SYSTEM IRIGATION OF RASPBERRY ON THE TERRITORY OF BRATUNAC MUNICIPALITY

Keywords: 

Rezime: U Republici Srpskoj je aktuelna izgradnja sistema za navodnjavanje u poljoprivredi, u svrhu povećanja prinosa. Jedan od projekata, koji se realizuje, je izgradnja sistema za navodnjavanje malina na teritoriji opštine Bratunac. Na području 20 mjesnih zajednica, gradi se 27 sistema za navodnjavanje. Ukupne površine za navodnjavanje iznose oko 490 hektara. Parcele su u privatnom vlasništvu, prosječne površine oko 0,2 hektara. Sistemi se sastoje od vodozahvata (bunari pored rijeke Drine ili direktno zahvatanje iz brdskih lokalnih vodotoka), potisnih cjevovoda, rezervoara, distributivnih cjevovoda, hidranata za uzimanje vode za pojedinačne parcele. Projekat se finansira kreditom Svjetske banke. Očekuje se povećanje prinosa sa navodnjavanih površina za minimum 30%. 

UVOD

Narodna skupština Republike Srpske je na 21. sjednici održanoj 1. novembra 2012. godine donijela Odluku da prihvati zaduženje prema Svjetskoj banci -Međunarodnoj organizaciji za realizaciju Projekata razvoja sistema za navodnjavanje. Projekte će realizovati Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede -Jedinica za koordinaciju projekata u poljoprivredi u saradnji sa Ministarstvom finansija. Cilj projekata je rehabilitacija i modernizacija postojećih sistema za navodnjavanje, izgradnja novih sistema i jačanje institucionalnih kapaciteta u javnom i privatnom sektoru za osiguranje održivosti i efektivnog korišćenja izgrađenih sistema [1]. Opština Bratunac je prepoznala ovaj projekat kao vrlo unosan za lokalno stanovništvo, koje se sve više odlučuje za gajenje malina na vlastitim parcelama. Očekuje se povećanje prinosa za minimum 30% sa parcela koje se redovno navodnjavaju. Stoga se ušlo u realizaciju sistema za navodnjavanje malina na području 20 mjesnih zajednica opštine Bratunac, na površini oko 490 ha. [4] 

Sl.1. Planirane površine za navodnjavanje na području opštine Bratunac


POTREBNE KOLIČINE VODE

U poslednje vrijeme su evidentne pojave dugotrajnih i intenzivnih suša, koje zbog nestašice vode prouzrokuju znatne štete u poljoprivrednoj proizvodnji. Nedostatak vode tokom vegetacionog perioda sve više ograničava poljoprivrednu proizvodnju i umanjuje prinose. Pri projektovanju sistema za navodnjavanje, potrebno je poznavati potrebe uzgajanih kultura za vodom na određenom području. Na osnovu proračuna potreba poljoprivrednih kultura za vodom i proračuna raspoloživih količina vode, utvrđuje se manjak vode u tlu za svaku kulturu, odnosno potreba za navodnjavanjem. Na osnovu veličine površine na kojoj će se uzgajati pojedina kultura, izračunava se ukupni nedostatak vode za datu površinu. Za izračunavanje potrebnih količina vode za navodnjavanje poljoprivrednih kultura, korišteni su klimatski podaci sa meteorološke stanice Ljubovija za period od 1990. do 2009. godine. Potrebno je uzeti u obzir sledeće prosječne mjesečne klimatske parametre: temperaturu vazduha, relativnu vlagu, srednju brzinu vjetra i insolaciju. 
Mjesečne vrijednosti padavina se koriste za izračunavanje prosječne vrijednosti padavina i vjerovatnosti prekoračenja godišnjih padavina od 80%. Za izračunavanje efektivnih padavina, koristila se metoda USDA Soil Conservation Service Method. Evapotranspiracija kulture je određena na temelju referentne evapotranspiracije i pripadajućeg koeficijenta potrošnje vode ili koeficijenta kulture u određenom stadiju razvoja. Referentna evapotranspiracija je voda koja se gubi procesima transpiracije i evaporacije sa određene površine u određenom vremenu. Vrijednosti referentne evapotranspiracije zavise od podneblja, odnosno klimatskih elemenata koji se koriste za izračunavanje evapotranspiracije. Referentna evapotranspiracija se računa prema Penman-Monteith metodi, pomoću kompjuterskog programa Crop Wat 8.0. 

GRAĐEVINSKI OBJEKTI

Sistem za navodnjavanje se sastoji od sledećih građevinskih objektata i opreme: zahvati vode, cjevovodi, rezervoari, hidromehanička oprema, odgovarajuća elektro oprema za pogon sistema, nadzor i upravljanje. Zahvati vode: Zahvatanje vode se vrši kopanim i bušenim bunarima pored rijeke Drine, kao i vodozahvatima sa odgovarajućim sabirnim komorama na lokalnim brdskim vodotocima. Bunari pored rijeke Drine su dubine od 7 do 16,5 m. Rade se bušeni bunari sa čelinom konstrukcijom profila 800 mm i kopani bunari sa poliesterskom konstrukcijom prečnika 1000 mm i 1200 mm. U svaki bunar se montiraju po dvije uronjene bunarske pumpe. Pored bunara se radi odgovarajući armirano-betonski šaht za opremu (ventili, vodomjer, fazonski komadi). Voda iz bunara se potiskuje u armirano-betonske rezervoare. Na sistemu je projektovano ukupno 16 bunara. Vodozahvatima se voda zahvata direkto iz lokalinih brdskih vodotoka koji imaju dovoljne količine vode u ljetnjem periodu kada su potrebe za navodnjavanjem najveće. Na sabirnim komorama vodozahvata se ugrađuje odgovarajuća hidromehanička oprema za regulisanje toka vode (usine korpe, zasuni, tablasti zatvarači). Na sistemu je projektovano 6 vodozahvata na brdskim vodotocima. kada se voda u rezervoar transportuje pumpanjem ili ventili sa plovkom, kada se voda u rezervoar transportuje gravitaciono sa vodozahvata na vodotocima). Planirana su 24 rezervoara, ukupna zapremina rezervoarskog prostora je 2875 m 3 . 

Sl. 4. Rezervoar sa zatvaračkom komorom i pumpom [5]

Cjevovodi: Transport vode na sistemima se vrši odgovarajućim potisnim i distributivnim (gravitacionim) cjevovodima. Cjevovodi su od polietilena PEHD PE 100, prema EN 12201. Profili cijevi su od 32 do 180 mm, radni pritisci su od 6 do 25 bara, ukupna dužina cjevovoda je oko 90 km. Cjevovodi su opremljeni odgovarajućom opremom za normalno funkcionisanje i uzimanje vode iz cjevovoda (čvorišta, usisno-odzračni ventili, muljni ispusti, hidranti). 
Sl. 5. Situacioni prikaz jednog sistema za navodnjavanje [5] Sl. 6. Hidrant za uzimanje vode iz cjevovoda [5] 

UPRAVLJANJE SISTEMOM

Za upravljanje radom sistema, osnovaće će se posebna firma na nivou opštine Bratunac. Pored redovne kontrole i održavanja montirane opreme, potrebno je voditi detaljnu evidenciju o zahvaćenim količinama vode za navodnjavanje pojedinačnih korisnika, kako bi se vršila pravična raspodjela troškova koji će se javiti tokom eksploatacije sistema. Također je potrebno vršiti kontrolu vlažnosti tla, na osnovu koje će se određivati potrebe malina za dodatnim količinama vode iz sistema za navodnjavanje. 

TROŠKOVI IZGRADNJE SISTEMA

Troškovi izgradnje sistema za navodnjavanje iznose 8.129.156,41 KM (sa uračunatim PDV-om): 
-Bunari sa opremom 657.721,35 KM -Rezervoari, cjevovodi, šahtovi sa hidromehaničkom opremom 7.419.352,51 KM -Kontrolno komandni centar i daljinsko upravljanje 52.082,55 KM Finansiranje izgradnje sistema je putem kredita Svjetske banke (85%) i lokalne zajednice (15%). 

ZAKLJUČCI

Izgradnja i puštanje u funkciju sistema za navodnjavanje malina na području opštine Bratunac, ima veliki značaj za dalji razvoj lokalne zajednice. Uzgajanje malina je postalo unosno zanimane lokalnog stanovništva. Korišćenjem sistema za navodnjavanje, očekuju se povećani prinosi za minimum 30%. Puštanjem sistema u rad (početkom vegetacione sezone 2018. godine), realizovaće se jedan od projekata navodnjavanja poljoprivrednih površina u Republici Srpskoj [1]. Do sada su u Republici Srpskoj pušteni u funkciju sledeći obnovljeni, rehabilitovani i modernizovani sistemi navodnjavanja poljoprivrednih površina: Sistem za navodnjavanje na području Novog sela u opštini Bijeljina (622,25 ha), Sistem za navodnjavanje Gojkova i Stakića polja u opštini Pelagićevo (202,3 ha). U toku je realizacija projekta za navodnjavanje poljoprivrednih površina u Ljubinjskom polju u opštini Ljubinje (250 ha), kao i realizacija sistema za navodnjavanje dijela Trebinjskog polja u opštini Trebinje (1070 ha). 



  gdje su: ETo -referentna evapotranspiracija [mm day -1 ], Rn -neto radijacija na površini usjeva [MJ m -2 day -1 ], G -toplotna indukcija tla [MJ m -2 day -1 ], T -dnevna temperatura vazduha na 2 m visine [°C], u2 -brzina vjetra na 2 m visine [m s -1 ], es -zasićenje pritiska pare [kPa], ea -stvarni pritisak pare [kPa], es -ea deficit zasićenja pritiska pare [kPa], Δ -nagib krive pritiska pare [kPa °C-1 ], γ -psihometrijska konstanta [kPa °C-1 ]. 




  




  


Sl. 2. Zahvat vode iz manjeg vodotoka

 [5]Sl.3. Bunarski zahvat vode [5] Rezervoari: 
Rade se armirano-betonski jednokomorni poluukopani rezervoari, opremljeni odgovarajućom hidromehaničkom opremom, kao i elektro opremom za regulisanje nivoa vode u rezvoarima (sonde za regulisanje režima rada bunarskih pumpi,
SYSTEM IRIGATION OF RASPBERRY ON THE TERRITORY OF BRATUNAC MUNICIPALITY