Tragom stare fotografije - Muderis i učenici medrese u Cazinu 1905. godine


Pregledni naučni rad ELVIR DURANOVIĆ Institut za islamsku tradiciju Bošnjaka TRAGOM STARE FOTOGRAFIJE -Muderis i učenici medrese u Cazinu 1905. godine 

Sažetak

Povod za pisanje rada je fotografija Cazinske medrese iz 1905. godine češkog fotografa Rudolfa Bruner-Dvořáka na kojoj su predstavljeni njen tadašnji muderis Sejfulah-ef. Proho i učenici. Autor na početku rada govori o osnivanju i radu Cazinske medrese krajem XIX i početkom XX stoljeća, obogativši do sada poznate podatke s novim iz arhiva Gazi Husrev-begove biblioteke. Arhivski materijali pružaju uvid u obrazovni proces u ovoj medresi, predmete koji su se po godinama izučavali, životopise muderisa, ali i jasniju sliku o oscilaciji u broju učenika medrese izazvanu ratnim i poratnim prilikama, što je dovelo do prestanka rada Medrese 1920. godine. U nastavku rada autor se fokusira na dva ključna segmenta s fotografije: muderisa i učenike Medrese 1905. godine. Budući da je o muderisu Sejfulah-ef. Prohi i njegovim djelima na bosanskom jeziku objavljeno prilično građe, autor se fokusirao na njegov rad u Cazinskoj medresi i utjecaj koji je imao na islamske prosvjetne prilike u Bosanskoj krajini početkom XX stoljeća. Na osnovu arhiva Cazinske medrese koji se čuva u Gazi Husrev-begovoj biblioteci i objavljene građe u bosanskohercegovačkoj islamistici, autor je na kraju rada predstavio učenike s Bruner-Dvořákove fotografije iz 1905. godine, ponudivši njihova imena, prezimena i osnovne biografije učenika. 

vićev popis muderisa objavljen u fusnoti njegovog rada koristili su svi autori koji su poslije njega pisali o ovoj islamskoj obrazovnoj ustanovi. Nešto više informacija o staroj i novoj zgradi Cazinske medrese, organizaciji nastave u njoj i njenom značaju za muslimane Bosanske krajine donosi Sulejman Smlatić. 6 Najiscrpniji rad o Cazinskoj medresi napisao je njen nekadašnji učenik hadži Mumin Bajrić 7 , koji se prisjetio školovanja u Medresi, istaknutih učenika koji su je pohađali i zanimljivih podataka o njenim muderisima. 8 Ostali radovi koji tematiziraju medresu u Cazinu uglavnom prenose podatke koje su objavljivali Kreševljaković i Smlatić. 9 z objavljenu građu u ovom radu, prvi put bit će korištena sačuvana djelimična arhiva Cazinske medrese koja se nalazi u Gazi Husrev-begovoj biblioteci u Sarajevu. Podaci iz ovog arhiva odnose se na period od školske 1895/96. do 1919/20. godine. Dokumenti o Cazinskoj medresi sadrže podatke o muderisima, organizaciji nastave, nastavnim predmetima, učenicima i održanim ispitima. 

Medresa u Cazinu 1867-1920. godine

Karlovačkim mirom iz 1699. godine Bosanska krajina našla se na krajnjoj zapadnoj granici Osmanske države, što je značajno utjecalo na vjerskoprosvjetne i kulturne prilike ovog kraja. Zbog blizine granice i čestih upada hrvatskih i ugarskih vojnih formacija, Bošnjaci Bosanske krajine u odgoju mladih pažnju su posvećivali usvajanju vještina potrebnih za odbranu zemlje, što nije ostavljalo dovoljno prostora za razvoj viših vjerskih obrazovnih ustanova. Tokom osmanskog perioda i kasnije u Krajini nije bilo tekija, a umjesto ilahija i kasida Bošnjaci ovih prostora njegovali su poeziju koja je slavila podvige Muje i Halila iz Kladuše i drugih bošnjačkih epskih junaka. I prve medrese u Bosanskoj krajini sagrađene su kasno, tek polovinom XIX 11 čiju plaću je iz svojih sredstava osiguravala Vilajetska vlada. 12 odine 1870. Sarajevski cvjetnik objavio je vijest da je u Cazinskoj medresi već bilo upisano trideset učenika. 13 Nastava je bila organizirana po starom sistemu halki i idžazetnama prema kojem se učenici nisu dijelili po razredima nego prema halkama ili skupinama i prelazili su iz niže u višu halku shodno svom uspjehu u nauci, bez obzira na to koliko im je vremena trebalo da taj uspjeh postignu. U okviru ovog, tradicionalnog sistema, kada bi učenik došao u medresu, muderis bi ga smještao u početnu halku, u kojoj je kroz četiri do šest godina prelazio za taj stupanj predviđene predmete, najčešće iz arapskog jezika i obredoslovlja (fikh). Nakon toga započinjao je sljedeći stepen u istom trajanju. Uz lekcije iz arapskog jezika i fikha, muderis je na ovom stupnju držao predavanja iz logike. Potom je učenik prelazio u treći viši stupanj, u kojem je izučavao tefsir, hadis, usuli fikh i dr. Cjelokupno školovanje trajalo je dvanaest do šesnaest godina. Kada bi učenik ovladao svim predviđenim znanjima i vještinama, tada bi od muderisa dobivao pismenu potvrdu, idžazetnamu. 14  Sulejman Smlatić "Medresa u Cazinu...ˮ, str. 17. Na osnovu informacija iz Sarajevskog cvjetnika 15 zna se da je muderis Ćišić u prvim godinama od osnivanja Cazinske medrese predavao sljedeće predmete: Maksud 16 , Avamil 17 , Izhar 18 i Mula Džami 19 . 
Nastava u Medresi neometano se odvijala do austrougarske okupacije 1878. godine kada je, vjerovatno uslijed ratnih dešavanja, zapaljena. Naime, Mehmed Mašić prenosi podatak da je iz stare zgrade medrese pružan otpor austrougarskoj okupaciji, uslijed čega je sama zgrada zapaljena. 20 Iako je drvena zgrada medrese izgorjela, muderis Ćišić nastavu nije prekidao, već ju je, najvjerovatnije, održavao u Gradskoj džamiji u Cazinu do smrti 1881. godine. Ukopan je pored medrese. 21 Na dužnosti muderisa Ćišića je 1881. zamijenio muftija hadži Husein-ef. Pozderac iz Cazina. 22 Husein-ef. je u Cazinskoj medresi ostao do smrti 1883. godine. I on je ukopan pored medrese. 23 Od školske 1883/84. godine na mjestu muderisa nalazimo Jusuf-ef. Huršidića iz Podzvizda kod Velike Kladuše. Kreševljaković navodi da je Huršidić bio muderis Cazinske medrese do 1894. godine, međutim, čini se da je on na toj dužnosti ostao mnogo kraće. 24 Naime, krajem 1887, odnosno početkom 1888. godine Jusuf-ef. imenovan je za prvog muderisa Atmejdan medrese u Sarajevu, 25 a već krajem februara 1888. godine Vakufska komisija u Brčkom obavijestila je Zemaljsku vakufsku komisiju u Sarajevu da je za muderisa u Čačak medresi u Brčkom postavljen Jusuf-ef. Huršidić. 26 okom angažmana u Cazinu Huršidić je, uz držanje predavanja učenicima, pokrenuo i vodio aktivnosti oko izgradnje nove zgrade medrese koja je otvorena 1890. godine. Većinu sredstava za izgradnju osigurali su Bošnjaci Cazina i okoline. 27 Nova zgrada medrese izgrađena je nedaleko od stare, a svojim izgledom bila je jedna od najljepših građevina u Cazinu. 28 Kreševljaković navodi da je lokalna kotarska vlast preuzela na sebe održavanje medrese i finansiranje plaće muderisa, što je bio jedinstven slučaj u Bosni i Hercegovini. 29 oslije hafiza Huršidića, do 1888. godine dužnost muderisa Cazinske medrese obnašao je hadži Bekir-ef. Kurtagić 30 iz Kulen-Vakufa. 31 Za vrijeme njegovog službovanja, 1895. godine desila se prva reforma medresā u Bosni i Hercegovini, koja je obuhvatila i medresu u Cazinu. Već 1896. godine muderis Kurtagić poslao je u Sarajevo izvještaj o broju učenika u Cazinskoj medresi i predmetima koje je predavao. Školske 1895/96. godine u Medresi je bilo upisano 27 učenika, koji su bili podijeljeni u dva razreda. Učenici prvog razreda pohađali su nastavu iz udžbenika Maksud, dok su učenici drugog razreda izučavali Izhar i Halebi 32 . 33 Muderis Kurtagić predavanja je držao dva puta dnevno: sabahsko i ikindijsko predavanje. Naredne, 1896/97. u Medresu su bila upisana 34 učenika, podijeljena u tri razreda. Učenici prvog razreda usvajali su znanja iz udžbenika Bina 34 , Emsila 35 i Halebi. U drugom razredu muderis je držao nastavu iz udžbenika Izzi 36 i Halebi, dok je trećem razredu predavao Izhar i Halebi. 37 d školske 1897/98. Bekir-ef. Kurtagića na mjestu muderisa Cazinske medrese naslijedio je Sejfulah-ef. Prohić (Proho), rodom iz Konjica, koji je kao vrstan alim i pedagog ostavio duboki trag u Medresi, ali i ukupnom Mula Džami, Konverzacija arapskog jezika, Tefsiri-šerif, Tarikati Muhammedije 48 , Telhis 49 i Konverzacija turskog jezika. 50 aredne, 1910/11. godine broj učenika Cazinske medrese smanjen je na 46. Učenici su bili podijeljeni u pet razreda, a izučavali su sljedeće udžbenike: u prvom razredu: Maksud, Nedžatu-l-muminin, Tuhfetu-s-sibjan; u drugom: Izhar, Nuru-l-idah i Konverzacija arapskog jezika, u trećem: Izhar, Kuduri i Bustanu-l-'arifin; u četvrtom: Mula Džami, Kuduri, Bustanu-l-'arifin; te u petom: Mula Džami, Tefsiri-šerif, Tarikati Muhammedije i Telhis. 51 kolske 1911/12. godine prvi razred pohađalo je čak 30 učenika, tako da se ukupan broj đaka u Medresi povećao na sedamdeset. Muderis je nastavio s uvođenjem novih predmeta, posebno u peti razred, osvježavajući na taj način nastavni proces. Učenici su u prvom razredu izučavali: Sarf (Konjugacija glagola u arapskom jeziku), Durijekta i Tuhfetu-s-sibjan; u drugom: Avamil, Nuru-l-idah i Ta'lim el-mute'allim 52 ; u trećem: Izhar, Nuru-l-idah i Ta'lim elmute'allim; te u četvrtom: Tefsiri-šerif, Šeriatu-l-islam 53 i u petom: Multeka i Muršidu-l-Mubtedin 54 . 55 očetkom školske 1911/12. u Cazinsku medresu upisao se, s devet godina starosti, Mumin Bajrić, sin Šerif-ef. iz Stijene kod Cazina. To je tada bila rijetkost, budući da su se učenici obično u prvi razred medrese upisivali s dvanaest ili trinaest godina. On će se kasnije prisjetiti svog školovanja u ovoj obrazovnoj ustanovi: "Medresa je imala četiri odjeljenja. Prva tri odjeljenja trajala su po jednu godinu (razred), a četvrto odjeljenje muderis je proširivao po svom nahođenju na više godina. U niža tri odjeljenja predavali su softe iz najstarijeg razreda i tako odmah u medresi sticali nastavničku praksu. U četvrtom odjeljenju predavao je muderis. On je sedmično jedanput inspicirao niže razrede i hospitovao svoje mlađe asistente.ˮ 56  nižim razredima, prema tome, predavali su stariji i napredniji učenici predmete koje su oni već bili usavršili pred muderisom, i to je razlog zbog kojeg su se u nižim razredima izučavali uglavnom isti udžbenici. Kao muderisov asistent u Medresi je radio Hasan-ef. Bećirević 57 . Sa svoje strane pak, 59 Novi udžbenik koji su učenici četvrtog i petog razreda te godine izučavali bio je Tenbihu-l-gafilin 60 . 
Budući da većina učenika Cazinske medrese nije bila završila osnovnu školu, već samo mekteb, muderis Sofić napravio je dogovor s učiteljem osnovne škole da ovi učenici uz nastavu u Medresi redovno pohađaju i nastavu u osnovnoj školi. Kada je 1914. godine došao u obilazak Cazinske medrese, bihaćkom muftiji Jusuf-ef. Jahiću se svidjelo da njenih 30 učenika redovno pohađa nastavu i u osnovnoj školi u Cazinu. Muftija je obećao da će se založiti kod Zemaljske vlade da dodijele jednog učitelja u Medresu da predaje svjetovne predmete. 61 rvi svjetski rat donio je sa sobom brojne neprilike koje su pogodile cjelokupno bosanskohercegovačko stanovništvo, a snažno su se odrazile i na rad medrese u Cazinu. Broj učenika Medrese tokom Velikog rata značajno se smanjivao, tako da su školske 1915/16. u tri razreda bila upisana 23 đaka, 62 a 1917/18. samo 14 učenika. Uz vjerske predmete ove 1917/18. školske godine u Medresi su uvedeni svjetovni predmeti. 63 U izvještaju sa završnog ispita održanog 20. maja 1918. navodi se kako su uslovi za život u Medresi teški te da su učenici siromašni i nemaju dovoljno ni hrane ni udžbenika, tako da je pokazani nivo znanja na ispitu u skladu s općim stanjem u Medresi. 64  Muderis na fotografiji Cazinske medrese Rudolfa Bruner-Dvořáka je Sejfulah-ef. Proho, bošnjački alim s kraja XIX i početka XX stoljeća. Kao mualim u mektebi ibtidaiji, muderis u Cazinskoj medresi i profesor u Šerijatskoj sudačkoj školi, Proho je život posvetio nauci, obrazovanju i učenicima. Uvidjevši da je Bosna i Hercegovina austrougarskom okupacijom ušla u evropsku civilizacijsku i kulturnu zonu, Proho je zagovarao uvođenje nastave i pisanje udžbenika na bosanskom jeziku u islamskim obrazovnim ustanovama, mektebima i medresama. Na ovom polju dao je veliki doprinos, napisavši više od deset originalnih djela ili prijevoda udžbenika na bosanskom jeziku. 71 oslije jedanaest godina školovanja u Istanbulu Proho se vratio u rodni Konjic, gdje je godinu dana bio bez posla, da bi se potom zaposlio kao prvi mualim mektebi ibtidaije u Konjicu u kojoj je predavao do kraja 1897, kada prelazi u medresu u Cazin. Naime, Zemaljska vlada u Sarajevu izvijestila je 31. 10. 1897. Zemaljsko vakufsko ravnateljstvo, također u Sarajevu, da 



  




  10pred kraj osmanske vladavine.U Cazinu je prva medresa sagrađena 1867.godine.Naime, list Bosna je 23.marta 1868.godineizvijestio da su 1867.godinežitelji Ostrožačkog kadiluka uputili molbu Vilajetskoj skupštini u kojoj su tražili dozvolu da podignu medresu u svome mjestu.Ovoj molbi je udovoljeno, pa je u Cazinu iste godine sagrađena drvena zgrada medrese koja je imala šesnaest soba za učenike i salu za predavanja.10Medresa je s radom otpočela školske 1868. godine, a za prvog muderisa imenovan je Mustafaef. (Ćišić) 


	6	Sulejman Smlatić, "Medresa u Cazinu (njen rad kroz 50 godina)ˮ El-Hidaje, god. V, br.
		1, Sarajevo, 1941/42, str. 17.
	7	Mumin Bajrić, "Cazinska medresa (Uz četristogodišnjicu dolaska islama u cazinsku
		Krajinu)ˮ, Islamska misao, god. I, br. 7, Sarajevo, 1979, str. 23-25.
	8	Interesantno je da se na Bajrićev tekst, iako sadrži obilje novih informacija o Cazinskoj
		medresi u odnosu na Kreševljakovićev i Smlatićev rad, kasniji autori nisu značajnije
		referirali.
	9	Vidi: Enver Ljubović, Historijski i kulturološki identitet Cazina i Cazinske krajine do
		1918: historija i kultura Cazina i Cazinske krajine i neka prezimena, Cazin: JU "Kulturni
		centarˮ, 2018, str. 99-102

; Mehmed Mašić, Bihaćke medrese, Bihać: NIP "Unsko-sanske novineˮ, 1998, str. 18-19; Mehmed Mašić, "140 godina Cazinske medrese (1867-2007) ˮ, Preporod, br. 6/848, Sarajevo, 2007, str. 15; Amir Sijamhodžić, "Stoljeće i po od osnivanja (1867-2017) Cazinske medreseˮ, Preporod, br. 24/1106, Sarajevo, 2017, str. 40. stoljeća 


  11 Molbu žitelja cazinskog kraja u Vilajetskoj skupštini predstavio je njihov zastupnik kajmekam Sulejman Ćišić iz Mostara. On je predložio da se za prvog muderisa u medresi postavi njegov amidžić Mustafa-ef. Ćišić, što je i usvojeno. Vidi: Mumin Bajrić, "Cazinska medresa...ˮ, str. 25. 12 Bosna, br. 94, od 23. 3. 1868. 13 "Vilajetske vijesti, Iz Bišća (Dopis)ˮ, Sarajevski cvjetnik, god. II, br. 2, od 10. januara 1870, str. 1. 14 Hajrudin Ćurić, Muslimansko školstvo u Bosni i Hercegovini do 1918. godine, Sarajevo: Veselin Masleša, 1983, str. 82-83. 





  42zin i okolina, str.9.32 Halebi -Djelo iz obredoslovlja na arapskom jeziku, autor Ibrahim Halebi.33ArhivGHB,ZM-2-1571896.34Bina -Djelo o konjugaciji arapskih glagola na arapskom jeziku, od nepoznatog autora.35Emsila-Djelookonjugacijiarapskih glagola na arapskom jeziku s prijevodom na turski, od nepoznatog autora.36Izzi-Djelonaarapskomjeziku o konjugaciji arapskih glagola, autor Abdulvehhab Izudin ez-Zendžani.37ArhivGHB,ZM-2-158/1897.vjerskom životu Cazina i okoline.Budući da se muderis Sejfulah-ef.Proho nalazi na Bruner-Dvořákovoj fotografiji Cazinske medrese iz 1905.godine,onjemuinjegovomangažmanu u Medresi bit će govora u posebnom odjeljku.Sejfulah-ef.Prohu je na mjestu muderisa Cazinske medrese od školske 1908.godinenaslijediohadžihafizAbdulahZuhdi-ef.Sofić 38 iz Gornjeg Vakufa.Te 1908/09.godineuMedresisuučetiri razreda bila upisana 74 učenika koji su učili iz udžbenika prema ondašnjem planu za kotarske medrese: Emsila, Bina i Durijekta 39 u prvom razredu; Maksud, Avamil i Nuru-l-idah40u drugom; Izhar i Kuduri 41 u trećem; te Tefsiri-šerif42i Multeka 43 u četvrtom razredu.44Iduće, 1909/10. godine u Medresu je bilo upisano 67 učenika podijeljenih u pet razreda. U nastojanju da učenicima osigura što kvalitetnije obrazovanje, muderis Sofić uvodio je nove predmete i udžbenike. Te godine učenici u prvom razredu pohađali su nastavu iz udžbenika: Sarf (Konjugacija arapskih glagola), Nedžatu-l-muminin 45 i Tuhfetu-s-sibjan 46 ; učenici drugog izučavali su: Konverzacija arapskog i turskog jezika, Nedžatu-l-muminin, Tuhfetu-s-sibjan; u trećem: Arapski jezik kroz Izhar, Nuru-l-idah i Nedžatu-lmuminin; u četvrtom: Izhar, Kuduri i Bustanu-l-'arifin 47 ; te u petom razredu: 


	2009,
	str. 460-470.
	39 Durijekta -Djelo o osnovama islamskog vjerovanja i obredoslovlja na turskom jeziku,
	autor Imam zade Ahmed Esad.
	40 Nuru-l-idah -Djelo iz obredoslovlja, autor Hasan ibn Ammar eš-Šurunbulali.
	41 Kuduri -Udžbenik iz obredoslovlja i islamskog prava autor Ahmed el-Kuduri.
	42 Tefsiri-šerif -Nepoznato djelo ili udžbenik iz oblasti tumačenja Kur'ana.
	43 Multeka -Djelo iz obredoslovlja i islamskog prava na arapskom jeziku, autor Ibrahim ibn
	Muhamed el-Halebi.
	44 Arhiv GHB, ZM-2-168/1909.

27 Amir Sijamhodžić, "Stoljeće i po od osnivanja (1867-2017) Cazinske medreseˮ, str. 40. 28 O novoj zgradi medrese u Cazinu vidi: Sulejman Smlatić "Medresa u Cazinu...ˮ, str. 17; Mehmed Mašić, Bihaćke medrese..., str. 18. 29 Hamdija Kreševljaković, Cazin i okolina, str. 9. 30 O muderisu Bekiru Kurtagiću malo se zna. Bio je rodom iz Kulen-Vakufa. U dokumentu o imenovanju Sejfulaha Prohe na dužnost muderisa Cazinske medrese navodi se da je tu službu prije njega obavljao Bekir-ef. Kurtagić. (Vidi: Arhiv GHB, ZVR-73-35/1898.) U Arhivu GHB sačuvana su njegova dva izvještaja o radu Cazinske medrese, iz 1895/96. i 1896/97. godine. U izvještajima se navodi da je bio hadžija. (Vidi: Arhiv GHB, ZM-2-1571896 i Arhiv GHB, ZM-2-158/1897). 31 Hamdija Kreševljaković, 38 Hadži hafiz Abdulah Zuhdi-ef. Sofić rođen je u Gornjem Vakufu. Završio je Kuršumliju medresu u Sarajevu, nakon čega je školovanje nastavio u Istanbulu, gdje je dobio idžazet. Dužnost muderisa Cazinske medrese obavljao je od 1908. do prestanka rada Medrese 1920. godine. O hafizu Abdulah-ef. Sofiću vidi: Mehmed Handžić, "Pamćenje Kur'ana napametˮ, El-Hidaje, god. V, br. 8-10, str. 193-194; Refik Hadžimehanović, "Tuzlanski hafiziˮ, Takvim za 1983, Predsjednišvo Udruženja islamskih vjerskih službenika u SR BiH, Sarajevo, 1982, str. 190; Kemal Bašić, "Abdulah Sofić i njegovo djelo Tuhfetussibjan ve-l-ihvan fi kava'idi-l-imanˮ, Glasnik RIZ-a, god. LXXI, br. 5-6, Sarajevo, 45 Nedžatu-l-muminin -Nepoznato djelo. 46 Tuhfetu-s-sibjan -Djelo iz islamskog vjerovanja i obredoslovlja na bosanskom jeziku, autor muderis hafiz Abdulah-ef. Sofić. 47 Bustanu-l-'arifin -Djelo iz etike na arapskom jeziku, autor imam Muhjuddin en-Nevevi. ANALI GHB 2022; 51 (43) 
48

  Tarikati Muhammedije -Djelo iz obredoslovlja i etike, autor Muhammed Pir Bergivi. 49 Telhis -Djelo nepoznatog sadržaja. Termin telhis znači rezime; budući da ima mnogo knjiga koje u naslovu imaju riječ telhis, nejasno je o kojem djelu je ovdje riječ. 50 Arhiv GHB, ZM-2-169/1910. 51 Arhiv GHB, ZM-2-170/1911. 52 Ta'lim el-mute'allim -Djelo iz etike na arapskom jeziku, autor Burhanuddin Zernudži. 53 Šeriatu-l-islam -Nepoznat udžbenik iz islamskog prava. 54 Muršidu-l-Mubtedi -Djelo iz islamskog obredoslovlja, autor el-Džezuli. 55 Arhiv GHB, ZM-2-173/1912. 56 Mumin Bajrić, "Cazinska medresa...ˮ, str. 23. 57 Hasan-ef. Bećirević rođen je 15. 1. 1892. u Šabićima kod Cazina. Tokom školovanja u Cazinskoj medresi završio je hifz. U Medresi je slušao predavanja 12 godina, a muderisa muderis je u petom, završnom razredu uvodio nove predmete koje su pohađali stariji i izrasliji studenti. Školske 1912/13. godine u Medresu je bilo upisano 69 učenika raspoređenih u četiri razreda, 58 dok se naredne, 1913/14. godine upisao manji broj đaka, njih 54. 



Muderis s Bruner-Dvořákove fotografije iz 1905.

  
	Školske
	1918/19. godine nastava u Cazinskoj medresi nije se održavala, jer su u zgradi
	Medrese bili smješteni muhadžiri. 65
	je mijenjao držeći predavanja u nižim razredima. Poslije prestanka s radom Cazinske
	medrese 1920. godine zaposlio se u Liskovcu, a poslije je kao imam službovao u
	sljedećim mjestima: Šabići, Tržac, Vrnograč i Gornja Vidovska. Umro je 26. 9. 1964.
	godine.
	58 Arhiv GHB, ZM-2-174/1913.
	59 Arhiv GHB, ZM-2-175/1914.
	60 Tenbihu-l-gafilin -Djelo iz hatabeta na arapskom jeziku, autor Ebu Lejs es-Semerkandi.
	61 "Naši dopisiˮ, Misbah, br. 15, Sarajevo, 1914, str. 3.
	62 Od ove školske godine muderis je izvještaje o učenicima i nastavi u Medresi počeo pisati
	na arebici. Godišnji zaključni ispit u Medresi održan je 20. juna 1916. godine. Vidi: Arhiv
	GHB, ZM-2-176/1916.
	63 "Iz vakufskog saboraˮ, Biser, god. III, br. 3 i 4, Sarajevo, 1918, str. 57.
	64 Arhiv GHB, ZM-2-178/1917.
	65 Arhiv GHB, ZM-2-179/1920.

Muderis Sejfulah-ef.Proho (Fotografija iz Novog behara, br.16, Sarajevo, 1932/33, str. 217) 
Učenici Cazinske medrese s Bruner-Dvořákove fotografije iz 1905.

  saglasna da se dotadašnji muderis medrese u Cazinu, Bekir-ef.Kurtagić, razriješi te dužnosti, a da se na njegovo mjesto postavi hafiz Sejfulah Prohić, prvi mualim mektebi ibtidaije u Konjicu.Prohina godišnja plata u iznosu od 720 kruna bila bi isplaćivana iz sredstava općine Cazin.Uz to, Proho je istim rješenjem imenovan u Kotarsko vakufsko povjerenstvo.72Početkom1898.godineProhojeotpočeosradomuCazinskojmedresi,nastavivši držati predavanja dva puta dnevno iz istih udžbenika koje je predavao Bekir-ef.Kurtagić: Izhar, Halebi, Emsila i Bina.Već naredne, 1898/99.godineza46učenikaProhojeuzsabahskoiikindijsko predavanje uveo korepeticiju koju je koristio za dodatno treće predavanje.Uporedo s povećanjem broja nastavnih časova, Proho je uveo i nove udžbenike: Feraiz 73 , Maksud, Izzi, Durijekta, Risale na turskom74.75Dakle,zasamojednugodinuProhoje, uz uvođenje korepeticije, povećao broj predmeta sa četiri na devet, čime je najavio ozbiljan rad u Cazinskoj medresi koja će nekoliko godina kasnije biti prepoznata kao jedna od najboljih u Bosni i Hercegovini.76Školske1899/1900.medresu u Cazinu upisalo je 39 učenika koji su, podijeljeni u tri razreda, izučavali udžbenike: Emsila, Maksud, Durijekta, Sarf osmani (Osmanska konjugacija)77, Avamil, Izhar, Mula Džami, Kuduri i Feraiz.78Naredne, školske 1900/01. godine u Medresi je bilo upisano 38 učenika u četiri razreda, a među novim predmetima koje je Proho uveo u nastavu te godine bio je Pendi Atar 79 , koji se izučavao u trećem i četvrtom razredu. 80 Uvođenjem Atarove Pendname u nastavni program, Proho je Cazin svrstao među rijetke bosanskohercegovačke gradove u kojima se početkom XX stoljeća njegovala lijepa književnost na perzijskom jeziku. Nakon tri godine upornog rada, glas o Prohinom djelovanju u Cazinskoj medresi proširio se u Bosanskoj krajini, pa je školske 1901/02. godine 27 učenika iz Cazina i okoline, Petrovca, Krupe, Bihaća i Sanskog Mosta upisalo prvi razred Medrese. Ukupno su bila upisana 52 učenika, koji su kroz četiri 72 Arhiv GHB, ZVR-68-4600/1897. 73 Feraiz -Nasljedno pravo. Proho je nasljedno pravo predavao po svojim djelima 'Umdetu-l-feraid i 'Ukdetu-l-feraid koja je napisao u Istanbulu. Vidi: Fatima Tinjak i Muharem Omerdić, Sejfulah Proho..., str. 18. 74 Risale na turskom -Nije poznato koje su to Risale ili Poslanice. Proho ih je vjerovatno uveo kako bi učenicima pružio priliku za dodatnim usavršavanjem turskog jezika. 75 Arhiv GHB, ZM-2-160/1899. 76 Sulejman Smlatić "Medresa u Cazinu...ˮ, str. 18. 77 Sarf osmani je novi predmet koji je od 1899/1900. godine Proho uveo u Medresu. Nije poznato po kojem udžbeniku ga je predavao. 78 Arhiv GHB, ZM-2-161/1900. 79 Pendi Atar -Djelo iz etike na perzijskom jeziku koje se pripisuje čuvenom islamskom učenjaku Feriduddinu Attaru. 80 Arhiv GHB, ZM-2-162/1901. razreda izučavali udžbenike: Sarf (Konjugacija arapskih glagola), Bergivi 81 , Ta'lim Kur'an 82 , Avamil, Izhar, Nuru-l-idah, Husni hat, Kafija 83 , Multeka 84 i Pendi Attar. 85 Školske 1902/03. Medresu su pohađala 43 učenika, a od novih predmeta Proho je u višim razredima uveo Medželu 86 i Bustanu-l-'arifin. 87 Iduće, 1903/04. godine u Medresi je bilo 49 učenika. Novi predmet koji je muderis uveo bio je Tarikati Muhammedije od Bergivije. 88 O učenicima koji su pohađali Cazinsku medresu 1905. godine, a koji se nalaze na fotografiji Rudolfa Bruner-Dvořáka, i predmetima koje je Proho te godine predavao, bit će više govora u narednom odjeljku. U školskoj 1906/07. godini Proho je nastavio obogaćivati nastavni proces, uvodeći u višim razredima nove predmete: Meraki-l-felah šerh Nuru-l-idah 89 , El-Bidajetu-l-hidaje 90 i Tenbihu-l-gafilin. Naredne, 1908. godine, nakon dugog premišljanja, Proho je napustio Cazin i prihvatio dužnost profesora u Šerijatskoj sudačkoj školi u Sarajevu. Naime, direktor te škole ponudio mu je da pređe u ovu prestižnu školsku ustanovu na upražnjeno mjesto jednog umrlog profesora. Proho u početku nije bio prihvatio ponudu, budući da je smatrao da je na mjestu muderisa Cazinske medrese potrebniji nego na mjestu profesora u Sarajevu. Ipak, na nagovor prijatelja, na jesen 1908. godine prešao je u Sarajevo, gdje je u Šerijatskoj sudačkoj školi predavao islamsko pravo do penzije 1926. godine. Njegova dva djela, Kitabu-n-nikah (Bračno pravo) i Zubdetu-l-feraid (Kajmak islamskog nasljednog prava), koristila su se kao udžbenici u Šerijatskoj sudačkoj školi. 91 Prisjećajući se svog angažmana u Cazinu, Proho je u autobiografiji napisao: "U tome su mi prošle pune tri godine, kad mi mještani Cazina, grada u 81 Bergivi -Djelo iz islamskog vjerovanja i obredoslovlja, autor Muhammed Pir Begivi. 82 Ta'lim Kur'an -Izučavanje Kur'ana se podrazumijevalo i nije se navodilo u izvještajima. Proho ga prvi put spominje u izvještaju za školsku 1901/02. godinu. 83 Kafiju je kao nastavni predmet Proho prvi uveo u nastavni plan Medrese. 84 Multeku je kao nastavni predmet Proho prvi uveo u nastavni plan Medrese. Djelo o moralu, obredoslovlju i sufizmu, autor Muhamed el-Gazali. Ovo djelo smatra se uvodom u el-Gazalijev 'Ulumu-d-din. 91 Vidi: Fatima Tinjak i Muharem Omerdić, Sejfulah Proho..., str. 19-21; Alija Ahmić, "Profesor Sejfulah Prohić : uz 120 godišnjicu rođenjaˮ, Takvim 1399/1979, Sarajevo, 1978, str. 363-366. Bo sni, ponudiše mjesto profesora u tamošnjoj Medresi, godine 1316/1898. Tu ponudu sam prihvatio, neumorno se davši na posao, po cijeli dan držeći nastavu, bez pauze i odmora. To je tako trajalo punih 11 godina, za koje vrijeme je, Allahovom pomoći, ispred mene izišlo osposobljeno za imame i muallime oko pedeset svršenika, ne računajući one koji su nastavili studije u Istanbulu, Šerijatskoj sudačkoj školi u Sarajevu i one koji su se počeli baviti drugim zanimanjima.ˮ 92 Tokom boravka u Cazinu Sejfulah-ef. Proho je, uz predan rad u Medresi, aktivno učestvovao u radu Kotarskog vakufskog povjerenstva, čiji je član, kao što smo vidjeli, bio od dolaska u Cazin. Pored toga, Proho je bio jedan od utemeljitelja i uglednih članova Kulturnog društva "Gajretˮ u Cazinu. 93 Govoreći o njegovom društvenom i prosvjetnom djelovanju u Cazinu, Mahmud Traljić ističe: "Po povratku iz Carigrada bio je postavljen muallimom u Konjicu da kroz nekoliko godina bude imenovan muderisom cazinske medrese. Njegov desetogodišnji rad u toj medresi bit će ispisan zlatnim slovima u povijesti Cazina i njegove okoline. Pored ostalog odgojio je cijelu jednu generaciju seoskih hodža, koja je učinila velike usluge islamu i muslimanima tog kraja. Uz Atif ef. Bahtijarevića, rahmetli Proho ima najviše zasluga za kulturni napredak toga kraja.ˮ 94 Muderis Sejfulah-ef. Proho umro je u četvrtak, 29. decembra 1932. godine u 74. godini. Iza sebe je ostavio oko 40 pisanih djela na arapskom, turskom i bosanskom jeziku, što ga svrstava među plodnije bošnjačke alime s početka XX stoljeća. 95 Uz muderisa, Rudolfu Bruner-Dvořáku su 1905. godine, sjedeći na koljenima, poredani u četiri reda pozirali učenici Cazinske medrese. Školske 1904/05. godine u Medresu su bila upisana 44 učenika iz Cazina, Pećigrada, Konjodora, Ćoralića, Stijene kod Cazina, Podzvizda, Jezera kod Bihaća, Šturlića, Dubovika kod Krupe, Jezerskog kod Krupe, Vrnograča, Polja kod Cazina, Ljubijankića kod Cazina, Bužima, Otoke kod Krupe i naselja Stavci kod Maglaja. Najmlađi učenik, Mustafa Mujagić, imao je 9 godina, dok je najstariji đak Cazinske medrese te godine bio Čizmić Mustafa sa 24 godine. 92 Fatima Tinjak i Muharem Omerdić, Sejfulah Proho..., str. 19. 93 "Popis članovaˮ, Kalendar "Gajretˮ 1324. godina po hidžretu (od 25. februara 1906-13. februara 1907.), Sarajevo, 1906, str. 43. 94 Mahmud Traljić, "10.-godišnjica smrti Sejfulaha ef. Prohe 29. XII. 1932. -29. XII. 1942ˮ, Osvit, br. 42. i 43, Sarajevo, 1942, str. 2. 95 O djelima Sejfulah-ef. Prohe vidi: Alija Ahmić, "Profesor Sejfulah Prohić...ˮ, str. 363-366; Fatima Tinjak i Muharem Omerdić, Sejfulah Proho: Hercegovački biser. stupila je u Islamsku zajednicu posvećujući cijeli svoj život misiji vjerskog prosvjećivanja muslimana Bosanske krajine. Prema jednom dokumentu iz 1929. godine, na području cazinskog sreza bilo je 60 imama, mualima i vjeroučitelja, a samo dvojica od njih nisu bili završili Cazinsku medresu. Cjelokupan vjerski život muslimana Cazina i okoline, dakle, nosili su učenici ove medrese. Štaviše, poslije Drugog svjetskog rata počeo se značajnije osjećati prestanak rada medrese u Cazinu, tako da su gotovo svi njeni učenici iz 1905. godine nastavili raditi po džematima i poslije odlaska u penziju, do duboke starosti. Učenici ove medrese iz 1905. godine bili su društveno aktivni. Primjetno je da su, svjesni značaja obrazovanja, pomagali sva kulturna udruženja Bošnjaka u Sarajevu ili Mostaru, dok su sami bili nosioci aktivnosti tih udruženja na lokalnom nivou. Dobri ili loši ljudi svoje pravo lice pokazuju u najtežim vremenima. Tako je bilo i s učenicima Cazinske medrese iz 1905. godine, koji su tokom Prvog i Drugog svjetskog rata pomagali humanitarna udruženja osnovana s ciljem zaštite ratne siročadi i udovica. No, ono što posebno karakteriše učenike Cazinske medrese jeste duboka religioznost i moralna principijelnost koja se kod nekih od njih za vrijeme Drugog svjetskog rata manifestirala kroz antifašistički, a poslije rata antikomunistički otpor. U našoj historiji rijetki su primjeri takve principijelnosti. Arhiv GHB, 211/29, ZM-2-1571896, ZM-2-158/1897, ZM-2-160/1899, ZM-2-161/1900, ZM-2-162/1901, ZM-2-163/1902, ZM-2-164/1903, ZM-2-165/1904, ZM-2-166/1905, ZM-2-168/1909, ZM-2-169/1910, ZM-2-170/1911, ZM-2-173/1912, ZM-2-174/1913, ZM-2-175/1914, ZM-2-176/1916, ZM-2-178/1917, ZM-2-179/1920, ZM-2-180/1920, ZVK-24-2586/87, ZVK-28-210/1888, ZVK-28-299/88, ZVR-68-4600/1897 i ZVR-73-35/1898 Literatura Ahmić, Alija, "Profesor Sejfulah Prohić : uz 120. godišnjicu rođenjaˮ, Takvim 1399/1979, Sarajevo, 1978. Alešević, Abdurahman, "Sjećanje na rah. Šerif ef. Bajrićaˮ, Glasnik IZ, XX, br. 10-12, Sarajevo, 1957. Alešević, Šemsudin, "Merhum Abdurahman ef. Aleševićˮ, Glasnik IZ, XXIII, br. 7-9, Sarajevo, 1960. 


	71 O Prohinom angažiranom djelovanju na uvođenju narodnog bosanskog jezika u obrazovne ustanove Islamske zajednice i prevođenju knjiga s orijentalnih jezika na naš jezik vidi: Muhamed Huković, "Napori za uvođenje narodnog jezika u početne vjerske škole muslimanaˮ, Anali Gazi Husrev-begove biblioteke, knjiga XVII-XVIII, Sarajevo, 85 Arhiv GHB, ZM-2-163/1902. 86 Medžela -Osmanski građanski zakonik. 87 Arhiv GHB, ZM-2-164/1903. 88 Arhiv GHB, ZM-2-165/1904. 89 Meraki-l-felah šerh Nuru-l-idah -Djelo iz obredoslovlja i islamskog prava autora eš-Šurunbulalija. Ovo djelo je eš-Šurunbulalijev komentar njegovog u Bosni i Hercegovini poznatijeg djela Nuru-l-idah. 90 El-Bidajetu-l-hidaje -Izvori

1996, str.245; "Dogodilo seˮ, Preporod, br.31, Sarajevo, 1971, str.6; Mahmud Traljić, "Mekteb-salnama za hidžretske 1325.i 1326.godineˮ, Takvim za 1998.(1418/19.h.g.), Sarajevo, 1997, str.262; Fatima Tinjak i Muharem Omerdić, Sejfulah Proho: Hercegovački biser, Sarajevo: Dobra knjiga, 2009.je 
ANALI GHB 2022; 51 (43) 

On the Track of an Old Photograph -Mudarris and Students of the Madrasa at Cazin in 1905


Summary

The reason for writing this paper is a photograph of the Cazin Madrasa from 1905 by the Czech photographer, Rudolf Bruner-Dvořák, which shows the then mudarris Sejfulah-effendi Proho and students. At the beginning of the work, the author writes about the foundation and work of the Cazin Madrasa towards the end of the 19th century and in the early 20th century, enriching hitherto known data by collecting new ones from the archives of Gazi Husrev-beg's Library. Archival materials give an insight into the educational process in this madrasa, the subjects that were studied by year, biographies of mudarrises, but also a clearer picture of the oscillations in the number of the madrasa students, caused by war and post-war circumstances, which led to the discontinuation of education at the madrasa in 1920. The paper continues with the author's focus on two key segments of the photograph: the mudarris and the madrasa students in 1905. Considering that a considerable amount of material has been published on mudarris Sejfulah-effendi Proho and his works in the Bosnian language, the author focuses on his work at the Cazin Madrasa and the influence he had on Islamic educational opportunities in Bosanska Krajina at the beginning of the 20th century. Based on the archives of the Cazin Madrasa, kept in Gazi Husrev-beg's Library, and the material published in the Bosnian-Herzegovinian studies of Islam, the author presented the students from Bruner-Dvořák's photo from 1905 at the end of the paper, giving their names, surnames and basic biographies. 
Keywords: the Cazin Madrasa, Rudolf Bruner-Dvořák, Sejfulah-effendi Proho, madrasa students, a photograph from 1905.
Tragom stare fotografije - Muderis i učenici medrese u Cazinu 1905. godine