Intense precipitation as a landslide triggering factor during September 2014 in the municipality Kladovo


UVOD

Intenzivne padavine kao povod nastanka klizišta su zabeležene u Češkoj [1], Grčkoj [2], Japanu [3], Sloveniji [4] odnosno širom sveta. Pored zemljotresa, intenzivne padavine su jedan od najčešćih povoda aktiviranja klizišta. Klizišta koja ovako nastaju su po pravilu brza, nagla i prouzrokuju veliku materijalnu štetu [5]. Tokom 2014. godine intenzivne i dugotrajne padavine su zahvatile prostor Balkanskog poluostrva pa i Srbiju. Ove padavine su prouzrokovale poplave i klizišta i dovele do velike materijalne štete [6,7]. 
Intenzivne padavine na prostoru opštine Kladovo desile su se u septembru 2014. godine. 
Opština Kladovo nalazi se u krajnjem istočnom delu Srbije i pripada Borskom okrugu. Površine je 629 km 2 . Ima 23 naselja i 6 zaseoka. Od toga 18 naselja se nalazi u priobalju Dunava. Od gradova (varošica) su Kladovo, Tekija i Brza Palanka. Ostala naselja su sela ušorenog tipa. Prema podacima popisa (2002) opština ima 23.662 stanovnika od čega oko 10.000 živi u Kladovu. 
Morfologija terena je u neposrednoj vezi sa geološkom građom. Tereni izgrađeni od kvartarnih i neogenih sedimenata su ravničarski dok su delovi terena Adresa autora: Sonja Đokanović, Geološki zavod Srbije, Beograd, Rovinjska 12 Rad primljen: 08.02.2016. Rad prihvaćen: 30.05.2016. 
izgrađeni od starijih geoloških formacija brdoviti. Kladovo se nalazi na 67 mnv na desnoj obali Dunava. Smešteno je na samoj granici prema Rumuniji u oblasti Dunavski ključ. U hidrografskom pogledu vodeni tokovi pripadaju slivu Dunava. Najznačajniji vodotoci su Reka, Podvrška reka, Valja Mare i Kamenička reka. 
Oblast se karakteriše kontinentalnom klimom koja se odlikuje toplim letima sa malo padavina i hladnim zimama sa dosta padavina. U ovoj oblasti vetrovi su česti i jaki sa dosta padavina. 
U ovom radu prikazane su posledice intenzivnih padavina koje su se desile septembra 2014. godine na prostoru opštine Kladovo, i njihov uticaj na nastanak klizišta. Takođe, data je veza između aktiviranih klizišta i količine padavina, između klizišta i litoloških sredina u kojima su formirana. U radu je data i statistička analiza klizišta prema nekim parametrima. Želja autora je da ovim radom ukaže na značaj evidentiranja klizišta nakon ekstremnih situacija. 
Podaci o klizištima su prikupljeni prilikom realizacije projekta "Harmonizacija podataka o klizištima i obučavanje lokalnih samouprava za njihovo praćenje" (Beyond landslide awareness -BEWARE). 
Nosilac istraživanja je Geološki zavod Srbije. Projekat je realizovan u saradnji sa Rudarsko-geološkim fakultetom, Univerziteta u Beogradu. Program Ujedinjenih nacija za razvoj (United Nations Development Programme -UNDP) sprovodi projekat unapređenja vitalnosti i spremnosti za odgovor na TEHNIKA -RUDARSTVO, GEOLOGIJA I METALURGIJA 67 (2016) 6 vanredne situacije koji finansira Vlada Japana. Ovaj projekat ima za cilj harmonizaciju podataka o klizištima, izradu i dopunu baze podataka -katastra klizišta i izradu digitalne karte hazarda. 

GEOLOŠKA GRAĐA

Istražni prostor je izgrađen od proterozojskih kristalastih škriljaca i serpentinita, zelenih škriljaca i plutonita paleozoika, mezozojskih, neogenih sedimenata i kvartarnih naslaga (slika 1). 
Proterozoiku pripadaju kristalaste stene visokog stepena metamorfizma koje učestvuju u izgradnji Getske navlake [8]. Predstavljeni su gnajsevima, leptinolitima, mikašistima, amfibolitima, mermerima, kvarcitima i serpentinitima. Dominantno razviće imaju gnajsevi, mikašisti i serpentiniti. Plagioklasni gnajsevi (Gp) su pretežno sitnozrne stene izgrađene od kvarca, plagioklasa, biotita, muskovita, granata, cirkona i apatita. Plagioklas je sericitisan i prožet žilicama kalijskog feldspata. Lepidoblastične do porfiroblastične strukture. Mikašisti (Sbm) su razvijeni u tekijskoj kristalastoj zoni. Sastoje se od kvarca, muskovita, biotita, granata i andaluzita. Strukture su lepidoblastične. Slika 1 -Geološka karta; Gp-plagioklasni gnajsevi, Sbm -mikašisti, Scoak-hlorit-sericitski škriljci, J3 -jurski sedimentia, Pl1-pliocenski sedimenti, t1,t2 -rečne terase, al-aluvijalni sedimenti, pr -proluvijalni sedimenti, l -les, jrečno-jezerski sedimenti [8] Paleozoiku pripadaju tvorevine kambrijuma i karbona. Kambrijumski zeleni škriljci imaju veliko rasprostranjenje a dominiraju hlorit-sericitski i aktinolitski škriljci (Scoak). Hlorit-sericitski škriljci sastoje se od kvarca, sericita, hlora, epidota, biotita, muskovita dok su dosta ređi granat i turmalin. Strukture su lepidoblastične. Aktinolitski škriljci su sitnozrne stene izgrađene od fibroznih agregata aktinolita, minerala epidotske grupe, sfena i neprovidnih minerala. Strukture su nematoblastične i blastoporfirske. Granitmonconiti (C) su otkriveni na malom prostoru na severnim padinama Barjaktara kod Tekije. 
Mezozojske tvorevine jure i krede imaju veliko razviće na istražnom prostoru. Sedimenti gornje jure (J3) imaju znatno rasprostranjenje a predstavljeni su krečnjacima u okviru kojih se javljaju rožnaci. Sedimenti krede predstavljeni su neokomskim sedimentima. Poseban tip razvića neokoma predstavljaju sinajski slojevi koji imaju flišni karakter. 
Tercijar je predstavljen neogenim sedimentima Dunavskog ključa. Zastupljeni su sedimenti miocena i pliocena. Donji pliocen (Pl1) je litološki predstavljen peskovima i glinama. 
Kvartarni sedimenti imaju veliko rasprostranjenje a predstavljeni su aluvijalnim, proluvijalnim, deluvijalnim, eolskim naslagama formiranih tokom pleistocena i holocena. Visoke rečne terase 150-170m (između Sipa i Davidovca) izgrađene su od šljunkova i peskova poreklom od kristalastih škriljaca, mezozojskih peščara i krečnjaka. Vezivo šljunkova je od gvožđevitih mrkih glina koje im daju karakterističnu boju. Rečno-jezerski sedimenti (j) imaju najveće rasprostranjenje u Velikom dunavskom ključu. Predstavljeni su srednjezrnim do krupnozrnim slabo sortiranim šljunkovima sa pojavama feritizacije. Mestimično sa sočivima peskova i peskovitih glina. Rečne terase Dunava izgrađene su od šljunkova i peskova. Utvrđena je druga rečna terasa (t2) ili terasa Turnu Severina (25-40). Šljnkovi su heterogeni i izgrađeni od kristalastih škriljaca, krečnjaka i peščara. Prva rečna terasa (t1) ili Kladovska leži na 10-20m iznad Dunava. Facija korita Kladovske terase karakteriše se dvofaznim taloženjem šljunaka sa proslojkom alevritičnih peskova. Facija povodnja je od peskova i šljunkovitih glina koje imaju lesni habitus. 
Proluvijalne naslage (pr) utvrđene su u oblasti Tekije, Vajuga, Milutinovca i na drugim mestima gde bujičarski tokovi izbijaju na aluvijalnu ravan Dunava. Litološki su predstavljeni šljunkovima i peskovima. Šljunkovi su heterogeni, loše sortirani sa sočivima peskova i glina u perifernim delovima konusa. Deluvijalne (d) gline i peskovi stvarani su u zaleđu rečnih terasa. U okviru deluvijalnih sedimenata prisutan je šljunkovit detritus. U perifernim zonama akumulacije preovlađuje sitniji i glinovitiji materijal sa lesoidnim habitusom. Alvijalni sedimenti (al) predstavljeni su šljunkovima i peskovima. 

METEOROLOŠKI PODACI

Prema podacima Hidrometeorološkog zavoda najkišovitija godina u Srbiji od 1951. do danas je bila 2014. godina. 
Za prostor opštine Kladovo prikupljeni su podaci sa najbliže klimatološke stanice u Negotinu. Klimatološka stanica Negotin nalazi se na 42 mnv. Predstavlja glavnu stanicu na kojoj se merenja vrše od 1947. Podaci o padavinama uzeti su iz Meteorloškog godišnjaka za 2014 [9]. 
Godišnja količina padavina na ovoj stanici iznosi 1237.2 mm (slika 2). U odnosu na normalu 1961-1990 ukupna godišnja količina padavina je za 193% veća. U 2014. godini bilo je 149 dana sa padavinama. 
Mesečne vrednosti na ovoj stanici pokazuju da je septembar bio najkišovitiji mesec u godini. Najkišovitiji mesec posle septembra je bio maj kada je bilo 153 mm. Intezivne padavine bile su u periodu od 11. do 17. septembra na području Kladovo-Negotin [10]. Ukupna količina padavina u septembru 2014. je bila 304.1 mm a maksimalna dnevna 161.3 mm (16. septembra) čime je prevaziđen septembarski dnevni maksimum. U septembru je bilo ukupno 16 dana sa padavinama. 

Slika 2 -Godišnja količina padavina (2014) u široj

okolini Kladova; ▲položaj i naziv klimatološke stanice [11] 4 

. INŽENJERSKOGEOLOŠKO KARTIRANJE

Podaci o klizištima prikupljeni su terenskim radovima u periodu septembar-oktobar 2015. Inženjerskogeološko kartiranje terena izvedeno je na topografskim osnovama 1:25.000. Kartiranje je izvedeno na 11 topografskih sekcija (Brza Palanka, HE Đerdap, Kladovo, Korbovo, Ljubičevac, Mali Kazan. Veliki Kazan, Miroč, Rtkovo, Tekija i Veliki Beljan). 
Registrovana klizišta su iscrtana na topografskim sekcijama i za svako je popunjen katastarski list (na licu mesta). 
Katastarski list sadrži opšte podatke (opština, lokacija, datum registrovanja klizišta, datum aktiviranja klizišta) i opšte podatke o registrovanom procesu (tip pojave, vrsta pokrenutog materijala, sadržaj vode, brzina kretanja, aktivnost, trend i način kretanja). 
Opšti podaci o terenu obuhvataju: genetski tip reljefa, morfološki oblik, geološku građu, stepen raspadnutosti stenske mase, hidrologiju i hidrogeološku funkciju. Opis klizišta obuhvata oblik klizišta, dimenzije (dužinu, širinu, dubinu i zapreminu) klizišta, prosečan nagib padine, zatim tip kliženja, čeoni i sekundarni ožiljak, geološke uzroke kliženja, antropogene uzroke kliženja, povod kliženja odnosno aktiviranja i stepen istraženosti. Na kraju su podaci o ugroženosti koji obuhvataju namenu zemljišta, stepen ugroženosti (ljudskih života, objekata, infrastrukture i dr.) i preporuke. 
Terenska istraživanja su obavljena uz saradnju sa predstavnicima opštine Kladovo i Direkcije za planiranje i izgradnju Kladova. 

REZULTATI I DISKUSIJA

Na osnovu podataka prikupljenih na terenu urađena je karta registrovanih klizišta (slika 3). Na području opštine mogu se grubo izdvojiti tri zone u kojima su aktivirana klizišta i to: priobalna zona Dunava, zatim središnji deo i krajnji južni deo opštine. Najveća i najznačajnija klizišta registrovana su u oblasti naselja Manastirica, Podvrška, Osojna, Vajuge, Milutinovca, Petrovog Sela i Velikog Beljina. 

Slika 3 -Registrovana klizišta nastala kao posledica

intezivnih padavina; kružićima su obeležene lokacije klizišta U zoni Dunava je registrovano i nekoliko aktivnih bujičnih plavina i to uglavnom oko Tekije (slika 4). Prema morfološkim karakteristikama klizište se nalazi u čelenki potoka. Kliženjem je oštećen put ka manastiru. 

Slika 7 -Klizište u blizini manastira u Manastirici

(foto S. Đokanović) U oblasti Tekije je došlo do formiranja bujičnoblatnog toka na dve lokacije neposredno iznad naselja. 
Naselje Tekija formirano je na proluvijalnoj lepezi koja je nastala na izlazu manjih bujičnih tokova (jaruga) na aluvijalnu ravan Dunava. Starost proluvijalnih sedimenata je određena kao kvartarna odnosno holocenska (Q2). S obzirom da je proluvijalni proces obnovljivog karaktera bilo je pitanje vremena kada će ponovo doći do njegovog aktiviranja. Upravo to se desilo 16. septembra 2014. godine. Naseljenost ovog mesta je doprinela da prirodan proces dobije katastrofalnu dimenziju. 

Slika 8 -Ortofoto naselja Tekija (www.geosrbija.rs)

Inženjerskogeološkim kartiranjem utvrđeno je da na lokaciji A, u središnjem delu Tekije, postoje dve jaruge koje se spajaju u jednu iznad naselja (slika 8). Na ovoj lokaciji je došlo do formiranja glavnog, udarnog toka koji je ugrozio naselje. 
Na lokaciji A (leva jaruga) došlo je do formiranja dva klizišta (obeležena brojevima 1 i 2 na slici 8). Klizišta su formirana u gnajsevima u blizini kontakta sa proluvijalnim sedimentima, u donjem delu padine nagiba oko 40-50 o . Relativna visina prirodne konstrukcije iznosi oko 220 m. Klizište 1 (slika 9) je dužine oko 40 m i širine oko 50 m dok je klizište 2 (slika 10) dužine oko 100 m i širine oko 25 m. Dubina klizne površine procenjena je na oko 1,5 m. U nožici klizišta 2 pre septembarskih dešavanja je postojao izvor. 
Geološki uzroci formiranja klizišta su raspadnutost površinskog dela stenske mase, morfometrija padine i erozija nožice padine. Formiranju klizišta je pre svega doprinela zemljasto -drobinska kora raspadanja gnajseva odnosno njeno vodozasićenje. Usled višednevnih intezivnih padavina došlo je do vodozasićenja zemljasto-drobinske kore raspadanja gnajseva i do njenog pokretanja niz strmu padinu. 
Kliženju je doprinelo i podlokavanje nožice padine usled formiranja bujičnog toka. Inženjerskogeološkim kartiranjem utvrđeno je da je došlo do usecanja jaruge za oko 0,5-1,0 m. U telu klizišta i u jaruzi, u vreme kartiranja, utvrđeno je isticanje vode. Površina slivnog područja obe jaruge iznosi 0,3 km 2 (0,2 km 2 leve i 0,1 km 2 desne). Velika količina vode se slila duž strmih padina jaruga pri čemu je dobila na brzini i zajedno sa materijalom iz klizišta formirala blatni tok koji je ugrozio naselje. 
Na lokaciji A, na obe jaruge urađene su bujične pregrade (slika 11, 12). kredne starosti koji su litološki predstavljeni peščarima, glincima i laporcima (PŠ, GC, LC). U ovoj sredini je registrovano 11 klizišta (slika 13), što čini 37% svih registrovanih klizišta (slika 14). 
Slika 13 -Broj registrovanih klizišta po litološkim sredinama Svega po 2 klizišta su registrovana u mikašistima, proterozoika (SbmPr) i peskovima i glinama, pliocena ((P,G)Pl1). Najmanje klizišta je registrovano u škriljcima, kambrijuma (ScoakCm) i peščarima, glincima i krečnjacima, kredne starosti (PŠ,GC,K). Slika 14 -Procentualna zastupljenost klizišta po litološkim sredinama Kao posledica intezivnih padavina formirano je najviše plitkih klizišta (21), zatim površinskih (8) a samo jedno klizište je klasifikovano kao duboko (slika 15a). 
Od ukupnog broja klizišta, 11 je formirano u zoni kontakta dve litološke sredine (slika 15b) a samo 2 klizišta su predisponirana rasedima (slika 15c). U magmatskim stenama je formirano ukupno 3 klizišta, u metamorfnim 6 a u sedimentnim 11 (slika 15d). Na intezitet erozije u velikoj meri utiče postojanje vegetacionog pokrivača. Na prostoru Tekije postoji gust šumski pokrivač osim na prostoru klizišta 2 (lokacija A) gde nije bilo vegetacije ni pre 2014, što se i vidi sa topografske karte. To nam ukazuje da je ovo klizište bilo aktivno i ranije (pre septembarskih dešavanja) i da će i ubuduće biti aktivno. 

ZAKLJUČAK

Ovim radom prikazane su posledice intenzivnih padavina na aktiviranje i reaktiviranje klizišta na prostoru opštine Kladovo u septembru 2014. 
Klimatološka stanica na području opštine Kladovo ne postoji, tako da su korišćeni podaci sa stanice u Negotinu koja je udaljena od Kladova oko 60 km. Velika udaljenost najbliže stanice ukazuje na potrebu uspostavljanja meteorološke stanice na prostoru opštine kako bi se dobili što precizniji podaci koji bi bili relevantni za dalja istraživanja. 
Na prostoru opštine Kladovo registrovano je 30 klizišta koja su aktivirana usled intezivnih padavina septembra 2014. godine. Najviše klizišta (11) je formirano u flišnim sedimentima kredne starosti koji su litološki predstavljeni peščarima, glincima i laporcima. U zoni kontakta dve litološke sredine je formirano 37% klizišta a samo 7% klizišta je formirano duž raseda. Interesantno je da je u magmatskim stenama formirano 10% klizišta. Ova klizišta su formirana u površinskoj zoni raspadanja i u zoni kontakta sa drugim litološkim sredinama. Kao posledica intezivnih padavina formirana su uglavnom plitka i površinska klizišta. 
Formiranje bujičnih plavina nizvodno i oko Tekije ukazuje da je na ovom prostoru aktivan proluvijalni proces koji je vezan za tokove bujičnog karaktera. To znači da i u budućnosti pri ekstremnim padavinama treba računati na formiranje novih nanosa. Zbog toga je izrada bujičnih pregrada i njihovo održavanje važno za zaštitu Tekije. 
Namera autora je bila da podatke dobijene inženjerskogeološkim kartiranjem terena upotpuni analizom satelitskih snimaka, međutim i pored katastrofalnih dešavanja na ovom prostoru, nije bilo moguće naći satelitske snimke. 

Slika 4 -

 4 Bujična plavina nizvodno od Tekije (foto S. Đokanović) U Osojni je registrovano klizište u rečno-jezerskim peskovima i šljunkovima (slika 5). Rečno-jezerska terasa je stabilna ali njeni obodni delovi su nestabilni i sa pojavama brojnih izvora. Zbog toga su pojave klizišta u ovoj sredini česte. Nagib padine u kojoj je formirano klizište je oko 25 o . Relativna visina prirodne konstrukcije iznosi oko TEHNIKA -RUDARSTVO, GEOLOGIJA I METALURGIJA 67 (2016) 6 150 m. Klizište je dužine oko 80 m i širine oko 50 m, u nožičnom delu. Čeoni ožiljak je dubine oko 2 m. Dubina klizne površine procenjena je na oko 6 m. U telu klizišta izbija voda, a izvor u blizini je presušio. U blizini klizišta postoji nekoliko kaptiranih izvora. Slika 5 -Klizište na obodu rečno-jezerske terase u Osojni kod Kladova (foto S. Đokanović) U oblasti Manastirice interesantna su dva klizišta. Prvo klizište ugrožava put u dužini od oko 200 m (slika 6). Nagib padine u kojoj je formirano klizište je promenljiv. U gornjem delu klizišta je blag i iznosi oko 15 o dok je u nožičnom delu nešto strmiji. Relativna visina prirodne konstrukcije iznosi oko 220 m. Klizište je dužine oko 300 m. Širina klizišta u nožičnom delu je oko 130 m. Dubina klizne površine procenjena je na oko 5 m. Klizište je formirano u rečno-jezerskim sedimentima. Na obodu klizišta se nalaze objekti koji su ugroženi. Slika 6 -Klizište na putu za Manastiricu (foto S. Đokanović) Drugo klizište je formirano u blizini manastira Svete Trojice (slika 7). Nagib padine u kojoj je formirano klizište je blag i iznosi do oko 10 o . Relativna visina prirodne konstrukcije iznosi oko 230 m. Klizište je dužine oko 100 m. Širina klizišta u nožičnom delu je oko 130 m. Čeoni ožiljak je visine 0,3-1,0 m. Dubina klizne površine procenjena je na oko 3 m. Klizište je formirano u peščarima, glincima i laporcima (fliš), kredne starosti. Ovi sedimenti se odlikuju zemljastomdrobinskom korom raspadanja nejednake, najčešće znatne debljine. Prilikom vodozasićenja ovi sedimenti su vrlo skloni kliženju [12]. 


Slika 9 -

 9 Klzište 1 je formirano u gnajsevima u blizini kontakta sa proluvijalnim sedimentima (foto S. Đokanović) Slika 10 -Klzište 2 je formirano u gnajsevima na kontaktu sa proluvijalnim sedimentima (foto S. Đokanović) Analizom topografske karte razmere 1:25000, utvrđeno je da postoji velika visinska razlika između krajnjih tačaka jaruga. Leva jaruga je, u poprečnom preseku, oblika U. Njena najviša kota iznosi 720 mnv a najniža oko 160 mnv, dakle visinska razlika je 560 m. Dužina jaruge je oko 655 m. Desna jaruga je nešto strmijih padina a njen poprečni presek je bliži obliku V. Najviša kota jaruge je oko 620 mnv a najniža oko 160 mnv. Visinka razlika je 460 m. Dužina jaruge je oko 451 m. Iz ovog proizilazi da se radi o jarugama sa strmim padom prema naselju. 


Slika 11 -Slika 12 -

 1112 Bujične pregrade urađene iznad Tekije (foto S. Đokanović) Pogled na Tekiju iz leve jaruge na lokaciji A (foto S. Đokanović) Na drugom kraju Tekije, na lokaciji B, takođe je došlo do formiranja bujično-blatnog toka duž jaruge i potoka ali on nije ugrozio naselje u tolikoj meri kao tok na lokaciji A. Tome je doprinelo i blaži nagib padina i jaruge. Na ovom delu su takođe urađene bujične pregrade. Intezivne padavine u septembru 2014. na području opštine Kladovo dovele su do aktiviranja 30 klizišta. Najviše klizišta registrovano je u flišnim sedimentima TEHNIKA -RUDARSTVO, GEOLOGIJA I METALURGIJA 67 (2016) 6 




  Slika 15 -Procentualna zastupljenost klizišta prema a.dubini klizne površine, b. mestu nastanka, c. nastanak klizišta predisponiran rasedom, d. vrsti stenske mase u kojoj je formirano klizište.Prema klasifikaciji Crudena i Vandina[13] klizišta formirana u Tekiji su klasifikovana na osnovu sedam kriterijuma datih u tabeli 1 Prema klasifikaciji Crudena I Vandina[13] klizišta formirana u Tekiji su klasifikovana na osnovu sedam kriterijuma datih u tabeli 1.Tabela 1. Klasifikacija klizišta u Tekiji
Intense precipitation as a landslide triggering factor during September 2014 in the municipality Kladovo