Childlessness among women of reproductive age in Serbia from a demographic perspective

Keywords: childlessness, fertility, postponement of first births, marital status, educational attainment

The social, economic, and cultural changes that have taken place in Europe in the past few decades in the field of fertility have been accompanied by an increase in permanent childlessness. The childlessness level among women born in 1968 is 12% in Serbia, slightly below the European average (14%). The aim of this paper is to explore in more detail the level of childlessness in Serbia and the characteristics of women aged 15-49 without live births. Changes in childlessness over a 60-year period (1961-2020) by five-year age groups were analysed. The basic characteristics of childless women of reproductive age by education, marital status, and age were observed from 1991 to 2011. The paper is based on census and vital statistics data. The authors introduce two new indicators of childlessness: the general childlessness rate (GChR) as the share of women without live births in the total female population aged 15-49, and the age-specific childlessness rate (ASChR) as the percentage of childless women by age. Changes in cumulative fertility rates by age were less influenced by the reproductive behaviour of mothers and much more by an increase in the proportion of childless women. The general childlessness rate until 1991 was relatively stable in Serbia. Since then, it has increased intensely (from 30.1% in 1991 to 41.6% in 2011, and 43.4% in 2020). 
The increase in childlessness is largely a consequence of the postponement of first births, but also of the increase in permanent childlessness among women aged 45-49. The postponement of first births has occured in all age groups and the ASChR has increased across the board. In Serbia, in 2020, the ASChR reached record values for all five-year age groups (36.5% for women aged 30-34, 21.4% for ages 35-39), as did the level of permanent childlessness (13.8% for ages 45-49). The paper also analyses childlessness by education and marital status. According to census data (1991, 2002, and 2011), the general childlessness rate is lowest among women without any formal education and those who haven't completed primary school, and highest among women with a primary education. Childlessness rates are particularly high among women in their thirties and forties. The influence of marital status on the level of childlessness was also confirmed. The GChR of single women was at least 10 times higher than the value for ever married women. The GChR ranged from 96% to 89% for single women and invariably slightly above 8% for ever married women. 
The results of direct standardization showed the greater importance of the changes that occurred between 1991 and 2011 by education and marital status of women aged 15-49 on the childlessness level, as well as their completely opposite effects compared to those caused by the change in the age structure. The large impact of changes in marital structure also indicates the possibility of a certain influence on reducing childlessness in Serbia. As the decreasein marriage is not accompanied by a higher --NonCommercial 4.0 | 

UVOD

Promene u domenu fertiliteta su pratile socijalne, ekonomske i kulturne promene koje su se poslednjih decenija odvijale u Evropi. Došlo je do povećanja starosti žena pri rođenju prvog deteta, odlaganja rađanja, ali i porasta trajne bezdetnosti.1 U generaciji žena rođenih 1968. godine, prosečno je 14% izašlo iz reproduktivnog perioda ne rađajući ni jedno dete (Beaujouan i dr. 2017). 
Trend porasta trajne bezdetnosti je opšti, ali su razlike među zemljama u dostignutom nivou velike. Po visini učešća žena bez dece prednjači Nemačka (23%). U Francuskoj i Švedskoj je ono na evropskom proseku (14%), dok se Rusija, Češka i Bugarska izdvajaju po veoma niskom učešću žena bez dece (8%) (Beaujouan i dr. 2017). U Srbiji je udeo žena bez dece u istoj generaciji (1968) ispod evropskog proseka i iznosi 12% (Penev i Stanković 2019). 
Zbog uticaja koji nerađanje dece ima na demografske i socioekonomske procese, pažnja istraživača i kreatora javnih politika se u sve većoj meri usmerava na ovaj fenomen. Visok nivo bezdetnosti posebno dobija na značaju u uslovima niskog fertiliteta. Ipak, analize pokazuju da su nizak fertilitet i bezdetnost, iako u mnogo čemu slični, ipak različiti fenomeni (Brini 2020). Međunarodna poređenja pokazuju da trendovi i nivo fertiliteta i bezdetnosti ne moraju da se poklapaju (Basten, Sobotka i Zeman 2013). Ipak, značajan porast povezanosti nivoa fertiliteta i bezdetnosti kod žena rođenih 1960-ih ukazuje na rastući doprinos bezdetnosti niskom fertilitetu (Präg i dr. 2017). 
Nerađanje dece može biti rezultat biološke nemogućnosti i tada se obično naziva nevoljnom bezdetnošću. Procenjuje se da fiziološki sterilitet pogađa između 3% i 5% parova (Rowland 2007). S druge strane, neke osobe još u ranom uzrastu ispolje nameru da ne rađaju decu i njihov izbor je tokom vremena vrlo postojan. Ocenjuje se da su osobe koje ne žele da imaju decu postale mnogo slobodnije da to izraze usled smanjivanja socijalnih pritisaka u vezi s formiranjem porodice (Miettinen 2010). Ipak, ovo se odnosi na veoma mali broj ljudi. U Evropi, u proseku je samo 4% muškaraca i 3% žena starih između 18 i 40 godina na pitanje o idealnom broju dece navelo nerađanje dece kao svoj lični ideal. Nizak je i udeo mladih Evropljana (7% muškaraca i 5% žena) koji nameravaju da ostanu bez dece (Miettinen i Szalma 2014). 
Većina ljudi ima želju i nameru da rađa decu, a bezdetnost je često samo privremena. Namere o fertilitetu su promenljive tokom vremena, a nerađanje nije samo pitanje izbora, već i postojanja ograničenja i prepreka. Uočeno je da se teže realizuju namere o rađanju prvog deteta nego one o rađanju narednog deteta (Dommermuth, Klobas i Lappegård 2014). Trajna bezdetnost obično predstavlja krajnji ishod mnoštva uticaja i odluka tokom vremena i rezultat je različitih životnih tokova i puteva (Keizer, Dykstra i Jansen 2008; Mynarska i dr. 2015). Istraživači ocenjuju da je širom Evrope utvrđeni porast udela žena bez dece u svim starostima u najvećoj meri posledica progresivnog odlaganja rađanja za neki kasniji uzrast (Sobotka 2009;Mills i dr. 2011;Präg i dr. 2017). 
Odlaganje rađanja nosi sa sobom rizik od neostvarivanja namera o rađanju de-teta, sa starošću žene opada njena mogućnost rađanja, jer se verovatnoća začeća smanjuje, a nepovoljnog ishoda trudnoće povećava. Posle 35. godine neplodnost značajno raste, a metode asistirane reprodukcije kojima se tada češće pribegava su skuplje i manje efikasne nego u mlađem uzrastu (Präg i dr. 2017). Novije procene ukazuju da je porast steriliteta povezanog sa starošću žene sporiji nego što se pretpostavljalo ranije (Leridon 2008). Ipak, medicinski stručnjaci naglašavaju da, mada sve raširenija i dostupnija primena metoda asistirane reprodukcije može stvoriti privid kako se na rađanje može uticati u svakom periodu života, odlaganje rađanja može otežati ili onemogućiti ostvarivanje želje za potomstvom (te Velde i Pearson 2002). 
Ukazivanje na visoke stope bezdetnosti među ženama koje su trenutno na kraju reproduktivnog perioda, u javnosti često stvara utisak da su one najviše do sada. Međutim, opsežna studija o dugoročnim trendovima nerađanja dece među ženama rođenim između 1900. i 1972. godine, pokazala je da je sadašnji nivo bezdetnosti u Evropi znatno ispod istorijskog maksimuma (Sobotka 2017). Maksimum od 23% je zabeležen u generacijama žena rođenih početkom 1900-tih, što je posledica Prvog svetskog rata, ogromnih ljudskih gubitaka, poremećene polne strukture i, s tim u vezi, velikog smanjenja broja sklopljenih brakova. Kasnije je do značajnog odlaganja rađanja među bračnim parovima došlo i pod uticajem Velika ekonomske krize (Rowland 2007). Posle Drugog svetskog rata, ekonomski i društveni prosperitet bio je praćen sve većom rasprostranjenošću braka i rađanjem dece u mlađem reproduktivnom uzrastu, kao i socijalnom neprihvaćenošću nerađanja. Među ženama rođenim 1930-ih i 1940-ih godina bezdetnost je bila retka i na najnižem nivou (iznosila je oko 10%), a u zemljama Južne i Istočne Evrope gotovo na nivou fiziološke bezdetnosti (7%). 
Ponovni porast nerađanja dece zabeležen je među generacijama žena rođenih 1950-ih (u skandinavskim zemljama) i 1960-ih godina (u zemljama Centralne i Istočne Evrope). Posebno značajan porast zabeležen je u zemljama Južne Evrope, dok je u mnogim bivšim socijalističkim zemljama bezdetnost naglo povećana nakon promene društvenopolitičkog sistema (Sobotka 2017). 
Među velikim socijalnim, ekonomskim, političkim i kulturnim promenama koje su od 1970-ih doprinele porastu bezdetnosti spadaju dostupnost moderne kontracepcije, porast obrazovanja žena i njihovo veliko učešće na tržištu rada, promene tradicionalnih porodičnih uloga, a zatim i sve veća nesigurnost mladih na tržištu rada i njihova visoka nezaposlenost. Sve ređe sklapanje braka, široko prisutna nestabilnost partnerskih veza i porast razvoda, kao i veća socijalna prihvaćenost individualnih izbora u vezi nerađanja, takođe značajno doprinose povećanju udela žena koje reproduktivni period završavaju bez dece (Sobotka 2009). 
Analiza bezdetnosti u Srbiji je nedovoljno zastupljena u demografskoj literaturi. Ta tema se uglavnom razmatra u radovima o fertilitetu, ali ona nije u fokusu. Cilj ovog članka je da se detaljnije istraži nivo bezdetnosti u Srbiji i sagledaju njegove promene prvenstveno iz demografskog ugla. Takođe, cilj analize je sagledavanje strukturnih karakteristika fertilnih žena bez živorođene dece, pre svega po starosti, obrazovanju i bračnom stanju. Time bi se dopunila postojeća znanja o fertilitetu u Srbiji i ukazalo na potrebu daljih istraživanja. 

POJMOVNI KONCEPT, TERITORIJALNI I VREMENSKI OKVIRI, PODACI I METODI

U savremenim demografskim istraživanjima fenomena bezdetnosti uglavnom su prisutna dva pristupa. Prvi, "uži", i mnogo rašireniji, bezdetnost vezuje za kraj fertilnog perioda, najčešće za starosne kohorte 45-49 i/ili 50-54 godine, tj. za tzv. trajnu bezdetnost. Drugi, "širi" pristup je ređe primenjivan, a razmatra bezdetnost svake starosne grupe fertilnih žena. U ovom radu prihvaćen je "širi" koncept. Analiziraju se promene i osnovne karakteristike žena reproduktivnog uzrasta koje nisu rađale, i to po petogodišnjim grupama. Takav pristup omogućava detaljnije sagledavanje zastupljenosti pojave po generacijama, njenih promena i znatno olakšava postavljanje pretpostavki o budućim trendovima bezdetnosti. 
Posmatrano je područje Srbije (bez Kosova i Metohije). Analiza bezdetnosti ukupnog ženskog fertilnog stanovništva po starosti odnosi se na razdoblje 1. april 1961 -1. januar 2020. godine. Drugi deo analize posvećen je sagledavanju bezdetnosti prema dva osnovna sociokulturna obeležja, školskoj spremi i zakonskom bračnom stanju, takođe po starosti, u tri vremenske tačke (1. april 1991, 1. april 2002. i 1. oktobar 2011). 
Istraživanje je bazirano na sekundarnim statističkim podacima o ženama u fertilnom periodu (15-49 godina) Bazna populacija za izradu procena broja žena bez živorođene dece (1. oktobar 2011) uključuje i procene autora za opštine Bujanovac, Medveđa i Preševo, a na osnovu procena njihovog uobičajenog stanovništvu koje je uradio Međunarodni ekspertski tim (Republički zavod za statistiku 2016). Za te opštine urađena je autorska procena broja žena bez dece kod albanskog stanovništva, a polazeći od poznatih relacija nivoa bezdetnosti ukupnog ženskog stanovništva u Srbiji i žena albanske nacionalnosti prema Popisu stanovništva iz 2002. godine. 
Radi preciznijeg sagledavanja uticaja bitnijih strukturnih promena na kretanje bezdetnosti primenjen je metod standardizacije. Odabrane su tri standardne strukture ženskog fertilnog stanovništva Srbije (starosna, kao i obrazovna i bračna, takođe po starosti), i to na osnovu podataka Popisa iz 1991. (tabele A.1, A.2 i A.3 u Prilogu), koje su zadržane nepromenjenim za svaku posmatranu godinu. Za određivanje standardizovanih udela žena bez živorođene dece u ukupnom fertilnom stanovništvu primenjeni su tzv. stvarni udeli žena bez dece po starosti (u 2002, 2011. i 2020. godini), odnosno odgovarajući udeli žena bez dece za svaku starosnu grupu po školskoj spremi, kao i po bračnosti (u 2002. i 2011). 
U radu su uvedeni i nazivi za dva pokazatelja bezdetnosti: 
1) opšta stopa bezdetnosti (OSB), koja predstavlja udeo žena bez živorođene dece u ukupnom ženskom fertilnom stanovništvu (u procentima); 2) specifična stopa bezdetnosti (SSB), koja predstavlja udeo žena bez živorođene dece, po starosti, u ukupnom ženskom fertilnom stanovništvu iste starosti (u procentima). Bitno drugačija slika dobija se analizom promena nivoa fertiliteta žena koje su učestvovale u reprodukciji, tj. fertiliteta majki. Promene su mnogo manje i nisu istosmerne za sve starosne grupe (kreću se od -3% do +3%). Za razliku od završnog fertiliteta ukupnog ženskog stanovništva starog 45-49 godina, majke iste starosti su u 2011. godini imale veći prosečan broj dece nego 2002. godine. Razlika je mala (2,02 prema 2,00 deteta po ženi), ali upućuje na stabilnost reproduktivnog modela žena koje su rađale. 

REZULTATI I DISKUSIJA

Može se zaključiti da su promene nivoa kumulativnog fertiliteta po starosti bile manje pod uticajem reproduktivnog ponašanja žena koje su rađale (majki), a znatno više pod dejstvom povećanja učešća žena koje nisu rađale. Nivo opšte stope bezdetnosti (OSB) je sve do 1991. godine bio relativno stabilan, čak i lagano opadajući. Nakon toga počinje razdoblje vrlo intenzivnog povećanja udela fertilnih žena bez živorođene dece. On je, za samo dve decenije, između 1991. i 2011, povećan sa 30,1% na 41,6%, a taj trend je nastavljen i u narednim godinama (tabela 1). Istovremeno, naglo je povećan i broj žena bez dece, koji maksimum (672 hiljade) dostiže u vreme Popisa stanovništva iz 2011. godine. 
Povećanje bezdetnosti u najvećoj meri uzrokovano je odlaganjem rađanja prvog deteta, ali i porastom trajne bezdetnosti žena u kasnim prokreativnim godinama (Rašević 2006(Rašević , 2015)). Odlaganje prvog rađanja se ne odnosi samo na mlađe (20-24 i 25-29 godina), već i na žene starijeg reproduktivnog uzrasta (30-39 godina) i to uprkos relativno značajnom povećanju njihovih stopa fertiliteta (Penev i Predojević-Despić 2019). 
Vrednosti specifičnih stopa bezdetnosti (SSB), po pravilu, opadaju sa starošću. Najintenzivnije smanjenje s povećanjem starosti ostvaruje se, kako apsolutno, tako i relativno, kod žena starih 15-29 godina, koje se odlikuju i najvećim vrednostima SSB. U mlađih (15-19). Tek svaka četrdeseta žena tog uzrasta je rađala, dok je udeo žena bez živorođene dece iznosio 97,4%. Među ženama starim 20-24 godine 82% nisu rađale, u starosnoj grupi 25-29 više nego svaka druga nije rađala, dok je u starosnoj kohorti 30-34 godine to bezmalo svaka treća. U poređenju s rezultatima prethodnih popisa, u 2011. godini registrovan je maksimalan udeo žena bez dece i to kod svih petogodišnjih starosnih grupa mlađih od 45 godina (tabela 1). Apsolutne razlike u odnosu na minimalna učešća žena bez dece (uglavnom su zabeležene 1971) najveće su kod žena u optimalnom fertilnom periodu (20-34 godine). Apsolutno, kao i relativno, najveće povećanje SSB ostvareno je kod žena starih 25-29 god i n a , ko j e s e o d l i k u j u i n a j v i š i m fertilitetom. 
Starosna grupa 45-49 jedina je koja u 2011. godini nije imala maksimalni udeo žena bez dece. Ipak, on je, sa ostvarenih 10,6%, bio veći nego u vreme prethodna dva popisa. 
U poslepopisnom periodu nastavljen je višedecenijski trend povećanja udela žena bez dece, i to uz dostizanje rekordno visokih vrednosti ne samo OSB (43,4%), već i SSB-a, i to za sve petogodišnje starosne grupe fertilnih žena (tabela 1). Prema procenama autora, u Srbiji je 1. januara 2020. godine bez živorođene dece bila više nego svaka treća (36,5%) žena stara 30-34 i više nego svaka peta (21,4%) stara 35-39 godina. Mak-simalan nivo dostigla je i tzv. permanentna bezdetnost, koja je za starosnu grupu 45-49 godina iznosila 13,8%. (Verweij i dr. 2019;Tanturri i dr. 2015). Istraživači naglašavaju da nerađanje dece ne treba povezivati sa stereotipnom slikom visoko obrazovanih žena orijentisanih na karijeru. Niski i stagnantni udeli voljne bezdetnosti upućuju da je nerađanje u kasnim tridesetim i ranim četrdesetim godinama umnogome neželjeno ili nevoljno (Präg i dr. 2017). 

BEZDETNOST

Početkom masovnog širenja obrazovanja, značajno je povećan broj žena sa srednjom školskom spremom, dok je porast broja žena s visokim obrazovanjem bio umereniji. Vremenom se razlika u stopama bezdetnosti žena s nižim i srednjim obrazovanjem smanjivala, a u većini zemalja, kod 

Napomena:

Videti napomene uz tabelu 1. 
mlađih generacija, nivoi bezdetnosti po školskoj spremi su konvergirali. To ujedno objašnjava zašto u Evropi poboljšanje obrazovne strukturenije značajnije povećalo nivo trajne bezdetnosti (Beaujouan, Brzozowska i Zeman 2015). 
Važnost nivoa obrazovanja kao determinante fertiliteta davno je ustanovljena i kod stanovništva Srbije, ne samo u pogledu obima rađanja, već i udela žena bez živorođene dece (Rašević 1971;Todorović 1991;Penev 1995). Poslednjih godina posebna pažnja posvećivana je razlikama u nivou fertiliteta i reproduktivnom ponašanju visokoobrazovanih i ostalih, manje obrazovanih, žena (Mirić 2018). 
Posmatrano po školskoj spremi, u periodu 1991-2011, vrednosti OSB su u svakom narednom popisu veće nego u prethodnom, ali s naglašenim razlikama između obrazovnih grupa. To važi kako u dostignutom nivou, tako i u intenzitetu povećanja (tabela 2). 
Opšta bezdetnost je najmanja kod žena bez škole ili bez završene osnovne škole, a najveća kod žena s osnovnom školom. Povećanje OSB je između 1991. i 2002. godine bilo najveće kod najmanje obrazovanih žena (bez školske spreme ili bez osnovne škole), dok je u periodu 2002-2011. ono bilo najintenzivnije kod najobrazovanijih žena (s višom ili visokom školskom spremom). 
Potpuno drugačija slika dobija se ukoliko se bezdetnost obrazovnih grupa posmatra po starosti. Kod petogodišnjih grupa starijih od 25 godina najmanje vrednosti SSBsu kod žena s osnovnom školom. Porastom obrazovnog nivoa povećavaju se i udeli žena bez dece, koji dostižu maksimalne vrednosti kod najobrazovanijih žena (viša ili visoka školska sprema -VVS). Ujedno, u grupi žena s VVS-om bilo je najintenzivnije i povećanje vrednosti SSB-a u tridesetim i četrdesetim godinama života (tabela 2). 
Kontinuirana, ali neujednačena povećanja vrednosti SSB-a po obrazovnim grupama rezultirala su povećanjem razlika imeđu maksimalnih i minimalnih vrednosti tog pokazatelja bezdetnosti. 3 Naročito je veliko povećanje razlika u bezdetnosti između žena s tercijarnim obrazovanjem i žena sa završenom srednjom, a posebno s osnovnom školom. 
Razlike u nivou SSB, s obzirom na školsku spremu, nisu u skladu s diferenciranošću vrednosti OSB-a. U 2011. godini OSB žena sa završenom osnovnom školom (49,0%) znatno je veća od stope žena sa srednjom školom (37,6%) i na približno istom nivou kao kod žena s VVS-om (47,0%). Istovremeno, SSB su kod svih starosnih grupa, osim 15-19, najmanje upravo kod žena s osnovnim obrazovanjem i višestruko niže u odnosu na odgovarajuće stope za žene s tercijarnim obrazovanjem. To se može objasniti različitom starosnom strukturom ženskog fertilnog stanovništva po školskoj spremi. Kod žena s osnovnom školom najviše ih je u starosti 15-19 godina (42,2% -tabela A.2). 4 To su uglavnom učenice srednjih škola koje su gotovo sve (98,2%) bez živorođene dece. Tako visok ponder starosne grupe s gotovo stopostotnom bezdetnošću nužno se odražava i na visoku vrednost OSB-a (tabela 2). 
Velike razlike u visini OSB-a žena sa srednjim obrazovanjem i onih s tercijarnim (37,6% prema 47,0%) takođe se mogu objasniti njihovim bitno drugačijim starosnim sastavom. Kod žena sa SSS-om, počev od starosne grupe 25-29 godina, udeli pojedinačnih petogodišta su vrlo 2021, 59(2), 1-22 ujednačeni, sa po približno 15%, ali, ipak, s najvećim udelom najstarije starosne grupe (15,7% za stare 45-49) koja se odlikuje i najmanjim udelom žena bez živorođene dece, što je u znatnoj meri uticalo i na relativno nisku vrednost OSB-a. Istovremeno, visoka vrednost OSB-a žena s VVS-om umnogome je određena njihovom specifičnom starosnom strukturom. U toj obrazovnoj grupi najveći je udeo žena starosti 25-29 i 30-34 godine (sa po preko 22%) koje imaju relativno visoke vrednosti SSB-a i znatno su više nego kod žena sa SŠS-om. Uz to, kod žena s VVS-om udeli starijih petogodišta (35-49), kao i odgovarajuće vrednosti SSB-a, opadali su sa starošću, što je znatno umanjilo uticaj na smanjenje nivoa OSB-a (tabela 2). 

BEZDETNOST PREMA BRAČNOM STANJU

Bračnost stanovništva predstavlja jednu od osnovnih sociokulturnih determinanti fertiliteta, ali i važan faktor bezdetnosti. I pored činjenice da se u Srbiji kontinuirano povećava udeo vanbračne dece, brak i dalje predstavlja dominantni okvir rađanja (Stanković 2019). Na to upućuju i popisni podaci o višestruko nižim vrednostima stope kumulativnog fertiliteta neudatih žena u odnosu na fertilitet ikada udavanih žena (Rašević 2015). I podaci popisa iz 1991, 2002. i 2011. godine o udelima žena bez živorođene dece po bračnosti ukazuju na ogromne razlike u stopama bezdetnosti neudatih i ikada udavanih žena (udate, udovice i razvedene). Vrednosti OSB-a neudatih su bile najmanje deset puta veće nego za ikada udavane žene. One su za neudate iznosile od 96% do 89%, a za žene u braku ili koje su bile u braku, u proseku, neznatno iznad 8% (tabela 3). 
Udeo žena bez živorođene dece, po zakonskom bračnom stanju, najveći je među neudatim, a najmanji među udovicama (tabela 3). U 1991, 2002. i 2011. godini, odgovarajuće vrednosti OSB-a za neudate su 95,9%, 94,2% i 88,8%, dok su za udovice one iznosile 5,8%, 5,2% i 5,4%, respektivno. Opšte stope bezdetnosti udatih i razvedenih žena su veće nego za udovice, ali i višestruko manje nego za neudate žene. 
I po starosti, među neudatim je izrazito najveće učešće žena bez živorođene dece. Vrednosti SSB su opadajuće po starosti, ali su one i kod najstarijih neudatih fertilnih žena (45-49) vrlo visoke (64,2%). Iako su vrednosti SSB-a u 2011. godini bile niže nego 1991. i 2002, zadržane su velike razlike u odnosu na odgovarajuće vrednosti ikada udatih žena. To se posebno odnosi na razlike u 40-im godinama života, kada se bezdetnost može okarakterisati kao kvazi permanentna, i kada su stope bezdetnosti neudatih bile preko 10 puta veća nego kod ikada udatih žena. 
U pogledu smera promena vrednosti SSB posebno se izdvaja kontingent žena u braku. Osim kod najmlađih (15-19) i najstarijih (45-49) udatih žena, kod svih ostalih petogodišta vrednosti SSB su u svakom popisu bile veće nego u prethodnom. Ipak, apsolutno posmatrano, smanjenja kod udatih žena su znatno manja od povećanja kod neudatih, što se posebno odnosi na petogodišta od 30. do 44. godine starosti. 
Rezultati popisa iz 1991, 2002. i 2011. godine potvrđuju da se bezdetnost u Sr-biji u najvećoj meri odnosi na neudate žene (tabela 3). Zastupljenost neudatih u ukupnom broju žena bez živorođene dece se povećavala (sa 79,5% u 1991. godini na 88,2% u 2011). I po svim petogodišnjim grupama, udeli neudatih u ukupnom broju žena koje nisu rađale bili su najveći 5 i stalno rastući. Istovremeno, povećanjem starosti kontinuirano opada zastupljenost neudatih među ženama bez dece. Učešće neudatih je najveće kod najmlađih (15)(16)(17)(18)(19). Ono je 1991. iznosilo 94,5%, a u 5 Jedini izuzetak su starosne grupe 40-44 i 45-49 i to samo u 1991. godini, kada su među ženama bez živorođene dece udate bile brojnije od neudatih (tabela 3). Povećanje udela neudatih u ukupnom broju žena bez živorođene dece, kako ukupno, tako i po starosti, na prvi pogled deluje neočekivano s obzirom da je to jedina grupa po bračnosti s permantnim smanjenjem vrednosti opšte i specifičnih stopa bezdetnosti i s gotovo potpuno drugačijim smerom promena u odnosu na kontingent udatih žena (tabela 3). To se prvenstveno može objasniti krupnim transformacijama strukture ženskog stanovništva po bračnosti, koje se manifestuju kroz stalno i značajno povećanje udela neudatih u ukupnom broju fertilnih žena i po starosti, uz istovremeno smanjenje udela udatih (tabela A.3). 

STAROST, OBRAZOVANJE I BRAČNO STANJE KAO DETER-MINANTE OPŠTE BEZDETNOSTI

Promene starosne, obrazovne i bračne strukture stanovništva Srbije, koje su za razdoblje nakon 1990. godine istaknute kao važnije determinante fertiliteta, mogu se okarakterisati kao istosmerne i uglavnom predstavljaju nastavak tendencija prisutnih od sredine 20. veka. U periodu nakon 1991. godine, menjanje starosne strukture stanovništva Srbije ogleda se u stalnom smanjenju udela mladih i neprestanom povećanju udela starih u ukupnom stanovništvu odnosno u kontinuiranom i vrlo intenzivnom demografskom starenju (Penev 2018). I promene obrazovne strukture stanovništva su se najpre odvijale kroz stalno smanjenje udela lica nižeg obrazovnog nivoa, uz istovremeno povećanje broja i udela lica sa sekundarnim ili tercijarnim obrazovanjem (Stanković 2006;Šobot 2015). 
Struktura stanovništva po zakonskom bračnom stanju se u oba posmatrana međupopisna razdoblja menjala tako što je povećavan udeo lica koja nisu u braku, odnosno smanjivan udeo lica koja su u braku (Petrović 2006;Stanković 2015). Povećanje udela lica koja nisu u braku odnosi se na sve tri grupe: neoženjene/neudate, obudovele i razvedene, s tim što je između 1991. i 2011. godine ono bilo najveće kod osoba koje nikada nisu bila u braku. 
Promene strukture ženskog fertilnog kontingenta po starosti, školskoj spremi i bračnom stanju bile su vrlo slične, a u nekim slučajevima i gotovo istog smera kao i one kod ukupnog stanovništva Srbije. 
Transformacija interne starosne strukture ženskog fertilnog stanovništva u periodu 1991-2020. odvijala se u smeru relativno intenzivnog demografskog starenja. Ukoliko se posmatraju samo prva i poslednja godina, u ukupnom ženskom stanovništvu reproduktivne starosti udeo svakog petogodišta između 15. i 39. godine u 1991. bio je veći, a udeli žena na kraju fertilnog perioda (40-44, 45-49) manji nego 2020. godine (tabela A.1). Vrlo je ilustrativno da su dve najmlađe (15-19 i 20-24) i dve najstarije petogodišnje grupe (40-44 i 45-49) u 1991. godini imale gotovo istovetno učešće u ukupnom fertilnom stanovništvu (27,1% i 27,2%), da bi u 2020. godini udeo najmlađih fertilnih žena bio smanjen na 23,4%, a udeo najstarijih povećan na 32,3%. 
S aspekta bezdetnosti treba istaći da je najveće smanjenje udela ostvareno kod najmlađih fertilnih žena (15-19), a najveće povećanje kod žena na kraju reproduktivnog perioda (45-49). To su ujedno i staro-sne grupe s najvećim, odnosno najmanjim vrednostima SSB (tabela 1). 
Promene sastava fertilnog kontingenta po školskoj spremi ostvarene u periodu 1991-2011. ukazuju na bitno poboljšanje obrazovnih karakteristika i to izraženije nego za ukupno stanovništvo. Ono se ogleda u stalnom i značajnom smanjenju broja i udela najmanje obrazovanih žena (bez škole ili sa nepotpunom ili završenom osnovnom školom) i u povećanju udela žena sa srednjoškolskim, a posebno s tercijarnim obrazovanjem (tabela A.2). 
Broj fertilnih žena bez završene osnovne škole je za samo 20 godina smanjen preko 6 puta (sa 279 hiljada u 1991. na 45 hiljada u 2011), a njihov udeo u ukupnom starosnom kontingentu sa 15,8% na 2,8%. Posebno su izražene promene kod žena u 40-im godinama. U istom razdoblju, njihov udeo je smanjen sa 22,3% na 2,7% (za stare 40-44) odnosno sa 42,4% na 3,6% (45-49). 
Istovremeno, suprotne su promene broja i udela najobrazovanijih žena (sa VVS). Njihov broj je povećan za 83% (sa 179,2 hiljade na 327,9 hiljada), a udeo u ukupnom fertilnom stanovništvu dupliran (sa 10,1% na 20,4%). Veliko povećanje udela žena tog obrazovnog nivoa ostvareno je kod svih relevantnih starosnih grupa. Apsolutno najveće zabeleženo je kod petogodišnjih grupa 25-29 i 30-34 godine, koje su u 2011. godini, s udelima od 31,4% i 29,9%, bile preko dva puta zastupljenije nego 1991. godini. Ujedno, prema popisnim podacima iz 2011, među fertilnim ženama starosti 25-34 godine, one s VVS bile su 2,3 puta brojnije od najneobrazovanijih (s najviše završenom osnovnom školom). U 1991. godini odnos je bio gotovo potpuno obrnut -najmanje obrazovane žene bile su 2,4 puta brojnije od najobrazovanijih (tabela A.2). 
Vrlo intenzivno smanjenje najmanje obrazovanih žena, uz istovremeno veliko povećanje broja žena s najvišim obrazovanjem ima posebnu važnost za kretanje broja žena bez živorođene dece. Radi se o obrazovnim kontingentima koji su se tokom posmatranog perioda odlikovali najnižim odnosno najvišim vrednostima SSB-a (tabela 2). 
Bračna struktura ženskog stanovništva starog 15-49 godina, kao treća izabrana determinanta fertiliteta, je takođe pretrpela velike transformacije. One su se u posmatranom periodu prvenstveno odrazile kroz promene udela neudatih i udatih žena, kako u ukupnom fertilnom stanovništvu, tako i po starosti. Ostale dve kategorije, udovice i razvedene, su mnogo manje zastupljene (u zbiru su činile oko 6% ukupnog fertilnog kontingenta), a njih o v e p r o m e n e s u b i l e z n a n t n o umerenije. 
Promene udela neudatih i udatih žena su bile dijametralno suprotne. Kontingent neudatih žena se kontinuirano povećavao, kako brojčano, tako i udelom u ukupnom fertilnom stanovništvu. Za samo dve decenije, broj neudatih žena je povećan za 50%, a udeo u ukupnom fertilnom stanovništvu povećan za gotovo dve trećine (tabela A.3). Istosmerne promene su se odvijale i u pogledu učešća u ukupnom fertilnom stanovništvu po starosti, s izuzetkom najmlađe starosne grupe i to samo prilikom kretanja broja neudatih žena. Apsolutno najveće povećanje brojnosti je ostvareno kod žena starih 25-29 godina (više nego udvostručenje, sa 50 hiljada na 124 hiljade), a takođe i apsolutno najveće povećanje udela u ukupnom broju žena iste starosti (sa 20,7% na 53,9%). 
Veoma ubrzane su bile i promene kod udatih žena. Za 20 godina broj fertilnih žena koje su u braku smanjen je sa 1,2 miliona (1991) na 840 hiljada (2011), a njihov udeo u ukupnom fertilnom stanovništvu sa 69,0% na 52,3%. Istosmerne 2021, 59(2), 1-22 promene utvrđene su i za sve petogodišnje starosne grupe fertilnih udatih žena mlađih od 45 godina (smanjenje broja i udela udatih žena). Jedini izuzetak od kontinuiranog smanjenja broja udatih žena je primećen kod najstarijeg petogodišta (45-49), jer je, zbog zamene ratnih "krnjih" generacija baby-boom generacijama, broj udatih žena između 1991. i 2002. godine naglo povećan, ali kasnije, do 2011. godine, i naglo smanjen. 
Povećanjem starosti, udeo neudatih u ukupnom broju fertilnih žena opada, a kod udatih, udovica i razvedenih žena, on se kontinuirano povećava. U 2011. godini najmanje vrednosti svake od tri kategorije ikada udavanih žena registrovane su kod najmlađih (15-19), da bi uz stalno povećanje dostigle svoje maksimume u starosti 45-49 godina. 
Ostvarene promene bračne strukture nužno su se odrazile na kretanje opšte i bezdetnosti po starosti, posebno jer su neudate i udate žene dva najbrojnija bračna kontingenta, a ujedno i grupe s najvećim odnosno s najmanjim vrednostima SSB (tabela 3). 
Naglašene razlike u vrednostima SSB koje postoje po starosti, nivou školske spreme i zakonskom bračnom stanju potvrđuju važnost svakog od tri izabrana obeležja kao determinante bezdetnosti u Srbiji (tabele 1, 2 i 3). Bliže određenje uloge svake determinante pojedinačno moguće je primenom metoda standardizacije odnosno poređenjem vrednosti stvarnih i standardizovanih stopa opšte bezdetnosti izračunatih zadržavanjem starosne strukture odnosno strukture po školskoj spremi i bračnom stanju iz 1991. godine (tabele A.1, A.2, A.3), uz istovremenu pretpostavku da su u sva tri slučaja promene specifičnih stopa bezdetnosti identične stvarnim stopama iz 2002, 2011. odnosno 2020. godine (tabele 1, 2 i 3). 
Standardizacijom starosne strukture iz 1991. godine dobijene vrednosti standardizovane opšte stope bezdetnosti su u sva tri vremenska preseka veće od statistički registrovanih. Razlike nisu velike, a ukazuju da su ostvarene promene starosne strukture (demografsko starenje), pri ostalim nepromenjenim uslovima (vrednosti SSB), usporile povećanje OSB. Za 2020. godinu razlika iznosi 3,1 procentni poen (stvarna OSB od 43,4% prema standardizovanoj od 46,5%). Ujedno, promena starosne strukture je usporila i povećanje broja žena bez dece za 46,9 hiljada (tabela 4). 
Rezultati standardizacije po druga dva obeležja su bitno drugačiji. Dobijene vrednosti standardizovane opšte stope bezdetnosti su znatno manje od onih do-Tabela 4. Standardizovane opšte stope bezdetnosti na osnovu standardizovanih struktura po starosti, školskoj spremi i bračnosti. Srbija, 1991Srbija, , 2002Srbija, , 2011. i . i Tako bi ispunjenje pretpostavki na kojima je zasnovana konstrukcija standardizovane OSB po školskoj spremi u 2011. godini rezultiralo njenom primetno manjom vrednošću od stvarne (za 4,0 procentna poena). U konkrentom slučaju to upućuje da je znatno poboljšanje obrazovne strukture umnogome ubrzalo povećanje broja žena bez dece, kao i njihovog udela u ukupnom ženskom fertilnom stanovništvu. 
Izrazito najveće razlike između stvarnih i standardizovanih OSB su ostvarene u slučaju "zamrzavanja" bračne strukture po starosti iz 1991. godine. Za 2011. je dobijena standardizovana OSB od 29,6% koja je za tačno 12 procentnih poena veća od realne stope za istu godinu. Ujedno, ostvarenje pretpostavke o konstantnoj bračnoj strukturi bi u 2011. godini rezultiralo s gotovo 200 hiljada manjim brojem žena bez živorođene dece od evidentiranog popisom stanovništva. Očigledno da su važne promene u sastavu fertilnog stanovništva po bračnom stanju, koje su ostvarene u jednom demografski kratkom dvadesetogodišnjem periodu, znatno uticale na intenziviranje povećanja broja žena bez živorođene dece. 
Navedeni rezultati primene metoda standardizacije ukazuju na značaj i smer uticaja promena nekih od najvažnijih determinanti fertiliteta na kretanje bezdetnosti u Srbiji na prelazu iz 20. u 21. vek. Stečeni novi uvidi su nesumnjivo bitni za bolje razumevanje fenomena nerađanja, ali treba imati u vidu da su to samo rezultati jednog simplificiranog modelskog pristupa, dok je interakcija svih relevantnih determinanti bezdetnosti u Srbiji mnogo kompleksnija. 

ZAKLJUČAK

Analiza nivoa bezdetnosti i njegovih promena u dužem vremenskom periodu, kao i osnovnih karakteristika žena reproduktivnog uzrasta koje nisu rađale, posebno stoga što je urađena i po petogodišnjim starosnim grupama, pružila je nova saznanja o fenomenu bezdetnosti u Srbiji. Omogućila je bolje sagledavanje uticaja reproduktivnog ponašanja žena koje nisu rađale na nizak fertilitet. Uvidi dobijeni istraživanjem, a posebno tabelarni prikazi u apsolutnim i relativnim vrednostima, mogu da budu od koristi i istraživačima drugih naučnih profila. 
Dok je bezdetnost među fertilnim ženama u Srbiji tokom 1960Srbiji tokom -ih, 1970Srbiji tokom -ih i 1980-ih mogla biti ocenjena kao stabilna, a trajna bezdetnost (45-49) jasno opadajuća, u narednim decenijama ona je ubrzano rastuća. Počev od turbulentnih 1990-ih, a kasnije i u decenijama nezavršene tranzicije, odvijalo se ubrzano i kontinuirano povećanje bezdetnosti, kako opšte, tako i po starosti, koje je rezultiralo i znatnim povećanjem trajne bezdetnosti. Odlaganje prvog rađanja se odvijalo u svim starostima, a specifične stope bezdetnosti su se povećavale. Maksimalne vrednosti su identifikovane za 2011, a naglašava se da je najveće povećanje stope bezdetnosti ostvareno kod petogodišta s najvišim fertilitetom. Rezultati pro-2021, 59(2), 1-22 cene autora ukazuju da je rastući trend nivoa bezdetnosti nastavljen, i da je 1. januara 2020. godine dostignuta rekordna vrednost OSB-a od 43,4%. Bez živorođene dece je više od trećine žena starih 30-34 i više od petine starih 35-39 godina, a ostvarena je i maksimalna permanentna bezdetnost (13,8% za grupu 45-49). 
U radu je detaljno predstavljen i uticaj dve najvažnije determinante bezdetnosti, obrazovanja i bračne strukture. Opšta stopa bezdetnosti je najmanja u grupi žena bez škole ili bez završene osnovne škole, a najveća kod žena sa osnovnom školom. Porastom obrazovnog nivoa, povećavaju se i udeli žena bez dece, a maksimalne vrednosti specifičnih stopa bezdetnosti zabeležene su među ženama s najvišim obrazovanjem. Uočeno je da su naglašeno visoke stope bezdetnosti u tridesetim i četrdesetim godinama života. Takođe, potvrđen je i veliki značaj bračnog stanja -opšta stopa bezdetnosti neudatih žena je u svakom vremenskom preseku najmanje deset puta veća od vrednosti za ikada udavane žene. Na osnovu rezultata direktne standardizacije, kvantifikovan je uticaj ostvarenih promena starosne, obrazovne i bračne strukture fertilnih žena na kretanje opšte stope bezdetnosti. Smer i jačina delovanja strukturnih promena izabranih determinanti fertiliteta su različiti. Najmanje je izražen uticaj promena starosne strukture (usporavanje povećanja opšte bezdetnosti). Istovremeno, promene obrazovne i bračne strukture su intenzivirale povećanje bezdetnosti. 
Transformacija bračne strukture fertilnih žena je primarni faktor povećanja opšte bezdetnosti. A najvažnije je veliko povećanje udela neudatih, prvenstveno među ženama starim 30-49 godina koje se odlikuju mnogostruko višim stopama bezdetnosti od grupe ikada udavanih žena. Veliki uticaj promena u bračnoj strukturi ukazuje i na mogućnost izvesnog uticaja na smanjenje nivoa bezdetnosti u Srbiji. Kako smanjeno sklapanje braka nije praćeno većom zastupljenošću stabilnih vanbračnih zajednica, stvaranje povoljnijih uslova za osamostaljivanje mladih i život u zajednici moglo bi da doprinese smanjenju odlaganja rađanja i trajne bezdetnosti. S obzirom da je vrednovanje porodice i dece i dalje vrlo visoko, može se očekivati da bi bilo efikasno i ublažavanje prepreka za ostvarivanje roditeljstva. Ipak, treba imati u vidu da visoki i rastući udeli žena bez dece u starosnim grupama 30-34 i 35-39 limitiraju mogućnosti smanjenja permanentne bezdetnosti. 
I strani istraživači, svesni velikog uticaja odlaganja rađanja na pojavu trajne bezdetnosti, ukazuju da se merama politike kojima se podstiče donošenje odluke o rađanju i ublažavaju prepreke za njeno ostvarenje, može uticati upravo na žene koje žele da rode dete, ali to odlažu (Kneale i Joshi 2008; Sobotka 2017). To je posebno važno jer se ocenjuje da je veća mogućnost da sadašnje generacije žena koje odlažu rađanje izgube "trku protiv biološkog sata koji otkucava" nego što je bila kod generacija koje su rađanje započinjale ranije. Izvor i napomena: 
Kao za tabelu 3. 

Tabela 2 .

 2 Žensko fertilno stanovništvo bez živorođene dece po starosti i školskoj spremi,Srbija, 1991, 2002. i 2011. Starost Bez škole ili manje od broju žena iste starosti (u %) 


3.1 FERTILNE ŽENE BEZ ŽIVOROĐENE DECE, 1961-2020.

  
	maksimum bio u petogodišnjoj grupi 25-29.
	Za sagledavanje intenziteta odlaganja rađa-
	nja ilustrativni su i podaci za 2000. i 2019.
	godinu, kada su vrednosti stope ukupnog
	fertiliteta bile približno iste (1,5 dece po
	ženi), ali je doprinos žena starijih od 30 go-
	dina povećan sa 25% na 47%.
	Na smanjenje rađanja, a posebno po sta-
	rosti, ukazuju i rezultati najnovijih popisa
	stanovništva. U 2011. u odnosu na 2002.
	godinu, najveće relativno smanjenje vred-
	nosti stope kumulativnog fertiliteta zabele-
	ženo je kod žena u dvadesetim godinama
	života (26% odnosno 22% za starosne gru-
	pe 20-24 i 25-29 godina). 2 Smanjen je i nivo
	završnog fertiliteta (žene stare 45-49), ali
	neznatno (sa 1,83 na 1,80).
	Dugoročno opadajući i relativno rano dosti-
	gnuti nizak nivo fertiliteta, koji je od 1956.
	godine nedovoljan za zamenu generacija,
	predstavlja jednu od osnovnih odlika savre-
	menog demografskog razvitka Srbije (Pe-
	nev 2001, 2005). U drugoj deceniji 21. veka
	prisutno je usporeno povećanje fertiliteta,
	ali je on i dalje nizak (u 2019. godini je za
	2 7 % i s p o d p o t r e b n o g z a p r o s t u
	reprodukciju).
	U posmatranom periodu, žene rađaju i
	sve kasnije. Prosečna starost prilikom rođe-
	nja deteta je u 2019. dostigla najveću vred-
	nost (30,1 godine), što je za gotovo 6 godina
	više od minimalne ostvarene 1972. godine
	(24,3). Još intenzivnije je povećanje proseč-
	ne starosti žena prilikom prvorođenja, sa
	minimalne od 22,1 godine (1971), na mak-
	simalnu od 28,7 godina (2019).
	Menja se i starosni model fertiliteta. Naj-
	veći fertilitet su, sve do 2000. godine, imale
	žene stare 20-24 godine, da bi od 2001.

Tabela 1 .

 1 Žensko fertilno stanovništvo bez živorođene dece po starosti,Srbija, 1961Srbija, -2020. . 


	samo nekoliko popisa su zabeležena odstu-				
	Starost panja od spomenutog pravila i to isključivo 1961 1971 1981	1991	2002	2011	2020
	kod starosnih grupa 40-44 i 45-49 godina, s	Broj žena koje nisu rađale	
	Ukupno (15-49) tim što su razlike u odnosu na mlađe kohor-545052 640327 579879 15-19 203836 301063 233794 te vrlo male (tabela 1). Vrednosti SSB, po-smatrano po starosnim grupama, imale su	536408 228038	664229 234274	671894 189897	652705 169383
	20-24 primetno rastući trend. Kod najmlađih (15-143095 150075 148290	139078	188447	176034	151800
	25-29 19, 20-24 i 25-29 godina) to je slučaj od me-71188 43158 74605	66947	108685	130233	126142
	30-34 đupopisnog perioda 1971-1981, a kod osta-46888 37927 38171	35455	50653	74666	81266
	35-39 lih počev od razdoblja 1991-2002. 36479 37077	21426	27820	30864	44330	51403
	40-44 Prema Popisu stanovništva iz 2011. godi-19295 37197 29248	22735	25032	30645	39734
	45-49 ne, udeo žena bez dece najveći je kod naj-24271 33830 34345	16335	26274	26089	32978
			Udeo u ukupnom broju žena iste starosti (u %)
	Ukupno (15-49)	31,6	31,7		30,6	30,4	36,7	41,6	43,4
	15-19	91,5	91,3		93,0	93,7	96,7	97,4	98,2
	20-24	52,8	49,2		54,0	58,7	75,0	82,1	85,0
	25-29	23,0	19,6		24,0	27,9	43,3	55,3	62,1
	30-34	14,8	13,8		13,3	13,4	21,2	30,6	36,5
	35-39	13,3	12,0		10,2	9,2	12,6	18,1	21,4
	40-44	12,7	11,9		11,1	8,1	9,3	13,0	16,1
	45-49	13,3	12,5		11,6	8,2	8,4	10,6	13,8
	godinu na 1. januar.							

Izvor: Izračunato od strane autora na osnovu rezultata popisa stanovništva(od 1961.do 2011), a za 2020. godinu na osnovu rezultata sopstvenih procena. Napomene: a) prilikom izračunavanja udela žena bez dece nisu uzete u obzir žene nepoznatog broja živorođene dece; b) za 1971. godinu rezultati se odnose na ukupno stanovništvo (u zemlji i inostranstvu), a za 1981. i 1991. na stanovništvo u zemlji; c) za 2002. prema definiciji iz 2002. godine (stanovništvo u zemlji i do 1 godine u inostranstvu, bez interno raseljenih lica), d) za 2011. prema definiciji iz 2011. godine (uobičajeno stanovništvo); e) za 1991. i 2011. godinu bez podataka procena stanovništva opština Bujanovac, Medveđa i Preševo koje je bojkotovalo popis; f) za 2020. godinu procena autora, bez uključivanja spoljnih migracija (procena obuhvata i stanovništvo opština Bujanovac, Medveđa i Preševo koje je bojkotovalo Popis 2011); g) podaci za popise stanovništva obavljene od 1961. do 2002. godine se odnose na 1. april, podaci za 2011. na 1. oktobar, a procene za 2020. 


  Izračunato od strane autora na osnovu rezultata popisa stanovništva iz1991, 2002. i 2011. godine. 


		47,0	97,3	94,1	78,6	49,6	30,4	22,5	18,1	
		34,7	96,4	89,8	72,3	41,5	23,0	16,2	14,8	
		28,3	89,3	78,2	54,0	26,5	16,8	13,0	13,3	
		37,6	97,9	85,9	49,5	24,7	15,0	11,0	9,0	
		36,4	96,8	82,0	44,4	19,3	11,2	8,5	8,4	
		31,9	93,6	68,1	28,7	13,1	9,7	8,9	9,8	
		49,0	98,2	42,9	21,9	13,1	9,0	7,3	6,4	
		40,4	97,5	43,2	19,1	10,0	7,3	6,4	6,0	
		35,8	94,7	33,1	13,5	8,4	6,7	6,3	7,8	
		27,7	75,2	34,7	22,1	19,2	18,1	16,9	13,7	
		25,8	88,1	39,1	24,2	18,8	15,3	9,7	7,3	
		15,8	86,6	32,5	16,1	9,0	6,9	6,6	6,5	
	Ukupno	(15-49)	15-19	20-24	25-29	30-34	35-39	40-44	45-49	Izvor:



  Tabela 3. Žensko fertilno stanovništvo bez živorođene dece po starosti i zakonskom bračnom stanju.Srbija, 1991Srbija, , 2002Srbija, . i 2011. . 


	2011. bilo je bezmalo stopostotno							
	(99,2%). Njihovo najmanje učešće je							
	Neudata među najstarijim fertilnim ženama (45-Udata Starost 1991 2002 2011 1991 2002 49). Ono je 1991.godine iznosilo 33,9%,	Udovica 2011 1991 2002 2011 1991 2002 2011 Razvedena
	da bi 2011. ta minimalna vrednost bila Broj žena koje nisu rađale znatno veća i sa 59,0% prvi put premašila Ukupno (15-49) 423372 563413 588809 97068 86100 68985 1985 2020 1277 9985 8780 8294 natpolovično učešće.
	15-19	213713 225569 187316 11681	5914 1484	39	26	9	758	133	31
	20-24	113663 170259 165957 23476 16996 8451 104	66	14 1020	472 287
	25-29	46508	87726 110716 18600 19613 17846 119 138	35 1280	962 807
	30-34	20543	35690	56957 12970 13344 15758 183 179	93 1488 1315 1355
	35-39	13864	19039	32185 11543	9823 9883 282 267 144 1890 1640 1797
	40-44	9590	13124	20417 10392	9492 7751 494 424 333 2030 1913 1886
	45-49	5491	12006	15261	8406 10918 7812 764 920 649 1519 2345 2131
				Udeo u ukupnom broju žena iste starosti (u %)			
	Ukupno											
	(15-49)	95,9	94,2	88,8	8,0	7,9	8,2	5,8	5,2	5,4 14,5 11,0 10,3
	15-19	99,0	99,3	98,6	47,9	48,7	40,0 22,5 29,9 47,4 68,2 39,9 21,1
	20-24	97,4	97,0	94,8	20,4	23,6	23,5 17,4 15,6 10,7 27,6 19,6 16,7
	25-29	94,1	93,0	89,3	10,3	13,3	17,2	9,0 11,1	7,6 17,1 13,5 13,6
	30-34	86,7	85,2	78,4	5,7	7,3	10,0	6,3	6,6	7,1 13,0 11,3 11,6
	35-39	81,3	77,6	69,2	4,4	4,9	5,6	4,7	5,3	4,8 11,6 10,6 10,3
	40-44	79,4	71,9	64,9	4,3	4,3	4,4	4,9	4,4	5,4 11,9	9,8	9,2
	45-49	78,7	72,5	64,2	5,1	4,3	4,2	6,0	4,7	5,2 13,1	9,9	9,4
												2021, 59(2), 1-22

Izvor: Izračunato od strane autora na osnovu rezultata popisa stanovništva iz 1991, 2002.i 2011.godine.Napomena: Videti napomene uz tabelu 1. 


  2020. 


	bijenih na osnovu standardne starosne				
	strukture, a bitno manje i od stvarnih				
	Opšta stopa bezdetnosti (u %) vrednosti OSB za 2011. godinu. Takve ra-	Broj fertilnih žena bez živorođene dece
	standardizovana zlike ukazuju ne samo na veći značaj rea-		nakon standardizacije
	Godina lizovanih promena obrazovne i bračne stvarna po starosti po školskoj spremi po bračnosti strukture ženskog fertilnog stanovništva na kretanje OSB, već i na njihove sasvim	stvaran	po starosti	po školskoj spremi	po bračnosti
	1991 suprotne efekte od onih uslovljenih pro-30,4 30,4 30,4 30,4	536408	536408	536408	536408
	2002 menom starosne strukture. To implicira 36,7 37,0 35,5 30,6	664229	668982	642289	552751
	2011 da je eliminisanje uticaja promena obra-41,6 42,8 37,6 29,6	671894	691739	607160	477542
	2020 zovne i bračne strukture (veliko poboljša-43,4 46,5 --nje obrazovnog nivoa i vrlo intenzivno	652705	699562	-	-
	Izvor: Proračun autora povećanje udela neudatih, odnosno izu-				
	zetno smanjenje učešća udatih) rezultira-				
	lo znatno manjim udelom žena bez dece.				

U radu se, i pored izvesnog arhaičnog prizvuka, koristi termin bezdetnost (eng. childlessness). Koristi se i u demografskoj literaturi na makedonskom, bugarskom, češkom, slovačkom, poljskom i ruskom jeziku. 

Vrednosti stope kumulativnog fertiliteta žena starih 20-24 godine su sa 0,344 deteta po ženi u 2002. smanjene na 0,254 u 2011. godini. Za starosnu grupu 25-29 odgovarajuće vrednosti su 0,936 i 0,729. 

Izrazito odstupanje je jedino kod žena bez završene osnovne škole i to samo za mlađe od 30 godina, kod kojih su 2011. godine vrednosti SSB bile niže nego 2002. godini. 

U 1991. godini, udeo te najmlađe starosne grupe u ukupnom broju fertilnih žena sa završenom osnovnom školom bio je mnogo manji (28,5%).
Childlessness among women of reproductive age in Serbia from a demographic perspective