Uvoz robe u Srbiju tokom COVID-19 pandemije

Keywords: radionuklidi, uvoz, roba široke potrošnje, Srbija, COVID-19, INEP radionuclides, import, consumer goods, Serbia, COVID-19, INEP

Sažetak: Institut za primenu nuklearne energije -INEP je ovlašćeno pravno lice za poslove merenja sadržaja radionuklida u vodi za piće, životnim namirnicama, stočnoj hrani, veštačkim đubrivima, lekovima, predmetima opšte upotrebe, građevinskom materijalu, rudama, metalnim proizvodima primarnog oblika, mineralnim sirovinama, sekundarnim sirovinama i drugoj robi. U INEP-u je u prvoj polovini 2020. godine analiziran 1821 uzorak (1299 namirnica, 4 stočne hrane, 51 predmeta opšte upotrebe, 120 veštačkih đubriva i 347 ostalo), što je za 57% više u odnosu na 2019. Ovo govori u prilog tome da je stanovništvo Srbije u prvom piku COVID-19 bilo obezbeđeno robom široke potrošnje uprkos pandemiji, za razliku od mnogih zemalja u Evropi gde su zabeležene nestašice. 

ECOLOGICA, Vol. 28, No 102 (2021) 159 

UVOD / INTRODUCTION

Korona virusi su prvi put izolovani 1962. godine. Prouzrokuju respiratorne, neurološke i enterične infekcije, bolest jetre, kod sisara, ptica i u ljudskoj populaciji. 
U decembru 2019. godine u Vuhanu, provinciji Hubei u Kini, kao uzročnik virusne pneumonije identifikovan je novi korona virus (SARS-CoV-2), koji pripada istoj podgrupi virusa kao i virusi: MERS-CoV i SARS-CoV. Bolest uzrokovana SARS-CoV-2 naziva se COVID-19. Korona virusi su RNK virusi sa omotačem. Postoje dve pretpostavke nastanka virusa SARS-CoV-2: prva, da je potekao iz životinjskog izvora i da je prenošenje bolesti ostvareno kontaktom između ljudi i druga da je virus veštačkog porekla, nastao u laboratoriji (WHO, 2020; Balasubramanian i dr., 2021; Lukinović, Jovanović, 2020). Svetska zdravstvena organizacija (SZO) proglasila je pandemiju, izazvanu COVID-19, 14.03.2020. godine, koja još uvek traje. 
Zdravstvena, socijalna i ekonomska kriza zatekla je većinu država na različitom nivou pripremljenosti za funkcionisanje u vanrednim novonastalim okolnostima. Kao odgovor na krizu mnoge države su u početku pandemije preduzimale određene restriktivne mere u cilju prevencije, kontrolisanja i njenog zaustavljanja. Mere su varirale od: zatvaranja granica, restrikcija međudržavnog saobraćaja, ogra-nIčavanja rada pojedinih objekata, do karantina i policijskog časa. 
Istraživanja su pokazala: da je za godinu dana, COVID-19 stigao u gotovo sve delove planete, da je virusom zaraženo više od 67,7 miliona ljudi širom sveta, da je broj preminulih prešao 1,5 milion, da posle godinu dana borbe protiv strašne bolesti u čitavom svetu broj novozaraženih raste, da mnoge države ponovo uvode stroge mere zaštite, kao i da je globalno širenje pandemije, pored katastrofalnih posledica po zdravlje ljudi i povećane smrtnosti, izazvalo globalnu ekonomsku recesiju i šok za koji svet nije bio spreman (Zapadni Balkan, 2020; Radić i dr., 2020). 
Vakcinacija predstavlja aktivnu imunizaciju, gde se namernim ubacivanjem oslabljenih uzročnika pojedinih bolesti ili određenih njihovih delova, u organizam, izaziva reakcija imunog sistema -stvaraju se antitela koja su specifična za tog uzročnika, odnosno bolest koju izaziva. Kada se jednom stvore, antitela postaju dugotrajna "odbrambena snaga" koja je spremna da se aktivira i efikasno brani organizam onda kada on bude napadnut od strane bakterije ili virusa koji izaziva bolest. Vakcinacija je jednostavan, bezbedan, efikasan, najbolji način da se čovečanstvo zaštiti od zaraznih bolesti, pa i od COVID-19. 
Vakcine su se pojavile i ljudi se masovno vakcinišu, ali bolest i dalje traje. Postoje brojne vakcine, u Velikoj Britaniji, Evropi i Americi su odobrene Fajzer (Pfizer-BioNTech), Moderna (iRNK vakcine) i Oksford AstraZeneca (vektorske vakcine), u Kini razvili su vakcine Sinovak, Kansino i Sinopharm (inaktivisana vakcina), ruski istraživački centar Gamaleja je napravio Sputnjik V. Vakcine su napravljene na potpuno različite načine i one uče naše telo da se bori protiv zaraze. Poslednjih nedelja širom sveta pojavljuju se novi sojevi virusa (Biała i Prva pomoć za borbu protiv virusa u Srbiju je stigla 16.03.2020. iz Kine, 20.03.2020. iz Norveške, a dan kasnije i iz EU. Od 20.03.2020. su formirani krizni štabovi za pomoć ljudima koji su se zatekli u inostranstvu, krenuli su avioni po građane Srbije, odlučeno je da će preko granice moći samo kamioni, obustavljen je gradski i javni prevoz, rad kafića, restorana i tržnih centara. Tog 20.03.2020. Srbija je imala i prvu žrtvu strašnog virusa. Dva dana kasnije u Srbiju su stigli stručnjaci i oprema iz Kine. To su bili počeci naše borbe protiv COVID-19. Kako se COVID-19 širio po svetu, tako su i problemi sa kojima se suočavala globalna ekonomija postajali sve veći. Ono što je evidentno je da je prvi udar virusa šokirao privredu u celom svetu (Pandemija Covid-19 u Srbiji -Vikipedija). 
U Srbiji su pitanja solidarnosti, zdravlja nacije, zaštite životne sredine, globalizacije, resursne zavisnosti i ustaljeni načini proizvodnje postali predmet preispitivanja. 
Da bi se sprečili širenje COVID-19 i posledice koje pandemija ima na ekonomiju mnoge zemlje, a i naša, donele su vanredne mere kojima su regulisale uvoz, odnosno, izvoz proizvoda značajnih za zaštitu zdravlja stanovništva i snabdevanje tržišta. Da bi zaštitila tržište Republika Srbija je donela mere tako što je zabranila izvoz određenih proizvoda (osnovnih životnih namirnica i sredstava za higijenu) od značaja za snabdevanje stanovništva. Radi olakšanja stavljanja na tržište neophodnih medicinskih sredstava i lekova, u vreme trajanja epidemije COVID-19 u Srbiji je ukinuta primena tehničkih uslova i standarda, pod uslovom da proizvođač, odnosno distributer Agenciji za lekove i medicinska sredstva dostavi dokumentaciju propisanu Uredbom. Zbog potrebe za praćenjem prekograničnog prometa robe, ali i zbog poštovanja mera ograničenja kretanja i racionalnog korišćenja kadrovskih kapaciteta Uprave carina, određeni su granični prelazi i unutrašnje organizacione jedinice ove uprave koji će u vreme važenja vanrednog stanja obavljati poslove carinjenja (Službeni glasnik RS, br. 28/20, 32/20, 33/ 20, 39/20, 41/20, 43/20, 47/20). 
U Srbiji je pre četiri meseca otpočela masovna vakcinacija stanovništva, najpre zdravstvenih i prosvetnih radnika, a zatim i najstarijih stanovnika (korisnika domova za stare). Srbija je jedna od retkih zemalja gde se svaki stanovnik može odlučiti za jednu od četiri ponuđene vakcine: Fajzer, Oksford AstraZeneca, Sinopharm i Sputnjik V. Po podacima Srbija je na drugom mestu po broju vakcinisanih stanovnika na milion. Srbija je pomogla i susedima, najpre donacijom sanitetskog materijala (maski, rukavica) i respiratora, a zatim i doniranjem vakcina zemljama okruženja. Srbija je otvorila je svoje granice i omogućila vakcinisanje stanovnika iz okruženja (Biała i dr., 2021). 
U odbrani organizma od infekcije ključnu ulogu imaju antitela koja sprečavaju da patogen uđe u ćelije domaćina i olakšavaju njegovo uništavanje. Kada se organizam izbori sa infekcijom, određena vrsta antitela ostaje u krvi dugo vremena, kako bi zaštitila organizam od iste infekcije u narednom periodu života. Ovakva antitela imunski sistem proizvodi nakon svake prirodne infekcije i nakon vakcinacije. Serološka testiranja omogućavaju detekciju prisustva antitela na određenu infekciju u krvi ispitivane osobe (Chan i dr., 2021). Istraživanja vezana za ovu problematiku su prva u Srbiji urađena u Institut za primenu nuklearne energije INEP koji je osnovan 1959. godine. Istraživanja su podržana od strane Ministarstva prosvete, nauke i tehnološkog razvoja Republike Srbije. Osim navedenih istraživanja, u INEP-u se sve vreme pandemije vodila i vodi borba za bezbednost, zaštitu i sigurnost stanovništva Srbije od jonizujućeg zračenja. 

MATERIJALI I METODE / MATERIALS AND METHODS

Već je rečeno, da je naša zemlja već prvih nedelja pandemije donela vanredne mere kojima je regulisala uvoz i izvoz proizvoda značajnih za zaštitu zdravlja stanovništva i snabdevanje tržišta i da su samo određeni granični prelazi u vreme važenja vanrednog stanja obavljali poslove carinjenja. 
Sve što je ulazilo u našu zemlju, a i bilo namenjeno izvozu, moralo je zbog bezbednosti i zaštite stanovništva biti kontrolisano na radioaktivnost, jer radionuklidi, prirodni i proizvedeni, procesima migracije, akumulacije i eliminacije, dospevaju u zemljište i vodu, a preko njih u namirnice biljnog i životinjskog porekla i doprinose ukupnom radijacionom opterećenju stanovništva. U INEP-u je sve vreme pandemije praćen sadržaj prirodnih i veštački proizvedenih radionuklida u uzorcima uzorkovanim od strane granične fitosanitarne ili veterinarske inspekcije ili firmi koje se bave uvozom i izvozom. 
INEP je ovlašćeno pravno lice za poslove merenja sadržaja radionuklida u vodi za piće, životnim namirnicama, stočnoj hrani, veštačkim đubrivima, lekovima, predmetima opšte upotrebe, građevinskom materijalu, rudama, metalnim proizvodima primarnog oblika, mineralnim sirovinama, sekundarnim sirovinama i drugoj robi. Pravilnikom o granici sadržaja radionuklida u vodi za piće, životnim namirnicama, stočnoj hrani, lekovima, predmetima opšte upotrebe, građevinskom materijalu i drugoj robi koja se stavlja u promet regulisane su granice sadržaja radionuklida u njima (Službeni glasnik RS, 36/2018). Za određivanje nivoa aktivnosti u uzorcima korišćena je gamaspektrometrijska metoda, koja omogućava kvalitativno i kvantitativno određivanje prisustva radionuklida u različitim uzorcima biosfere u energetskom opsegu od 30 keV do 30 MeV. Za određivanje nivoa aktivnosti radionuklida korišćen je poluprovodnički germanijumski detektor visoke čistoće n tipa, proizvođača ORTEC -AMETEK, USA, sa 8192 kanala, rezolucije 1,65 keV i relativne efikasnosti od 34% na 1,33 MeV za 60 Co. Obrada spektra je vršena pomoću softverskog paketa Gamma Vision 32 (IAEA, 1989). 

REZULTATI I DISKUSIJA / RESULTS AND DISCUSSION

Uprkos pandemiji i teškoj situaciji u kojoj se našao ceo svet, naša država je dala veliki doprinos i učinila napor da njeno stanovništvo ne oseti nestašicu robe u prodavnicama i ne oskudeva ni u čemu, što je bio slučaj u mnogim zemljama Evrope (Italija, Francuska...). Ispitivanja rađena u INEP-u govore u prilog navedenog. U tabeli 1 prikazan je broj ispitanih uzoraka (namirnice, stočna hrana, predmeti opšte upotrebe, veštačko đubrivo i ostalo) od januara do juna 2018-2020. godine urađenih u INEP-u. Analizom podataka prikazanih u tabeli 1 zaključuje se da je u prva tri meseca 2020. godine ispitano 829 uzorka, što je 2,3 puta više u odnosu na isti period 2019. godine i 1,2 puta više u odnosu na 2018. godinu. Broj ispitanih uzoraka namirnica 2020. i 2018. godine je približno isti, a približno 2 puta veći u odnosu na 2019. godinu. Iz tabele 1 evidentan je porast broja analiziranih uzoraka u martu 2020. godine: 2,5 puta više u odnosu na 2019. godinu i 1,2 puta u odnosu na 2018. godinu. 
Analizom podataka prikazanih u tabeli 1 zaključuje se da je u drugom tromesečju 2020. godine ispitano 992 uzorka, što je 1,3 puta više u odnosu na isti period 2019. godine i 1,5 puta više u odnosu na 2018. godinu. Takođe, iz tabele 1 evidentan je veliki broj ispitanih uzoraka u junu 2020. godine (416), kada se Srbija otvorila i pokušala da vrati u život kao pre pandemije (kraj prvog pika epidemije). Broj ispitanih uzoraka namirnica (1821) u prvih šest meseci 2020. godine je 1,8 odnosno 1,3 puta više u odnosu na 2019. odnosno 2018. godinu. Ukupan broj ispitanih uzoraka i broj ispitanih uzoraka namirnica u martu i maju 2020. godine je bio približno isti. 
Analizom podataka prikazanih u tabeli 2 zaključuje se da je u drugoj polovini 2020. godine analiziran 1629 uzorak, što je 0,7 puta manje u odnosu za isti period 2019. godine; 1,2 puta više u odnosu na 2018. godinu i 1,1 put manje u odnosu na prvu polovinu 2020. godine, što govori da je tržište Srbije bilo stabilno i da za dodatni uvoz nije bilo potrebe. Najviše ispitanih uzoraka u drugoj polovini 2020. godine je bilo u avgustu i oktobru (319). 
Analizom podataka koji su prikazani u tabeli 3 najviše je uvezeno, odnosno, izveZeno u 2019. i 2020. godini, brašna i žita; voća i povrća, čokoladnih proizvoda i krem proizvoda. 20.03.2020. godine. Stanovništvo je bilo u panici od epidemije, nestanka osnovnih životnih namirnica (brašno, šećer, ulje, konzerve, kvasac) i sredstava za higijenu (sapun, toalet papir, deterdžent...) u prodavnicama. Da bi sprečila paniku država je omogućila uvoz i izvoz robe iz Srbije. Povećan broj analiziranih uzoraka iz uvoza i izvoza zabeležen je 2020. godine u odnosu na 2018. i 2019. godinu. Najviše je uvezeno i izvezeno: brašna i žita, voća i povrća, čokoladnih i krem proizvoda. 
U INEP-u je u prvoj polovini 2020. godine analizirano 57% više uzoraka u odnosu na 2019. godinu. Rezultati govore u prilog da je Republika Srbija učinila napor u 2020. godini da stanovništvo ne oseti nestašicu robe u prodavnicama, kao što se desilo u nekim mnogo razvijenijim zemljama Evrope. Zaključuje se da je Republika Srbija u stanju da se nosi s ekonomskim posledicama korona-krize. 

Zahvalnica / Acknowledgments

Istraživanja predstavljena u ovom radu su urađena uz finansijsku podršku Ministarstva prosvete, nauke i tehnološkog razvoja Republike Srbije, u okviru finansiranja naučno istraživačkog rada na Univerzitetu u Beogradu, Institut za primenu nuklearne energije-INEP, prema ugovoru sa evidencionim brojem 451-03-09/2021-14/200019. 

LITERATURA / REFERENCES


Tabela 1 -

 1 Broj analiziranih uzoraka (namirnice, stočna hrana, predmeti opšte upotrebe, veštačko đubrivo i ostalo) od januara do juna u 2018, 2019. i 2020. 



Table 1 -

 1 Number of analyzed samples (food, animal feed, general purpose items, mineral fertilizers and other) from January to June in 2018, 2019 and 2020 


	Mesec	Godina	Namirnice	Stočna hrana	Predmeti opšte upotrebe	Veštačko đubrivo	Ostalo	Ukupno
		2018.	159	2	1	41	21	224
	Januar	2019.	109	0	0	10	6	125
		2020.	150	0	9	6	58	223
		2018.	173	3	1	5	18	200
	Februar	2019.	85	0	1	6	24	116
		2020.	189	1	7	26	64	287
		2018.	229	2	1	27	18	277
	Mart	2019.	89	0	3	18	17	127
		2020.	226	0	9	35	49	319
		2018.	202	0	5	18	11	236
	April	2019.	112	0	0	18	17	147
		2020.	182	2	5	14	62	265
		2018.	216	3	10	21	29	279
	Maj	2019.	254	0	0	5	25	284
		2020.	229	1	8	25	48	311
		2018.	192	1	0	26	6	225
	Jun	2019.	193	0	1	4	35	233
		2020.	323	0	13	14	66	416

Table 2 -

 2 Tabela 2 -Broj analiziranih uzoraka (namirnice, stočna hrana, predmeti opšte upotrebe, veštačko đubrivo i ostalo) od jula do decembra u 2018, 2019. i 2020. Number of analyzed samples (food, animal feed, general purpose items, mineral fertilizers and other) from July to December in 2018, 2019 and 2020 


	Mesec	Godina	Namirnice	Stočna hrana	Predmeti opšte upotrebe	Veštačko đubrivo	Ostalo	Ukupno
		2018.	218	2	0	5	17	242
	Jul	2019.	269	0	1	21	31	322
		2020.	177	1	16	7	35	236
		2018.	164	2	0	23	11	200
	Avgust	2019.	331	2	0	18	31	382
		2020.	231	0	12	25	51	319
		2018.	235	1	2	4	12	254
	Septembar	2019.	329	0	7	3	35	374
		2020.	161	0	6	13	36	216
		2018.	235	1	2	4	12	254
	Oktobar	2019.	356	1	2	4	26	389
		2020.	242	0	4	17	56	319
		2018.	214	0	0	11	7	232
	Novembar	2019.	358	2	5	3	17	384
		2020.	195	1	1	14	69	280
		2018.	181	1	0	11	27	220
	Decembar	2019.	349	0	9	5	13	377
		2020.	167	1	12	14	65	259
		Tabela 3 -Broj analiziranih namirnica iz uvoza u 2019. i 2020.	

Table 3 -

 3 Number of analyzed food imported in 2019 and 2020 Prvi stanovnik Srbije oboleo od COVID-19 evidentiran je 06.03.2020. godine. Vanredno stanje u Srbiji je proglašeno 16.03.2020. godine. Epidemija COVID-19 je proglašena 


	Vrsta namirnice	2019.	2020.	Vrsta namirnice	2019.	2020.
	Žito, brašno	348	407	Čaj	33	23
	Hleb, peciva i sl.	3	34	Čokoladni proizvodi, krem proizvodi	81	68
	Testenine	19	11	Bombonski proizvodi	7	22
	Šećer	1	0	Keks, žita za doručak, snek, suvo pečeni	16	27
	Ulje, margarin	5	2	Dodatak jelima, supe, sosovi	1	9
	Sveže voće i povrće	11	20	Začini	4	0
	Voćni sokovi	3	16	Ostali prehrambeni proizv. biljnog porekla	15	10
	Ostali proizvodi od voća	21	68	Osvežavajuća bezalkoholna pića	136	4
	Proizvodi od povrća	6	5	Žestoka alkoholna pića	1	2
	Voće i povrće (iz hladnjača)	178	213	Ostalo	645	453
	Kafa	1	2
Uvoz robe u Srbiju tokom COVID-19 pandemije