڵەتەکانی‬ ‫کە‬ ‫کاتێکدایە‬ ‫لە‬ ‫ئەمە‬ ‫هەیە،‬ ‫زانستى‬ ‫نزیکن.‬ ‫دواکەوتوییەوە‬ 20
	‫لەناو‬ ‫هەوڵی‬ ‫لە‬ ‫بەردەوام‬ ‫ئاڕاستانە،‬ ‫ئەم‬ ‫خاوەنی‬ ‫سەدەیەکە‬ ‫لە‬ ‫زیاتر‬ ‫نەکردبایە‬ ‫جیاوازییان‬ ‫دەبوو‬ ‫ڕاستیدا‬ ‫لە‬ ‫بهێننەوە.‬ ‫بەڵگەش‬ ‫یەك‬ ‫تەنانەت‬ ‫نەیانتوانی‬ ‫ماوەیەشدا‬ ‫لەو‬ ‫و‬ ‫بوون‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫پێگەی‬ ‫بردنی‬ ‫گوێرەى‬ ‫بە‬ ‫ئەمەش‬ ‫سیاسى‬ ‫حزبێکى‬ ‫هەر‬ ‫دەستوەردانى‬ ‫لەگەڵ‬ ‫هاوشەن‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫دەستوەردانى‬ ‫لە‬
	.	٦٧	‫ص؛‬	،	٢٠٠٧	‫بيروت‬ ‫الجديد،‬ ‫دار‬ ، ‫الوطن‬ ‫وعيهم‬ ‫تبلور‬ ‫ف‬ ‫اللبنانيون‬ ‫الشيعة‬ ‫سعود،‬ ‫المولى،‬	19
								53 -58 .	/	‫ص‬ ‫م،‬	2011
								313

20‫بيروت،‬ ‫البيضــاء،‬ ‫المحجة‬ ‫دار‬ ‫نموذجا.‬ ‫لبنان‬ ‫الحوزات‬ ‫فيصــل:‬ ، ‫الكايم‬ ‫وقم،‬ ‫النج،‬ ‫مدرســت‬ ‫بين‬ ‫المعاصــرة‬ ‫الشــيعية‬ ‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ 
‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫ی‬ ‫ن‬	‫هاو‬ ‫ی‬	،	‫ژمارە‬ ( ٢ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ ) ‫نێودەڵەتی‬ :	‫تۆماری‬ ‫ژمارەی‬

ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  ‫ڕوداو،‬ ‫لێکۆڵینەوەی‬ ‫ـدی‬ ‫ـاوەن‬ ‫ن‬ ‫ـیعەدا،‬ ‫شـــ‬ ‫عێراقی‬ ‫دڵی‬ ‫لە‬ ‫جیۆپۆلەتیکی‬ ‫کێبڕکێی‬ ‫ـد،‬ ‫مەجی‬ ‫ـاڵی‬ ‫ســـ‬ ‫ـاری‬ ‫د.دی‬ ‫نەگ‬ ‫هەوڵە‬ ‫ئەم‬ ‫ئەگەرچی‬ ‫بەگشتی،‬ ‫سیاسی‬ ‫پرۆسەی‬ ‫و‬ ‫هەڵبژاردن‬ ‫لە‬ ‫بەشداریکردن‬ ‫بۆ‬ ‫سونە‬ ‫ەشتە‬ ‫بکەن.‬ ‫بەشداری‬ ‫هاوپەیمانێتیەك‬ ‫چوارچێوەی‬ ‫لە‬ ‫کە‬ ‫نا‬ ‫کوردا‬ ‫جیاوازی‬ ‫بە‬ ‫دانی‬ ‫لەبەرامبەریشدا‬ ‫ئەنجام،‬ ‫والعلم‬ ‫الســياســ‬ ‫التاور‬ ‫ف‬ ‫دراســة‬ ‫االمامية،‬ ‫الشــيعة‬ ‫عند‬ ‫العليا‬ ‫الدينية‬ ‫المرجعية‬ ، ‫القزوين‬ ‫د.جودت‬ ‫لە‬ ‫دەسەاڵت‬ ‫مانەوەی‬ ‫و‬ ‫هێشتنەوە‬ ‫کردنی‬ ‫ئامانج‬ ‫تاكە‬ ‫بە‬ ‫مەڕ‬ ‫لە‬ ‫دۆخەکە‬ ‫بۆ‬ ‫هەبێت‬ ‫ماکیاڤیلیانەن‬ ‫وایک‬ ‫شیعەدا‬ ‫سیاسی‬ ‫پرۆسەی‬ ‫نێو‬ ‫لە‬ ‫شیعە‬ ‫بااڵیەیی‬ ‫ئامانجە‬ ‫ئەم‬ ‫شیعە،‬ ‫دەستی‬ ‫و‬ ‫ڕکابەری‬ ‫چەندین‬ ‫رد‬ ‫دەرەکییەکان‬ ‫ڕێکەوتنە‬ ‫کە‬ ‫ئاراوە‬ ‫هێنایە‬ ‫تەندروستی‬ ‫نا‬ ‫ژینگەیەکی‬ ‫هەروەها‬ ‫و،‬ ‫ئاراوە‬ ‫بێتە‬ ‫ملمالنێ‬ ‫دەسەاڵت.‬ ‫لە‬ ‫خستنیان‬ ‫پەراوێز‬ ‫بەمەبەستی‬ ‫سونە،‬ ‫و‬ ‫کورد‬ ‫لەگەڵ‬ ‫بەخۆیان‬ ‫تایبەت‬ ‫زیاتری‬ ‫دەسکەوتی‬ ‫و‬ ‫بکەن‬ ‫بەهێز‬ ‫زیاتر‬ ‫خۆیان‬ ‫بوونی‬ ‫هەوڵیاندا‬ ‫دواتر‬ ‫بوون،‬ ‫پەیدا‬ ‫دووبا‬ ‫بۆ‬ ‫بێت‬ ‫دەرفەتێك‬ ‫ڕەنگە‬ ‫ئەمەش‬ ‫کە‬ ‫بکەوێت،‬ ‫چنگ‬ ‫شایەنی‬ ‫نوێ،‬ ‫کێشەی‬ ‫سەرهەڵدانەوەی‬ ‫رە‬ ‫بۆ‬ ‫ئاماژەن‬ ‫دامەزراوەیە‬ ‫ئەم‬ ‫دەرەوەی‬ ‫سیعەکانی‬ ‫چەکدارە‬ ‫گروپە‬ ‫و‬ ‫شەعبی‬ ‫حەشدی‬ ‫بابەتی‬ ‫باسە‬ ‫بۆ‬ ‫زیاتر‬ ‫دڵبەندییان‬ ‫کە‬ ‫سیستمە،‬ ‫ئەم‬ ‫بااڵکانی‬ ‫فەرماندەییە‬ ‫لە‬ ‫هەندێك‬ ‫دژی‬ ‫هەڵوێستگەلێكی‬ ‫نەکراوبوو.‬ ‫دروست‬ ‫کات‬ ‫ئەو‬ ‫تا‬ ‫کاتیشە‬ 34 ‫گە‬ ‫سیاسی‬ ‫بۆشاییەکی‬ ‫لە‬ ‫عێراق‬ ‫دەوڵەت،‬ ‫پایەکانی‬ ‫کەوتنی‬ ‫و‬ ‫ڕژێم‬ ‫ڕووخانی‬ ‫پاش‬ ‫جۆرێك‬ ‫بە‬ ‫بوو‬ ‫ورەدا‬ ‫و‬ ‫زوڵم‬ ‫ئەو‬ ‫بەهۆی‬ ‫ئەمەش‬ ‫دەژیان،‬ ‫عیراقدا‬ ‫سنوورەکانی‬ ‫دەرەوەی‬ ‫لە‬ ‫بەرهەڵستکارەکان‬ ‫هێزە‬ ‫هەموو‬ ‫خەڵك‬ ‫بارودۆخەدا‬ ‫ئەو‬ ‫چوارچێوەی‬ ‫لە‬ ‫بەعس،‬ ‫ڕژێمی‬ ‫کاتی‬ ‫لە‬ ‫بوونەوە‬ ‫ڕووبەڕووی‬ ‫کە‬ ‫بوو‬ ‫ستەمە‬ ‫ت‬ ‫وەک‬ ‫بوو‬ ‫گەورە‬ ‫گرفتی‬ ‫گیرۆدەی‬ ‫کە‬ ‫ئایینی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫بەر‬ ‫بردە‬ ‫پەنای‬ ‫و‬ ‫عێراق‬ ‫ڕۆڵەکانی‬ ‫ەواوی‬ ‫دەکرایەوە‬ ‫عێراق‬ ‫گەلی‬ ‫ڕۆڵەکانی‬ ‫ڕووبەڕووی‬ ‫کە‬ ‫بوەوە،‬ ‫ستەم‬ ‫و‬ ‫زوڵم‬ ‫ڕووبەڕووی‬ ‫هێزەوە‬ ‫بەوپەڕی‬ ‫ناچار‬ ‫و‬ ‫هەبوو‬ ‫نەتەوە‬ ‫بەرژەوەندییەکانی‬ ‫پاراستنی‬ ‫لە‬ ‫کاریگەری‬ ‫ڕۆڵێکی‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫ئەوەی‬ ‫لەبەر‬ ‫ڕوو،‬ ‫بخاتە‬ ‫ئەوکات‬ ‫بارودۆخی‬ ‫دەربارەی‬ ‫بۆچوونەکانی‬ ‫و‬ ‫بیر‬ ‫بوو‬ ‫ڕایگەیاند،‬ ‫سیستانی‬ ‫سەید‬ ‫ئەوەبوو‬ ‫دوای‬ ‫بە‬ ‫گەورەی‬ ‫نەهامەتی‬ ‫کە‬ ‫بدرێت‬ ‫ئەنجام‬ ‫سەربازییەوە‬ ‫داگیرکاری‬ ‫ڕێگای‬ ‫لە‬ ‫ناکرێ‬ ‫ڕژێم‬ ‫گۆڕینی‬ ‫ئاسایش.‬ ‫و‬ ‫سەقامگیری‬ ‫سایەی‬ ‫لە‬ ‫ژیان‬ ‫نەبوونی‬ ‫و‬ ‫دەوڵەت‬ ‫پایەکانی‬ ‫کەوتنی‬ ‫لەوانە‬ ‫هێنا‬ ‫خۆیدا‬ 35 ‫کردە‬ ‫دووپات‬ ‫عێراقی‬ ‫گەلی‬ ‫ڕۆڵەکانی‬ ‫بۆ‬ ‫سیستانی‬ ‫سەید‬ ‫لە‬ ‫شارەزاییان‬ ‫و‬ ‫توانا‬ ‫ئەوانەی‬ ‫وە،‬ ‫سەید‬ ‫و‬ ‫بیانیدا‬ ‫دەسەاڵتی‬ ‫ژێر‬ ‫لە‬ ‫بکەن‬ ‫کارێك‬ ‫هیچ‬ ‫شێوەیەك‬ ‫هیچ‬ ‫بە‬ ‫نابێت‬ ‫هەیە،‬ ‫واڵت‬ ‫بەڕێوەبردنی‬ ‫لەسەر‬ ‫جەختی‬ ‫و‬ ‫کردەوە،‬ ‫ڕەت‬ ‫عێراق‬ ‫کاروباری‬ ‫لە‬ ‫دەستوەردانێكی‬ ‫جۆرە‬ ‫هەموو‬ ‫سیستانی‬ ‫کردەوە.‬ ‫عێراق‬ ‫سەربەخۆیی‬ ‫پاراستنی‬ ‫بە‬ ‫سەبارەت‬ ‫رۆڵە‬ ‫ھەمان‬ ‫عێراقدا‬ ‫لە‬ ‫شیعەکان‬ ‫یەکێتی‬ ‫پاراستنی‬ ‫لە‬ ‫ئاینی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫رۆڵی‬ ‫ئەمەریکی‬ ‫کاربەدەستانی‬ ‫سەر‬ ‫خستووە‬ ‫فشاری‬ ‫کە‬ ‫رۆڵە‬ ‫ھەمان‬ ‫تەنانەت‬ ‫عێراق‬ ‫گەالنی‬ ‫و‬ ‫خاک‬ ‫یەکێتی‬ ‫س‬ ‫چارەنووسی‬ ‫بڕیاردەری‬ ‫تاکە‬ ‫بە‬ ‫عێراق‬ ‫گەلی‬ ‫بوونی‬ ‫بەمەبەستی‬ ‫بەرێگای‬ ‫ئەمەش‬ ‫خۆی.‬ ‫یاسیی‬ ‫عێراق‬ ‫گەلی‬ ‫زۆرینەی‬ ‫و‬ ‫دەردەبرێت‬ ‫خۆی‬ ‫ناسنامەی‬ ‫شێوەیە‬ ‫بەم‬ ‫کە‬ ‫راستەقینە‬ ‫ھەڵبژاردنی‬ ‫ئەنجامدانی‬ ‫لەگەڵ‬ ‫بەھەماھەنگی‬ ‫وواڵت‬ ‫بەرێوەبردنی‬ ‫لە‬ ‫ھەبێت‬ ‫سەرەکی‬ ‫رۆڵی‬ ‫پێویستە‬ ‫کە‬ ‫دەکەوێت‬ ‫بەدیار‬ ‫ب‬ ‫سەرکەوتوو‬ ‫ئاینی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫شێوەیە‬ ‫بەم‬ ‫و‬ ‫دیکە‬ ‫پێکھاتەکانی‬ ‫مافەکانی‬ ‫پاراستنی‬ ‫لە‬ ‫وو‬ ‫تاوەکو‬ ‫دیموکراسی‬ ‫بەشێوەیەکی‬ ‫و‬ ‫خۆی‬ ‫کۆمەالیەتی‬ ‫قورسایی‬ ‫بەگوێرەی‬ ‫و‬ ‫ھەریەک‬ ‫عێراقیەکان‬ ‫دەوڵەت.‬ ‫بوونی‬ ‫مەزھەب‬ ‫بە‬ ‫چارەسەرکردنی‬ ‫خاڵی‬ ‫بگەنە‬ 


	‫یاسایی‬ ‫هۆی‬ ‫بە‬ ‫زامنە‬ ‫کە‬ ‫مافەی‬ ‫و‬ ‫وڵە‬	‫جو‬ ‫بەو‬ ‫نەبوون‬ ‫پابەند‬ ‫بەاڵم‬ ‫مرۆڤایەتى،‬ ‫باوەکانى‬ ‫بنەما‬ ‫نێودەوڵەتییەوە.‬ 21
	‫وەک‬ ‫هەڵبەستن‬ ‫چۆن‬ ‫کردوە‬ ‫موسڵمانان‬ ‫مێژووی‬ ‫و‬ ‫تۆمەتبارکردنە‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫بە‬ ‫درێژایی‬ ‫لەگەڵ‬ ‫مێژوو‬ ‫ئەم‬ ‫گرفتاری‬ ‫دەستی‬ ‫ل‬ ‫ێکترازان‬ ‫بن.‬ ‫حزبانەدا‬ ‫نوێ‬ ‫نییە‬ 22 ‫ناونیشانی‬ ‫ژێر‬ ‫لە‬ ‫خۆی‬ ‫دیدی‬ ‫سستانی‬ ‫بەگشتی‬ '' ‫مەدەنی‬ ‫دەوڵەتی‬ ‫شتێكی‬ ‫نوێ‬ ‫و‬ ‫تەنانەت‬ ‫تا‬ '' ‫پێگەیشتوو‬ ‫ئەمەش‬ ‫کە‬ ‫کۆکردەوە‬ ‫نییە‬ ‫و‬ ‫الی‬ ‫موسڵمانانیش‬ ‫ئەم‬ ‫ئیستاش‬ ‫ئەم‬ ‫بارودۆخانە‬ ‫وای‬ 24 31 ‫نەجەح.‬ ‫لە‬ ‫شیعەیە‬ ‫هزری‬ ‫بەرهەمی‬ ‫ترین‬ ‫ئا‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫بیروبۆچوونی‬ ‫بەگوێرەی‬ ‫لە‬ ‫لەعێراق‬ ‫سیاسی‬ ‫سیستەمێکی‬ ‫ھەر‬ ‫پێویستە‬ ‫ینی‬ ‫کردنێکی‬ ‫جیاوازی‬ ‫بەھۆکاری‬ ‫تێپەربوون‬ ‫قۆناغی‬ ‫بۆ‬ ‫دەوڵەت‬ ‫کارگێری‬ ‫یاسای‬ ‫بەرەنگاربوونەوەی‬ ‫حەشد‬ ‫دروستبوونی‬ ‫ئەگەرچی‬ ‫نەجەح.‬ ‫بری‬ ‫لە‬ ‫قومە‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫فتواکەی‬ ‫زادەی‬ ‫شەعبی‬ ‫ی‬
	‫یەکەم‬ ‫باسی‬ ‫لە‬ ‫و‬ ‫شیعە‬ ‫جوگرافیای‬ ‫لە‬ ‫ئەوەی‬ / ‫سیاسی‬ ‫پرۆژەی‬ ‫و‬ ‫مەرجەعیەت‬ ٢٠٠٣ ‫سەرەکییەکان‬ ‫ئاراستە‬ ‫پێکهێنانی‬ ‫پرۆسەی‬ ‫دەگوزەرێت،‬ ‫وە‬ ‫چەندین‬ ‫لە‬ ‫شیعەدا،‬ ‫جوگرافیای‬ ‫نێوخۆی‬ ‫لە‬ ‫کۆمەڵگا‬ ‫هەڵوێستەکانی‬ ‫ئاراستەکردنی‬ ‫لە‬ ‫بەشدارن‬ ‫کە‬ ‫لێی،‬ ‫بەرگریکردن‬ ‫و‬ ‫دەوڵەت‬ ‫بیرۆکەی‬ ‫تێڕوانینی‬ ‫بە‬ ‫هەیە‬ ‫ڕاستەوخۆیان‬ ‫پەیوەندی‬ ‫کە‬ ‫مەسەلدا‬ ‫دوای‬ ‫لە‬ ‫حکومەتەکان‬ ‫پێکهێنانی‬ ‫پرۆسەی‬ ‫لە‬ ‫لەتبوونەوە‬ ‫و‬ ‫بەیەکبوون‬ ‫دواتریش‬ ٢٠٠٣ ‫ئەم‬ ‫هەیە.‬ ‫ە‬ ‫عێراق.‬ ‫سیاسی‬ ‫ئەزمونی‬ ‫و،‬ ‫داهاتوو‬ ‫سااڵنی‬ ‫لە‬ ‫دەبێت‬ ‫ئامادەگی‬ ‫بەردەوام‬ ‫بەشێوەیەکی‬ ‫کاریگەریەش‬ ‫گرنگی‬ ‫ڕۆڵێکی‬ ‫مێژووییەوە‬ ‫ڕووی‬ ‫لە‬ ‫پێکهاتەیە‬ ‫ئەم‬ ‫وایە‬ ‫پێیان‬ ‫هەمیشە‬ ‫شیعە‬ ‫بواری‬ ‫شارەزایانی‬ ‫جوگرافی‬ ‫و‬ ‫ناوچە‬ ‫لە‬ ‫هەیەتی‬ ‫هەژمونەی‬ ‫ئەو‬ ‫و‬ ‫خۆی‬ ‫شوناسەکەی‬ ‫لە‬ ‫پارێزگاریکردنی‬ ‫لە‬ ‫گێراوە‬ ‫ایی‬ ‫شیعەدا.‬ 23 ‫دوای‬ ‫عێراقی‬ ‫لە‬ ‫سیاسەت‬ ‫دروستکردنی‬ ‫لە‬ ‫شیعە‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ٢٠٠٣ ‫ڕۆڵەکەشی‬ ‫گێرا،‬ ‫سەرەکی‬ ‫ڕۆڵی‬ ‫بە‬ ‫نەجەح‬ ‫پێچەوانەوە‬ ‫بە‬ ‫بەڵکو‬ ‫شیعی،‬ ‫شەقامی‬ ‫ئاڕاستەکردنی‬ ‫لە‬ ‫نەبوو‬ ‫بریتی‬ ‫تەنها‬ ‫تە‬ ‫گوتارەکانی‬ ‫بەگشتی‬ ‫پەیڕەوکرد،‬ ‫گشتگیری‬ ‫نیشتمانی‬ ‫گوتارێكی‬ ‫سیستانی‬ ‫نوێنەرایەتیکردنی‬ ‫نها‬ ‫لە‬ ‫ڕادەیەك‬ ‫بە‬ ‫دەدوا،‬ ‫پێکهاتەکانیەوە‬ ‫بەسەرجەم‬ ‫عێراق‬ ‫هەموو‬ ‫بۆ‬ ‫بەڵکو‬ ‫نەدەکرد‬ ‫شیعە‬ ‫ئاراستەی‬ ‫و‬ ‫شیعە‬ ‫نێوان‬ ‫لە‬ ‫دەکردەوە‬ ‫هاوپەیمانێتیەك‬ ‫دروستکردنی‬ ‫لەسەر‬ ‫جەختی‬ ‫نوێدا‬ ‫عێراقی‬ ‫سەرەتاکانی‬ 21 ، ‫النجف‬ ‫المرعشــ‬ ‫الســيد‬ ‫مكتبة‬ ‫قم،‬ ‫الرجال،‬ ‫معارح‬ ‫الدين،‬ ‫حرز‬ ‫حســين‬ ‫محمد‬ ‫تحقيق‬ ‫محمد:‬ ‫الدين،‬ ‫حرز‬ 1986 ‫بێت‬ ‫یەکگرتوو‬ ‫سیاسی‬ ‫گروپێکی‬ ‫پێویستە‬ ‫زۆرینەیە‬ ‫ئەم‬ ‫و،‬ ‫بێت‬ ‫زۆرینە‬ ‫بنەمای‬ ‫لەسەر‬ ‫داھاتوودا‬ ‫بکەن.‬ ‫بەجێ‬ ‫جێ‬ ‫نوێ‬ ‫سیاسی‬ ‫قۆناغی‬ ‫پابەندییەکانی‬ ‫و‬ ‫بەرێوەببەن‬ ‫پرۆژەیە‬ ‫ئەم‬ ‫بتوانن‬ ‫تاوەکو‬ ‫زۆرین‬ ‫ھێنانی‬ ‫وەدەست‬ ‫مایەی‬ ‫کە‬ ‫یەکگرتن‬ ‫چونکە‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫پرۆژەی‬ ‫بناغەی‬ ‫بەردی‬ ‫یەکەم‬ ‫ەیە‬ ‫ئێستاش‬ ‫و‬ ‫ئەوکاتەش‬ ‫شێوەیە‬ ‫بەم‬ ‫و،‬ ‫نوێ‬ ‫عێراقی‬ ‫دەوڵەتی‬ ‫بونیاتنانی‬ ‫بە‬ ‫سەبارەت‬ ‫ئایینیە‬ ‫لە‬ ‫کردن‬ ‫پارێزەری‬ ‫و‬ ‫شیعیەکان‬ ‫یەکبوونی‬ ‫پاراستنی‬ ‫لە‬ ‫ھەبووە‬ ‫رۆلی‬ ‫گەورەترین‬ ‫ئاینی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫ھەست‬ ‫و،‬ ‫عێراقدا‬ ‫دەرەوەی‬ ‫و‬ ‫عێراق‬ ‫لە‬ ‫مافەکانیان‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫ھەبوونی‬ ‫بە‬ ‫شیعی‬ ‫کۆمەلگای‬ ‫کردنی‬ ‫چونکە‬ ‫دوارۆژیان.‬ ‫و‬ ‫ئێستا‬ ‫و‬ ‫مێژوو‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫رەووتەکەیان‬ ‫لە‬ ‫بوونیان‬ ‫دڵنیا‬ ‫ھۆکاری‬ ‫بویتە‬ ‫ئاینی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫کە‬ ‫ھەڵوێستێک‬ ‫ھەر‬ ‫بە‬ ‫دەدات‬ ‫شەرعیەت‬ ‫کەوا‬ ‫الیەنەدەکات‬ ‫ئەم‬ ‫نوێنەرایەتی‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫دەدرێت.‬ ‫ئەنجام‬ ‫بەیت‬ ‫ئالی‬ ‫الیەنگرانی‬ 25 ‫شێوەیە‬ ‫بەم‬ ‫دەپارێزێت.‬ ‫بۆ‬ ‫سیاسیان‬ ‫بیروبۆچوونی‬ ‫مەرجەعیەتە‬ ‫ئەم‬ ‫کردنی‬ ‫پشتگیری‬ ‫لەمەش‬ ‫بێجگە‬ ‫خالی‬ ‫وەک‬ ‫ئاینی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫بە‬ ‫بەستراوە‬ ‫پشت‬ ‫عێراقدا‬ ‫لە‬ ‫شیعیەکان‬ ‫سیاسی‬ ‫جوواڵنەوەی‬ ‫بۆ‬ ‫ھۆکارە‬ ‫عێراق‬ ‫شیعیەکانی‬ ‫سیاسی‬ ‫مێژووی‬ ‫بەھۆکاری‬ ‫بەتایبەتیش‬ ‫بوون‬ ‫بەردەوام‬ ‫و‬ ‫جوواڵنەوە‬ ‫پابەن‬ ‫بوونی‬ ‫درووست‬ ‫ھۆکاری‬ ‫بویتە‬ ‫ئەمەش‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫بیروبۆچوونەکانی‬ ‫لەگەل‬ ‫بوونیان‬ ‫د‬ ‫ن‬ ‫بەگوێرەی‬ ‫لێرەوەش‬ ‫ترەوە.‬ ‫چینێکی‬ ‫بەرژەوەندی‬ ‫لەسەر‬ ‫چینێک‬ ‫لەبەرژەوەندی‬ ‫ایەکسانەیە‬ ‫مافەکانی‬ ‫لەسەر‬ ‫روونە‬ ‫ناحەقیەکی‬ ‫شیعی‬ ‫ئیئتالفی‬ ‫بە‬ ‫رەخنەگرتن‬ ‫مافی‬ ‫پێدانی‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫عێراق‬ ‫خەلکی‬ ‫زۆرینەی‬ . ‫ب‬ ‫لەسەر‬ ‫سیستانی‬ ‫سەید‬ ‫نەبوونی‬ ‫رازی‬ ‫شێوەیە‬ ‫بەم‬ ‫ڕ‬ ‫لەگە‬ ‫گونجاوە‬ ‫ڕەخنەگرتن‬ ‫مافی‬ ‫گەی‬ ‫کە‬ ‫پێکهاتەکانی‬ ‫گرنگترین‬ ‫سەر‬ ‫بخاتە‬ ‫کارگەری‬ ‫هەوڵیدا‬ ‫ئێران‬ ‫ئیسالمی‬ ‫کۆماری‬ ‫بەاڵم‬ ‫سیاستانین‬ ‫کە‬ ‫حزبوڵاڵ،‬ ‫کەتایبەکانی‬ ‫و‬ ‫حەق‬ ‫ئەهلی‬ ‫عەسایبی‬ ‫و‬ ‫بەدر‬ ‫ڕێکخراوی‬ ‫لە‬ ‫بوون‬ ‫بریتی‬ ‫گرنگترینیان‬ 32 ‫سیستەمەن.‬ ‫ئەم‬ ‫ناو‬ ‫بەهێزترینەکانی‬ ‫ڵ‬ ‫عێراق‬ ‫خەلکی‬ ‫توێژەکانی‬ ‫و‬ ‫چین‬ ‫ھەموو‬ ‫بۆ‬ ‫کۆمەالیەتی‬ ‫یەکسانی‬ ‫و‬ ‫ئاشتی‬ ‫دامەزراندنی‬ ‫بانگەشەکانی‬ ‫رەتکردنەوەی‬ ‫ھەوەھا‬ ‫و،‬ ‫ترەوە‬ ‫توێژێکی‬ ‫بەرامبەر‬ ‫نەبێت‬ ‫زیاتری‬ ‫تایبەتمەندی‬ ‫توێژێک‬ ‫ھیچ‬ ‫پێویستە‬ ‫کە‬ ‫نەگون‬ ‫دەکات‬ ‫فەرزی‬ ‫ئەمەریکا‬ ‫کە‬ ‫ئەمانەی‬ ‫کەوا‬ ‫ئەمەیە‬ ‫بەھۆکاری‬ ‫ئەمەریکی‬ ‫پرۆژەی‬ ‫جاوە‬ ‫سیستەمێکی‬ ‫دامەزراندنی‬ ‫بە‬ ‫سەبارەت‬ ‫خەلک‬ ‫داواکارییەکانی‬ ‫و‬ ‫عێراق‬ ‫واقعی‬ ‫لەگەڵ‬ ‫وەناگونجێت‬ ‫دووەم‬ ‫باسی‬ / ‫هەڵوێستەکان‬ ‫عێراقی‬ ‫سیاسی‬ ‫پرۆسەی‬ ‫جیاوازەکانی‬ ‫قۆناغە‬ ‫لە‬ ‫سیستانی‬ ‫سەید‬ ‫ی‬ ‫نوێ‬ 36 ‫لە‬ ‫ئەمەش‬ ‫هەیە،‬ ‫داگیرکارییەوە‬ ‫سیاسەتی‬ ‫لەبارەی‬ ‫ئاشکرای‬ ‫و‬ ‫ڕوون‬ ‫هەڵوێستێکی‬ ‫سیستانی‬ ‫سەید‬ ‫عێراق‬ ‫مەدەنی‬ ‫حاکمی‬ ‫لە‬ ‫پێشوازی‬ ‫ڕەتکردنەوەی‬ ‫لەوانە‬ ‫دیارە‬ ‫ڕوونی‬ ‫بە‬ ‫هەڵوێستی‬ ‫کۆمەڵێك‬ ( ‫پۆل‬ ‫بریمەر‬ ) ‫لە‬ ‫زیاتر‬ ‫بۆ‬ ‫سیستانییەوە.‬ ‫لەالیەن‬ ‫دیدارە‬ ‫ئەو‬ ‫پێویستی‬ ‫نەبوونی‬ ‫لەبەر‬ ‫ئەمەش‬ ‫جارێك،‬ ‫یەکەم‬ ‫داواکراوی‬ / ‫مەرجەعیەتی‬ ‫ھەڵبژاردنەکان‬ ‫و‬ ‫ئاینی‬ 33 ‫ئاینی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫ھۆکارەوەش‬ ‫بەم‬ ‫دروست.‬ ‫و‬ ‫ڕاست‬ ‫بنەمایەکی‬ ‫لەسەر‬ ‫کراو‬ ‫درووست‬ ‫دیموکراسی‬ ‫ب‬ ‫دەبەستێت‬ ‫پشت‬ ‫کە‬ ‫کردووە‬ ‫پێشنیار‬ ‫پرۆژەیەکی‬ ‫بەڵکو‬ ‫نەوەستاوە‬ ‫پرۆژەیە‬ ‫ئەم‬ ‫ڕووی‬ ‫بە‬ ‫تەنھا‬ ‫ە‬ ‫ھەموو‬ ‫لێدەکرێت.‬ ‫باسی‬ ‫داھاتوودا‬ ‫بەشەکانی‬ ‫لە‬ ‫کە‬ ‫دەستوور‬ ‫نووسینەوەی‬ ‫لێژنەی‬ ‫بۆ‬ ‫ھەڵبژاردنەکان‬ ‫کردووە‬ ‫داوای‬ ‫ئاینی‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫چونکە‬ ‫بەرێوەچووە،‬ ‫دیموکراسیانە‬ ‫و‬ ‫ئاشتیانە‬ ‫شێوەیەکی‬ ‫بە‬ ‫ئەمانە‬ ‫ببێ‬ ‫تاوەکو‬ ‫مافەکانیان‬ ‫داواکردنی‬ ‫بەمەبەستی‬ ‫شەقامەکان‬ ‫بۆ‬ ‫دەرچن‬ ‫عێراقیەکان‬ ‫لە‬ ‫پرسیاری‬ ‫کاتێک‬ ‫بوو‬ ‫یابانییەوە‬ ‫ئەسهای‬ ‫ڕۆژنامەی‬ ‫پرسیاری‬ ‫وەاڵمدانەوەی‬ ‫ڕێگەی‬ ‫لە‬ ‫بابەتەش‬ ‫ئەم‬ ‫کە‬ ‫کرد‬ ‫سیستانی‬ ‫سەید‬ ‫لە‬ ‫ئەوەی‬ " ‫هیچ‬ ‫ئایا‬ ‫چییە؟‬ ‫کاتیدا‬ ‫حکومەتی‬ ‫لەگەڵ‬ ‫ئێوە‬ ‫پەیوەندی‬ ‫وەردە‬ ‫لێ‬ ‫هاوکارییەکی‬ ‫چی؟‬ ‫یان‬ ‫گرن؟‬ " ‫کە‬ ‫بوو‬ ‫جۆرە‬ ‫بەو‬ ‫سیستانی‬ ‫سەید‬ ‫وەاڵمەکەی‬ ، " ‫جۆرە‬ ‫هیچ‬ ‫نییە‬ ‫عێراق‬ ‫لە‬ ‫ئەمریکی‬ ‫کاتی‬ ‫دەسەاڵتی‬ ‫و‬ ‫مەرجەعیەت‬ ‫نێوان‬ ‫لە‬ ‫پەیوەندییەك‬ " ‫حکومەتی‬ ‫هەرچی‬ ، ‫بۆ‬ ‫ئاستەنگێک‬ ‫تە‬ ‫کاریگەرە‬ ‫بەگوێرەی‬ ‫و‬ ‫بیروبۆچەنەکانی‬ ‫بەگوێرەی‬ ‫عێراق‬ ‫داڕشتنەوەی‬ ‫دووبارە‬ ‫بە‬ ‫سەبارەت‬ ‫داگیرکەر‬ ‫مێژووییەکانی.‬ 37 ‫بەشیکی‬ ‫نەبووە،‬ ‫بەربەست‬ ‫بێ‬ ‫و‬ ‫گرێ‬ ‫بێ‬ ‫عێراقدا‬ ‫لە‬ ‫شیعەش‬ ‫مەرجەعیەتی‬ ‫قەڵەمڕەوییەی‬ ‫ئەم‬ ‫هەموو‬ ‫الجزء‬ ‫ص‬ ‫الثالث،‬ / 338 . 22 ‫األضواء،‬ ‫دار‬ ‫بيروت،‬ ‫محبوبة،‬ ‫وحاضرها،‬ ‫النج،‬ ‫ماض‬ ‫باقر،‬ ‫الشيخ‬ ‫جعفر‬ 1886 ‫ص‬ ‫األول،‬ ‫الجزء‬ ، / 383 . 24 ‫ـیعە‬ ‫شـ‬ ‫ملمالنێی‬ ‫گۆڕانەکانی‬ ‫مەعموری،‬ ‫عەلی‬ ‫لێکۆڵینەوەی‬ ‫ناوەندی‬ ‫عێراق،‬ ‫ـی‬ ‫ـیاسـ‬ ‫سـ‬ ‫ـەی‬ ‫نەخشـ‬ ‫ـەر‬ ‫لەسـ‬ ‫کاریگەرییان‬ ‫و‬ ‫هەولێر،‬ ‫ڕوداو،‬ ٢٠٢٠ ‫ال‬ ‫یەکەم،‬ ‫چاپی‬ ، ٧٠ . ‫هە‬ ‫لە‬ ‫کە‬ ‫هێزانەی‬ ‫لەو‬ ‫بوون‬ ‫بریتی‬ ‫بەربەستە‬ ‫ئەو‬ ‫گەورەی‬ ‫سیستانییەوە‬ ‫بەناوبانگەکەی‬ ‫فتوا‬ ‫ناوی‬ 32 ‫لەســـەر‬ ‫لێکەتەکانی‬ ‫و‬ ‫شـــیعە‬ ‫ســـیاســـییەکانی‬ ‫نێوخۆییە‬ ‫ناکۆکییە‬ ‫تەها،‬ ‫یاســـین‬ ‫ناوەندی‬ ‫باڵوکراوەی‬ ‫عێراق،‬ ‫دۆخی‬ 35 ‫الســـيســـتان‬ ‫عل‬ ‫المرجو‬ ‫نجل‬ ‫الســـيســـتان‬ ‫رضـــا‬ ‫محمد‬ ‫الســـيد‬ ‫مو‬ ‫مقابلة‬ ‫بنۆڕە:‬ ‫العدد‬ ‫الحياة:‬ ‫جريدة‬ ، ( 14634 ) ، ‫بەداعش‬ ‫دژ‬ ‫شەڕی‬ ‫لەماوەی‬ ‫کە‬ ‫هێزانە‬ ‫ئەم‬ ‫دواتر‬ ‫کە‬ ‫شەعبی‬ ‫حەشدی‬ ‫چوارچێووەی‬ ‫لە‬ ‫بوو‬ ‫دروست‬ ‫هەولێر‬ ‫ڕوداو،‬ ‫لێکۆڵینەوەی‬ ٢٠٢٠ ‫ال‬ ‫یەکەم،‬ ‫چاپی‬ ، ٤٢ . 33 ‫العراقية:‬ ‫لة‬ ‫المس‬ ‫ف‬ ‫السيستان‬ ‫السيد‬ ‫سماحة‬ ‫عن‬ ‫الصادرة‬ ‫النصوص‬ ‫ا‬ ‫ص‬ ‫حامد،‬ ‫لخفاح،‬ / 44 . 18 / 4 / 2003 ‫م‬ . 36 ‫ص‬ ‫العراقية،‬ ‫لة‬ ‫المس‬ ‫ف‬ ‫السيستان‬ ‫السيد‬ ‫سماحة‬ ‫عن‬ ‫الصادرة‬ ‫النصوص‬ ‫حامد،‬ ‫الخفاح،‬ / 357 ‫ـ‬ 358
	/ 325 .	1426 ‫ص‬ ‫هــ،‬	‫ايران،‬ ،	1	‫یەکەم،‬ 1 ‫بيروت،‬ ، ٢٠٢٠ ‫ال‬ ، ١٨ . 2005 31 ‫ال‬ ‫پێشوو،‬ ‫سەرچاوەی‬ ‫هەمان‬ ‫ص‬ ‫م،‬ / 195 . ٦٩ . 34 ‫ص‬ ‫السابق،‬ ‫المصدر‬ / 96 . 37 ‫االمين،‬ ‫روح‬ ‫دار‬ ‫القومية،‬ ‫والدولة‬ ‫الشيعة‬ ‫العلوي،‬ ‫حسن‬
				314

23‫ـاپی‬ ‫چ‬ ‫هەولێر،‬25‫الرافدين،‬ ‫دار‬ ، 
‫المائدة:‬
The Attitude of Shia Marjai in The Poltical Process of Iraq After 2014