It is assumed that considerable ethnic distance is an empirical manifestation of the ethnonationalistic political pattern still dominant in contemporary Serbian society. The results of our research of ethnic distance on a non-representative sample of Medical School students (University in Belgrade) confirm this assumption. We discuss a specific samplefuture medical professionals who are a priori expected to be free from all kind of prejudice, while the physician-patient relation implies a complete and unreserved engagement of the medical professional, disregarding patient's race, nation, religion, sex/gender, age etc. Nevertheless, the findings indicate considerable distance among students toward certain ethnic, national and racial groups. The authors point to the importance of bioethics in the education of future medical doctors since, among other things, bioethics reflects various dimensions of specific interaction/communication in the physician-patient relation. Finally, the authors emphasize the significance of bioethics in critical reflexion of a priori and unquestionable authority of the "white coat". KEY WORDS ethnic prejudice, ethnic distance, physician-patient relation, bioethics APSTRAKT Pretpostavka autora ovog rada jeste da je u savremenom srbijanskom društvu znatna etnička distanca jedna od empirijskih manifestacija još uvek dominantne etnonacionalističke političke matrice. Potvrdu ovoga dobili smo u rezultatima istraživanja etničke distance na nereprezentativnom uzorku studenata I godine Medicinskog fakulteta Univerziteta u Beogradu. Iako je reč o specifičnoj studentskoj populaciji -jer, reč je o budućim medicinskim profesionalcima koji bi trebalo a priori da budu oslobođeni etničkih (i svih drugih) predrasuda, budući da odnos lekar-pacijent pretpostavlja bezrezervno i potpuno angažovanje medicinskog profesionalca, bez obzira na rasu, naciju, veru, rod, životnu dob itd. pacijenta -rezultati istraživanja pokazuju znatnu distanciranost pripadnika ispitane studentske populacije prema određenim etničkim, nacionalnim i rasnim grupama. Autori upućuju na nezamenljivu ulogu bioetike u obrazovanju budućih medicinskih profesionalaca -bioetika, između ostalog, ako ne i primarno reflektuje različite dimenzije specifične interakcije/komunikacije u odnosu lekar-pacijent. Najzad, autori ističu značaj bioetike u promišljanju najčešće apriornog i neupitnog autoriteta "belog mantila". KLJUČNE REČI etničke predrasude, etnička distanca, odnos lekar-pacijent,bioetika ----1 Rad predstavlja deo referata koji je na međunarodnom simpozijumu "Šesti lošinjski dani bioetike", održanom od 10. do 13. juna 2007. u Malom Lošinju (Hrvatska), izložila mr Sandra Radenović. 

Aktuelni kontekst stereotipija i predrasuda u Srbiji

Od početka raspada SFRJ, 1989. godine, pa sve do danas (i danas), ne samo naučni diskurs, već i svakodnevni život u srbijanskom društvu bivaju zaposednuti, određeni i, u krajnjoj instanci -zarobljeni pojmovima kao što su: nacija, nacionalizam, etnički sukobi, nacionalni, etnički, verski identitet(i) itd. Sigurno je da je za "vladavinu" nacije, nacionalizma, etniciteta i ostalih nabrojanih pojmova glavni krivac talas etnonacionalizma, to jest dominacija kolektivističke etnonacionalističke političke matrice koja je, veruje se, bila najpre epifenomen, a ubrzo potom i produkt sloma višedecenijskog socijalističkog kolektivizma i raspada višenacionalne države. 2 Najzad, petooktobarske promene 2000. godine, kao politički događaj koji je, bez sumnje, građane Srbije suočio s problemom započinjanja izgradnje demokratskih institucija, ne donose zamenu etnonacionalističkog političkog klišea nekom novom političkom matricom i drugačijim sistemom vrednosti. Jednom rečju, savremenu srbijansku svakodnevicu karakteriše proces "normalizacije" etnonacionalizma. Pojednostavljeno, to znači da sve one komponente koje čine srž etnonacionalizma -isticanje zajedničkih mitova i istorijskih sećanja (tradicionalističke istorijske svesti), insistiranje na postojanju i/ili ponovnom otkrivanju osobene etnoistorije (a u krajnjoj instanci -izmišljanje etnoistorije), isticanje povezanosti s određenom teritorijalnom deonicom (Kosovo), a u okviru masovne, javne kulture, i to uz nezaobilazno isticanje razlika od drugih etnosa, nacija, odnosno forsiranje obrasca prijatelj-neprijatelj (etnosa, nacije) -postaju odlučujuće komponente izgradnje individualnih i grupnih identiteta u srbijanskom miljeu. U prilog navedenom govore i rezultati brojnih socijalno-psiholoških istraživanja, koji potvrđuju postojanje znatne etničke distance prema određenim etničkim, nacionalnim, rasnim grupama -u tom smislu, znatna etnička distanca jeste jedna od empirijskih manifestacija još uvek dominantne etnonacionalističke političke matrice, o čemu će biti više reči u drugom delu rada. 
Pomenuti proces "normalizacije" etnonacionalizma komplementaran je procesu društvoubistva. 3 Naime, etnonacionalistički diskurs jeste "ubica društva". To znači da kategorije društva stricto sensu, kao i kategorije građana/građanki ne postoje -u ovom diskursu potonje kategorije su potisnute, a umesto njih dominantne kategorije jesu narod i nacija. Pojedinci su na taj način svedeni isključivo na pripadnike naroda, odnosno nacije, a identitet pojedinaca očituje se kroz "identitetsku prizmu" etničkog, odnosno nacionalnog identiteta. 
Najzad, proces "normalizacije" etnonacionalizma prati proces afirmisanja takozvane čiste tolerancije (s kojom se, inače, da podsetimo, Herbert Marcuse ----2 Spekulacije o uzrocima sloma socijalističkog sistema vrednosti i krvavog raspada SFRJ prevazilaze okvire ovog rada. Ipak, treba istaći da rezultati različitih socijalno-psiholoških istraživanja sprovedenih 90-ih godina XX veka u bivšim republikama SFRJ potvrđuju pretpostavku da je drastičan rast etničke distance u SFRJ bio u pozitivnoj korelaciji sa etnonacionalističkom manipulacijom koju su sprovodile novostvorene nacionalističke vladajuće elite (upor: Sekelj, 2000: 1, 18-19). 3 Tezu o sociocidu odnosno društvoubistvu lansira K. Turza u tekstu pod nazivom "Metadruštvo" (Turza, 2002(Turza, : 45-66, 2005: 37): 37). 
svojevremeno ubedljivo obračunao), dakle, tolerancije prihvaćene en général i "zdravo za gotovo", te onda, konsekventno tome, i proces sistematskog zaborava antifašizma i antinacizma i planskog protežiranja eksplicitnih ili kriptonacističkih/fašističkih priča (jačanje "antiantifašizma" -T. Kuljić). Brojni primeri (objavljivanje antisemitskih knjiga, neonacistički ispadi, lepljenje plakata koji veličaju ratne zločince itd.) potvrđuju da danas u Srbiji takozvana zdravo za gotovo prihvaćena tolerancija, u biti, znači tolerisanje svakog mišljenja i delanja, ali da su nacionalsocijalistički sadržaji očito "više dobrodošli" nego antinacistički i antifašistički (v. detaljnije u: Radenović, 2007: 56-61). Može zvučati kao banalan primer, ali ako u centru Beograda, na Terazijama, uzdignete desnicu ruku i uzviknete "Živeo Hitler!", zasigurno vam se neće ništa dogoditi; ako, međutim, u istom ambijentu, uzviknete: "Podržavam 'Žene u crnom'!", ili "Mladića u Hag!", ili "Krivi smo za Srebrenicu!" i slično, rizikujete da vas neko (fizički) napadne -ako je jači. 
Dakle, na osnovu navedenog, ne čudi da svi navedeni procesi, u najmanju ruku, čine savremenu srbijansku svakodnevicu pogodnim ambijentom za jačanje, učvršćivanje i normalizaciju svih oblika predrasudnosti.foot_0 

Istraživanje etničke distance i etničkih stereotipija studentske populacije

Istraživanje je, krajem oktobra 2006. godine, izvršeno modifikovanom Bogardusovom skalom za merenje etničke distance na namernom, nereprezentativnom uzorku studenata I godine Medicinskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, N=193 (F=130, M=63). 
Glavni cilj ovog istraživanjafoot_1 je utvrđivanje distanciranosti pripadnika ove studentske populacije prema različitim etničkim/rasnim grupama. Pri tom bi trebalo imati na umu da je studentska populacija budućih medicinskih profesionalaca specifična -studenti/studentkinje medicine bi trebalo (idealnotipski posmatrano) da budu imuni na distanciranost i predrasude prema različitim etničkim/rasnim grupama. Naime, za (buduće) medicinske profesionalce ne bi trebalo da postoji: Srbin, Hrvat, Kinez itd. već čovek tj. pacijent. U kojoj meri su budući medicinski profesionalci imuni na distanciranost i predrasude prema pripadnicima različitih etničkih/rasnih grupa, s obzirom na sveprisutnu etnonacionalističku političku matricu koja dominira srbijanskom svakodnevicom, biće obrazloženo u daljem tekstu. 
Od anketiranih 193 studenta, 130 je ispitanih studentkinja. Među njima, 123 studentkinje se izjasnilo kao "Srpkinja", a među preostalih 7 "ne-Srpkinja" -jedna je "Makedonka", tri "Crnogorke", jedna "Bošnjakinja", jedna "Srpkinja-Hrvatica", a jedna studentkinja svoju etničku pripadnost određuje kao pripadnost "južnoafričkoj državi". Od 63 anketirana studenta, 57 se izjasnilo kao "Srbin", a među preostalih 6 ----"ne-Srba" -jedan student se izjasnio kao "Crnogorac", jedan kao "Musliman", jedan kao "Slovenac", jedan kao "Grk", jedan student je "nacionalno zbunjen -bez osećaja etničke pripadnosti (jugosloven??)", a jedan student se "ne smatra pripadnikom ni jedne nacije". 
Prema rezultatima ovog istraživanja, na negativnoj listi koja se odnosi na pitanje "Kada biste Vi mogli o tome da odlučujete, da li biste dozvolili da u Vašoj zemlji stalno žive:" 1. mesto zauzimaju Albanci (93 negativna odgovora), na 2. mestu (sa skoro upola manje negativnih odgovora -55) nalaze se Hrvati, odmah potom na 3. mestu -Turci (47), na 4. mestu -Kinezi (42), 5. mesto zauzimaju Amerikanci (36), 6. mesto -Romi (35), 7. na ovoj negativnoj listi su Bošnjaci (28), 8. su Mađari (26), 9. mesto dele Jevreji i Crnogorci (23 negativna odgovora), na 10. mestu se nalaze Slovenci (18), na 11. mestu -Crnci (16), na 12. mestu -Makedonci (11), a najmanju isključivost kada je gore naveden pretpostavljeni odnos u pitanju, ispitanici su pokazali prema Rusima, kao, pretpostavljamo, "velikim pravoslavnim prijateljima Srba" (13. mesto -samo 7 negativnih odgovora), (i Srbima -jer je najveći broj ispitanika srpske nacionalnosti). 
Kada je reč o pitanju "Kada biste Vi mogli o tome da odlučujete, da li biste dozvolili da studiraju na Beogradskom Univerzitetu:", rezultati su slični gore navedenom: na 1. mestu negativne liste nalaze se Albanci, na 2. mestu -Hrvati, 3. mesto zauzimaju Turci, na 4. mestu se nalaze Crnogorci, na 5. mestu -Romi, na 6. mestu -Kinezi, 7. mesto zauzimaju Bošnjaci, 8. su Mađari, na 9. mestu nalaze se Slovenci, na 10. mestu -Amerikanci, na 11. mestu nalaze se Jevreji, na 12. mestu -Makedonci, na 13. mestu -Crnci, a poslednji na negativnoj listi su, opet -Rusi (i Srbi). Dakle, ako navedena dva pretpostavljena odnosa mogu da se svrstaju u odnose na mezo-i makrosocijalnoj ravni (nivo institucija i nivo države u celini), ispitanici pokazuju neznatnu distanciranost prema Jevrejima, Romima i Crncima, dok su Kinezi na 4. mestu u prvom pretpostavljenom odnosu percipirani kao kolektivitet koji predstavlja potencijalnog osvajača države tj. njene teritorije -razmišljajući u etnonacionalističkim kategorijama. Nije potrebno posebno komentarisati zašto su Albanci ubedljivo na 1. mestu obe negativne liste (aktualna kosmetska kriza u kontekstu dominantne srpske etnonacionalističke političke matrice -to će potvrditi i kvalitativna analiza odgovora, što će biti obrazloženo kasnije). Ono što (ne) čudi, a zaslužuje komentar jeste činjenica koja se iskristalisala na osnovu rezultatajužnoslovenska braća Hrvati (još uvek) nisu, u mislima ovih mladih ispitanika, (odmah posle Albanaca) dobrodošli u Srbiji -na nivou države i institucija (Univerzitet). Navedeni podatak samo potvrđuje prisustvo i reprodukovanje pomenute, etnonacionalističke matrice, te obrasca prijatelj-neprijatelj. Poražavajuće. 
Najzad, na 4. mestu negativne liste 2. pretpostavljenog odnosa nalaze se Crnogorci, što ne čudi, a što će potvrditi i kvalitativna analiza odgovora. Naime, reč je aktualnom trenutku (kraj oktobra 2006. godine) -žustre i brojne rasprave prisutne u medijima o školarinama, statusu studenata iz Crne Gore itd, te ne iznenađuje utvrđena znatna distanciranost ispitanika prema Crnogorcima kao, pretpostavljamo, grupi koja "nepravedno zauzima mesta studentima iz Srbije". 
Na negativnoj listi koja se odnosi na pitanje "da li biste bili u emotivnoj vezi sa pripadnikom/com navedene nacije:", na 1. mestu nalaze se Albanci (142 negativna odgovora), na 2. mestu su Romi (138), 3. mesto zauzimaju Kinezi (107), 4. mesto -Turci (92), 5. mesto dele Hrvati i Crnci (70 negativnih odgovora), na 6. mestu se nalaze Bošnjaci (67), 7. mesto zauzimaju Jevreji (60), 8. mesto -Mađari (52), 9. mesto -Amerikanci (35 negativnih odgovora), 10. mesto zauzimaju Slovenci (33),, a najmanju distanciranost u ovom pretpostavljenom odnosu ispitanici pokazuju prema Crnogorcima (20 negativnih odgovora), i Srbima. Dakle, u ovom pretpostavljenom odnosu koji pripada mikrosocijalnoj ravni, najveću distanciranost ispitanici pokazuju prema Albancima (odnosno, Albanci kao grupa/državljani, studentiprethodna dva pretpostavljena odnosa, ali i Albanci kao konkretni pojedinci/pojedinke nisu poželjni kao potencijalni partneri ovih ispitanika). 
Na 2. i 3. mestu ove negativne liste nalaze se Romi, odnosno Kinezi, što ne iznenađuje, jer, kao što će pokazati kvalitativna analiza odgovora, ispitanici smatraju emotivnu vezu nekim "višim, specifičnim odnosom", te se odnose prema potencijalnom partneru/partnerki kao konkretnom pripadniku/pripadnici određene nacionalne/etničke/rasne grupe. U slučaju Roma i Kineza, pretpostavljamo da na znatnu distanciranost utiče vizuelni element (boja kože, kose oči itd.). Može se pretpostaviti da na slabiju distanciranost prema Crncima u odnosu na distanciranost prema Romima i Kinezima utiče i znatno manja brojnost pripadnika crne rase u Srbiji. A zašto su Hrvati "dobro prošli" u ovom pretpostavljenom odnosu, za razliku od prethodna dva razmatrana odnosa? Može se pretpostaviti da je reč o različitim nivoima (a)percepcije nacionalnih/etničkih/rasnih grupa: Hrvati kao kolektivitet tj. "neprijatelji srpskog naroda" nisu poželjni u Srbiji (mezo-, makrosocijalna ravan), ali u mikrosferi pretpostavljenih socijalnih kontakata, ispitanici ne pokazuju veliku distancu prema konkretnim pojedincima hrvatske nacionalnosti. Navedeno samo potvrđuje prisustvo etnonacionalizma, te promišljanje intergrupnih odnosa od strane pojedinaca kroz etnonacionalističke kolektivističke kategorije: "mi -oni". 
Najzad, i na ovoj negativnoj listi, Jevreji su "dobro prošli"; dakle, navedeno upućuje na činjenicu da posmatranje socijalne/etničke distance prema Jevrejima kao jednog oblika antisemitizma bez analize drugih, brojnih oblika antisemitizma koji su prisutni u savremenom srbijanskom društvu, nije dovoljno za sveobuhvatnu i celovitu analizu ovog kompleksnog fenomena. Jednom rečju, sama socijalna/etnička distanca prema Jevrejima u Srbiji, kako 90-ih godina XX veka, tako i danas, nije lakmus pojave etnonacionalizma i fašizacije društva (upor: Radenović, 2004: 66-67). 
Inače, na sve tri analizirane negativne liste, 6 nepovoljno mesto zauzimaju i Turci -što se može objasniti znatnom distanciranošću prema muslimanima u najširem smislu reči. 
Od 130 anketiranih studentkinja 17 studentkinja koje su se izjasnile kao "Srpkinja" i 1 studentkinja koja se izjasnila kao "Srpkinja-Hrvatica" na sva pitanja u okviru modifikovane Bogardusove skale daju pozitivne odgovore tj. ne pokazuju ni najmanju distanciranost (odnosno, reč je o 13,84% nedistanciranih studentkinja). Od ----6 Kako se (modifikovana) Bogardusova skala sastoji od sedam pitanja koja se odnose na pretpostavljene odnose u referentnim okvirima makro-, mezo-i mikrosocijalne ravni, u ovom radu autori navode rezultate analize samo tri negativne liste (pitanja: 63 anketirana studenta, 9 studenata koji su se izjasnili kao "Srbin" i dvojica studenata -"Crnogorac" i "nacionalno zbunjen -bez osećaja etničke pripadnosti (jugosloven??)" ne pokazuju ni najmanju distanciranost prema pripadnicima različitih etničkih/rasnih grupa (tj. reč je o 17,46% nedistanciranih studenata). Razmotrimo neke odgovore ovih nedistanciranih studenata i studentkinja (dakle, samo 15,02% od ukupnog broja anketiranih budućih medicinskih profesionalaca pozitivno je odgovorilo na sva pitanja iz upitnika): 
"Ova anketa je ekstra glupa. Ja predrasude nemam inače, a kao student medicine još manje. Pitanje za vas: da li ovo ima smisla?" ("Srbin"); "Mislim da pripadnost nekoj etničkoj (nacionalnoj), religioznoj ili bilo kojoj drugoj grupi nije razlog za mržnju, osudu ili odbacivanje. Nadam se da ćemo to svi shvatiti. Za osuđivanje su ubistvo, silovanje, krađa, zlostavljanje, mržnja..." ("Srbin"); "Uopšte nije važna nacionalnost, već kakav je ko čovek." ("Srbin"); "Mi budući lekari ne smemo praviti etničke razlike između ljudi!" ("Srpkinja"); "Do kada će ljudi biti robovi predrasudama i stereotipima? Svi smo homo sapiens-i bez obzira na boju kože i nacionalnost!!!" ("Srpkinja"); "Svaka etnička grupa je na svoj način posebna. Smatram da su predrasude glupe." ("Srpkinja"); "Smatram da živim u 21. veku i da je malo primitivno to što razlikujemo ljude po boji i po veri." ("Srpkinja"); "Svako ima pravo na svoju kulturu, običaje, kao i pravo da se izjasni kojoj naciji pripada. Važno je imati osećaj za toleranciju, što prevazilazi sve kulturne razlike." ("srpska nacionalna/etnička pripadnost"). 
S druge strane, kvalitativna analiza odgovora preostalih 84,98% distanciranih studenata (studenti koji su pokazali distanciranost u određenim odnosima prema različitim nacionalnim/etničkim/rasnim grupama), upućuje na podatak da ovaj deo studentske populacije najviše netrpeljivosti oseća tj. verbalno iskazuje prema Albancima, Hrvatima, Muslimanima i Romima, a donekle i prema Kinezima i pripadnicima crne rase. Razmotrimo neke od odgovora ovog dela studentske populacije budućih medicinskih profesionalaca. 
"Imam negativno, loše mišljenje o Albancima, Hrvatima i Bošnjacima (o generalno svim Muslimanima) ali naravno mišljenje je proizvod realnosti i prošlosti i svega onoga što nas okružuje svakodnevno." ("Srbin"); "Mislim da Albance (Šiptare) niste smeli da svrstate sa ostalim narodima u jednu kolonu. Njih je veoma teško svrstati sa ostalim ljudskim bićima. Da ste pokušali poređenje sa životinjama, sigurno bi vam anketa uspela." ("Srbin"); "Nisam rasista, ali sam nacionalista. Ne mrzim nikoga, ali ne podnosim neke nacionalne grupe. Nije to u globalu, ima dobrih Muslimana, Hrvata, možda boljih čak i od Srba, ali njihove nacionaliste ne mogu da podnesem." ("Srbin"); "Sve nacije koje su ratovale, ili se mirnim putem izborile da ne budu u sastavu Srbije, ne smeju imati nikakve pogodnosti kod srpskih institucija kao što su srpski fakulteti. Znači, Hrvat može da živi u Srbiji, ali ako hoće da studira, neka ode u Zagreb!" ("Srbin"); "...Jedino što ne odobravam je to što je i drugim nacijama (Crnogorcima) dozvoljeno školovanje ravnopravno, kao i Srbima u njihovoj (srpskoj) zemlji, onima koji nas ne žele!!!" ("Srbin"); "Mogu sa svima da se družim, ali smatram da svako treba da živi u svojoj zemlji. Svaka zemlja je dovoljno velika da može da zadrži i na adekvatne načine iškoluje i zaposli svoje stanovnike. Zašto dolaze kada stalno pričaju da je Srbija najgora? Čemu onda ratovi?" ("srpska nacionalna/etnička pripadnost); "Da, imam određenu averziju ka Romima, ne volim ih, ne dopadaju mi se, jer 90% je neobrazovano, nema nameru da bilo kako zaradi za život, osim proseći; prema Albancima zbog loših internacionalnih odnosa na jugu naše države i terora koji propagiraju, a najmanje od svih volim Kineze zbog činjenice da u njihovoj zemlji postoji hipernaseljenost koja prevazilazi 1,4 miliona ljudi tako da su usled bede, nemaštine i oskudevanja u teritoriji i resursima počeli polako, ali sigurno da naseljavaju druge teritorije i kontinente praktično okupirajući ih; znam da su ovo bespotrebne i relativno neosnovane i ne bas sasvim argumentovane stereotipije, ali ja iako sada živim sa ovim kompleksima niže vrednosti samo želim da očuvam integritet svoje nacije i teritorije od okupatora koji se neumitno naseljavaju, kako Srbi nebi postali nacionalna manjina u sopstvenoj državi." ("Srbin"); 
"Svaki narod je zanimljiv na svoj način... Na osnovu nacionalnosti ne može se oceniti nečija ličnost... Prema Albancima osećam netrpeljivost zbog onoga što nam čine na Kosovu..." ("srpska nacionalna/etnička pripadnost"); "Zašto nacionalne grupe i etničke grupe kao što su Crnogorci, Hrvati, Romi imaju tolike predrasude o nama koje su skoro uvek presudne u formiranju mišljenja o bilo kojoj osobi naše nacije?" ("Srpkinja"); "Smatram da sa Srbima ne treba da žive ljudi koji su toliko naštetili našem narodu, poput Albanaca. A i pored toga, teško da će se naše verske različitosti ikad usaglasiti. A Cigane jednostavno ne volim. Možda je rešenje u tome da se više njih školuje. Možda će na taj način poprimiti neke osnovne manire koje iz svojih kuća nisu mogli da pokupe. Pored toga, smatram da su Cigani takvi da nikakve škole, pare niti bilo šta drugo može izmeniti njihovu pravu prirodu." ("Srpkinja"); "Ne volim, tačnije ne podnosim Albance zbog situacije na Kosovu, a i njihov mentalitet mi je prosto neshvatljiv. To je to." ("Srpkinja"); "Mislim da su Crnci primitivni" ("Srpkinja"); "Crnci nam zbog dužine svoga uda stalno kradu žene. Oni u stvari i nemaju veliki penis nego je to priča. (...) I dovedite neku Crnkinju ili Azijatkinju na faks da proširimo seksualne poglede." ("Srbin"). 
Dakle, u navedenim odgovorima, može se izdvojiti nekoliko zajedničkih elemenata u stereotipnom određenju sledećih nacionalnih/etničkih grupa: Albanci kao "najveći izvor nevolja" i "neprijatelji Srba", ali i u krajnjoj instanci "posebna vrsta bliska životinjama" (u ovom slučaju reč je o rasizmu, koji bi, pretpostavljamo, mogao da se definiše kao rasizam krvi, s obzirom na nedostatak vizuelnog elementa -npr. boja kože), Hrvati i Muslimani, ali i Crnogorci kao "negativci", nepoželjni u Srbiji "jer su nas (Srbe -prim. autora) napustili", Romi kao "beznadežno neobrazovani i lenji", Kinezi svojom brojošću predstavljaju "potencijalnu pretnju integritetu srpske nacije i teritorije", a kada je reč o stereotipijama prema pripadnicima crne rase, može se uočiti prisustvo klasičnog seksualnog stereotipa o "veličini polnog uda Crnaca" 7 . 
---- Osim navedenih standardnih stereotipija o Romima koje se održavaju i uporno reprodukuju u svakodnevnom folkloru nezavisno od aktualne političke situacije, navedena stereotipna određenja Albanaca, Hrvata, Muslimana, te Crnogoraca, rezultat su i potvrda dominantne etnonacionalističke političke matrice tokom 90-ih godina (u vreme kada su pripadnici generacije anketiranih studenata rođeni, kada su provodili dane detinjstva i najzad stasavali...), te prisustva i dominacije ove matrice u srbijanskom društvu i danas. Kod tumačenja ovih odgovora, svakako bi trebalo imati na umu aktualna politička zbivanja -nezavisnost Crne Gore i pregovore oko statusa Kosova. Najzad, pomenuti odgovori potvrđuju obrazac prijatelj-neprijatelj naroda/nacije, koji je karakterističan za etnonacionalistički diskurs. U tom smislu, interesantno je da neznatan broj anketiranih studenata/studentkinja smatra da su Grci prijatelji srpskog naroda: "Zaboravili ste da pomenete grčku naciju kao veoma značajne prijatelje srpskog naroda." ("Srbin"); "A Grci? Sa njima bih delila sve podjednako kao i sa Srbima. Smatram da smo sličnog mentaliteta. Pri tom su vesela, gostoljubiva nacija. I jedina država u kojoj bih mogla da živim, pored Srbije, je Grčka." ("Srpkinja"). Itd. 
Sledeći odgovor ilustruje, kako neki autori uočavaju, predrasudu o tradicionalnoj otvorenosti i tolerantnosti srpskog naroda prema drugim nacionalnim/etničkim grupama (upor: Đurović, 2002: 78): "...Mislim da smo mi za razliku od drugih nacija i država za sve (a posebno neke) nacije i previše otvoreni, za razliku od toga mi nailazimo na mnoga zatvorena vrata na svim poljima (kulturnim, zdravstvenim...)..." ("Srpkinja"). 
Interesantno je da izvestan broj distanciranih ispitanika (24,35% od ukupnog broja anketiranih, odnosno 28,66% od broja distanciranih ispitanika) svoju distancu iskazuje samo kroz odnos "da li biste bili u emotivnoj vezi sa pripadnikom/pripadnicom navedene nacije". Naime, ovi studenti smatraju da je emotivan odnos "nešto više", te su zato "probirljiviji": "Mislim da je pitanje o emotivnoj vezi nešto drugačije, mogla bih sa nekim da se družim, ali ne i da budem u emotivnoj vezi, jer je to ipak nešto više" ("srpska nacionalna/etnička pripadnost"); "...Na pitanje broj pet bio sam nešto probirljiviji, jer vezu smatram nečim uzvišenim ne samo za sebe, već i za svog partnera..." ("Srbin"). 
Među odgovorima ovih ispitanika, može se naići i na izraženo prisustvo senzibiliteta za brojne probleme romske populacije, uz istovremenu distancu prema Romima izraženu kroz odbijanje emotivne veze sa Romom/Romkinjom. Na primer: "Mislim da ljudi različite nacionalnosti odnosno etničke pripadnosti imaju potpuno ravnopravna prava na školovanje, zaposlenje, lečenje i na normalan i zdrav način života u kom neće biti predrasuda. Nažalost, i pored svega, diskriminacija u našoj zemlji je i te kako rasprostranjena. Na primer, ljudi se na ružan način ponašaju prema Romima. Postavlja se pitanje zašto? Možda zato što oni nemaju novca, pa žive neki svoj život. Zašto im se zamera što žive na smetlištima? Naravno da tamo ne bi živeli da im je država obezbedila uslove za bolji život. Grupa ljudi vrši pritisak na crnce i na njihove porodice, što je za svaku osudu! Svi ljudi su isti!" ("Srpkinja"); "Romi su degradirani, ne smatraju se ljudskim bićima, nemaju nikakva prava. Mnogi studenti, stariji, pa čak i deca ne vole Hrvate, a ni sami ne znaju razlog. To je nešto što prati našu naciju i prenosi se sa kolena na koleno, što je zaprepašćujuće. Kako neke 'pametne' stvari, nešto što je korisno ne prenesu na svoje potomke, već mržnju? Ipak smo mi svi isti bez obzira na boju kože! (naciju) Kada to ljudi shvate, biće nam svima lakše." ("Srpkinja"); "Bojim se da još uvek nisam spreman da uzvratim ljubav ljudima islamske veroispovesti i Romima. To ne znači da želim da im na bilo koji način uskratim slobodu življenja. Razlozi za apatiju prema Romima i islamcima su brojni, ali to je samo moje mišljenje, a ja se borim da to NE POSTANE univerzalno razmišljanje prema njima. Ironično, zar ne? Svaki čovek ima ista prava kao i ostali ljudi, a za njihova prava ću se uvek boriti, makar to bilo preko mojih 'sebičnih' stavova o njima. Nadam se da je to nešto." ("Srbin"). 
Dakle, postojanje senzibiliteta za probleme romske manjine uz istovremeno odbijanje emotivnog odnosa sa Romom/Romkinjom može se jednim delom objasniti, kako navode neki autori, "tradicionalnom" ambivalentnošću većinske ne-Romske populacije prema Romima (upor: Kuzmanović, 1992: 120, Radenović, 2001: 323, 326). 
S druge strane, objašnjenje se može tražiti i u problemu primenljivosti same Bogardusove skale. Naime, kvalitativna analiza odgovora pokazuje da često ne postoji očekivana veza između percepcije nacionalnih/etničkih karakteristika i distanciranosti: što je veća distanca prema Romima (u ovom slučaju razmatramo odnos potencijalne emotivne veze), trebalo bi da bude i negativniji stav prema Romima -ali se ova veza uvek ne pokazuje.foot_2 Dakle, kako navode sami ispitanici, u okviru pretpostavljene emotivne veze, studenti/studentkinje razmišljaju o sebi kao o individuama koje stupaju u različite, pa i emotivne odnose (reč je o mikrosocijalnoj ravni); u opažanju i promišljanju brojnih problema romske manjine, ispitanici koriste referentni okvir intergrupnih odnosa -reč je o mezo-i makrosocijalnoj ravni (upor: Blagojević, 1993: 149). 
Najzad, kada je reč o distanciranosti prema Jevrejima, i kvalitativna analiza odgovora ne upućuje ni na jedno specifično (te antisemitsko) određenje Jevreja. Dakle, kako je i pretpostavljeno, na osnovu rezultata ovog istraživanja, socijalna/etnička distanca prema Jevrejima kao vid antisemitizma nije velika, što je u suprotnosti sa postojanjem brojnih vidova antisemitizma u savremenom srbijanskom društvu (upor: Radenović, 2004Radenović, , 2007)). 
Nakon prikaza kvalitativne analize odgovora anketiranih budućih medicinskih profesionalaca, vredi još jednom izneti pokušaj objašnjenja uzroka znatne distanciranosti ove, kako je navedeno, specifične studentske populacije. Naime, kako je populacija mladih po pravilu tolerantnija, otvorenija, odnosno manje konzervativna od populacije stari(ji)h, a tim pre što je u ovoj ispitanoj populaciji studentkinja skoro tri puta više od studenata (a po pravilu, devojke tj. žene su tolerantnije od mladića tj. muškaraca), zatim, kako je reč o studentima koji bi, kao budući medicinski profesionalci, a priori trebalo da budu oslobođeni predrasuda, utvrđena distanciranost ispitane studentske populacije prema različitim nacionalnim/etničkim/rasnim grupama je velika. 9 ajjednostavniji pokušaj objašnjenja može se potražiti u sveobuhvatnoj krizi tokom 90-ih godina XX veka -u raspadu SFRJ, ratnim razaranjima, pauperizaciji, ----slomu dominantnog/socijalističkog sistema vrednosti, te u "blitz-krieg" zameni socijalističkog kolektivizma etnonacionalističkim kolektivizmom i sistemom vrednosti, najzad, deo objašnjenja krije se i u još uvek dominantnoj etnonacionalističkoj političkoj matrici (u Srbiji), o čemu je bilo reči. S tim je u vezi, prema rezultatima istraživanja, i veća distanciranost studentkinja od distanciranosti studenata -dakle, celokupan ambijent za odrastanje dece i stasavanje mladih tokom 90-ih i danas bio je i još uvek je idealno tle za jačanje i učvršćivanje ksenofobije, te svih oblika predrasudnosti u najširem smislu. 
"Sreća u nesreći", kada je pomenuta ispitana populacija u pitanju, jeste činjenica da je reč o studentima I godine, koji su tek na početku studiranja, te koji će, hteli-ne hteli, kroz nastavak naporne i intenzivne edukacije za medicinske profesionalce, u kontaktu sa najrazličitijim pacijentima, te kroz kompleksan odnos lekar-pacijent, morati da se oslobode različitih oblika predrasudnosti, o čemu će biti više reči kasnije. 

Medicinska profesija, autoritet "belog mantila" i uloga bioetike

Imajući na umu opisani aktuelni kontekst stereotipija i predrasuda u Srbiji, kao i rezultate pomenutog istraživanja, 10 sasvim je opravdano razmotriti eventualnu ulogu/misiju bioetike u, u najmanju ruku, procesu smanjivanja predrasudnosti (u najširem smislu) budućih medicinskih profesionalaca. 
Najpre razmotrimo ukratko osobine lekarske profesije, kategoriju neupitnog autoriteta "belog mantila", kao i elemente složene komunikacije lekar-pacijent. Dve bitne osobine koje sociolozi izdvajaju analizujući medicinsku profesiju jesu: afektivna neutralnost i univerzalizam. Afektivna neutralnost podrazumeva optimalnu emocionalnu uzdržanost medicinskog profesionalca koja će mu obezbediti objektivno sagledavanje činjenica o zdravstvenom problemu s kojim je suočen. Univerzalizam se odnosi na zahtev medicinskim profesionalcima da postupaju jednako sa svim pacijentima, bez obzira na njihovu rasu, rod, životnu dob, veru, etničku/nacionalnu pripadnost, pripadnost klasi/sloju itd. To praktično znači da sve navedene aspekte pacijentovog identiteta medicinski profesionalac u svom radu mora ostaviti sasvim po strani. Naime, svi oblici predrasudnosti uključujući i stereotipije -pozitivne, a posebno one negativne, koje svim ljudima (pa i medicinskim profesionalcima) u većoj ili manjoj meri uobličavaju mišljenje, osećanje i delanje u svakodnevnim interakcijama -dakle, u odnosu prema drugim individuama (pa i pacijentima), trebalo bi da u što većoj meri budu reflektovane -jer samo na taj način, stav je autora, mogu biti i kontrolisane (upor: Turza, 2005: 115-116). 
S obzirom na to da je odnos lekar-pacijent specifična forma interakcije/komunikacije nosilaca dveju društvenih uloga, on će, u najmanju ruku, biti uspešniji ako ne zapostavlja navedeni princip univerzalnosti. Nije potrebno posebno obrazlagati da je potonji princip komplementaran osnovnom načelu medicinske profesije -zaštititi i unaprediti nečije zdravlje i pomoći bolesnom; navedeno implicira bezrezervno i potpuno angažovanje medicinskog profesionalca, ----10 Podsetimo da je istraživanje prevashodno ilustrativnog karaktera. 
bez obzira na to kakav je njegov/njen odnos prema rasi, naciji, veri, etničkoj pripadnosti, životnom dobu pacijenta, i bez obzira na stav pacijenta prema bilo kom aspektu individualnog ili grupnog identiteta medicinskog profesionalca. 
Najzad, zajednička tačka u promišljanju medicinske profesije i složenog odnosa lekar-pacijent jeste autoritet, i to najčešće apriorni i neupitni autoritet "belog mantila". Ovaj tip autoriteta 11 proističe prevashodno iz znanja, a zatim proizvodi moć koju medicinski profesionalci imaju u odnosu na pacijente. Dakle, moć medicinskih profesionalaca kojoj se obični ljudi, laici, pacijenti bespogovorno povinuju jeste još jedan element koji interakciju između medicinskog profesionalca i pacijenta čini drukčijom od većine drugih interakcija/komunikacija (detaljnije videti u: Turza, 2005: 76). 
Navedeni atributi lekarske profesije (afektivna neutralnost i, prevashodnouniverzalizam), složena interakcija/komunikacija u odnosu lekar-pacijent, autoritet "belog mantila", te značajna etička pitanja koja izviru iz prirode potonjih kategorija, bez sumnje su neka od područja kojima se bavi bioetika. 12 Najzad, imajući na umu opisanu srbijansku svakodnevicu kao ambijent pogodan za jačanje i normalizaciju različitih oblika predrasudnosti, može se, bez preterivanja govoriti o svojevrsnoj misiji bioetike. 
Pojednostavljeno, uprkos ambijentu koji je pogodan za jačanje različitih oblika predrasudnosti (znatna etnička distanca) i stereotipija -na šta nisu imuni ni budući medicinski profesionalci (što je ilustrovano rezultatima pomenutog istraživanja etničke distance i stereotipija), autori smatraju da će izučavanje bioetike kroz nastavak duge i složene edukacije za medicinske profesionalce biti presudno, u najmanju ruku, u smanjenju svih oblika predrasudnosti budućih medicinskih profesionalaca. Na taj način, smatraju autori, susret s bioetikom biće presudan kako u formiranju budućeg, prevashodno reflektovanog odnosa lekar-pacijent, tako i u reflektovanju poimanja same medicinske profesije. 
----11 Autori podsećaju na Milgramov eksperiment -jedno od najpoznatijih istraživanja koje je obuhvatilo problem autoriteta, povinovanja autoritetu, te zloupotrebe autoriteta u društvenim interakcijama (videti : Milgram, 1974). Iako ovaj eksperiment nije neposredno povezan sa medicinskom profesijom, njegove se poruke mogu transponovati na polje medicinskih društvenih interakcija, te na polje odnosa lekar-pacijent. 12 Od 70-ih godina XX veka disciplina pod nazivom bioetika postepeno preuzima oblasti i saznajne zadatke kojima su se tradicionalno bavile medicinska etika, odnosno filozofija medicine. Prvobitno, kod tvoraca/"kumova" bioetike, ova disciplina je bila, u krajnjoj liniji, samo drugi naziv za ono što je tada spadalo u šire shvaćenu medicinsku etiku. U savremenim svetskim naučnim, akademskim i intelektualnim krugovima, te u praktičnom radu medicinskih profesionalaca, bioetika se definiše na veoma različite načine. Ono što je zajedničko u brojnim koncepcijama predmeta, prirode i smisla bioetike jesu: stalno proširivanje njenog referentnog okvira (etička pitanja biomedicine, javnog zdravlja, zdravstvene ekologije, populacione politike, kulturnih aspekata medicinske teorije i prakse, pitanja pravne regulacije odnosa medicine i društva, zaštite životinja itd.) i multidisciplinarni karakter bioetike (detaljnije videti : Turza, Radenović, Pavićević, 2007). Iako u ovom radu autori ne obrazlažu koncept bioetike koji zastupaju, vredi naznačiti da je reč o konceptu integrativne bioetike. O konceptu integrativne bioetike iscrpno izveštava H. Jurić (Jurić, 2007: 77-99). 

7

  Kako upućuje G. L. Mosse, rasizam kao ideologija poseduje i specifičnu seksualnu dimenziju. Naime, 



analizirajući istoriju rasizma u Evropi, Mosse razmatra tesnu vezu između seksualne dimenzije rasizma i forenzičke medicine i seksologije -kao nove discipline koja se etablirala krajem XIX veka.Inače, baveći se ljudskom seksualnošću, medicina XIX veka je dala veliki doprinos poimanju normalnog, te uobličavanju klišea (pohotnog) autsajdera tj.abnormalnog.Istovremeno, prikazujući sve autsajdere (Jevreje, crnce, homoseksualce, duševne bolesnike itd.) kao protivprirodne i bolesne, rasizam je bestidno eksploatisao distinkciju između normalnog i abnormalnog(Mos, 2005: 12-17). 
Nije potrebno posebno obrazlagati da su predrasude i stereotipije (etničke, rasne, rodne, verske itd.) specifične vrste stavova kod kojih je afektivna komponenta izraženija od kognitivne; kognitivna komponenta je često potpuno zanemarljiva, dok je konativna komponenta promenljiva i zavisi od konteksta u kome se aktualizuje određena predrasuda (detaljnije u:Rot, 1994: 389-401, Turza, 2005: 75). 

Istraživanje je prevashodno ilustrativnog karaktera. 

Ovo je zanimljiv metodološki problem koji uočava M. Blagojević u svom istraživanju "Stavovi studenta o Romima: širok osmeh i zlatan zub"(Blagojević, 1993: 148-154). 

Slično, rezultati istraživanja etničke distance i etničkih stereotipija koje je sprovedeno krajem aprila 2007. godine na namernom, nereprezentativnom uzorku studenata I godine Medicinskog fakulteta (N=73, M=20, F=53) upućuju na znatnu distanciranost ispitane studentske populacije.