Prikaz knjige / Book review

Prikaz knjige: Adnan Busuladžić, Tragovi antičkog teatra, muzike, gladijatorskih borbi i takmičenja iz arheoloških zbirki u Bosni i Hercegovini, Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 2017, str. 314. 
Knjiga pod naslovom Tragovi antičkog teatra, muzike, gladijatorskih borbi i takmičenja iz arheoloških zbirki u Bosni i Hercegovini, autora Adnana Busuladžića, nudi detaljan pregled arheoloških nalaza kao tragova koji ukazuju na postojanje i razvoj antičkog teatra, muzike, sporta i niza srodnih aktivnosti na tlu današnje Bosne i Hercegovine. Pored toga što knjiga nudi sistematizaciju, sakupljanje navedenih tragova na jednom mjestu, ona nudi i jednu širu sliku jer autor u prvi plan stavlja kontekst i razumijevanje važnosti funkcije ovih predmeta kao mjesta spoja čovjekove potrebe za umjetnošću, igrom, zabavom, plesom, muzikom, te izražavanjem kroz rituale. Dakle, ono što Busuladžić naglašava jeste društvena uloga artefakata, od teatarskih maski do ostataka arhitekture, te razumijevanje činjenice da materijalni ostaci, naročito oni na kojima se nalaze predstave božanstava i različiti simboli, pričaju priču o nematerijalnom, tj. duhovnom životu antičkog čovjeka. 
U skladu sa time, sadržaj knjige podijeljen je na četiri velike cjeline, a prvu cjelinu koja govori o antičkom teatru otvara naslov Počeci antičkog teatra, fenomen kulta Dioniza, gdje autor u vezu sa kultom Dioniza dovodi i kultove bogova Sabazija, Libera, Erosa i Satira. Dioniz je više nego i jedno drugo božanstvo pripadao običnom puku, seljacima i svim ljudima (Busuladžić, 2017, 18). Nakon toga se u poglavlju Uloge tragedije, komedije, pantomime i mime u razvoju antičke teatarske umjetnosti autor posvećuje predstavljanju odlika i porijekla pojedinačnih književnih vrsta i načinu njihovog izvođenja na sceni antičke Grčke i antičkog Rima. Nastanak teatra vezan je za kult boga Dioniza, tj. za procesije i rituale koji su obavljani u čast ovog božanstva vina, vinove loze, plodnosti, muzike, plesa i raskalašenosti, te mrtvih i podzemlja, pa se u prvom poglavlju knjige čitatelj upoznaje i sa tri jako različite teorije o njegovom porijeklu, a to su predindoevropska, tračka i egipatska, te sa njegovim simbolima, rekvizitima i načinima predstavljanja. Autor je svjestan da je jedna od osnovnih odlika simbola njihova višeznačnost i činjenica da interpretacija zavisi od društva u kojem se koriste, pa se tako i predmeti na kojima su prikazi Dioniza sa 

njegovim atributima, kao što je prikaz na jednoj keramičkoj posudi u okviru antičke zbirke Zemaljskog muzeja, mogu svrstati i u predmete koji su povezani sa teatarskom umjetnošću koja je ukorijenjena upravo u ovom kultu (Busuladžić, 2017, 22) Razvojem ditiramba, horske pjesme posvećene Dionizu, čiji najvažniji predstavnik je pjesnik Arion, koji je formu usavršio dodajući joj strofu i antistrofu, nastaje osnova za razvoj drame. 
Dakle, u knjizi je jasno predstavljen dijahronijski presjek razvoja teatra i dramske književnosti od Eshila, Sofokla i Euripida, u čijoj osnovi leži napetost, dijaloški sukob pojedinca i društva. Iz toga proizlazi i istaknuta uloga heroja u antičkoj tragediji, a odatle i Aristotel izvodi svoju definiciju tragedije i njene uloge. Upravo će Euripid do vrhunca dovesti dramsku napetost između pojedinca i društva, a uticaj njegove tragedije Alkesta može se vidjeti i na prostoru današnje Bosne i Hercegovine gdje je pronađena kamena ploča sa reljefom Herakla i Alkeste. Na sceni se vidi Heraklo sa prebačenom lavljom kožom preko ramena. Pored Herakla vidi se i Alkesta odjevena u dugi hiton, a himation joj je prebačen preko lijevog ramena (Busuladžić, 2017, 42) Dakle, autor se koristi i teorijom književnosti, teorijom teatarske umjetnosti i performansa, dajući uvid u osnovne elemente tragedije koje definira Aristotel u svom djelu Poetika, te u osnovne dijelove antičkog teatra koji imaju i simboličku ulogu, kao što je kružni žrtvenik (orchestra) koji se nalazio u središtu scene i koji direktno ukazuje na mit o Dionizu, njegovo žrtvovanje, cikličnost njegove patnje, umiranje i ponovno rađanje. 
Nakon što se čitatelji upoznaju sa pojedinačnim književnim vrstama, od tragedije, preko mima i komedije, do pantomime, tek tada se Busuladžić posvećuje analizi uloge teatarskih maski i njihovog porijekla, opisu obuće i odjeće glumaca, te prikazima itifaličkih muškaraca, a posebno je značajno što ova cjelina završava naslovima Uloga glumaca i Uloga gledalaca. Tu do izražaja dolazi i osnovni cilj knjige, a to je predstavljanje i razumijevanje konteksta, društvenih okolnosti i uloga odnosa čovjeka kao pojedinca sa onim što je jedna društvena aktivnost, a to je teatarsko izvođenje dramskih tekstova. U skladu sa tim, sve reference na materijalne ostatke kao dokaze postojanja teatarske aktivnosti, muzike, gladijatorskih borbi, sportova i takmičenja, jednostavno bivaju oživljene razumijevanjem konteksta kao priče u koju su artefakti uronjeni. Na to ukazuje i autorov izbor literature, pa se tako u knjizi koriste i radovi filologa, prevoditelja i teoričara književnosti M. Đurića, knjiga Mit i tragedija u antičkoj Grčkoj, Ž. Pjera Vernana i P. Vidala Nakea, Grčki mitovi, Roberta Gravesa, Homo Ludens, J. Huizinge, itd. Miloš Đurić u svojoj knjizi Patnja i mudrost: studije i ogledi o helenskoj tragediji naglašava da je tragedija bila filosofia dia paradeigmaton (Đurić Miliš: Patnja i mudrost: studije i ogledi o helenskoj tragediji,1962, 25.) tj. imala je naglašenu pragmatičnu funkciju. Knjiga Adnana Busuladžića počiva na razumijevanju društva koje aktivnosti kao što su odlazak u teatar, u gladijatorske arene, na 
• 137 • prikaz knjige: tragovi antičkog teatra, muzike, gladijatorskih borbi i takmičenja... sportska takmičenja izražava ne samo kroz materijalnu kulturu, već i kroz različite bogoslužne ceremonije. 
Druga velika cjelina u knjizi jeste Muzika u antičko doba, gdje se analiziraju i materijalni ostaci na kojima se nalaze prikazi svirača, plesačica i plesača, te pojava instrumenta sistruma. Naglasak je stavljen na važnosti pojedinih božanstava, mitskih heroja i muza koji su potrebni za razumijevanje uloge ove umjetnosti u životu antičkog čovjeka, a to su: Orfej, Kaliopa, Hermes -Merkur, Apolon, Atena i Silvan. Muzika je u antičkoj Grčkoj bila veoma cijenjena, te se smatrala darom bogova. Prema jednoj grčkoj legendi, bogovi su se ražalostili nad ljudskim rodom, te su im odredili svetkovine i s tim u vezi zadužili Apolona, Muze i Dioniza da potiču muziciranje, ples i igre (Busuladžić, 2017, 108). Jasno je da se sve cjeline u knjizi međusobno prepliću, pa se tako i prikazi svirača, plesačica i plesača mogu povezati i sa svetkovinama posvećenim Dionizu i drugim božanstvima. Tako je i muzički instrument sistrum koji se nalazi na reljefnom prikazu nadgrobnog spomenika -cipusa iz Stoca, jedno od obilježja kulta boginje Izide (Busuladžić, 2017, 134). Kao što je teatar nezamisliv bez razvoja književnosti, tako je i muzika nezamisliva bez razvoja poezije, jedno bez drugog uopće nije egzistiralo (Busuladžić, 2017, 108). Razvoj muzike prati razvoj muzičkih instrumenata koji predstavljaju artefakte na temelju kojih se može dobiti uvid u to kako je muzika antičkog čovjeka mogla zvučati, kakva je bila njena melodija, te kako su se pomoću muzike pokušale dočarati pojedine mitološke scene. 
Treća cjelina u ovoj knjizi posvećena je gladijatorskim borbama i tragovima sportskih aktivnosti. Gladijatorske borbe nisu predstavljale izum Rimljana. One su preuzete od drugih naroda, prvenstveno Samnita i Etruraca, te su svoj vrhunac dostigle u rimskom društvu (Busuladžić, 2017, 136). Autor naglašava da su prve gladijatorske borbe u Rimu održane za vrijeme jedne sahrane, te su predstavljale privatne inicijative po posljednjoj želji umrlih ili njihovih familija (Busuladžić, 2017, 138). Dakle, i gladijatorske borbe svoju osnovu imaju u vjerskoj kulturi antičkog čovjeka, odnosno, bile su vezane za kult mrtvih i ceremoniju sahrane, koje će, međutim, vremenom postati specifična zabava za mase. U Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine nalazi se jedna svjetiljka koja prikazuje ove borbe, a ovaj tip svjetiljki izrađivan je povodom Ludi saeculares. Dakle, upravo ova svjetiljka ilustruje način na koji su gladijatorske borbe bile inkorporirane u niz različitih ceremonija i svetkovina. U skladu sa tim, a kao i u prethodnim poglavljima, navedene aktivnosti se dovode u vezu sa pojedinim božanstvima i mitskim ličnostima, a to su Dijana, Silvan, Mars, Nemesa, Dioskuri, te Heraklo -Herkul. 
Posljednja cjelina u knjizi Tragovi antičkog teatra, muzike, gladijatorskih borbi i takmičenja iz arheoloških zbirki u Bosni i Hercegovini, nosi naslov Tragovi antičkog teatra i amfiteatra na tlu današnje Bosne i Hercegovine. Ovi ostaci na području današnje Bosne i Hercegovine se očituju u prikazima teatarskih maski na keramičkim svjetiljkama posudama, mozaicima i bronzanim aplikacijama, bronzanom kipiću glumca, muzičara, različitim kultovima koji u štovanju podrazumijevaju i neku vrstu teatarskih igara, prikazima konjskih utrka sa zapregama i drugim sličnim arheološkim dokazima (Busuladžić, 2017,176). To je poglavlje posvećeno ostacima teatra i amfiteatra, te na neki način sumira prethodna poglavlja jer su po svojoj definiciji teatar i amfiteatar prostori javnog izvođenja, čitanja poezije koja je nezamisliva bez muzike, izvođenja dramskih tekstova, mima, pantomime, sportskih takmičenja i gladijatorskih borbi. U skladu sa svim navedenim, može se zaljučiti da je ova knjiga Adnana Busuladžića iznimno vrijedan doprinos proučavanju antičke kulture i svakodnevnice antičkog čovjeka, kao i posebnih prilika, događaja koji naglašavaju i način funkcionisanja običaja na prostoru današnje Bosne i Hercegovine. Knjiga nudi ne samo preglednu analizu i sistematizaciju navedenih aktivnosti i artefakata koji svjedoče o njihovom prisustvu na tlu današnje Bosne i Hercegovine, nego i komparaciju sa istim ili sličnim aktivnostima i materijalnim nalazima pronađenim diljem antičkog svijeta. 
Napomena uredništva: Ovaj rad je osvojio treće mjesto na javnom pozivu za nagradu "Prof. dr. Esad Pašalić".