O l i c a R a d o v a n o v i }, M i d r a g T o d o r o v i } Zavod za za{titu zdravqa "Timok" 19000 Zaje~ar


DEMOGRAFSKO STAWE I PERSPEKTIVE BUXAKA

SA@ETAK: Buxak, zapadni deo Stare planine, koji se nalazi u Isto~noj Srbiji, izuzetno je interesantna prirodna i kulturna celina i obiluje populacionim tokovima od starih civilizacija iz praistorije do danas. Vekovima je optere}ena stalnim migracijama koje su decenijama transformisale demografski i kulturni razvitak ovog prostora. 
Teoriju da je na ovim prostorima bilo `ivota jo{ u praistoriji potvr|uju tragovi kulturnih delatnosti ~oveka bronzanog doba (1400-800 g. p. n. e.) u pe-}ini koja nosi naziv Korenatac-Gabravnica nedaleko od Kalne (1). Iako je wihova istorija bogata i duga, a ratni periodi pogubeqni po stanovni{tvo, najstariji stanovnici ovog podru~ja navode da su wihove "familije" na ovim prostorima "oduvek" (2). Podaci o naseqima ovog dela Stare planine iz sredine 16. veka pokazuju da je ve}ina naseqa na tom podru~ju postojala i pre skoro 500 godina. 
U posledwim decenijama XX i po~etkom XXI veka dolazi do zna~ajnih demografskih promena u op{tinama Timo~ke krajine, a najintenzivnije su u oblasti Buxaka. Prema posledwim popisnim podacima u ovoj oblasti `ivi 2028 stanovnika, {to je ~ak tri puta mawe nego prema prvim dostupnim popisnim podacima ovih prostora (1879. god.) i ~ak {est puta mawe nego u periodu nakon Drugog svetskog rata. Danas pojedina naseqa imaju mawe od 5 stanovnika. Gustina naseqenosti posledwih godina je oko 7 stanovnika na 1 km 2 , a sredinom veka se kretala oko 45 na 1 km 2 . Populacija ovog prostora spada u vrlo stare populacije (3) i nalazi se u fazi najdubqe demografske starosti, po ~emu se ovo podru~je o{tro diferencira od svih podru~ja u Timo~koj krajini i Centralnoj Srbiji (prose~na starost oko 60 godina). KQU^NE RE^I: Buxak, demografsko stawe, prespektive UVOD Buxak, deo koji obuhvata podno`je najvi{ih vrhova Stare planine, administrativno pripada op{tini Kwa`evac i zbog svoje zapostavqenosti i zaba~enosti nosi ovo ime, koje na turskom jeziku zna~i: zakutak, ugao, }o{ak, (3) i u prenosnom smislu u potpunosti mu odgovara. Ova izuzetno interesantna prirodna i kulturna celina obiluje populacionim tokovima od starih civilizacija iz praistorije do danas i optere}ena je stalnim migracijama koje su decenijama transformisale demografski, ekonomski i kulturni razvitak. 
Jedan od najstarijih, stanovni{tvom naseqenih prostora u Isto~noj Srbiji je Buxak. Od kraja 19 veka (1879. godine) pa sve do po~etka 21. veka, stanovni{tvo se smawilo za vi{e od 3 puta, a broj ~lanova po doma-}instavu za 5 puta. Suo~eno sa surovim uslovima planinskog `ivota i bezperspektivno{}u, stanovni{tvo se intenzivno iseqavalo u ravni~arske predele Belog Timoka i u ve}e okolne gradove (2). 
Za ne{to vi{e od pola veka , stanovni{tvo Buxaka se smawilo za 84,32%, a broj doma}instava za 39,04%, sa baznim indeksom od -80 do -90, i jedino u Kalni oko -60. To smawewe je prouzrokovalo i smawewe prose~nog broja stanovnika na jedno doma}instvo od 5,26 u 1948. godini na 1.35 u 2002. godini. Od 14 naseqa u 6 nije bilo nijedno ro|ewe u periodu 1999-2003. godina. Godi{we se ra|a 3-4 deteta, a umire preko 70 stanovnika. Danas je seosko stanovni{tvo op{tine Kwa`evac veoma staro i nalazi se u fazi najdubqe demografske starosti (prose~na starost je 47,3 godine). 
Sude}i prema dugoro~nom trendu pada nataliteta i ubrzanog starewa polulacije ovog podru~ja, postavqa se pitawe: ho}e li za 30-50 godina na Staroj planini, na podru~ju Buxaka, uop{te biti qudskog `ivota ili }e ostati istorijski spomenici kao dokaz da su ovde `ivele generacije i generacije qudi koji su imali svoju kulturu i obi~aje. 
CIQ RADA Analiza pojedinih demografskih pokazateqa Buxaka. 

METOD RADA

Za obradu podataka u ovom istra`ivawu kori{}ene su metode deskriptivne statistike. Za izra~unavawe pokazateqa kori{}ene su publikacije i podaci Republi~kog zavoda za statistiku, popisi stanovni{tva od 1879. godine do 2002. godine Istorijskog arhiva Zaje~ar i rezultati terenskih istra`ivawa Buxaka 2000. godine. 

REZULTAT I DISKUSIJA

Gustina naseqenosti ovog prostora, povr{ine 279,99 km 2 , pove}avala se sve do 1948. godine (45,44 stanovnika na 1km 2 ) kada po~iwe smawewe, tako da je ona 6 puta mawa u 2002. godini (7,24 stanovnika na 1 km 2 ), Tabela 1. 
Prate}i smawewe broja stanovnika Buxaka u periodu kada je pripadao op{tini Kwa`evac (od 1948 Stopa prirodnog prira{taja je ve} niz nepovoqna na prostoru Isto~ne Srbije (sa negativnim predznakom), a najdrasti~nija je u op{tini Kwa`evac. Alarmantna situacija je u oblasti Buxak, gde je stopa sa negativnim predznakom ~ak i oko 40 (Grafikon 3). Op{tina Kwa`evac se ubraja u op{tine Srbije koje imaju najstariju populaciju (prose~na starost je 47,3 god.), dok se starost po naseqima Buxaka kre}e oko 60. god. Po naseqima, prose~nu starost mawu od 60 godina imaju: Kalna (49,5 god.), Balta Berilovac (55,9 god.), Crni Vrh (56,4 god.) i ]u{tica (59,4 god.), dok prose~nu starost populacije ve}u od 60 godina imaju sva ostala naseqa: Vrtovac (61,3 god.), Inovo (62,0 god.), Tatrasnica (63,3 god.), Jawa (64,5 god.), Jalovik Izvor (64,9 god.), Stawinac (65,6 god.), Gabravnica (66,1 god.), Ravno Bu~je (67,6 god.), [esti Gabar (68,2 god.) i Aldina Reka (69,3 god.). 



  Tabela 2. -@ivoro|eni i umrli u Buxaku 1999-2003. godine Niska stopa nataliteta u Centralnoj Srbiji, u periodu 1999-2003. godina kre}e se oko 10 promila, dok se za oblast Buxak kre}e od 5,42 u 2000. godine do 1,48 u 2001. i 2002. godini. (Grafikon 1) Grafikon 1. -Stope nataliteta od 1999-2003. godine Stopa mortaliteta u posmatranom periodu u Timo~koj Krajini spada u grupu vrlo visoke stope (ve}a od 15), dok se u oblasti Buxak kre}e od 35,50 (1999. god.) do 45,36 (2000. god.), Grafikon 2 




  Grafikon 3. -Stope prirodnog prira{taja od 1999 -2003. godine 


ZAKQU^AK

Dugoro~ne demografske promene koje karakteri{u dovele su do stawa koje se smatra veoma ~ak i alarmantnim: vrlo staro stanovni{tvo, bez ikakvog fertilitetnog potencijala, preti biolo{kom izumirawu. Ukoliko relevantne institucije i zemqa u celini ne prepoznaju ovaj problem i ne preduzmu adekvatne mere, ovaj deo netaknute prirode za one koji dolaze osta}e samo turisti~ka atrakcija. 

Summary

One of the oldest populated areas in East Serbia is Bud`ak. There is an assumption and archeological finds that people had lived in Bud`ak already during the bronze age (1400-800 years BC). Turbulent historical, cultural and economic factors brought changes to the demographic picture of this area. From the end of the 19 th cen-
O l i c a R a d o v a n o v i }, M i d r a g T o d o r o v i } Zavod za za{titu zdravqa "Timok" 19000 Zaje~ar