A n | e l i j a I v k o v, B r a n i s l a v S . \ u r | e v, M i l a n C v e t a n o v i } Prirodno-matemati~ki fakultet Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo, 

Prou~avawe razvitka stanovni{tva u vojvo|anskim naseqima znatno je pouzdanije po~ev od 18. veka kada je na ovim prostorima uvedena crkvena registracija ra|awa, ven~avawa i umirawa. Ove, tzv. matrikule ro|enih, ven~anih i umrlih vodili su lokalni parosi i one su priznavane kao zvani~ni dokumenti sve do 1895. godine, kada je uvedena obaveza gra|anske registracije ovih doga|aja. Na osnovu podataka iz matrikula ven~anih mogu}e je testirati Hajnalovu (H a j n a l, 1965) podelu bra~nosti na evropski i neevropski model, s tim {to je Srbija svrstana u prelazni tip. Po{to i posledwi popis ukazuje na ve}u u~estalost bra~nosti i ni`i udeo celibata na vojvo|anskom selu (B o b i }, u {tampi) seosko stanov-ni{tvo trebalo bi i po ostalim pokazateqima da bude bli`e neevrop-skom modelu. Testirawe osnovnih pokazateqa nupcijaliteta izvr{eno je u slede}ih pet vojvo|anskih sela: Pivnice, Srpski Mileti}, Novo Milo-{evo, Obrovac i Kqaji}evo. Prikazani su: stopa nupcijaliteta, prose~na starost prilikom sklapawa braka, starosna razlika me|u supru`nicima, homogenost brakova, indeks homogamije i maritalna distanca. 
STOPA NUPCIJALITETA U posmatranim naseqima u 20. veku je sklopqeno 26.440 brakova, prose~no 44,1 po nasequ godi{we. Prose~na stopa nupcijaliteta u posmatranim naseqima iznosi 8,9‰. Stopa stagnira do po~etka Prvog svetskog rata, kada nastupa prvi veliki pad. Nakon rata javqa se maksimum. Do Drugog svetskog rata imamo trend laganog pada. Posle jo{ jedne ratne depresije, stopa naglo raste, pa stagnira do 1961. godine, nakon ~ega je zabele`en mawi pad, da bi u periodu 1969-1974. ponovo bio ustaqen. Nakon toga imamo trend pada stope. Periodi sa natprose~nom stopom su 1901-1913, 1918-1933, 1945-1961, 1969-1974. Grafikon 1. -Prose~na stopa nupcijaliteta u posmatranim naseqima U Pivnicama je sklopqeno 36,6 brakova godi{we. Prose~na stopa nupcijaliteta iznosi 8,9‰. Najvi{e stope su zabele`ene 1919. godine -28,7‰ i 1948. godine -15,1‰. Najni`e stope se javqaju 1915. godine -1,3‰ i 1945. godine -2‰. Periodi sa natprose~nom stopom su 1901-1908, 1918-1934, 1938-1942, 1946-1950. U Srpskom Mileti}u sklopqeno je 37,2 braka godi{we. Prose~na stopa nupcijaliteta iznosi 9,5‰. Najvi{e stope su zabele`ene 1919. godine -28,7‰ i 1918. godine -18,2‰. Najni`e stope se javqaju 1945. godine -1‰ i 1944. godine -1,7‰. Periodi sa natprose~nom stopom su 1902-1914, 1918-1922, 1968-1974. U Novom Milo{evu sklopqeno je 79,2 braka godi{we. Prose~na stopa nupcijaliteta iznosi 8,6‰. Najvi{e stope su zabele `ene 1919. godine -17,8‰ i 1948. godine -16,2‰. Najni`e stope se javqaju 1915. godine -2,5‰ i 1998. godine -2,7‰. Periodi sa natprose~nom stopom su [1919][1920][1921][1922][1923][1947][1948][1949][1950][1951][1952][1953][1954][1955][1956][1957][1958] -1910, 1946-1952, 1969-1974. U Kqaji}evu je sklopqeno 52,2 braka godi{we. Prose~na stopa nupcijaliteta iznosi 9,2‰. Najvi{e stope su zabele`ene 1919. godine -39,4‰ i 1957. godine 18,8‰. Najni`e stope se javqaju 1945. godine -0,8‰ i 1915. godine -1,2‰. Periodi sa natprose~nom stopom su 1906--1910, 1925-1930, 1955-1975. PROSE^NA STAROST PRILIKOM SKLAPAWA BRAKA U Evropi se sre}emo sa dva slu~aja: br`om ekonomskom nezavisno-{}u i ranijim sklapawem savremenih brakova (pa danas `ene ulaze u brak sa 22 do 25 godina) i daqe kasnim sklapawem brakova (u Danskoj sa 28 i 25, a u [vedskoj sa 30 i 27 godina), jer bra~nost fluktuira u zavisnosti od ekonomskih preduslova za zasnivawe porodice. 
Podru~je Srbije se nalazi isto~no od linije Trst-Sankt Peterburg, pa tako po teritorijalnoj podeli pripada isto~noevropskom prelaznom modelu (po J. Hajnal-u) i trebalo bi da ima slede}e karakteristike: 
-`ene bi trebalo da sklapaju brak u starosti izme|u 20-23 godine, a mu{karci pre 27 godina -do navr{enih 50 godina brak bi trebalo da sklopi od 90 do 95% lica (\ u r | e v, 1990/1991). Sli~ne karakteristike bi trebalo da imaju i posmatrana naseqa na, tako i kod mu{karaca imaju vrednosti koje pripadaju isto~noevropskom prelaznom modelu bra~nosti, gde se kao {to je napomenuto one nalaze i prema svom teritorijalnom polo`aju. Me|utim, uo~ava se da se javqa pove}awe sredwe starosti, kako kod mu{karaca, tako i kod `ena, te da se krajem posmatranog perioda javqaju u svim naseqima odlike zapadnoevrposkog modela bra~nosti. U Srpskom Mileti}u sredwa starost mu{karaca je 24,2, a `ena 20,9 godina. Supru`nici najkasnije u brak ulaze 1945. godine, sa 32, od-nosno 26,5 godina. Visoka starost kod mlado`ewa je zabele`ena jo{ 1983. godine (28,3 godine), a kod `ena 1991. godine, 24,7 godina. [to se minimalne starosti ti~e u ovom nasequ se javqaju dva ekstrema. Kod mlado`ewa se javqa 1992. godine (20,3) {to je netipi~no za podru~je Vojvodine. Do tada su najmla|i bili 1930. godine (20,9). Sredwa starost mlada 1915. godine iznosila je samo 15,7 godina, a najbli`a starost zabele`ena je 1925. godine, 18,4 godine. Natprose~na starost kod supru`nika se javqa od 1953-1966, 1973-1986. i 1990-2000 1935-1952, 1960--1969, 1985-2000, a kod `ena 1941-1964, 1995-2000 U Kqaji}evu sredwa starost mu{karaca je 24,5, a `ena 21,2 godina. Supru`nici su najkasnije u{li u brak 1962. i 1963. godine, mu{karci sa 32,2, odnosno 30,8 godina, a `ene 28,7, odnosno 27,8 godina. Minimalna starost se javqa 1914/15. godine -21,2 godina za mu{karce i 21,9 za `ene. Supru`nici su bili mladi i 1929. godine sa 21,4 odnosno 21,9 godina. Natprose~na starost kod mlado`ewa se javqa od 1950-1969, 1975--2000, a kod mlada 1949-1965. i 1989-2000. STAROSNA RAZLIKA ME\U SUPRU@NICIMA Ranijim analizama starosne razlike me|u supru`nicima, uo~eno je da je na podru~ju Vojvodine, tokom HH veka zastupqena starosna razlika me|u supru`nicima od 3 godine, gde je mu{karac stariji. Javqa se zanemarqivo mali broj brakova u kojima je `ena starija, ~ak i onih u kojima su supru`nici istih godina. Interesantno je da se takve pojave javqaju naj~e{}e u vreme ratova ili na samom kraju HH veka (kada u svetskim trendovima postaje "moderno" da je `ena starija). U posmatranim naseqima uo~ava se da je prose~na starosna razlika me|u supru`nicima od 2,8 godina u Pivnicama, do 3,4 u Novom Milo{evu, {to potvr|uju dosada{wa istra`ivawa. 
Tabela 2. -Prose~na starosna razlika me|u supru`nicima Ako analiziramo naseqa pojedina~no, dolazimo do slede}eg: U Pivnicama je zabele`ena mala starosna razlika od svega pola godine 1968. godine, dok je maksimalna od 6 godina uo~ena 1915. godine U Srpskom Mileti}u je zabele`ena najmawa razlika od svega 0,1 godine (1943), dok je maksimalna razlika uo~ena 1990. i iznosi 6 godina. 
U Novom Milo{evu, minimalna starosna razlika od 0,9 godina se javqa na samom po~etku HH veka 1904. godine, dok je maksimalna razlika od 5,7 godina zabele`ena 1945. 
U Obrovcu je maksimalna razlika od 6,2 godine zabele`ena na kraju posmatranog perioda 1991. (kada je uo~ena i maksimalna starost mu{karaca), a minimalna od 0,7 godina je uo~ena 1959. (kada je zabele`ena maksimalna starost `ena). 
U Kqaji}evu je maksimalna starosna razlika zabele`ena 1934. godine i iznosila je 7,7 godina, dok je minimalna zabele`ena 1949. i iznosila je 1,2 godine. 
Ono {to je posebno interesantno su slu~ajevi kada su neveste bile starije, a ta pojava je zabele`ena u tri od pet analiziranih naseqa i to samo po jednom. U Kqaji}evu ova pojava se uo~ava 1964. godine i iznosi 1,3 godine, u Srpskom Mileti}u 1992. godine i iznosi 1,7 godina (maksimum) i u Pivnicama 1917. godine, kada su `ene bile minimalno starije (svega 0,2 godine). 
HOMOGENOST BRAKOVA Prema mestu ro|ewa supru`nici su po Lepage-u razvrstani u 4 grupe: 1. SS -oba supru`nika ro|ena su u mestu, gde je sklopqen brak, 2. SM -mlado`ewa ro|en u tom mestu, a nevesta na strani, 3. MS -nevesta ro|ena u tom mestu, a mlado`ewa na strani, 4. MM -oba supru`nika ro|ena na strani SS tip braka je tokom 20. veka najzastupqeniji u Pivnicama, u proseku ~ini 78% svih brakova (maksimum 20-ih, 83%, minimum 90-ih 73%). Ve}ina brakova i u Novom Milo{evu spada u ovaj tip, prose~no 61% (maks. 1911-1920. 71%, min. 20-ih, 54,2%). U Kqaji}evu (maks. 30-ih, 94,2%) i Srpskom Mileti}u (1911Mileti}u ( -1920, 91,7%), 91,7%), gde je do kraja Drugog svetskog rata `ivelo nema~ko stanovni{tvo. Udeo ovog tipa braka je do kraja rata bio izuzetno visok. Nakon kolonizacije, slu~aj da su oba supru`nika ro|ena u mestu braka je zanemarqiv. U Perlezu je u proseku naj-re|e zastupqen ovaj tip, prose~no tek svaki ~etvrti brak (25%). Dok je u 30-ima svaki drugi brak bio SS tipa, u 90-ima tek 3%. 
SM tim brakova, kada je mlado`ewa ro|en u mestu, a nevesta na strani, gledaju}i ceo 20. vek najzastupqeniji je u Perlezu, 28% brakova (maks. 70-ih, 39%, min. u 20-ima, 15%). Ovaj tip je ~est i u Novom Mi-lo{evu, 22% brakova (maks. 60-ih 29%, min. 1901Mi-lo{evu, 22% brakova (maks. 60-ih 29%, min. -1910. 14%. 14%). U Kqaji-}evu i Srpskom Mileti}u ovaj tip je zastupqen tek od 70-ih godina, kad je dostignut i maksimum 37%, tj. 40%. U Pivnicama ima tek 9% ovih brakova (maks. 70-ih, 13%, min. 60-ih, 4,1%). 
MS tip brakova, kada je mlado`ewa ro|en u mestu, a nevesta na strani tokom 20. veka najzastupqeniji je u Perlezu, 23% (maks. 20-ih, 40%, min. 90-ih, 10%). Zna~ajan je udeo i u Novom Milo{evu, 15%, mada se od po~etka 20. veka smawuje. U Pivnicama je svaki deseti brak ovog tipa, a u Srpskom Mileti}u i Kqaji}evu jo{ re|i, u 50-ima tek 1%. 
MM tip braka, kada su oba supru`nika ro|ena na strani je do Drugog svetskog rata zastupqen samo u Perlezu, a nakon rata ima prete`ni udeo u Srpskom Mileti}u i Kqaji}evu (u 50-ima su skoro svi brakovi bili ovog tipa 97,8%, odn. 95,2%). U Pivnicama ovaj tip braka vrlo malo je zastupqen, u proseku tek 0,6%, kao i u Novom Milo{evu 2%. 
Po tipovima bra~nosti, dakle naseqa mo`emo grupisati u one sa visokim udelom SS tipa (Pivnice i Novo Milo{evo), one sa podjednakim udelom SS (do II sv. rata) i MM tipa (nakon II sv. rata). Zanimqivo je da su u Perlezu ravnomerno zastupqena sva ~etiri tipa. 

INDEKS HOMOGAMIJE

Indeks homogamije je odnos sklopqenih brakova izme|u supru`nika, koji su ro|eni u mestu gde je brak sklopqen i sklopqenih brakova izme|u supru`nika kojima je rodno mesto van mesta sklapawa braka. 
Indeks homogamije se ra~una putem formula: Od posmatranih naseqa jedino je u Kqaji}evu tokom celog 20. veka indeks homogamije bio pozitivan (maksimum 1951-1960. 0,6), {to zna~i da je to endogeno naseqe, isto kao i Srpski Mileti} koji je samo prve dekade imao negativan indeks. Novo Milo{evo je do 70-ih godina imalo negativan indeks (minimum 1921-1930. -0,4). Pivnice i Perlez su u na-jve}em delu 20. veka imali negativan indeks. 
Minimum je zabele`en kod oba pola u Kqaji}evu, gde su mlade 20-ih prelazile tek po 7,7 km, a mlado`ewe 30-ih 9,6 km u proseku. 
Maksimum se javqa u Srpskom Mileti}u, gde su u 50-ima mlade u proseku pre{le ~ak po 517,1 km, a mlado`ewe u 60-ima 481,4 km. U 20. veku u proseku najdu`u razdaqinu su pre{li supru`nici u Srpskom 7,odn. 159,5 km) i Kqaji}evu (156,7,odn. 145 km). U Perlezu prose~na distanca iznosi oko sto kilometra (96,9, odn. 74 km), dok su najmawe prevalili u Pivnicama, tek 15,3, odn. 15,0 km. 

ZAKQU^AK

Podaci o osnovnim karakteristikama nupcijaliteta dvadesetog veka u pet vojvo|anskih sela ukazuju na male razlike me|u selima i na wihovu istu dugoro~nu razvojnu tendenciju. Po~etkom dvadesetog veka bra~nost je zaista bila skoro univerzalna, starost prilikom sklapawa prvog braka vrlo niska. Tokom posmatranih stotinu godina primetno je da se brakovi sve mawe sklapaju, a da je starost prilikom sklapawa prvog braka osetno porasla. Starosna razlika me|u supru`nicima bila je i ostala mala, te nije vidqiva o~ekivana pravilnost. Homogenost brakova, indeks homogamije i maritalna distanca pod velikim uticajem su masovnih migracija, koje su u nekim selima prekinule tradicionalne trendove. 
Hajnalova podela bra~nosti mo`e se koristiti samo kao okvir za istra`ivawe. Ni transferzalna ni longitudinalna analiza osnovnih komponenata bra~nosti ne potvr|uju u potpunosti Hajnalovu tipologiju. 



  Grafikon 2. -Prose~na starost supru`nika u posmatranim naseqima Sredwa starost supru`nika u posmatranim naseqima ima iste oscilacije. Sredwa starost mu{karaca iznosi 25 godina, dok `ena 21,7 godina. Do kraja Drugog svetskog rata vrednosti se uglavnom kre}u ispod proseka. Mlado`ewe su u proseku bile najmla|e 1925.(22,6) i 1914. godine (22,8), dok su mlade imale 19,7 godina 1912. i 1914. godine. Od 1945. godine sredwa starost raste, kad mu{karci bele`e sekundarni maksimum od 28,2 godina. U 60-im supru`nici sklapaju brak sa najvi{e godina: 1962. godine `eme imaju 24,1 godinu, naredne 24,4, kad i mu{karci ulaze u brak sa 28,3 godina. Nakon toga sledi blagi pad ali se krajem posmatranog perioda pove}ava, tako da od 80-ih godina imamo natprose~ne vrednosti. U Pivnicama su zabele`ene najni`e sredwe starosti kod posmatranih naseqa, mlado`ewe 23,4 godina, mlade 20,6 godina, {to mo`e biti posledica nacionalne strukture, jer je u ovom nasequ zastupqeno slova~ko stanovni{tvo. Maksimum kod mu{karaca zabele`en je 1945. (27,4 godina) i 1966. godine (26,4 godina). Mlade su se najkasnije udavale sa 23,3 godina 1980. i 1981. godine. Mlado`ewe su se najranije `enili 1917. godine (20,6) i 1968. godine (21,1). Minimum kod `ena je 19 godina i javqa se 1909. i 1910. godine. Natprose~na starost u du`em periodu kod mu{karaca javqa se tek od 1978-2000, a zanimqivo, kod `ena, sredwa starost vrlo malo varira od prose~ne. 




  P = (SS+SM)•(SS+MS)÷N i I = (n-p)/(h-p) gde je: I -indeks homogamije, n-SS, h-(SS+SM) i N -broj sklopqenih brakova.Vrednost indeksa homogamije mo`e se kretati u intervalu od -1 do 1. Ako je vrednost bli`a 1, re~ je o zatvorenosti populacije (endogenost), u suprotnom radi se o otvorenosti populacije (egzogenost). 




  Grafikon 4. -Indeks homogamije u posmatranim naseqima 




  LITERATURA B e r i }, B. i drugi (1986): Modeli optimalne starosne razlike me|u supru`nicima pri sklapawu prvog braka. Stanovni{tvo, broj 1-4, strane 55-64. B o b i }, M. (2001): Tranzicija bra~nog partnerstva -primer naseqa Beograd. Zbornik Matice srpske za dru{tvene nauke, broj 110-111, strane 193-202. B o b i }, M. u {tampi. Bra~nost stanovni{tva. U monografiji: Branislav S. \ u r | e v, urednik: Stanovni{tvo i doma}instva Autonomne Pokrajine Vojvodine po~etkom 21. veka. Matica srpska, Novi Sad. \ u r | e v, B. S. (1990/1991): Nupcijalitet u selu Vilovu. Stanovni{tvo, broj 3-4/1-2, strane 219-226. I v k o v, A., \ u r | e v, B. S. (2001): Nupcijalitet i divorcijalitet Banata, Zbornik Matice srpske za dru{tvene nauke, broj 110-111, strane 203-213. Letopis srpske pravoslavne crkve u Obrovcu Mati~ne kwige ven~anih za period 1875-1999, Srpski Mileti} Mati~ne kwige ven~anih od 1896. do 1995. godine, Mesna kancelarija, Obrovac Mati~ne kwige ven~anih u periodu 1805-2002. godine, Evangelisti~ka crkva, Pivnice Mati~ne kwige ven~anih u periodu 1805-2002. godine, Katoli~ka crkva, Pivnice Mati~ne kwige ven~anih u periodu 1805-2002. godine, Pravoslavna crkva, Pivnice 




  




  




  




  




  . U Novom Milo{evu sredwa starost mu{karaca je 24,7, a `ena 21,4 godina. Maksimum starosti supru`nici bele`e 1945. godine 29,6 godina, odnosno 23,9 godina. Mu{karci su kasno ulazili u brak i 2000. godine (28,6), a `ene i 1961. godine (24). Najranije u brak supru`nici su ulazili u periodu 1901-1904, kada su mlado`ewe imale 21,4 godina, a mlade 19,7. Natprose~na starost kod mlado`ewa se javqa od 





  . U Obrovcu sredwa starost mu{karaca je 24,5, a `ena 21,2 godina. Mu{karci su najkasnije u{li u brak 1991. godine, kada su u proseku imali 30,2 godine i 1945. godine sa 28,1 godina. Minimalna starost im se javqa 1925. (21,3 godina) i 1923. godine (21,7 godina). Mlade su 1958. i 1959. godine imale 24,7, odnosno 26,1 godina. Minimalna starost zabele-`ena je 1927. (17,9 godina), odnosno 1942. godine (18 godina). Natprose~na starost kod mlado`ewa se javqa izme|u 1943-2000, a kod `ena 1945--2000. 



Rad je deo projekta "Problemi prirodnog prira{taja seoskog stanovni{tva AP Vojvodine" koga finansira Ministarstvo nauke i za{tite `ivotne sredine Republike Srbije. 

2 Kod navedenih naseqa data je analiza pojedinih parametara za nupcijalitet, odnosno udadbeno-`enidbene migracije u zavisnosti od raspolo`ivih podataka.