Ksenija Atanasijevic on the women philosophers and the woman question in ancient philosophy


94


Ksenija Atanasijević o ženama i ženskom pitanju u antičkoj filozofiji

Za vreme njene dvanaestogodišnje univerzitetske karijere, tokom koje je držala sistemski i celovito osmišljena predavanja iz antičke filozofije, preovladava presokratovska, sofistička, epikurejska i stoička filozofija. Takođe, pada u oči to 5 da gotovo da nema radova o središnjim misliocima grčke antike: Platonu i Aristotelu. Verovatno da je kritičko preispitivanje Platona i Aristotela trebalo da usledi, ali to nije, jer je njena univerzitetska karijera nepravedno prekinuta. 
Tema, koju smo postavili u naslovu ovog rada, sačinjava tek isečak iz bogatog i razuđenog, dubokog i temeljnog filozofskog stvaralaštva Ksenije Atanasijević. Kao što je poznato, ona se bavila ne samo antičkom, nego i novovekovnom i savremenom filozofijom, te izgradila i vlastito filozofsko stanovište. Njen rad na polju prevođenja najznačajnije filozofske literature (Platonov Parmenid, Aristotelov Organon, Spinozina Etika) od neprocenjivog je značaja. Potom, ona je bila i vrlo aktivna u feminističkom pokretu i teorijski i praktično, a intenzivno je učestvovala u kulturalnom životu Beograda, naročito između dva rata. 
Istraživanje stvaralaštva ove srpske filozofkinje usmeriću na dva aspekta njenog naučnog rada. Preciznije, moje preispitivanje je usredsređeno na razmatranja Ksenije Atanasijević o novoj socijalnoj i političkoj ulozi žena, kao i o filozofkinjama antike, koje tek preko Ksenijinih radova dospevaju u našu kulturu. Od navedenih tema kojima se bavila Atanasijevićeva filozofski je najznačajnija Platonova argumentacija u prilog "ženskoj emancipaciji", koja je proizvela čitav niz vrlo kontroverznih i međusobno suprotstavljenih tumačenja. Nastojaću da utvrdim u kojoj je meri tumačenje naše autorke adekvatno, upoređujući ga sa najreprezentativnijim i najaktuelnijim čitanjima ovog dêla Platonove Države. Cilj ovakve kritičke analize naše filozofkinje jeste utvrđivanje originalnosti i dometa njenih hermeneutičkih uvida. 
Proučavanje filozofskog rada Ksenije Atanasijević poslednjih dvadesetak godina dalo je plodne rezultate, što pokazuje svu kratkotrajnost i ništavnu jalovost težnji njenih neprijatelja da je istisnu iz naučnih i akademskih krugova; dok je ona, čini se, sveprisutna u naučnim i novinskim publikacijama, neki od njenih neprijatelja gotovo da su pali u zaborav, te se (retko) spominju samo u vezi sa nepravdama koje su joj naneli. Takođe, sve je rasprostranjenija i recepcija njene filozofske delatnosti. 6 

Racionalnost, životna mudrost i žensko pitanje

Pre nego što pristupimo kritičkom razmatranju teme, osvrnuću se na Ksenijin pristup antičkoj filozofiji, kao i na ciljeve do kojih je ovo istraživanje trebalo da dovede. Pitanja i problemi koji su 5 Up. ibid., 544 i 545. 6 
Ukratko ću ukazati na literaturu u kojoj se razmatra njen rad na proučavanju antičke filozofije, i to hronološkim redom, kako bih u tom kontekstu odredila vlastitu interpretativnu nameru. U izuzetno temeljnoj studiji o Kseniji Atanasijević nedavno preminula profesorka Radmila Šajković osvrće se i na njeno promišljanje o antičkoj filozofiji. Up. Šajković 1970, 33-52. U monografiji o filozofiji Ksenije Atanasijević Ružica Petrović posvetila je kako poglavlje u kojem preispituje obiman rad Atanasijevićeve na proučavanju grčke filozofske baštine, tako i poglavlje koje se bavi Ksenijinim feminizmom. Up. Petrović 2004, 19-51, 185-207. Ilija Marić je priredio radove Ksenije Atanasijević o antičkoj filozofiji, koji su bili raspršeni po raznorodnim publikacijama. Svojim predgovorom on je ocrtao problemski horizont u kojem bi se mogli procenjivati dometi promišljanja o filozofiji ove naše neosporno najpoznatije i najumnije filozofkinje. Up. Marić 2007, 538-558. U uglednom časopisu The Monist prošle godine je publikovan tekst Katarine Lončarević o feminističkom čitanju antičke filozofije Ksenije Atanasijević. Ovaj rad je tematski blizak mome tekstu, premda se od njega bitno razlikuje ne samo po interpretativnom modelu, nego i po sadržaju tumačenja, ali i po argumentaciji za i protiv određenih teza koje zastupaju bilo Ksenija Atanasijević ili pak neki antički filozofi ili filozofkinje. Povrh toga, dok Katarina Lončarević radove Ksenije Atanasijević na ovu temu čita iz feminističke perspektive, ovaj tekst će se usredsrediti prevashodno na filozofski i uopšte kulturalni doprinos naše najznamenitije filozofkinje istoriji antičke filozofije kod nas. Isto tako, Platonov argument u prilog "emancipaciji žena" u interpretaciji Atanasijevićeve, Katarina Lončarevićeva i ja saglēdamo na različite načine. Povrh toga, dok on predstavlja središte mog rada, u njenom tekstu je to samo jedna od tema kojom se bavi. Up. Loncarevic 2015, 113-124. Irina Deretić zaokupljali našu filozofkinju nisu ni proizvoljni, ni slučajno izabrani niti ishode iz trenutnih interesovanja autorke. Važno je istaći i pedagoški interes Atanasijevićeve, budući da njeni radovi prate i predavanja koja je držala studentima tokom svoje univerzitetske karijere. Pošto gotovo da ništa od onoga o čemu je ona predavala nije bilo prevedeno na srpski jezik, njeni radovi su predstavljali za slušaoce prvo upoznavanje sa antičkim izvorima, što je bilo od osetnog prosvetiteljskog značaja. 
U izboru tema Ksenija je ponajviše bila vođena upravo onim što je smatrala dvema glavnim karakteristikama antičke filozofije. Prva je racionalizam, odnosno davanje prednosti naučnom, racionalnom objašnjenju stvari u odnosu na mitsko ili religijsko prikazivanje. Drugo svojstvo antičke misli po njoj jeste puna posvećenost praktičkoj filozofiji, odnosno životnoj mudrosti. 
Indikativno je to što se veliki broj njenih radova o drevnoj grčkoj filozofiji posvećenih teorijskoj filozofiji bavi atomizmom. Jedan od razloga što uglavnom preispituje atomističku filozofiju možda leži u tome što se upravo u njoj naročito ispoljava naučnost grčkog duha, odnosno njegova razdvojenost od mističnog i tradicionalno religijskog predstavljanja stvari. To što Atanasijevićeva piše o mnogim misliocima, pa i o manje poznatim sofistima i sokratovcima, nije ni neočekivano ni neobično, budući da su filozofije ovih mislilaca neraskidivo povezane sa životom koji su vodili, te možemo slobodno reći da je za njih filozofija bila upravo život koji su vodili ili težili da vode. 
Od ova dva njena primarna interesovanja -za filozofiju prirode presokratovaca (posebno atomista), kao i za etička učenja sofista, Sokrata, stoičara i epikurejaca -izdvaja se njeno treće interesovanje, koje se ne može sasvim uklopiti ni u jednu ni u drugu oblast grčke filozofije, premda taj tematski kompleks u izvesnoj meri spada u političku filozofiju. Naime, reč je o njenim tekstovima o Platonovim i Rufusovim promišljanjima o ženskom pitanju, koja se u antičkoj tradiciji ističu inovatorskim uvidima i argumentacijom, potom o izuzetnim ženama u antičkoj kulturi kao i o ženskim likovima u grčkim tragedijama. Pre nego što pristupim kritičkom razmatranju ovih tekstova, nastojaću da odgovorim na pitanje da li su ti tekstovi pisani sa nekog određenog feminističkog stanovišta ili ne. Da bismo odgovorili na ovo pitanje, potrebno je videti šta je Atanasijevićeva podrazumevala pod feminizmom 7 i kakvu je formu feminizma sama zastupala. 
Naša filozofkinja ispravno uočava nesporazume koji proizlaze iz nepostojanja jasne svesti o tome šta jeste feminizam. Ovaj izraz je opterećen najčešće pristrasnim, bilo afirmativnim ili pak negativnim konotacijama, te stoga Ksenija smatra da treba odrediti šta se pod njime podrazumeva. Pod feminizmom Atanasijevićeva shvata "teorijsku svest" o tome da žene po svojim sposobnostima, vrlinama i manama nisu bitno različite od muškaraca, tj. ravnopravne su sa njima, te da stoga treba da imaju ista prava i dužnosti. Ovaj skup verovanja treba da prati i delovanje u pravcu emancipacije i socijalne realizacije ženskih prava. 8 ledstveno tome, feminizam ima i univerzalnu ulogu, koja se sastoji u uvažavanju i punoj emancipaciji i realizaciji svake ličnosti ponaosob, bez obzira na njen pol/rod, etničku ili klasnu pripadnost, ili pak neko drugo obeležje. Atanasijevićeva se ne zalaže samo za socijalno-političku i ekonomsku emancipaciju žena, nego i za unutrašnje "oslobođenje" od predrasuda, pogrešnih shvatanja, kao i od (ne)svesnog prihvatanja stanja vlastite inferiornosti. Treba naglasiti i to da Atanasijevićeva ne pledira za pozitivnu diskriminaciju žena u odnosu na muškarce, nego za davanje jednakih prava i ženama i muškarcima kako bi se pripadnici oba pola kao ličnosti profesionalno i socijalno ostvarili. U vremenu kada u Jugoslaviji (i u većini drugih evropskih zemalja) žene nisu imale ni pravo glasa, politička delatnost, kao i stavovi Ksenije Atanisijević bili su izuzetno hrabri kako na teorijskom, tako i u širem društvenom kontekstu, iako su u pojedinim zemljama sifražetkinje (suffrage -[pravo] glas[a]) već izborile određene tekovine. Loncarevic 2015, 119-121. 8 Up. Atanasijević 2008, 28-30. Premda su njena feministička uverenja neosporno uticala na izbor tema koje ću podrobno razmatrati u ovom tekstu, počevši od preispitivanja protofeminističkih stavova dvojice antičkih filozofa (jedan je Grk, a drugi Rimljanin) sve do života i dela grčkih filozofkinja u antici, postavlja se pitanje da li je Atanasijevićeva ove teme razmatrala na nekakav poseban feministički način. Ukoliko se pod feminističkim čitanjem podrazumeva pisanje o ženskim stvarateljkama i ličnostima, kako onima koje su marginalizovane tako i o onima koje to nisu, kao i osvetljavanje refleksija muških autora koji su se zalagali za emancipaciju žena, onda su tumačenja Ksenije Atanasijević ovih tema nesumnjivo feministička. Ako bi se pak pod feminističkim čitanjem podrazumevao poseban pristup istoriji celokupne filozofije, koji bi tu tradiciju čitao na radikalno nov način u odnosu na onaj kakav je sagledan u celokupnom razvoju filozofije, kako zapadne, tako i istočne, onda Ksenija Atanasijević ne tumači navedene teme na tako viđen feministički način. Njeni radovi o emancipatorskim refleksijama o ženama u antici nije tako sazdan da robuje klišeima bilo koje ideološke matrice. 
Nastojaću da pokažem da kada je Atanasijevićeva pripisivala Platonu i Rufusu određene protofeminističke stavov i tumačila pesnikinje i filozofkinje Helade ili ženske likove 9 u književnim delima u antici, ona nije polazila od nekog radikalno drugačijeg čitanja celokupne istorije filozofije ili pak kulture. Poznati Platonov argument o ženskoj emancipaciji u petoj knjizi Države, koji Atanasijevićeva interpretira po mome mišljenju na adekvatan način i, kako ćemo videti, različito od većine njoj savremenih interpretatora; postavlja se pitanje da li je ona pri tumačenju "upotrebila strategiju feminističkog ponovnog čitanja muških filozofa". 10 Meni se čini da su i Atanasijevićeva i većina tradicionalnih interpretatora Države tačno razumeli intenciju Platonovog argumenta o emancipaciji žena, s tim što je Atanasijevićeva bila u pravu kada je prejucidirala dalekosežnost i oštroumnost takvog shvatanja, dok su tradicionalni interpretatori uglavnom kritikovali Platona. 
Ne mislim da je Atanasijevićeva upotrebljavala bilo kakvu razvijenu strategiju u interpretaciji ovih tema, a naročito ne onu koja bi bila praćena metodološki razvijenom svešću o vlastitoj primeni. Povrh toga, ona Platonov argument ne čita samo kao prvi projekat obaveznog obrazovanja žena (i to prvi te vrste u istoriji ljudskog mišljenja) kao i uključivanja žena u sve, pa i u one najviše aktivnosti u polisu, nego i kao jedan od segmenata u Platonovom zasnivanju idealne države. Drugim rečima, ovom interpretacijom Ksenija Atanasijević, s jedne strane, čitateljstvo Ženskog pokreta upoznaje sa samim sadržajem pete knjige Platonovog najznačajnijeg dela, a, sa druge, pokazuje kako je najveći duh antike mislio progresivnije od većine intelektualaca njenog vremena. Taj Ksenijin napis je značajan i u istorijskofilozofskom smislu, kao prvi tekst te vrste u istoriji naše filozofije. 

Platon o "emancipaciji žena"

Člankom o emancipaciji žena u petoj knjizi Platonove Države, napisanim 1923. godine, Ksenija Atanasijević je bila ispred svoga vremena: prvo, zato što je celokupan tekst posvetila upravo ovoj problematici u Platonovoj filozofiji (u to vreme zasebnih tekstova na tu temu gotovo i nije bilo) i, drugo, zato što je, po mome mišljenju, ispravno interpretirala ono što je Platon hteo da kaže na ovome mestu, što ću nastojati da pokažem u redovima koji slede. Argument u prilog "ženskoj emancipaciji" u Platonovoj 9 
Briljantnom analizom Euripidovih ženskih likova Ksenija Atanasijević uverljivo argumentuje u prilog tezi da Euripid nije mizogin autor, za šta su ga neki interpretatori optuživali. Ova studija naše filozofkinje pokazuje da je Euripid psihološkom suptilnošću "izvajao" mnoštvo različitih, i afirmativnih i negativnih, a uvek složenih ženskih likova. Up. Atanasijević 2008, 86-96. 10 Up. Loncarevic 2015,118. Irina Deretić Državi uglavnom je razmatran u komentarima ovog dijaloga: počevši od kritike Platonovog stava o ravnopravnosti između muškarca i žene preko tumačenja njega u komičnom svetlu, što bi trebalo, po tim interpretacijama, da bude istinska Platonova namera, pa sve do tumačenja kojima se dovodi u pitanje da je on uopšte zastupao mišljenje da su polovi ravnopravni. Nastojaću da čitanje Ksenije Atanasijević ovog Platonovog teksta kritički uporedim sa najrelevantnijim tumačenjima tog mesta u Državi. 
Poslednjih pet decenija dosta se piše, i to iz različitih perspektiva, o Platonovom shvatanju žena, ženske prirode, njene socijalne i političke uloge, i dolazi se do raznolikih zaključaka o tome šta su istinski Platonovi pogledi na to pitanje. Tumačenje Ksenije Atanasijević ovog vrlo savremenog i aktuelnog problema pre je u trendu sa našim dobom nego sa vremenom kada je ona publikovala ovaj tekst, što je početak dvadesetih godina prošloga stoleća. U vremenu nesklonom da se Platonov stav o ženama uvaži, u vremenu kada Platonova Država još nije prevedena na srpski jezik, Ksenija Atanasijević objavljuje rad o tome da je Platon zapravo bio prvi feminista, iz čijeg pera je, kako ona kaže, potekla "najuverljivija i najsistematičnija potvrda feminizma". 11 
Podrobnim istraživanjem literature mogu se primetiti dve oprečne recepcije ovog pitanja u Platonovoj filozofiji: jedna izražena u starijoj literaturi, prema kojoj je Platonov projekat ženske emancipacije kritikovan, prenebregavan ili shvatan kao plod Platonovog ironijskog prikazivanja, poput Aristofanovih Žena u narodnoj skupštini. Drugi pravac u recepciji pete knjige Države počinje 70-ih godina XX veka. Neretko se ovo mesto upoređuje sa drugim mestima u Platonovim delima, te se uporednom analizom dolazi do zaključka da je Platonov stav prema ženama u najmanju ruku ambivalentan. 
U nastavku teksta nastojaću da pokažem u koji se interpretativni "trend" uklapa tumačenje Ksenije Atanasijević, koja je već pre gotovo jednog veka pokazala aktuelnost ovih Platonovih promišljanja. Najpre ću izložiti njeno sopstveno viđenje, da bih ga, potom, kritički sučelila sa tradicionalnim tumačenjima, koja su nastala pre, u vreme ili neku deceniju posle publikovanja njenog teksta. Na kraju ću čitanje Atanasijevićeve uporediti sa savremenim tumačenjima kojima više pripada i po duhu i po slovu nego interpretacijama svoga vremena. 
Ksenija Atanasijević piše zaseban tekst o Platonovom argumentu o "ženskoj emancipaciji", premda ga ne tumači nezavisno od konteksta u Državi u kojem se ovaj argument izlaže. Ona ispravno ističe kako su gotovo svi mislioci antike žensku prirodu procenjivali kao različitu i inferiornu u odnosu na mušku prirodu. 12 Takav stav odslikava podređen položaj koji je žena zauzimala u drevnoj Heladi, od čega u izvesnom smislu odudara položaj spartanskih žena. 13 To što Platon misli potpuno suprotno kako u odnosu na svoje grčke prethodnike i savremenike, tako i u odnosu na mnoge buduće, čak i sadašnje filozofe i intelektualce, jeste pokazatelj originalne genijalnosti koja vidi stvari ispred svog vremena, zato što razume "logiku" onoga što promišlja. 
Činjenica da Ksenija Atanasijević tematizuje "žensko pitanje" kod Platona u kontekstu njegove "opšte političke doktrine", tj. konstrukcije idealne države, upravo onako kako on sâm uvodi svoj argument o ulozi žena u petoj knjizi. To bi moglo značiti da je njena interpretacija bazirana na samom Platonovom tekstu, a ne na nekoj drugoj interpretaciji. Atanasijevićeva navodi i metodološki razlog zašto baš na taj način pristupa Platonovom tekstu, a to je zarad što potpunijeg i zaokrugljenijeg razumevanja tog pitanja. 14 Pažljivim čitanjem pete knjige Platonove Države Ksenija Atanasijević rekonstruiše širi kontekst, to jest zamisao o idealnoj državi i njenom pajdetičkom programu, kao i neposrednu Sokratovu kvalifikaciju stavova, koje će izložiti, a to je da da oni nisu u saglasnosti uobičajenim verovanjima. 

11

Up. Atanasijević 2008, 163. 12 Up. Atanasijević 2007, 274. 13 Up. ibid., 274-275. 14 Up. ibid., 275. 
Platonov Sokrat ne iznosi deklarativno i dogmatski novo verovanje, nego téži da posredstvom dijalektičkog raspravljanja, u kojem pojmovi istog i različitog imaju ključnu ulogu, pokaže validnost i opravdanost stava koji sâm zastupa. Ksenija Atanasijević tačno uočava vezu, koja je ključna za Platonov argument, a to je da bi funkcija koju će pojedinci vršiti u okviru idealnog polisa trebalo da zavisi od njihovih individualnih sposobnosti, a ne od polne pripadnosti. Naša filozofkinja Platonov argument izlaže posredstvom Sokratovih međusobno povezanih pitanja, koja ću, zarad preciznosti Platonovog argumenta, artikulisati na sledeći način: "1. Dve 'prirode' mogu biti različite ili iste na različite načine. 2. Ne uzimaju se u obzir sve razlike u nečijoj prirodi prilikom određivanja ko će obavljati određeni posao u zajednici, već samo one razlike koje su bitne za obavljanje tog posla. 3. 'Priroda' po kojoj se žena razlikuje od muškarca jeste to što žena nosi plod, a muškarac oplođuje. 4. Ova biološka razlika nije bitna za određivanje toga ko će obavljati određeni posao u polisu. 5. Ukoliko je navedena razlika između muškarca i žene jedina biološka razlika između dva pola, onda ništa ne bi trebalo da sprečava žene da obavljaju isti posao kao i muškarci, to jest da mogu imati isti socijalni položaj, obaveze i dužnosti koje imaju i muškarci." 15 va uloga žene podrazumeva i novi eugenički plan, kao i ukidanje braka i porodice, budući da mikrozajednice (poput porodice), prema Platonovom mišljenju, pokazuju tendenciju zatvaranja u odnosu na socijalne makrozajednice, te Atanasijevićeva, interpretirajući Platonovu misao, kaže da "brak i porodica" neguju "antisocijalna i antidržavna osećanja". 16 Ova Platonova radikalna misao bila je, jeste i biće predmet debate. Sa sigurnošću možemo pak tvrditi da će promenjena socijalna uloga žene imati reperkusije i na brak i na porodicu, koje pak ne moraju, prema mome mišljenju, rezultovati u ukidanju braka i porodice, što nam pokazuju i novija istorija i sadašnjost. 
Svoju neveliku, premda sigurno vođenu interpretaciju, koja je usredsređena na ono što je suštinsko u Platonovom tekstu, Ksenija Atanasijević završava, po našem mišljenju, tačnim zaključkom da između muške i ženske "podobnosti za rad ne postoji nikakva bitna, kvalitativna razlika", to jest da "ne postoji razlika u sposobnostima čoveka i žena koja bi bila odlučna za izbor poziva" (podvukla K. A.). 17 Iz toga se može izvesti sledeći argument. Pošto su sposobnosti za određenu vrstu posla "distribuisane" individualno, a ne polno, onda to znači da će od intelektualnih i drugih sposobnosti pojedinaca zavisiti da li je svako od njih ponaosob kadar da obavlja određen posao ili ne. 
U vreme kada je naša filozofkinja objavila tekst o Platonu i emancipaciji žena, po mom saznanju i nema tekstova koje se izdvojeno bave ovom problematikom, što govori u prilog stavu da je Atanasijevićeva bila pionir u istraživanju ove problematike. Taj deo Države tumači se u okviru komentarâ uz ovo Platonovo delo, ili pak u okviru prikaza Atinjaninove filozofije i njegovih spisa. Povrh toga, većina interpretatora najznačajnijeg Platonovog dijaloga do 70-ih godina XX veka veoma se kritički odnosila prema ovom segmentu Države, smatrajući Platonovu argumentaciju problematičnom ili pak namerno ironičnom. Groutova 18 i Gompercova 19 afirmativna tumačenja, kojima se priznaje da je Platon ispravno uočio to kako ženske neiskorišćene sposobnosti treba da budu realizovane, spadaju, nažalost, u izuzetke. 

15

Up. Deretic, 2013, 152-168. 16 Up. Atanasijević, 2007, 277. 17 Up. ibid., 2007, 278. 18 Up. Grote 1888, 4, 170-206. 19 Up. Gomperz 1905, 3, 126. Irina Deretić U opšti trend ulazi, na primer, Džoetovo i Kembelovo tumačenje, koje kritikuje Platona za to što on nije uspeo da uvidi da polne razlike utiču na razlike u osećanju i mišljenju. 20 Ovaj prevod s komentarima objavljen je 1894, pa je Ksenija Atanasijević mogla da se upozna sa njegovim sadržajem. Nešto docniji komentatori Platonove Države takođe su vrlo kritični prema Platonu kada je reč o ovom pitanju. 
Ernst Beker smatra da je Platon zanemario to da polna razlika "boji celokupno biće žene", 21 a A. E. Tejlor tvrdi da materinstvo 22 potpuno ispunjava ženu i "menja" njen "duhovni život iz osnova". Prema mišljenju ovih autora, samim tim što Platon ignoriše ovaj prirodan faktor u životu žene, svi njegovi stavovi o "ženskoj emancipaciji" protivprirodni su i pogrešni. Sva trojica ovih komentatora smatraju da materinstvo suštinski određuje žensku prirodu, a baš to Platon potpuno izuzima iz svojih razmatranja. 
Još zadugo su interpretatori Platona ovaj deo Države kritikovali ili pak pogrešno razumevali, u tom smislu da neki od njih zastupaju tezu da je, iznoseći argument o novoj ženskoj ulozi u kalipolisu, Platon imao nameru da celu stvar predstavi na ironičan način. Potvrdu za svoja tumačenja ti interpretatori pronalaze u Sokratovim rečima da bi argument o učešću žena u javnim poslovima i gimnastici nekima mogao da bude neobičan i smešan. Tako je, na primer, Štraus 23 u svojoj knjizi o Platonovoj Državi mišljenja da je dijalektičko raspravljanje o položaju žena uvedeno kako bi se čitava stvar predstavila kao komična, dok Blum u svome komentaru najznačajnijeg Platonovog spisa ide tako daleko da upoređuje petu knjigu sa Aristofanovom komedijom Žene u narodnoj skupštini. 24 z ove kratke pregledne analize može se zaključiti da se Platonova promišljanja nisu uzimala kao validna i adekvatna, zato što su pomenuti autori polazili od vlastitih stavova o ženama i ženskoj prirodi, koja nisu u saglasnosti sa Platonovim, te su stoga njegove stavove smatrali pogrešnim ili ironički obojenim. Kao motiv ironijskog čitanja mogao bi se navesti još jedan razlog: u Platonovo vreme se takvi stavovi nisu iznosili, te mora da je Platon, sklon ironičkim obrtima, i ovde čitavu stvar prikazao na taj način. To uopšte nije čudno, zato što je Platonov projekat ženske emancipacije prvi, na racionalan temeljima zasnovan i razrađen program koji objašnjava kako prirodna razlika utiče ili ne utiče na njihovo obavljanje javnih poslova u polisu. Kako vidimo, na delu je duboko nerazumevanje ovog njegovog teksta, zato što je bio u oštroj suprotnosti sa preovladavajućim verovanjima kako drevnih Grka, tako i drugih naroda tokom bezmalo čitave istorije čovečanstva, sa predrasudama koje ni danas nisu prestale da postoje, čak i kod naroda koji su najskloniji ravnopravnosti među polovima. 
U redovima, koji slede, nastojaću da odbranim, po mome mišljenju, adekvatnu interpretaciju Atanasijevićeve, od eventualnih prigovora Platonovih kritičara, čije smo stavove izložili ranije. Svi oni, da podsetimo, podrazumevaju da Platon ne uzima u obzir materinstvo, koje određuje biće žene. Ksenija Atanasijević bi mogla, iz perspektive feminizma kakav zastupa, ustvrditi -pri čemu moramo biti svesni da to nije i Platonov argument -da je svaka ličnost slobodna da odabere ono što nju ispunjava, čini ostvarenom i srećnom, što može, ali i ne mora isključivati materinstvo. Očigledno je da Platonovo mišljenje bilo to da se priroda žene ne ispoljava samo u rađanju i materinstvu, te da ona ima drugih sposobnosti, koje nisu, a trebalo bi da budu realizovane, kao što su sposobnosti za učenje, rad i vršenje javnih funkcija. To što žene obavljaju poslove za koje je svaka od njih pojedinačno sposobna ne isključuje nužno ni materinstvo ni materinska osećanja. 

20

Up. Jowett and Campbell 1894, 215-216. 21 Up. Backer 1947, 261. 22 Up. Taylor 1956, 278. 

100


Ksenija Atanasijević o ženama i ženskom pitanju u antičkoj filozofiji

Potom, to što žena postaje majka ne znači da time treba da bude isključena iz drugih aktivnosti i poslova koje bi prema svojim sposobnostima trebalo da obavlja. Povrh toga, Ksenija Atanasijević bi kritičarima Platona mogla uputiti prigovor u formi pitanja: jesu li one žene koje ne mogu da ostvare materinstvo osuđene na nesreću i nemogućnost vlastite realizacije? Čak i ako se ne prihvati Platonova radikalna reforma, koja podrazumeva ukidanje braka i porodice, to ne implikuje da se samim tim moraju odbaciti i njegove ideje o novoj socijalnoj i političkoj ulozi žene -na čemu insistiraju i Džoet i Beker i Tejlor. 
Već spomenuta tumačenja o ironijskoj prirodi Platonove rasprave o ženama Atanasijevićeva bi mogla da dovede u pitanje na taj način što bi ukazala na razliku između onoga što je recipijentima Platonovog vremena verovatno bilo kao smešno i same Platonove namere da na ironičan način opiše određenu poruku. Smatram da Platon u petoj knjizi Države nije bio ironičan, i to iz više razloga, koji se mogu izvesti iz interpretacije Ksenije Atanasijević. Prvo, taj projekat se savršeno uklapa u njegov koncept idealne države. Drugo, "ženska emancipacija" proizlazi, kako dobro uočava Atanasijevićeva, iz Platonovog stava kako sav ljudski potencijal, uključujući i ženski, treba da budu uključeni u optimalno funkcionisanje idealnog polisa. Treće, Platon svoj neobičan projekat vrlo temeljno, postepeno izlaže, koristeći se metodom dijalektičkog raspravljanja, što, takođe, umesno zapaža Ksenija, 25 te je, stoga, neuverljivo tvrditi da je Platon "utrošio" toliko dijalektičkog napora kako bi ismejao novu ulogu koju bi žena morala imati u njegovom idealnom polisu ne bi li on optimalno funkcionisao. 
U literaturi, počevši od 70-ih godina prošlog veka, Platonove refleksije o ženama se ozbiljno uzimaju u razmatranje. Ne samo da se u brojnim radovima tematizuju Platonova promišljanja na ovu temu, već se on čita iz feminističke perspektive, te neki autori dolaze čak do zaključa da je on bio feminista, drugi pak smatraju da on ženu ipak smatra inferiornim bićem, dok su treći mišljenja da je Platonov stav o ovom pitanju ambivalentan. Za razliku od prošlosti, u kojoj su interpretacije bile šture, retke ili, uglavnom, pogrešne, u prethodnim decenijama ova tema postaje predmet vrlo raznorodnih studija. Ksenija Atanasijević je svojim tekstom iz 1923. godine bila preteča rasprava koje su nastupale tek pedeset godina kasnije. U kontekstu savremene diskusije nastojaću da ispitam kako se prema njima odnosi interpretacija naše filozofkinje. Navešću nekoliko najuticajnijih i najrelevantnijih interpretacija, sa kojima ću uporediti tumačenje Ksenije Atanasijević. 
Džulija Anas je publikovala 1976. jedan od najpoznatijih i najčešće navođenih tekstova na temu Platona i feminizma. 26 Njen tekst ću kontrastirati sa interpretacijom Džordža Vlastosa, budući da ovaj autor, polazeći od istog teksta, izvodi potpuno različite zaključke u odnosu na Anasovu. U svetlu tih polarizovanih tumačenja nastojaću da rasvetlim stanovište naše filozofkinje, te preispitam koliko su njeni uvidi i danas aktuelni. 
Po mišljenju Anasove, Platon doista smatra kako žene treba da se obrazuju, rade poslove koji su se tradicionalno pripisivali muškarcima, ali da su u obavljanju tih poslova, po Atinjaninu, inferiorne u odnosu na muškarce. Njen tekst predstavlja, poput tradicionalnih interpretacija, kritiku Platona, s tim da mu ne prigovara što je "emancipovao" žene, nego mu zamera na tome što ih je emancipacijom učinio inferiornima. Tumačenje Džulije Anas zasniva se na čuvenoj rečenici u kojoj Platonov Sokrat kaže da je prirodna sposobnost za obavljanje različitih poslova podjednako raspoređena na oba pola, ali da su žene su u svemu slabije. 27 nterpretacija Anasove se razlikuje od tumačenja naše filozofkinje upravo po shvatanju te Sokratove rečenice, te implikacijama koje iz toga proizlaze. Dok je za Anasovu "slabiji" pol onaj koji je 25 Up. Atanasijević 2007, 276. 26 Up. Annas 1975, 307-321. 27 Up. Resp. 455d-e ff. Irina Deretić "inferioran", za Atanasijevićevu je to pol koji je "finije konstitucije". 28 Budući da je kontekst u kojem se iznose stavovi o "ženskoj emancipaciji" upravo vaspitanje i obrazovanje čuvarâ, očigledno je, što zapaža i naša filozofkinja, da je Platon imao u vidu to da žene imaju slabiju telesnu konstituciju, te se i o tome mora voditi računa pri stvaranju države, što ne implikuje žensku inferiornost u bilo čemu drugom, pa i u obavljanju najviših položaja u polisu. Za razliku od Anasove, Ksenija Atanasijević ne zaboravlja na ključno mesto, kada je reč o Platonovom mišljenju o ženskim kognitivnim i drugim psihičkim i duhovnim sposobnostima, gde Sokrat, replicirajući Glaukonu, ističe da među ženama ima onih koje će postati filozofi-kraljice, što nikako nije u skladu s navodnom inferiornošću njihove prirode. Ksenija Atanasijević ocenjuje da "kada se pokažu podobnim za to, žene će zauzeti i najviše mesta u državi, i uzdići će se čak i do posmatranja ideje Dobra". 29 d svih značajnijih savremenih interpretacija, čini se da je čitanje naše filozofkinje najbliže onome koje zastupa Džordž Vlastos u pronicljivom, na širokim osnovama postavljenom i izuzetno ubedljivom tekstu pod intrigantnim nazivom "Da li je Platon feminista?". 30 On nastoji da pokaže da Platon nije samo imao pohvalno mišljenje o ženskim kognitivnim, upravljačkim i drugim sposobnostima -te im je stoga dodelio da u idealnom polisu obavljaju sve funkcije, pa i one najviše -nego je i smatrao da je sâm Platon zastupao verovanja koja se mogu okarakterisati kao feministička. Naime, ovaj znameniti interpretator grčke filozofije drži da je Platon ženama dodelio raznovrsna prava: da se obrazuju, zaposle u skladu sa svojim sposobnostima, da imaju nesputan seksualni odnos, zakonsku zaštitu itd. 
Očigledno je da Džordž Vlastos na liberalistički način razumeva feminizam kao skup verovanja i pokret čiji je glavni cilj ostvarivanje jednakosti prava za sve. Poput njega, i naša filozofkinja je Platonovu misao tumačila na taj način što je tvrdila da se on zalagao za punu ravnopravnost polova, te da ne samo muškarci, nego i žene mogu obavljati sve, uključujući tu i najviše dužnosti u idealnom polisu. Slično Vlastosu, i Atanasijevićeva neoprezno tvrdi da je upravo "Platon dao najuverljiviju i najsistematičniju potvrdu feminizma". 31 ajproblematičnije u ovom tipu interpretacije, posebno u Vlastosovoj, jeste to što polazi od pojma "ljudskih prava" i na njemu zasniva svoje čitanje Platona. Štaviše, Platon nije ni imao pojam koji bi bio ekvivalentan našem savremenom pojmu ljudskih, pa samim tim i ženskih prava. Kada je Platon pripisivao ženama određene političke uloge, koje bi trebalo da vrše u idealnom polisu, nije imao toliko u vidu loš položaj žena i potrebu za ukidanjem diskriminacije žena zarad njihove dobrobiti. Ženska emancipacija nije stvar slobodnog odlučivanja žena, nego je to deo Platonovog dobro promišljenog projekta u cilju postizanja opšte dobrobiti polisa. 
Premda Platona neoprezno kvalifikuje kao najsistematičnijeg feministu, Atanasijevićeva u svojoj interpretaciji manje greši od Vlastosa, pre svega u tome što s pravom ističe da je "glavni Platonov interes bio usmeren na državu". 32 Istovremeno, Atanasijevićeva ističe i "dalekovidost" Atinjaninovog argumenta. Ne gledajući u ono što je bilo i jeste, protivno verovanjima svoga vremena, antički filozof iznosi stav koji će svoju validnost dobiti u budućnosti, pri čemu to svoje mišljenje nije samo potkrepio uverljivim primerima, nego je i njemu u prilog naveo validnu, racionalnu argumentaciju koja pretenduje da ima univerzalno važenje. 
Mada Atanasijevićeva nije spomenula nijedno drugo mesto u Platonovim dijalozima kako bi potkrepila svoje tumačenje Platonovih shvatanja o socijalnoj ulozi žena, čini se da ona njegovo mišljenje o ovom pitanju bolje shvata od nekih autora koji, upoređujući Državu sa drugim dijalozima, tvrde kako 

102


Ksenija Atanasijević o ženama i ženskom pitanju u antičkoj filozofiji

je Platon imao dvosmisleno i inkonzistentno shvatanje o ženama. Ti autori previđaju da se projekat koji je razvio u Državi uopšte ne može meriti sa letimičnim i paušalno iznetim stavovima, poput onog Pausanijinog 33 i Aristofanovog 34 u Gozbi o tome da je muška priroda bolja od ženske prirode, za šta ovi "junaci" dijaloga ne navode nikakvu argumentaciju. Kada neko od Sokratovih sabesednika iznese verovanje o muškoj superiornosti, to ne znači da se i Platon sa njima i slaže, pogotovu onda kada ne obrazlaže svoje verovanje. Indikativno je i to da takva shvatanja o inferiornosti ženske prirode ne zastupa Sokrat, koji, upravo u Gozbi, dopušta jednoj ženi da dijalektičkim metodom, njega samog ubedi u to šta jeste eros i ideja lepog što ga uzrokuje. Jednom rečju, mogu se u Platonovim spisima naći brojni primeri i protivprimeri kada je reč o mnogim pitanjima i problemima, pa i ovome. 
U poznim Zakonima, u kojima Platonov Atinjanin takođe raspravlja o socio-političkom položaju žene, on insistira na tome da bi žene trebalo da se obrazuju, da su neke od njih sposobne da vrše odgovorne javne funkcije, te da to čak i moraju činiti. 35 Budući da u ključnim aspektima Zakoni nisu u neskladu sa Državom, ne vidim zašto bi ova dva dijaloga u pogledu "ženskog pitanja" bila inkonzistentna. Iz svega rečenog sledi da je čitanje Atansijevićeve, koje Platonovu poziciju o "emancipaciji žena" tumači upravo iz Države, potpuno primereno, budući da se u tom dijalogu na filozofski najrelevantniji način rekonstruiše ovaj segment Platonove političke filozofije. 

Stoičar Muzonije Rufus o razlozima zašto su polovi jednaki

Još jedan je autor promišljao žensku prirodu drugačije od svoga vremena. To je rimski stoičar Muzonije Rufus iz prvog veka pre nove ere, kojeg naša filozofkinja naziva "feministom". Premda je tekst o ovom "feministi" provokativno nazvala, teško da bi se on mogao okvalifikovati kao feminista u savremenom smislu reči, iz istih razloga iz kojih se ni Platon ne može tako nazvati. Pa ipak, u dva fragmenta koja navodi Atanasijevićeva Rufus iznosi tezu o ravnopravnosti polova, kao i o opšteljudskoj dispoziciji za etički ispravan život i za bavljenje filozofijom. 
Stoičar Rufus je artikulisao specifično razumevanje filozofije, njenog smisla i njene primene, pri čemu je naročito zanimljivo njegovo shvatanje ženske uloge u društvu koje teži da bude moralno. Inače, filantropska osećanja prožimaju stoičku filozofiju i u njoj se često iznose stavovi o jednakosti ljudi. U sačuvanim fragmentima, koje citira Atanasijevićeva Rimljanin govori o povezanosti etike i racionalnosti, te govori o predisponiranosti svih ljudi za filozofiju. Ksenija Atanasijević smatra da su njegovi stavovi "logični" i "znalački". U redovima koji slede preispitaću te njene sudove. 
Prema tekstu koji citira Atanasijevićeva Rufus polazi od teze da je Bog i muškarcima i ženama podario "isti um", što za njegovu filozofiju poglavito znači to da oba pola imaju kako sposobnost da se bave istraživanjem i proučavanjem toga kako treba voditi ispravan život, tako i moć da takav život ostvare. Prema ovom stoiku, za moralno obrazovanje podjednako su sposobna oba pola, što implikuje da su kadri da intelektualno rasuđuju o onome što je dobro i loše, te da deluju u cilju realizacije vrlog života. Budući da su u stanju da sami autonomno rasuđuju i delaju, žene ne treba da budu zavisne od muškarčevih saveta ili naredbi, kako misle mnogi tradicionalisti. Rufusovo rasuđivanje je, kako tvrdi Atanasijevićeva, logično, odnosno barem do ove tačke konzistentno. Iz prve premise da su žene racionalne proishodi i to da su one kadre da se moralno obrazuju, rasuđuju o etičkim pitanjima, te u vlastitom životu realizuju vrline. 36 

33

Up. Smp. 181b ff. 34 Up. ibid. 191e5-192a2. 35 Up. Lg. 781a-e, 804e ff, naročito 805c6-d2. 36 
Up. Atanasijević 2008, 163-164. Irina Deretić Razmòtrimo pažljivije drugi deo fragmenta, u kojem Rufus razmatra kritiku koja bi mogla da mu bude upućena zbog toga što je ženama otvorio vrata u filozofiju. Naime, ukoliko bi se žene, poput muškaraca, bavile filozofskim istraživanjem, onda bi krenule u škole i zanemarile kućne poslove, a što je još važnije, stekle bi samopouzdanje, tj. veru u svoje sposobnosti, a izgubile ženske vrline, kao što su skromnost i smernost. Atanasijevićeva smatra da na ovu primedbu Rufus duhovito odgovara tako što kaže da bavljenje filozofijom ne podrazumeva samo posvećivanje tom pozivu i zanemarivanje svega ostalog, kao i to da podučavanje u filozofiji (npr. logičkoj argumentaciji i dokazivanju) nema smisla ukoliko ne vodi vrlini. 37 Filozofija ne predstavlja, za Rufusa, apstraktno proučavanje neutralnih sadržaja, nego istraživanje etičkih sadržaja, kako bi se to znanje primenilo u vođenju vlastitog života. Iz svega rečenog sledi da bi bavljenje istinskom filozofijom neizbežno trebalo da vodi ka formiranju najboljih osobina ljudskog karaktera. 
U drugom fragmentu koji citira Ksenija zapravo se određuju granice u "izjednačavanju" polova. Kada je reč o sticanju vrlina (umerenosti, hrabrosti i pravednosti), oba pola treba vaspitavati tako da se ove vrline steknu. Prema Rufusu, ne postoji razlika između muških i ženskih vrlina, njih i mogu i treba da steknu pripadnici oba pola. 
Rufus simulira dijalog sa nekim eventualnim kritičarem, koji mu postavlja pitanje o tome šta bi sve moglo da sledi iz izjednačavanja polova. Naime, da li to znači da će muškarci raditi tipično ženske, a žene tipično muške poslove, npr. muškarci će se baviti kućnim poslovima, a žene će trenirati gimnastiku. Verovatno da niko u Rufusovo vreme nije ni pomišljao da će se u budućnosti tako nešto i ostvariti. Rimljanin navodi ovo pitanje hoteći da kaže kako jedinstveno etičko obrazovanje ne podrazumeva izjednačavanje u svemu, pa i u vršenju poslova koji su namenjeni muškarcima, odnosno ženama. 
Muškarci i žene, prema njemu, razlikuju se u snazi (što misli i Platon), "fizičkoj jačini", te u skladu s tim treba da bude izvršena deoba poslova, što znači da će muškarci, saglasno svojoj jačoj telesnoj konstituciji, obavljati fizički zahtevnije poslove. U sačuvanom fragmentu se ne vidi da li se deoba poslova vrši i prema nekom drugom kriterijumu nego što je to fizička snaga. Indikativno je to što je Rufus uzeo za primere poslove kao što su predenje vune i gimnastičke vežbe. Naime, prema opštem mišljenju toga vremena obavljanje kućnih poslova je za muškarca nepriličan, štaviše, sramotan posao, kao što su gimnastičke vežbe neadekvatne i nepristojne za ženu. 
Ovi primeri mogu sugerisati da je Rufus imao u vidu i neku drugu podelu rada sem one čiji je kriterijum fizička snaga. Težeći da što je moguće više istakne "feministički" karakter Rufusovih promišljanja, Ksenija Atanasijević ne obraća pažnju na to da bi kriterijum podele rada prema Rufusu moglo da bude i nešto drugo sem telesne snage. Pošto su fragmenti, koje navodi Atanasijevićeva, vrlo šturi, kada je reč o ovom pitanju, teško je doći do nekog nepobitnog zaključka. 
Neosporno je pak to da Rufus smatra kako su oba pola jednaka u pogledu bazične racionalnosti, kao i u pogledu toga što poseduju dispozicije za sticanje vrlina. Upravo zato što i žene i muškarci imaju sposobnost da razumeju vrlinu, i jedni i drugi mogu da je steknu, tj. da vode život u skladu s vrlinom. Svoju interpretaciju Rufusovog teksta Ksenija Atanasijević zaključuje tačnom i pronicljivom tvrdnjom da je ovaj stoičar svoju argumentaciju zasnovao na jednoj široj etičkoj koncepciji, pri čemu je filozofiju izjednačio sa etikom, te tako pokazao da svako ljudsko biće, uključujući i žene, jeste sposobno da realizuje svoje vrline. 
Rufusovo izjednačavanje muškaraca i žena u pogledu racionalnosti i morala ima važnu posledicu i za zasnivanje feminizma, koji, po mišljenju naše filozofkinje, ostaje površan i ideološki plitak ukoliko nije dublje filozofski utemeljen, odnosno ukoliko ne počiva na univerzalnoj etičkoj premisi. Bez obzira na to što je anahrono pripisivati Rufusu feminizam koji bi podrazumevao slobodan razvitak svake ličnosti, Ksenija Atanasijević je u pravu kada kod ovog mislioca pronalazi teze o ravnopravnosti muškaraca i žena, koje on, kako smo videli, potkrepljuje i argumentacijom. Njeno čitanje rimskog stoičara primer je zasnovane interpretacije čiji je cilj pokazivanje, s jedne strane, da još od antike postoje filozofi koji se zalažu za "rodnu ravnopravnost", a, s druge, da je to ostvarljivo jedino ukoliko je filozofski utemeljeno. 

Filozofkinje Helade

Nekoliko članaka Ksenije Atanasijević čini jednu celinu, budući da se svi oni -doduše, na različite načine -bave ženama u antici. U prilogu "Pesnikinje i filozofkinje stare Grčke" naša autorka podrobno prikazuje živote i dela najznačajnih ženskih stvaralaca i intelektualki antike, procenjujući pritom i njihov doprinos evropskoj kulturi. Ksenija Atanasijević posvećuje filozofkinji Theani poseban rad, u kojem se, između ostalog, kritički interpretiraju tri pisma ove filozofkinje, koja je prema sačuvanim svedočanstvima bila najstarija žena filozof u grčkoj kulturi. 
Ovim radovima su, na neki način, srodna dva teksta: jedan o ženskim likovima kod Euripida, a drugi kod Eshila i Sofokla, u kojima naša filozofkinja vrlo zanimljivo, temeljno i znalački interpretira ove likove, pokazujući da, sem filozofskog i prevodilačkog, ima i književnoistorijski talenat. Na osnovu dramskih dela antike mogu se rekonstruisati neke crte "ženskog mentaliteta" onako kako je percipiran u drevnoj Heladi. 
Ksenija Atanasijević iznosi opšti sud da su žene "nemirnije osećajnosti", "složenije, zagonetnije i nijansiranije" od muškaraca, koji su "jednostavniji", 38 te su one kao takve zahvalan predmet za umetničko prikazivanje. Na ovome mestu mogli bismo primetiti da je čak i Atanasijevićeva, koja se zalaže za potpunu jednakost polova, spremna, doduše retko, da žensku intuitivnost, tajanstvenost, osećajnost istakne kao neke specifične ženske osobine koje smatra izuzetno vrednim i značajnim. Kroz njen prikaz ženskih likova u ovim delima mogu se sagledati i zaplet i dublji smisao najznačajnijih grčkih tragedija, kojima Atanasijevićeva ne pristupa samo iz feminističke, nego i iz šire književnoistorijske perspektive. 
Kao karakteristike ovih radova naše filozofkinje mogli bi se navesti sledeće: najpre, detaljno informiše srpsku javnost o značajnim ženama stvaraocima; drugo, iznosi opšte kritičke sudove o njihovom radu; i, treće, podrobno, a ponekad i krajnje pomno prikazuje njihova dela. U lirskom pesništvu Helada je dala čitav niz pesnikinja, uključujući i genijalnu Sapfu, koja je visoko vrednovana još u antičko vreme kao sâm "Homer u ženskom obličju" i kao pesnikinja koja je bliža Muzama nego ostalim pesnicima. Od prvorazrednog značaj je to što je Atanasijevićeva odlično prevela sa starogrčkog jezika njene najznačajnije stihove (od onih koji su sačuvani) kao i stihove drugih pesnikinja Helade, iznoseći i vlastite uvide o njima. 
Premda se starogrčke filozofkinje ne mogu ni po originalnosti ni po dostignućima porediti sa svojim muškim "kolegama", kao ni sa pesnikinjama, one ne predstavljaju ni malobrojnu ni beznačajnu pojavu u filozofskom životu stare Grčke. Svoju interpretaciju etičko-pedagoškog učenja pitagorejke Theane zasniva na tri njena pisma koja nam prenosi Diogen Laertije, premda su svedočanstva štura, tako da se na osnovu njih teško može rekonstruisati nekakvo celovito pedagoško ili pak etičko učenje. Pa ipak, iz njenog prvog pisma vidi se kako Theana smatra da je majka ta koja bi trebalo da pruži osnovno pedagoško obrazovanje tako što će kod deteta razviti umerenost u svemu, ozbiljne radne navike, kao i odsustvo bilo kakve razneženosti u telesnom odgajanju. Irina Deretić Naša filozofkinja ispravno zapaža kako su Theanine pedagoške ideje "podudarne sa spartanskim". 39 koliko iz vaspitanja deteta izostane razvijanje radnih navika, osećaja za dužnost i izdržljivost, smatra Theana, to se može "kobno" odraziti da njega kad odraste. U pismu upućenom Grkinji Palisti, Theana iznosi shvatanje o prirodi i načinu postupanja sa robinjama. Ona ističe da su robovi i robinje ljudi, te da sa njima treba postupati humano, sa punim osećanjem mere, premda se ne zalaže za ukidanje ropstva, niti pak kritikuje njegov štetan karakter. 40 ajzanimljivije je njeno pismo upućenoj prevarenoj, ljubomornoj ženi o tome kako bi trebalo da postupa sa suprugom. Theana joj savetuje da ne pokazuje ljubomoru ni želju za osvetom, niti da muža prekoreva, već da njegovu preljubu što je moguće smirenije podnese, budući da će to za nju samu biti najcelishodnije i najkorisnije. Theana iznosi zdravorazumski sud, koji počiva na iskustvu, da je bračna veza dugovečna, jer se bazira na koristi, a ne na strasti, kakva je veza između dvoje ljubavnika. Vrlina žene se, prema njoj, ne sastoji u nadziranju, već u podnošenju muža i "njegovih ludosti". 41 Bitno je naglasiti da Theana u "podnošenje" ne uključuje i eventualno muževljevo agresivno postupanje. 
Čini se da Theana zastupa jedno pre utilitarističko nego normativno shvatanje vrline, budući da vrlinu supruge određuje kao podnošenje svega u braku, pa i suprugovih neverstava, što će za nju samu, prema Theaninom mišljenju, biti u datim okolnostima najbolje i najcelishodnije. Ksenija Atanasijević s pravom ističe da su Theanina etička promišljanja koherentna, te da su njena poređenja "duboka i živa". Sadržaj Theaninih promišljanja je, prema tačnoj oceni naše filozofkinje, konzervativan i pokazuje to da čak ni najumnije žene nisu mogle da probiju tradicijom uvrežena uverenja. 42 Theanine refleksije doista nemaju "emancipatorski" karakter i pre predstavljaju zbir usaglašenih etičkih saveta nego inovatorsko i dublje utemeljeno etičko učenje. 
Možda i nije neobično što je tekst "Pesnikinje i filozofkinje stare Grčke", koji predstavlja svedočanstvo o postignućima žena -u davnim vremenima, kada su vrlo retke bile žene koje su radile bilo šta izuzev kućnih poslova -izazvao pažnju univerzitetske javnosti i šire, jer se u njemu na sistematičan način izlažu najznačajnija dela grčkih pesnikinja i filozofkinja, čemu ću, u skladu sa temom, posvetiti posebnu pažnju. Među ženama, koje su se bavile filozofijom u drevnoj Heladi Atanasijevićeva ističe kiničarku Hiparhiju i neoplatoničarku Hipatiju, a spominje i dve učenice Platonove Akademije: Aksioteju iz Filijusa i Listiniju iz Mantineje, koja je možda, dodajem, inspirisala Platona da izdvaja lik čuvene Diotime iz Gozbe, proročice iz Mantineje. 
Ne bi trebalo da začudi zašto se među kinicima javila vrlo upečatljiva filozofkinja: Hiparhija, bez obzira na to što njihov "pseći" život na ulici, bez ikakvih prihoda i udobnosti nije mnogo privlačio žene. Razlog tome je činjenica da je ova sokratovska škola, koja je težila da pokaže kako je ostvarljiv život bez potreba, prva u istoriji Grčke zastupala ne samo kosmopolitizam, jednakost među narodima, nego i jednakost među polovima, tako da je bila pristupačne i ženama. Od Hiparhije nije ostao nijedan spis, već samo anegdote, pa se postavlja pitanje zašto Atanasijevićeva ovoj kiničarki posvećuje toliko pažnje. Objašnjenje bi moglo da bude to što je ona vodila život upravo prema svojim, to jest kiničkim moralnim načelima. 
Već prvi Hiparhijin korak u slobodu pokazuju da je reč o ličnosti koja samostalno donosi odluke konsultujući svoju pamet, a ne bilo čije mišljenje. I pored kandidata među bogatim proscima, ona bira starog i siromašnog kiničara Kratesa, koji se odrekao svog bogatstva, jer ona ceni njegov intelekt i ličnost, i kreće da živi s njim težeći da poput ostalih kiničara vodi život oslobođen potreba. izbor pokazuje da je ona nepokolebljivo praktikovala filozofiju, u čiju ispravnost je duboko verovala, bez obzira na to koliko on odudarao od konvencionalnog morala i običaja, oblikujući sebe kao samosvojnu ličnost koja pak nije bila oslobođena od jedne važne potrebe. Atanasijevićeva naglašava da su Hiparhija i njen suprug svojim uzajamnim "razumevanjem i simpatijom", paradoksalno vodeći zajedno kinički život, "demantovali" važno kiničko načelo da je potrebno živeti oslobođen od svih osećanja i veza. 
Hiparhijin način života, koji je rukovođen određenim etičkim načelima, u čiji smisao i primenu je ona verovala, istinska je potvrda valjanosti i opravdanosti tih načela. Najznamenitija filozofkinja antike bila je neoplatoničarka Hipatija iz Aleksandrije, koju su zvali ἡ φιλόσοφος, 43 što je na grčkom jeziku imenica muškog roda ispred koje stoji član ženskog roda. Ovom gramatičkom nepravilnošću (neobičnošću) na grčkom jeziku označava se čudna pojava "žena filozof", odnosno žena koja uspeva da prevaziđe granice zadatih običaja i konvencija (počevši od onih lingvističkih, pa do svih drugih). Ova filozofkinja izaziva divljenje od antičkih vremena sve do danas, kako svojom inteligencijom, erudicijom i talentom za filozofiju i apstraktne nauke, tako i izuzetno moralnim životom i užasnom smrću. 
Ksenija Atanasijević daje vrlo sadržajan opis Hipatijinih intelektualnih delatnosti, njenog filozofskog stanovišta, kao i političkog uticaja koji je vršila. Ova znamenita Grkinja, kći matematičara i astronoma Teona iz Aleksandrije, školovala se prvo kod svoga oca, a potom u Atini, gde se upoznala sa neoplatonističkim učenjem od učenjem od "sofiste Proharesa" i Plutarha "šefa atinske škole". 44 Po povratku u Aleksandriju i sama postaje učitelj, okuplja oko sebe širok krug učenika, postiže neverovatan uspeh, sveopšte poštovanje i veliki broj sledbenika, te stiče i politički uticaj. Koliko je veliki bio njen politički uticaj, govori i to da je jedan hrišćanski episkop, čije pismo navodi Atanasijevićeva, "nalazio utehe" u njenim mudrim rečima, zato što ceni njen "kritički sud". 45 eč je o ličnosti obdarenoj velikom mudrošću i znanjem, koja je bila priznata i u to davno doba u potpuno muškom svetu. Uz to, bila i izvanredno lepa i moralna; te je, bez obzira ili baš s obzirom na te izuzetne vrline, doživela nezasluženu, brutalnu i ranu smrt. Njen kraj predstavlja zapravo mučeničku smrt, po tome unekoliko paradoksalno, sličnu smrti hrišćanskih svetitelja, premda je upravo ubijena od rulje koja je sebe smatrala hrišćanima i čije žrtve "su bili i sami njihovi episkopi", 46 a koja je na ovaj stravičan čin bila motivisana političkim razlozima. 
Od Hipatije nije, nažalost, ostalo nijedno delo. Atanasijevićeva navodi dva spisa 47 koja joj se pripisuju, a to su komentari uz Ptolomejev Astronomski kanon i Konusne preseke Apolonija iz Pergama. 48 ostoji mišljenje u literaturi, koje navodi naša filozofkinja, da njena dela možda i postoje, ali pod drugim imenom, te nam ovo krivotvorenje autora nekog spisa, ako ga je i bilo, sámo za sebe mnogo govori. Hipatija je u svom filozofiranju objedinjavala ono što polazi samo za rukom velikim umovima čovečanstva, a to je smisao za apstraktno mišljenje i egzaktne nauke, poput matematike i astronomije, kao i "sklonost" ka intuitivnim "mističko-metafizičkim" spekulacijama. 49 zgleda da je njenu filozofsko delovanje obeležavalo ono što je dominantno kod istinskog platoničara, a to je rad na egzaktnim naukama i sklonost ka širim i dubljim metafizičkim sintezama. Atanasijevićeva prihvata mišljenje Damaskija, "šefa poslednje filozofske škole", po kojem Hipatija nije Irina Deretić uspela da razvije originalni filozofski sistem, poput ostalih predstavnika aleksandrijskog neoplatonizma, i da je značaj njenog filozofiranja samo istorijski, a sastoji se u tome što je svojim filozofiranjem uticala na "podmlađivanje" neoplatonizma u sredini koja je sve više bila hrišćanska. 50 Vekovima kasnije znaće se za Hipatiju, i pored svesnog napora da ona iščezne iz memorije čovečanstva, te će se sve pametne i učene žene nazivati "drugom Hipatijom". 

* **

U vrlo razgranatom bavljenju raznim periodima u istoriji antičke filozofije, kao i brojnim pitanjima i problemima ove kulture, posebno mesto zauzimaju radovi Ksenije Atanasijević o "ženskoj emancipaciji" kod dva vrlo različita filozofa Platona i Rufusa. Da su žene bile sposobne za filozofsko istraživanje, ne pokazuju jedino refleksije ova dva filozofa, nego i same žene filozofi, počevši od pitagorejke Theane, preko kiničarke Hiparhije sve do znamenite neoplatoničarke Hipatije. Ksenija Atanasijević je, poput mnogih savremenih feministkinja, i te kako svesna toga da su refleksije muških filozofa o ženskoj ravnopravnosti sa sopstvenim polom, kao i sama intelektualna delatnost filozofkinja antike, bile svesno ili nesvesno zanemarivane i da su ostajale samo na marginama istorijskofilozofskog proučavanja. Premda ovi radovi naše filozofkinje ne predstavljaju studije razvijenijeg karaktera, značajno je već i sámo to što ona osvetljava i razmatra teme o kojima se vrlo malo raspravljalo u literaturi. 
U antičkom svetu su, kako ističe naša filozofkinja, bile vrlo retke refleksije o tome da se žene ne razlikuju od muškaraca ni po svojim duhovno-intelektualnim sposobnostima, ni po osobenostima temperamenta, ni po moralu i karakternom sklopu. Rekonstrukcija Platonovog razvijenog argumenta o "ženskoj emancipaciji" u petoj knjizi Države pokazuje da je razlika među polovima samo biološkog karaktera, bilo da je reč o različitoj ulozi u procesu oplodnje ili o jačoj odnosno slabijoj telesnoj konstituciji. Ksenija Atanasijević ispravno čita suštinu Platonovog argumenta kada tvrdi da drugih razlika među polovima nema, te da je dužnost žena, kao, uostalom, i muškaraca da obavljaju u državi one poslove za koje je svaki pojedinac ponaosob najsposobniji. Njeno čitanje je uspešnije nego interpretacije po kojima je Atinjanin ambivalentan u odnosu na "žensko pitanje" ili pak ona tumačenja po kojima je on smatrao žene inferiornim delom čovečanstva, upravo zato što to stanovište pobija sâm Platon tvrdeći da su i žene sposobne za obavljanje i kognitivno i deliberativno najtežih zadataka u idealno zamišljenom kalipolisu. 
Kod rimskog stoičara Rufusa naša filozofkinja uočava fragmente u kojima on tvrdi kako i žene treba da se bave filozofijom, te kako su sposobne i dužne da provode život praktikujući vrlinu. To i jesu činile sve filozofkinje o kojima piše Ksenija Atansijević, i to svaka na osoben način: pitagorejka Theana uklapajući se u tradicionalne običaje, Hiparhija tako što je svojim životom težila da pokaže da se život u skladu sa vrlinom može ostvariti tek sopstvenim primerom, rušeći sve "lažne" potrebe i konvencije, a ponajviše Hipatija, koju je zbog njenih uverenja, uticaja i pameti rastrgla masa. 
Radove Ksenije Atanasijević, koji su posvećeni protofeminističkim refleksijama, kao i filozofkinja u antičkoj kulturi, trebalo bi posmatrati kao specifičan, ali i integralan deo njenog proučavanja antičke filozofije i kulture. Njene analize obiluju značajnim informacijama, pronicljivim uvidima, pri čemu ne izostaju ni kritičke primedbe. Ova naša filozofkinja rasuđuje strogo, misli dosledno i hrabro, ne libeći se da iznese vlastito mišljenja čak i kada je ono suprotno u odnosu na javno mnjenje i intelektualnu elitu svoga vremena, poput antičkih filozofkinja o kojima piše. Ksenijina filozofska promišljanja socijalne i 

Up. Strauss 1964, 61. 

Up. Bloom 1968, 381. 

Up. ibid., 164. 

Up. Atanasijević 2008, 97. 

Up. ibid.,[433][434] 

In this paper, I will attempt to interpret critically two mutually linked aspects of the philosophical work of Ksenija Atanasijević. That is to say, my study will focus both on her elucidation of the "emancipation of women" in Plato and Rufus, and on the life and work of the Greek women philosophers. Among these topics, the most important one is Plato's argument in favor of the "women's emancipation", which produced many controversial and mutually opposed interpretations. I will to examine the interpretation of Ksenija Atanasijević by comparing and contrasting it with the most relevant interpretations of this part of Republic. The purpose of this critical analysis is to establish how adequate and relevant Ksenija Atanasijevic's readings of proto-feminist reflections of Plato and Rufus are, as well as that of Greek women philosophers. Keywords: Ksenija Atanasijević, philosophy, women, Plato, Rufus, Hipparchia, Hypatia
Ksenija Atanasijevic on the women philosophers and the woman question in ancient philosophy