The Basic Basic Symmetry Between Ersto and Descartes

Keywords: Methaphisic, Cogito, Being, Essence, Cartesian, doubt, God


‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  

		٢٠٢٢	‫پایز‬	،	‫ژمارە‬ ( ٣ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ )	‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬
	‫ئە‬ ‫نێوان‬ ‫دیكارتدا‬ ‫و‬ ‫رستۆ‬	‫لە‬ ‫میتافیزیك‬ ‫انی‬	‫ە‬ ‫ك‬	‫بنە‬ ‫بنە‬ ‫ما‬ ‫ڕه‬ ‫تیی‬
	‫طاهر‬ ‫حمد‬ ‫طلعت‬ ‫صفوان‬ ‫بەش‬ ‫ی‬ ‫عێراق‬ ‫کوردستان،‬ ‫هەرێمی‬ ‫هەولێر،‬ ‫سەالحەددین،‬ ‫زانکۆی‬ ‫ئاداب،‬ ‫کۆلێژی‬ ‫فەلسەفە،‬ com . sophyahawre@gmail
		‫پوختە‬					‫توێژینەوە‬ ‫زانیاریەکانی‬
	‫ئ‬ ‫مر‬ ‫ە‬ ‫ۆڤ‬ ‫م‬ ‫تو‬ ‫دەکات‬ ‫ێ‬ ‫ژ‬ ‫ی‬ ‫ن‬ ‫ە‬ ‫و‬ ‫ەیە‬ ، ‫ک‬ ‫ە‬ ‫ه‬ ‫لەسەر‬ ‫کار‬ ‫ب‬ ‫ە‬ ‫ر‬ ‫یە‬ ‫ک‬ ‫ەی‬ ‫ان‬ ‫ە‬ ‫خ‬ ‫ۆیە‬ ‫ت‬ ‫ی‬ . ‫یە‬ ‫ک‬ ‫ە‬ ‫م‬ ‫ی‬ ‫ان،‬ ‫ئ‬ ‫ە‬ ‫رست‬ ‫ۆ‬ ‫تالیس‬ ‫ج‬ ‫ۆ‬ ‫ر‬ ‫خاو‬ ‫ە‬ ‫ن‬ ‫م‬ ‫ۆ‬ ‫د‬ ‫ی‬ ‫ک‬ ‫ێ‬ ‫ل‬ ‫ۆ‬ ‫نت‬ ‫ێ‬ ‫س‬ ‫و‬ ‫ی‬ ‫ست‬ ‫ە‬ ‫کست‬ ‫م‬ ‫و‬ ‫م‬ ‫ی‬ ‫ێ‬ ‫ژوو‬ ‫ب‬ ‫ی‬ ‫رکردن‬ ‫تايب‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫ت‬ ‫ی‬ ‫ەی‬ ‫ی‬ : ‫و‬ ‫فەیلەسوف‬ ‫مام‬ ‫ۆ‬ ‫ستا‬ ‫ی‬ ‫ە‬ ‫ك‬ ‫ە‬ ‫م‬ ، ‫فەلسەفی‬ ‫میتافیزیکای‬ ‫سیستەمی‬ ‫یەکەمین‬ ‫دانەری‬ ، ‫دوو‬ ‫ە‬ ‫م‬ ‫ی‬ ‫ان‬ : ‫د‬ ‫ی‬ ‫کارت‬ ‫ی‬ ‫گ‬ ‫ە‬ ‫ور‬ ‫ە‬ ‫باوک‬ ‫ی‬ ‫م‬ ‫ۆ‬ ‫د‬ ‫ێ‬ ‫رن‬ ‫ەی‬ ‫ئ‬ ‫ە‬ ‫وروپا‬ ‫و‬ ‫ڕۆ‬ ‫شنگ‬ ‫ە‬ ‫ر‬ ‫ییە‬ . .. ‫لە‬ ‫ڕ‬ ‫وو‬ ‫ی‬ ‫م‬ ‫ێ‬ ‫ژوو‬ ‫یی‬ ‫ە‬ ‫وه‬ ‫م‬ ‫ە‬ ‫ودا‬ ‫ی‬ ‫ن‬ ‫ێ‬ ‫وان‬ ‫ئ‬ ‫ە‬ ‫م‬ ‫فە‬ ‫دوو‬ ‫ی‬ ‫لە‬ ‫سوفە‬ ‫نز‬ ‫ی‬ ‫ک‬ ‫ەی‬ ‫ه‬ ‫دوو‬ ‫ە‬ ‫زار‬ ‫سا‬ ‫ڵ‬ ‫د‬ ‫ە‬ ‫ب‬ ‫ێ‬ ‫ت‬ ‫هە‬ . ‫لبە‬ ‫تە‬ ‫درێژە‬ ‫زەمەنییە‬ ‫مەودا‬ ‫ئەم‬ ‫بەقەد‬ ‫ف‬ ‫ۆ‬ ‫رم‬ ‫ی‬	‫توێژینەوە:‬ ‫بەرواری‬ ‫وەرگرتن:‬ ٧ / ١ / ٢٠٢٢ ‫پەسەندکردن:‬ ٨ / ٢ / ٢٠٢٢ ‫کردنەوە‬ ‫باڵو‬ : ‫پایز‬ ٢٠٢٢
	‫ب‬ ‫ی‬ ‫م‬ ‫ی‬ ‫ركردنە‬ ‫وه‬ ‫ت‬ ‫ۆ‬ ‫د‬ ‫ی‬ ‫و‬ ‫ش‬ ‫ی‬ ‫ان‬ ‫و‬ ‫ئامانجی‬ ‫و‬ ‫ئامرازی‬ ‫لە‬ ‫ی‬ ‫ە‬ ‫كتر‬ ‫دووره‬ ‫هە‬ . ‫ر‬ ‫خ‬ ‫ۆ‬ ‫ي‬ ‫ە‬ ‫ت‬ ‫ی‬ . ...... ‫پ‬ ‫ڕۆ‬ ‫ژ‬ ‫ە‬ ‫ی‬ ‫ئەم‬ ‫تو‬ ‫ێ‬ ‫ژ‬ ‫ی‬ ‫ن‬ ‫ە‬ ‫و‬ ‫ەیە‬ ‫ی‬ ، ‫ب‬ ‫ی‬ ‫روب‬ ‫ۆ‬ ‫چوونە‬ ‫كان‬ ‫ی‬ ‫ان‬ ‫ب‬ ‫ە‬ ‫پە‬ ‫ی‬ ‫ره‬ ‫و‬ ‫ی‬ ‫لە‬ ‫كردن‬ ‫ڕە‬ ‫ه‬ ‫ە‬ ‫ندى‬ ‫ل‬ ‫ێ‬ ‫کچوو‬ ‫ج‬ ‫و‬ ‫ی‬ ‫اوازى‬ ‫ن‬ ‫ێ‬ ‫وان‬ ‫س‬ ‫ی‬ ‫ست‬ ‫ە‬ ‫ك‬ ‫ێک‬ ‫ك‬ ‫ۆ‬ ‫مە‬ ‫ی‬ ‫ان‬ ‫ڵی‬ ‫هە‬ ‫ول‬ ‫ێ‬ ‫كە‬ ‫هەڵگری‬ ‫خە‬ ‫س‬ ‫ڵ‬ ‫ە‬ ‫ت‬ ‫ی‬ ‫تا‬ ‫ی‬ ‫ب‬ ‫ۆ‬ ‫مشتومالكردن‬ ‫بە‬ ‫تمە‬ ‫ند‬ ‫بن‬ ‫ەڕە‬ ‫تى‬ ‫ی‬ ‫ی‬ ‫م‬ ‫ی‬ ‫ت‬ ‫ۆ‬ ‫د‬ ‫ی‬ ‫ش‬ ‫ی‬ ‫کار‬ ‫ی‬ -‫ب‬ ‫ە‬ ‫راوردکار‬ ‫ی‬ ، ‫ە‬ ‫م‬ ‫ی‬ ‫بیرکردنەوەی‬ ‫ئ‬ ‫ە‬ ‫م‬ ‫دوو‬ ‫فە‬ ‫ی‬ ‫لە‬ ‫سوفە‬ ‫بەرباس.‬ ‫دەخەینە‬ ‫تو‬ ‫روخسارى‬ ‫ێ‬ ‫ژ‬ ‫ی‬ ‫ن‬ ‫ە‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫ک‬ ‫ە‬ ، ‫س‬ ‫ێ‬ ‫ب‬ ‫ە‬ ‫ش‬ ‫ل‬ ‫ە‬ ‫خ‬ ‫ۆ‬
	‫ز‬ ‫ه‬ ‫یی‬ ‫خنە‬ ‫ە‬ ‫كان‬ ‫ی‬ ‫ی‬ ‫كردووه‬ ‫ئە‬ ‫فالت‬ ‫ۆ‬ ‫ن‬ ‫ی‬ ‫لە‬ ‫و‬	‫كر‬ ‫مام‬ ‫ۆ‬ ‫ێ‬ ‫ت‬ ‫ستا‬ ‫هە‬ . ‫لە‬ ‫ر‬ ‫بە‬ ‫م‬ ‫ی‬ ‫ئە‬ ‫رست‬ ‫ۆ‬ ‫ده‬ ‫شە‬ ‫ئاماژه‬ ‫دا‬ ‫كر‬ ‫ێ‬ ‫ت‬ ‫كە‬ ‫لە‬ ‫بە‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫ۆ‬ ‫ند‬ ‫چوونە‬ ‫ێ‬ ‫شو‬ ‫م‬ ‫ێ‬ ‫ی‬ ‫تاف‬ ‫ی‬ ‫ندا‬ ‫ڕ‬

‫ژمارەی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  

	‫دواتر‬ ‫و‬	‫د‬ ‫بنە‬ ‫ە‬ ‫خر‬ ‫ماكان‬ ‫ێ‬ ‫ت‬ ‫ە‬ ‫ی‬ ‫س‬ ‫ە‬ ‫ر‬ ‫ه‬ ‫چوار‬ ‫پ‬ ‫واتاو‬ ‫ێ‬ ‫ناس‬ ‫ۆ‬ ‫كاره‬ ‫جو‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫کان‬ ‫ی‬ ‫ڵێ‬ ‫نە‬ ‫ر‬ ‫م‬ ‫ی‬ ‫تاف‬ ‫ی‬ ‫ی‬ ‫نە‬ ‫ده‬ ‫باس‬ ‫جوالو‬ ‫ز‬ ‫ی‬ ‫ك‬ ‫لە‬ ‫ال‬ ‫ی‬ ‫ئە‬ ‫رست‬ ‫ۆ‬ ‫كر‬ ‫ێ‬ ‫ت‬ ..		
	‫بە‬ ‫بنە‬ ‫ش‬ ‫ی‬ ‫بنە‬ ‫ما‬ ‫س‬ ‫ێی‬ ‫ڕ‬ ‫ه‬ ‫ە‬ ‫مى‬ ‫ت‬ ‫یی‬ ‫ە‬ ‫كان‬ ‫تو‬ ‫ی‬ ‫ێ‬ ‫ژ‬ ‫ی‬ ‫م‬ ‫نە‬ ‫وه‬ ‫كە‬ ‫ی‬ ‫تاف‬ ‫ی‬ ‫ز‬ ‫ی‬ ‫وه‬ ‫گومان‬ ‫ده‬ ‫ك‬ ‫ستپ‬ ‫ێ‬ ‫ك‬ ‫ی‬ ‫دامە‬ ‫هزر‬ ‫ك‬ ‫لە‬ ‫ی‬ ‫د‬ ‫زراندن‬ ‫د‬ ‫ی‬ ‫د‬ ‫ی‬ ‫كارت‬ ‫ی‬ ‫د‬ ‫ی‬ ‫كارت‬ ‫تاوتو‬ ‫ده‬ ‫ێ‬ ‫مامە‬ ‫كات؛‬ ‫ده‬ ‫ئاماژه‬ ‫و‬ ‫كات‬ ‫ڵ‬ ‫ە‬ ‫لە‬ ‫گە‬ ‫بە‬ ‫ڵ‬ ‫ی‬ ‫زان‬ ‫ی‬ ‫ن‬ ‫ێ‬ ‫ك‬ ‫ی‬ ‫دلن‬ ‫ی‬ ‫ا‬ ‫کەرەوە‬ ‫ده‬ ‫كات.‬ ‫لە‬ ‫پاشان‬ ‫ڕێ‬ ‫گە‬ ‫ی‬ ‫گومان‬ ‫ی‬ ‫م‬ ‫ی‬ ‫ت‬ ‫ۆ‬ ‫ده‬ ‫یی‬ ‫بە‬ ‫د‬ ‫ڵ‬ ‫ن‬ ‫ی‬ ‫ا‬ ‫یی‬ ‫ده‬ ‫گات‬ ‫و‬ ‫بە‬ ‫ك‬ ‫ۆ‬ ‫ج‬ ‫ی‬ ‫ت‬ ‫ۆ‬ ‫بە‬ ‫ناوبانگە‬ ‫كە‬ ‫ی‬ ‫خودا‬ ‫بوونى‬ ( ‫ڕ‬ ‫ه‬ ‫ب‬ ) ‫وه‬ ‫بنە‬ ‫ك‬ ‫ما‬ ‫ی‬ ‫ە‬ ‫ك‬ ‫ی‬ ‫با‬ ‫ڵ‬ ‫پشت‬ ‫ڕ‬ ‫استده‬ ‫كاتە‬ ‫وه‬ ‫ده‬ ‫ی‬ ‫خاتە‬ ‫ناوه‬ ‫ند‬ ‫ی‬ ‫بە‬ ‫و‬ ‫هزر‬ ‫دامە‬ ‫زراندن‬ ‫ی‬ ‫م‬ ‫ی‬ ‫تاف‬ ‫ی‬ ‫ز‬ ‫ی‬ ‫كا‬ ‫ی‬ ‫د‬ ‫ی‬ ‫کارت‬ ‫ی‬ ‫ل‬ ‫ێی‬ ‫ە‬ ‫وه‬ ‫ده‬ ‫رده‬ ‫چ‬ ‫ێ‬ ‫ت‬ ‫فە‬ ‫كە‬ ‫لسە‬ ‫فە‬ ‫ی‬ ‫م‬ ‫ۆ‬ ‫د‬ ‫ێ‬ ‫رنە‬ ‫ی‬ ‫ئ‬ ‫ە‬ ‫وروپا‬ ‫ی‬ ‫لە‬ ‫سە‬ ‫ر‬ ‫داده‬ ‫مە‬ ‫زر‬ ‫ێ‬ ‫ن‬ ‫ێ‬ ‫ت‬ ‫لە‬ .. ‫ك‬ ‫ۆ‬ ‫تا‬ ‫یی‬ ‫دا،‬ ‫خا‬ ‫ڵی‬ ‫ها‬ ‫وبە‬ ‫ش‬ ‫ناك‬ ‫و‬ ‫ۆ‬ ‫ك‬ ‫ی‬ ‫ده‬ ‫نيوانيان‬ ‫خر‬ ‫ێ‬ ‫تە‬ ‫ڕ‬ ‫وو‬ .		
		‫پێشە‬ ‫كی‬	1	-	1
	" ‫پرسیارە‬ ‫میتافیزیک‬ " ‫جەوهەرییەکانی‬ ‫یان‬ ‫بەدەر‬ ‫لە‬ ‫پەیوەست‬ ‫سروشت‬ ‫و‬ ‫هەوڵدەدات‬ ‫لە‬ ‫هۆکاری‬ ‫بوونیان‬ ‫تێبگات‬ ‫بە‬ ‫لقێک‬ ‫بە‬ ( ‫بوون‬ ‫یان‬ ) ‫دەکات‬ ‫بەشێکی‬ . ‫بایەخ‬ ‫سەرەک‬ ‫بەودیوی‬ ‫ی‬ ‫فەلسەفە‬ ‫شتەکان‬ ‫دادەنرێت؛‬ ‫و‬ ‫دیاردەکان‬ ‫کە‬ ‫سۆراغی‬ ‫دەدات‬ . ‫بەمەش‬ ‫پانتایی‬ ‫فراوانی‬ ‫ەکی‬ ‫لە‬ ‫سنوری‬ ‫بواری‬ ‫فەلسە‬ ‫فە‬ ‫دا‬
	‫داگیرکردووە‬ ‫سۆنگەیەوە‬ ‫ئەرستۆ‬ ‫و‬ ‫لەالی‬ ‫و‬ ‫دیکارت‬ ‫زۆربەی‬ ‫بە‬ ‫خۆیان‬ ‫دادەنرێن؛‬ ‫کە‬ ‫هەر‬ ‫یەکە‬ ‫و‬ ‫وەک‬ ‫خۆیان‬ ‫باڵدەستی‬ ‫توالنی‬ ‫مێژوویی‬ ‫زەمەنێکی‬ ‫یەکەیان‬ ‫هەر‬ ‫بیرکردنەوەکانیان‬ ‫داڕشتنی‬ ‫بە‬ ‫و‬ ‫فەیلەسوفان‬ " ‫میتافیزیک‬ " ‫وەک‬ ‫ڕەگی‬ ‫فەلسەفە‬ ‫دەبینرێت‬ . ‫لەم‬ ‫دوو‬ ‫فەیلەسوفی‬ ‫کاریگەر‬ ‫و‬ ‫دوو‬ ‫دیاردەی‬ ‫گرنگی‬ ‫فەلسەفی‬ ‫سەردەمی‬ ‫خاوەنی‬ ‫مۆدێلێکی‬ ‫بیرکردنەوەی‬ ( ‫فەلسەفی‬ -‫میتافیزیکی‬ ) ‫جیاوازن‬
	‫فەیلەسوفانە‬ ‫ئەم‬ ‫دەچێت.‬ ‫و‬ ‫دێت‬ ‫مرۆڤایەتیدا‬ ‫بیری‬ ‫بەسەر‬ ‫ئێستاش‬ ‫تاکو‬ ‫تارمایی‬ ‫دەچنەوە‬ ‫سەر‬ ‫بیرە‬ ‫میتافیزیکییەکانیان‬ ‫و‬ ‫لەوێوە‬ ‫پرسیارەکانی‬ ‫وەک‬ ‫بوون‬ ‫چییە؟‬ ‫تێکڕای‬ ‫و‬ ‫هۆکاری‬ ‫دەقەکانیان‬ ‫بوون‬ ‫چییە؟‬ ‫و‬ ‫پەیوەندی‬ ‫نێوان‬ ‫واقیع‬ ‫و‬ ‫ئەودیوی‬ ‫واقیع‬ ‫و‬ ‫چییە‬ ‫چۆنە؟‬ . ‫بە‬ ‫شێوەیەکی‬ ‫گشتی،‬ ‫میتافیزیک‬ ‫بە‬ ‫دوای‬ ‫وەڵمدانەوەی‬ ‫ئەم‬ ‫پرسیارانەدا‬ ‫دەگەڕێت‬ :
		294		

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬ ‫بەرگی‬ ( ٧ ) - ‫ژمارە‬ ( ٣ ) ، ‫پایز‬ ٢٠٢٢ ‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬ ‫ژمارەی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  

	‫شتەکان‬ ‫چییە؟‬ ‫پەیوەندی‬ ‫جیا‬ ‫لە‬ ‫هەستی‬ ‫مێشک‬ ‫ئێمە‬ ‫بە‬	‫ئەو‬ ‫بوونی‬ ‫شتانە‬ ‫ڕاستەقینەیان‬ ‫چین‬ ‫کە‬ ‫بەڕاستی‬ ‫هەیە؟‬ ‫بوونیان‬ ‫سروشتی‬ ‫هەیە؟‬ ‫پەیوەندی‬ ‫سروشتی‬ ‫نێوان‬ ‫بوونیان‬ ‫کات‬ ‫چییە؟‬ ‫و‬ ‫شوێن‬ ‫ئایا‬
	‫جەستەوە‬ ‫بوون‬ ‫و‬ ‫ئۆبجێکت‬ ‫چییە‬ ‫؟‬ ‫ئەو‬ ‫خاڵە‬ ‫هاوبەش‬ ‫مرۆڤ‬ ‫و‬ ‫تایبەتمەندی‬ ‫چۆن‬ ‫دەبێت‬ ‫و‬ ‫شوێن‬ ‫بە‬ ‫مرۆڤ‬ ‫و‬ ‫کات‬ ‫و‬ ‫و‬ ‫چۆن‬ ‫هۆکار‬ ‫دەبێت‬ ‫و‬ ‫کاریگەری‬ ‫بە‬ ‫مرۆڤێکی‬ ‫و‬ ‫هتد‬ ‫عاقڵ‬ ... ‫دەکات.‬ ‫تاوتوێ‬ ‫و‬ ‫ئەو‬ ‫بابەتانەی‬ ‫و‬ ‫بنچینەیییەی‬ ‫ئەم‬ ‫دوو‬ ‫فە‬ ‫یلە‬ ‫سوفە‬ ‫بەیەکترەوە‬ ‫گرێدەدات‬ ‫بەدرێژایی‬ ‫مە‬ ‫ودایە‬ ‫وەک‬ ‫كی‬
	‫زۆری‬ ‫نێوانیانە،‬ ‫مێژوویی‬ ‫خاڵی‬ ‫گرنگی‬ ‫ئەم‬ ‫باسە‬ ‫جەوهەری‬ ‫و‬ ‫دوو‬ ‫قۆناغی‬ ‫ناکۆکیی‬ ‫جیاواز،‬ ‫و‬ ‫لێکترازانیشیانە‬ ‫بریتییە‬ ‫لە‬ ( ‫میتافیزیک‬ ) ، . ‫کە‬ ‫دواجار‬ ‫لەوێوە‬ ‫سەرچاوە‬ ‫دەگرێت‬ . ‫ئە‬ ‫م‬ ‫توێژینە‬ ‫وه‬ ‫یە‬ ‫هە‬ ‫وڵێكە‬ ‫سەرەڕای‬ ‫مێژووش‬ ‫بۆ‬ ‫خوێندنە‬ ‫ئەوەی‬ ‫دابەشدەکات‬ ‫کە‬ ‫خاڵی‬ ‫بۆ‬ ‫وه‬ ‫و‬ ‫مشتوماڵكردنی‬ ‫هاوبەشی‬ ‫دوو‬ ‫بەش‬ . ‫بیرو‬ ‫بۆچوونە‬ ‫میتافیزیکییەكانی‬ ‫نێوان‬ ‫ئەرستۆ‬ ( ‫مامۆستای‬ ‫یەکەم‬ ) ‫و‬ ‫دیکارت‬ ( ‫باوکی‬ ‫مۆدێ‬ ‫ر‬ ‫ن‬ ‫یت‬ ‫ەی‬
	‫ئەوروپا‬ ) ‫دەستپێکدا‬ ... ‫سروشتە‬ ‫وه‬ ‫میتافیزیكی‬ ‫بیركردنە‬ ‫لە‬ ‫دوو‬ ‫ده‬ ‫ستپێده‬ ‫توێی‬ ‫وه‬ ‫میتافیزیكییە‬ ‫توێژینەوەکەدا‬ ‫كانی‬ ‫كات‬ ‫و‬ ‫بەرەو‬ ‫ئەودیوی‬ ‫پە‬ ‫یڕه‬ ‫ئە‬ ‫رستۆ‬ ‫وه‬ ‫سروشت‬ ‫ی‬ ‫لە‬ ( ‫میتۆدی‬ ‫ده‬ ‫خرێنە‬ ‫بە‬ ‫رباس‬ ‫شیكاری‬ ‫بە‬ ‫پرسیارە‬ -‫بە‬ ‫راوردكاری‬ ) ‫میتافیزیکییەکانی‬ ‫ده‬ ‫كە‬ ‫ین؛‬ ‫دەڕوات‬ . ‫بە‬ ‫ئامانجی‬ ‫دانانی‬ ‫بنە‬ ‫مایە‬ ‫كی‬ ‫لە‬ ‫لە‬ ‫بۆ‬ ‫هە‬ ‫لهێنجانی‬ ‫مە‬ ‫عریفە‬ ‫یە‬ ‫كی‬ ‫ڕاست‬ . ‫لەبەرامبەردا‬ ‫دیكارت‬ ‫بە‬ ‫گومان‬ ‫خستنەسەر‬
	‫سەلماندنی‬ ( ‫بوون‬ ) ‫ی‬ ‫داده‬ ‫مە‬ ‫زرێنێت‬ ‫بوونە‬ ‫خ‬ ‫ود‬ ‫ی‬ .	‫پشکنینی‬ ‫سروشتییەکی‬ ‫ئایدیاکانی‬ ‫خۆی‬ ‫دەسەلمێنێ‬ ‫و‬ ‫بەڵگەکانی‬ ‫ناو‬ ‫و‬ ‫بە‬ ‫سە‬ ‫کۆ‬ ‫ری‬ ‫گ‬ ‫یتۆی‬ ‫خۆی‬ ‫بۆ‬ ‫بوونی‬ ‫خودا‬ ‫ده‬ ‫ستپێده‬ ‫كات‬ " ‫ب‬ ‫من‬ ‫ی‬ ‫رد‬ ‫ە‬ ‫ک‬ ‫ە‬ ‫م‬ ‫ە‬ ‫دەخاتەڕوو‬ ‫و‬ ‫میتافیزیکایەکی‬ ‫و‬ ‫دووبارە‬ ‫دەگەڕێتەوە‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫ک‬ ‫ە‬ ‫وات‬ ‫ە‬ ‫ه‬ ‫ە‬ ‫م‬ " ‫دوالی‬ ‫زمی‬ ‫بۆ‬ ‫خود‬ ‫ئیمانی‬
	2 ‫تە‬ -‫وه‬ 1 ‫بە‬ ‫شی‬ ‫ری‬ ‫یە‬ ‫كە‬ ‫یە‬ ‫كە‬ ‫م‬ : ‫م‬ : ‫واتا‬ ‫واتا‬ ‫و‬ ( ‫وشەی‬ " ‫مێتا‬ " ‫لە‬ ‫زمانی‬ ‫یۆنانییەوە‬ ‫و‬ ‫پێناسە‬ ‫؛‬ ‫پێناسە‬ ‫ی‬ ‫میتافیزیک‬ ‫ڕه‬ ‫هە‬ ‫نده‬ ‫مێژووییە‬ ‫كانی‬ ‫بە‬ ‫گشتی‬ : ‫هاتووە،‬ ‫کە‬ ‫بە‬ ‫واتای‬ " ‫ئەمدیو‬ ‫یان‬ ‫تیۆری‬ ‫پاش‬ ‫دێت‬ " . ) . (encyclopedia 2018, 16). ‫چەمکێكە‬ ‫ئاماژە‬ ‫بە‬ " ‫زانستە‬ ‫جیاوازەکانی‬ ‫میتافیزیك‬ " ‫فیزیکا‬ " ‫و‬ " ‫سروشت‬ ‫و‬ ‫سروشت‬ " ‫دنیای‬ ‫بەر‬ ‫هەستی‬ ‫ماددی‬ ‫دەکات‬ . ‫سەرەتای‬ ‫دەرکەوتن‬ ‫و‬ ‫داڕشتنی‬ ‫پرسە‬ ‫میتافیزیکییەکان‬ ‫دەگەڕێتەوە‬ ‫بۆ‬ ‫نووسینەکانی‬ ‫ئەرستۆ‬ . ‫بەپێی‬ ‫ئینسایکلۆپیدیای‬ ‫فەلسەفە‬ ‫عەبدولرەحمان‬ ‫بەدەوی‬ : ‫ئ‬ ‫ە‬ ‫رست‬ ‫ۆ‬ " ‫ف‬ ‫ە‬ ‫لس‬ ‫ە‬ ‫ف‬ ‫ەی‬
	‫کا‬ ) ،	‫فوس‬ ‫تامتا‬ ‫ی‬	(	‫ی‬	‫نان‬	‫یۆ‬	‫ەی‬	‫وش‬	‫ی‬	‫کردن‬	‫ما‬ ‫ڵی‬	‫ۆ‬	‫خ‬	‫ل‬ ‫ە‬	‫وش‬ ‫ە‬ ‫ک‬ ‫ە‬	‫بنچ‬ ‫ی‬ ‫ن‬ ‫ەی‬	"	‫وتووه‬	‫پ‬ ‫ێ‬	‫ی‬ "	‫خواناس‬	"	‫ی‬ ‫ان‬	‫م‬ "	‫یە‬ ‫ک‬ ‫ە‬

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  

	٢٠٢٢	‫پایز‬	،	‫ژمارە‬ ( ٣ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ )	‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬

‫ژمارەی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  

	‫بۆچی‬ ‫یەکەمی‬ ‫ئەم‬ ‫پێش‬ ‫وشەی‬ ‫زایین‬ ‫بۆ‬	‫بەوەی‬ ‫لە‬ ‫سەدەی‬ ‫کە‬	٤٩٣ ) ‫ڕۆدسی،‬ . ‫سەبارەت‬ ‫کاتێک‬	‫سروشت‬ ‫دەگەڕێتەوە‬ -‫هاتووه‬ .. " ‫بۆ‬ " ‫ئەندرۆنیکۆسی‬ ( ‫بدو‬ ‫ی‬ ١٩٨٤ ،	‫واتا‬ ‫دانراوە؟‬ -‫ب‬ ‫ە‬ ‫د‬ ‫ئەمە‬ ‫ە‬ ‫ر‬ ‫ل‬ ‫ە‬
	‫کتێبەکانی‬ ‫دەستیپێكرد‬ ‫ئەرستۆی‬ ‫و‬ ‫تا‬ .. ‫کتێبی‬ ‫باڵوکردەوە‬ " ‫دوای‬ 101 ) . ‫ئەمەش‬ ‫تەنیا‬ ‫بەم‬ ‫واتایە‬ ‫دێت؛‬ . ‫زنجیرەی‬ ‫سروشت‬ " ‫دەکەوێتە‬ ‫ڕیزبەندییەکە‬ ‫کۆتا‬ ‫کە‬ ‫کتێبی‬ ‫داهاتوو‬ ‫لە‬ ‫پێناو‬ ‫بە‬ ‫بەشی‬ ‫کتێبی‬ ‫باڵوکراوەکە‬ ‫لەبارەی‬ (" ‫کتێبی‬ ‫سروشتە‬ ‫و‬ ‫هیچ‬ " ‫سروشت‬ " ‫طرابیشی،‬ 2006 ‫ەوە،‬ ، ‫پەیوەندی‬ ‫بە‬
	‫ناوەڕۆک‬ ‫كە‬ ‫واتا‬ " ‫میتافیزیک‬ ‫و‬ ‫بابەتی‬ ‫زانستەوە‬ ‫ئەو‬ ‫لقەی‬ ‫نییە‬ ‫فەلسەفەیە‬ ‫ئەوەندەی‬ ‫کە‬ ‫ناوی‬ ‫لە‬ ‫بۆشایی‬ ، ‫کات‬ ، ‫هۆکار‬ ‫و‬ ‫پێویستییە‬ ‫تی‬ ‫ده‬ ‫كۆڵێتە‬ ‫وه‬ ‫ئەم‬ ‫پرەنسیپە‬ ‫زانستە‬ ‫یەکەمینەکانی‬ ‫بێت‬ . (joslyn 1993, 76) ‫کە‬ ‫بوون‬ ‫باسی‬ ‫و‬ ‫جەوهەر‬ ‫چییە‬ ‫تی‬ ، ، ‫چییەتی‬ ‫گۆڕان‬ ، ، ‫ماددە‬ ، ‫وێنە‬ ، ‫خواناسی‬ ( ‫ئیالهیات‬ ) ‫دەکات‬ ‫و‬ ‫ئەرستۆ‬ ‫بە‬ ‫فەلسەفەی‬ ‫یەکەم‬ ‫ناوی‬ ‫دەبات‬ " ( ‫عەزیز‬ ٢٠١١ ،
	‫ئەمڕۆ‬ ‫چارەسەر‬ ‫ئێمە‬ ‫بەرباڵو‬ ‫ڕێباز‬ ‫ده‬ ‫یبینین،‬ ‫ده‬ ‫كران‬ . ‫پێش‬ ‫ئەو‬ ‫ێک‬ ‫بوو‬ ‫بۆ‬	٢٦٠ ) ‫کێشانەی‬ .. ‫م‬ ‫ی‬ ‫تاف‬ ‫ی‬ ‫ز‬ ‫ی‬ ‫کە‬ ‫پەیوەندیان‬ ‫ک‬ ‫پەرەی‬ ‫زانست‬ ‫ئەوەی‬ ‫پێش‬ ‫بە‬ ‫زانستە‬ ‫وه‬ ‫هەبوو‬ ‫پێبدات‬ ‫لە‬ ‫ژێر‬ ‫بۆ‬ ‫چەتری‬ ‫ئەو‬ ‫فۆرمە‬ ‫میتافیزیکدا‬ ‫ئاڵۆزەی‬ ‫سەرهەڵدانی‬ ‫زانستە‬ ‫مۆدێرن‬ ‫ەکان‬ ‫و‬ ‫زۆر‬ ‫دوای‬ ‫ئەرستۆ،‬ ‫بە‬ ‫شێوەیەکی‬ ‫شیکردنەوە‬ ‫و‬ ‫فێربوونی‬ " ‫سیکۆالئی‬ " . (joslyn 1993, 9).
	‫جگە‬ ‫لە‬ ‫یە‬ ‫كە‬ ‫م‬ : ‫بەشێکی‬ ‫لق‬ ‫ئۆنتۆلۆجیا‬ ‫و‬ ‫بە‬ ‫شە‬ ‫الوه‬ ‫كییە‬ ‫كان‬ ‫و‬ ‫تیۆری‬ ‫بوون‬ ‫میتافیزیک‬ : ‫لە‬ ‫ئ‬ ‫ە‬ ‫رست‬ ‫بە‬ ‫گشتی‬ ‫ۆ‬ ‫وه‬ ‫میتافیزیک‬ ‫بەسەر‬ ‫چەند‬ ‫لێکۆڵینەوە‬ ‫بەشێکدا‬ ‫بوو‬ ‫دابەش‬ ‫لە‬ ‫بوون‬ ‫دەبێت‬ ‫و‬ ‫مرۆڤناسی‬ : ‫سەرەکی‬ ‫لە‬ ‫میتافیزیک‬ ‫مایەوە‬ ‫بە‬ ‫تایبەتی‬ ‫لە‬ ‫سەدەکانی‬ ‫ناوەڕاس‬ ‫ت‬ ‫و‬ ‫لە‬ ‫سەردەمی‬ ‫مۆدێرندا‬ ‫بە‬ ‫بوو‬ ‫بە‬ ‫لێکۆڵینەوە‬ ‫لە‬ ‫تیۆری‬ ‫زانین‬ ‫یان‬ ‫ئە‬ ‫بستمۆلۆجیا،‬ ‫وەک‬ ‫ئەوەی‬ ‫لەالیەن‬ ‫دیکارت‬ ‫و‬ ‫کانت‬ ‫و‬ ‫ئەوانی‬
	‫ترەوە‬ ‫دووه‬ ‫سا‬ ‫م:‬ ‫دەبینرێت‬ ‫ی‬ ‫ك‬ ‫ۆ‬ ‫ل‬ ‫ۆ‬ . ‫ج‬ ‫ی‬ ‫ا‬ ‫د‬ ‫ە‬ ‫کات،‬ ‫ئا‬ ‫ی‬ ‫ا‬ ‫ساد‬ ‫ەیە‬ ‫ن‬ ‫ێ‬ ‫وان‬ ‫نە‬ ‫و‬ ‫فس‬ ‫ڕۆ‬ ‫ح‬ ‫چ‬ ‫ی‬ ‫ی‬ ‫ان‬ ‫عە‬ ‫ئا‬ ‫قل‬ ‫ی‬ ‫ڵۆ‬ ‫ز‬ ‫ە‬ ‫ب‬ : ‫ە‬ ‫؟‬ ‫ئا‬ ‫ش‬ ‫ێ‬ ‫کە‬ ‫ی‬ ‫ا‬ ‫ئ‬ ‫ە‬ ‫م‬ ‫ک‬ ‫ە‬ ‫ە‬ ‫ییە‬ ‫؟‬ ‫ڕۆ‬ ‫ح‬ ‫چ‬ ‫ی‬ ‫پە‬ ‫ی‬ ‫وه‬ ‫ند‬ ‫تو‬ ‫ێ‬ ‫ژ‬ ‫ی‬ ‫ن‬ ‫ە‬ ‫ه‬ ‫ە‬ ‫مان‬ ‫ه‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫ە‬ ‫ناس‬ ‫ل‬ ‫ە‬ ‫ەیە‬ ‫ڕە‬ ‫ی‬ ‫ب‬ ‫ە‬ ‫ج‬ ‫ە‬ ‫ست‬ ‫ە‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫ه‬ ‫ه‬ ‫ە‬ ‫ی‬ ‫ان‬ ‫ند‬ ‫ەیە‬ ‫؟‬ ‫ی‬ ‫چ‬ ‫ە‬ ‫قو‬ ‫ڵی‬ ‫ند‬ ‫ه‬ ‫ە‬ ‫د‬ ‫ناس‬ ‫ە‬ ‫روون‬ ‫ەیە‬ ‫ی‬ ‫ک‬ ‫ئا‬ ‫ی‬ ‫ا‬ ‫ڕۆ‬ ‫ح‬ ‫ل‬ ‫ە‬ ‫ناود‬ ‫ە‬ ‫چ‬ ‫و‬ ‫ه‬ ‫ەیە‬ ‫ڕۆ‬ ‫ح‬ ‫؟‬ ‫ێ‬ ‫ت؟‬ ‫ئ‬ ‫ە‬ ‫ی‬ ‫ج‬ ‫ی‬ ‫مر‬ ‫اواز‬ ‫ۆڤ‬ ‫ی‬ ‫گ‬ ‫ە‬ ‫ر‬ ‫ڕۆ‬ ‫ح‬
					‫؟‬	‫چ‬ ‫ییە‬	‫مر‬ ‫یی‬	‫ن‬ ‫ە‬	‫ی‬	‫گ‬ ‫ە‬ ‫کان‬	‫ب‬ ‫ەڵ‬	‫ت،‬	‫ب‬ ‫ێ‬	‫مر‬	‫ن‬ ‫ە‬

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  

	٢٠٢٢	‫پایز‬	،	‫ژمارە‬ ( ٣ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ )	‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬

‫ژمارەی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  

	‫ج‬ ‫ی‬ ‫هان‬ ‫سروشت‬ ‫س‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫ره‬ ‫ەڵ‬ ‫ی‬ ‫چ‬ ‫کات‬ ‫دان‬ ‫ۆ‬ ‫ن‬ ‫ە‬ ‫ی‬ ‫؟‬	‫ە‬ ‫شو‬ ‫كە‬ ‫ێ‬ ‫پە‬ ‫ی‬ ‫ن‬ ‫چ‬ ‫وه‬ ‫ییە‬ ‫ستن‬ ‫؟‬ ‫و‬ ‫بە‬ ‫ە‬	‫س‬ ‫ێیە‬ ‫گ‬ ‫ە‬ ‫ردوون‬ ‫م‬ ‫ك‬ : ‫ۆ‬ ‫ئ‬ ‫و‬ ‫سم‬ ‫ە‬ ‫ۆ‬ ‫ل‬ ‫و‬ ‫ۆ‬ ‫پ‬ ‫ج‬ ‫ی‬ ‫ا‬ ‫ێ‬ ‫کهات‬ ‫ی‬ ‫ان‬ ‫ەیەی‬ ‫گ‬ ‫ە‬ ‫ردونناس‬ ‫پ‬ ‫ێ‬ ‫ک‬ ‫ی‬ ‫د‬ ‫ی‬ ‫ە‬ ‫ه‬ ‫ئە‬ : ‫ێ‬ ‫ن‬ ‫ێ‬ ‫باب‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫تانە‬ ‫ت،‬ ‫وه‬ ‫سروشت‬ ‫ك‬ ‫د‬ ‫ە‬ ‫گر‬ ‫ێ‬ ‫ت‬ ‫ە‬ ‫ی‬ ‫و‬
	‫بەڵگەی‬ ‫بەسەر‬ ‫سێ‬ ‫بوونی‬ ‫بەشدا‬ ‫خودا‬ ‫دابەشکراون‬ ‫و‬ ‫سروشت‬ . ( ‫امام‬ ‫و‬	‫ژ‬ ‫ی‬ ‫ان‬ ‫چوارەم‬ ‫چ‬ ‫ییە‬ : ‫ئاینناسی‬ ‫؟‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫بن‬ ‫ەڕە‬ ‫ئەقڵی‬ ‫ت‬ ‫ە‬ ‫کان‬ ‫ی‬ ‫ان‬ ‫یان‬ ‫چ‬ ‫یی‬ ‫سروشتی‬ ‫ن‬ ‫چ‬ ‫و‬ ‫ۆ‬ ‫نن‬ : ‫بابەتی‬ ‫؟‬ ‫سیفەتەکان‬ ‫تاوتوێ‬ ‫دەکات‬ . ‫دۆكومێنتە‬ ‫میتافیزیکییە‬ ‫خواناسی‬ ‫ئاینیەکانی‬ ‫و‬
	‫دەوروبە‬ ‫ری‬ ‫وردبوونەوە‬ ‫خۆمان‬ ، ‫دەبێت‬ ‫بپشکنین‬ ‫سەرەتا‬ ‫فیزیکییەکان‬ ) ‫چونکە‬ ‫ئەگەر‬	‫کە‬ ‫لۆژیکی‬ ‫ئەگەر‬ ‫بیرکاری‬ ‫بڕیار‬ ‫بدەین‬ ‫لەسەر‬ ‫خۆمان‬ ‫بنەما‬ ‫و‬ ‫و‬ ‫جیهانی‬ ‫مەیلی‬ ‫پێش‬ ‫ئەو‬ ‫زانستە‬ ‫دێت‬ ( ‫زاستە‬ ‫پێش‬ ‫واتا‬	١٩٩٦ ، ‫ئەرستۆ‬ ) ٤٢ ‫لە‬ ‫ڕێگەی‬ ‫ئەوە‬ ‫قبوڵ‬ ‫جەخت‬ ‫ئیمپیریزمی‬ ‫لەوە‬ ‫بکەین‬ ‫کە‬ ‫میتافیزیک‬ ‫دەکاتەوە‬ ‫زانست‬ ‫و‬
	‫ئێمە‬ ‫میتافیزیک‬ ‫بێ‬ ‫بیرکردنەوەی‬ ‫باوەڕمان‬ ‫وا‬ ‫بێت‬ ‫کە‬ ‫هەموو‬ ، ‫کە‬ ‫وایە‬ ‫ئەوە‬ ‫وەک‬ ‫شتێک‬ ‫بنچینەیەکی‬ ‫ئێمە‬ ‫لە‬ ‫ناو‬ ‫سروشتی‬ ‫بازنەیەکدا‬ ‫هەیە،‬ ‫بخولێینەوە‬ ‫خۆماندا‬ ‫بەدەوری‬ ‫پێویستە‬ ‫ئەوە‬ ‫کە‬ ‫بزانین‬ ، ‫تەنها‬ ‫ئەو‬ ‫شتانەی‬ ‫یا‬ ‫دەوروبەر‬ ‫پێش‬ ‫خۆمان‬ ‫دەیبینین‬ ‫و‬ ‫لەبەر‬ ‫ئەوە‬ ‫هیچ‬ ‫بەدەست‬ ‫ناهێنین.‬ ‫لە‬ ‫ڕاستیدا‬ ‫ب‬ ‫ۆ‬ ‫ئ‬ ‫ە‬ ‫و‬ ‫ەی‬ ‫شتێک‬ ‫بەدەست‬ ‫بهێنین،‬ ‫دەبێت‬ ‫سەیر‬ ‫بکەین،‬ ‫پێش‬ ‫ئەوەی‬ ‫لە‬ ‫لۆژیکی‬ ‫زانستی‬ ‫شتەکاندا‬
	‫وامان‬ ‫دەکەین‬ ‫لێدەکات‬ ‫کە‬ ‫ئەوان‬ ‫کە‬	‫هەیە‬ ‫کە‬ ‫قبوڵی‬ ‫کە‬	‫هەیە‬ ‫تێك‬ ‫لە‬ ‫و‬ ‫دەست‬ ‫چ‬ ‫خە‬ ‫سڵە‬ ‫دەدەن‬ ‫تێك‬	‫هۆکاری‬ ‫بکەین‬ ‫و‬ ‫نییە؟‬ (newall 1993, 31). ‫هەبوونیان،‬ ‫بۆچی‬ ‫بوونیان‬ ‫بە‬ ‫هەمان‬ ‫شێوە‬ ‫چ‬ ‫خە‬ ‫سڵە‬	‫هەڵخەڵەتێین‬ ، ‫بوونیان‬ ‫قبوڵ‬ ‫چیتر‬ ‫بوونیان‬
	3 ( ‫فەلسەفەی‬ -1 ‫تە‬ ‫وه‬ ‫ری‬ ‫یۆنانی‬ ‫دووه‬ ‫سەدەی‬ ‫م‬ : ‫ڕه‬ ‫هە‬ ‫شەشەمی‬ ‫نده‬ ‫مێژووییە‬ ‫پێش‬ ‫زایین‬ ‫كانی‬ ‫ئەستوور‬ ‫بە‬ ‫ژیر‬ ‫و‬ ‫مەنتیق‬ , ‫جۆرە‬ ‫شڕۆڤە‬ ‫و‬ ‫لێكدانەوەیەكی‬ ‫میتافیزیك‬ ‫پتر‬ , ‫بەڵم‬ ‫بەشێوازێكی‬ ‫پێش‬ ‫ئە‬ ‫رستۆ‬ : ‫پێشكەوتووی‬ ‫سروشتی‬ ‫دەورووبەر‬ ‫بووە‬ , ‫كە‬ ‫مرۆڤی‬ ‫پشت‬
	‫ئەو‬ ‫بوون‬ ‫كەرەسە‬ . ) ( ‫فەلسەفەی‬ ‫بنەڕەتەكانی‬ ‫عەزیز،‬ ‫و‬ ‫هەوێنە‬ ‫سروشتیەی‬ ‫كە‬	‫دوای‬ ‫پەیدا‬	‫گەڕان‬ ‫بە‬ ‫تایبەتی‬ ‫بووە‬ ‫لێوەی‬ , ‫بە‬	‫بیرمەندی‬ ‫بوون‬ ‫بە‬ ‫گشتی‬ ‫ئەو‬ ‫كۆمەڵیەتی‬ ٢٠١٤ ‫سەردەمە‬ ‫و‬ ‫گەردوون‬ ‫سەرگەردانی‬ ‫و‬ ‫سروشت‬ ‫ل‬ ، ٣١ ) .
						297

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ 
‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫پایز‬	،	‫ژمارە‬ ( ٣ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ ) :	‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬ ‫ژمارەی‬
	4 ‫تالیس‬ -1 ‫یە‬ ‫كە‬ ‫م‬ : 1 : ( ‫سەرەتای‬ ‫فەلسەفەی‬ ‫فە‬ ‫یلە‬ ‫سوفە‬ ‫سروشتی‬ ‫سروشتییە‬ ‫كان‬ : ‫یۆنانی‬ ‫بە‬ ‫ناوی‬ ( ‫دوورەكانی‬ ‫ڕۆژهەڵت‬ ‫ناوبانگی‬ ‫دەركرد‬ , ‫وەك‬ ‫دەڵێن‬ ‫تالیس،‬ ‫تالیسەوە‬ ‫ئە‬ ‫ناكسیمە‬ ‫نده‬ ‫ر،‬ ‫دەنوسرێت‬ ‫و‬ ‫تالیس‬ ‫ئە‬ ‫ناكسیمینس‬ ) ‫بە‬ ‫دروشم‬ ‫و‬ ‫ئولە‬ . ‫نهێنیەكانی‬ ‫ئاگر‬ ‫پەرستان‬ ‫و‬ ‫پیاوانی‬ ‫ئایینی‬ ‫بابلی‬
	‫و‬ ‫تەرخان‬ ‫میسری‬ ‫كردووە‬ ‫و‬ ‫فینیقیەكان‬ ‫بۆ‬ ‫قسەكردن‬ ‫و‬ ‫فارسی‬ ‫و‬ ‫دووان‬ ‫پەیڕەو‬ ‫لە‬ ‫گەردوون‬ ‫كردووە‬ . ‫لە‬ ‫بابەت‬ ‫ئاو‬ ‫پێشكەش‬ ‫كردووە‬ , ‫بەهۆی‬ ‫ئەوەی‬ ‫كە‬ ( ‫ئەو‬ ‫بە‬ ‫زمانی‬ ‫باوەڕی‬ ‫سروشتی‬ ‫بە‬ ‫چیرۆكەكانی‬ , ‫بیرۆكەیەكی‬ ‫ئەفسانە‬ ‫زۆر‬ ‫نەبووە‬ ‫گەشەكردووی‬ ‫و‬ ‫خۆی‬ ‫ئاو‬ ) ‫ی‬ ‫ەكەمین‬ ‫شتێك‬ ‫بووە‬ ‫بووەتە‬ ‫هۆكارێك‬ ‫بۆ‬ ‫هاتنە‬ ‫كایەوەی‬ ‫هەموو‬ ‫شتەكانی‬ ‫دیكە‬ . ) . ( ‫ف‬ . ‫س‬ . ‫نەرسیسیان،‬ 2008 ) .
	‫تالیس‬ ‫هەواو‬ ‫زەوی‬ ‫لە‬ ‫ئاوی‬ ‫كاتێك‬ ‫بە‬ ‫خەستبێتەوە‬ ‫گەوهەری‬ ‫هەموو‬ ‫دەبێتە‬ ‫شتێك‬ ‫بەردو‬ ‫دەزانی‬ ‫خاك‬ ( ‫و‬ ‫شتە‬ ‫لەو‬ ‫ڕەقەكان‬ ‫باوەڕەدا‬ ) ‫شێ‬ ‫دروست‬ ‫دەبێت‬ ( ‫پوالدی‬ ٢٠٠٨ ، ٢٦ ) . ( ‫گریمانەی‬ ‫ئەوە‬ ‫دەكرێ‬ ‫تالیس‬ ‫دوای‬ ‫تێبینی‬ ‫كردنی‬ ‫بۆ‬ ‫دیاردەو‬ ‫گۆڕانە‬ ‫بوو‬ ‫كە‬ . ‫ئەو‬ ‫لەو‬ ‫ئاو‬ ‫باوەڕەدا‬ ‫كاتێك‬ ‫ببێت‬ ‫بوو‬ ‫سروشتیەكان‬ , ‫پرسیاری‬ ‫بە‬ ‫هەڵم‬ ‫كە‬ ‫ژیان‬ ‫كرد‬ ‫دەبێتە‬ ‫لە‬ ‫سەر‬ ‫بێ‬ :
	‫چ‬ ‫هەموو‬ ‫شتێ‬ ‫ئەوەمان‬ ‫بنەمای‬ ‫هەبووێكە‬ ‫هەموو‬ . ‫ئەرستۆ‬ ‫شتێكە؟‬ ‫لە‬ ‫كتێبی‬ ‫لە‬ ‫وەڵمدا‬ ( ‫مێتافیزیك‬ ‫گەیشت‬ ) ‫دا‬ ‫بێتە‬ ‫كاتێ‬ ‫ئەو‬ ‫ڕاڤەی‬ ‫بۆ‬ ‫چوونەی‬ ‫ئەم‬ ‫بیروبۆچوونەی‬ ‫بڵێ‬ : ‫ئاو‬ ‫سەرچاوەی‬ ‫تالیس‬ ‫دەكات،‬ ‫بوونی‬ ‫بیر‬ ‫دەخاتەوە‬ ‫كە‬ ‫بە‬ ‫دوورە‬ ‫تالیس‬ ‫بڕوای‬ ‫وا‬ ‫بوو‬ ‫بێت‬ , ‫ئاو‬ ( ‫كە‬ ‫زەوی‬ ‫لەسەر‬ ‫وەستاوە‬ ) , ‫بۆ‬ ‫خۆی‬
	‫وەستا‬ ‫گەشە‬ ‫دەكات‬ ‫بێت‬ , ‫ئەوە‬ ‫بكات‬ ‫ئاو‬ ‫ئەو‬ ‫و‬ ‫لە‬ ‫جەوهەرو‬ ‫بە‬ ‫تێبینی‬ ‫هەموو‬ ‫تۆو‬ ‫ماددەیی‬ ‫كردنی‬ ‫و‬ ‫دانەوێڵەیەكدا‬ ‫ئەوەی‬ ‫كە‬ ‫شێدارییەك‬ ‫هەموو‬ ‫شتێ‬ ‫هەیە‬ ‫لە‬ , ‫سەرەتای‬ ‫پێكهێنەری‬ ‫جیهانە‬ . ) ( ‫گەیشتە‬ ‫ئەنجامی‬ ‫ئەو‬ ‫تەڕایی‬ ‫بڕوایەی‬ ‫و‬ ‫سیوەیلی‬ ٢٠٠٩ ، ١٢٠ ) . ‫میتۆدی‬ ‫تالیس‬ ‫زۆر‬ ‫پراكتیكییانەیە‬ ‫و‬ ‫ئەنجامی‬ ‫تێبینی‬ ‫كردن‬ ‫و‬ ‫ژیانی‬ ‫كردەیی‬ ‫ئەوە‬ ‫لە‬	‫لەسەر‬ ‫شێدارییەوە‬ ‫شتێ‬ ‫كە‬ ‫گریمانەی‬ ( ‫لەبەرئەوەی‬
	‫دەورووبەرێكی‬ ‫بنەماییەكەیانەوە‬ ‫سروشتەكیدا‬ , ‫سروشتی‬ ‫سەر‬ ‫هەستەكانی‬ ‫و‬ ‫ژمارەیەكی‬ ‫بۆ‬ ‫دەورووبەر‬ ‫دۆزینەوەی‬ ‫و‬ ‫ئەو‬ ‫ئەو‬ ‫ژینگە‬ ‫پابەندبوون‬ ‫مرۆییەی‬ ‫و‬ ‫پەیوەست‬ ‫ئەوی‬ ‫تێدا‬ ‫بوونەی‬ ‫ژیاوە‬ , ‫شتەكانەوە‬ ‫كاریگەریان‬ ‫بە‬ ‫كردۆتە‬ ‫ئاستە‬ ‫زۆر‬ ‫سەرنجی‬ ‫لەسەر‬ ‫سروشتی‬ ‫دەورووبەر‬ ‫و‬ ‫گۆڕانەكانی‬ ‫تۆمار‬ ‫كردوون‬ ,
	‫قوتابخانەی‬ ‫لە‬ ‫یۆنانی‬ ‫فەیلەسووفی‬ ‫و‬ ‫ئەستێرەناس‬ ‫و‬ ‫بیرکاریزان‬	)	‫ز‬	‫پ.‬	546	‫نزیکەی‬	624 -	‫نزیکەی‬	(	‫مالتی‬	‫تالیس‬ ‫ى‬	1
											‫یۆنان‬ ‫ی‬ .	‫دانا‬ ‫حەوت‬ "	"	‫لە‬ ‫یەکێکە‬ ‫یۆنی،‬	‫ا‬	‫ئ‬

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ 
‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫پایز‬	،	‫ژمارە‬ ( ٣ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ )	‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬

‫ژمارەی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  
	‫تیۆرییانە‬ ‫توێژینەوە‬	‫یەكێ‬ ‫تالیس‬ ‫لەو‬ ‫سەرەتا‬ ‫كێشە‬	‫ئەنجام‬ ‫هەبوو‬ ‫دەكات‬ ‫داون‬ . .	‫شیكردنەوەی‬ ‫جەوهەری‬ ‫بوون‬ ‫تیۆری‬ , ‫یان‬ ‫بۆ‬	‫خۆیدا‬ ‫لەسەر‬	‫پاشانیش‬ ‫بوونناسییە‬ ‫هەستاوە‬ , ‫كە‬ ‫لێكۆڵینەوە‬ ‫لە‬ ‫بیری‬
	‫لەبارەی‬ ‫سروشتیەكاندا‬ ‫سروشتەوە‬ ‫دەبینێتەوە‬ ‫دەكات‬ , ‫دەیانكاتە‬ ‫خەسڵەت‬ ‫و‬ ‫تایبەتمەندی‬ ‫و‬ ‫چەند‬ ‫پاشان‬ ‫لە‬ ‫تایبەتمەندییەكی‬ ‫هەنگاوێكی‬ ‫تردا‬ ‫هاوبەش‬ , ‫تالیس‬ ‫نەگۆڕ‬ ‫و‬ ‫هەمیشەیی‬ ‫هەموو‬ ‫شتێ‬ ‫لە‬ ‫ئەو‬ ‫گۆڕانە‬ ‫تایبەتمەندیانە‬ ‫سروشتی‬ . ) ( ‫سیوەیلی‬ ٢٠٠٩ ، ٢٦ ‫و‬ ‫دەگشتێنێ‬ ‫دەركەوتە‬ ‫و‬ ) .
	‫ئ‬ ‫ە‬ ‫ت‬ ‫گونج‬ ‫...ه‬ ‫ە‬ ‫ر‬ ‫ێ‬ ‫ه‬ ‫ە‬ ‫ئاسن,‬ ‫بوو‬ ‫ە‬	‫ڕ‬ ‫ێ‬ ‫وخسار‬ ‫د‬ ‫ە‬ ‫گوتر‬ ‫ە‬ ‫ێ‬	‫ب‬ ‫ی‬ ‫ێ‬ ‫پ‬	‫د‬ ‫ئاپ‬ ‫ە‬ ‫ی‬ ‫ه‬ ‫ێ‬ ‫ن‬ ‫ێ‬ ‫ر‬ ‫ۆ‬ ‫ن‬ ‫ت‬ "	‫ئ‬ ‫ە‬ ‫ئ‬ ‫ە‬ ‫و‬ ‫ناكس‬ ‫ی‬ ‫م‬ ‫ە‬ ‫ه‬ ‫ە‬ ‫و‬ ‫ێ‬ ‫ن‬ ‫ە‬ ‫د‬ ‫ند‬ ‫ی‬ ‫ار‬ ‫ە‬ ‫ر‬ ‫ی‬ ‫ن‬ 2 ‫ە‬ ‫كراو‬ ‫بوون‬ ‫بنەمای‬ ‫و‬ ‫ب‬ ‫و‬ ‫ێ‬ ‫سنوور‬ ‫ەی‬ ‫ه‬ ‫ئاو,‬ ( ‫ە‬ ‫وا‬ , ‫ی‬ ‫اخود‬ ‫شت‬ ‫ێ‬ ‫ك‬ ‫ی‬ ‫ب‬ ‫تر‬ ‫ێ‬ ‫ت‬ ‫ئ‬ . ‫ە‬ ‫و‬ ‫وش‬ ‫ەیە‬ ‫بن‬ ‫ە‬ ‫ش‬ ‫ما‬ ‫ی‬ ‫ب‬ ‫ە‬ ‫پ‬ ‫بوون‬ ‫یۆ‬ ‫نان‬ ‫ی‬ ‫ێ‬ "
	‫ه‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫ر‬ ‫س‬ ‫ە‬ ‫رچاو‬ ‫د‬ ‫ە‬ ‫ەیە‬ ‫م‬ ‫ی‬ ‫ن‬ ‫ب‬ ... ‫ێ‬ ‫ه‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫ەڵ‬ ‫ی‬ ‫ت‬ ‫وشك,‬ ‫سارد,‬ ‫ەڕ‬ ‫ل‬ . ‫ە‬ ‫ل‬ ‫ەیە‬ ‫كتر‬ ‫ی‬ ‫ج‬ ‫ی‬ ‫ابوون‬ ‫ە‬ ‫و‬ ‫تا‬ ‫ئ‬ ‫ە‬ ‫ه‬ ‫ە‬ ‫ناكس‬ ‫تا‬ ‫ییە‬ ‫ی‬ ‫م‬ ‫ە‬ ‫ه‬ . ‫ە‬ ‫ند‬ ‫ە‬ ‫موو‬ ‫ر‬ ‫ئاپ‬ ‫شت‬ ‫ێ‬ ‫ی‬ ‫ر‬ ‫ۆ‬ ‫ن‬ ‫ك‬ ‫كات‬ ‫ێ‬ ‫ك‬ ‫ی‬ ‫تا‬ ‫ی‬ ‫ب‬ ‫ە‬ ‫تدا‬ ‫ئ‬ ‫ە‬ ‫م‬ ‫شت‬ ‫چوار‬ ‫ل‬ ‫ە‬ ‫و‬ ‫ل‬ ‫ە‬ ‫ك‬ ‫ۆ‬ ‫ئاپ‬ ‫م‬ ‫ەڵە‬ ‫ی‬ ‫ر‬ ‫ۆ‬ ‫ە‬ ‫ب‬ , ‫ە‬ ‫ڕ‬ ‫ن‬ ‫ە‬ ‫و‬ ‫شت‬ ‫ێ‬ ‫ە‬ ‫ك‬ ‫اد‬ ‫ەیە‬ ‫د‬ ‫دروست‬ ‫ی‬ ‫ب‬ ‫دژ‬ ‫ە‬ ‫یە‬ ‫ە‬ ‫ب‬ ‫ێ‬ ‫ت‬ ‫كتر‬ ‫ك‬ ‫ی‬ ‫ئ‬ ‫ە‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫ند‬ ‫ەی‬ ‫یە‬ ‫ئ‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫گ‬ ‫ەڕێ‬ ‫ت‬ ‫ە‬ ‫پ‬ ‫ێ‬ ‫كهاتوو‬ ‫ە‬ ‫و‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫ە‬ ‫ك‬ ‫س‬ ‫ە‬ ‫ر‬ ‫گ‬ ‫ە‬ ‫رم‬ ‫ئ‬ ‫ە‬ ‫ی‬ ‫م‬ , ‫كتر‬ ‫ی‬ ‫ه‬ ‫ە‬ ‫بوون‬ ‫ئ‬ ‫و‬ ‫ی‬ ‫نجا‬ ‫ە‬ ‫ج‬ ‫و‬ ‫ی‬ ‫ابوون‬ ‫ە‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫ك‬ ‫ە‬ ‫ئ‬ ‫ە‬ ‫م‬ ‫ش‬ ‫ێ‬ ‫و‬ ‫ەیەی‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫رگرتوو‬ ‫ە‬ ‫وشكان‬ . ‫ی‬ ‫ل‬ ‫ە‬ ‫ه‬ ‫ە‬ ‫موو‬ ‫ی‬ ‫ان‬ ‫قورستر‬ ‫ە‬
	‫ك‬ ‫ە‬ ‫ه‬ ‫ە‬ ‫وت‬ ‫موو‬ ‫ۆ‬ ‫ت‬ ‫ە‬ ‫ی‬ ‫اندا‬ ‫م‬ ‫ەڵ‬ ‫ب‬ ‫ە‬ ‫هاتوو‬ ‫ند‬ ( ‫ئەناكسیمەندەر‬ ‫دەیگووت‬ ‫د‬ ‫ئاو‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫ە‬ . ) ( ‫یۆنان‬ ‫کالسیکی‬ ‫فەلسەفەی‬ ‫لە‬ ‫سەرەتایەک‬ ‫عەزیز,‬ ‫ور‬ ‫ی‬ ‫داو‬ ‫ە‬ ‫ت‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫مومژ‬ ‫ی‬ ‫ش‬ ‫ل‬ ‫ە‬ ‫س‬ ‫ە‬ ‫ر‬ ‫ئاو‬ ‫ە‬ ‫و‬ ‫ە‬ ‫بوو‬ ‫بزووتنێكی‬ ‫بەردەوام‬ ‫و‬ ‫سەرمەدی‬ ‫بوونی‬ ‫هەیە‬ ‫ە‬ ٢٠٠٨ ‫ئاگر‬ ‫و‬ ‫ی‬ ‫ل‬ , ٦٨ ‫ش‬ -٦٩ ) ‫ب‬ ‫ە‬ ‫كە‬ ‫لە‬ ‫چوارچێوەی‬ ‫چوارد‬ ‫بزووتنی‬ ‫ە‬ ‫ور‬ ‫ی‬
	‫ئەم‬ ‫لە‬ ‫ئیالهیاتی‬ ‫كائینانە‬ ‫دروست‬ ‫مەسیحی‬ ‫بووە‬ ‫و‬ ‫هەستی‬ ‫بنجكۆڵیكردنی‬ ‫زانستی‬ -‫وەك‬ ‫یەهودی‬ ‫ئاو‬ . ‫دەڵێن‬ , ‫هەوا‬ -‫باسی‬ ‫لێوە‬ ‫خاك‬ ‫كراوە‬ , ‫تەڕی‬ , ‫ئەو‬ ‫یەكەم‬ ‫كەس‬ , ‫وشكی‬ ‫نە‬ ‫ئەفرێنراوە‬ -‫كائینات‬ , ... ‫بە‬ ‫ئەناكسیمەندەر‬ ‫پێچەوانەی‬ ‫ئەو‬ ‫تەژی‬ ‫شتەی‬ ‫بوو‬ ‫بووە‬ ‫كە‬ ‫نەخشەی‬ ‫جوگرافیای‬ ‫كێشاوە‬ . ‫ئەو‬ ‫كە‬ ‫لە‬ ‫پێی‬ ‫وابووە‬ ‫زەوی‬ ‫شێوەیەكی‬ ‫قوچەكی‬ ‫هەبووە‬ . ‫چەند‬ ‫وتەیەكیان‬ ‫لە‬ ‫زمانی‬ ‫ئەو‬ ‫باس‬ ‫كردووە‬ ‫كە‬ ‫گوایە‬
	‫ئەوەندەی‬	‫هەشت‬	‫و‬	‫بیست‬	‫یان‬	.	‫زەوییە‬	‫ئەوەندەی‬	‫بیست‬	‫یان‬	,	‫زەوییە‬	‫ئەوەندەی‬	‫هەتاو‬	‫گوتوویەتی‬
	2 ‫بێکۆتایە.‬ ‫جیهان‬ ‫جةوهةري‬ ‫وتی‬ ‫ئەو‬ ‫بوون.‬ ‫ئەسڵی‬ ‫باسكردنى‬ ‫ئەناكسیمەندەر‬ ( ٦١٠ -٥٤٦ ‫ق.م.‬ ) ‫کاتی‬ ‫لە‬ ‫دروستکرد‬ ‫جیاوازی‬ ‫مۆدێلێکی‬ ‫بەڵم‬ ‫سروشتیی‬ ‫مۆدێلێکی‬ ‫بوو،‬ ‫تاليس‬ ‫قوتابی‬

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫پایز‬	،	‫ژمارە‬ ( ٣ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ )	‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬

‫ژمارەی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  
	‫ئاگر‬ ‫هۆن‬	‫ئێمە‬ ‫دابنێین‬ ‫دەتوانین‬ . ‫ئەمانە‬	‫هەیە‬ ) ‫پەیدابوونی‬ ‫دەبەستێت‬ ‫مرۆڤ‬ ,	٢٠١١ ‫جووت‬ , ٧٥ ‫بوونی‬ -٧٦ ) ( ‫نێوان‬ ‫هەموو‬ ‫نێرینە‬ ‫هۆكردەیەك‬ ‫و‬ ‫مێینە‬ ‫هۆیەكی‬ ‫بەهۆ‬ ‫بۆ‬	. ) ‫دوكەڵ‬ ( ‫ڕاسل‬ ‫و‬	‫زەوییە‬ ‫بەهۆی‬
						.	٩٥ )	٢٠١٠ ،	( ‫کەمال‬	. )	‫دیاردەكانەوە‬	‫دیو‬	‫ئەو‬	‫دەكەونە‬	‫و‬
	3 ‫هەوا‬ ‫ئەناکسیمەنس‬ ( ‫ئەناكسیمەنس‬ ‫دوورناكەوێتەوە‬ , ‫گوزارەی‬ ‫دەكاتە‬ ‫هەوا‬ ‫بنەمای‬ ‫تەنها‬ ‫هەموو‬ ‫كارێك‬ ‫ئاپیرۆن‬ -‫بنەمای‬ ‫هەوا‬ ‫ناكۆیە‬ ( ‫بێسنوورە‬ ) . ‫لەوەوە‬ ‫شتێك‬ , ‫هەبێت‬ ‫هەموو‬ ‫واتا‬ ‫بریتیە‬ ‫سەرەتای‬ ‫لە‬ ‫ڕوونكردنەوەی‬ ‫یەكەم‬ , ‫لە‬ ‫شتەكانی‬ ‫بەبەشداری‬ ‫لە‬ ‫ئەناكسیمەندەرس‬ ‫سروشتی‬ -‫ناكۆتا‬ ‫دایك‬ ‫دەبن‬ . ‫ئەو‬ ‫بزوێنەرە‬ ‫هاوشێوەی‬ ‫ناكۆتایی‬ ‫ئەناكسیمەندەر‬ , ‫لە‬ ‫جوڵەیەكی‬ ‫ئەزەلیدا‬ , ‫بەڵم‬ ‫پێ‬ ‫دەچێت‬ ‫ئەناكسیمەنس‬
	‫ئەسڵی‬ ‫دونیاش‬ ‫شتەكان‬ ‫بەهۆی‬ ‫هەوایەكی‬ ‫پەستێنراوە‬ ‫بگرێتەوە‬ ‫هەواوە‬ ‫دەژی‬ . ) ( ‫بریهیە‬ ‫و‬ ‫نەفەس‬ ٢٠٠٧ ، , ‫خاك‬ ‫و‬ ‫بەردیش‬	‫ئەم‬ ‫نەتەنیا‬ ‫جوڵەیە‬ ‫رۆحی‬ ‫دەتوانێ‬ ‫ئێمە‬ ‫ئەو‬ ‫ئاگر‬ ‫هەوایەكی‬ ‫لە‬ ‫جێگەی‬ ‫هەواوەیە‬ ‫گرفتەكانی‬ , ‫بەڵكو‬ ‫پەستێنراو‬ ‫و‬ ‫ئاو‬	‫باوەڕی‬ ٨١ ) . ( ‫ئەو‬ ‫وای‬ ‫وا‬ ‫دەداتن‬ , ‫بە‬ ‫نەبوو‬ ‫دەزانی‬ , ‫بڕوای‬
	‫هەوایەكی‬ ‫كاتێك‬ ‫هەوا‬ ‫زۆر‬ ‫بەشێوەیەكی‬ ‫پەستێنراو‬ ‫یەكسان‬ ‫ترن‬ , ‫ئەو‬ ‫بەر‬ ‫فەیلەسوفە‬ ‫فراوان‬ ‫بوو‬ ‫بۆ‬ , ‫بەر‬ ‫فراوانیەكی‬ ‫زیاتر‬ ‫بووەوە‬ ‫و‬ ‫پەراگەندە‬ ‫بوو‬ ‫ئەوا‬ ‫ئەوا‬ ‫زیاتر‬ ‫خۆیەتی‬ ‫ڕوونكردنەوەی‬ , ‫واتا‬ ‫هەوایە‬ ‫تیۆرییەكەی‬ , ‫بەڵم‬ ‫كاتێ‬ ‫خۆی‬ ‫ئەگەر‬ ‫ئەڵیت‬ ‫توشی‬ ‫هەر‬ ‫ئەبیت‬ ‫بە‬ ‫ئاگر‬ , ‫هەركاتێ‬ ‫هەوا‬ ‫توشی‬ ‫چوونەوە‬ ‫ناو‬
	‫یەك‬ ‫تەواوی‬ ‫بوو‬ ‫لە‬ ‫ئەگۆڕێ‬ ‫جوڵە‬ ‫دەكەوێت‬ ‫بۆ‬ ‫ئاو‬ , ‫وە‬ ‫و‬ ( ‫پرسیاری‬ ‫بنەڕەتی‬ ‫ئەو‬ ‫فەیلەسوفانە‬ ‫كاتێ‬ ‫زۆر‬ ‫ئەگۆڕێت‬ ‫ئەوە‬ ‫زۆر‬ ‫بۆ‬ ‫سەهۆڵ‬ ‫چووەوە‬ ) ( ‫بوو‬ ‫كە‬ ‫دەیانگووت‬ ‫ناو‬ ‫یەك‬ ‫میهرین‬ ٢٠٠٩ ‫و‬ ‫پەستانی‬ ، ١١ ) . : ‫چۆن‬ ‫هەموو‬ ‫لەسەر‬ ‫شتێ‬ ‫بەالی‬ ‫پێش‬ ‫سوكراتیەكانەوە‬ , ‫بوون‬ ‫و‬ ‫جیهان‬ ‫دەبوو‬ ‫لە‬ ‫ڕەگەزێك‬ ‫لە‬ ( arche ) ‫یەك‬ ‫هاتۆتە‬ ‫زۆر‬ ‫زۆر‬ ‫بوون‬ ‫بوو‬ ‫و‬ ‫ئەوا‬ ‫هەیە؟‬ ‫بە‬ ‫جا‬ ‫ئەو‬ ‫ڕەگەزە‬ , ‫یان‬
	‫بێت‬ ‫بۆ‬ ‫هەر‬ , ‫پێكهات‬ ‫قسە‬ ‫و‬ ‫بێ‬ ‫تەفسیرێكی‬ ‫و‬ ‫دەبێ‬ ‫ئەو‬ ‫كە‬ ‫ڕەگەزەش‬ ‫بۆ‬ ‫دیاردەیەكی‬ ‫چیەتی‬ ‫سروشتی‬ ‫و‬ ‫جەوهەری‬ ‫دەیانكرد‬ ‫بوون‬	: ‫فەیلەسوفانە‬ ( ‫ئاو‬ , ‫ئاگر‬ , ‫خاك‬ ‫هەوڵیاندەدا‬ ‫یان‬ ‫هەوا‬ )	‫پرەنسیپە‬ ‫بێت‬ . ‫ئەو‬
	‫قوتابخانەی‬ ‫نوێنەرانی‬	‫دوا‬ ‫لە‬ ‫یەکێک‬ ‫بە‬ ‫و‬ ‫یۆنانییە‬ ‫فەیلەسوفێکی‬	‫ب.ز‬ )	525	588 -	‫نزیکەی‬	(	‫مالتی‬ ‫.ئەناکسیمەنسی‬	3
											‫دادەنرێت.‬ ‫ئیۆنی‬ ‫یان‬ ‫ماڵتی‬
						300			

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫پایز‬	،	‫ژمارە‬ ( ٣ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ )	‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬

‫ژمارەی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  
	) ‫وەرزەكان‬ , ‫بووركان‬ ,	( ‫الفاو‬ ‫بۆ‬ ‫نموونە‬ , ‫ئاگركەوتنەوە‬ ‫گۆڕانی‬	‫كردنی‬ ‫لە‬ ‫ئاكامی‬ ‫دۆخەكانی‬ ‫ئەو‬ ‫گۆڕانانەوە‬ ‫گۆڕان‬ ‫لە‬ ( ‫بۆ‬ ‫سروشتدا‬ ‫نموونە‬	‫بە‬ ‫دیاردانەی‬ ‫تێبینی‬	‫بەڵگە‬ ‫و‬ ‫وردبوونەوەیان‬ ‫بهێننەوە‬ . ‫ئەوان‬ ‫لەو‬
	, ‫دەبوو‬ ‫دروست‬ , ‫دەكەوتنە‬ ‫بوون‬ ‫و‬ ‫خستنەڕووی‬ ‫تێیاندا‬ ‫یەكێ‬ ‫ئەو‬ ‫لە‬ ‫و‬ ‫جیهانە‬ . ‫ئەوان‬ ‫توانیان‬ ‫مەسەلە‬ ‫ڕەگەزە‬ ‫بەڵگانەی‬ ‫سروشتیەكان‬ ‫كە‬ ‫دەیان‬ ‫سەلماند‬ ( ‫ئاو‬ , ‫سەرەكیەكانی‬ ‫فەلسەفە‬ ‫بخەنە‬ ‫ئاگر‬ , ‫كامە‬ ‫ڕەگەز‬ ‫خاك‬ , ‫ڕوو‬ .	‫زەوی‬ ‫یان‬ ‫هەوا‬ ‫جموتن‬ ) ‫كاریگەریان‬ ‫و‬ ‫گێژەڵووكە‬ ) ‫زۆرتر‬ ‫سەرچاوەی‬ ‫سەرەكی‬ ‫بوون‬
	‫تەفسیری‬ ‫هەیە‬ . ) ( ‫سیوەیلی‬ ‫جیهانی‬	‫لە‬ ‫ئەم‬ ‫ڕێگای‬ ‫جیهانەدا‬ ‫هۆشەكیەوە‬ ‫بوونیان‬	‫كە‬ ‫بنەمایانە‬ ‫خواستی‬ ‫ئاشكرا‬ ‫سەرەكیان،‬ ‫بكەن‬ , ‫كە‬ ‫ئەوەبوو‬ ‫لە‬ ‫دەروونی‬ ‫تاكو‬	‫ئەمەس‬ ‫فیزیكی‬ ٢٠٠٩ ، ١٩ ‫و‬ ‫بەو‬ ‫بكەن‬ ‫هۆیەوە‬ ‫و‬ ‫ئەو‬ ٢٠ ) .
																‫گۆڕان‬	‫چەمكی‬	‫و‬	4	‫هیراكیتۆس‬	‫دووەم‬ :	-1	5
																:	‫ك‬ ‫ەی‬	‫ف‬ ‫ە‬ ‫لس‬ ‫ە‬ ‫ف‬ ‫ە‬	‫ی‬	‫ماكان‬	‫بن‬ ‫ە‬
	‫لە‬ ‫ئاگر‬ ‫گۆڕان‬ ‫هەتا‬	1 2 ‫هیراكلیتۆس‬ . ‫هەموو‬ ‫شتێك‬ . ‫جیهان‬ ‫ئاگرێكی‬ ‫لە‬ ‫زیندووە‬ ‫جووڵەی‬ ‫كە‬ ‫بەردەوام‬ ‫هەمیشە‬ ‫و‬ ‫دەمێنێتەوە‬ ‫گۆڕان‬ ‫دایە‬ . . ‫بۆ‬ ‫ئەوە‬ ‫چو‬ ‫و‬ ‫بوو‬ ‫كەوا‬ ‫ئاگر‬ ‫مایەی‬ ‫یەكەمی‬ ( ‫بدوی‬ ‫سروشتە‬ ١٩٨٤ ، ‫و‬ ‫بزوتنەوەو‬ ‫جیهان‬ ‫هەموو‬ ‫ـ‬ ‫شتە‬ ‫لێكچوەكان‬ ‫و‬ ‫هەتا‬ ‫گیانیش‬ ‫ـ‬ ‫لە‬ 37 ) . ‫لەبەر‬ . ‫ئاگردا‬ ‫ئەوەی‬ ‫پەیدابوەو‬ ‫بەتوانستترە‬ ‫دەشبێ‬
	‫هەتا‬ ‫ی‬ ‫پڕۆسەی‬ ‫ی‬ ‫كە‬ ‫گۆڕان‬ ‫بەژمارە‬ ‫و‬ ‫پێكهاتەی‬ ‫شتێكدا‬ ‫بەندن‬ ‫بوونی‬ ‫هەرشتێك‬ ‫دەسوتێ‬ ‫جوڵە‬ ، ‫لەدیدی‬ ‫كپ‬ ‫دەبێتەوە‬ ‫هیراكلیتۆس‬ ‫و‬ ‫بەژمارە‬ ‫ئاماژەیە‬ . ( ‫وەسمان،‬ ‫بە‬ ‫بەردەوامی‬ ‫ل‬ ) 451 ‫تایبەتمەندیەكانی‬ ‫سروشت‬ ‫لەڕوانگەی‬ ‫ئەم‬ ‫فەیلەسوفەوە‬ ‫جوڵەو‬ ‫بە‬ ‫لە‬ ‫سروشتدا‬ ‫پەیوەستە‬ ‫بە‬ ‫گۆڕانی‬ ‫بەردەوام‬ ‫بۆیە‬ ‫هیراكلیتۆس‬ ‫گۆڕان‬ ‫جوڵەو‬ ‫بڕوای‬ ‫و‬ ‫گەشە‬ ‫وگۆڕانەوە‬ ‫لە‬ ‫وا‬ ‫بووە‬
	‫خواپێداو‬ ‫خێزانێكى‬ ‫ڕۆڵى‬	‫ژیاوه‬ ‫زاینى‬ ‫پێش‬	)	475	‫ـ‬	540	(	‫ساڵنى‬ ‫نێوان‬	‫لە‬	،	‫بووه‬ ‫دایك‬	‫لە‬ ‫فسوس‬	‫ئە‬ ‫شارى‬	‫لە‬ ‫هیراكیتۆس‬	4
	‫وه‬	‫بیركردنە‬ ‫و‬ ‫ین‬	‫پشكن‬ ‫پێناو‬	‫لە‬ ‫ى‬	‫سامانە‬ ‫و‬	‫ئە‬	‫جێماوه‬	‫بە‬ ‫بۆ‬ ‫میرات‬	‫داراییە‬ ‫و‬ ‫سامان‬ ، ‫بە‬ ‫زۆرى‬ ‫كى‬	‫بووه‬ ‫كرات‬ ‫ئۆرستۆ‬ ‫و‬
	‫بوه‬	‫ساده‬ ‫و‬ ‫ر‬	‫ده‬ ‫نج‬	‫ڕه‬ ‫ژارو‬	‫هە‬ ‫چینى‬	‫لە‬ ‫قینى‬ ‫و‬	‫وویستوه‬ ‫خۆش‬ ‫زۆر‬ ‫خۆى‬ ‫نیشتیمانى‬	‫وازانراوه‬	‫كردوه‬ ‫رج‬	‫وه‬ ‫خە‬ ‫دا‬	‫لێكۆڵینە‬
	‫لە‬ ‫وه‬ ‫فە‬ ‫نده‬ ‫یلە‬ ‫بە‬ ‫ش‬ ‫سوفە‬ ‫سە‬ ‫پایە‬ ‫كە‬ ‫بلێین‬ ‫بە‬ ‫رزه‬ ‫كا‬ ‫بە‬ ‫یۆنان‬ ‫نى‬ ‫رابە‬ ‫و‬ ‫ر‬	‫بە‬ ‫گالتە‬ ‫لە‬ ‫و‬ ‫مە‬ ‫فە‬ ‫یدانى‬ ‫پێكردنە‬ ‫وه‬ ‫لسە‬ ‫سە‬ ‫فە‬ ‫ئاینە‬ ‫و‬ ‫زانین‬ ‫بڕواو‬ ‫یرى‬ ‫كردووه‬ ‫كانى‬ ‫سیاسە‬ ‫و‬ ‫ده‬ ‫زانیندا‬ ‫تیۆڕى‬ ‫ئاكارو‬ ‫و‬ ‫ت‬ ‫فە‬ ‫.هیراكلیتۆس‬ ‫گە‬ ‫ورێكى‬ ‫وره‬ ‫گێراوه‬ ‫ى‬ ‫یلە‬ ‫سوفێكە‬ ‫ئە‬
																‫نرێ‬	‫دائە‬	)	( ‫دیالێكتیك‬	‫رى‬	‫داهێنە‬
																301

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫پایز‬	،	‫ژمارە‬ ( ٣ )	-	‫بەرگی‬ ( ٧ )	‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬

‫ژمارەی‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  

Abstract:

The project goes on to have two types of models and a human thinking system, each with its own context and history. The first is Aristo, a teacher, and the second is Descartes, the father of modern Europe and enlightenment. The range between the two philosophers is about 2,000 years. But at the same time, their thinking is far from each other. One of them has its own method, and it has its own goals and achievements. In this study, with the method of analysis-comparison, our project begins to examine similar and different dimensions. The structure of the study includes three parts, with several basic axis; as follows: In the first part, an introduction to metaphysics is opened as a quick introduction. Then in the first part, Greek mythology is discussed by natural philosophers. In this section, the metaphysic opinions of Arsto teacher Plato are mentioned that in some places he criticized the criticism and in some places he was strongly abiding. In the second part, the meaning and definitions of methology will be highlighted by Arsto and then the basics of four reasons and movements will be discussed. In the third part of the study, which focuses on Descartes, he points to the basic methaphysics in Descartes' view: he is dealing with suspicion as a means of establishing methaphysics. Then, through methodical suspicion, he reaches the road to certainty and establishes Kojito as the famous philosopher. God gives the middle as the core of the high esteemed one. As a result, the points of the conflict will be made
The Basic Basic Symmetry Between Ersto and Descartes