Kandahar Province In the political and military conflict between India and Iran during the reign of Shah Jahan Mughali (1628-1658)

Keywords: Kandahar, Indian Mughal Empire, Safavid, Shah Jahan Mughali, shah Abbas II, politics, relations

‫توێژینەوە‬ ‫زانیاریەکانی‬ ‫پوختە‬ ‫توێژینەوە:‬ ‫بەرواری‬

‫وەرگرتن:‬ ٧ / ٢ / ٢٠٢٢ ‫پەسەندکردن:‬ ٦ / ٤ /

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  

																	٢٠٢٢	‫زستان‬	،	)	٤	(	‫ژمارە‬	-	)	٧	(	‫بەرگی‬
																	:	‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬	‫ژمارەی‬
	‫دیهاریکراوی‬ ‫ۆۆنهاکێکی‬ ‫لە‬ ‫واڵتێه‬ ‫ر‬	‫ههە‬ ‫كهانی‬	‫ههههە‬ ‫هههاسههه‬ ‫سههه‬	‫نهدیههە‬	‫یوه‬	‫پهە‬
	‫والتە‬ ‫ئەو‬ ‫الوازی‬ ‫یا‬ ‫هێزی‬	‫بە‬ ‫زانهنی‬ ‫بۆ‬ ‫پێوەرێک‬ ‫بکرێتە‬ ‫دەکرێت‬ ‫مێژوویهدا،‬
	‫لە‬ ‫مە‬ ‫بواره‬ ‫فە‬ ‫لەماوەی‬ ‫کۆڵی‬ ‫كانی‬ ( ‫هە‬ ‫سهه‬ ‫ود‬ ‫یا‬ ‫ئابوری‬ ، ‫هی‬ ‫ههاسهه‬ ‫سهه‬ ‫رمانراوایە‬ ‫تی‬ ‫انانی‬ ‫شهها‬ ‫ربازی‬ ) ‫ئهمپراتۆریە‬ . ‫مە‬ ‫کۆلی‬ ‫نزمی‬ ‫ڕەوشههێکی‬ ‫لە‬ ‫ههندی‬ ‫تی‬ ‫پە‬ ‫یوه‬ ‫لە‬ ‫بووه‬ ‫سهاسهدا‬ ‫ندی‬ ‫گە‬ ‫ده‬ ‫واڵتانی‬ ‫ڵ‬ ‫وروبە‬ ‫بە‬ ‫ری‬ ‫شێوه‬ ‫یە‬ ‫و‬ ‫گشتی‬ ‫كی‬ ‫ده‬ ‫وڵە‬ ‫هە‬ ‫سه‬ ‫تی‬ ‫فە‬ ‫بە‬ ‫وی‬ ‫تایبە‬ ‫تی‬ ‫بە‬ . ‫ههوه‬ ‫شه‬ ‫یە‬ ‫پە‬ ‫ك‬ ‫یوه‬ ‫ندیهە‬ ‫هە‬ ‫كانی‬ ‫واڵت‬ ‫ردوو‬ ‫لە‬ ‫سههە‬ ‫ۆە‬ ‫ر‬ ‫نده‬ ‫پە‬ ‫هار‬ ‫بە‬ ‫بۆ‬ ‫لهناوێشههت‬ ‫رنگاربوونە‬ ‫وه‬ ‫سههە‬ ‫ی‬ ‫ئە‬ ‫ربازی،‬ ‫گە‬ ‫چ‬ ‫ر‬ ‫ی‬ ‫ده‬ ‫رئە‬ ‫كرده‬ ‫نجامی‬ ‫سهە‬ ‫بازیهە‬ ‫مە‬ ‫انانی‬ ‫شها‬ ‫بۆ‬ ‫كان‬ ‫لە‬ ‫کۆڵی‬ ‫و‬ ‫سههاسههی‬ ‫رووی‬	٢٠٢٢ ‫زستان‬ ٢٠٢٢ ‫سەرەکییەکان‬ ‫کردنەوە:‬ ‫ووشە‬ ‫باڵو‬ Kandahar, Indian Mughal Empire, Safavid, Shah Jahan Mughali, shah Abbas II,
	‫سهە‬ ‫لە‬ ‫سهە‬ ‫و‬ ‫سههاسهی‬ ‫رووی‬ ‫ربازی‬ ‫دلخۆشههە‬ ‫نە‬ ‫ر‬ ‫نە‬ ‫سهارد‬ ‫ربازی‬ ‫بە‬ ‫بووبێت،‬ ‫بە‬ ‫الم‬ ‫بۆوه‬ ‫لە‬ ‫حوكمرانی‬ ‫دریژایی‬ ‫ده‬ ‫بۆ‬ ‫سهتگرتنە‬ ‫وه‬ ‫ی‬ ‫بە‬ ‫سهە‬ ‫هە‬ ‫وڵە‬ ‫شهاری‬ ‫ر‬ ‫كانی‬ ‫هە‬ ‫ۆ‬ ‫هده‬ ‫ن‬ ‫هار‬ ‫ه‬ ‫هە‬ ‫ئ‬ ، ‫هە‬ ‫م‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫ش‬ ‫ها‬ ‫ههم‬ ‫سههه‬ ‫لە‬ ‫هک‬ ‫یەکێ‬ ‫هە‬ ‫ف‬ ‫هاوەی‬ ‫م‬ ‫هانی‬ ‫هارەک‬ ‫دی‬ ‫هانراوایی‬ ‫رم‬	politics, relations. Doi: 10.25212/lfu.qzj.7.4.11
	‫هان‬ ‫گرنگه‬ ‫نێهی‬	‫هە‬ ‫الی‬ ‫هد‬ ‫ن‬	‫هە‬ ‫چ‬ ‫وی‬	‫هە‬ ‫شههه‬ ‫هە‬ ‫ك‬ ‫و‬ ‫ن‬	‫هە‬ ‫ك‬	‫وه‬	‫هە‬ ‫لێهۆلهن‬	‫هت‬ ‫نرێ‬ .	‫داده‬ ‫هاوبراو‬ ‫ن‬
	‫پێگە‬ ‫رووی‬ ‫ی‬	‫لە‬	‫یە‬	‫هە‬	‫وه‬	‫هاره‬	‫نده‬	‫ۆە‬	‫بە‬ ‫ۆیان‬ ‫و‬	‫ڕاسهتە‬ ‫ندی‬	‫یوه‬	‫پە‬	‫كە‬	‫كردووه‬
	‫هاره‬ ‫شه‬ ‫هە‬ ‫والت‬ ‫ردوو‬ ‫كە‬ ‫و‬ ‫هە‬ ‫روه‬ ‫بە‬ ‫ده‬ ‫و‬ ‫شههاره‬ ‫م‬ ‫ئە‬ ‫ها‬ ‫هۆكارانە‬ ‫و‬ ‫ره‬ ‫سههتنی‬ ‫ر‬ ‫كاریگە‬ ‫ی‬ ‫هە‬ ‫ریهان‬ ‫پە‬ ‫و‬ ‫وت‬ ‫بووه‬ ‫ره‬ ‫سههە‬ ‫لە‬ ‫هە‬ ‫سه‬ ‫ندنە‬ ‫گرنگهدان‬ ‫ر‬ ‫ی‬ ‫اە‬ ‫كانی‬ ‫نگ‬
			‫کۆلی‬ .	‫مە‬	‫انانی‬ ‫شا‬ ‫تی‬	‫رمانراوایە‬	‫لە‬ ‫ماوه‬ ‫فە‬ ‫ی‬	‫شاره‬ ‫و‬	‫ئە‬ ‫ر‬	‫لە‬ ‫سە‬
																	‫پێشەکی‬ :
	‫سههههااڵنی‬ ‫ی‬	‫مهاوه‬	‫لهە‬	‫ئێران،‬ ‫و‬ ‫هتهان‬ ‫ههنهدسههه‬ ‫نێوان‬ ‫نهدی‬	‫یوه‬	‫پهە‬	‫لهە‬ ‫كهان‬	‫گرنگهە‬	‫ره‬	‫ههە‬	‫بهابهە‬ ‫تهە‬	‫لهە‬ ‫كێه‬	‫یهە‬
	‫مە‬	‫رده‬	‫بە‬ ‫سههە‬	‫مێژوویهە‬	‫ماوه‬ ‫و‬	‫ئە‬ ‫ك‬	‫یە‬	‫ۆە‬ ‫نده‬ ‫،بە‬ ‫هار‬ ‫شههێوه‬	‫كهشههە‬ ‫ی‬	‫لە‬	‫بووه‬ ‫بریتی‬	‫ز‬ )	1658	-	1628	(

ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  

	‫ئە‬ ‫لەمێژووی‬ ‫تاریهەكان‬ ‫كردنەوە‬ ‫تااڵن‬ ‫هەڕو‬ ‫شهه‬ ‫هاتووه‬ ‫یالە‬ ‫ۆە‬ ‫تی‬ ‫نده‬ ‫ها‬ ‫لە‬ ‫الیە‬ ‫ئە‬ ‫ن‬ ‫ئە‬ ‫چونهە‬ ‫دەكرێت،‬ ‫هەژمار‬ ‫ر‬ ‫والتە‬ ‫دوو‬ ‫م‬ ‫بە‬ ، ، ‫هێوه‬ ‫شهه‬ ‫یە‬ ‫هە‬ ‫ك‬ ‫ئە‬ ‫م‬ ‫الیە‬ ‫ر‬ ‫یالە‬ ‫تە‬ ‫لە‬ ‫ك‬ ‫لەو‬ ‫هە‬ ‫ماوه‬ ‫ئە‬ ‫وڵی‬ ‫یە‬ ‫دا‬ ‫وه‬ ‫گهرۆدەی‬ ‫بووه‬ ‫دا‬
	‫هان‬ ‫بهگوم‬ ‫هت،‬ ‫بێ‬	‫هدا‬ ‫ی‬	‫هە‬ ‫اڵت‬ ‫هە‬ ‫ك‬	‫ده‬ ‫ویی‬ ‫هە‬ ‫سههه‬	‫هە‬ ‫ۆ‬ ‫ژموونی‬ ‫لمره‬	‫هە‬ ‫ه‬ ‫ژێر‬	‫هە‬ ‫ل‬ ‫و‬ ‫ۆی‬ ‫ركێفی‬ ‫ژێر‬	‫هە‬ ‫هات‬ ‫بخ‬	‫هە‬ ‫هال‬ ‫ی‬ ‫هە‬ ‫ت‬	‫هە‬ ‫ئ‬	‫م‬	‫هە‬ ‫ئ‬
	‫ئە‬ ‫هە‬ ‫هتراتهژیهه‬ ‫سههه‬ ‫یالە‬ ‫تی‬ ‫ۆە‬ ‫نده‬ ‫بە‬ ‫هار‬ ‫هە‬ ‫كه‬ ‫هە‬ ‫له‬ ‫ترانزێتی‬ ‫هانی‬ ‫هازرگه‬ ‫به‬ ‫بۆ‬ ‫ی‬ ‫زه‬ ‫هۆكاری‬ ‫ویە‬ ‫بە‬ ‫پهتە‬ ‫كە‬ ‫ئە‬ ‫بۆ‬ ‫ی‬ ‫هە‬ ‫الیه‬ ‫هە‬ ‫دیهه‬ ‫كی‬ ‫لە‬ ‫باکداری‬ ‫و‬ ‫هتوكاڵ‬ ‫كشه‬ ‫نجامدانی‬ ‫وه‬ ‫ببووه‬ ‫هە‬ ‫هاكته‬ ‫فه‬ ‫هە‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫هار‬ ‫دیه‬ ‫ریهی‬ ‫الیە‬ ‫ناوچە‬ ‫و‬ ‫ك‬ ‫هاو‬ ‫رچه‬
	‫انانی‬ ‫شها‬ ‫حوكمرانی‬ ‫درێژایی‬	‫بە‬ ‫واڵت‬ ‫ردوو‬	‫هە‬	‫وان‬	‫لە‬ ‫ربازی‬ ‫نێ‬	‫سهە‬ ‫و‬ ‫سههاسهی‬ ‫ملمالنێی‬ ‫ڵدانی‬	‫لە‬ ‫سهە‬ ‫مە‬ ‫کۆلی‬ ‫رهە‬ .
	‫كە‬ ‫اۆر‬ ‫اۆراو‬ ‫لەڕووداوی‬ ‫كەپەە‬ ‫مێژوویە‬ ‫مهاوە‬ ‫ئەو‬ ‫گرنگی‬ ‫بۆ‬	‫وه‬	‫ڕێتهە‬	‫ده‬ ‫بهابەتە،‬ ‫ئەم‬ ‫هەڵبژاردنی‬ ‫گهە‬
	‫چوار‬ ‫ئهە‬ ‫ر‬ ‫یهالهە‬ ‫تەوەر‬ ‫تی‬	‫لێهۆڵهنە‬ ‫و‬ ‫بەرباو‬ ‫بخرێتە‬ ‫وردی‬ ‫بە‬ ‫زۆر‬ ‫پێویسههتە‬ ‫یەکەمهدا‬ ‫تەوەری‬ ‫لە‬ ‫پێکھهاتووە،‬ ( ‫ده‬ ‫ئهمپراتۆریهە‬ ‫هتگرتنی‬ ‫سههه‬ ‫وه‬ ‫لە‬ ‫لێکۆڵهنەوەیە‬ ‫ئەم‬ ‫بابەتهانە.‬ ‫یەكی‬ ‫مهە‬ ‫ههنهدی‬ ‫تی‬ ‫بهە‬ ‫کۆڵی‬ ‫سههههە‬
	‫ۆە‬ ‫نده‬ ‫لە‬ ‫هار‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫ه‬ ‫زی‬ ‫راده‬ ‫هە‬ ‫ۆ‬ ‫هتهردنی‬ ‫سههه‬ ‫هاڵی‬ ‫س‬ 1638 ‫ز‬ ) ‫هده‬ ‫ن‬ ‫بە‬ ‫بەرباو،‬ ‫راوەتە‬ ‫تایبە‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫هار‬ ‫ه‬ ‫هە‬ ‫ئهمپراتۆری‬ ‫هە‬ ‫م‬ ‫هدی‬ ‫ههن‬ ‫تی‬ ‫ه‬ ‫تهش‬ ‫ت‬ ‫کۆڵ‬ ‫راوه‬ ‫تە‬ ‫هە‬ ‫ا‬ ‫هان‬ ‫هاشههه‬ ‫پ‬ ‫ی،‬ ‫هە‬ ‫س‬ ‫عە‬ ‫رۆڵی‬ ‫ر‬ ‫مە‬ ‫لی‬ ‫كراوه‬ ‫هت‬ ‫ان‬ ‫ردان‬ ‫هە‬ ‫ت‬ ‫وه‬ ‫هە‬ ‫ل‬
	‫ها‬ ‫شه‬ ‫ن‬	‫الیە‬	‫ۆە‬ ‫ر‬ ‫نده‬ ‫لە‬ ‫هار‬	‫ده‬ ‫دوای‬ ‫بە‬ ‫هتگرتن‬ ‫سه‬ ‫هە‬ ‫سه‬	‫لە‬ ‫واڵت‬ ‫ردوو‬	‫هە‬ ‫كانی‬	‫ربازیهە‬	‫هە‬ ‫سه‬ ‫و‬ ‫هی‬ ‫ههاسه‬ ‫سه‬	‫هناتە‬ ‫پهشه‬
	‫هە‬ ‫م‬ ‫هانی‬ ‫ان‬ ‫ئهمپراتۆریە‬ ‫نێوان‬ ‫سههاسهی‬ ‫ئارامی‬ ‫کۆلی‬ ‫دووه‬ ‫تەوەرەی‬ ‫ھەرچی‬ . ‫ه‬ ‫تی‬ ‫مە‬ ‫هندی‬ ‫هە‬ ‫م‬ ‫هارەی‬ ‫لەب‬ ‫هکردن‬ ‫هاسههه‬ ‫ب‬ ‫بۆ‬ ‫هانکراوە‬ ‫تەر‬ ، ‫ده‬ ‫و‬ ‫کۆڵی‬ ‫وڵە‬ ‫سهە‬ ‫تی‬ ‫فە‬ ‫وی،‬ ‫بە‬ ‫ئاماژە‬ ‫سهەرەتاشهدا‬ ‫لە‬ ‫هە‬ ‫ۆ‬ ‫هده‬ ‫ن‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫هار‬ ‫ه‬ ‫هاکی‬ ‫ۆۆن‬
	‫پە‬ ‫ی‬ ‫عە‬ ‫شا‬ ‫یوه‬ ‫هە‬ ‫ندیه‬ ‫كان‬ ‫دووه‬ ‫باسی‬ ‫م‬ ‫لە‬ ‫گە‬ ‫ده‬ ‫ڵ‬ ( 1646 ‫ز‬ ‫وڵە‬ ‫هە‬ ‫سههه‬ ‫تی‬ ‫فە‬ ) ‫ههندیهە‬ ، ‫لە‬ ‫كان‬ ‫وی‬ ‫رێگای‬ ‫هێور‬	‫هە‬ ‫بهە‬ ‫وڵە‬ ‫نە‬ ‫وه‬ ‫بە‬ ‫بە‬ ، ‫رده‬ ‫تایبە‬ ‫وامە‬ ‫كانی‬ ‫لە‬ ‫ت‬ ‫چواره‬ ‫هدیە‬ ‫ههنه‬ ‫حوكمرانی‬ ‫ساڵی‬ ‫مهن‬ ‫كان‬ ‫كراوه‬ ‫ئە‬ ‫بۆ‬ ‫وه‬
	‫هتهردنە‬ ‫دروسه‬ ‫وه‬ ‫ی‬	‫دووباره‬ ‫بۆ‬ ‫ر‬	‫هتە‬ ‫سه‬ ‫كانهان‬ ‫گە‬	‫وڵە‬	‫هە‬ ‫وی‬	‫هە‬ ‫سه‬ ‫رباری‬ ‫فە‬	‫ده‬ ‫بۆ‬ ‫هی‬ ‫ههاسه‬ ‫سه‬ ‫هاندی‬ ‫شه‬ ‫ناردنی‬
	‫هێهە‬ ‫س‬ ‫ری‬ ‫لە‬ ، ‫ز‬ ‫تە‬ ‫م‬ ‫بە‬ ‫م‬ ‫هانی‬ ‫ناونهش‬ ‫وه‬ ‫ره‬ ‫لە‬ ‫باو‬ ‫دا‬	‫لە‬ ‫هە‬ ‫س‬ ‫ده‬ ‫ی‬ ‫وڵە‬ ‫رده‬ ‫هە‬ ‫س‬ ‫تی‬ ‫هە‬ ‫س‬ ‫ها‬ ‫ش‬ ‫می‬ ‫بە‬ ‫فی‬ ‫تە‬ ‫فە‬ ‫بە‬ ‫وی‬ ‫هە‬ ‫س‬ ‫ئە‬ ‫ر‬ ‫واوه‬ ‫پچرابوو‬ ‫تی‬ ‫یالە‬ ‫تی‬ ‫ۆە‬ ‫نده‬ ‫لە‬ ‫هار‬ ‫هە‬ ‫س‬ . ‫باره‬ ‫بە‬ ‫ت‬ ‫هاڵی‬ ‫س‬ 1649 ‫تە‬ ‫وه‬	‫پە‬ ‫ده‬ ‫یوه‬ ‫كە‬ ‫ندی‬ ‫هتگرتنە‬ ‫س‬ ‫وه‬
	‫هە‬ ‫نگاوه‬ ‫ده‬ ‫ركێفی‬ ‫ژێر‬ ‫هە‬ ‫سه‬ ‫ربازیهە‬ ‫كانی‬ ‫ولە‬ ‫هە‬ ‫سه‬ ‫تی‬ ‫فە‬ ‫عە‬ ‫ها‬ ‫شه‬ ‫هی‬ ‫باسه‬ ‫وی‬ ، ‫لە‬ ‫گە‬ ‫هتنە‬ ‫سه‬ ‫ڵ‬ ‫دووه‬ ‫كراوه‬ ‫م‬ ‫رووی‬ ‫بە‬ ‫هە‬ ‫مە‬ ‫بە‬ ‫هتی‬ ‫سه‬ ‫وڵە‬ ‫كانی‬ ‫مە‬ ‫انانی‬ ‫ها‬ ‫شه‬ ‫گە‬ ‫راندنە‬ ‫وه‬ ‫ئە‬ ‫ی‬ ‫کۆلی‬ ‫یالە‬ ‫ۆە‬ ‫تی‬ ‫نده‬ ‫بۆ‬ ‫هار‬ ‫لە‬ ‫هتهردنی‬ ‫دروسه‬
	‫كۆتایی‬ ‫و‬ ‫م‬	‫چواره‬ ‫ری‬	‫وه‬	‫تە‬	‫سە‬ ‫باره‬ ‫بە‬ ‫ت‬	.	‫وی‬	‫سە‬ ‫سوپای‬ ‫فە‬	‫كانی‬	‫ربازیهە‬	‫سە‬	‫هە‬ ‫م‬ ‫نگاوه‬	‫رده‬	‫رب‬ ‫ە‬ ‫لە‬ ‫ست‬ ‫بە‬	‫بە‬
	‫ره‬ ‫سههههە‬ ‫نهدنهە‬ ‫راوه‬ ‫تە‬ ‫هە‬ ‫سه‬ ‫اهە‬ ‫كهانی‬ ‫لهە‬ ‫نهگ‬ ‫هە‬ ‫ر‬ ‫ولە‬ ‫مە‬ ‫ههندی‬ ‫هوپای‬ ‫سه‬ ‫كانی‬ ‫ۆهە‬ ‫نهده‬ ‫گهە‬ ‫پهاش‬ ‫ههار‬ ‫گە‬ ‫بۆ‬ ‫کۆلی‬ ‫رانهدنهە‬ ‫راندنە‬ ‫وه‬ ‫ركێفی‬ ‫ژێر‬ ‫بۆ‬ ‫ی‬ ‫وه‬ ‫ئە‬ ‫ی‬ ‫یالە‬ ‫تی‬	‫توێژینهە‬ ‫هە‬ ‫سه‬ ‫فە‬ ‫ویهە‬ ‫وه‬ ‫كهە‬ ‫كان‬ ( ) ‫ره‬ ‫ه‬ ‫تهشه‬ ، ‫پهە‬ ‫وت‬

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬ ‫بەرگی‬ ( ٧ ) - ‫ژمارە‬ ( ٤ ) ، ‫زستان‬ ٢٠٢٢ ‫ژمارەی‬ ‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  

	‫كراوه‬ ‫ت‬ ‫تە‬ ‫لە‬ ‫ربازی‬ ‫گە‬ ‫ده‬ ‫ڵ‬ ‫وه‬ ‫لە‬ ‫ولە‬ ‫هە‬ ‫انە‬ ‫و‬ ‫عوسمانی‬ ‫تی‬ ‫ولە‬ ‫هههە‬ ‫ههاسههه‬ ‫سههه‬ ‫مە‬ ‫انانی‬ ‫ها‬ ‫شههه‬ ‫كانی‬ ‫ئۆزبە‬ ‫كانی‬ ‫بە‬ ‫دژ‬ ‫ك‬ ‫ده‬ ‫لە‬ ‫کۆلی‬ ‫ولە‬ ‫سە‬ ‫تی‬ ‫بە‬ ‫هتنی‬ ‫سههه‬ ‫فە‬ ‫وی،‬	‫ۆە‬ ‫نده‬ ‫هە‬ ‫هار،‬ ‫پە‬ ‫یماننامە‬ ‫سە‬ ‫سهاسی‬ ‫ی‬ ‫روه‬ ‫اە‬ ‫ها‬
	‫حوكمرانی‬ ‫ژێر‬	‫لە‬	‫یالە‬ ‫تە‬	‫ئە‬ ‫م‬	‫ئە‬ ‫کۆلی‬	‫مە‬ ‫انانی‬ ‫شا‬ ‫حوكمرانی‬ ‫كۆتایی‬ ‫تا‬ ‫بوون،‬	‫بێنووده‬ ‫كان‬	‫ولە‬	‫هە‬ ‫الم‬	‫بە‬
	‫لەسهههەر‬ ‫ت‬ ‫اە‬ ‫زیاتر‬ ، ‫وەرگهراوە‬ ‫لە‬ ‫سهههوودی‬	‫یە‬	‫وه‬	‫سە‬ ‫فە‬ ‫توێژینە‬ ‫ئەم‬ ‫نوسههههنی‬ ‫بۆ‬ ‫كە‬ ‫سهههەرچاوانەی‬ ‫ئەو‬ ‫ویهە‬ ‫مایە‬ ‫كان‬ ‫وه‬ .
	‫پە‬ ‫كتێبە‬ ‫رتوكانە‬ ‫ەكەی‬ ‫بایە‬ ‫پر‬ ‫ی‬ ‫ڕووداوه‬ ‫هاودەمی‬ ‫كە‬ ( ‫ۆلی‬ ‫داود‬ ‫بن‬ ‫بهگ‬ ‫ۆلى‬ ‫ولى‬ ‫مێژوویەكانی‬	‫ئەو‬ ‫بەتایبەت‬ ‫كراوە،‬ ‫ههەكان‬ ‫فارسه‬ ‫هەنە‬ ‫رەسه‬ ‫هەرچاوە‬ ‫سه‬ ‫فە‬ ‫ماوەی‬ ‫ده‬ ‫رمانەاوایەتی‬ ‫وڵە‬ ‫تی‬ ( ‫سەفەوی‬ ) ‫وەك‬ ، ‫ین‬
	‫ڕوو،‬ ‫هاتە‬ ‫دە‬	‫هە‬ ‫مێژووی‬	‫هاوه‬ ‫م‬ ‫و‬	‫هە‬ ‫ئ‬	‫هانی‬ ‫ك‬	‫ڕووداوه‬ ‫هدا‬ ‫تێه‬ ‫كە‬	‫هانی‬ ‫هاۆ‬ ‫الخ‬ ‫هخ‬ ‫ۆصههه‬ )	(	‫هانی‬ ‫هاونهشههه‬ ‫بەن‬	‫هاملو‬ ‫شههه‬ )
	‫بۆ‬ ‫اڵم‬ ‫و‬ ‫وت‬	‫هە‬ ‫وای‬ ‫ها‬ ‫شههه‬ ‫تی‬ ‫لەبەرگی‬ ‫یهە‬ ‫هە‬ ‫ع‬ ‫دووه‬ ‫هی‬ ‫هاسههه‬ ‫ب‬ ‫كهە‬ ‫می‬ ‫كتێبهە‬ ‫كهە‬ ‫م‬ ‫كهە‬ ‫لە‬ ‫كە‬ ‫تهشهههه‬ ( 2 ) ‫ده‬ ‫ه‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫رێهخراوە،‬ ‫هدا‬ ‫بەرگ‬ ‫هاتهە‬ ‫هەر‬ ‫سههه‬ ‫ره‬	‫هە‬ ‫ف‬ ‫می‬ ‫تهراوه‬ ‫هانره‬ ‫رم‬ ‫تهە‬ ‫وه‬	‫هە‬ ‫ب‬ ‫هە‬ ‫هایب‬ ‫ت‬ ‫هە‬ ‫سههه‬ ‫ت‬ ‫توێژینهە‬ ‫وه‬ ‫كهە‬ ‫اهە‬ ‫رده‬
	‫می‬	‫دووه‬	‫هی‬ ‫عەباسه‬ ‫ها‬ ‫شه‬		‫می‬	‫رده‬	‫لە‬ ‫والت‬ ‫ردوو‬ ‫هە‬ ‫سه‬	‫هە‬ ‫ن‬	‫الیە‬	‫ۆە‬ ‫ر‬ ‫نده‬ ‫لە‬ ‫هار‬	‫اە‬ ‫كانی‬ ‫لە‬ ‫نگ‬ ‫هە‬ ‫سه‬	‫پە‬ ‫سە‬ ‫ره‬ ‫هە‬ ‫سه‬ ‫ندنە‬ ‫فە‬ ‫وی‬ .
	‫لە‬ ،	‫كمها‬ ‫مال‬	) ‫ی‬	‫كمها‬ ‫مال‬ ‫ی‬	‫تهار‬	-	‫التواری‬	‫الفههههە‬	/	‫هفویهان‬ ‫فههه‬ ‫تهاری‬	(	‫كتێبی‬	‫دیهەوە‬ ‫یەكی‬	‫لەال‬
	‫سهوودی‬ ‫توێژینەوەكە‬ ‫شهوێنی‬ ‫زۆر‬ ‫لە‬ ‫كە‬ ، ‫دادەنرێن‬ ‫مێژوویە‬ ‫ماوە‬ ‫ئەو‬ ‫بەرچاوەكانی‬ ‫و‬ ‫دیار‬ ‫سهەرچاوە‬ ‫لە‬ ‫هەر‬ ‫نووسههه‬ ‫چونهە‬ ‫وەرگهراوە،‬ ‫لە‬ ‫كتێبە‬ ‫كە‬ ‫یدا‬ ‫ل‬ ‫باو‬ ‫ە‬ ‫پە‬ ‫یوه‬ ‫ندیهە‬ ‫ده‬ ‫هتان‬ ‫ههندسههه‬ ‫و‬ ‫ئێران‬ ‫كانی‬ ، ‫كات‬
	‫بە‬ ‫هە‬ ‫تایب‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫هە‬ ‫هاوپ‬ ‫ه‬ ‫هتنی‬ ‫سههه‬ ‫هە‬ ‫ئاڵۆزیه‬ ‫ت‬ ‫هە‬ ‫كانی‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫هانی‬ ‫یم‬ ‫لە‬ ‫والت‬ ‫ردوو‬ ‫هە‬ ‫سههه‬ ‫هە‬ ‫گ‬ ‫ده‬ ‫هە‬ ‫ول‬ ‫هە‬ ‫هان‬ ‫و‬ ‫هانی‬ ‫هم‬ ‫عوسههه‬ ‫تی‬ ‫ئە‬ ‫ر‬ ‫یالە‬ ‫ۆە‬ ‫تی‬ ‫نده‬ ‫ه‬ ‫ه‬ ‫هە‬ ‫ئۆزب‬ ‫هانی‬ ‫ك‬ ‫هە‬ ‫و‬ ‫ار‬ ‫ولە‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫دژ‬ ‫ك‬ ‫هانی‬ ‫ان‬ ‫ها‬ ‫شههه‬ ‫كانی‬ ‫ده‬ ‫هە‬ ‫ول‬ ‫هە‬ ‫سههه‬ ‫تی‬ ‫مە‬ ‫هە‬ ‫ف‬ ‫کۆلی‬ ‫وی‬
															‫م‬ .	‫عە‬ ‫شا‬ ‫می‬ ‫دووه‬ ‫باسی‬	‫رده‬	‫لە‬ ‫سە‬
	‫رگهراوه‬ ( ‫نامە‬ ‫انان‬ ‫هاه‬ ‫شهه‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫هە‬ ‫ه‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫ردوو‬ ) ‫كە‬ , ‫رگی‬ ‫بە‬ ‫هرا‬ ‫نووسهه‬ ‫ههندی‬ ‫تێروانهنێهی‬ ( 2 ، 3 ) ‫هە‬ ‫كتێب‬ ‫هە‬ ‫ك‬ ‫كنب‬ ‫هال‬ ‫فههه‬ ‫هد‬ ‫محم‬ ‫ی‬ ‫و‬ ‫وه‬ ‫لە‬ ‫باو‬ ،	‫هە‬ ‫ه‬ ‫بە‬ ‫الهورى،‬ ‫روه‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫ها‬ ‫ه‬ ‫هال‬ ‫فهه‬ ‫عما‬ ‫هانی‬ ‫ناونهشهه‬ ‫هە‬ ‫توێژین‬ ‫م‬ ‫وه‬ ‫وه‬ ‫هوود‬ ‫سههه‬
	‫تە‬ ‫گهە‬ ‫ا‬ ‫شهها‬ ‫ژیانی‬ ‫واوی‬ ‫رانهدنهە‬ ‫وه‬ ‫ئهە‬ ‫ی‬ ‫یهالهە‬ ‫مە‬ ‫نانی‬ ‫ۆهە‬ ‫تی‬ ‫نهده‬ ‫ده‬ ‫کۆلی‬ ‫ئهمپراتۆریهە‬ ‫ركێفی‬ ‫ژێر‬ ‫بۆ‬ ‫ههار‬ ‫بە‬ ‫و‬ ‫كات‬ ‫تهشهه‬ ‫ووردیی‬ ‫ده‬ ‫ههنهدی‬ ‫تی‬ ‫اتە‬ ‫سههە‬ ‫هە‬ ‫م‬ ‫هە‬ ‫ر‬ ‫ههە‬ ‫کۆلی.‬ ‫ولە‬ ‫ا‬ ‫شهها‬ ‫كانی‬ ‫روه‬ ‫توێژه‬ ‫هها‬ ‫بۆ‬ ‫نان‬ ‫ر‬
	‫سهوودی‬	‫وه‬	‫ههندیهە‬ ‫ن‬ ‫كانە‬	‫الیە‬	‫ۆە‬ ‫ر‬ ‫نده‬ ‫بە‬ ‫هار‬ ‫تایبە‬ ‫لە‬ ‫ت‬	‫اە‬ ‫كانی‬ ‫لە‬ ‫نگ‬ ‫سهە‬	‫ره‬ ‫سهە‬ ‫ندنە‬	‫پە‬ ‫وت‬	‫ره‬ ‫ی‬	‫رباره‬	‫ده‬
	‫هە‬ ‫كتێب‬ ‫هە‬ ‫ك‬ ‫ی‬ ‫ره‬ ‫وایە‬ ‫ئهمپراتۆریە‬ ‫تی‬ ‫الهورى‬ ‫هد‬ ‫هدالحمد‬ ‫عب‬ ‫مە‬ ‫هدی‬ ‫ههن‬ ‫تی‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫هانی‬ ‫هاونهشههه‬ ‫ن‬ ‫لە‬ ‫کۆلی‬ ‫هە‬ ‫سههه‬ ( ‫هاه‬ ‫هادشههه‬ ‫پ‬ ‫ئە‬ ‫ر‬ ‫یالە‬ ‫ۆە‬ ‫تی‬ ‫هە‬ ‫هام‬ ‫ن‬ ) ‫نده‬ ‫وه‬ ‫ده‬ ‫هار‬ ‫رگرتووه‬ ‫بە‬ ‫و‬ ‫كات‬ ‫هە‬ ‫ك‬ ، ‫هە‬ ‫نووسههه‬ ‫ر‬ ‫ووردیی‬	‫هە‬ ‫ل‬ ‫تاراده‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫دووه‬ ‫رگی‬ ‫یە‬ ‫لە‬ ‫الگهری‬ ‫ك‬ ‫می‬

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬ ‫بەرگی‬ ( ٧ ) - ‫ژمارە‬ ( ٤ ) ، ‫زستان‬ ٢٠٢٢ ‫ژمارەی‬ ‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬ : ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  

	‫كان.‬	‫ههندیە‬ ‫ونی‬	‫ژمو‬	‫هە‬ ‫ژێر‬ ‫بۆ‬ ‫ی‬	‫وه‬	‫راندنە‬	‫بە‬ ‫گە‬ ‫هتی‬ ‫سههه‬	‫بە‬ ‫كات‬ ‫مە‬	‫ده‬ ‫هتان‬ ‫ههندسههه‬ ‫كانی‬	‫ربازیهە‬	‫هە‬ ‫سههه‬	‫ولە‬	‫هە‬	‫لە‬ ‫باو‬
	‫رێهی‬	‫نووسهە‬ ‫ك‬	‫لە‬ ‫گە‬ ‫ئە‬ ‫ڵ‬ ‫پهاهە‬ ‫لدان‬ ‫وه‬ ‫كە‬ ‫شهدا‬ ( ‫مداح‬ ) ‫ده‬ ‫سهە‬ ‫رده‬ ‫رچاوه‬ ‫كە‬ ‫كە‬ ‫وێت،‬ ‫یە‬ ‫ده‬ ‫كی‬ ‫گمە‬ ‫نە‬ ‫بە‬ ‫زۆر‬ ‫شا‬ ‫باالی‬ ‫بە‬ ‫لە‬ ‫اڵم‬ ‫ده‬ ‫انانى‬ ‫ڕووداوه‬ ‫سهتنی‬ ‫ر‬ ‫مە‬ ‫دادورێت‬ ‫کۆلی‬ ‫وه‬ ‫زیاتر‬ ‫كان‬ .
	‫لەمانە‬ ‫اگە‬ ‫بە‬ ‫وەرگهردراوە‬ ‫لێهۆ‬ ‫گشههتی‬ ‫لەكۆی‬ ‫فارسههی‬ ‫ناسههەرەكی‬ ‫سههەرچاوەی‬ ‫چەندین‬ ‫ش‬ ‫ڵهنە‬ ‫تایبە‬ ‫پە‬ ‫ت‬ ‫رتوكە‬ ‫كە‬ ‫ی‬ ‫ئە‬ ‫برازش‬ ‫هێن‬ ‫حوس‬ ‫مهر‬ ‫بە‬ ‫هانی‬ ‫ناونهش‬ ( ‫هی‬ ‫ههاس‬ ‫س‬ ‫روابط‬ ‫وه‬ ‫لە‬ ‫سههوودیان‬ ‫كە‬ -‫دیپلماته‬
	‫هە‬ ‫نووسههه‬ ‫ر‬	‫هداوه‬ ‫پێ‬ ‫گرنگی‬ ‫ر‬ ‫هە‬ ‫چونه‬ ،	‫توێژه‬	‫وه‬ ‫هە‬ ‫ك‬	‫هە‬ ‫توێژین‬ ‫واوی‬	‫هە‬ ‫ت‬	‫هە‬ ‫ل‬	‫هە‬ ‫ك‬	‫هە‬ ‫هفوی‬ ‫فههه‬ )	‫هد‬ ‫عن‬	‫در‬	‫هان‬ ‫ان‬	‫و‬	‫ایران‬
	‫هانی‬ ‫ك‬ ‫اتە‬ ‫بە‬ ‫روو،‬ ‫هە‬ ‫ئ‬ ‫هە‬ ‫هال‬ ‫ی‬ ‫هە‬ ‫ۆ‬ ‫تی‬ ‫هده‬ ‫ن‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫هار‬ ‫ه‬ ‫هە‬ ‫سههه‬ ‫بە‬ ‫پشهت‬ ‫بە‬ ‫سهتن‬ ‫سهە‬ ‫هە‬ ‫پ‬ ‫ر‬ ‫رچاوه‬ ‫یوه‬ ‫هە‬ ‫هدیه‬ ‫ن‬ ‫ره‬ ‫ی‬ ‫سهە‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫زۆر‬ ‫هان‬ ‫هت‬ ‫هدسههه‬ ‫ههن‬ ‫و‬ ‫ئێران‬ ‫هانی‬ ‫ك‬ ‫سهتنە‬ ‫پاشهان‬ ‫و‬ ‫ن‬ ‫لە‬ ‫رووی‬ ‫رێ‬ ‫شهرۆهە‬ ‫گای‬ ‫و‬ ‫ووردیی‬	‫هە‬ ‫هاریگ‬ ‫ك‬ ‫بابە‬ ‫تهانە‬ ‫هە‬ ‫ریه‬ ‫ده‬
																‫مێژوویە‬ ‫كان.‬	‫رووداوه‬ ‫كردنی‬
	‫ساڵی‬	‫لە‬	‫نده‬ ‫هار‬	‫قە‬	‫تی‬	‫یالە‬	‫ئە‬	‫ر‬	‫سە‬	‫مە‬ ‫هیندی‬ ‫تی‬ ‫بە‬ ‫غۆڵی‬	‫ئیمپراتۆریە‬ ‫ستگرتنی‬	‫ده‬	.	1
																‫ز‬	1638
	‫هان‬ ‫هته‬ ‫هانسههه‬ ‫لەئەفغه‬ ‫هتان‬ ‫ئەفغانس‬ ‫ڕۆژئاوای‬ ‫هوری‬ ‫باش‬ ‫هورو‬ ‫باش‬ ‫هی‬ ‫بەش‬ ‫كەدەكەونە‬ ( 1 ) ‫کەلزائی‬ ‫وهۆزی‬ ‫هدالی‬ ‫ئەبه‬ ‫هۆزی‬ ‫هەروەكو‬ ‫دەژین‬ ‫هدا‬ ‫تێه‬ ‫هاودار‬ ‫نه‬ ‫هۆزی‬ ‫هدین‬ ‫چەنه‬ ( : ‫ۆديانى,‬ 82 ) ‫كەبەهێزترین‬ ‫کەلزائی‬ ‫هۆزی‬
	‫وەك‬ ‫هتەاێن‬ ‫نهشه‬ ‫تێدا‬ ‫مەکۆلی‬ ‫هۆزێهی‬ ‫چەند‬ ‫هە‬ ‫هتانهشه‬ ‫ئەفغانسه‬ ‫ناواەرگەی‬ ‫هەرچی‬ ‫لەۆەندەهار،‬ ‫هۆزە‬ ( ‫و‬ ‫تهمهانی‬ ‫هزارە،‬ ‫چنهارئهمها‬ ) ‫مەزهەبی‬ ‫هەر‬ ‫لەسههه‬ ‫هۆزەكهانه‬ ‫ه،مهانن،زۆربەی‬ ‫موسههه‬ ‫ئهاینەوە‬ ‫لەڕووی‬
	) ‫سەدەی‬ ،	310	:	1371	‫ابادى,‬ ‫دولت‬	‫مەزهەبن‬ ‫شهعە‬ ‫كە‬ ‫نەبێت‬ (	( ‫هزارە‬ )	‫هۆزی‬ ‫حەنەفی،تەننا‬ ‫سوننەی‬
	‫دەكرێت،‬ ‫هەژمار‬ ‫ئەفغانستان‬ ‫لەمێژووی‬ ‫تاریهەكان‬ ‫بەسەدە‬ ‫هەژدە‬ ‫سەدەی‬ ‫وسەرەتای‬ ‫شانزدەوحەهدە‬ ‫هان‬ ‫هانەك‬ ‫ئەفغ‬ ‫چونهە‬ ‫كردنەوە‬ ‫هااڵن‬ ‫ت‬ ‫هەڕو‬ ‫وشههه‬ ‫لەملمالنە‬ ‫وپر‬ ‫هاڵ‬ ‫ت‬ ‫هانێهی‬ ‫ژی‬ ‫گهرۆدەی‬ ‫هانەدا‬ ‫هەردەم‬ ‫سههه‬ ‫لەو‬
	‫بوونەتەوە‬ ( ‫لەباشوور‬ ‫ههندی‬ ‫مەکۆلی‬ ‫ئهمپراتۆریەتی‬ ‫لەڕۆژئاواو‬ ‫سەفەوی‬ ‫دەوڵەتی‬ ‫لە‬ ‫بوون‬ ‫اها,,‬ ، ‫الثهاله‬ ‫الجزء‬ 2008 : 54 -55 ) ‫كەبریتی‬ ‫دوژمنەكهانههان‬ ‫لەبەرامبەر‬ ‫بەتهایبەت‬ ، ( Ali ,2012:183 ) .
	‫حوكمرانی‬ ‫درێژایی‬	‫هە‬ ‫ب‬ ،	)	( 2	‫ئێران‬ ‫و‬ ‫هان‬ ‫هت‬ ‫هدسههه‬ ‫ههن‬ ‫نێوان‬ ‫هدی‬ ‫ن‬	‫یوه‬	‫هە‬ ‫پ‬	‫هە‬ ‫ل‬ ‫هان‬ ‫ك‬	‫هە‬ ‫گرنگ‬	‫ره‬	‫هە‬ ‫ه‬	‫هە‬ ‫هاب‬ ‫ب‬ ‫هە‬ ‫ت‬	‫هە‬ ‫ل‬	‫ه‬ ‫كێ‬	‫هە‬ ‫ی‬
	‫هە‬ ‫ویی‬ ‫ر‬	‫ۆە‬ ‫لمره‬			‫ك‬	‫یە‬	‫لە‬ ‫م‬ ‫شاره‬ ‫كهشە‬ ‫بخاتە‬ ‫ۆە‬ ‫ی‬ ‫نده‬ ‫لە‬ ‫هار‬ ‫لە‬ ‫و‬ ‫ۆی‬ ‫ركێفی‬ ‫ژێر‬ ‫الیە‬ ‫هە‬ ‫ن‬ ‫بە‬ ‫واڵت،‬ ‫ردوو‬ ‫شێوه‬ ‫هە‬ ‫ژێر‬ ‫ژموونی‬	‫ده‬ ‫الیە‬ ‫وڵە‬ ‫سە‬ ‫تی‬ ‫فە‬ ‫لە‬ ‫ك‬ ‫هە‬ ‫ئە‬ ‫وڵی‬ ‫بووه‬ ‫بریتی‬ ‫وی‬ ‫وه‬ ‫بووه‬ ‫دا‬ ‫ئە‬
	‫پهتە‬ ‫كە‬ ‫ی‬	‫بە‬	‫ویە‬	‫زه‬ ‫هۆكاری‬	‫ۆە‬ ‫نده‬ ‫بە‬ ‫هار‬	‫هاری‬ ‫شه‬	‫بهگومان‬ ،	446 )	:	‫هادات،‬ ‫السه‬ 1384	‫بێت‬ ‫یدا‬ (	‫اڵت‬ ‫ە‬ ‫كە‬	‫ده‬ ‫هە‬ ‫سه‬
																331

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  

	٢٠٢٢	‫زستان‬	،	)	٤	(	‫ژمارە‬	-	)	٧	(	‫بەرگی‬
												:	‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬	‫ژمارەی‬

ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  

	‫سهتراتهژیهە‬ ‫كە‬ ‫ببووه‬ ‫فاكتە‬ ‫ر‬ ‫بە‬ ‫و‬ ‫دیار‬ ‫یهی‬ ‫بە‬ ‫ترانزێتی‬ ‫بازرگانی‬ ‫بۆ‬ ‫ی‬ ‫تایبە‬ ‫ت‬ ‫لە‬ ‫رچاو‬ ‫هە‬ ‫سه‬ ‫رهە‬ ‫ڵدانی‬	‫بۆ‬ ‫لە‬ ‫ناوه‬ ‫ئە‬ ‫لە‬ ‫باکداری‬ ‫و‬ ‫كشهتوكاڵ‬ ‫نجامدانی‬ ‫هە‬ ‫سه‬ ‫هتی‬ ‫راسه‬ ‫ده‬ ‫هازده‬ ‫شه‬ ‫ی‬ ‫هە‬ ‫لە‬ ‫م‬ ‫الیە‬ ‫الیە‬ ‫دیهە‬ ‫كی‬ ‫ناوچە‬ ‫و‬ ‫ك‬ ‫وه‬
	‫وڵە‬ ‫تی‬	‫ده‬ ‫و‬ ‫کۆڵی‬	‫مە‬		‫لە‬ ‫ربازی‬ ‫ئهمبراتۆریە‬ ‫نێوان‬ ‫ههندی‬ ‫تی‬	‫هە‬ ‫سهه‬ ‫و‬ ‫هی‬ ‫ههاسهه‬ ‫سهه‬ ‫ملمالنێی‬
	‫كراوه‬ ‫یر‬ ،	‫سههە‬ ‫سههتراتهژی‬ ‫كی‬	‫یە‬	‫ناوچە‬ ‫ك‬	‫وه‬ ‫وی،‬	‫وڵە‬ ‫سههە‬ ‫تی‬ ‫فە‬	‫ده‬	‫سە‬ ‫فە‬ ‫ۆە‬ ‫نده‬ ‫وی‬ ‫گرنگههە‬ ‫و‬ ‫هار‬ ( ‫برازش،‬ 1392 ‫كە‬ ‫سههە‬ ‫ی‬ : 717 ) . ‫باره‬ ‫بە‬ ‫ت‬
	‫بە‬ ‫تایبە‬ ‫لە‬ ‫ت‬ ‫ده‬ ‫لە‬ ‫بێت‬ ‫ئێران‬ ‫بازرگانانی‬ ‫ئابوریە‬ ‫رووی‬ ‫وه‬ ‫چونهە‬ ، ‫لە‬ ‫لە‬ ‫كردن‬ ‫بازرگانی‬ ‫هە‬ ‫س‬ ‫فە‬ ‫ویهە‬ ‫گ‬ ‫پێهانوابووه‬ ‫كان‬ ‫ە‬ ‫كە‬ ‫و‬ ‫هتان‬ ‫ههندسهه‬ ‫باكوری‬ ‫ڵ‬ ‫لە‬ ‫ده‬ ‫ئە‬ ‫هتدانی‬ ‫س‬ ‫ئە‬ ‫همهر،‬ ‫شهه‬ ‫م‬ ‫هاره‬ ‫ش‬ ‫مە‬ ‫واتە‬ ‫واده‬ ‫ش‬ ‫رێگاگرتن‬ ‫كات‬
	-	)	( 3	‫هی‬ ‫فارسههه‬ ‫ی‬	‫كە‬ ‫نداو‬	(	‫لە‬ ‫رای‬	‫ە‬ ‫پر‬ ‫و‬ ‫دوور‬ ‫كی‬	‫رێگایە‬	‫ناوچانە‬ ‫م‬	‫بە‬ ‫هتن‬ ‫یشههه‬	‫گە‬ ‫بۆ‬ ‫ئێرانی‬ ‫بازرگانانی‬
	‫بە‬ ‫سهههورات‬ ‫ندری‬ ‫هە‬ ‫هان‬ ‫هت‬ ‫هدسههه‬ ‫ههن‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫هە‬ ‫هاوچ‬ ‫ن‬ ( 4 ) ) ‫بگرنە‬ ‫بە‬ ‫هە‬ ‫ئ‬ ‫هانی‬ ‫ك‬ ‫ر‬ ‫لە‬ ، ‫هە‬ ‫وب‬ ‫الیە‬ ‫هار‬ ‫رووب‬ ‫ر‬ ‫دیهە‬ ‫كی‬ ( 5 ) ‫هە‬ ‫چونه‬ ، ‫وه‬ ‫ههندیهە‬ ‫بۆ‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫هە‬ ‫ئ‬ ‫های‬ ‫ریگ‬ ‫لە‬ ‫كان‬ ‫ده‬ ‫سهههتدانی‬ ‫م‬ ‫هاره‬ ‫شههه‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫هان‬ ‫هت‬ ‫هدسههه‬ ‫ههن‬ ‫ۆە‬ ‫نده‬ ‫هار‬ ‫واتە‬ ‫هە‬ ‫هان‬ ‫هاوچ‬ ‫ن‬ ‫م‬ ‫دابرانی‬
															40 ) .	-	39	:	1380	‫لوفت،‬	‫وه‬ (	‫ده‬ ‫بە‬ ‫سترایە‬
	‫ئیمپراتۆریهە‬ ‫هینهدی‬ ‫تی‬	‫بهە‬ ‫ههار‬	‫نهده‬	‫قهە‬ ‫هتیردنی‬ ‫سههه‬	‫راده‬	‫لهە‬	)	( 6 )	‫زیه‬ ‫خهان‬ ‫ردان‬	‫عهە‬ ‫مهە‬ ‫لی‬	(	‫رۆڵی‬	.	1.1
	‫ز‬	1622	‫بە‬ ، ‫تایبە‬ ‫لە‬ ‫ت‬ ‫هاڵی‬ ‫سهه‬	‫ز‬ )	1629	-	1587	‫م‬ (	‫رمانراوایە‬ ‫عە‬ ‫ها‬ ‫شهه‬ ‫تی‬ ‫یە‬ ‫هی‬ ‫باسهه‬ ‫كە‬	‫فە‬ ‫می‬	‫مە‬ ‫لە‬ ‫هە‬ ‫سهه‬ ‫غۆڵی‬ ‫رده‬
	‫بە‬		‫وه‬	‫بە‬ ‫هترایە‬ ‫سههه‬	‫وه‬	‫هە‬ ‫كارگهریه‬ ‫رووی‬	‫لە‬ ‫و‬ ‫ۆیان‬ ‫ركێفی‬ ‫ژێر‬	‫هە‬ ‫بخ‬ ‫هار‬ ‫نە‬	‫ۆە‬ ‫هان‬ ‫توانه‬ ‫كان‬ ‫نده‬	‫هە‬ ‫ویه‬	‫هە‬ ‫سههه‬ ‫فە‬
	‫ئە‬ ‫سههفە‬ ‫بە‬ ‫هان،‬ ‫هە‬ ‫م‬ ‫انهانی‬ ‫نهە‬ ‫کۆلی‬ ‫شهههوه‬ ‫م‬ ‫ههاتهە‬ ‫یە‬ ‫مایە‬ ‫ش‬ ‫ئهە‬ ‫ژێربهاری‬ ‫وه‬ ‫داگهركهاریههە‬ ‫و‬ ‫عە‬ ‫شهها‬ ‫مردنی‬ ‫تا‬ ‫یە‬ ‫باسههی‬ ‫كە‬ ‫سههههە‬ ‫ی‬ ‫فهە‬ ‫ویههە‬ ‫لە‬ ‫م‬ ‫سههاڵی‬ ‫بهە‬ ‫كهان،‬ ‫بهە‬ ‫اڵم‬ 1629 ‫ده‬ ‫هێزبوونی‬ ‫ز،‬ ‫هە‬ ‫رچە‬ ‫نده‬ ‫وڵهە‬ ‫شهها‬ ‫تی‬
	‫لە‬ ‫سهە‬ ‫ئە‬ ‫لە‬ ‫نجامدانی‬ ‫رده‬ ‫عە‬ ‫شها‬ ‫می‬ ‫یە‬ ‫باسهی‬ ‫كە‬ ‫بە‬ ‫هی‬ ‫ههركێش‬ ‫ش‬ ‫مە‬ ‫بە‬ ‫رێگر‬ ‫م‬ ‫هتی‬ ‫س‬	‫سهە‬ ‫فە‬ ‫لە‬ ‫بوو‬ ‫بە‬ ‫لە‬ ‫وی‬ ‫هە‬ ‫رده‬ ‫ئهمپراتۆریە‬ ‫م‬ ‫بواره‬ ‫موو‬ ‫كانی‬ ‫مە‬ ‫ههندی‬ ‫تی‬ ( ‫سههاسهی‬ ‫بهركردنە‬ ‫بۆ‬ ‫کۆلی‬ -‫ئابوری‬ -‫سهە‬ ‫ربازی‬ ) ‫وه‬ ‫لە‬
	‫ا‬	‫ه‬ ‫شههه‬ ‫مردنی‬ ‫دوای‬	‫هە‬ ‫ل‬ ‫هار‬ ‫دواا‬	‫هە‬ ‫ك‬ ‫را‬	‫هە‬ ‫رف‬ ‫ده‬ ‫ه‬ ‫تێ‬ ‫هە‬ ‫گ‬	‫هە‬ ‫ل‬ ‫ده‬	‫هە‬ ‫رچ‬ ‫هده‬ ‫ن‬	‫هە‬ ‫هال‬ ‫ی‬ ‫هە‬ ‫ۆ‬ ‫تی‬ ‫هده‬ ‫ن‬ ‫هە‬ ‫ه‬ ‫هار،‬ ‫ه‬	‫هە‬ ‫ئ‬ ‫ی‬	‫وه‬	‫هە‬ ‫هدن‬ ‫ران‬	‫هە‬ ‫گ‬
	‫عە‬ ‫یە‬ ‫باسههی‬ ‫كە‬ ‫هە‬ ‫چونهه‬ ‫ده‬ ‫هە‬ ‫وله‬ ‫هاتنی‬ ‫و‬ ‫م‬ ‫هە‬ ‫سهههه‬ ‫تی‬ ‫هە‬ ‫فه‬ ‫شهها‬ ‫هە‬ ‫له‬ ‫وی‬ ‫سههە‬ ‫فی‬ ‫هە‬ ‫سهههه‬ ‫مهرزا‬ ( ‫رده‬ ‫هاوبراودا‬ ‫نه‬ ‫می‬ 1611 -1642 ‫هە‬ ‫هه‬ ‫هێواش‬ ‫ههواش‬ ‫ز‬ ) ‫ده‬ ‫بۆ‬ ‫سههە‬ ‫ئە‬ ‫الت‬ ‫هە‬ ‫به‬ ‫هاوی‬ ‫نگه‬ ‫هە‬ ‫م‬ ‫لە‬ ‫ره‬ ‫بۆ‬ ‫ی‬ ‫ره‬ ‫الوازی‬ ‫و‬ ‫ها،‬ ‫سه‬
															157 ) .	:	1373	‫االسالم،‬	‫ده‬ ‫هاوێشت‬ (

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ 
‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫زستان‬	،	)	٤	(	‫ژمارە‬	-	)	٧	(	‫بەرگی‬
												:	‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬	‫ژمارەی‬

ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  
	‫لە‬ ‫سهە‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫ده‬ ‫هە‬ ‫وڵ‬ ‫ره‬ ‫هە‬ ‫سههه‬ ‫تی‬ ‫سهە‬ ‫شها‬ ‫حوكمرانی‬ ‫تای‬ ، ‫فی‬ ‫هە‬ ‫ف‬ ‫وی‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫هالی‬ ‫سههه‬ 1632 ‫حاكمی‬ ‫ز‬ ‫ده‬ ‫ی‬ ‫ها‬ ‫ی‬ ‫بە‬ ‫فوشهن‬ ‫ان‬ ‫شههر‬ ‫ناوی‬ ‫هە‬ ‫پ‬ ‫و‬ ‫هت‬ ‫بێ‬ ‫ده‬ ‫ها‬ ‫ن‬ ‫هە‬ ‫هات‬ ‫ب‬ ( 7 ‫هە‬ ‫ب‬ ) ‫لە‬ ‫فە‬ ‫هە‬ ‫هدیه‬ ‫ههن‬ ‫ر‬ ‫ۆە‬ ‫رمانراوای‬ ‫نده‬ ‫سهە‬ ‫هار‬ ‫هان‬ ‫ك‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫هە‬ ‫م‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫هتی‬ ‫سههه‬ ‫ر‬
	‫مە‬ ‫ش‬	‫ربە‬	‫هە‬ ‫ان،‬ ‫ههر‬ ‫شه‬ ‫تهدانی‬	‫یارمە‬	‫لە‬ ‫ناكات‬ ‫می‬	‫ە‬ ‫ر‬	‫متە‬	‫كە‬ ‫کۆلی‬	‫مە‬ ‫انانی‬ ‫ها‬ ‫شه‬	‫بۆیە‬ ‫كردنی،‬ ‫هتی‬ ‫پالپشه‬
	‫انە‬ ‫هنهاركردنی‬ ‫پێشهه‬ ‫و‬ ‫كانی‬ ‫ئۆزبە‬ ( 8 ) ‫ك‬	‫ناوه‬ ‫هتێت‬ ‫سهه‬ ‫لە‬ ‫الیە‬ ‫نامە‬ ‫ناردنی‬ ‫و‬ ‫ك‬ ‫بە‬ ‫لە‬ ‫لهو‬ ‫هالی‬ ‫سهه‬ ‫مورادی‬ ‫هوڵتان‬ ‫سهه‬ ‫بۆ‬ 1635 ‫لە‬ ‫ز‬ ‫پە‬ ‫رێگای‬ ‫چواره‬ ‫یوه‬ ‫ندیهە‬ ‫می‬ ‫همانی‬ ‫عوسهه‬ ‫هههە‬ ‫ههاسهه‬ ‫سهه‬ ( 1612 ‫لە‬ ‫كانی‬ ‫گە‬ ‫ڵ‬ -1640 )
	‫ئوزبە‬ ‫ههند،‬ ‫گورگانهانی‬ ‫وه‬ ‫هە‬ ‫ۆ‬ ‫ی‬ ‫هده‬ ‫ن‬ ‫هە‬ ‫هت‬ ‫سههه‬ ‫هاری‬ ‫ه‬ ‫ده‬ ‫و‬ ‫ك‬ ‫كرده‬ ‫بواری‬ ‫وڵە‬ ‫همانی‬ ‫عوسهه‬ ‫تی‬ ) ‫یی‬ ( ، ‫او‬ ‫هد‬ ‫ال‬ ‫هاری،‬ ‫انصههه‬ ‫لە‬ ‫ده‬ ‫دژی‬ ‫وڵە‬ ‫تی‬ 1380 ‫هە‬ ‫سهه‬ ‫فە‬ : 197 ‫وی،‬ -	‫هاوپە‬ ‫هە‬ ‫ه‬ ‫هە‬ ‫وڵ‬ ‫هێیۆڵی‬ ‫سهه‬ ‫یمانی‬ ‫هە‬ ‫گ‬ ‫بۆ‬ ‫هانی‬ ‫ك‬ ‫هە‬ ‫هدن‬ ‫ران‬ (
																198 ) .
	‫ده‬ ‫ۆیی‬ ‫ناو‬ ‫ی‬ ‫بارودۆ‬ ‫راپی‬ ‫سە‬ ‫ره‬ ‫ئە‬ ‫بۆ‬ ‫بوو‬ ‫كی‬ ‫وه‬ ‫ههندیهە‬ ‫ی‬ ‫وڵە‬ ‫هە‬ ‫سه‬ ‫تی‬ ‫فە‬ ‫ده‬ ‫كان‬ ‫ست‬ ‫پێشخە‬ ‫لە‬ ‫وی‬ ‫هە‬ ‫سه‬ ‫ریهە‬ ‫رده‬ ‫سە‬ ‫فە‬ ‫می‬ ‫ربازیهە‬ ‫رمانراوایە‬ ‫هە‬ ‫سه‬ ‫ها‬ ‫شه‬ ‫تی‬ ‫ده‬ ‫بۆ‬ ‫كانهان‬ ‫بە‬ ‫ست‬ ‫سە‬ ‫هۆكارێهی‬ ‫فی،‬ ‫رداگرتنە‬ ‫وه‬ ‫ی‬
	‫بە‬ ‫رێگای‬ ‫لە‬ ‫هە‬ ‫سههاسهی‬ ‫فێ،ی‬ ‫كارهێنانی‬ ‫ۆە‬ ‫رێمی‬ ‫نده‬ ‫ها‬ ‫بە‬ ‫ر‬ ‫ناوی‬	‫ۆە‬ ‫نده‬ ‫هار‬ ‫ئە‬ ‫كاره‬ ‫م‬ ‫ئە‬ ‫اێبە‬ ‫بده‬ ‫نجام‬ ‫بهە‬ ‫اە‬ ‫ئە‬ ‫ن،‬ ‫ئە‬ ‫بۆ‬ ‫ن،‬ ‫فە‬ ‫رازیهردنی‬ ‫وی‬ ‫مە‬ ‫م‬ ‫بە‬ ‫سهتە‬ ‫سهە‬ ‫ش‬ ‫سە‬ ‫رمانراوای‬ ‫ره‬ ‫هە‬ ‫تا‬ ‫لە‬ ‫وڵهاندا‬ ‫فە‬ ‫وی‬
	‫پێدانی‬ ‫ر‬	‫رامبە‬	‫لە‬ ‫کۆڵی‬ ‫بە‬	‫ئهمپراتۆریە‬ ‫مە‬ ‫ههندی‬ ‫تی‬	‫بە‬	‫راده‬ ‫هاره‬ ‫ش‬ ‫هتهردنی‬ ‫س‬	‫بە‬	)	‫زی‬ ‫ان‬ ‫ردان‬	‫عە‬ ‫مە‬ ‫لی‬	(
	‫گە‬ ‫پاداشتی‬ ‫بە‬ ‫ئە‬ ‫اڵم‬ ‫داوایە‬ ‫م‬ ‫وره‬ ‫هێشتنە‬ ‫و‬ ‫لە‬ ‫الیە‬ ‫ناوبراو‬ ‫ن‬ ‫وه‬ ‫لە‬ ‫ی‬ ‫لە‬ ‫پۆستە‬ ‫كە‬ ‫هە‬ ‫سهه‬ ‫ر‬ ‫ه‬ ‫هە‬ ‫ود‬ ‫یا‬ ‫ۆی،‬ ‫ی‬ ‫ت‬ ‫بە‬ ‫ادا‬ ‫ره‬ ‫توندی‬ ‫تهرایە‬ ‫كە‬ ‫شوێنێ‬ ‫ر‬ ‫وه‬ ( ، ‫او‬ ‫الد‬ ‫هاملو،‬ ‫شهه‬ ‫ئاره‬ ‫ۆی‬ ‫ده‬ ‫لە‬ ‫زووی‬ 1371 : 242 ‫كات،‬ -
	‫هاری‬ ‫گۆرانه‬ ‫ه‬ ‫اۆرێ‬	‫وه‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ،	‫هە‬ ‫بوی‬	‫هە‬ ‫پێچ‬ ‫هە‬ ‫وان‬	‫هە‬ ‫هاوكێشههه‬ ‫ه‬ ‫هە‬ ‫ك‬	‫هە‬ ‫ب‬ ‫ڵهو‬	‫هە‬ ‫ن‬ ‫ر‬ ‫بوو،‬	‫هە‬ ‫هاسههه‬ ‫ت‬	‫هە‬ ‫ی‬	‫وه‬	‫ره‬ ‫م‬ ‫هە‬ ‫تهردن‬	245 ) . ‫هاره‬ ‫دی‬ ‫هە‬ ‫ئ‬
	‫هە‬ ‫هال‬ ‫ی‬ ‫تی‬	‫هە‬ ‫ئ‬	‫هە‬ ‫ل‬ ‫هت‬	‫هە‬ ‫رسههه‬	‫هە‬ ‫سههه‬ ‫هارێهی‬ ‫رگریه‬	‫رووده‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫دات،‬ ‫هە‬ ‫ب‬	)	‫ه‬ ‫زی‬ ‫هان‬ ‫ردان‬	‫هە‬ ‫ع‬ ‫هە‬ ‫م‬ ‫لی‬	(	‫هتی‬ ‫ڵوێسههه‬	‫هە‬ ‫ل‬ ‫هە‬ ‫ه‬
	‫ۆە‬ ‫نده‬ ‫لهە‬ ‫نهاوبراو‬ ‫نێوان‬ ‫ملمالنێی‬ ‫راده‬ ‫بۆ‬ ‫هار‬ ‫شههاره‬ ‫سههتهردنی‬ ‫كە‬ ‫گهە‬ ‫محهە‬ ‫مهرزا‬ ‫ڵ‬ ‫بە‬ ‫شههە‬ ‫بە‬ ‫مهە‬ ‫تهە‬ ‫د‬ ‫بە‬ ‫ر‬ ‫ههندیهە‬ ‫ۆی‬ ( 1633 ‫ئە‬ ‫كان،‬ -1645 ‫مە‬ ‫لە‬ ‫ش‬ ‫ئە‬ ) ‫وه‬ ‫گهە‬ ‫زیری‬ ‫بوونی‬ ‫دروسههت‬ ‫نجامی‬ ‫وره‬ ‫ده‬ ‫ی‬ ‫ربهاری‬
	‫كە‬ ‫و‬ ‫نادیاری‬ ‫ئە‬ ‫هفە‬ ‫سهه‬ ‫بە‬ ‫هان‬ ‫لە‬ ‫وكورتی‬ ‫م‬ ‫اە‬ ‫هۆكاری‬ ‫ۆە‬ ‫مالهاتی‬ ‫نده‬ ‫بۆ‬ ‫هار‬ ‫نگە‬ ‫بە‬ ‫رده‬ ‫وامە‬ ‫كانی‬	‫هە‬ ‫سه‬ ‫فە‬ ‫ماوه‬ ‫پازده‬ ‫ی‬ ‫وی‬ ( ‫رویمر،‬ ‫هاڵ‬ ‫سهه‬ 1385 ‫كە‬ ، ‫ده‬ : ‫هە‬ ‫سهه‬ 371 ‫اڵ‬ ‫تداریە‬ -372 ) ‫هە‬ ‫سهه‬ ‫تی‬ ‫هە‬ ‫سه‬ ، ‫باره‬ ‫بە‬ ‫ت‬ ‫فە‬ ‫لە‬ ‫وی‬
	‫واوه‬ ‫تی‬	‫بە‬ ‫وو‬ ‫تە‬	‫ب‬ ‫یانتوانی‬	‫نە‬	‫وه‬	‫دیهە‬ ‫كی‬	‫الیە‬	‫لە‬	‫ك‬	‫ئۆزبە‬ ‫كانی‬	‫انە‬	‫و‬ ‫ك‬	‫الیە‬	‫وڵە‬ ‫لە‬ ‫همانی‬ ‫عوس‬ ‫تی‬	‫لە‬ ‫گە‬ ‫ده‬ ‫ڵ‬
																38 ) .	:	1380	‫لوفت،‬	‫ۆە‬ ‫نده‬ ‫هار‬ (	‫لە‬	‫وبابە‬ ‫تە‬	‫ئە‬ ‫ر‬	‫سە‬	‫بپرژێنە‬

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ 
‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫زستان‬	،	)	٤	(	‫ژمارە‬	-	)	٧	(	‫بەرگی‬
												:	‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬	‫ژمارەی‬

ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  
	‫بە‬ ‫دوا‬ ‫بابە‬ ‫ۆە‬ ‫مالهاتی‬ ‫تی‬ ‫ئاگاداركردنە‬ ‫دوای‬ ‫نده‬ ‫هە‬ ‫س‬ ‫های‬ ‫ش‬ ‫هار،‬ ‫وه‬ ‫سهههە‬ ‫شههها‬ ‫ی‬ ‫لە‬ ‫فی‬ ‫فە‬ ‫لە‬ ‫وی‬ ‫لە‬ ‫داوا‬ ‫نێردراوێ‬ ‫رێگای‬ ‫الیە‬ ‫ن‬ ‫ده‬ ‫ئهعتماد‬ ‫ولە‬ ‫محە‬ ‫مهرزا‬ ( ‫عە‬ ‫مە‬ ‫لی‬ ‫مە‬ ‫زی‬ ‫ان‬ ‫ردان‬ ‫تە‬ ‫د‬ ‫سهههە‬ ‫ۆی‬ ‫باره‬ ‫بە‬ ‫ت‬ ) ‫ده‬ ‫كات‬
	‫ۆە‬ ‫رمانراوای‬ ‫نده‬ ‫هار‬	‫فە‬ ‫الم‬	‫بە‬ ‫بهات،‬ ‫ر‬	‫چاره‬ ‫سهە‬	‫بابە‬ ‫و‬ ‫تە‬	‫ئە‬ ‫ی‬	‫وه‬	‫ئە‬ ‫بۆ‬ ‫هان،‬	‫ئە‬ ‫سهفە‬	‫یە‬ ‫نێتە‬	‫بگە‬ ‫ۆی‬	‫پە‬ ‫لە‬	‫بە‬
	‫بە‬ ‫ره‬ ‫تێوه‬ ‫هۆكاری‬ ‫تهرده‬ ‫وه‬ ( ‫اعتماد‬ ‫لە‬ ‫گالنی‬ ‫گە‬ ‫نده‬ ‫ڵهاریهە‬ ‫دوم،‬ ‫الد‬ ‫هلهنە,‬ ‫السه‬ ‫ئاماده‬ ‫كان‬ ‫نە‬ ‫بچێتە‬ ‫بوو‬ 1364 : 938 ) ‫ئە‬ ، ‫ره‬ ‫م‬ ‫ئە‬ ‫سهفە‬ ‫بۆیە‬ ‫هان،‬ ‫تهرنە‬ ‫وه‬ ‫لە‬ ‫ش‬ ‫الیە‬ ‫فە‬ ‫هە‬ ‫سه‬ ‫ها‬ ‫شه‬ ‫ن‬ ‫رمانە‬ ‫كە‬ ‫سهە‬ ‫شها‬ ‫ی‬ ‫فی‬ ‫بە‬ ‫فی‬ ‫ی‬ ‫یا‬
	‫لە‬ ‫بوون‬ ‫ده‬ ‫سهە‬ ‫بە‬ ‫سههە‬ ‫ركردایە‬ ‫مە‬ ‫التی‬ ‫تی‬ ( ‫ئە‬ ‫ۆوللر‬ ‫ان‬ ‫سهههاوش‬ ‫ركە‬ ‫لە‬ ‫زی‬ ‫ۆە‬ ‫لە‬ ‫بۆیە‬ ‫درا،‬ ‫م‬ ‫ۆاسههی‬ ‫لە‬ ) ‫سهە‬ ‫شها‬ ‫ێرادا‬ ‫بریارێهی‬ ‫فی‬ ‫ره‬ ‫وانە‬ ‫ۆە‬ ‫ی‬ ‫نده‬ ‫ده‬ ‫هار‬ ‫بە‬ ‫كات‬ ‫لە‬ ‫سهاڵی‬ ‫مە‬ ‫بە‬ ‫لە‬ ‫سههتی‬ 1637 ‫ناوبردنی‬ ‫ز‬ ‫هێزێ‬
														660 ) .	:	1363	‫اولئاریوو،‬	‫لە‬ ‫ی‬ ‫یا‬ ‫رمانراوای‬ ‫ۆە‬ ‫نده‬ ‫هار‬ (	‫فە‬ ‫اڵتی‬	‫ده‬ ‫سە‬
	‫هە‬ ‫ههردن‬ ‫هاسههه‬ ‫ب‬ ‫هاوی‬ ‫هه‬ ‫شههه‬ ، ‫هە‬ ‫س‬ ‫فە‬ ‫بە‬ ‫وی‬ ‫هتە‬ ‫ئاراس‬ ‫ۆە‬ ‫ی‬ ( ‫هە‬ ‫ع‬ ‫هە‬ ‫م‬ ‫لی‬ ‫نده‬ ‫راده‬ ‫هار،‬ ‫ه‬ ‫زی‬ ‫هان‬ ‫ردان‬ ‫ۆە‬ ‫هاری‬ ‫ش‬ ‫هتهردنی‬ ‫س‬ ) ‫هە‬ ‫ه‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫ر‬ ‫هە‬ ‫گ‬ ‫هە‬ ‫باڵوبون‬ ‫ڵ‬ ‫نده‬ ‫بۆ‬ ‫هاری‬ ‫ده‬ ‫وه‬ ‫هە‬ ‫س‬ ‫ده‬ ‫ی‬ ‫اڵتداریە‬ ‫هێزی‬ ‫هدنی‬ ‫اوالن‬ ‫نگۆی‬ ‫ئهمپراتۆریە‬ ‫تی‬ ‫تی‬
	‫مە‬ ‫ههندی‬ ‫هاره‬ ‫ش‬ ‫كە‬ ‫بە‬ ‫ی‬ ‫لە‬ ‫كردن‬ ‫گفتوگۆ‬ ‫پاش‬ ‫كرد،‬ ‫هنهاز‬ ‫پێشههه‬ ‫کۆڵی‬ ‫هە‬ ‫سههه‬ ‫كرده‬ ‫ههندی‬ ‫هوپای‬ ‫س‬ ‫رووی‬ ‫وه‬ ( ‫هترابادی،‬ ‫اس‬ 1364 ‫ئاینده‬ ‫ر‬ : 256 ‫چاره‬ ‫و‬ ) ‫لە‬ ، ‫بە‬ ‫رامبە‬ ‫ده‬ ‫ناوبراو،‬ ‫هی‬ ‫نووسههه‬ ‫مە‬ ‫انانی‬ ‫ها‬ ‫ش‬ ‫ردا‬ ‫روازه‬ ‫ی‬ ‫کۆلی‬
	‫ره‬ ‫كە‬ ‫حوكمرانی‬ ‫تادا‬ ‫پە‬ ‫شهههمهری‬	‫ۆە‬ ‫رمانراوای‬ ‫نده‬ ‫لە‬ ‫هار،‬ ‫سهههە‬	‫فە‬ ‫ی‬	‫كاره‬ ‫ك‬ ‫ە‬	‫بە‬ ‫ر‬	‫رامبە‬	‫بە‬ ‫پاداشهههتێ‬ ‫ك‬	‫وه‬
	‫هفنانی،‬ ‫افههه‬ ‫؛‬	126	-	124	:	1867	‫دوم،‬ ‫الد‬ ‫الهوری،‬	‫كابوڵ‬ ‫رمانراوای‬ (	‫فە‬	‫بە‬ 1382 ‫كردیە‬ ‫هان‬ ‫پاشههه‬ ‫و‬ ‫هی‬ ‫شههه‬ : 264 -265 ) .
			‫هار‬	‫نده‬	‫قە‬ ‫ر‬	‫سە‬	‫بە‬ ‫ستگرتن‬	‫ده‬ ‫دوای‬	‫لە‬ ‫واڵت‬ ‫ردوو‬	‫هە‬ ‫كانی‬	‫ربازییە‬	‫سە‬ ‫و‬ ‫سیاسی‬	2.1 ‫پیشهاتە‬ .
	‫وی‬	‫وڵە‬ ‫سهههە‬ ‫تی‬ ‫فە‬	‫ده‬ ‫سهههاڵ‬	15	‫بۆماوه‬ ‫ی‬	‫كە‬ ‫كان،‬	‫ههندیهە‬ ‫ن‬	‫الیە‬	‫ۆە‬ ‫رداگرتنی‬ ‫نده‬ ‫لە‬ ‫هار‬	‫ده‬ ‫بە‬ ‫سهههت‬ ‫سهههە‬
	‫ده‬ ‫لە‬ ‫پاریزگاری‬ ‫لە‬ ‫كرد،‬ ‫بە‬ ‫هە‬ ‫سهه‬ ‫ركردایە‬ ‫تی‬ ‫فە‬ ‫رمانره‬ ‫الیە‬ ‫ده‬ ‫وای‬ ‫سهههە‬ ‫ن‬ ‫فە‬ ‫ربە‬ ‫ویهە‬ ‫ند‬ ( ‫ئە‬ ‫ۆوللر‬ ‫ان‬ ‫ههاوش‬ ‫سهه‬ ‫مایە‬ ‫كان‬ ‫نە‬ ‫ۆبوڵهردن‬ ‫ی‬ ‫هە‬ ‫بوو،‬ ‫ۆا‬ ‫هی‬ ‫سهه‬ ) ‫لە‬ ‫رچە‬ ‫نده‬ ‫هاڵی‬ ‫سهه‬ ‫سهههە‬ ‫سهههوپای‬ ‫فە‬ 1638 ‫ز‬ ‫بە‬ ‫ره‬ ‫نگاری‬ ‫وی‬
	:	1392	( ‫برازش،‬	‫كابوڵ‬ ‫رمانراوای‬	‫فە‬ ‫کتای‬	‫اە‬ ‫ان‬ ‫عهد‬	‫ركردایە‬ ‫سهە‬ ‫تی‬	‫بە‬ ‫سهە‬	‫وه‬	‫ده‬ ‫ههندی‬ ‫سهوپای‬ ‫بێتە‬
	‫هە‬ ‫م‬ ‫شاره‬ ‫و‬ ‫هە‬ ‫ا‬ ‫هدانی‬ ‫ی‬ ‫هە‬ ‫هدیه‬ ‫ههن‬ ‫بۆ‬ ‫هدا‬ ‫نگ‬ ‫وه‬ ‫ش‬ ‫ك‬ ( ‫داوه‬ ‫زمهن‬ ‫بست‬ ، ‫گرش‬ ‫ر،‬ ‫هە‬ ‫سههه‬ ‫بوو،‬ ‫هان‬ ‫ك‬ ) ‫بە‬ ‫ره‬ ‫تە‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫رای‬ ‫ده‬ ‫هدانی‬ ‫هت‬ ‫سههه‬ ‫واوه‬ ‫لە‬ ‫تی‬ ‫ده‬ ‫ست‬	719 ‫ۆە‬ ‫نده‬ -‫ناوچە‬ ‫هار،‬ 720 ) ‫هە‬ ‫ب‬ ، ‫كانی‬ ‫هە‬ ‫سههه‬ ‫اڵم‬ ‫ده‬ ‫وروبە‬ ‫هە‬ ‫رك‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫وتن‬ ‫ئە‬ ‫ری‬
	‫هە‬ ‫هت‬ ‫ههسههه‬ ‫شههه‬ ‫م‬ ‫ی‬	‫هە‬ ‫ئ‬ ‫هاری‬ ‫هۆك‬ ،	)	237	-	235	:	1967	، ‫دوم‬ ‫هد‬ ‫ال‬ ‫الهوری،‬ ‫كنبو‬	‫رهێنرا‬ (	‫ده‬ ‫هان‬ ‫ك‬	‫هە‬ ‫ویه‬	‫هە‬ ‫سههه‬ ‫هە‬ ‫ف‬
	‫باكور‬ ‫ی‬	‫ره‬	‫رگهریهە‬ ‫لە‬ ‫كانی‬ ‫ب‬ ‫ە‬	‫ده‬	‫بە‬ ‫وی‬	‫وڵە‬ ‫سهە‬ ‫تی‬ ‫فە‬	‫ده‬ ‫بوونی‬ ‫رۆاڵ‬	‫سهە‬ ‫بۆ‬	‫وه‬	‫رایە‬	‫ده‬ ‫وی‬ ‫گە‬	‫سهە‬ ‫سهوپای‬ ‫فە‬

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫زستان‬	،	)	٤	(	‫ژمارە‬	-	)	٧	(	‫بەرگی‬
												:	‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬	‫ژمارەی‬

ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  
	‫بۆ‬ ‫ك‬	‫لە‬ ‫ئێران‬ ‫رۆژئاوای‬ ‫باكوری‬ ‫و‬ ‫گە‬ ‫ده‬ ‫ڵ‬ ‫سە‬ ‫سوپای‬ ‫فە‬ ‫لە‬ ‫وی‬ ‫رۆژهە‬ ‫ره‬ ‫اڵت‬ ‫وانە‬ ‫وڵە‬ ‫كە‬ ‫عوسمانی،‬ ‫تی‬ ‫بهرێت‬ ( ‫حبهبی،‬ 1341 ‫نە‬ ‫بە‬ ‫توانرا‬ : 96 ) . ‫یارمە‬ ‫پێویست‬ ‫پێی‬ ‫كۆمە‬ ‫و‬ ‫تی‬
	‫رێگای‬	‫یالە‬ ‫ۆە‬ ‫تی‬ ‫نده‬ ‫لە‬ ‫هار،‬	‫ئە‬ ‫ر‬	‫رووداوانە‬ ‫م‬ ‫بە‬ ، ‫تایبە‬ ‫ده‬ ‫ت‬ ‫بە‬ ‫هتگرتنی‬ ‫سهه‬ ‫هە‬ ‫سهه‬	‫ئە‬ ‫پاش‬ ‫کۆڵی‬	‫مە‬ ‫انانی‬ ‫ها‬ ‫شهه‬
	‫ده‬ ‫نە‬ ‫كە‬ ‫كات‬ ‫بێتە‬ ‫هۆكاری‬ ‫تێهدا‬	‫ده‬ ‫باڵویزی‬ ‫اە‬ ‫لە‬ ‫ت‬ ‫وه‬ ‫وڵە‬ ‫سهە‬ ‫تی‬ ‫فە‬ ‫ده‬ ‫كاتە‬ ‫وه‬ ‫كە‬ ‫لە‬ ‫وی‬ ‫بە‬ ‫ههند‬ ‫ناوی‬ ( ‫ئە‬ ‫رووداوانە‬ ‫م‬ ‫هوو‬ ‫پهشههه‬ ‫ی‬ ‫بهگ‬ ‫یادگار‬ ) ( ‫ده‬ ‫نامە‬ ‫بە‬ ‫هتگرتن‬ ‫سههه‬ ‫یە‬ ‫سهە‬ ‫شها‬ ‫بۆ‬ ‫ك‬ ‫ره‬ ‫فی‬ ‫هە‬ ‫سههه‬ ‫ۆە‬ ‫ر‬ ‫نده‬ ‫وانە‬ ‫هار‬ )
	‫پە‬ ‫تێهچوونی‬ ‫ده‬ ‫بۆ‬ ‫پێشهههنهارێ‬ ‫یوه‬ ‫ندیهە‬ ‫وڵە‬ ‫سهههە‬ ‫تی‬ ‫هە‬ ‫كانی‬ ‫فە‬ ‫ردوو‬ ‫كە‬ ‫وی‬ ‫هە‬ ‫واڵت،‬ ‫ئهمپراتۆریە‬ ‫روه‬ ‫لە‬ ‫ها‬ ‫مە‬ ‫ههندی‬ ‫تی‬ ‫دریژه‬ ‫نامە‬ ‫ی‬ ‫كە‬ ‫ئاماده‬ ‫کۆڵی‬ ‫هتبووه‬ ‫سهه‬ ‫ههی‬ ‫تهشهه‬ ‫یدا‬ ‫ده‬ ‫سهههااڵنە‬ ‫بێت‬ ‫لە‬ ‫هە‬ ‫سهه‬ ‫ر‬ ‫كۆی‬
			287 ) .	:	1382	‫اففنانی،‬	‫بهات‬ (	‫وانە‬	‫ره‬ ‫وی‬	‫وڵە‬ ‫سە‬ ‫تی‬ ‫فە‬	‫ده‬ ‫بۆ‬	‫یالە‬ ‫تە‬	‫ئە‬ ‫و‬	‫ئە‬ ‫مالهاتی‬	‫سوودی‬ ‫ی‬	‫ریژه‬
	‫دیا‬ ‫كرده‬ ‫ره‬ ‫وه‬ ‫داواكاریهە‬ ‫كۆی‬ ‫گهە‬ ‫بۆ‬ ‫رانهدنهە‬ ‫وه‬ ‫مە‬ ‫انانی‬ ‫شهها‬ ‫كانی‬ ‫ۆهە‬ ‫ی‬ ‫نهده‬ ‫ده‬ ‫ركێفی‬ ‫ژێر‬ ‫بۆ‬ ‫ههار‬ ‫لە‬ ‫کۆلی‬ ‫الیە‬ ‫سههە‬ ‫شهها‬ ‫ن‬ ‫ره‬ ‫فی‬ ‫تهرایە‬ ‫وڵهە‬ ‫سههههە‬ ‫تی‬ ‫فهە‬ ‫لهە‬ ‫وی،‬ ‫وه‬ ‫بە‬ ، ‫هە‬ ‫ڵهو‬ ‫بهە‬ ‫رامبهە‬ ‫ره‬ ‫ر‬ ‫وڵە‬ ‫تهردنهە‬ ‫چر‬ ‫كانی‬ ‫وه‬ ‫ی‬
	‫داوكاریهە‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫بۆ‬ ‫هابوڵ‬ ‫ك‬ ‫و‬ ‫مە‬ ‫انانی‬ ‫شها‬ ‫كان،‬ ‫هە‬ ‫هاربوون‬ ‫رنگ‬ ‫وه‬ ‫هە‬ ‫ه‬ ‫ی‬ ‫کۆڵی‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫ر‬ ‫ده‬ ‫بە‬ ‫بە‬ ‫سهتههرد‬ ‫ب‬ ‫كردنی‬ ‫ههز‬ ‫ە‬ ‫هە‬ ‫ههه‬ ‫ههركێشههه‬ ‫شههه‬ ‫هە‬ ‫سههه‬ ‫های‬ ‫هوپ‬ ‫سههه‬ ‫كی‬ ‫رگریهە‬ ‫هە‬ ‫كانی‬ ‫هە‬ ‫ف‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫وی‬ ‫ۆە‬ ‫شهاری‬ ‫ردوو‬ ‫نده‬ ‫هار‬ ‫هە‬ ‫م‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫هاره‬ ‫دووب‬ ‫هتی‬ ‫سههه‬
															)	234	-	233	:	1967	، ‫دوم‬ ‫الد‬ ‫الهوری،‬ ‫كنبو‬	‫ۆە‬ ‫ر‬ ‫نده‬ ‫هار‬ (	‫بە‬ ‫سە‬	‫وه‬	‫ده‬ ‫س‬ ‫تگرتنە‬
	‫سهە‬ ‫شها‬ ‫لە‬ ‫فی‬ ‫بە‬ ‫ی‬ ‫گە‬ ‫و‬ ‫کدا‬ ‫سههە‬ ‫شههای‬ ‫وایهرد‬ ‫مارۆدانی،‬ ‫هە‬ ‫وڵی‬ ‫گە‬ ‫راندنە‬ ‫وه‬ ‫ۆە‬ ‫ی‬ ‫نده‬ ‫بە‬ ‫دابوو،‬ ‫هار‬ ‫فە‬ ‫ماوه‬ ‫بۆ‬ ‫وی‬ ‫لە‬ ‫اڵم‬ ‫یە‬ ‫لە‬ ‫بهر‬ ‫ك‬ ‫عوسهمانی‬ ‫سهوپای‬ ‫شههركێشهی‬ ‫گە‬ ‫راندنە‬ ‫وه‬ ‫ۆە‬ ‫ی‬ ‫نده‬ ‫هار‬	‫هە‬ ‫بە‬ ‫ئاراسههتە‬ ‫رچە‬ ‫نده‬
	‫نە‬ ‫كاتە‬ ‫راده‬ ‫تا‬ ‫عوسمانی‬ ‫وه‬ ‫بە‬ ، ‫ریهە‬ ‫پاش‬ ‫اڵم‬ ‫یە‬ ‫سە‬ ‫شا‬ ‫بۆ‬ ‫ۆشهرد‬ ‫رێگای‬ ‫ك‬ ‫وتننامە‬ ‫زه‬ ‫ی‬ ‫هاو‬ ( 9 ) ‫لە‬ ‫هاڵی‬ ‫سه‬ ‫هێزه‬ ‫فی‬ 1639 ‫كۆبهاتە‬ ‫كانی‬ ‫لە‬ ‫ز‬ ‫ده‬ ‫نێوان‬ ‫وه‬ ‫بە‬ ‫وڵە‬ ‫هە‬ ‫سه‬ ‫تی‬ ‫فە‬ ‫مە‬ ‫بە‬ ‫ههرشهردنە‬ ‫ستی‬ ‫ده‬ ‫و‬ ‫وی‬ ‫وڵە‬ ‫تی‬ ‫سە‬ ‫ر‬
	‫های‬ ‫هوپ‬ ‫سههه‬ ‫ز‬	1642	‫هە‬ ‫ل‬ ‫هار‬ ‫دواا‬ ‫هاڵی‬ ‫سههه‬	‫هە‬ ‫ك‬	‫وی،‬	‫هە‬ ‫وڵ‬ ‫هە‬ ‫سههه‬ ‫تی‬ ‫هە‬ ‫ف‬	‫ده‬ ‫ركێفی‬ ‫ژێر‬ ‫بۆ‬ ‫ی‬	‫وه‬	‫هە‬ ‫هدن‬ ‫ران‬	‫هە‬ ‫گ‬ ‫و‬ ‫هار‬ ‫ه‬	‫هە‬ ‫ۆ‬ ‫هده‬ ‫ن‬
	-	295	:	1382	‫هفنانی،‬ ‫اف‬	‫هان‬ ‫ۆراس‬ (	.	‫هە‬ ‫س‬ ‫فە‬ 298 ‫؛‬ ‫بە‬ ‫وی‬ ‫هە‬ ‫س‬ ‫التفرشی،‬ ‫الحسهنی‬ ‫و‬ ‫تفرشی‬ ‫نگار‬ ‫سوان‬ ‫ركردایە‬ ‫لە‬ ‫ها‬ ‫ش‬ ‫ودی‬ ‫تی‬ ‫ئە‬ ‫هفە‬ ‫س‬ ‫هانە‬ 1388 ‫وه‬ ‫روویهرده‬ : 210 )
	‫ب‬ ‫مە‬ ‫اڵوبونە‬ ‫ده‬ ‫کۆڵی‬ ‫وه‬ ‫ده‬ ‫ی‬ ‫بە‬ ‫بهات‬ ‫سهت‬ ‫هە‬ ‫سهه‬ ‫هێزی‬ ‫اوالندنی‬ ‫نگۆی‬ ‫فە‬ ‫ئاماده‬ ‫كاریهە‬ ‫سهە‬ ‫ربازیهە‬ ‫بە‬ ‫وی‬ ‫ئە‬ ‫بۆ‬ ‫كان،‬ ‫هە‬ ‫سهه‬ ‫ركردایە‬ ‫هە‬ ‫سهه‬ ‫ها‬ ‫شهه‬ ‫تی‬ ‫فی‬ ‫مە‬ ‫م‬ ‫بە‬ ‫سه‬ ‫تە‬ ‫یە‬ ‫ش‬ ‫لە‬ ‫كە‬ ‫انانی‬ ‫ها‬ ‫شهه‬ ‫وایهرد‬ ، ‫كوره‬ ‫بە‬ ‫كانی‬ ‫ناوی‬
	‫ده‬ ‫پێ‬ ‫هات‬		‫كە‬ ‫ههندی‬	‫هێزی‬	‫ركردایە‬ ‫كردنی‬ ‫تی‬	‫هە‬ ‫سه‬	‫بە‬ ‫هپارد‬ ‫راسه‬ ‫ی‬	‫دوران‬ ‫ان‬ )	(	‫ری‬	‫یاوه‬	‫بە‬	‫ههو‬ ‫داراشه‬ )	(
	‫هوپای‬ ‫س‬ ‫كی‬	‫لە‬ ‫ر‬ ‫هههە‬ ‫ههركێش‬ ‫ش‬	‫هە‬ ‫دژی‬	‫ۆە‬ ‫نده‬ ‫لە‬ ‫هار‬	‫لە‬ ‫پارێزگاریهردن‬ ‫هتی‬ ‫س‬	‫مە‬ ‫بە‬	‫بە‬ ‫رباز‬	‫هە‬ ‫س‬ ‫زار‬	‫پە‬ ‫هە‬ ‫نجا‬	‫لە‬

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ ‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫زستان‬	،	)	٤	(	‫ژمارە‬	-	)	٧	(	‫بەرگی‬
												:	‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬	‫ژمارەی‬

ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  
	‫لە‬ ‫هی‬ ‫ههركهش‬ ‫ش‬ 722 ) .	‫هە‬ ‫س‬ ‫فە‬ ‫سە‬ ‫سوپای‬ ‫بە‬ ‫وی،‬ ‫فە‬ ‫هە‬ ‫اڵم‬ ‫بە‬ ‫وی‬ ‫لە‬ ‫ر‬ ‫ئاراستە‬ ‫هە‬ ‫لە‬ ‫هاڵدا‬ ‫س‬ ‫مان‬ ‫ۆە‬ ‫ی‬ ‫نده‬ ‫را‬ ‫دوا‬ ‫نادیار‬ ‫كاتێهی‬ ‫بۆ‬ ‫هار‬ ‫هە‬ ‫س‬ ‫ها‬ ‫ش‬ ‫هان‬ ‫ۆراس‬ ‫ده‬ ‫دوایی‬ ‫كۆچی‬ ‫فی‬ ( ‫برازش،‬ 1392 ‫بۆیە‬ ‫كات،‬ : 721 -
		2

‫هە‬ ‫ق‬ . ‫هده‬ ‫ن‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫هار‬ ‫ه‬ ‫هە‬ ‫ئیمپراتۆری‬ ‫نێوان‬ ‫هی‬ ‫هاسههه‬ ‫هی‬ ‫سههه‬ ‫هارامی‬ ‫ئ‬ ‫هاغی‬ ‫قۆن‬ ‫هە‬ ‫م‬ ‫هدی‬ ‫هین‬ ‫تی‬ ‫و‬ ‫غۆڵی‬

  
												‫فە‬ ‫وی‬	‫ده‬ ‫وڵە‬ ‫سە‬ ‫تی‬
	‫سههههە‬ ‫شهههها‬ ‫حوكمرانی‬ ‫كۆتهایی‬ ‫تها‬ ‫واڵت‬ ‫ردوو‬ ‫فی‬	‫ههە‬ ‫كهانی‬	‫ربهازیههە‬	‫سههههە‬ ‫و‬ ‫هی‬ ‫هههاسههه‬ ‫سههه‬	‫یوه‬ ‫نهدیههە‬	‫پهە‬
	‫ئارامی‬ ‫هە‬ ‫به‬ ‫هێور‬ ‫بە‬ ‫هە‬ ‫ن‬ ‫ۆیە‬ ‫وه‬ ‫هە‬ ‫بۆی‬ ، ‫وه‬ ‫نە‬ ‫بە‬ ‫بهنی،‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫هە‬ ‫سههه‬ ‫ره‬ ‫ههنهدیە‬ ‫اڵم‬ ‫لە‬ ‫كان‬ ‫هە‬ ‫ع‬ ‫ها‬ ‫شههه‬ ‫حوكمرانی‬ ‫های‬ ‫ت‬ ‫هە‬ ‫وڵە‬ ‫بە‬ ‫كانهان‬ ‫دووه‬ ‫هی‬ ‫هاسههه‬ ‫ب‬ ‫رده‬ ‫ئە‬ ‫بۆ‬ ‫بوون‬ ‫وام‬ ‫م‬ ( 1642 -1667 ‫وه‬ ‫پە‬ ‫ی‬ ‫ز‬ ) ‫یوه‬ ‫ندیهە‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫هە‬ ‫هایب‬ ‫ت‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫ت‬ ‫كان‬
	‫بۆ‬ ‫هی‬ ‫ههاسهه‬ ‫سهه‬ ‫هاندی‬ ‫شهه‬ ‫ناردنی‬ ‫رێگای‬	‫لە‬ ‫كان‬	‫ههندیهە‬ ،	‫ز‬ )	( 1646	‫ناوبراودا‬ ‫حوكمرانی‬ ‫هاڵی‬ ‫سهه‬ ‫مهن‬	‫چواره‬
	‫ها‬ ‫ش‬ ‫می‬	‫رده‬	‫لە‬ ‫هە‬ ‫س‬	‫یوه‬ ‫كە‬ ‫ندی‬	‫ده‬ ‫سە‬ ‫رباری‬ ‫بە‬ ‫فی‬ ‫تە‬ ‫هە‬ ‫س‬ ‫فە‬ ‫واوه‬ ‫هە‬ ‫وی‬ ‫پچرابوو‬ ‫تی‬ ‫وڵە‬ ‫هتە‬ ‫س‬ ‫كانهان‬ ‫گە‬ ( ‫السادات،‬ 1384 ‫دووباره‬ ‫بۆ‬ ‫ر‬ : 450 ‫نو‬ ‫؛‬ ‫هتهردنە‬ ‫دروس‬ ‫ایی،‬ 1383 ‫وه‬ : 64 ‫پە‬ ‫ی‬ ) .
	‫بە‬ ‫دبلۆماسههی‬ ‫سههە‬ ‫پە‬ ‫یاندنی‬ ‫ە‬ ‫یامی‬ ‫شها‬ ‫مناكی‬ ‫رۆكایە‬ ‫تی‬	-‫گە‬	‫مە‬ ‫ههندی‬ ‫ئهمپراتۆری‬ ( ‫اان‬ ‫نثار‬ ‫ان‬ ) ‫ر‬ ‫ه‬ ‫وانە‬ ‫لە‬ ‫کۆڵی‬ ‫سههاڵی‬ ‫ده‬ ‫ی‬ ‫سهە‬ ‫رباری‬ 1646 ‫فە‬ ‫كرد‬ ‫وی‬ ‫ده‬ ‫ز‬ ‫سههتە‬ ‫مە‬ ، ‫بە‬ ‫یە‬ ‫شهانده‬ ‫سهتی‬ ‫سهههاسههی‬ ‫كی‬ ‫كە‬
	‫پهرۆزبایی‬ ‫ها‬	‫روه‬	‫سهە‬ ‫شها‬ ‫كردنی‬ ‫دوایی‬ ‫كۆچی‬ ‫هۆی‬ ‫هە‬ ‫و‬ ‫فی‬	‫بە‬ ‫م‬	‫عە‬ ‫شها‬ ‫بۆ‬ ‫کۆلی‬ ‫دووه‬ ‫باسهی‬	‫مە‬ ‫انانی‬
	‫عە‬ ‫شها‬ ‫دووه‬ ‫باسهی‬ ‫هده‬ ‫هان‬ ‫شههه‬ ‫ركی‬ ‫هە‬ ‫ك‬ ‫هە‬ ‫گ‬ ‫م‬ ‫هە‬ ‫هام‬ ‫ن‬ ‫هدنی‬ ‫هان‬ ‫ی‬ ‫بە‬ ‫ده‬ ‫هۆی‬ ‫وه‬ ‫سهتنهشهانهردنی‬ ‫هە‬ ‫ی‬ ‫كی‬ ‫هە‬ ‫م‬ ‫هدی‬ ‫ههن‬ ‫ئهمپراتۆری‬ ‫ده‬ ‫نوێی‬ ‫شهای‬ ‫ك‬ ‫کۆڵی‬ ‫وڵە‬ ‫سهە‬ ‫تی‬ ‫فە‬ ‫هە‬ ‫ع‬ ‫ها‬ ‫شههه‬ ‫بۆ‬ ‫بوون‬ ‫وی‬ ‫لە‬ ، ‫هە‬ ‫هی‬ ‫هاسههه‬ ‫ب‬ ‫مان‬	‫لە‬ ‫كردن‬ ‫هە‬ ‫ئ‬ ‫هدا‬ ‫هات‬ ‫ك‬
	‫هۆكاری‬	‫كە‬ ‫ی‬	‫وه‬	‫لە‬ ‫ی‬ ‫سههاسهە‬ ‫سهە‬ ‫شها‬ ‫تی‬ ‫بە‬ ‫كردبوو،‬ ‫فی‬	‫نە‬	‫ره‬ ‫یدا‬	‫دووه‬ ‫مە‬ ‫انانی‬ ‫شها‬ ‫م‬ ( ‫برازش،‬ ‫کۆلی‬ 1392 ‫لە‬ ‫سهە‬ : 789 ) ‫نامە‬ ‫رتای‬ . ‫كە‬
	‫وازیاره‬	‫كە‬	‫كردبوو،‬	‫م‬	‫عە‬ ‫شا‬ ‫باس‬ ‫دووه‬ ‫ی‬	‫روه‬ ‫لە‬ ‫داوای‬ ‫ها‬	‫واڵت‬ ‫ردوو‬ ‫هە‬ ،	‫هە‬ ‫كانی‬	‫یوه‬ ‫ندیهە‬	‫پە‬	‫تههچوونی‬
	‫پهشهووی‬ ‫حاكمی‬ ‫كوری‬ ‫نو‬ ‫شهای‬ ‫سهە‬ ‫وه‬ ‫فی‬ ‫بارمتە‬ ‫ك‬ ‫لە‬ ‫ئە‬ ‫سهفە‬ ‫ده‬ ‫هان‬ ‫ۆە‬ ‫نده‬ ‫هار‬ ( ‫بە‬ ‫سهت‬ ‫سهە‬ ‫عە‬ ‫مە‬ ‫لی‬ ‫ركرابوو‬ ‫زی‬ ‫ان‬ ‫ردان‬ ( 10 ) ‫لە‬ ، ‫نامە‬ ‫كۆتایی‬ ) ‫كە‬ ‫بهات،‬ ‫ئازاد‬ ‫كە‬ ‫سهتبووه‬ ‫تهشههی‬ ‫شهدا‬ ‫لە‬ ‫سهە‬ ‫رده‬ ‫شها‬ ‫می‬
	‫ئهم‬ ‫پراتۆریە‬ ‫تی‬	‫وه‬	‫یارمە‬ ‫هە‬ ‫دارایی‬ ‫تی‬ ‫ئە‬ ‫بێت،‬	‫بە‬ ‫پێویستی‬ ‫وی‬	‫وڵە‬ ‫سە‬ ‫تی‬ ‫فە‬	‫حالە‬ ‫ده‬ ‫تێهدا‬	‫لە‬ ‫ی‬	‫وه‬	‫ئە‬ ‫ر‬	‫سە‬
	‫مە‬ ‫ههندی‬ ‫ئهمپراتۆریە‬ ‫نێوان‬ ‫لە‬ ‫کۆڵی‬ ‫مە‬ ‫ههندی‬ ‫تی‬ ‫وباره‬ ‫یە‬ ‫وه‬ ‫كە‬ ‫ئۆزبە‬ ‫و‬ ‫کۆلی‬ ‫متە‬ ‫ە‬ ‫ر‬ ‫هە‬ ‫وازیاریشه‬ ‫و‬ ‫نانونێنێت‬ ‫می‬ ‫بە‬ ‫ك‬ ‫الیە‬ ‫بە‬ ‫بمێنێتە‬ ‫نی‬ ‫وه‬ ‫ده‬ ( ‫اسهفند‬ ‫و‬ ‫بنمن‬ ‫نیوی،‬ ‫شهنریار‬ ‫وڵە‬ ‫هە‬ ‫سه‬ ‫تی‬ ‫فە‬ ‫لە‬ ‫وی‬ ‫ملمالنێی‬
												108 ) .	:	1380	‫لوفت،‬ ‫؛‬	70	:	1351

‫دەردەچێت‬ ‫فەڕەنسی‬ 
‫لوبنانی‬ ‫زانکۆی‬ ‫الیەن‬ ‫لە‬ ‫باوەڕپێکراوە‬ ‫وەرزی‬ ‫زانستی‬ ‫گۆڤارێکی‬ - ‫هەولێر‬ - ‫کوردستان‬ - ‫عێراق‬

  
	٢٠٢٢	‫زستان‬	،	)	٤	(	‫ژمارە‬	-	)	٧	(	‫بەرگی‬
												:	‫نێودەڵەتی‬ ‫تۆماری‬	‫ژمارەی‬

ISSN 2518-6566 (Online) -ISSN 2518-6558 (Print)

  
	‫عە‬ ‫شهها‬ ‫دو‬ ‫باسههی‬ ‫مە‬ ‫كە‬ ‫کۆڵی،‬ ‫سە‬ ‫چی‬ ‫وه‬ ‫سههە‬ ‫م‬ ‫باره‬ ‫بە‬ ‫ت‬ ‫ره‬ ‫گە‬ ‫زۆر‬ ‫پهشههوازیهردنی‬ ‫رای‬ ‫كوری‬ ‫ئازادكردنی‬ ( ‫عە‬ ‫مە‬ ‫لی‬ ‫لە‬ ‫رم‬ ‫زی‬ ‫ان‬ ‫ردان‬ ‫ئهمپراتۆریە‬ ‫سهههاسههی‬ ‫شههاندی‬ ‫ههندی‬ ‫تی‬ ) ‫ئە‬ ‫داوایە‬ ‫م‬ ‫ست‬ ‫پشتگو‬ ‫ی‬
	‫یە‬ ‫كی‬	‫هە‬ ‫كێشهه‬	‫بە‬	‫یە‬	‫وابە‬ ‫هتە‬ ‫سهه‬	‫كاره‬ ‫و‬	‫ئە‬ ‫نجامدانی‬	‫ئە‬ ‫م‬	‫دووه‬ ‫هی‬ ‫باسهه‬	‫عە‬ ‫ها‬ ‫شهه‬ ‫الی‬	‫بە‬	‫وه‬ ‫چونهە‬ ،	‫ره‬ ‫و‬ ‫تههرده‬
	‫كە‬ ‫و‬ ‫هایە‬ ‫س‬ ‫تهە‬ ‫بە‬ ‫هە‬ ‫سههه‬ ‫ئە‬ ‫ر‬ ‫یالە‬ ‫بە‬ ‫ۆە‬ ‫تی‬ ‫واتا‬ ‫ههندی‬ ‫هاندی‬ ‫ش‬ ‫نده‬ ‫بە‬ ‫هار،‬ ‫اڵم‬	‫لە‬ ‫هی‬ ‫ههاس‬ ‫س‬ ‫بە‬ ‫ره‬ ‫ئهمپراتۆریە‬ ‫حوكمرانی‬ ‫هاندنی‬ ‫ناسههه‬ ‫همی‬ ‫سههه‬ ‫هە‬ ‫نێوان‬ ‫بە‬ ‫واڵت،‬ ‫ردوو‬ ‫واتایە‬ ‫دیهە‬ ‫كی‬ ‫مە‬ ‫ههندی‬ ‫تی‬ ‫راده‬ ‫ئە‬ ‫هتهردنی‬ ‫س‬ ‫کۆڵهە‬
	‫نێوان‬ ‫ملمالنێی‬		‫هە‬ ‫له‬	‫دووه‬ ‫هاری‬ ‫داواكه‬ ‫ئهمپراتۆریە‬ ‫مە‬ ‫ههندی‬ ‫تی‬ ‫هە‬ ‫هایبه‬ ‫ته‬ ‫كرد،‬ ‫ۆبوڵ‬ ‫می‬ ‫هە‬ ‫به‬ ‫ت‬ ‫و‬ ‫کۆلی‬ ‫انە‬ ‫كانی‬ ‫ئۆزبە‬ ‫هە‬ ‫الیه‬ ‫بە‬ ‫ده‬ ‫نی‬ ‫ك‬ ( majumdar,1984:204 ‫هە‬ ‫وڵه‬ ‫سهههههە‬ ‫تی‬ ‫هە‬ ‫فه‬ ) ‫وی‬ .
	‫عە‬ ‫شههها‬ ‫كانی‬ ‫باسهههی‬	‫بە‬ ‫ڵهنە‬	‫لە‬ ‫دڵنهابوون‬ ‫و‬ ‫کۆڵی‬	‫ئهمپراتۆریە‬ ‫شهههاندی‬ ‫ی‬ ‫مە‬ ‫ههندی‬ ‫تی‬	‫وه‬	‫رانە‬	‫گە‬ ‫پاش‬	‫لە‬
	‫دووه‬ ‫فە‬ ‫لە‬ ‫داوای‬ ‫رمانێهدا‬ ‫هە‬ ‫سههه‬ ‫م‬ ‫هاره‬ ‫ب‬ ‫هە‬ ‫ب‬ ‫ت‬ ‫شهازاده‬ ‫هە‬ ‫الی‬ ‫بە‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫نی‬ ( ‫مورادبە‬ ‫هە‬ ‫هدیه‬ ‫ههن‬ ‫نێوان‬ ‫ملمالنێی‬ ) ‫و‬ ( ‫عە‬ ‫مە‬ ‫لی‬ ‫زی‬ ‫ان‬ ‫ردان‬ ‫هە‬ ‫ئوزب‬ ‫و‬ ‫هان‬ ‫ك‬ ) ‫كە‬ ‫هە‬ ‫م‬ ‫هانی‬ ‫ان‬ ‫ها‬ ‫شههه‬ ‫ك،‬ ‫ئە‬ ‫وه‬ ‫وكات‬ ‫فە‬ ‫ك‬ ‫رمانراوای‬ ‫هە‬ ‫ل‬ ‫کۆلی‬
	‫ده‬ ‫كابوڵ‬ ‫هد‬ ‫ههن‬ ‫هە‬ ‫یه‬ ‫هان‬ ‫ك‬ ‫بهە‬ ‫ههرش‬ ‫كرابوو،‬ ‫هان‬ ‫نهشهه‬ ‫هت‬ ‫سهه‬ ‫نە‬ ‫هە‬ ‫ئ‬ ‫هان‬ ‫توانه‬ ‫هاره‬ ‫شههه‬ ‫و‬ ‫هە‬ ‫به‬ ‫داگهر‬ ‫ن‬ ( ‫هە‬ ‫سهه‬ ‫حبهبی،‬ ‫بە‬ ‫ر‬ ‫ل‬ 1341 ( 11 ) ‫بە‬ ‫پاش‬ ‫و‬ : 108 ) ‫هە‬ ‫ئهمپراتۆری‬ ‫هان‬ ‫هاشههه‬ ‫پ‬ ، ‫رنگاربوونە‬ ‫وه‬ ‫هە‬ ‫ی‬ ‫هوپا،‬ ‫سهه‬ ‫ردوو‬ ‫هدی‬ ‫ههن‬ ‫تی‬
	‫ئە‬ ‫ی‬ ‫سهفە‬ ‫كرد،‬ ‫هان‬	‫وانە‬	‫ره‬	( ‫ئە‬ ‫بهگ‬ ‫سهالن‬ )	‫ركردایە‬ ‫تی‬	‫سهە‬	‫بە‬ ‫سههاسهی‬ ‫شهاندێهی‬	‫دیهە‬ ‫اارێهی‬ ‫کۆڵی‬	‫مە‬
	‫و‬ ‫وت‬	‫ره‬ ‫ی‬	‫بە‬ ‫پە‬ ‫مە‬ ‫بە‬ ‫گە‬ ‫سهتی‬ ‫ره‬ ‫سە‬ ‫ندنە‬ ‫اە‬ ‫كانی‬ ‫نامە‬ ‫یاندنی‬ ‫هۆكاره‬ ‫و‬ ‫نگ‬ ‫یە‬ ‫مە‬ ‫انانی‬ ‫شها‬ ‫كی‬ ‫كانی‬ ‫ئە‬ ‫ئە‬ ‫نجامدانی‬ ‫عە‬ ‫شها‬ ‫بۆ‬ ‫کۆلی‬ ‫دووه‬ ‫باسهی‬ ‫لە‬ ‫و‬ ‫شهركێشهە‬ ( ‫نوایی،‬ ‫رون‬ ‫و‬ ‫م‬ 1360 ‫هردنە‬ : 92 ‫وه‬ ) .
	‫ده‬ ‫ده‬ ‫موسه،مانان‬ ‫اتە‬ ‫شها‬ ‫بۆ‬ ‫روو‬ ‫كە‬ ‫و‬ ‫ن‬	‫مە‬ ‫انانی‬ ‫شها‬ ‫عە‬ ‫دووه‬ ‫باسهی‬ ‫لە‬ ‫کۆڵی‬ ‫ده‬ ‫و‬ ‫م‬ ‫ڵێت‬ ‫نامە‬ ‫كە‬ " ‫ده‬ ‫بە‬ ‫یدا‬ ‫سهە‬ ‫ئۆزبە‬ ‫اڵتدارانی‬ ‫راشههاوانە‬ ‫هۆكاره‬ ‫لە‬ ‫ك‬ ‫شهاره‬ ‫و‬ ‫ده‬ ‫كانی‬ ‫بە‬ ‫سهتگرتن‬ ‫سهە‬ ‫بە‬ ‫سهتە‬ ‫ئاشههرا‬ ‫لە‬ ‫م‬ ‫ر‬ ‫بە‬ ‫ل‬
	‫كردنی‬ ‫هازاد‬ ‫ئ‬	‫وره‬ ‫هە‬ ‫هازم‬ ‫نه‬ ‫ش‬ ‫هده‬ ‫ن‬	‫هە‬ ‫گ‬ ‫وای‬	‫هە‬ ‫ل‬ ‫و‬ ‫هت‬ ‫زانێ‬	‫ده‬ ‫رعی‬	‫هە‬ ‫شههه‬ ‫هارێهی‬ ‫ك‬	‫هە‬ ‫ب‬	‫هە‬ ‫و‬ ‫هە‬ ‫ڵه‬	‫هە‬ ‫ئ‬ ‫هاركردنی‬ ‫رزگ‬
	‫هاره‬ ‫ش‬ ‫عە‬ ‫ها‬ ‫شهه‬ ‫هە‬ ‫س‬ ‫كانی‬ ‫دووه‬ ‫هی‬ ‫باسهه‬ ‫مە‬ ‫رۆە‬ ‫اره‬ ‫بو‬ ‫و‬ ‫ند‬ ‫ببە‬ ‫پە‬ ‫هی‬ ‫ش‬ ‫لە‬ ‫م‬ ‫وه‬ ‫اڵمدا‬ ‫كە‬ ‫لە‬ ‫نامە‬ ‫رێگای‬ ‫هێت‬ ‫ش‬ ‫یە‬ " ( ‫بە‬ ‫ك‬ ‫دوم،‬ ‫الد‬ ‫الهوری،‬ ‫ئە‬ ‫مە‬ ‫انانی‬ ‫ها‬ ‫شهه‬ ‫بۆ‬ ‫بهگ‬ ‫هالن‬ ‫سهه‬ 1867 : 599 -600 ‫ره‬ ‫کۆڵی‬ ) ‫بە‬ ، ‫وانە‬ ‫اڵم‬
	‫بە‬ ‫روبار‬ ‫ر‬ ‫وه‬ ‫هە‬ ‫هدان‬ ‫اڵم‬ ‫هت‬ ‫دروس‬ ‫ها‬ ‫شههه‬ ‫ی‬	‫ده‬ ‫هت‬ ‫هازانێ‬ ‫ن‬ ‫ده‬ ‫و‬ ‫كات‬ ‫ڵێت‬ ‫هاره‬ ‫وازی‬ ‫و‬ " ‫ده‬ ‫وه‬ ‫هت‬ ‫س‬ ‫هە‬ ‫ا‬ ‫هت‬ ‫بێ‬ ‫پە‬ ‫هایی‬ ‫كۆت‬ ‫هان‬ ‫نێوانه‬ ‫نگی‬ ‫ئهمپراتۆریە‬ ‫ردانی‬ ‫مە‬ ‫ههندی‬ ‫تی‬ " ( ‫هالم،‬ ‫االسههه‬ ‫لە‬ ‫کۆڵی‬ 1373 ‫ئە‬ ‫كاروباری‬ : 171 ‫وبە‬ ) ،
	‫بروایە‬ ‫و‬ ‫ی‬	‫ئە‬	‫هتە‬ ‫یش‬	‫گە‬	‫چونهە‬ ‫كرد،‬ ‫زیاد‬ ‫کۆڵی‬	‫مە‬ ‫انانی‬ ‫ها‬ ‫ش‬ ‫كانی‬	‫مە‬ ‫ك‬ ‫هههە‬ ‫ترس‬	‫یە‬	‫تاراده‬ ‫م،‬	‫عە‬ ‫دووه‬ ‫هی‬ ‫باس‬
	‫هە‬ ‫س‬ ‫وی‬ ‫باره‬ ‫بە‬ ‫ت‬	‫هە‬ ‫س‬ ‫فە‬	‫ربازیهە‬ ‫كانی‬	‫ده‬ ‫بۆ‬ ‫هاند‬ ‫ش‬ ‫ناردنی‬ ‫ۆە‬ ‫نده‬ ‫لە‬ ‫هار‬ ‫بە‬ ‫ۆی‬ ‫هە‬ ‫س‬ ‫رباری‬ ‫فە‬ ‫بگرێت‬ ‫دوور‬ ‫مە‬ ‫ناتوانە‬ ‫وی‬ ‫ههە‬ ‫ترس‬ ( ‫نوایی،‬ 1383 : 66 ‫هە‬ ‫س‬ ‫و‬ ‫هی‬ ‫ههاس‬ ‫س‬ ) .

Abstract

The political relations of each country at a certain historical stage can be a criterion for knowing the strength and weakness of that state in the fields (political, economic, or military). The Indian Mughal Empire during the reign of Shah Jahan the lowest relations with neighboring countries on a general level and with the Safavid state on a Private level.The relations between the two countries over Kandahar deteriorated to the point of reaching a military confrontation, and although the result of the military confrontations was not reassuring for Shah Jahan from the political and military sides, he did not despair throughout his reign from his attempts to persist in the confrontation to control Kandahar, and this It is one of the prominent political features of his reign.The research included dealing with special features related to Kandahar in terms of the importance of the city and the reasons behind the interest of the Indian Mughal Empire in this city and clarifying the challenges and developments of the war on the city during the reign of Shah Jahan. This study consists of four axes, the first axis entitled (The Indian Mughal Empire's control of Kandahar in the year 1638) and sheds light on the city of Kandahar and its importance for the Mughal Indian Empire and the Safavid state, both economically and militarily, and then emphasizing the role of (Ali Mardan Khan Zik) in handing over Kandahar to the Mughal Indian Empire, and at the end of the axis, the political and military challenges that faced both countries after controlling Kandahar were highlighted. As for the second axis, it was devoted to discussing the conditions of the city of Kandahar during the period in which calm prevailed between the Mughal Indian Empire and the Safavid state. In the beginning, the political and diplomatic steps of Shah Jahan were discussed regarding his attempts to reduce tension in his relations with the Safavid state after the death of Shah Safi I, especially In the fourth year of the reign of Shah Abbas II.As for the third axis entitled the Safavid state's control of Kandahar in 1649, in this axis, the military steps of Shah Abbas II were discussed with the aim of returning the Kandahar state to the grip of the authority of the Safavid state.In the fourth axis and at the end of the study, the trends and developments of the war in Kandahar and its surrounding areas were highlighted after it returned to the rule of the Safavid state and its effects, as well as the desperate attempts of Shah Jahan to restore his power throughout his reign. Key word: Kandahar, Indian Mughal Empire, Safavid, Shah Jahan Mughali, shah Abbas II, politics, relations. 

‫ار‬ ‫قند‬ ‫طالیة‬
Kandahar Province In the political and military conflict between India and Iran during the reign of Shah Jahan Mughali (1628-1658)