FENOLOGIJA CVJETANJA TRI VRSTE LIPE (Tilia sp.) NA PODRU


Izvod: Cilj rada je analiza perioda cvjetanja vrsta roda lipa (Tilia sp.) u toku jedne vegetacione sezone, na podru ju grada Banja Luke. Vrste obuhva ene ovim istraživanjem su: krupnolisna, sitnolisna i srebrnolisna lipa. Terensko istraživanje je sprovedeno na tri lokaliteta: u parku Mladen Stojanovi , Univerzitetskom gradu i na Star evici. Utvr ene su klimatske, edafske i orografske karakteristike objekta istraživanja. Navedeni lokaliteti, iako se nalaze relativno blizu u istom klimatskom podru ju, pružaju razli ite ekološke uslove za razvoj i fenologiju istraživanih vrsta. Pra eno je pet faza cvjetanja, s ciljem da se utvrdi uticaj stanišnih uslova na fenofazu cvjetanja, te utvrde geneti ke razli itosti analiziranih stabala. Rezultati istraživanja pokazuju da po etak i trajanje pojedinih faza cvjetanja istraživanih vrsta, u najve oj mjeri zavise od vrste i stanišnih uslova. Na osnovu izvršenih fenoloških osmatranja konstatovane su razlike u trajanju perioda cvjetanja kod analiziranih stabala unutar istog lokaliteta. Dobijeni rezultati mogu biti od koristi kod procjene kvaliteta sjemena i de nisanja vremena i na ina njegovog sakupljanja. 

and vegetation characteristics of the research objects were collected. The mentioned sites, although located relatively close to each other and therefore belonging to the same climatic region, provide a variety of the environmental conditions for the growth and phenology of the examined species. During the research, ve phases of owering were examined, in order to determined in uence of habitat conditions to phenophase of owering, and to determine genetic diversity of analyzed trees. The results indicate that the beginning and duration of certain phenophases of owering of the examined species mainly depend on the species and habitat conditions. On the basis of phonological observations, there are di erences in the duration of the period of owering of the analyzed trees in the same locality. The results may be useful in assessing the quality of seeds and de ne the time and manner of their collection. 
Keys words: Tilia platyphyllos Scop., Tilia cordata Mill., Tilia argentea Desf., phenophase of owering, Banja Luka UVOD Promjene koje se dešavaju tokom vegetacionog perioda pokazuju jasnu periodi nost, što se odražava u postepenom smjenjivanju razli itih faza razvi a na biljci (po etak listanja, po etak cvjetanja, plodonošenje i dr.). Te promjene su ozna ene kao fenofaze, iz ega proizlazi da FENOLOGIJA (od gr . phainomai -pojavljujem se, faza, stupanj i logos -nauka), kao nauka prou ava razli ite sezonske pojave, koje se periodi no pojavljuju u razvoju vegetacije tokom godine. Drugim rije ima, fenologija je grana biologije, koja prou ava promjene u godišnjem razvoju žive prirode i njihovu zavisnost od vanjskih faktora sredine (Šili , 2002). Osnovni zadatak fenologije jeste posmatranje i pra enje promjena u godišnjem ciklusu razvi a biljaka i životinja, kao i itavih biocenoza i registrovanje vremena u kome se pojavljuju pojedine faze razvi a. Najpogodnije za posmatranje su one fenofaze koje su upadljive, a istovremeno predstavljaju i zna ajne momente u razvi u (npr. olistavanje, cvjetanje, plodonošenje, opadanje liš a -kod biljaka, parenje -kod životinja itd.) (Hale i Morgham 2001). Fenofaza cvjetanja obuhvata period od momenta pojave prvih cvjetova pa sve do kraja cvjetanja koga karakteriše rasipanje perijanta pra eno odgovaraju om promjenom boje, njegovim sasušivanjem i opadanjem (Olja a i sar. 2006). 
Iako je doba nastupanja fenofaza kao biološka osobina u osnovnim crtama odre ena prirodom svake vrste, tj. proizilazi iz naslijednih osobina individua vrste, koje nisu jednake kod svih, ipak na ritam ovih pojava uti u u izvjesnim granicama i uslovi neposredne sredine gdje se biljke nalaze (Bunuševac, 1961). U sklopu svih faktora sredine na ritam životnih pojava u toku vegetacije, po-red uslova reljefa i zemljišta, naro ito jak uticaj imaju lokalni klimatski uslovi, kao i geneti ka osnova pra ene individue, odnosno populacije (Dani i , 2008). Oni mogu da uti u da neka fenofaza u konkretnim uslovima sredine po ne nešto ranije ili kasnije i traje kra e ili duže vrijeme (Bunuševac, 1961). Cilj istraživanja u ovom radu je registrovanje vremena u kome se pojavljuje fenofaza cvjetanja tri vrste lipa (Tilia platyphyllos Scop., Tilia cordata Mill. i Tilia argentea Desf.) na tri lokaliteta u Banjoj Luci, te da se uporedi period cvjetanja lipa unutar jednog lokaliteta i izme u lokaliteta, kao i izme u pomatranih stabala. Pored ovoga, cilj je analiza dinamike cvjetanja (po etka, dužine trajanja i završetka cvjetanja), odnosno, kakav i koliki je uticaj stanišnih uslova i genotipa na fenofazu cvjetanja. Istraživanja imaju veliki zna aj u smislu obrazovanja sjemena kod ovih vrsta. Ukoliko bi se dokazalo da vrijeme cvjetanja pojedina nih stabala ili lokaliteta se potpuno "mimoilazi" onda se može govoriti o ograni enoj fluktuaciji polena što ima jak uticaj na ograni eno u eš e roditelja u procesu obrazovanja sjemena. 

OBJEKAT ISTRAŽIVANJA

Prema Ekološko vegetacijskoj rejonizaciji (Stefanovi i sar. 1983) podru je grada Banja Luke sa okolinom pripada Pripanonskoj oblasti, sjeverozapadnom bosanskom podru ju. Grad Banja Luka leži na obje strane rijeke Vrbas, u tektonskoj uvali pravca jugozapad -sjeveroistok. Grad se nalazi na 44º 27' 27'' sjeverne geografske širine i 17º 11' 14" isto ne geografske dužine, kao i na apsolutnoj nadmorskoj visini od 163 m (dokumentacija Urbanisti kog zavoda Banjaluke). Sastav geološke podloge Banja Luke i okoline, veoma je raznolik. Ravni dio grada i okoline leži na aluvijalnim i deluvijalnim talozima. Podru je izme u Vrbanje, Slatine, esme i Klašnica leži na pješ arima. Uski pojas uz obalu Vrbasa od Šehera do Zalužana, sastavljen je od slatkovodnih kre njaka, laporca i gline. Predio Gornjeg Šehera, Novoselije, Star evice i Bjeljevine leži pretežno na laporastim i plo astim kre njacima. Naselja i prostrana banjaluka polja pedološki pripadaju sme em zemljištu sa humusnim slojem, ispod kojeg senalaze znatne naslage pijeska i šljunka (Šili , 1964). 
Banja Luka se nalazi u podru ju umjereno kontinentalne klime, sa dosta oštrim zimama i toplim ljetima. Na klimu znatno uti u kompleksi zelenih površina, rijeka Vrbas i njene pritoke, te urbanizacija gradskog podru ja. Vegetacioni period traje oko 200 dana (dokumentacija RHMZ RS). Budu i da se prou avani lokaliteti nalaze relativno blizu, a samim tim i u istom klimatskom podru ju korišteni su klimatski elementi meteorološke stanice Banja Luka. Na osnovu podataka o srednjim mjese nim temperaturama vazduha u periodu Legenda: T (ºC) -prosje na mjese na temperatura vazduha P (mm) -prosje na mjese na koli ina padavina Fenološka istraživanja su obavljena na tri lokaliteta -park Mladen Stojanovi , Univerzitetski grad i Star evica (tabela 2, slika 1). 
Tabela 2. Geografska širina, dužina i nadmorska visina za odabrane lokalitete Fenološka posmatranja su obavljana isti dan na svim lokalitetima. Nakon što je primje eno bubrenje pupova, lokaliteti su posje ivani svaka tri dana do pojave cvjetova kod prvog stabla, a kasnije svaka dva dana do kraja cvjetanja i na poslijednjem posmatranom stablu. Posmatranja su vršena pri sun anom vremenu u drugoj polovini dana. Za uspješno posmatranje formiran je niz praenih faza cvjetanja i to: 
1. Pojava prvih cvjetova 2. Po etak punog cvjetanja (oko 25% otvorenih cvjetova) 
3. Vrijeme punog cvjetanja (otvorena ve ina cvjetova, na više od 50% cvasti) 4. Kraj punog cvjetanja (oko 75% cvjetova bez cvjetnog omota a -perijanta) 5. Kraj cvjetanja (svi cvjetovi bez perijanta) (slika 2.) 
Kao dan po etka cvjetanja definisan je onaj dan tokom kojeg je opažena pojava prvih cvjetova. Vremenom punog cvjetanja smatran je dan tokom kojeg je opažen najve i broj otvorenih cvjetova na biljci. Kraj cvjetanja, dan u kojem nije više bilo otvorenih cvijetova sa svježim laticama, ve su bile suve i opale. 
(Tilia sp.) , 2014, . 20, . 27 -40 
Sva zapažanja odnosno prikupljeni podaci su odmah unešeni u dnevnik fenoloških opažanja. Prema Jovanovi -u (2000), krupnolisna ili rana lipa cvjeta ponekad od druge dekade maja, sitnolisna ili kasna lipa po inje da cvjeta u junu, nedjelju ili dvije kasnije od rane lipe, dok srebrnolisna lipa cvjeta kasnije od kasne lipe, u junu -julu. Za rezultate dobijene ovim istraživanjem, može se re i da su u skladu sa rezultatima navedenog autora. 

Uticaj stanišnih uslova na cvjetanje

Vrijeme cvjetanja stabala obuhva enih istraživanjem zavisi od njihovih naslijednih i bioloških osobina, kao i ekoloških uslova od kojih najve i uticaj imaju klimatski faktori. Budu i da ne postoje meteorološke stanice na prou avanim lokalitetima, korišteni su klimatski elementi meteorološke stanice Banja Luka. Prosje na temperatura vazduha, u Banjoj Luci 2013. godine, za mjesec maj je iznosila 16,6ºC, za jun 20,4ºC i za jul 23,3ºC (dokumentacija iz RHMZ RS). 
Na lokalitetima obuhva enim istraživanjem, faze pojava prvih cvjetova, po etak punog cvjetanja i vrijeme punog cvjetanja, kod sitnolisne (Tilia cordata) i srebrnolisne lipe (Tilia argentea) traju kra e u odnosu na iste faze kod krupnolisne lipe (Tilia paltyphyllos) (grafikon 1 -3), a vrijednosti srednjih dnevnih temperatura vazduha u tom periodu bile su znatno ve e što je moglo uticati na kra i tok cvjetanja. Prou avaju i biologiju cvjetanja nekih kultivara obi ne lijeske (Corylus avellana), Kukava (1988) tvrdi da velika kolebanja temperature nepovoljno djeluju na cvjetanje, te je produžavaju. S druge strane, u povoljnim uslovima cvjetanje se odvija u kra em periodu. Navedene trvrdnje su potvr ene i ovim istraživanjem jer prema dobijenim rezultatima krupnolisna lipa imala je najduži period cvjetanja na sve tri lokaliteta u odnosu na sitnolisnu i srebrnolisnu lipu. U vrijeme cvjetanja krupnolisne lipe tj. tokom tre e dekade mjeseca maja i po etkom juna, na podru ju Banja Luke zabilježeno je svježije vrijeme uz niže temperature vazduha, kada su padavine bile skoro svakodnevna pojava, to je uticalo na duže trajanje pojedinih faza cvjetanja, a time i na trajanje perioda cvjetanja. Cvjetanje sitnolisne i srebrnolisne lipe zabilježeno u mjesecu junu pri višim temperaturama vazduha i manjoj koli ini padavina, te je njihov period cvjetanja bio kra i. 
Za vrijeme cvjetanja krupnolisne lipe, zabilježene su ve e vrijednosti koli ine padavina što je za posljedicu imalo duže trajanje pojedinih faza cvjetanja ove vrste na svim istraživanim lokalitetima. Za vrijeme cvjetanja sitnolisne i srebrnolisne lipe koli ine padavina su bile veoma male, što je uslovilo kra i period cvjetanja pomenutih vrsta (grafikon 4 -6). Konstatovane ve e promjene vrijednosti relativne vlažnosti vazduha za vrijeme cvjetanja krupnolisne lipe tako e mogu se dovesti u vezu sa dužim trajanjem pojedinih faza cvjetanja ove vrste, na svim istraživanim lokalitetima. 

ZAKLJU AK

Upore uju i vrijeme cvjetanja tri vrste lipe: Tilia platyphyllos, Tilia cordata i Tilia argentea na tri lokaliteta u Banjoj Luci (park Mladen Stojanovi , Univerzitetski kampus, Star evica) s vremenom cvjetanja navedenim u literaturi, može se konstatovati da nema ve ih odstupanja. Period cvjetanja pomenutih vrsta razlikovao se od vrste do vrste, što je i bilo za o ekivano. Tako e, uporeuju i vrijeme cvjetanja izme u pomenutih lokacija, zapaženo je da cvjetanje na lokalitetu Star evica kasnilo dva dana u odnosu na druga dva lokaliteta. Razlog tome su mikroklimatski uslovi koji na tim lokalitetima, koji su od velikog zna aja za rast i razvoj biljaka u urbanoj sredini. 
Razlike u etku cvjetanja, trajanju faza kao i trajanju perioda cvjetanja uo ene kod istraživanih stabla unutar istog lokaliteta, dakle postoji unutarvrsna varijabilnost, što potvr uje da trajanje perioda cvjetanja lipe u zna ajnoj mjeri zavisi od naslijednih osobina, kao i od klimatskih faktora, prvenstveno temeperature vazduha, koli ine padavina i relativne vlažnosti vazduha. Ovim istraživanjem nije potvr eno da se vrijeme cvjetanja pojedinanih stabala ili lokaliteta potpuno "mimoilazi", što zna i da sjeme sakupljeno na ovim stablima je rezultat fluktuacije polena (a time i fluktacije gena) izmeu posmatranih stabala. S ozirom da su ova fenološka istraživanja obavljena u jednoj vegetacijskoj sezoni i na lokalitetima koji se nalaze relativno blizu, ne mogu se donositi opšti zaklju ci o karakteristikama fenofaze cvjetanja istraživanih vrsta. Zato ovi podaci mogu poslužiti za budu a istraživanja vrsta lipe (Tilia sp.) u Banjoj Luci i okolini, kroz razli ite vegetacione periode. 

Figure 1 .

 1 Figure 1. Localities (sites) ( 1 -park Mladen Stojanovic, 2 -Universty Campus, 3 -Starcevica) (Izvor / Source: Google earth) 


Figure 2 .

 2 Figure 2. Large-leaved lime phenological phasses observed by visual monitoring (Foto / Photo by: Tomi Branka, 2013.) 


Figure 1 .Figure 2 .

 12 Figure 1. Flowering phases and average air temperatures. park Mladen Stojanovic 


Figure 4 .Figure 5 .Figure 6 .

 456 Figure 4. Flowering phases and precipations, park Mladen Stojanovic 


Table 1 .

 1 godine najhladniji mjesec januar sa prosjekom 1,0ºC, a najtopliji mjesec jul sa prosjekom 22,8ºC. Dok srednja godišnja temperatura vazduha za dato podru je iznosi 12,1ºC (tabela 1). U periodu 2000 -2012 godine, na podru ju Banja Luke, mjesec sa najve om koli inom padavina je jun 101 mm, sa najmanjom februar 61 mm, a prosje na godišnja koli ina padavina je 1084 mm (tabela 1). Padavine su povoljno raspore ene tokom godine, pa ih u vegetacionom periodu ima oko 560 mm. Naj eš i vjetrovi duvaju iz pravca jugoistok -sjeverozapad (dokumentacija RHMZ RS). Climate data for Banja Luka 


							(Tilia sp.)					
										, 2014, . 20,		. 27 -40
	2000 -2012 Tabela 1. Prikaz klimatskih podataka, Banja Luka						
	Godina						2000 -2012				
	Mjesec	Jan Feb Mar Apr Maj Jun	Jul	Avg Sep Okt Nov Dec God
	T(ºC)	1,0	2,5 7,6 12,3 17,1 21,0 22,8 22,2 16,6 12,0 7,5	2,4 12,1
	P(mm)	72	61	71	91	93	107	76	71	72	63	79	101 1084

Table 2 .

 2 Latitude 


	Park Mladen Stojanovi	44 46'42"	17 12'07"	163
	Univerzitetski kampus	44 46'28"	17 12'27"	156
	Star evica	44 45'28"	17 12'29"	199

, longitude and and alltitude for selected sites Lokalitet Geog. širina Geog. dužina Nadmorska visina [m] 
Table 3 .

 3 Spatial distribution of trees regards to species and locality 


	.	, .	, .	.	
					, 2014, . 20,	. 27 -40
	METOD RADA				
	Terenska istraživanja su obuhvatala pra enje perioda cvjetanja tri vrste lipe u
	jednoj vegetacionoj sezoni. Kao metod istraživanja korišten je tranzitni (mar-
	šutni) metod, na osnovu kojeg je izvršeno prisustvo i determinacija vrste, te
	utvr ene geografske koordinate i nadmorska visina nalazišta. Odabrana stabla
	su numeri ki obilježena i uglavnom su birana ona stabla koja su lako dostupna
	radi preciznijeg opažanja.			
	Fenološka posmatranja su obavljena na ukupno 27 stabala, od toga na po tri
	stabla iste vrste na jednom nalazištu, odnosno devet stabala na jednom lokali-
	tetu, u periodu od 26. maja do 29. juna 2013. godine (tabela 3.).
	Lokalitet	Tilia platyphyllos	Vrsta Tilia cordata	Tilia argentea	Ukupno
	Park Mladen Stojanovi	3		3	3	9
	Univerzitetski grad	3		3	3	9
	Star evica	3		3	3	9
	Ukupno	9		9	9	27

Tabela 3. Raspored posmatranih stabala u odnosu na vrstu i lokalitet 
Table 4 .

 4 ) Na lokalitetu park Mladen Stojanovi , prvi cvjetovi krupnolisne lipe (Tilia platyphyllos) uo eni su 27. maja 2013. godine na dva stabla, a na jednom dva dana kasnije, faza vrijeme punog cvjetanja i kraj punog cvjetanja trajale su svaka po pet dana. Kao kraj cvjetanja ove vrste zabilježen je 13.06. Na istom lokalitetu, sitnolisna lipa (Tilia cordata) po ela je cvjetati etrnaest dana kasnije (10.06.), u odnosu na krupnolisnu lipu i to na dva stabla, dok je na jednom stablu cvjetanje kasnilo dva dana, a trajalo je sve do 24.06., sa po etkom punog cvjetanja 03.06.. Srebrnolisna lipa (Tilia argentea) cvjetala je od 16.06. do 28.06. Najduži period cvjetanja imala je krupnolisna lipa (17 dana), zatim sitnolisna (14 dana), a najkra i srebrnolisna lipa (12 dana) (tabela 4). Three lime species floweirng dynamics at 3 sites in Banja Luka Tilia cordata, Tilia argentea), sa razli itim datumima po etka i kraja cvjetanja, iznosilo je 34 dana. Cvjetanja lipe na lokalitetu park Mladen Stojanovi ukupno je iznosilo 32 dana, Univerzitetski kampus 30 dana i Starevica 34 dana. 


	.	, .	, .	.
				, 2014, . 20,	. 27 -40
	REZULTATI ISTRAŽIVANJA I DISKUSIJA	
	Fenologija cvjetanja			

Na osnovu fenoloških osmatranja, na lokalitetu Univerzitetski grad, može se uzeti da je cvjetanje krupnolisne lipe (Tilia platyphyllos) po elo 28.05., jer je na dva stabla tog datuma uo eno otvaranje cvjetova, dok sedam dana kasnije po inje puno cvjetanje (04.06.).Sitnolisna lipa (Tilia cordata) procvjetala je 10.06.na sve tri posmatrana stabla, vrijeme punog cvjetanja po inje pet dana kasnije (15.06.), a cvjetanje je završeno 13.06.Srebrnolisna lipa (Tilia argentea ) imala je najkra i period cvjetanja 15.06.-27.06.na sva tri stabla, kao datum punog cvjetanja zabilježen je 19.06.(tabela 4).Na istraživanom lokalitetu Star evica, prvi razvijeni cvijetovi krupnolisne lipe (Tilia platyphyllos) pojavili su se 26.05. na sve tri stabla, vrijeme punog cvjetanja po inje po etkom prve dekade mjeseca juna (01.06.), a kraj cvjetanja po etkom druge dekade juna (11.06.). Prvi otvoreni cvijetovi srebrnolisne lipe (Tilia cordata) zapaženi su 09.06. na sve tri stabla, vrijeme punog cvjetanja zabilježeno je 15.06. i kraj cvjetanja 23.06. Najranije otvaranje cvjetova srebrnolisne lipe (Tilia argentea) na ovom lokalitetu zabilježeno je 17.smatrana stabla pomenute vrste. To ukazuje na široku individualnu genotipsku varijabilnost istraživanih stabla, tako da razli iti genotipovi imaju razli itu reakciju na iste ili sli ne stanišne uslove. Ukupno cvjetanje tri vrste lipe (Tilia 
The eld research was conducted in three sites: The Park Mladen Stojanovic, University City and Starcevica. Climate, soil, orographic
FENOLOGIJA CVJETANJA TRI VRSTE LIPE (Tilia sp.) NA PODRU