Volumen 63, Broj 3

Keywords: zubna proteza, parcijalna, fiksna, zub, cement, glas jonomer cementi, smole, akrilne, legure, stomatološke

Klinika za stomatologiju, *Odeljenje za stomatološku protetiku, Niš; Vojnomedicinska akademija, † Klinika za stomatologiju, Beograd Apstrakt Uvod/Cilj. Više vrsta cementa se koriste za trajno vezivanje fiksnih zubnih nadoknada, koji treba da obezbede vezu sa strukturom zuba uz dobru retenciju. Cilj ove studije je bio da se u in vitro uslovima utvrdi koja vrsta ispitivanog materijala za cementiranje ostvaruje najjaču vezu između brušenog zuba i fiksne nadoknade. Metode. Ispitivanje je obavljeno na uzorku koji se sastojao od 100 intaktnih humanih premolara ekstrahovanih iz ortodontskih razloga. Zubi su brušeni visokoturažnom mašinom uz hlađenje vodenim sprejom. Površine brušenih zuba (mm 2 ) izračunate su matematičkim putem. Izrada krunica od legure niklhrom-molibden (Ni-Cr-Mo) obavljena je na standardan način, dok je cementiranje (u svakoj grupi po 20 uzoraka) obavljeno sa pet različitih vrsta cemenata. Nakon sedam dana uzorci su podvrgnuti merenju jačine sile koja je potrebna za odvajanje livenih krunica od brušenih zuba u kidalici. Rezultati. Na osnovu dobijenih rezultata uočili smo vezu između vrste cementa i dobijenih vrednosti retencionih sila. Najbolji efekat vezivanja pri konstantnom uglu konvergencije brušenih zuba ostvario je cement na bazi smole. Zaključak. Prilikom izbora materijala za cementiranje fiksnih zubnih nadoknada prednost treba dati cementu na bazi smole u slučaju da su nam nedostupni glasjonomeri. 

Background/Aim. Various luting cements are used to fix dental crowns to prepared teeth, and should provide an adhesive bond to the tooth structure giving reliable retention. The aim of this study was to establish in vitro which type of the tested luting cement provided the strongest adhesive bond of the prepared teeth to the fixed denture. Methods. Testing was carried out on the sample of 100 intact human premolars extracted for orthodontic reasons. The preparation of the teeth was performed by a heavy-duty machine. The surfaces of the prepared teeth were mathematically calculated. Dental crowns from the Nickel-Chromium-Molybenum (Ni-Cr-Mo) alloy were made in a standard fashion, and fixed to prepared teeth (two samples of each group) with 5 different types of luting cements. The strength of force applyed to separate the cast crowns from the prepared teeth was measured by an electronic dynamometer, after 7 days. Results. The obtained results revealed the connection between the type of luting cement and the values of retention power. The best adhesive bond under the constant convergence angle of the prepared teeth was provided by the resin cement. Conclusion. When choosing a luting cement for fixing dental crowns to prepared teeth, the advantage should be given to the resin cement in case the glassionomers are not available. 

Key words:

denture, partial, fixed; dental cements; glass ionomer cements; acrylic resins; dental alloys. 

Uvod

Vezivanje fiksnih nadoknada za zube nosače podrazumeva uspostavljanje veze čiji integritet treba da ostane očuvan dugi niz godina, uprkos svim specifičnim uslovima usne duplje i funkcionalnih opterećenja. U ostvarivanju takve veze, pored karakteristika brušenih zuba i same nadoknade, značajnu ulogu ima i cement kao vezivni materijal 1 . 
Postoji više vrsta cementa koji se koriste se za trajno vezivanje fiksnih zubnih nadoknada. Cink-fosfatni cement predstavlja najstariju grupu koja se sa uspehom koristi više od 100 godina iako ne postoji hemijska adhezija za dentin 2 . Vezivanje se ostvaruje isključivo na principu mehaničkog uklještenja cementa na površini brušenog zuba, sa jedne, odnosno unutrašnje površine nadoknade, sa druge strane. Kao rezultat istraživanja usmerenih na pronalaženje materijala sa značajnijom lepljivošću prema tvrdim zubnim tkivima od cink-fosfatnog cementa nastali su najpre polikarboksilatni, nešto kasnije glasjonomeri, kao i cementi na bazi smola 3 . Objedinjavanjem dobrih mehaničkih osobina karakterističnih za cemente na bazi smola sa adhezivnošću i oslobađanjem jona fluora specifičnih za glasjonomere poslednjih godina pojavili su se i hibridi ovih cemenata 4 . Cilj rada bio je da se u in vitro uslovima utvrdi koja vrsta ispitivanog cementa ostvaruje najjaču vezu između brušenog zuba i fiksne nadoknade. 

Metode

Ispitivanje je obavljeno na uzorku koji se sastojao od 100 intaktnih humanih premolara ekstrahovanih iz ortodontskih razloga, koji su do izvođenja eksperimenta čuvani u fiziološkom rastvoru na temperaturi od 4 ºC. Brušenja zuba obavljena su dijamantskim brusnim instrumentima sa linijskim dizajnom demarkacije. Za kontrolu ugla konvergencije aksijalnih površina zuba (koji je iznosio prosečno 6º), kao i eventualnu korekciju, korišćen je dentalni paralelometar (Parabur, Bego). Patrljci su potom ukalupljeni u blokove od autopolimerizujućeg akrilata (Simgal, Galenika) 3 mm izpod gleđnocementne granice radi testiranja u kidalici. 
Površine brušenih zuba (mm 2 ) izračunate su matematičkim putem prema formuli 5 : 
S = π (r 1 + r 2 ) 2 2 1 2 ) r r ( h - + ⋅ + π (r 2 ) 2
gde je: r 1 -poluprečnik brušenog zuba na nivou demarkacione linije, r 2 -poluprečnik brušenog zuba na prelazu aksijalnih površina zuba prema okluzalnoj površini, h -visina patrljka od demarkacione linije do okluzalne površine. 
Vrednost r 1 izračunavana je na osnovu izmerenog obima patrljaka u nivou demarkacione linije: r 1 = O 1 / 2π . 
Vrednost r 2 izračunavana je na osnovu izmerenog obima patrljka na prelazu aksijalnih površina prema okluzalnoj: 
r 2 = O 2 / 2π.
Uzimanje otisaka, modelovanje i izlivanje krunica obavljeno je na standardan način od legure nikl-hrom-molibden (NiCrMo Remanium CS, Dentaurum). Uzorci su podeljeni u pet grupa prema vrsti korišćenog cementa. U svakoj grupi bilo je po 20 patrljaka sa odgovarajućim krunicama. Cementiranje je obavljeno sledećim vrstama cemenata: 1) cinkfosfatni (Cegal, normalvezujući -Galenika), 2) polikarboksilatni (Harvard Dental GmbH), 3) glasjonomer (GC Fuji I), 4) cement na bazi smole (Super Bond C&B -Morita) i 5) glasjonomer modifikovan smolom -hibridni jonomer (Dyract Cem + Dentisply/DeTrey). 
Primenjivane su proporcije praha i tečnosti prema uputstvu proizvođača. Vezivanje cementa obezbeđeno je pri statičkom pritisku od 50 N u trajanju od 10 min. Do testiranja uzorci su čuvani u termostatu na temperaturi od 37 ºC u uslovima apsolutne vlažnosti. Nakon sedam dana merena je jačina veze krunice i patrljka u kidalici "Zwick 1445", gde je vučno opterećenje ostvareno pri konstantnoj brzini od 1 mm/min (slika 1). Pojedinačna vrednost dobijene retencione sile deljena je sa ukupnom površinom patrljka, što je predstavljalo veličinu kontaktne površine brušenog zuba i krunice. Na taj su način sve vrednosti izražene u N/mm 2 . Razlike u dobijenim vrednostima između grupa uzoraka utvrđivane su Studentovim t-testom. 

Sl. 1 -Testiranje uzoraka u kidalici


Rezultati

Na slici 2 date su srednje vrednosti retencione sile po jedinici površine (N/mm 2 ) za testirane vrste cemenata. 

Sl. 2 -Srednje vrednosti retencione sile po jedinici površine za testiranje vrste cemenata

U tabeli 1 prikazani su rezultati statističke obrade podataka. Date su vrednosti Studentovih t-testova i nivoi značajnosti razlika između ispitivanih cemenata. Utvrđene su statistički značajne razlika srednjih vrednosti retencionih sila po jedinici površine na nivou od p < 0,01 između cinkfosfatnog i polikarboksilatnog, kao i između polikarboksilatnog i hibridnog jonomer cementa, dok je nivo značajnosti između ostalih grupa p < 0,001. 

Diskusija

Da bi se dobila realnija i sveobuhvatnija slika jačine vezivanja fiksnih nadoknada za brušene zube najčešće se pribegava merenju otpornosti na istezanje (smicanje) cementiranih livenih krunica. S obzirom na važnost ispravnog naleganja krunice na patrljak, u postupku cementiranja potrebno je da sloj materijala za vezivanje bude što je moguće manji. Jorgensen 6 je utvrdio da se primenom sile od 5 kg (50 N) za vreme vezivanja cementa smanjuje njegova debljina. Međutim, dalje povećanje sile je bez uticaja na smanjenje debljine cementnog sloja. 
Kod svih ispitivanih cemenata dobijene vrednosti retencionih sila bile su veće od 40 N, što je važno sa kliničkog as-pekta. Naime, pojedini autori ističu da sile koje se javljaju u toku mastikacije ne prelaze pomenute vrednosti 7 . U slučajevima idealnih preparacija (ugao konvergencije -6 o ) to bi značilo da je svejedno koji se cement koristi za trajno vezivanje ukoliko se posmatra samo aspekt retencije. Međutim, u praksi se takve preparacije teško postižu. Štaviše, neki autori ukazuju na izrazito veliki ugao konvergencije brušenih zuba koji se kreće i do 20 o 8 . Zbog toga je bilo važno da se utvrdi razlika u jačini vezivanja aktuelnih vrsta cemenata. Dobijeni rezultati odgovaraju nalazima Zidana i Fergusona 9 kada su u pitanju vrednosti za cement na bazi smole. Međutim, isti autori nisu utvrdili statistički značajnu razliku u jačini vezivanja između cink-fosfata i glasjonomera, što nije slučaj sa našim rezultatima. 
Nasuprot ovim rezultatima, Ernst i sar. 7 su dobili veće vrednosti retencione sile po jedinici površine za glasjonomer i hibridni jonomer u odnosu na cement na bazi smole. Prema tim tvrdnjama veličina čestica praha cementa na bazi smole glavni je dobijenih niskih vrednosti za ovu grupu. Takođe su i nalazi Witwera i sar. 10 ukazali na statistički značajno veće vrednosti retencione sile za polikarboksilatni u odnosu na cink-fosfatni cement. Inače, relativno je malo publikacija koje uzimaju u razmatranje retencione sposobnosti polikarboksilata, zbog čega je izostala značajnija komparacija za ovu vrstu vezivnog materijala. 
U ovom radu dobijene su nešto niže vrednosti retencione sile po jedinici površine za hibridni jonomer cement od očekivanih. Moguće razloge treba tražiti u uslovima eksperimenta koji se odvijao na ekstrahiranim zubima. Naime, kod takvih zuba, usled avitalnosti, ne postoji mo-gućnost aktiviranja acidobazne reakcije koja se, inače, smatra vrlo važnom u ostvarivanju snažne veze. Međutim, prema preporuci proizvođača ispitivanog cementa (De Trey), značajno poboljšanje adhezije očekuje se u toku nekoliko narednih meseci nakon cementiranja što se, najverovatnije, može tumačiti postepenim odvijanjem acidobazne reakcije 11 . 
Uzimajući u obzir dobijene rezultate, kao i podatke i argumente iz dostupne literature, razlike u dobijenim vrednostima treba tražiti u načinu formiranja veze sa brušenim zubom. Verovatno je da su najviše vrednosti kod ispitivanog cementa na bazi smole (Superbond C&B) posledica mehanizma formiranja veze sa dentinom. Snažna veza ostvaruje se penetracijom i impregnacijom monomera (sastavni deo ispitivanog cementa) unutar delimično demineralizovanog površinskog sloja intertubulusnog dentina, nakon čega dolazi do njegove polimerizacije 12 . Na taj način formira se dentinsko polimerna struktura, tzv. hibridni sloj. Upravo se hibridni sloj smatra ključem jake i dugotrajne veze 13,14 . 

Zaključak

Najjači efekat vezivanja, pri konstantnom uglu konvergencije brušenih zuba, ispoljio je cement na bazi smole (Superbond C&B). Zbog toga prilikom izbora materijala za cementiranje fiksnih zubnih nadokanada prednost treba dati cementu na bazi smole, a u slučaju da su nam nedostupni glasjonomeri. Ovo nisu isključivi, ali su svakako faktori koji mogu biti od značaja za trajnost fiksnih zubnih nadoknada. 
L I T E R A T U R A 1. Ergin S,

Komentar

U složenom procesu izrade fiksnih stomatoloških nadoknada poštovanje tehničko-tehnoloških principa rada predstavlja garanciju kvaliteta buduće nadoknade. Da bi uspešno izrađena nadoknada bila punovredna zamena za izgubljene zube neophodno je postaviti je u usta pacijenta i fiksirati za zube nosače. Na ovaj način ostvaruje se funkcionalno jedinstvo između nadoknade i zuba nosača. U kojoj meri će fiksna nadoknada biti u stanju da izdrži sile mastikacije u velikoj meri zavisi od kvaliteta sredstva za cementiranje. 
Polazeći od pretpostavke da konačan uspeh i trajnost fiksne nadoknade zavise od izbora vrste cementa autori rada su postavili sebi za cilj da ispitaju jačinu veze između brušenog zuba i fiksne nadoknade. Interesantna i uvek aktuelna tema, kako sa naučnog tako i sa aspekta kliničke prakse rezultirala je originalnim radom. 
Koji cement upotrebiti i biti siguran da će dobro izrađena fiksna nadoknada biti u stanju da se odupre silama žvakanja? Rezultati do kojih su autori došli u ovom isptivanju razrešavaju večitu dilemu lekara kliničara. Na osnovu sopstvenih rezultata autori preporučuju cemente na bazi smola, u nedostatku skupih glasjonomer cemenata, dajući na taj način smernice lekaru kliničaru u izboru vrste cementa koji sa sigurnošću može da se koristi u svakodnevnom radu. 
Pored praktičnog značaja ovaj rad ima sve atribute i elemente originalnog naučnog rada. Primenom dobro odabrane metodologije na uzorku od 100 prirodnih ekstrahiranih zuba autori su nedvosmisleno dokazali da cementi na bazi smola formiraju hibridni sloj koji je ključ jake i dugotrajne veze. Teoretski pristup i precizno definisanje mehanizma veze kod različitih vrsta cementa predstavlja značajan doprinos stomatološkoj nauci. Dodatna vrednost ovog rada ogleda se u prezentovanju razumljivog i lepog stila pisanja, bez suvišnih detalja, kao i adekvatnom korišćenju literature koja je po obimu i savremenosti propisno citirana. Međutim, posebna vrednost ovog rada je originalna ideja autora koji su na osnovu dobrog praktičnog i teorijskog znanja iskoristili jednostavnu i primenjivu metodologiju i pokazali kako se stvara vredan i originalan rad. 

Prof. dr Milan Zeljković Vojnomedicinaka akademija

Klinika za stomatologiju Crnotravska 17, 11000 Beograd 



  Krunić N, Tonić G. Vojnosanit Pregl 2006; 63(3): 293-296. 




  Retenciona sila po jedinici povrsine (N/mm 2 ) 


razlike srednjih vrednosti Retencionih sila po jedinici površine između ispitivanih cemenata (Student t-test)

  
							Tabela 1
	Značajnost Vrsta cementa		Polikar-boksilatni	Glas jonomer	Cement na bazi smole Hibridni jonomer
	Cinkfosfatni	t p	2,824 < 0,01	11,419 < 0,001	27,522 < 0,001 Rad je primljen 2. VIII 2005.	5,906 < 0,001
	Polikarboksilatni	t p		9,231 < 0,001	26,698 < 0,001	2,987 < 0,01
	Glas jonomer	t p				22,872 < 0,001	8,294 < 0,001
	Cement	t					27,329
	na bazi smole	p					< 0,001
	t-vrednosti -statistički značajne razlike			
	Gemalmaz D. Retentive properties of five different	5. Gorodovsky S, Zidan O. Retentive strength, disintegration, and
	luting cements on base and noble metal copings. J Prosthet		marginal quality of luting cements. J Prosthet Dent 1992;
	Dent 2002; 88(5): 491-7.					68(2): 269-74.
	2. Diaz-Arnold AM, Vargas MA, Haselton DR. Current status of	6. Medić V. Investigation of factors influencing bonding strenght
	luting agents for fixed prosthodontics. J Prosthet Dent 1999;		of fixed dentures [thesis]. Beograd: Stomatološki fakultet;
	81(2): 135-41.					1993. (Serbian)
	3. Rosenstiel SF, Land MF, Crispin BJ. Dental luting agents: A re-	7. Ernst CP, Wenzl N, Stender E, Willershausen B. Retentive
	view of the current literature. J Prosthet Dent 1998; 80(3):		strengths of cast gold crowns using glass ionomer, compomer,
	280-301.					or resin cement. J Prosthet Dent 1998; 79(4): 472-6.
	4. Attar N, Tam LE, McComb D. Mechanical and physical prop-	8. el-Mowafy OM, Fenton AH, Forrester N, Milenković M. Retention of
	erties of contemporary dental luting agents. J Prosthet Dent		metal ceramic crowns cemented with resin cements: effects of
	2003; 89(2): 127-34.					preparation taper and height. J Prosthet Dent 1996; 76(5): 524-9.
Volumen 63, Broj 3