Nova tumačenja vesti o južnoslovenskim gentes u De administrando imperio vizantijskog cara Konstantina VII Porfirogenita (944-959) / New Interpretations of Data about South Slavic Gentes from the De Administrando Imperio of Byzantine Emperor Constantine VII Porphyrogenitus (944-959)


sredine 19. veka, izvan Lučićevog, inače veoma čvrstog, istraživačkog traga. Zapravo, pionirski rad na polju slovenske istoriografije pripao je jezikoslovcima -Jozefu Dobrovskom (1753-1829), 4 Jerneju Kopitaru (1780-1844), 5 Josipu Pavlu Šafariku (1795-1861), 6 Francu Miklošiću (1813-1891) 7 i Vatroslavu Jagiću (1838-1923) 8 -a sve prema onim standardima izučavanja prošlosti koje je utemeljio veliki Leopold Ranke -pre svega empirizma. 9 Prva dublja istraživanja DAI otpočela su pojavom nove generacije su se vladarska imena u dinastiji Iraklida ponavljala, javio se tehnički problem obeležavanja novca. Najstariji sin cara Iraklija zvao se takođe Iraklije, iz braka sa Evdokijom (Heraclius Novus Constantinus), dok je iz drugog braka sa nećakom Martinom imao takođe sina Konstantina Iraklija (Konstantin III, vladao samo četiri meseca 641); najzad, Konstans II imao je trojicu sinova, među kojim je bio još jedan Iraklije. Stoga, dok su sinovi Konstansa II bili savladari sa svojim ocem, na novcu Iraklije je skraćivan kao HERA CONST, a Konstantin IV kao CONS; cf. Grierson 1968, 100-101; Alexander 1977, 231; Sarris 2011, 258; Živković 2012a, 59. Za Teofanove vesti o carevima Irakliju Konstantinu (641) i Konstansu II (641-668), videti, Niebuhr (ed.) 1829, 463.17-19, 464.6-7: Constantinus iunior, qui et Heraclius Heraclii filius consul renunciatus est; za Konstansa II: Constantinus genitor meus avo nimirum…meo Heraclio; Niebuhr (ed.) 1829, 523.21. 4 Dobrowsky 1813; Dobrowsky 1822. 5 Kopitar 1808. 6 Šafařik 1837; takođe Nemac, Kaulfuss 1842. 7 Miklosich 1850. 8 Jagić 1910. Za Jagićev kriticizam onovremenih dela videti Jagić 1871, 172-208; Jagić 1866, 131-139; za Jagićev metod, videti, Jagić 1867; Jagić 1895. 9 Ranke 1824. Za ocenu Rankeovog metoda i uopšte njegov metodološki pristup istoriji, kao uostalom Momzenov i Drojzenov, videti, Bos 2010, 207-220; obavezno pogledati i, Beiser 2011, 253-288, i ANUBiH-40.11 naučnika, čiji su najvažniji predstavnici Franjo Rački (1828-1894) i Ivan Kukuljević Sakcinski (1816-1889). 10 Tako je vrlo brzo došlo do preispitivanja nekih od ključnih premisa koje su bile suštinski važne za razumevanje vesti o Hrvatima i Srbima, odnosno Južnim Slovenima. 11 Najpoznatiji kritičari DAI, koji su težište istraživanja pomerili u drugu stranu -pre svega sumnjajući u "istinitost" carevih vesti o Hrvatima i Srbima, bili su, pored Ernsta Dümmlera (1830-1902), 12 Vatroslav Jagić, Franjo Rački 13 i Vjekoslav Klaić (1849-1928). 14 Sva trojica pomenutih istraživača pripadali su klasičnom modelu tadašnjih naučnika s dobrom naobrazbom klasičnih jezika i poznavanjem latinskih srednjovekovnih izvora. Ta znanja bila su ključna da se Porfirogenitove vesti procene i zadobiju nova tumačenja. 15 Od njihovog vremena, dakle, otpočinje da se širi lepeza novih mišljenja o DAI -Armin Pavić (1844-1911), 16 Konstantin Grot (1853-1934), 17 Timotej Florinski (1854-1919), 18 Gavro Manojlović (1856-1939), 19 Antun Dabinović. 20 U Srbiji se prvo pojavljuju Srbi Prečani, pre svih Konstantin Nikolajević (1821-1877), neobično darovit istraživač, ali bez potrebne i nedovoljne kritičnosti. 21 Pravi rodonačelnih srpske kritičke 10 Rad Franje Račkog na sakupljanju izvora i njihovom objavljivanju, zatim niz rasprava kojima je pokrenuo naučnu polemiku sa brojnim istoričarima iz srpske i hrvatske istoriografije, neizmerno je dragocen; rame uz rame sa Račkim stoji Ivan Kukuljević Sakcinski; svakako, treba pomenuti i Brašanić 1871. Pregled osnovne bibliografije hrvatskih i srpskih istoričara, daje Dujčev 1968. 11 Tako Dümmler 1856. Od vremena Šafařika 1837, 254-256, 406-412, usađena je kod panslavista, kod Kopitara, Miklošića, Jagića, Klaića, ali i Dümmlera, ideja o "srpsko hrvatskom klinu" koji se udenuo među Južne Slovene; koristan pregled, Džino 2010a. 12 Dümmler 1856, posebno str. 7-31. 13 Rački 1861, posebno str. 1-40; Rački 1864; Rački 1881. O ukupnom delu Franje Račkog videti Smičiklas 1895. 14 Klaić 1878; Klaić 1899. 15 Najžešću kritiku filologa i njihovog pristupa istoriji dao je Nietzsche u svome nedovršenom delu Wir Philologen, gde doslovce kaže: "Ništa se ne može saznati iz filoloških razgovora, kada je reč o filolozima. To je najobičnije đubre"; videti Lerer 2002, 13. Ništa lepše o filolozima nije se izrazio ni Saussare 2002, uz primedbu da je njihov metod komparativan, ali ne istorijski. 16 Pavić 1906. 17 Grot 1880, posebno str. 147-199. 18 Florinski 1881. Manojlović 1902;Manojlović 1910-1911. 20 Dabinović 1941;Dabinović 1930;Dabinović 1939. 21 Nikolajević 1864. istoriografije, bio je, opet, jedan Srbin Prečanin, Ilarion Ruvarac (1832-1905), koji je dugo vodio bitku sa predstavnicima stare, romantičarske "škole". 22 Tek na isteku 19. veka stasava prva, metodološki dobro utemeljena, generacija srpskih srednjovekovaca koja je kadra da nastavi ozbiljna istraživanja DAI i uopšte srednjovekovnih tema -Stojan Novaković (1842-1915), 23 nesumnjivo najizrazitiji predstavnik kritičke istoriografije u Srbiji, a za njim još nekoliko vrsnih istorika -Ljubomir Stojanović (1865-1930), Ljubomir Jovanović (1865-1928), Ljubomir Kovačević (1848-1918) i specifični, ali ne bez znanja, koji kombinuje romantičarski i kritički pristup izvorima, Pantelija Srećković (1834-1903). 24 Na ova imena valja sada staviti tačku, jer sve te rasprave, uglavnom, sa aspekta "porfirogenitologije", nisu danas više relevantne, niti mogu da pruže neke nove odgovore. Čitava ta južnoslovenska istorijska škola, srpska i hrvatska, podjednako, u osnovi nemačka po svojim kritičkim uzorima, proučavala je DAI teme po jednom crnobelom obrascu, tačno-netačno, poput rešavanja tautologije. Osnovno pitanje, odakle sve te vesti dolaze, ko ih je i kada prikupio, za koju priliku su napisane, sa kojim ciljem -zapravo je ostalo po strani. Valja istaći da su svi istraživači sledili jedan metodološki obrazac koji je zahtevao da se prvo odredi autor izvora, zatim da se odredi vreme nastanka dela, potom mesto nastanka, te na kraju po kojim izvorima je delo napisano. Taj metodološki pristup, koji i danas sledi Rankeov obrazac, postavljao je sasvim dobra pitanja, ali pogrešnim redosledom. Redosled pitanja bi trebalo da bude: po kojim izvorima je delo nastalo (jer to što neko kaže da je napisao neko delo ne mora da znači da ga je zaista on napisao), zatim vreme nastanka, potom mesto, te na kraju tek ko bi mogao da bude autor. 25 vežinu unosi sledeća generacija: Niko Županić (1876-1961), 26 Stanoje Stanojević (1874-22 Ilarion Ruvarac prvi je predstavnik kritičke istoriografije kod Srba. Za ocenu Porfirogenitovih vesti o Bosni kod Ruvarca videti Ruvarac 1878; Ruvarac 1881. 23 Novaković 1879; Novaković 1893. 24 Kovačević / Jovanović / Stojanović / Srećković 1884, 1888. Sva četvorica pomenutih istoričara uglavnom su se bavili srpskom istorijom od vremena Stefana Nemanje. Ovde su navedeni najpre kao predstavnici kritičke istoriografije, uz svu specifičnost pristupa izvorima Pantelije Srećkovića. 25 Živković 2012a, 10. 26 Županič 1922;Županič 1925Županič . 1937Županič ), 27 Vladimir Ćorović (1885Županič -1941)), Ljudmil Hauptman (1884-1968), 28 Ferdinand Šišić (186928 Ferdinand Šišić ( -1940)), 29 Petar Skok (1881-1956), 30 Bogo Grafenauer (1916-1995), 31 Georgije Ostrogorski (1902-1976) 32 i tada najmlađi među njima -Božidar Ferjančić (1929-1998), 33 od koga valja početi savremena istraživanja DAI u srpskoj, hrvatskoj i slovenačkoj istoriografiji. 
Božidar Ferjančić je 1959. godine, kao vrlo mlad istraživač, prikupio gotovo sve vesti o Južnim Slovenima iz DAI, De thematibus, Vita Basili i iz De cerimoniis aulae Byzantine, te ih preveo i snabdeo izvanrednim komentarima -koji su, po mnogo čemu, ostali neprevaziđeni u svetskoj istoriografiji. 34 Dubokim kritičkim pogledom na ovu zbirku carevih vesti o Slovenima, Ferjančić je precizno odredio dokle se smelo ići u zaključcima, a dokle u pretpostavkama, kojih se inače čuvao. Imao je izuzetan dar da kroz kritiku vrela uspostavi pravu meru i precizno oceni mesto i značaj izvora. Njegovi ključni radovi o DAI pojavili su se relativno kasno, tek od devedesetih godina prošlog veka, i to najpre kao odgovor na polemiku koja se razvila oko jednog revizionističkog stava koji se javio u hrvatskoj istoriografiji -stava koje je zastupao jedan pravnik, Lujo Margetić. Do tog trenutka, valja precizno reći jednu važnu činjenicu, Georgije Ostrogorski je, dolaskom na Beogradski Univerzitet, ustanovio tada treću katedru za vizantologiju u svetu. Povrh svega, smatran je vodećim stručnjakom za istoriju Vizantije. Hauptmann 1925;Hauptmann 1937;Hauptmann 1931Hauptmann . 29 Šišić 1914;;Šišić 1923Šišić . 30 Skok 1927;;Skok 1938. 31 Ferjančić 1959. Najvažniji Ferjančićevi radovi su Ferjančić 1987;Ferjančić 1991;Ferjančić 1996;Ferjančić 1997. 35 Tokom kasnih šezdesetih i ranih sedamdesetih godina Jadran Ferluga je objavio tri veoma važne rasprave, koje ni do danas nisu izgubile na aktuelnosti, Ferluga 1968; Ferluga 1970; Ferluga 1971. Najznačajnije Ferlugino delo svakako je Ferluga 1957. 36 Barišić 1953a;Barišić 1953b. 37 Radovi Ljubomira Maksimovića na temu Srba i Hrvata, sa posebnim osvrtom na delo Konstantina Porfirogenita, prikupljeni su u knjizi Maksimović 2008. Ivan Đurić (1947-1997). 38 S druge strane, hrvatska istoriografija nije stekla nijedno novo ime iz vizantologije, koje bi bilo kadro da se nosi sa kritikom vizantijskih izvora, odnosno DAI -uz jedan izuzetak koji je pokazao kako se nezavisnim tokom istraživanja može doći do važnih, novih, rezultata -Radoslav Katičić (1930-). 39 Tako je, lagano, nastao hijatus u hrvatskoj istoriografiji, u kojoj je jedan pravnik odigrao ključnu ulogu. Kada se Nadi Klaić,40 pri kraju njenog stvaralačkog rada, učinilo da je Lujo Margetić zaista pronašao rešenje kojim se seoba Hrvata pomera u početak 9. veka, nastao je veliki problem koji se dalje samo širio, poput dobro razvejanog šumskog požara. 41 Kada se na to pridoda Relja Novaković, koji se DAI bavio nezavisno od svih drugih naučnih centara tadašnje SFRJ, razmere neznanja koje je ušlo u naučne časopise postale su gotovo zastrašujuće. 42 Da bi se do kraja shvatile posledice Margetićevog rada na DAI, mora se reći da je on tada morao da uvede još jednu premisu, o kojoj su doduše već razmišljali Grafenauer i Hauptmann, da je 30. poglavlje DAI napisao neki drugi pisac. 43 Suština je u tome, nažalost, što ni Lujo Margetić, ni Nada Klaić, a još manje Relja Novaković, nisu imali nikakva znanja o čitavom DAI, već su tumačili onako kako im se činilo da se iz koneksta mogu vaditi delovi, pa koristiti po potrebi. To je bilo, u najmanju ruku, nasilje nad izvorom -ako bi takvo krivično delo postojalo. Najzad, na tragu Margetićevih zabluda ostao je i jedan klasični filolog, Miljenko Lončar, potpuno prihvativši mišljenje da je poglavlje 30. DAI nastalo kasnije i od nekog drugog autora. 44 38 Đurić 1986. 39 Radoslav Katičić, naslednik na Jagićevoj katedri za slovensku filologiju u Beču i vrstan poznavalac grčke i latinske filologije. Najpreglednije je pogledati Katičićeve radove prikupljene u knjizi, Katičić 1993. Prema širini naobrazbe i sposobnosti tumačenja, stoji uz rame Ferjančiću. 40 Margetić 1977;Margetić 1988. Margetićev rad vrlo brzo je znalački ocenio, Suić 1977. Takođe i Štih 1987. 42 Treba naglasiti da je Relja Novaković u svome radu, Novaković 1972, još uvek sledio istorijski metod i dao neke nove, važne doprinose, pre svega za Bosnu. Lončar 1992;Lončar 2002;Lončar 2007;Lončar 2008;Lončar 2011. Dakle, faza ispitivanja DAI posle Drugog svetskog rata bila je usmerena, što se beogradske vizantološke škole tiče, upornim branjenjem verodostojnosti Porfirogenitove priče o seobi Srba i Hrvata (Ferjančić, Maksimović, uz hrvatske autore -Katičić, Suić), donekle pitanjem teritorijalnog prostiranja Bosne (Novaković, Ćirković), 45 a najmanje kritici samih vesti iz DAI, uz poptuno negiranje, ali i nepoznavanje celovitog DAI. Taj koncept ostao je do danas zaštitni znak srpske vizantologije, makar u onom delu u kojem se bavi Konstantinom Porfirogenitom i njegovim delom. 46 S druge strane, sva druga ne manje važna istoriografska pitanja ostavljena su otvorenim, s izuzetkom Ferluginog rada o južnoslovenskim kneževinama kao širem fenomenu -gde je ostao, nažalost, usamljen. Na suprotnom kraju polako se profilisala misao da hrvatska "seoba" zaista i nije bila u sedmom veku, nego početkom devetog veka. Sa strane arheologa, ali ne južnoslovenskih, ova teza je dobila neobično jako mesto. 47 raj jedne ere u izučavanju DAI označen je ujedno na početku novog milenijuma. Taj kraj nije samo kalendarski ugodan za istoričare, već, sticajem okolnosti, novim metodološkim pristupom otvara prostor za nova tumačenja. Javljaju se novi autori, sa novim percepcijama modela identiteta u ranom srednjem veku, kao i otvorenosti za ukrštanje srodnih disciplina -arheologije i etnologije sa istorijom i klasičnom filologijom. Tu pre svega valja imati na umu trojicu autora: Florina Kurtu, Danijela Džina i Mladena Ančića. Florin Kurta je svojom studijom o Slovenima u Podunavlju, dosta široko postavljenom, izneo jednu teoriju o konstrukciji slovenskog identiteta kao posledicu dodira sa Romejima na dunavskom limesu -pa je tako, kroz sukob, došlo do formiranja novog identiteta. Ujedno je, primenivši svoje ideje, izvršio i analizu Porfirogenitove seobe Srba i Hrvata, i predstavio taj događaj 45 Ćirković 1998. 46 Tako Komatina 2010, prosuđuje da su hrvatski vladari Krasimir i Miroslav pripadali vremenu 895-925. -teza koja je ponovljena više puta, a prvi put još od pionira slovenske arheologije i istoriografije, Josipa Pavela Šafarika -na koga se i autor u gore pomenutom radu iz 2010. godine pozivakao da je vreme stalo, pre više od 150 godina. U istoj ravni, repeticije, bez istraživanja, ostaje i najmlađi predstavnik beogradske vizantološke škole, Babić 2011. 47  kao posledicu propagande Konstantina Porfirogenita. Dakle, prema Kurti, uglavnom sve ono o čemu piše Konstantin Porfirogenit o "seobi" Srba i Hrvata, moglo bi se nazvati fikcijom. 48 Danijel Džino, pak, u tom pravcu je otišao još i dalje, pa je u studiji Becoming Slav, Becoming Croat odbacio bilo kakvu mogućnost da su se navedeni događaji iz ranosrednjovekovne srpske i hrvatske istorije uopšte odigrali, a posebno je bio kritičan prema pripovesti o padu Salone.49 U istu grupu autora spada i autor iz Hrvatske, Mladen Ančić, koji opet čvrsto veruje u dalmatinsku istoriju ranog srednjeg veka kao posledicu konstrukcija Konstantina Porfirogenita. 50 Svim ovim radovima nedostaje veoma važna komponenta kritike izvora na koju se, izgleda, potpuno zaboravilo. Polazi se, naime, od već usvojenih tumačenjana primer, poglavlje 30 DAI je napisao anonimni autor, seoba Hrvata se odigrala početkom 9. veka, Salonu Sloveni i Avari nisu zauzeli -koja se dalje uzimaju kao sigurne činjenice i na njih se, po izboru autora, dalje, uglavnom, fantazira, a ne istražuje. Zaboravlja se da istoričari ne treba da ispituju da li se nešto dogodilo ili nije, već da slede izvore koji ih do takvih odgovora dovode najsigurnijim putem. Taj najsigurniji put nije odbacivanje izvora i njegova diskreditacija -jer se na taj način nauka ne razvija, već proizvode hipoteze. Stoga, potrebno je reći nešto novo, odnosno upozoriti na radove koji nude neka nova rešenja, zasnovana na kritici izvora. 
Prva važna stvar jeste utvrđivanje što preciznije liste izvora koje je Konstantin Porfirogenit najverovatnije koristio. Analizirajući neke podatke iz DAI koji se tiču Dalmacije i priče o Dioklecijanu, utvrđeno je da se kao moguće vrelo javlja Flavius Nicomahus, pisac jedne istorije koja nije sačuvana. Ti podaci, primenjeni na poglavlje 29 DAI, prilično uverljivo ukazuju na to da podatak o Saloni, velikoj kao pola Carigrada, nije mogao da nastane iz glave Konstantina Porfirogenita, već na osnovu izvora kojeg je car koristio i koji je morao da potiče iz samog kraja 4. veka -kada je Salona, dabome, bila zaista veličine pola Carigrada. Nadalje, opis palate cara Dioklecijana nesumnjivo je iz nekog latinskog izvora, u kojem je pisalo da zidine Salone još uvek nisu propale, što Porfirogenit nikako ne bi mogao da napiše sredinom 10. veka, ali bi mogao na osnovu izvora mnogo bližem vremenu s kraja četvrtog ili početka petog veka. 51 rugo opažanje tiče se analize poglavlja 30, 31 i 32. Pokazalo se da je Porfirogenit iskoristio delo koje je po mestu nastanka moralo biti iz Rima. Naime, u ovim poglavljima nalaze se podaci o Hrvatima koji nisu mlađi od 878. godine. Spisak hrvatskih vladara iscrpen je iz tog izvora čije su hronološke granice podaleko od 10. veka, gde su istraživači, koristeći razne tehnike, pokušali da smeste Krasimera, Miroslava i Tomislava (kombinujući podatke iz DAI sa onim iz Tome Arhiđakona i Popa Dukljanina -što je metodološki nedopustivo), te najzad i Krešimira IIkoga je istoriografija, doslovce, izmislila. 52 reće opažanje tiče se liste gradova koju Porfirogenit koristi na osnovu istog onog izvora koji se služio za poglavlja 30 i 31. Ti gradovi, redovno prevođeni kao "naseljeni gradovi", zapravo su najvažnija crkvena sedišta južnoslovenskih glavara, u kojima je postojala crkvena organizacija u krilu rimske crkve. Tu bi se, uz arheološke nalaze, možda moglo i najdalje otići. U tom kontekstu Bosna, sa svoja dva grada, ne može da bude tumačena drugačije nego kao polity u istoj ravni sa Hrvatskom, Srbijom, Dukljom, Zahumljem i Travunijom. 53 etvrto opažanje tiče se poglavlja 32 DAI, i to posebno onog dela u kojem se govori o Mutimiru i njegovim naslednicima. Smatralo se, zaista dugo, da su to vesti koje je Konstantin pronašao u nekoj Hronici srpskih vladara, pa te podatke bilo prepisao, bilo ih, neznatno ih izmenivši, uneo u poglavlje 32. 54 I to rešenje, kako se čini, nije dobro. Naime, analizom više drugih poglavlja DAI, pre svega o Armeniji, ustanovljeno je da Porfirogenit koristi brojna pisma carskih diplomata i oficira, koji su na terenu bili zaduženi da se bave lokalnim arhontima. Upravo iz takvih dokumenata, dakle na osnovu carevih uputstava višim činovnicima, kao i obraćanja stranim vladarima, 51 Živković 2010a. 52 Videti detaljnu studiju, Živković 2012a, 82 i nap. 212, 132, 135-136, 140; Živković 2010b; Živković 2010c. 53  Konstantin Porfirogenit je lako mogao da utvrdi i kada je Mutimir došao na vlast, način na koji je u vlasti potvrđen, kao i sitnije pojedinosti o tome kako je Časlav, srpski knez, tražio pomoć kada se vratio u Srbiju iz bugarskog sužanjstva. 55 Time se otvara čitav niz drugih pitanja koja u istoriografiji nisu ni načeta. Naime, vesti o Časlavu, koje su posmatrane kao Porfirogenitovo preterivanje, zapravo potiču iz prvorazrednih dokumenatacarskih pisama. U tom kontekstu, Časlav traži carevu podršku, koju i dobija -što znači da je takvih pisama bilo više, najmanje dva. Carska pisma, takođe, datirana su po pravilima vizantijske kancelarije, indiktom, a ne godinom, pa se tako može razumeti kako je Konstantin Porfirogenit mogao da odredi dužinu vladavine Petra Gojnikovića jer je imao podatak da je pad Petrov bio u vreme bitke kod Anhijala (avgust 917), što je bio 5. indikt, pribeležen kod Teofanovog Nastavljača i Simeona Logoteta, 56 dok je u tom slučaju morao da ima dokument, pismo, u kojem je postojao hronološki podatak o početku Petrove vladavine, pošto je porazio uzurpatore, koje je nosilo datum 15. indikta. 
Nalaz vizantijske nomizme iz okoline Šapca, kao i arheološki tragovi ranosrednjovekovnog utvrđenja kod Mladenovca, sa tragovima borbe, datiranog u 10. vek, kao i vojne opreme, daju dodatnu težinu Porfirogentovim vestima. 57 Posebno se u tom slučaju ističe ugarska komponenta u odnosu na politiku srpskog arhonta, za čije vreme Ugari vrše dva upada na vizantijsku teritoriju duboko na jug 934. i 943. godine. 58 U tom kontekstu, novčana sredstva i materijalna pomoć Časlavu zadobijaju jako mesto u ulozi Srbije u sprečavanju ugarskih pohoda između 934. i 943. godine. 
Peta tema tiče se naizgled manje bitne priče o arhontu Travunije. U poglavlju o Travuniji postoji nedoslednost koju je teško logički objasniti. Naime, govoreći o tome kako su Travunjani svi bili Srbi, Porfirogenit završava rečenicom da je tako bilo do arhonta Vlastimira. Dakle, Srbi su bili Srbi do arhonta Vlastimira. A šta su bili pre i posle toga? Reč je zapravo o svojevrsnom tragu 55 Živković 2012b 56 Niebuhr 1829, 388. 57  Živković 2006, 71, nap. 155 -pomenuta nomizma Romana Lakapina kovana je posle 931. Niebuhr 1829, 430.22-431.3;462.19-463.3. rada Konstantina Porfirogenita sa izvorima. Kao da je car makazama sekao tekst. Rekonstruisana rečenica -što se veoma jednostavno može i dokazati -ispustila je deo prethodne rečenice. Kada se rečenica pročita kako treba dobija se: A do vremena arhonta Vlastimira Srbi su bili pod vlašću arhonta Srbije. Umesto: Do vremena vladavine arhonta Vlastimira Srbi su bili Srbi. 59 tuda se nameće misao da je Konstantin Porfirogenit iz poglavlja o Srbima "preselio" ovu rečenicu koja se ticala Travunije, kako bi je smestio u odgovarajuće poglavlje -o Travunjanima. 
Među sitnije pojedinosti koje su se javile kada je u naučnu raspravu uvedena ideja o postojanju spisa De conversione Croatorum et Serborum, koja je neupitna iz nekoliko razloga, važna je ona koja objašnjava izostanak Dukljana kao Srba. Uobičajeno objašnjenje bilo je da je car zaboravio ili prevideo ovaj važan podatak. Naravno, Ferjančić u ovo objašnjenje nikada nije poverovao, iako nije mogao objasniti dukljanski izostanak iz DAI kao Srba. Odgovor se dobija tako što se uključi De conversione Croatorum et Serborum (DCCS), uz poznavanje dijeceza na katoličkom zapadu, odnosno u Dalmaciji. 60 Naime, DCCS tretira Dalmaciju i Panoniju, dva najvažnija mesta misionarenja rimske crkve, ali u kontekstu borbe za crkvena prava sa Salcburgom, ali se ne bavi Prevalitanom, jer je ona izvan Dalmacije. U Dalmaciji Rim nema problema sa Carigradom, jer je prefektura Ilirik u Dalmaciji, a Duklja to nije. Iz tog razloga Rim zove dukljanske gradove starim, za razliku od svih drugih kastra oikoumena u DAI koji su iz vremena obnovljene misionarske aktivnosti rimske crkve, po svoj prilici, iz ranog devetog veka. 61 Takođe, pokazalo se da je priča o preseljenju jednog dela Hrvata koji su se prethodno smestili u Dalmaciji, konstrukcija -ali ne Konstantina Porfirogenita, već autora De conversione Croatorum et Serborum, po svoj prilici Anastasija Bibliotekara. 62 Autor DCCS je ovom pričom-konstrukcijom najverovatnije verovao da će uvođenjem Hrvata u Panoniju umanjiti ili negirati realni crkveni pritisak Salcburga na Panoniju, koji je rimskoj crkvi predstavljao 59 Živković 2012a, 188-189. 60 O crkvenoj organizaciji u južnoslovenskim polities, videti pregled kod Živković 2004, 70-114. 61 Živković 2012a, 85-86, 162. 62 Živković 2012a, 79, 200, 214-215. Videti o ovome, takođe, Gračanin 2008a;Gračanin 2008b. prepreku za misionarsku delatnost u tom pravcu. 63 Tako isto i priča o dvostrukoj "seobi" Srba nije Konstantinova, već onoga koji je sastavio DCCS, pokazujući tako da mu o prošlosti Srba nije bilo poznato ništa više od onoga što je o Hrvatima pronašao u izveštaju onoga koji je među Hrvatima, kasnih sedamdesetih godina devetog veka, boravio. 64 Podaci o ratovanju sa Bugarima u vreme Borisa Mihaila potiču od nekoga ko je boravio među Bugarima i dobro poznavao aktere događaja -Borisa, Mutimira i Vladmira. 65 o bi mogao biti izvor iz kruga ljudi oko Ćirila i Metodija. 66 Tu se javljaju i napušteni gradovi, tj. izvan crkvene organizacije, u kojima su posvedočeni hrišćanski motivi na spomenicima koje je svedok video i opisao. Ti podaci najverovatnije potiču od misionara, očevica. Takođe, ovo bi moglo da potiče iz Metodijevih spisa iz vremena pre odlaska u Moravsku misiju, ali je to sve tek hipoteza koju valja dokazati. 67 Nadalje, tu je i veoma važna činjenica da su Srbi smešteni iza Bojki, ali gledano iz pravca Venecije, ne iz Carigrada. To je zato jer je DCCS izvor nastao u Rimu, a ne u Carigradu. 68 Presudan dokaz da je DCCS i njegov srpsko-hrvatski sadržaj mogao da nastane isključivo na latinskom zapadu jeste opšte poznata činjenica da De conversione barbarorum jeste ekskluzivno latinski književni žanr, nikako vizantijski. 69 Kako se čitav proces pokrštavanja Srba i Hrvata posmatra očima Rima, jasno je i da pisac DCCS sedi u Rimu, nikako u Carigradu. Tako postaje jasno zbog čega jedan romejski car insistira na pokrštavanju Srba i Hrvata iz Rima. To objašnjava i jedinstven podatak kod jednog romejskog pisca, dabome sačuvan samo u DAI, zbog čega Konstantin Porfirogenit papu naziva najsvetijim, a u svim drugim vizantijskim izvorima jednostavno papom. Konstantin Porfirogenit pravi ovaj izuzetak jer sledi svoj izvor -De conversione Croatorum et Serborum. 
Kako istoričari koji se bave ranim srednjim vekom u Dalmaciji ili Iliriku mogu da budu sigurni danas u svoja tumačenja i koliko to smeju da budu? To pitanje ostavljam neodsuđeno, uz ogradu da mogu da ukažem na izbor nekih autora koji su, po mom sudu, pouzdaniji, spremniji, otvoreniji novim pristupima, novim metodologijama. Tu, među arheolozima, valja izdvojiti Maju Petrinec i njenu značajnu knjigu o ranosrednjovekovnim grobljima na području Hrvatske; 70 ali i mladog asistenta sa Filozofskog fakulteta u Zagrebu, Gorana Bilogrivića. 71 Tu je još jedna mlada snaga na polju istorije umetnosti, Ivan Basić, koji je već pokazao veliku sposobnost za kritičku analizu izvora. 72 Iz Rusije je, takođe, mladi Denis Alimov, koji se takođe bavi Dalmacijom u ranom srednjem veku, kao i pitanjima etnogeneze na minuciozan način. 73 Tako iz Hrvatske, kako se čini, najpre treba očekivati i nove pomake u Porfirogenitologiji. I najzad, onima koji su skloniji da teže usvajaju nove ideje, hipoteze i analize, uvek ostaju solidni autori na koje se mogu oslanjati za dugi niz godina -Neven Budak, 74 svima dobro poznati John Fine,75 Barišić, F. 1953b, Vizantiski Singidunum, ZRVI 3, 1953, 3-13. Basić, I. 2005 



  posebno p. 274: …it seems that Ranke really thinks that the historian can know the objective truth and tell us exactly what happened.Nova tumačenja vesti o južnoslovenskim gentes u De administrando imperio vizantijskog caraKonstantina VII Porfirogenita (944-959) 


	Tibor Živković
	Banja Luka
	Godišnjak/Jahrbuch 2012,41:201-210
	DOI:10.5644/Godisnjak.CBI.



  Evans 1989; Barford 2001. Slično stvari posmatra i Curta 2001. Novija istraživanja, Petrinec 2009, u velikoj meri su suprotna Barfordovim zaključcima. 





  Živković 2008. Pokušaj određivanja tačnijih istorijskih i hronoloških okvira nastanka Bosne u ranom srednjem veku, Živković 2010d. 



54Tako je predlagao Ostrogorski 1948; na istom tragu ostao je iMaksimović 1982. 


  Hervig Volfram,76Valter Pohl 77 te Ivo Goldstein.78when, for which occasion was it written and with which aim? The researchers posed of the source legitimate questions but in an incorrect order. The first thing which should have been asked is: on what sources is the work based on, when and where was it written, and who wrote it. Beside the historiographic part of the work, the author, using his own methodological template, also provides information about the newest results in the study of this historical text. He argues that the Emperor's main source on the settlement of the South Slavic peoples on the Balkan peninsula was the now lost work titled De conversione Croatorum et Serborum. Including this element into research allows us to understand some of the Emperor's claims which but which were never properly understood by historians. Literatura Alexander, S. S. 1977, Heraclius, Byzantine Ideology, and the David Plates, Speculum 52, 1977, 217-237. Alimov, D. E. 2008, "Preselenie" i "krštenie"? K probleme formirovania horvatskoi etničnosti v Dalmacii, Studia Slavica et Balcanica Petropolitana 2, 2008, 94-116. Alimov, D. E. 2010, Horvaty i gory: K voprosu o haraktere horvatskoj identichonsti v avarskom kaganate, Studia Slavica et Balcanica Petropolitana 2, 2010, 135-160. Alimov, D. E. 2011, Politija Borni: Gentes i Herrschaft v Dalmacii v pervoi četverti IX veka, Studia Slavica et Balcanica Petropolitana 1, 2011, 101-142. Ančić, M. 2010, Zamišljanje tradicije: Vrijeme i okolnosti postanka 30 glave djela De administrando imperio, Radovi zavoda za hrvatsku povijest Filozofskog fakulteta u Zagrebu 42, 2010, 133-152. Babić, B. 2011, Vizantijski i postvizantijski izvori o prostoru i položaju srednjovjekovne Bosne, ZRVI 48, 2011, 39-50. Barford, P. M. 2001, The Early Slavs: Culture and Society in Early Medieval Eastern Europe, London 2001. Barišić, F. 1953a, Čuda Dimitrija Solunskog kao istoriski izvor, Beograd 1953. 


	Summary
	New Interpretations of Data
	about South Slavic Gentes from
	the De Administrando Imperio of
	Byzantine Emperor Constantine VII
	Porphyrogenitus (944-959)
	This paper presents an overview of historical research
	of one of the most important documents for the ear-
	liest history of South Slavs -the De administrando
	imperio by the Byzantine Emperor Constantine VII
	Porphyrogenitus (944-959). It is evident that previ-
	ous researchers investigated this work according to a
	black/white, correct/incorrect template and that the
	most important things remained unanalysed -where
	does all this information come from, who collected it
	70 Petrinec 2009.
	71 Bilogrivić 2010.
	72 Basić 2005.

73Alimov 2008;BudaGoldstein 2008. and11.74Budak1990;Budak2008.75Fine 2006, posebno str.23-26, 29-33.76Wolfram1989.77Pohl1988.78 Goldstein 1995;Goldstein 2008. and 


  , Venerabilis presul Iohannes. Historijski Ivan Ravenjanin i začetci crkvene organizacije u Splitu u VII. stoljeću, Povijesni prilozi 29, 2005, 7-28. Beiser, F. C. 2011, The German Historicist Tradition, Oxford 2011. Belke, K. / Soustal, P. 1995, Die Byzantiner und ihre Nachbarn. Die De administrando imperio genannte Lehrschrift des Kaisers Konstantinos Porphyrogennetos für seinen Sohn Romanos, Wien 1995. 



Curta 2008;Curta 2010. 

Džino 2008;Džino 2009;Džino 2010b; te u monografiji, Džino 2010a. 

Ančić 2010.
Nova tumačenja vesti o južnoslovenskim gentes u De administrando imperio vizantijskog cara Konstantina VII Porfirogenita (944-959) / New Interpretations of Data about South Slavic Gentes from the De Administrando Imperio of Byzantine Emperor Constantine VII Porphyrogenitus (944-959)