Photovoice i (re)socijalizacija prestupnika


Ovaj rad posvećujem našem dragom i prerano preminulom

kolegi dr Bobanu Petroviću, koji me je upoznao sa metodom photovoice i ohrabrio da otpočnem sa proučavanjem i primenom ovog inovativnog pristupa. 
* Ovaj rad nastao je kao rezultat istraživačkog angažovanja prema Planu i programu rada Instituta za kriminološka i sociološka istraživanja za 2021. godinu. 

Photovoice predstavlja inovativni metod participatornog akcionog istraživanja, zasnovan na teorijskim konceptima vizuelne i kritičke kriminologije i saznajnim vrednostima dokumentarne fotografije. On omogućava da se određeni socijalni problem sagleda iz perspektive onih koji su njime najviše pogođeni, a u cilju njegovog rešavanja i iniciranja pozitivnih društvenih promena. Photovoice je osmišljen tako da učesnicima istraživanja omogućava psihološku podršku, osnaživanje i lični razvoj posredstvom kreativnog izražavanja kroz fotografisanje. Photovoice doprinosi tome da zajednica i donosioci odluka sagledaju i razumeju potrebe učesnika iz njihovog sopstvenog ugla -kroz njihove fotografije i propratne tekstove. Imajući u vidu sve učestaliju primenu photovoice metoda u društveno-humanističkim naukama, a posebno u kontekstu istraživanja i osnaživanja marginalizovanih grupa, autor najpre analizira teorijske osnove photovoice metoda, a potom i primere njegove primene u cilju sagledavanja potreba i unapređenja resocijalizacije prestupnika u Od početka 21. veka može se uočiti porast broja istraživača u oblasti društvenohumanističkih nauka koji u svoj rad uključuju fotografiju, bilo u okvirima teorije, bilo u sklopu različitih primenjeno-naučnih aktivnosti (Naumović et.al., 2021: 155-156; Batrićević, 2021: 121). Ovakav pristup u skladu je sa stanovištem da primenu fotografisanja u istraživanju društva treba sagledati u transdisciplinarnom kontekstu, koji izlazi iz postojećih teorijskih i metodoloških okvira (Langman, Pick, 2018: 33; Batrićević, 2021: 120). On se preklapa sa opsežnijim zaokretom i nastankom koncepta vizuelne kulture u društvenim i humanističkim naukama, poput sociologije i antropologije, do kojeg je došlo krajem osamdesetih i početkom devedesetih godina 20. veka (Naumović et al., 2021: 156;Brujić, 2017). 
Primena fotografisanja kao metoda prikupljanja podataka u društvenim naukama ima kako estetsku (umetničku) tako i praktičnu stranu. Naime, vizuelni metodi prikupljanja podataka pokazali su se mnogo primenljivijim u odnosu na tradicionalne, pre svega zahvaljujući tome što omogućavaju prevazilaženje određenih prepreka i ograničenja, naročito u slučaju rada sa ranjivim, odnosno marginalizovanim grupama (Langman, Pick: 2018: 1; Batrićević, 2021: 121). U tom smislu, upotreba fotografije kao istraživačkog metoda omogućava prikupljanje podataka koji bi primenom uobičajenih, "klasičnih" metoda društvenohumanističkih nauka možda ostali nezapaženi. Ovo stanovište slikovito objašnjavaju reči američke fotografkinje Diane Arbus: "Zaista verujem da postoje stvari koje niko ne bi video da ih nisam fotografisala". 
Prve dokumentarne fotografije nastaju paralelno sa razvojem sociologije kao nauke, omogućavajući ne samo istraživanje društva, već i prezentovanje vizuelnih istraživačkih uvida u štampanim medijima, iz čega početkom 20 veka nastaje fotožurnalizam (Lazić, Tatarević, 2014: 46; Batrićević, 2021: 123). Kako u sebi sadrže brojne "neverbalne istine" na osnovu kojih se stvarnost može rekonstruisati i (23) predstaviti široj javnosti, dokumentarne fotografije imaju veliku saznajnu vrednost (Collier, Collier, 1986: 8;Batrićević, 2021: 123). Relevantnost fotografije, a posebno dokumentarne, za antropološku komunikaciju i analizu proizlazi i iz činjenice da je neverbalni jezik fotorealizma razumljiv na univerzalnom nivou -kako interkulturalno tako i u različitim kulturama (Collier, Collier, 1986: 8;Batrićević, 2021: 124). 
Međutim, u većini istraživanja zasnovanih na primeni dokumentarne fotografije kao istraživačkog metoda, predmet istraživanja sagledava se kroz objektiv istraživača, dok učesnici u istraživanju imaju pasivnu ulogu -posmatrani su, fotografisani i, uprkos insistiranju na maksimalnoj objektivnosti, neminovno predstavljeni onako kako ih istraživač-fotograf doživljava. Iako je saznajna vrednost tako nastalih dokumentarnih fotografija nesporna, i uprkos činjenici da one omogućavaju prikupljanje obilja dragocenog materijala, može se postaviti pitanje da li je uvid koji one pružaju donekle jednostran i kako se on može proširiti. 
Zbog toga se čini neophodnim da se u pojedinim situacijama, zavisno od predmeta samog istraživanja, dokumentarno fotografisanje kao istraživački metod ili dopuni ili u potpunosti zameni metodom koji omogućava učesnicima istraživanja da uzmu kameru u ruke i sami, umesto istraživača-fotografa, fotografišu svoju stvarnost onako kako je oni vide. Ovakva promena ugla posmatranja omogućava učesnicima istraživanja da, kolokvijalno govereći, podele sa svetom svoju verziju priče, bilo kao jedinu, bilo kao dopunu one koja je dokumentovana od strane istraživača. Time se otvara prostor za mnogo sveobuhvatnije i produbljenije sagledavanje teme odnosno problema koji su u fokusu istraživanja. U savremenim istraživanjima iz društvenohumanističkih nauka, ovakva zamena perspektiva postiže se primenom tehnike photovoice, koja zahvaljujući svojim saznajnim kapacitetima, primenljivosti na širok krug istraživačkih oblasti i potencijalima na polju društvenog aktivizma dobija sve širu afirmaciju u akademskoj zajednici (Wang, Burris, 1997: 370). U teoriji se razlikuje pet vrsta akcionih istraživanja: 1) eksperimentalna akciona istraživanja, 2) induktivna akciona istraživanja, 3) participatorna akciona istraživanja, 4) participatorna istraživanja i 5) dekonstruktivna istraživanja (Petrović, 2008). Budući da podrazumeva aktivno učestvovanje predstavnika zajednice u celokupnom istraživačkom procesu (od definisanja problema do izbora strategije usmerene na njegovo rešavanje) i promenu uloge istraživača od eksperta ka pomagaču, photovoice se svrstava u participatorna akciona istraživanja. Ali, treba napomenuti da pojedini autori prave razliku između različitih oblika participacije (Petrović, 2008). Kako se sam termin "participacija" tumačiti na različite načine, pojedini autori razlikuju participatorno akciono istraživanje i participativno istraživanje, pri čemu prvo počiva na pretpostavci da je dovoljno da u istraživanju učestvuju samo osobe koje imaju najviše znanja ("elita organizacije"), a da istraživač ima ulogu konsultanta, dok se drugo bazira na "demokratskom istraživačkom procesu i participaciji učesnika", odnosno stavu da istraživanje treba da obuhvati celokupnu zajednicu, kako bi odgovorilo na njene potrebe na način na koji ih ona sama sagledava (Park, 1999prema Petrović, 2008). Ključna odlika participatornog istraživanja jeste demokratski istraživački proces zasnovan na kritičkoj teoriji (Petrović, 2008). Takav proces polazi od "legitimnosti popularnog znanja", odnosno "znanja proizvedenog izvan formalne naučne strukture" (Gaventa, 1993prema Wang, Burris, 1997: 372). Ova odlika participativnih istraživanja naročito dolazi do izražaja u slučaju primene photovoice metoda, budući da učesnici ovakve vrste istraživanja sami produkuju, selektuju, a delom i analiziraju vizuelni i narativni materijal. 

PHOTOVOICE KAO ISTRAŽIVAČKI METOD

Upravo iz ovakvog aktivnog učestvovanja u samom procesu istraživanja proizlazi i osnažujući efekat photovoice metoda. Naime, iako se sam pojam osnaživanja može tumačiti na različite načine, njegove najskorije definicije fokusirane su na pozitivne promene u samopercepciji i preuzimanje kontrole u pojedinim oblastima života (Budig et al., 2018). Ovakve promene uočene su kod učesnika velikog broja istraživanja u kojima je primenjen photovoice metod (što je pokazano i u delu ovog rada posvećenom analizi primera inostrane dobre prakse). Tri najznačajnija segmenta osnaživanja učesnika photovoice istraživanja odnose se na: sticanje novih znanja i veština, promenu u samopercepciji i pristup i korišćenje novih resursa, pri čemu je uočeno da promena u doživaljavanju sopstvene ličnosti ima najveći uticaj na osnaživanje pojedinca (Peterson, Zimmerman, 2004). 
Praktična primena photovoice metoda po pravilu uključuje sledećih devet koraka: 1) odabir ciljne grupe donosilaca odluka, koje treba upoznati sa problemom istraživanja kako bi svojim daljim koracima uticali na njegovo rešavanje; 2) odabir između sedam i deset učesnika istraživanja; 3) organizovanje sastanka sa učesnicima istraživanja, kako bi im se objasnila suština photovoice metoda, kao i osnove tehnike i etike fotografisanja; 4) pribavljanje saglasnosti učesnika u pisanoj formi u vezi sa ovlašćenjima istraživača da za potrebe istraživanja koriste fotografije koje oni budu napravili; 5) organizovanje grupne diskusije kako bi se okvirno definisale teme za fotografisanje; 6) predaja foto aparata učesnicima istraživanja uz dodatne napomene 
Zbornik IKSI, 2-3/2021 -A. Batrićević "Photovoice i (re)socijalizacija prestupnika", (str. 21-40) (26) i uputstva u vezi sa njihovim pravilnim korišćenjem; 7) ostavljanje roka od po nedelju dana za pravljenje fotografija za svaku temu; 8) održavanje sastanaka jednom nedeljno na kojima učesnici predstavljaju fotografije koje su prethodne nedelje pravili na zadatu temu; 9) planiranje forme u kojoj će odabrane fotografije koje su učesnici napravili uz kraće propratne tekstove o njima biti predstavljene javnosti i, naravno realizacija takve prezentacije u vidu: štampane publikacije, izložbe fotografija, internet galerije itd. (Wang, 2006: 149). Podrazumeva se da nakon primene ovih devet koraka, učesnici i istraživači mogu da se nadaju određenoj reakciji kako šire javnosti tako i onih od čijih odluka zavisi rešavanje problema koji je na taj način predstavljen. 

PHOTOVOICE I (RE)SOCIJALIZACIJA PRESTUPNIKA

"Suština fotografisanja je u tome da ništa ne morate objašnjavati rečima." Eliot Ervit 

Primena photovoice metoda u kontekstu (re)socijalizacije prestupnikaopšta razmatranja

Prva oblast u kojoj je photovoice primenjen kao istraživački metod bilo je istraživanje zdravstvene zaštite žena, da bi se potom njegova primena proširila na različite oblasti života (Wang, 1999). Kao istraživački metod, kao sredstvo za osnaživanje pojedinaca ili grupa i kao način za iniciranje društvenih promena, photovoice se danas najčešće primenjuje u odnosu na različite marginalizovane grupe -pripadnike manjina, socijalno i zdravstveno ugrožene, osobe sa mentalnim smetnjama (Fleming et al., 2009), beskućnike (Wang, 2003) (Turnbull, 2019). Teorijski osnovi za primenu photovoice metoda na poslednju grupu učesnika mogu se pronaći u vizuelnoj kriminologiji, koja insistira na teorijski i metodološki utemeljenom razumevanju i tumačenju slika u cilju proširenja saznanja o različitim pojavama vezanim za kriminalna ispoljavanja i društvenu reakciju na njih (Brown, Carrabine, 2017). Imajući u vidu snažne efekte vizuelnih reprezentacija, vizuelna kriminologija otvara brojne mogućnosti na polju kritičke kriminologije (Brown, Carrabine, 2019). Ona osvetljava društvene odnose koji dovode do različitih neprihvatljivih ponašanja -krivičnih dela i procesa koji doprinose kriminalnom ispoljavanju, ali i interpersonalnom, pa čak i sistemskom i strukturnom nasilju (Brown, Carrabine, 2019). U tom kontekstu, uvidi vizuelne kriminologije relevantni su i za preispitivanje odnosa moći, tenzija koje postoje između socijalnih struktura i 
(27)
strukturnih nejednakosti svojstvenih modernom društvu, a na koje je fokusirana kritička kriminologija (Brown, Carrabine, 2019). 
Afirmacija tako koncipirane vizuelne kriminologije doprinela je i sve široj upotrebi photovoice metoda za potrebe ostvarivanja sveobuhvatnijih uvida u različite kriminološke fenomene i to opet ne samo kao istraživački metod, već i kao način da se učesnicima u istraživanju pruži mogućnost da rade na sebi, što u krajnjoj liniji može pogodovati njihovoj (re)socijalizaciji i socijalnoj rehabilitacija. 
Poznato je da suštinu svake izrečene kazne čini resocijalizacija prestupnika, određena kao uticaj na lica koja ranije nisu bila pravilno socijalizovana da izgrade pozitivna shvatanja o vrednostima, ispravne stavove, navike i druge lične kvalitete, kako bi stvaralački koristila svoja i tuđa iskustva (Milutinović, 1977 okruženja, ali i da se informacije o tako ostvarenim uvidima prenesu donosiocima odluka sa namerom iniciranja društvenih promena (Shannon, 2013: 6). 
Istraživanje je bilo usmereno na postizanje nekoliko ključnih ciljeva: 1) omogućavanja mladima koji su izdržali kaznu maloletničkog zatvora da po izlasku na slobodu iz svoje perspektive vizuelno dokumentuju a potom i analiziraju prednosti i potrebe zajednice u kojoj žive; 2) podsticanja kritičkog dijaloga i podizanja svesti o najbitnijim problemima u zajednici kroz grupno analiziranje fotografija i 3) prenošenja tako stečenih saznanja (bilo pozitivnih, bilo negativnih) predstavnicima zajednice i kreatorima javnih politika, kako bi se stvorila mogućnost za promene (Shannon, 2013: 6). 
Istraživanjem se nastojalo odgovoriti na sledeća pitanja: 1) Koje faktore iz svog okruženja mladi koji su izdržali kaznu maloletničkog zatvora smatraju najuticajnijim kada je u pitanju recidivizam? 2) Koje prednosti i slabosti svojih zajednica mladi uočavaju u tom kontekstu (na primer, postojanje uličnih bandi, sprovođenje nadzora od strane članova zajednice, dostupnost grupa za podršku)? 3) Kako mladi koji su imali iskustvo sa izdržavanjem kazne zatvora vide sebe u različitim društvenim ulogama i odnosima (na primer kao žrtve nasilja, kao predvodnike ili kao odbačene članove društva)? (Shannon, 2013: 12). 
Učesnici su tokom istraživanja pohađali i grupu za art-terapiju, a odabrani su u saradnji sa lokalnim službama koje rade sa mladima u sukobu sa zakonom, kao i po preporuci poverenika zaduženog da učestvuje u procesu njihovog post-penalnog prihvata (Shannon, 2013: 55-56). Sva trojica učesnika nalazila su se tokom sprovođenja istraživanja na uslovnom otpustu nakon izdržanog većeg dela kazne maloletničkog zatvora. Istraživanje je trajalo ukupno 8 nedelja, dvočasovni sastanci učesnika i istraživača održavani su jednom nedeljno u prostorijama lokalne neprofitne organizacije koja se bavi edukacijom i ličnim razvojem mladih (Shannon, 2013: 56). 
Učesnici su najpre upućeni u prirodu i ciljeve photovoce metoda a pokazani su im i primeri drugih sličnih projekata koji su uspešno realizovani, da bi kasnije dobili osnovne smernice u vezi sa tehničkim ali i etičkim aspektima fotografisanja i dokumentovanjem pozitivnih i negativnih aspekata svog okruženja (Shannon, 2013: 59). Učesnici su dobijali zadatke na nedeljnom nivou -da naprave određeni broj fotografija posvećenih različitim temama, kao što su na primer: mesta, predmeti i osobe koje imaju uticaj na različite aspekte njihovog života, njihove slabosti i vrline itd., a potom su na sastancima predstavljali fotografije koje su napravili, razgovarali o njima i razvijali predloge tema za narednu nedelju (Shannon, 2013: 60). Posebno je važno istaći da je jedan od ciljeva projekta bio da se učesnicima omogući aktivna uloga u istraživanju, te su, u skladu sa tim, oni ohrabrivani da sami odaberu koje fotografije žele da podele sa grupom, kao i da sastave kraći tekst koji opisuje svaku od njih (Shannon, 2013: 65). Paralelno sa ovim aktivnostima, istraživači su nastojali da kroz analizu fotografija zajedno sa učesnicima identifikuju pozitivne i negativne aspekte njihovog okruženja koji utiču na njihovo ponašanje (Shannon, 2013: 66). 
Fotografije i kraći opisni tekstovi koji ih prate predstavljeni su u Kulturnom centru Cesar Chavez u okviru kampusa Univerziteta u Severnom Koloradu, koji se bavi 
(29)
pružanjem akademske i socijalne podrške studentima latino-američkog porekla (Shannon, 2013: 67). Otvaranju izložbe prisustvovali su članovi porodica i prijatelji istraživača i učesnika, zaposleni u ustanovama za izvršenje krivičnih sankcija sa kojima su se učesnici povezali tokom izdržavanja kazne, poverenici zaduženi za vršenje nadzora nad učesnicima tokom uslovnog otpusta, kao i predstavnici akademske zajednice za koje je procenjeno da bi bili spremni da podrže ovakav vid rada (Shannon, 2013: 67). Nakon otvaranja, postavka je bila dostupna za širu javnost nedelju dana, a nakon toga je premeštena u prostorije neprofitne organizacije gde su posetioci mogli da je pogledaju još toliko (Shannon, 2013: 70). 
Projekat je dobio podršku lokalnih institucija, kao i štampanih i elektronskih medija, i posećenost je bila zadovoljavajuća, naročito od strane mlađe publike (Shannon, 2013: 70). 
Priče i fotografije koje je ovaj proces iznedrio doprinele su sagledavanju svakodnevice mladih koji se vraćaju u zajednicu nakon izdržane kazne maloletničkog zatvora i to kako od strane njih samih, tako i od strane zajednice (Shannon, 2013: 122). Sa jedne strane, učesnici su otpočeli da uviđaju faktore rizika i protektivne faktore kojima su svakodnevno izloženi i da kritički posmatraju okruženje sa kojim su u interakciji, dok je, sa druge strane, zajednica ostvarila uvid u sve poteškoće koje oni prevazilaze i uspehe koje prave na putu (re)socijalizacije (Shannon, 2013: 122). U tom smislu, učešće u ovom istraživanju imalo je udela u formiranju identiteta učesnika kroz njihovo aktivno razmišljanje o sopstvenim životima -kako o prošlosti koja ih je oblikovala, tako i o težnjama da u budućnosti donose ispravne životne odluke (Shannon, 2013: 122). 
Fotografije i priče koje su učesnici ovom prilikom podelili oslikavaju njihove tranzicije kroz tri konteksta: period pre odlaska na izdržavanje kazne, tokom boravka u maloletničkom zatvoru i proces vraćanja u zajednicu nakon izdržane kazne, sa fokusom na faktore rizika i protektivne faktore u svakoj od faza (Shannon, 2013: 125). Kroz fotografije, oni su predstavili svoje ranije životne stilove, kao nešto negativno, ali i svoje nade i aspiracije, kao pozitivne rezultate tretmana tokom izdržavanja kazne i opisali izazove sa kojima se suočavaju u nastojanju da te dve grupe uticaja pomire (Shannon, 2013: 125). Iz fotografija, tekstova i diskusija učesnika iskristalisali su se negativni modeli ponašanja usled kojih su bili sankcionisani, kao i načini na koje se može uticati na mlade u ustanovama za izvršenje krivičnih sankcija da više ne čine krivična dela (Abrams, Aguilar, 2005 prema Shannon, 2013: 126). Paralelno, vizuelno i narativno su dočarani i oni faktori koji su doprineli da mladi osete radost, optimizam i želju za promenom nakon ponovnog povezivanja sa porodicom, školskom sredinom i prijateljima i vraćanja životu na slobodi, ali i gubici koje su pretrpeli tokom boravka u kaznenoj ustanovi (Shannon, 2013: 127). 
Zahvaljujući ovim saznanjima identifikovane su njihove ključne potrebe u oblasti: socijalne i psihološke podrške, obrazovanja i zapošljavanja i mere koje bi nadležne ustanove i pojedinci trebalo da preduzmu kako bi se tim potrebama izašlo u susret (Shannon, 2013: 130-137). U tom smislu, istraživanje je doprinelo boljem razumevanju situacije u kojoj se nalaze mladi prestupnici po izlasku na slobodu (30) nakon izdržane kazne u cilju iniciranja društvenih promena koje bi doprinele da oni ostanu na ispravnom putu (Shannon, 2013: 140). 
Kao najvažnija ograničenja ovog istraživanja izdvojene su sledeće okolnosti. Prvo ograničenje se odnosi na uzorak istraživanja, imajući u vidu da trojica mladih prestupnika koji su bili odabrani i saglasni da u njemu učestvuju ne čine reprezentativan uzorak, pošto su odabrani po preporuci i jer su ispoljili znatno viši stepen motivacije od ostatka populacije kojoj pripadaju (Shannon, 2013: 14). Drugo ograničenje u vezi je sa samom prirodom fotografija koje su učesnici pravili. Naime, učesnici su dobili uputstvo da ne bi trebalo da prave fotografije koje na bilo koji način inkriminišu njih same ili nekog drugog, te one u tom smislu samo delimično oslikavaju njihove živote po povratku u zajednicu (Shannon, 2014: 13). Konačno, i na strani učesnika postojale su određene nedoumice, u smislu bojazni da njihovo mišljenje neće biti dovoljno uticajno da donese bilo kakve promene, ali su one otklonjene kroz razgovore sa istraživačima (Shannon, 2014: 139). 

Primena photovoice metoda u cilju sprečavanja stigmatizacije žena koje su izdržale kaznu zatvora u Kanadi

U ovom istraživanju, sprovedenom u Kanadi, čiji su rezultati publikovani 2014. godine, učestvovalo je pet žena, koje su (bilo tokom istraživanja bilo u određenom periodu pre njegovog sprovođenja boravile u ustanovi za postpenalni prihvat i učestvovale u radu grupe za ocenjivanje kvaliteta usluga te ustanove (Pickering, 2014: 274). Cilj istraživanja bio je da se iz perspektive bivših osuđenica sagledaju najvažniji aspekti njihovog povratka u zajednicu nakon izdržane kazne zatvora, kao i da se ukaže na ključne probleme sa kojima se one tom prilikom suočavaju, sa posebnim fokusom na stigmatizaciju ovih žena od strane ostatka zajednice (Pickering, 2014: 275). 
Nakon upoznavanja sa svrhom i karakteristikama photovoice metoda, kao i specifičnim ciljevima istraživanja, učesnice su dobile kamere i uputstva u vezi sa tehničkim i etičkim aspektima fotografisanja (Pickering, 2014: 275). Na zajedničkim sastancima, učesnice su se saglasile da je važno da svoja iskustva u vezi sa postpenalnim prihvatom podele sa zajednicom i utvrdile da žele da njihove fotografije predstavljaju njihovu sadašnju ličnost, kako bi javnost prema njima ispoljia više razumevanja i saosećanja (Pickering, 2014: 275). U skladu sa tim, na fotografijama su prikazane različiti aspekti njihovog života po povratku na slobodu,: dostignuća, nade, snovi, kao i veze sa porodicom i prijateljima (Pickering, 2014: 275). 
Pošto bi napravile određeni broj fotografija, učesnice bi sudelovale u grupnim diskusijama posvećenim njihovoj analizi, a njihove fotografije i transkripti diskusija su analizirani od strane istraživača (Pickering, 2014: 275). Učesnice su same birale fotografije koje će biti obuhvaćene istraživanjem, koncentrišući se na one za koje su smatrale da najbliže predstavljaju njihov identitet u datom trenutku, a nakon zajedničkih razgovora formulisale su i kraće natpise uz svaku od njih (Pickering, 2014: 275). Nakon toga, učesnice su sastavljale kolaže od fotografija i propratnih 
(31)
tekstova, koji su digitalizovani i dodatno obrađeni, kako bi mogli da se koriste kao gotovi panoi/transparenti u različitim prilikama poput konferencija, zajedničkih sastanaka i drugih njihovih istupanja u javnosti (Pickering, 2014: 275). 
Ovo istraživanje je doprinelo tome da zajednica "čuje glas" bivših osuđenica, kao i da sagleda njihova iskustva i percepcije postpenalnog perioda i to kroz dve tematske celine: 1) Kako da pomognem bližnjima da me razumeju i 2) Moja potreba za povezivanjem (Pickering, 2014: 275). 
U sklopu prve celine najviše pažnje posvećeno je problemu stigmatizacije bivših osuđenica i negativnim posledicama diskriminatorskog odnosa sredine prema njima, usled čega su bile primorane da kriju svoju prošlost i identitet (Pickering, 2014: 276). Učesnice istraživanja dotakle su se i problema odnosa zaposlenih koji su angažovani na pružanju psiho-socijalne podrške bivšim osuđenicama tokom postpenalnog prihvata, a ovo pitanje razmotreno je kroz nekoliko užih tema: 1) Saslušaj me, 2) Vidi moju snagu, 3) Mogu da se menjam i učim i 4) Isceljenje sa ili bez stručne pomoći (Pickering, 2014: 277). Saznanja koja su slikom i rečima predstavljena u okviru ovih užih tematskih celina pokazala su da bivše osuđenice imaju jasne ideje o tome kako bi trebalo unaprediti rad profesionalnih savetnika, pa je tako utvrđeno da one smatraju da savetnici prerano odustaju od njih, ne verujući da su sposobne da se promene (Pickering, 2014: 277). 
U okviru druge tematske celine pod nazivom Moja potreba za povezivanjem učesnice su istražile različite nivoe povezivanja, počevši od povezivanja sa sopstvenom ličnošću, preko povezivanja sa bliskim osobama, pa sve do ostvarivanja povezanosti sa širom zajednicom, pri čemu su te veze posmatrane kao izvori radosti, ali i bola i gubitka (Pickering, 2014: 277). Učesnice su ovde svoju pažnju usmerile na učenje životnih veština, praktikovanje tolerancije i želju da jedna drugoj pruže podršku, a kolaži sačinjeni od njihovih fotografija i natpisa su im poslužili kao sredstvo da dopru do šire zajednice i premoste distancu u odnosu na ostale članove društva (Pickering, 2014: 277). 
Rezultati ovog istraživanja potvrdili su da se bivše osuđenice po povratku u zajednicu suočavaju sa etikatiranjem i stigmatizacijom, što je jedna od učesnica opisala sledećim rečima: "Ponekad se osećam kao da idem naokolo sa etiketom, znate sa brojem mog otiska prsta na čelu. Jer ljudi ne vide mene, oni vide samo taj broj" (Pickering, 2014: 278). Ono je ohrabrilo učesnice da istraju u svojim nastojanjima da pomognu široj zajednici da ih razume na pravi način, i da u svakoj od njih vidi ono što se nalazi "ispod etikete bivše osuđenice" -majku, ćerku, sestru, prijateljicu (Pickering, 2014: 278). Pored toga, istraživanje je dalo učesnicama prostor da tokom grupnog procesa jedna drugoj pružaju utehu i podršku na često veoma teškom putu prilagođavanja životu na slobodi (Pickering, 2014: 278). Takođe, istraživanje je omogućilo da se naprave prvi koraci ka uspostavljanju pozitivnih odnosa između učesnica i šire zajednice kroz prezentacije njihovog radafotografija, transparenata i priča u medijima i široj javnosti (Pickering, 2014: 279). Konačno, istraživanje je doprinelo i da savetnici koji pružaju stručnu psiho-socijalnu podršku bivšim osuđenicama tokom postpenalnog prihvata bolje razumeju njihove potrebe, te da svoj pristup prilagode istima, počevši, na primer od usmeravanja (32) pažnje na njihove sposobnosti, kvalitete i kapacitete i uspostavljanja jasne komunikacije i poverenja (Pickering, 2014: 279). 
Prema rečima učesnica, sam proces fotografisanja propraćen grupnim diskusijama delovao je na njih terapeutski i osnažujuće, jer im je omogućio da vizuelno izraze emocije i iskustva koja nisu bile u stanju da verbalizuju, ali i da steknu nova znanja i veštine (Pickering, 2014: 280). Kako se deljenje fotografija i životnih priča kako međusobno tako i sa širom zajednicom pokazalo kao dobar način za ponovno uspostavljanje prekinutih veza između učesnica i društva, savetnicima koji sa njima rade je predloženo da ovaj metod počnu primenjivati i u budućnosti, u cilju prevazilaženja barijera u komunikaciji i razvijanja adekvatnih terapeutskih odnosa (Pickering, 2014: 280). 

Photovoice i sagledavanje probacije iz ugla osuđenih u Irskoj i Engleskoj

Imajući u vidu da evropske zemlje poslednjih 30 godina sve češće primenjuju različite vidove probacije sa zaštitnim nadzorom, ali i da nije poznato kako osuđena lica doživljavaju izdržavanje ove alternativne sankcije, Fitzgibbon i Healy primenili su photovoice metod sa namerom da ostvare uvid u ovu problematiku iz ugla osuđenih, a rezultate svog istraživanja publikovali su 2019. godine (Fitzgibbon, Healy, 2019). Cilj ovog istraživanja bio je da se ispita primenljivost photovoice metoda na istraživanje iskustva probacije sa zaštitnim nadzorom u različitim sociokulturnim okruženjima i kazneno-pravnim sistemima -u Engleskoj i Irskoj, kao i da se "nevidljivo učinim vidljivim kroz niz vizuelnih reprezentacija" (Fitzgibbon, Healy, 2019: 5). 
U okviru pomenutog istraživanja, sprovedene su dve studije zasnovane na primeni photovoice metoda -jedna u Irskoj i jedna u Engleskoj, a njihovi rezultati analizirani su u ovom radu kao primeri dobre prakse i mogući uzori za sprovođenje sličnih istraživanja u našoj zemlji. 
Istraživanje sprovedeno u Irskoj obuhvatilo je uzorak od 8 osuđenih lica muškog pola koja su bila pod zaštitnim nadzorom i učestvovala u programu rehabilitacije u zajednici, dok je istraživanje realizovano u Engleskoj obuhvatilo uzorak od 10 osuđenica na probaciji, koje su pohađale sastanke u Ženskom centru. Učesnici iz Irske napravili su 84 a učesnice iz Engleske 131 fotografiju, a njihovi radovi prezentovani su na odvojenim izložbama, posećenim od strane većeg broja predstavnika akademske zajednice, sistema izvršenja krivičnih sankcija, kreatora javnih politika i fotografa (Fitzgibbon, Healy, 2019: 6). 
Učesnici su dobili osnovna uputstva o tome kako da koriste kameru (u Irskoj su korišćene digitalne kamere, a u Engleskoj analogne za jednokratnu upotrebu), a od svakog je zahtevano da napravi 10 fotografija koje oslikavaju njihova iskustva u vezi sa probacijom (Fitzgibbon, Healy, 2019: 6). Fotografije su odštampane i vraćene učesnicima kako bi mogli da razmisle o tome zbog čega su odabrali baš te fotografije i šta one za njih predstavljaju, da bi potom na fokus-grupama razmenjivali svoje misli i ideje u vezi sa njima i osmislili odgovarajuće naslove i propratne tekstove 
(Fitzgibbon, Healy, 2019: 7). Nakon toga, istraživači su analizirali fotografije i transkripte sa fokus-grupnih diskusija, čime je omogućeno da se predmet istraživanja sagleda na više nivoa i sa više različitih aspekata (Fitzgibbon, Healy, 2019: 7). 
Rezultati istraživanja predstavljeni su odvojeno za Irsku i Englesku u okviru sledećih tematskih celina: 1) pomoć i podrška, 2) vreme, priroda i lični razvoj, 3) stigma i identitet i 4) tranzicije i počeci. 
Govoreći o pomoći i podršci, učesnici u istraživanju u Irskoj su bili apsolutno saglasni da je za njih probacija predstavljala pozitivno iskustvo, što potvrđuju i njihove fotografije na kojima je prikazano mnoštvo mogućnosti za lični razvoj u okviru probacionog programa poput biblioteka, umetničkih ateljea, pribora za slikanje i crtanje, mozaika i slika čiji su autori sami učesnici, obrazovnih ustanova, prostora za hortikulturu itd. (Fitzgibbon, Healy, 2019: 8). Diskusije na ovu temu pokazale su da je kreativno angažovanje imalo pozitivan efekat na učesnike, te da bi i u budućnosti trebalo primenjivati modele rehabilitacije prestupnika zasnovane na razvoju stvaralačkih potencijala, talenata i veština (Fitzgibbon, Healy, 2019: 8). Učesnici su na fokus grupama takođe ukazali na osnažujuću i terapeutsku ulogu zbližavanja sa drugim učesnicima u programu i uzajamne podrške, o čemu svedoči veliki broj fotografija iz kantine, kao mesta gde su se najčešće odigravali njihovi neformalni razgovori (Fitzgibbon, Healy, 2019: 8). Takođe, iz fotografija i razgovora proizašao je i zaključak da su učesnici uspostavili dobru saradnju sa poverenicima, te da su se između njih razvili aktivni, kolaborativni i humani odnosi, što se smatra faktorom koji podstiče uspešnost ovog resocijalizacije (Fitzgibbon, Healy, 2019: 9). 
U okviru tematske celine posvećene vremenu, prirodi i ličnom razvoju, irski učesnici, a posbno stariji, izdvojili su vreme kao ključan pojam, praveći jasnu razliku između "protraćenog" i pametno iskorišćenog vremena, pri čemu su vreme provedeno na izdržavanju kazne zatvora u instituciji mahom opisivali kao izgubljeno, dok su vreme provedeno na probaciji smatrali za kvalitetno i smisleno (Fitzgibbon, Healy, 2019: 9). Kvalitetno iskorišćeno vreme učesnici su često dovodili u vezu sa umirujućim i terapeutskim efektima boravka u prirodi, što je vidljivo i iz velikog broja fotografija cveća, parkova, jezera, reka, riba i pataka i što još više dolazi do izražaja ako se ima u vidu da su određeni period života proveli u monotonom zavodskom okruženju (Fitzgibbon, Healy, 2019: 10). 
Kada je reč o temi stigme i identiteta, učesnici iz Irske su svoju pažnju usmerili na različita mesta kao ključne elemente identiteta pojedinca, naglašavajući pri tome da njihove zajednice imaju "dva lica" -dopadljivu masku namenjenu javnosti iza koje se skriva mnogo mračnija realnost (Fitzgibbon, Healy, 2019: 11). Uočeni nesklad prikazan je kroz seriju fotografija smeća, grafita, beskućnika, i raznih oblika devijantnog ponašanja, nasuprot kojima su kao kontrast postavljene slike lepo uređenih i održavanih parkova i spomenika (Fitzgibbon, Healy, 2019: 11). Fotografije iz tematske celine posvećene stigmi i identitetu irskih učesnika ilustruju izazove sa kojima se suočavaju prestupnici koji žele da napuste kriminalni model ponašanja, ali koji su istovremeno izloženi uticajima stigmatizujućeg i kriminogenog okruženja (Fitzgibbon, Healy, 2019: 13). One ukazuju i na važnu ulogu probacionog programa, Zbornik IKSI, 2-3/2021 -A. Batrićević "Photovoice i (re)socijalizacija prestupnika", (str. 21-40) (34) za koji se ispostavilo da je učesnicima služio kao neka vrsta utočišta od negativnih uticaja sredine, pod čijim okriljem su imali mogućnost da nesmetano stvaraju i ispoljavaju svoj novi identitet (Fitzgibbon, Healy, 2019: 13). 
Fotografije i diskusije posvećene temi tranzicije i novih početaka učesnika iz Irske omogućile su ostvarivanje uvida u njihove prošle identitete, ali i nove, koje su otpočeli da stvaraju, pri čemu su mlađi uglavnom fotografisali prizore koji oslikavaju vrednosti povezane sa maskulinitetom u adolescentnom periodu (kao što su na primer skupa kola, svežnjevi novčanica, enterijeri pabova, lokalnih kladionica i alkoholnih pića u izlozima), dok su stariji svoj fokus usmerili na pozitivne promene svog identiteta, te je među njihovim fotografijama bilo i jedno belo platno kao simbol novog početka (Fitzgibbon, Healy, 2019: 13). Kao česti motivi na fotografijama svih učesnika mogla su se uočiti policijska kola, advokatske kancelarije, zgrade sudova i kancelarija poverenika, kao podsetnici na kriminalnu prošlost koju su nastojali da ostave za sobom (Fitzgibbon, Healy, 2019: 15). 
Istraživanje sprovedeno u Engleskoj pokazalo je da su učesnice radeći na temi pomoći i podrške, osim pozitivnih često ispoljavale i pomešana osećanja kada je u pitanju podrška, zavisno od probacionog centra i mesta gde su boravile (Fitzgibbon, Healy, 2019: 15). Naime, neke od učesnica ukazale su na to da je podrška poverenika kod njih često stvarala osećaj pritiska, ograničenja i preopterećenosti, te da su sve vreme bile svesne dvostruke uloge poverenika -da im pruže pomoć ali i da ih nadziru i kontrolišu (Fitzgibbon, Healy, 2019: 16). Kada je u pitanju tema vremena, prirode i razvoja, ispitanice iz Engleske su se takođe posvetile prolaznosti, s tim što su, za razliku od ispitanika iz Irske, vreme provedeno na probaciji mahom posmatrale kao izgubljeno i protraćeno, što je, primera radi, jedna od njih ilustrovala kroz fotografiju jastuka na sofi u Ženskom centru, na kojem je bila naštampana slika sata kao simbola vremena koje je provela u čekanju ili odlasku sa jednog sastanka na drugi, ali i u iščekivanju nastavka svog života (Fitzgibbon, Healy, 2019: 16). Lični razvoj i priroda u znatnoj meri su zaokupili pažnju učesnica iz Engleske, te na velikom broju fotografija dominiraju motivi biljaka, ali i trulog panja iz kojeg niču pečurke, iskrivljenog korenja drveća iz kojeg rastu nove mladice, kao simbola rasta, razvoja, i nastajanja nečeg lepog na temeljima koji su ponekad raspali, truli, deformisani... (Fitzgibbon, Healy, 2019: 16-18). I učesnice iz Engleske dotakle su se teme stigmatizacije i to prvenstveno tokom razgovora o fotografijama otpada, bačenih ambalaža od alkoholnih pića, slivnika i toaleta, koje su one povezivale sa protraćenim životom usled zavisnosti od alkohola i opojnih droga, ali i doživljavanjem sebe kao loših osoba i otpadnika od društva (Fitzgibbon, Healy, 2019: 18). Nastojeći da odgovore na temu tranzicija i novih početaka, učesnice iz Engleske povezale su proces prelaska iz institucionalnog okruženja u život na slobodi sa konceptom maske i podeljenog identiteta, ističući da proces probacije zapravo podrazumeva da "postaješ neko ko zapravo nisi" (Fitzgibbon, Healy, 2019: 20). Istovremeno, učesnice su istakle da "skidanje maski" u smislu otkrivanja svog pravog identiteta tokom procesa probacije može delovati kao oslobođenje od tereta kriminalne prošlosti i pružiti motivaciju za okretanje ka boljoj budućnosti (Fitzgibbon, Healy, 2019: 21). 

(35)

Rezultati oba istraživanja -i u Irskoj i u Engleskoj, pokazali su da je photovoice podoban metod za ostvarivanje uvida u život i iskustva ljudi i žena koji prolaze kroz proces probacije, kao i za skretanje pažnje na njihovu potrebu za: praktičnom i emocionalnom podrškom, kvalitetno osmišljenim slobodnim vremenom, kao i mirom i psihičkom stabilnošću (Fitzgibbon, Healy, 2019: 21). Nalazi ovih istraživanja osvetlili su i ključne izazove sa kojima se lica na probaciji suočavaju (uključujući: stigmatizaciju, isključenost iz društva, osudu sredine), kao i poteškoće na koje nailaze na svom putu ka izgradnji svog novog nekriminalnog identiteta (Fitzgibbon, Healy, 2019: 21). Primena photovoice metoda u oba istraživanja omogućila je da se sagledaju pozitivni aspekti probacionog iskustva, kao i rehabilitacioni aspekti nadzora u smislu emocionalne i praktične podrške, uspostavljanja saradnje sa poverenicima i kvalitetno provedenog vremena (Fitzgibbon, Healy, 2019: 21). Istraživanja su ukazala i na određene "bolne tačke" probacije, naročito u slučaju učesnica iz Engleske, čije su fotografije i priče oslikale osećaj ograničenja autonomije, izgubljenog vremena, stigmatizacije, nepoželjnog mešanja u njihov privatni život, kao i konstantan pritisak da ne prekrše neki od uslova probacije (Fitzgibbon, Healy, 2019: 21). 
Autori oba istraživanja saglasni su da im je primena photovoice metoda omogućila sticanje saznanja do kojih ne bi mogli doći primenom klasičnih istraživačkih metoda, te da je upravo primena ovog inovativnog pristupa doprinela ostvarivanju nekih neočekivanih uvida u vezi sa probacijom u različitim socijalnim, političkim i kulturnim kontekstima (Fitzgibbon, Healy, 2019: 21). Konačno, navodi učesnika i učesnica potvrdili su da je njihovo angažovanje u ovom istraživanju doprinelo razvoju njihove motivacije za napretkom, formiranju pozitivnih identiteta i jačanju socijalne povezanosti, te se photovoice osim istraživačkog pokazao i kao dobar metod za njihovo osnaživanje, lični razvoj resocijalizaciju i socijalnu rehabilitaciju (Fitzgibbon, Healy, 2019: 23). 
formi, te je fotografija podoban medijum za njihovo izražavanje (Wang, Burris, 1997: 372). 
Photovoice je prilagodljiv i može se primenjivati u različitim zajednicama i okruženjima, a njegovi inicijalni ciljevi mogu se redefinisati tokom samog istraživanja, u zavisnosti od potreba učesnika (Wang, Burris, 1997: 372). Primena photovoice metoda može vrlo brzo doprineti poboljšanju konkretne situacije i pokrenuti pozitivne društvene promene. Prednost photovoice metoda proizlazi i iz činjenice da vizuelne reprezentacije ostavljaju mnogo snažniji utisak na javnost nego pisane reči, te se on smatra veoma moćnim sredstvom za širenje informacija i pokretanje zajednice na konkretne akcije (Wang, Burris, 1997: 373). 
Kao jedna od slabosti photovoice metoda ističe se rizik kojem se učesnici izlažu samim tim što preduzimaju određene društveno angažovane aktivnosti. Dokumentovanje aktuelne situacije i preduzimanje aktivnosti koje za cilj imaju društvene promene mogu se protumačiti kao politički akti i izazvati negativne reakcije pojedinih članova zajednice (Wang, Burris, 1997: 374). Nedostatak photovoice metoda može predstavljati i suviše lični upliv u različitim fazama istraživanja, te treba imati u vidu da će tako dobijena saznanja uvek zavisiti od toga: ko pravi fotografije, šta su učesnici odlučili da fotografišu, a šta da izostave i koji su bili kriterijumi prilikom selekcije fotografija (Wang, Burris, 1997: 374). Pojedini autori ističu i bojazan da primena photovoice metoda uprkos insistiranja na demokratičnosti, ravnopravnosti i reprezentovanju ugroženih grupa može proizvesti suprotan efekat i dodatno produbiti socijalne nejednakosti (Wang, Burris, 1997: 374). 
Nabrojane prednosti i nedostaci photovoice metoda ukazuju na to da njegova uspešna primena pre svega zahteva detaljnu pripremu, kako u smislu osmišljavanja svake od faza istraživanja tako i u smislu proučavanja konteksta u kojem će se ono sprovoditi. Takođe je važno uspostaviti odnos poverenja i razumevanja između istraživača i učesnika, kao i svest o njihovom zajedničkom cilju, ali i detaljno informisati učesnike o odgovornosti koju na sebe preuzimaju fotografišući i osnovnim etičkim principima koje moraju slediti. U skladu sa tim, treba insistirati na tome da istraživač bude dostupan učesnicima za konsultacije u vezi sa tim temama, neovisno od grupnih sastanaka. 
Fleksibilnost photovoice metoda i primeri inostrane prakse ukazuju na njegovu podobnost za primenu u istraživanjima posvećenim resocijalizaciji i socijalnoj rehabilitaciji prestupnika. Osim što omogućava sticanje novih saznanja i sagledavanja ove problematike iz drugačije perspektive, potvrđeno je da photovoice ima pozitivan efekat na same učesnike u smislu njihovog osnaživanja i socijalne reintegracije. Takođe, on doprinosi prilagođavanju programa rada sa ovim licima njihovim stvarnim potrebama. Navedeno govori u prilog tome da bi trebalo razmotriti mogućnost primene photovoice metoda u različitim fazama izvršenja krivičnih sankcija, ali i tokom postpenalnog prihvata kako punoletnih tako i maloletnih prestupnika. 
(40) 

PHOTOVOICE AND (RE)SOCIALISATION OF OFFENDERS

Photovoice represents an innovative method of participatory action research based upon the theoretical concepts of visual and critical criminology and the scientific relevance of documentary photography. It allows specific social problems to be observed from the perspective of those who they affect most, with the aim to resolve these problems and initiate positive social changes. Photovoice is designed to provide the participants of the research with psychological support, empowerment, and personal development with the help of creative expression through photography. Photovoice enables the community and decision-makers to observe and understand the needs of the participants from the perspective of participants themselves -through their photographs and accompanying captions. 
Having in mind the expansion of the photovoice method in social studies and humanities, particularly for research and empowerment of marginalized groups, the author analyses the theoretical foundations of the photovoice method and the examples of its application in other countries for observation of offenders' needs and enhancement of their resocialization. Within concluding remarks, the author discusses the advantages and limitations of the photovoice method and accentuates the need for its application in the research dedicated to resocialization and postpenal support of offenders in our country. 
KEY WORDS: photovoice / documentary photography / research method / participative action research / resocialisation of offenders
Photovoice i (re)socijalizacija prestupnika