Dženan Brigić, MA

Udruženje za proučavanje i promoviranje ilirskog naslijeđa i drevnih i klasičnih civilizacija BATHINVS Pregledni rad/Review article UDK: 902.2 (497.6 Gornja Tuzla) Gornja Tuzla -prahistorijsko naselje sjeveroistočne Bosne (Kulturna stratigrafija na osnovu Čovićevog iskopavanja iz 60-tih godina 20. st.) 
Apstrakt: Gornja Tuzla nalazi se na krajnjim obroncima planine Majevice, uz gornji tok riječice Jale, udaljen desetak kilometara od današnjeg grada Tuzle u pravcu sjeveroistoka. Riječ je o dosta razorenom lokalitetu, gdje je najviše stradao najmlađi sloj. Danas je većina lokaliteta, čiju je površinu Čović na osnovu površinskih nalaza keramičkih fragmenata procijenio između 12 i 15 ha, ispod slojeva gusto naseljene površine ili već poljoprivredno obrađivane površine. Na lokalitetu se i danas na površini zemlje, pri dnu tella, mogu primjetiti znatni ostaci crvenkaste grube keramike starčevačkog tipa, koja se infiltrirala u recentni sloj. Prvi koji je konstatovao postojanje lokaliteta bio je Đuro Basler 1949. god. u vezi s nalazom jednog groba starijeg željeznog doba. Nedugo zatim, naselje su obišle stručne ekipe predvođene A. Bencom i B. Čovićem, da bi Čović prvu sondu 1955. god, te nakon što je ustanovio da kulturni sloj prodire još dublje i drugu sonud 1956. god, da bi iduće 1957. god. kopao sve do zdravice dok je 1958. god. otvorio najveću sondu. Na osnovu rezultata koje je sonda II (1958) ponudila, Čović je ustanovio stratigrafiju neolitskog naselja Gornja Tuzla. Prema njegovoj analizi, VI i ujedno najdublji kulturni sloj pripadao je starčevačkoj kulturi srednjeg neolita, koju je kasnije naslijedila vinčanska te mlađe eneolitske kulture što dokazuje kontiuitet života na tellu. Drugo i posljednje iskopavanje rađeno je 2008/2009. kada je otvarana manja sonda, ali rezultati istraživanja nikada nisu objavljeni. Gornja Tuzla predstavlja jedan od najvažnijih lokaliteta na prostoru Bosne i Hercegovine, s obzirom na to da, uz Obre I, ima tragove najdubljih slojeva koji datiru iz perioda srednjeg nolita te igra ključnu ulogu u razumijevanju tranzicije iz srednjeneolitske starčevačke u mlađeneolitsku vinčansku kulturu. 
Ključne riječi: Gornja Tuzla, prahistorija, Starčevo, Vinča, Čović, srednji neolitik Slika 1. Geografska lokacija naselja Gornja Tuzla (katastar.ba, 2018.) Kulturna stratigrafija na osnovu Čovićevog iskopavanja iz 60-tih godina 20. st. 
Lokalitet Gornja Tuzla nalazi se na krajnjim obroncima planine Majevice, uz gornji tok riječice Jale, udaljen desetak kilometara od današnjeg grada Tuzle u pravcu sjeveroistoka. Riječ je o dosta razorenom lokalitetu, gdje je najviše stradao najmlađi sloj s tim da ni ostali slojevi nisu u puno boljem stanju. Obnavljanje i rušenje zgrada i kuća, kopanje bunara, obrada zemlje te naposlijetku izgradnja osnovne škole na samom lokalitetu doveli su do jako slabe pristupačnosti i mogućnosti za buduća istraživanja, koja bi vjerovatno pokazala mnogo više o naselju u Tuzli nego što je to danas pozanto. Danas je većina lokaliteta, čiju je površinu Čović, na osnovu površinskih nalaza keramičkih fragmenata, procijenio između 12 i 15 ha, ispod slojeva gusto naseljene površine ili već poljoprivredno obrađivane površine što dodatno komplicira mogućnost otvaranja novih sondi. Na lokalitetu se i danas na površini zemlje, pri dnu tella, mogu primijetiti znatni ostaci crvenkaste grube keramike starčevačkog tipa, koja se infiltrirala u recentni sloj. Debljina recentnog sloja koji je u potpunosti pokrivao najmlađi kulturni stratum iznosi u prosjeku do 1 m,1 do čega su doveli razni ljudski uticaji poput rušenja i obnavljanja zgrada, posebno onih u centru naselja. Na taj način, prilikom kopanja bunara ili dubljih temelja kuća, na površinu su izbacivane velike količine grube keramike iz dubljih slojeva, koja je obradom zemlje, 
• 29 • gornja tuzla -prahistorijsko naselje sjeveroistočne bosne uglavnom oranjem, razvlačena preko čitavog naselja što je rezultiralo ostacima grube starčevačke keramike iz najdubljih stratuma na površini recentnog sloja. Neposredno nakon stupanja treće faze arheoloških istraživanja u BiH, poslije Drugog svjetskog rata, lokalitet Gornja Tuzla je našao svoje mjesto na arheološkoj mapi. Prvi koji je konstatovao postojanje lokaliteta bio je Đuro Basler 1949. god. u vezi s nalazom jednog groba starijeg željeznog doba. Nedugo zatim, naselje su obišle stručne ekipe predvođene A. Bencom i B. Čovićem, da bi Čović otvorio prvu sondu na ovom lokalitetu 1955. god, s ciljem da se utvrdi da li postoji više grobova iz starijeg željeznog doba. Međutim, Čović nije imao uspjeha u pronalasku grobova, ali je prilikom kopanja na dubinu od približno 2 m ustanovio da se kulturni sloj, preplavljen crventaskom grubom keramikom, nastavlja dublje što je i uzrokovalo otvaranje nove sonde 1956 god. Ipak, ni ova sonda nije donijela željene rezultate s obzirom na to da veliki dio zemljišta zauzimao neki stari bunar. 2 Tek naredne, 1957. god, utvrđen je kompletan kulturni sloj, čime se kopalo sve do zdravice, kada je utvrđeno da naselje ima slojeve od starčevačke, preko vinčanske, pa sve do bronzanodobnih kultura. Najveća otvorena sonda (u blizini škole, označena na mapi cnim krugom) je ona iz 1958. god, kada se do zdravice došlo tek na dubini od oko 5,50 m. 3 Slika 3. Današnji izgled naselja Gornja Tuzla. Crni krug označava vjerovatnu lokaciju Čovićeve sonde iz 1958. (katastar.ba, 2018.) Na osnovu rezultata koje je sonda II (1958) ponudila, Čović je ustanovio stratigrafiju neolitskog naselja Gornja Tuzla. Prema njegovoj analizi, VI i ujedno najdublji kulturni sloj, pripadao je starčevačkoj kulturi i njegova dubina je u prosjeku oko 0,60 cm. 4 Međutim, prilikom analiziranja fine keramike, Čović je ustanovio da nalazi neposredno na zdravici se ipak razlikuju u nekim crtama od onih bližih stratumu V, pa je podijelio sloj VI na dva podstratuma, VIb i VIa. Faza VIb se direktno naslanja na zdravicu pri dubini od 5,45 do 5,15 m. 5 Najveći dio keramičkih nalaza iz ovog sloja predstavljaju fragmenti posuđa debljih zidova, prosječne debljine od 1 do 1,5 cm, uglavnom od slabije prečišćene gline bez dodavanja pijeska. Čović, 1961, 81. 5 Gruba keramika sačinjavala je u slojevima ove faze oko 50% od ukupnog keramičkog materijala. 6 D. Garašanin, 1954, 62. površinom, i slikanom keramikom predstavljaju osnovu ovog stratuma. Slikanje je uglavnom vršeno tamnom bojom bez sjaja, a boja se ne skida pri dodiru niti pod uticajem vode. 7 Na osnovu ovih karakteristika gornjotuzlanske keramike, u kulturnom pogledu sa sigurnošću se ovaj stratum može povezati sa starčevačkom grupom, ali su također evidentne i neke razlike u ornamentici slikane keramike. Naime, ornamentika slikane keramike je isključivo pravolinijska, za razliku od krivolinijskog ukrašavanja u Starčevu. 8 Također, u Gonjoj Tuzli u ovom stratumu zasada nisu pronađeni ostaci plastike, što također pruža značajnu razliku sa Starčevom, ali treba imati na umu da je Čovićevo iskopavanje jedino značajno kada je u pitanju lokalitet Gornja Tuzla, te nužno ne mora da znači da plastika ne postoji. 
Prema Čoviću, kulturni prekid se ne primjećuje između najstarijeg i VIa stratuma, 9 ali se ipak od prethodne faze, razlikuje po određenim pojedinostima. Naime, slikana karemika je u naglom opadanju kao što je to slučaj i sa impresso ornamentima, dok se i razlike neposredno uočavaju unutar monohromne grupe gdje se javlja tendencija ka bikoničnom profilisanju posuda. U kulturnom pogledu, faza VIa predstavlja nastavak starčevačke faze naselja u Gornjoj Tuzli. Posmatrano sa hronološkog aspekta, zanimljiv je odnos sa najstarijim naseljima centralne Bosne, posebno sa lokalitetom srednjeg neolita u Kaknju 10 koji ima neke sličnosti sa Gornjom Tuzlom, posebno u barbotine i monohromnoj, ali mu nedostaje impresso keramika što bi vodilo ka zaključku da je naselje u Kaknju nešto mlađe od onoga u Gornjoj Tuzli. Garašanin, 1954, 83. 9 Benac 1956, 167. 10 Isto. 11 Čović smatra da početak naselja u Kaknju vremenski približno odgovara fazi VIa u Gornjoj Tuzli. (Čović, 1961, 112.) Također, Čović smatra da ne postoji nikakav prekid života između sloja V i prethodnog stratuma, ali se ipak stratum V u kulturnom pogledu razlikuje i predstavlja jedan novi razvoj. 12 Keramika ovog sloja pokazuje postepeno iščezavanje starih elemenata, gdje barbotine, monohromna i slikana keramika gotovo u potpunosti izlaze iz upotrebe, kao i istovremeno pojavljivanje novih elemenata. Posebnu keramičku grupu čine fragmenti tamnosive, sivosmeđe ili crne keramike, koja je dobro glačana i najčešće kanelurama ukrašena što se pripisuje prvim znacima pojavljivanja vinčanske kulture na ovom lokalitetu. 13 Fina monohromna keramika sa bojenom prevlakom, koja se postepno počela pojavljivati u prethodnom stratumu, sada doživljava puni razvoj i predstavlja jednu od karakteristika ovog stratuma. Srodna keramika sa crvenom prevlakom 14 javlja se u Vinči i traje kroz starije slojeve, 15 čime je Čović povukao paralelu da, kao i u Vinči, tako i u Gornjoj Tuzli, ova keramika predstavlja produženje starčevačke tradicije unutar nove nadolazeće vinčanske kulturne grupe. Primjerci sive i crne glačane keramike sa kanelurama ipak su dosta značajniji i u hronološkom, ali i kulturnom pogledu, jer prema fakturi, oblicima i načinu ornamentacije pružaju direktnu analogiju sa starijim vinčanskim slojevima. 16 Na osnovu toga bi se mogla povući paralela da su stratum V Gornje Tuzle i prva faza vinčansko-tordoške kulture hronološki istovremeni. 17 ronološki, u odnosu na Gornju Tuzlu, najznačajnije podatke pruža naselje Varoš kod Koraja, udaljeno nekih 20 km sjeveroistočno od Gornje Tuzle s druge strane planine Majevice, gdje su iskopavanja vršena paralelno u isto vrijeme kao i u Tuzli pod rukovodstvom A. Benca. Na osnovu analize materijala, Benac je odredio četiri stratuma naselja u Varoši, gdje se stratum V Gornje Tuzle hronološki veže za najstariji stratum IV na lokalitetu Varoš kod Koraja. 18 Prema tome, naselje u Varoši zauzima u Gornjoj Tuzli stratigrafski interval od stratuma V do kraja II stratuma. Ovo naselje od samog početka ima "čisto" vinčanski karakter, 19 bez dosad pronađene starčevačke tradicije, pa se može pretpostaviti da je naselje u Gornjoj Tuzli u jednom trenutku ostalo izolovano i u potpunosti prepušteno novim uticajima koji su dolazili sa istoka. 
12 Debljina ovog stratuma u sondi II (1958) iznosi u prosjeku nešto ispod 0,70 m. Ne odvaja se od prethodnog stratuma po boji, ali ima drugačiju tvrdoću i obojenje profila zbog većeg prisustva keramike. 13  Čović, 1961, 92. 14 Nekada je prevlaka intenzivno glačana i sjajna, što je naročito slučaj kod starijih slojeva čiji materijalni ostaci odgovaraju primjercima vinčansko-tordoške faze (M. Garašanin, 1951, 19). Vasić, 1936c15 Vasić, , 9. 16 Čović, 1961, 114. 17 , 114. 17 M. Garašanin, 1951, 18. 18 Čović, 1961, 115. 19 U Varoši ne postoji nikakav stratum sa slikanom keramikom, pa je prema tome naselje u Gornjoj Tuzli starije za čitav jedan stratum. Kulturni razvoj se od samog starta zasniva na crno i sivo poliranoj keramici, pa je prema tome od početka vezan za vinčansku kulturu. (Benac, 1961, 58) Slika 4. Geografska lokacija naselja Varoš kod Koraja u odnosu na Gornju Tuzlu (autorska prava Google maps-a, 2015.) 
Sedimenti narednog, IV stratuma čija je debljina iznosila oko 0,50 m, ne razlikuju se prema sastavu niti prema boji od gornjih sedimenata stratuma V. Zanimljivo je da se prema gornjim slojevima, odnosno prema sloju III, postepeno stvara tvrđi sloj gotovo u potpunosti bez životinjskih kostiju koji, prema mišljenju Čovića, 20 ne predstavlja sterilni sloj koji bi činio stratigrafsku granicu između IV i III stratuma naselja u Gornjoj Tuzli. Na osnovu sprovedene analize kulturnih ostataka stratuma III, Čović je uvidio kontinuirano produženje života i kulturnog razvoja u naselju. 21 20 Čović, 1961, 93. 21 S obzirom na "siromaštvo" nalaza iz IV sloja, Čović pretpostavlja da su se na mjestu zahvaćenom sondom, sedimenti ovog stratuma formirali na nekoj praznini između kuća ili grupa kuća u naselju. U prilog tome bi govorio i potpuni nedostaci fragmenata lijepa u ovim slojevima, te gotovo pa potpuni nedostatak kamenog ili koštanog oruđa. (Čović, 1961, 93) Ono što predstavlja specifikum ovog stratuma jeste potpuni nedostatak stare keramičke vrste koja bi svoj korijen vukla iz VI stratuma, kao što je to slučaj u prethodnom V. 22 Osnovnu karakteristiku ovog stratuma bi činila gruba keramika rađena sa velikom primjesom pijeska, dok je fina keramika zastupljena sa svega nekoliko manjih fragmenata tipične vinčanske crne ili sive polirane robe, ukrašene kanelurama. Dakle, u stratumu IV se primjećuje iščezavanje starčevačkih elemenata u korist vinčanskih koji sada već preovladavaju, ali upotreba lokalne domaće crvenkaste grube keramike (kakva se i danas vidi na površini lokaliteta), rađene sa velikom primjesom krečnog pijeska, utvrđuje kontinuitet i vezu sa starijim slojevima. Prema tome, stratum IV naselja u Gornjoj Tuzli, bi na osnovu analize materijala, odgovarao sloju III i prelaznom III/II sloju naselja Varoš kod Koraja. Prema Bencu, ovi stratumi u Varoši bi hronološki odgovarali mlađoj vinčansko-tordoškoj fazi, 23 što bi hronološki smjestilo stratum IV Gornje Tuzle na kraj vinčansko-tordoške faze, 24 o čemu govori i Garašanin u svom radu o mlađem neolitu Bosne i Srbije. 25 Na osnovu hronološke slike i unutrašnjih promjena koje karaterišu stratum IV, Čović iznosi pretpostavku da je u periodu formiranja sedimenata stratuma IV došlo do preloma ne samo u kulturnom smislu, već i u etničkoj strukturi stanovništva. 26 Prema M. Garašaninu, fenomen kontinuiteta u arheologiji se u suštini može shvatiti kao kulturni i etnički kontinuitet. 27 Ove dvije kategorije kontinuiteta mogu se i dodirivati, ali isto tako mogu biti u potpunosti odvojene tako što bi postojao kulturni kontinuitet bez etničkog ili obrnuto. Fenomen kontinuitea, prema Vladimiru Lekoviću, iz arheološke perspektive posmatrano, može biti ustanovljen jedino kroz jasne i očite dobro definisane arheološke nalaze. 28 Ipak, ova definicija ne može biti ekplicitna jer je veoma teško konstruisati situaciju jasnih i očitih dobro definisanih arheoloških nalaza, posebice u pitanju kontinuiteta, osim u nekom idealnom, shematskom prikazu. Stratum III naselja u Gornjoj Tuzli u potpunosti predstavlja elemente vinčanske kulture, gdje fina siva i crna glačana keramika dolazi do kulminacije. Osnovni ornamentalni motiv ovog stratuma, zajedno sa koničnim ili izduženim ispupčenjima, jesu zapravo kanelure koje kao što je već poznato predstavljaju osnovni ornament vinčanske kulture. 29 Dakle, dvije osnovne karakteristike stratuma III, kada je u pitanju keramika, jesu zapravo fina sivocrna polirana i gruba sivocrna keramika koje po svojoj fakturi odgovaraju vinčanskim proizvodima. S tim u vezi, nakon utvrđene analize Čović je utvrdio da sloj III u Gornjoj Tuzli pripada, u kulturnom pogledu, vinčanskoj grupi vežući se hronološki približno za slojeve između 6. i 4. metra u Vinči. 30 Ipak, kada je u pitanju stratum III Gornje Tuzle sa dubinom između 3,75 i 2,90 m, najzanimljiviji nalaz u svakom slučaju jesu tri fragmenta nekog oruđa, kojeg Čović opisuje da izgleda kao koštano šilo, izrađenog od bakarne žice. Također, značajan nalaz predstavlja nakit od bakra, od čega jesu 22 male bakarne perle nađene na jednom mjestu pored ugljenisane grede na dubini 3,50 m, te 13 malih perli na dubini 3,20 m, spiralni prsten od bakarne žice na dubini 3,05 m, te fragment tanke bakarne žice okruglog presjeka, koja je vjerovatno bila dio narukvice. 31 U blizini jednog od ognjišta pronađenog u sondi, nađeno je na nekoliko mjesta bakarnih oksida, odnono oksidiranih kapljica ili sitnih otpadaka bakra, što bi asociralo na ideju da se tu nalazio prostor posveđen obradi ovog metala. 32 29 Vasić, 1932, 26. 30 Međutim, treba imati u vidu da postoje i određene razlike u keramografiji između ova dva nalazišta koje su uglavnom uslovljene geografskim položajem naselja u Gornjoj Tuzli i složenim procesom etničkih i kulturnih promjena koje su se u nemu odigravale. Na osnovu toga kao i nekih drugih znatnijijh i neznatnijih razlika na keramici i plastici, Čović objašnjava razliku između Gornje Tuzle u ovom periodu od ostalih poznatih naselja vinčansko-pločničke faze. (Čović, 1961, 118) 31 Danas je lokacija bakarnih objekata nepoznata s obzirom na to da se zgrada muzeja nekoliko puta premještala tokom druge polovice 20. st., kao i nakon rata koji je zadesio Bosnu 90.-tih godina, te se izgubio trag ovom najznačajnijem nalazu metala na prostoru Gornje Tuzle. 32  Čović, 1961, 99. Slika 5. Nalazi od bakra na lokalitetu Gornja Tuzla, stratum III: 12 -bakarno šilo; 13 -male bakarne perle; 14 -spiralni prsten; 15 -fragment tanke bakarne žice. (Čović, 1961, tabla X) Dakle, stratum III počinje na dubini 3,75 m i zajedno sa stratumom II predstavlja razvijanje života i svakodnevnih aktivnosti stanovnika ovog naselja, što bi za posljedicu imalo formiranje tri metra debelog kulturnog sloja koji bi pripadao vinčanskoj grupi. Na osnovu rezultata analize kulturnog invenatara, primjećuje se kontinuiran razvoj sa ipak uočljivim laganim prelazima i sporim zamjenjvanjem jednih oblika drugim, 33 što je dovelo do razdvajanja ovog debelog sloja na dva stratuma. Prema tome, stratum II Gornje Tuzle bi išao od 2,90 m sve do 0,90 m bliže površini zemlje, kada se na ovom lokalitetu dešavaju značajne kulturne promjene. Također, kada je u pitanju ukrašavanje fine keramike, dolazi do znatnijih promjena u stratumu II u odnosu na prethodni. Na prvom mjestu uočava se degradacija kanelurama ukrašene keramike, koja se pretvara u nizove razmaknutih paralelnih udubljenih linija obično na ramenu posude. 34 U hronološkom pogledu, s obzirom na paralelu stratuma III sa dubinom između 6. i 4. metra u Vinči, stratum II u Gornjoj Tuzli bi pripadao završnoj fazi vinčanske kulture u cjelini. U stratumu II se u znatnijoj mjeri nego u prethodnom, mogu zapaziti elementi strani vinčanskoj kulturi, poput šupljih nogu s otvorima, koji s druge strane predstavljaju jednu od karakteristika Lengyelske kulture 35 koja je imala svoj uticaj na sjevernu Bosnu u periodu kraja mlađeg neolita na Balkanu. Također, u naselju Varoš kod Koraja čiji stratum I predstavlja paralelu stratuma II Gornje Tuzle, primjećuju se strani elementi koje Benac tumači uticajima sa sjevera. 36 osljednjem, najgornjem, stratumu kojeg je Čović označio prvim pripadaju najmlađi prahistorijski slojevi naselja Gornje Tuzle, dakle na dubini od 0,90 do 0,40 m od čega bi ostatak otpadao na sterilni sloj na površini. Stratum I se u kulturnom pogledu u 33 Kod finije glačane robe dolazi do niza promjena, koje i opravdavaju izdvajanje sloja između 2,90 i 0,90 m u poseban kulturni stratum. Zdjele sa cilindričnim vratom koje su bile karakteristične za stratum III, sada se gotovo nikako ne pojavljuju dok je za stratum II najkaraktrerističniji oblik zapravo posudica sa istaknutim ramenom i konveksno profilisanim gornjim dijelom. (Čović, 1961, 100) 34 Čović, 1961, 102. 35 Korošec, 1957, 175. 36 Benac, 1961, 56. potpunosti odvaja od prethodnog kojeg karateriše prisustvo velike količine crvenkaste keramike koja mu daje obojenje u profilu i tvrdoću zemlje, nasuprot relativno mekom i rastresitom sloju uglavnom tamnosmeđe ili crne boje stratuma I. Ono što karakteriše ovaj stratum jeste pojava čitavog niza novih elemenata koji nemaju nikakvih prethodnika u ranijim slojevima. 37 Dakle, najgornji sedimenti naselja Gornje Tuzle, prema Čoviću, pripadaju periodu ranog eneolita gdje se ostvaruju kulturne i hronološke paralele sa naseljima poput Lengly-a i Bubanj, jer ornamenti koji se pojavljuju na keramici stratuma I, snopovi udubljenih ili urezanih linija te šrafirani ili mrežom ispunjeni trouglovi, vežu se za mlađi Bubanj, odnosno Bubanj-Hum II. 38 Također, sedimenti posljednjeg sloja Gornje Tuzle hronološki se mogu vezati za badensku kulturu, 39 posebno ako se uzme u obzir postojanje kratkotrajnog sloja badenske i kostolačke kulture na prostoru sjeveroistočne Bosne. 40 U svakom slučaju, ono što je najvažnije za stratum I Gornje Tuzle jeste činjenica da on pripada jednoj novoj grupi stanovništva, koja se naselila na ove prostore nakon ili napuštenog ili uništenog vinčanskog naselja. 
Kada je u pitanju aspolutna hronologija lokaliteta Gornje Tuzle, bez novijih istraživanja i analiza, teško je govoriti o nekim konkretnijim datumima. Naime, Čović je slao dio ugljenisane grede iz sonde II koja je pripadala početku stratuma III, te fragmente ugljenisanog drveta iz jame 5 u sondi I iz stratuma VIb. Rezultate koje je dobio zahvaljujući Biološko-arheološkom institutu u Groningenu, pokazivali su datume 5.340 ± 60 što je tada odgovaralo godini 3.380 ± 60 i ovaj bi se datum odnosio sa stratum III. Drugi rezultat iz stratuma VIb je pokazao rezultat od 6.400 ± 75 što je tada odgovaralo godini 4.440 ± 75. 41 Dakle, rezulatati ovih analiza su se hronološki jako puno udaljavali od aposlutnih datuma koji su tada dobivani arheološkokomparativnom metodom, s obzirom na to da je analiza davala rezultate oko 1.000 godina starije za stratum III, i 1.700 godina za stratum VI, koji su ipak iz perspektive današnjih apsolutno relativno hronoloških odnosa u potpunosti prihvatljivi. Zahvaljući analizi M. Burića u okviru njegove doktorske disertacije o vinčanskoj kulturi i njezinom uticaju na neolitik istočne Hrvatsle, kalibrirano današnjim korekcijskim krivuljama, sigma 2 datum za ovo mjerenje je 4330-4004 cal pr.n.e. (OxCal v.4.0). 42 37 Između ostalih, potrebno je izdvojiti finu crnu keramiku rađenu bez ikakve pješčane primjese gdje su i vanjska i unutrašnja površina bile crne, zatim vertikalne trakaste drške te dosta rijeđe tunelaste drške. Također, pretežan dio stratuma I bio je bez ornamenata, ali su se mogli primjetiti snopovi kosih udubljenih linija od ramena do trbuha posude i mrežastih ornamenata. (Čović, 1961, 106) 38 U mlađim bubanjskim slojevima koji pripadaju fazi Bubanj -Hum II i naročito III, zastupljene su drške koje po svojoj profilaciji i mjestu na posudi potpuno odgovaraju nekim primjercima iz Gornje Tuzle. (Čović, 1961, 123) 39 Čović, 1961, 126. 40 Benac, 1962, 21. 41 Čović, 1961, 129. 42 Burić, 2009, 43. Summary: Gornja Tuzla-Prehistoric settlement of Northeastern Bosnia (Cultural stratigraphy based on excavation from 60s of the 20th century made by Čović) Gornja Tuzla is located on far slopes mountain Majevica, with upper streamof river Jala, aroun 10km from todays city of Tuzla, in the direction of northeast. This is a rather devastated locality, where the most damage has been done to youngest layer. Most of settlement, whose surface Čović estimates aroun 12 i1 5ha, based on findings of pottery fragments on the ground. Even today, at the bottom of tell, one can see a many fragments of local reddsish pottery from starčevo type. Đuro Basler was the first one who determined the existance of prehistoric settlement when he found grave from iron age. Later, Benac and Čović visited Gornja Tuzla and 1955. Čović opened a first probe, and after learning that cultural layers are going deeper into the ground, he opened another probe 1956, and 1957 where he digged all the way to the sterile soil. Next year, 1958. he opened the biggest probe, probe II (1958) and in that probe he determined complete stratigrapy of neolithich settlement Gornja Tuzla. According to his analysis, VI and deepest layer belongs to Stačevo culture of middle neolithic, and younger layers to the Vinča culture, and the youngest one to eneolithic culture which proved the continuity of life. Second and last excavation has been done in the years 2008/2009 when smaller probe was opened bu the results of research have never been published. Gornja Tuzla represents one of the most important settlements in Bosnia and Hercegovinia considering that with Obre I, has the deepest layers which dates from periodo of middle neolitihic and has the key role in understanding period of transition from middle neolitihic Starčevo to young neolithic Vinča culture. 



  Benjamina Londrc -Rudarski propisi klasičnog i postklasičnog rimskog prava .............................................................................................. Dijana Beljan -O adaptaciji latinskih imena i nekih rimskih tehničkih termina: vlast -pravo -religija ....................................................................................................... PRIKAZI I IZVJEŠTAJI Aldin Ćatić -Prikaz knjige: "Rimski ratovi u Iliriku: povijesni antinarativ", Danijel Džino i Alka Domić Kunić ................................................................................ Arnela Selimović -Izvještaj sa naučnog skupa povodom pedesetogodišnjice smrti prof. dr. Esada Pašalića (Sarajevo, 20 / 21. 10. 2017.) ............................................... UPUTSTVA AUTORIMA ............................................................................ CONTRIBUTOR GUIDELINES ................................................................ UPUTSTVA RECENZENTIMA .................................................................. AUTORI OBJAVLJENIH RADOVA ........................................................... 


Slika 2 .

 2 Raspored sondi 1955-1958. (B. Čović; Rezultati sondiranja na preistoriskom naselju u Gornjoj Tuzli) 


Keywords:

  Gornja Tuzla, prehistory, Starčevo, Vinča, Čović, Middle Neolithic BIBLIOGRAFIJA Literatura -Benac A. 1956, Osnovna obilježja neolitske kulture u Kaknju, GZM, N.S. sv. XI, Sarajevo 1956, 167-182. -Benac A. 1961, Neolitski telovi u sjeveroistočnoj Bosni i neki problemi bosanskog neolita, GZM, N. S. sv. XV-XVI, Sarajevo 1961, 39-78. -Benac A. 1962, Pivnica kod Odžaka i neki problemi kostolačke kulture, GZM NS sv. XVIII, Sarajevo 1962, 21-40. -Burić M. 2009, Vinčanska kultura i njezin uticaj na neolitil istočne Hrvatske, Zagreb 2009. 




  




  




  11 


	Naselje	Stratum	Dubina	Kultura
		I	0,00-0,40-0,90	Rani eneolit
		II	0,90-2,90	Završna faza vinčanske kulture
		III	2,90-3,75	Vinčanska
	Gornja Tuzla	IV	3,75-4,25	Vinčanska
		V	4,25-4,90	Počeci vinčanske kulture
		Via	4,90-5,15	Starčevačka
		Vib	5,15-5,45	Starčevačka
	Tabela 1. Stratigrafija Gornje Tuzle prema rezultatima iz sonde II (1958)
			(Dženan Brigić, 2017.)
	7 Čović, 1961, 85.			

8 D. 
Čović, 1961, 79. 

Čović, 1961, 80. 

Isto tako u potpunosti je nestala i fina monohromna keramika sa bojenom prevlakom, koja kao što se moglo primjetiti ranije, čini bitniju karakteristiku prethodnog V stratuma.