Keywords: ideja slobode, protestantizam, Luter, Kalvin, prosvetiteljstvo, liberalizam

Polazeći od metodološke pretpostavke da ideje imaju pokretačku moć i od distinkcije između negativnog i pozitivnog pojma slobode (Berlin), ovaj rad se bavi ulogom koju je protestantska ideja o individualnoj slobodi odigrala u nastanku i širenju reformatorskog pokreta u XVI veku. U svojoj kritici koruptivnih postupaka rimokatoličke crkve i oslanjanju na Bibliju kao jedini autoritet (sola scriptura), Luter je pojmu slobode dao religijski sadržaj: nužan i dovoljan uslov za duhovnu (pozitivnu) slobodu ličnosti sadržan je u geslu sola fide, dok u spoljašnjem životu svaki pojedinac ima obavezu da prihvati svoj društveni položaj i savesno ispuni poziv (Beruf) koji mu je Bog postavio. Pošto ih je objavio u formi 95 teza 1517. godine, Luterovi stavovi su se brzo proširili širom kontinenta i inicirali višedecenijske sukobe koji su rezultirali krupnim kulturalnim, političkim i ekonomskim promenama. Iako je odigralo značajnu ulogu u profilisanju modernog zapadnoevropskog poretka, ni Luterovo učenje nije izbeglo zamku u koju je ideja slobode mnogo puta bila uvučena: ono je odgovaralo interesima tadašnjih privilegovanih društvenih slojeva (vladarima i plemstvu) koji su ga iskoristili radi ostvarenja svojih ciljeva. Zahvaljujući kasnijoj prosvetiteljskoj i liberalnoj tradiciji, danas baštinimo univerzalniju koncepciju o ljudskim slobodama i pravima, lišenu religijskog sadržaja, ali je i ona izložene sličnim iskušenjima. 

1.

Povest čovečanstva obiluje primerima raznih društvenih pokreta i aktivnosti koje su, prema tumačenju mnogih mislilaca, bile podstaknute idejama kao duhovnim tvorevinama. 1 * Neki od tih autora smatraju da su ideje ne samo delotvorne, nego i 1 Ovaj rad uključuje kraći tekst saopštenja koje sam bio u prilici da izložim na plenarnoj sesiji međunarodnog skupa održanog povodom 500 godina protestantizma i reformacije 9-10.11.2017. na Ideja slobode u protestantizmu konstitutivne za istoriju, da bez uvida u njihov sadržaj ne bi bilo moguće adekvatno razumeti nijednu istorijsku pojavu, da bi se bez te misaone potke ljudska dela svela na niz pukih prirodnih zbivanja. Čak i kad su bile veoma apstraktne, one su imale snažno motivaciono dejstvo na široke društvene slojeve čije spontano ili organizovano delovanje je rezultiralo krupnim socijalnim promenama. Kao potvrdu za to, Isaija Berlin (Isaiah Berlin) u svom poznatom članku "Dva pojma slobode" navodi Hajneovo upozorenje upućeno Francuzima da ne potcenjuju pokretačku moć filozofskih ideja, uz podsećanje da je "Kantova Kritika čistog uma bila mač kojim je obezglavljen nemački deizam", a Rusoovo učenje "krvlju umrljano oružje koje je u Robespjerovim rukama uništilo stari režim" (Berlin 2002: 167). 
Opisujući uticaj ideja na odluke i postupke realnih aktera Berlin je nastojao da izbegne dve redukcionističke krajnosti: s jedne strane materijalističke koncepcije koje te tvorevine uma smatraju iluzornim i delotvornost pridaju isključivo ljudskim interesima te, sa druge strane, idealistička shvatanja koja sve istorijske pojave svode na dejstvo ideja. Prema njegovom mišljenju, između te dve grupe činilaca postoji sadejstvo: ideje su nemoćne bez psiholoških i socijalnih sila, ali bi ove sile bez njih bile slepe (Berlin 2002: 168). Tu tvrdnju on ilustruje na primeru filozofskih tumačenja dva pojma slobode i društvenih pokreta koji su njima bili inspirisani. Predstavnici liberalne tradicije imali su u vidu slobodu u negativnom smislu ("sloboda od") u kojem bi se za neku osobu reklo da je slobodna u onoj meri u kojoj se drugi ne mešaju u ono što ona bira i čini. Zastupnici drugog, uglavnom metafizički orijentisanog pristupa naglasak stavljaju na slobodu u pozitivnom značenju ("sloboda za"); oni slobodu shvataju kao autonomiju, odnosno stepen u kojem subjekt može samostalno -nezavisno od drugih -da bira ciljeve kojima će težiti i vrednosti koje će ostvarivati. 
I u jednom i u drugom značenju se o slobodi ličnosti govori u odnosu na druge članove zajednice kojoj ona pripada. 2 Socijalno okruženje nameće ograničenje individualnih sloboda -bezgranična sloboda pojedinaca značila bi da svako može da bira šta hoće, pa i to da potčinjava druge ili ih lišava života; da bi se izbeglo hobsovsko stanje rata svih protiv svih, sloboda svake osobe mora biti ograničena slobodom drugih ljudi. Drukčije rečeno, neophodno je uspostaviti balans između slobode u pozitivnom i slobode u negativnom smislu. Istorija moderne političke misli najvećim delom 2 Berlin s pravom ističe da je čovek socijalno biće u jednom dubljem smislu od prosto zajedničkog života sa drugima -identitet svakog od nas delom je određen time kako nas drugi doživljavaju, šta o nama misle, u koju grupu ili vrstu ljudi nas svrstavaju. U tom duhu on piše: "Ja nisam bestelesni um. Niti sam Robinzon Kruso osamljen na pustom ostrvu. Nije reč samo o tome da moj materijalni život zavisi od interakcije sa drugim ljudima, ili da je to što sam rezultat delovanja društvenih činilaca, već da su neke -možda i sve -predstave koje imam o sebi, posebno osećaj koji imam o sopstvenom moralnom i socijalnom identitetu, shvatljive samo na pozadini društvenog spleta čiji sam (mada tu metaforu ne treba suviše produbljivati) sastavni deo." (Berlin 2002: 201) Živan Lazović predstavlja traganje za pravno-političkim uređenjem koje bi u što većoj meri štitilo osnovne građanske slobode i prava i pritom obezbedilo uslove za što veću autonomiju ličnosti. S obzirom na to da svaka od njih naglašava jedan od ova dva aspekta pojma slobode, liberalna i metafizička tradicija različito gledaju i na ulogu države. Prema mišljenju liberala, glavna funkcija zakonodavnih, izvršnih i sudskih institucija trebalo bi da bude zaštita osnovnih građanskih sloboda i prava;foot_0 teoretičari iz drugog tabora, pak, državu po pravilu zamišljaju kao pravno i politički organizovan sistem u okviru kojeg bi autonomija ličnosti mogla da dođe do što punijeg izražaja.foot_1 U primeni ovih modela državnog uređenja često je dolazilo do zloupotrebe ideje slobode. Kao pobornik liberalizma, Berlin je smatrao da se to uglavnom dešavalo sa pozitivnim pojmom slobode, navodeći kao primer autoritarne i totalitarne režime. Oni se po pravilu oslanjaju na kolektivističku (organicističku) koncepciju države prema kojoj individue -sputane svojim porodičnim zaleđem, socijalnim statusom i spoljašnjim okolnostima -nisu u stanju da samostalno prepoznaju "pravi" sistem vrednosti, pa je zadatak političke i obrazovne elite da ih na suptilniji (kroz edukaciju, profesionalni angažman, medije) ili nešto grublji način (sankcijama) upozna sa njim, omogući im da se uklope u zajednicu i afirmišu svoju individualnost. Pod plaštom ovakve ideje o pozitivnoj slobodi, autoritarne i totalitarne države lako su se pretvarale u instrument ugrožavanja slobode u negativnom značenju. Ipak, u predgovoru za knjigu Liberty u kojoj je ponovo objavljen esej "Dva pojma slobode" Berlin priznaje "da je i verovanje u negativnu slobodu (...) imalo udela u stvaranju velikih i dugotrajnih društvenih zala" konstatujući da je "sloboda za vukove često značila smrt za ovce" (Berlin 2002: 37, 38); pod izgovorom nemešanja u lične slobode, pobornici liberalnog ideala često su de facto favorizovali jače u odnosu na slabije, što je za posledicu obično imalo krupne socijalne, političke i ekonomske nejednakosti. 
Ako ništa drugo, potvrđuje se sledeći zaključak. Koliko god da je na mestu zapažanje da su pobude i postupci slepi bez ideja kao duhovnih vodilja, toliko je tačno i to da ove imaju delotvornu moć samo onda kada dospeju na plodno tle, kada njihov sadržaj odgovara ciljevima stvarnih aktera. One tada zaista mogu da odigraju pozitivnu ulogu, ali kada su jednom upletene u mrežu prizemnijih ljudskih strasti (vlastoljubivost, pohlepa i sl), koliko god da su iskrene, humane i univerzalne, podložne su instrumentalizaciji i zloupotrebi u lične i partikularne svrhe. U ovom radu hteo bih da pokažem da su takvu sudbinu doživele i ideje -posebnu pažnju posvetiću ideji slobode -kojima su se rukovodili protestantski pokreti na razmeđu srednjeg i novog veka. Nisu sporne plemenite pobude njihovih nosilaca, ali se uverljivije objašnjenje za njihovu delotvornost nalazi u tome što su dospele na plodno tle interesa subjekata koji su se zatekli na tadašnjoj istorijskoj sceni -pre svega vladara i plemstva -i bili u mogućnosti da ih iskoriste za svoje ciljeve. Ovo poklapanje ne skriva u sebi nikakvu posebnu nužnost, u pitanju je samo sklop odgovarajućih društvenih i ekonomskih okolnosti koje su omogućile uticaj protestantskih ideja na tokove istorijskih zbivanja. Kao što je, prema mišljenju mnogih autora, lepota u oku posmatrača, privlačnost ideja je u glavama aktera na istorijskoj sceni; razlika je samo u tome što je prvo dopadanje bezinteresno, dok se drugo temelji na interesima. 

2.

Pokreti reformacije i protestantizma koji su uzeli maha početkom XVI veka besumnje spadaju među reprezentativne primere pokretačke snage ideja. Opšte mesto u prikazu ovih pokreta je da su ideali kojima su se oni rukovodili imali dubok i dalekosežan uticaj na kasniji razvoj savremenog zapadnoevropskog društva i to u svim njegovim važnijim segmentima: od kulturalnog, preko pravno-političkog do ekonomskog. U svom čuvenom delu Die protestantische Ethik und des Geist der Kapitalismus (1905) Maks Veber (Max Weber) je posebnu pažnju posvetio vezi između etičkih implikacija osnovnih postavki protestantizma i nastanka novih oblika kapitalizma, ali je pošao od metodološke pretpostavke koju smo izdvojili na početku. Naime, on je svoj spis zamislio kao "doprinos razumevanju načina na koji ideje postaju pokretačke sile u istoriji", uz distanciranje od bilo kakvog (materijalističkog ili idealističkog) ekonomskog ili, uopštenije, istorijskog determinizma: širenje protestantskog učenja i nastanak korporativnog kapitalizma nije tumačio kao "istorijski nužan ishod" društveno-ekonomskih činilaca toga vremena, već kao posledicu jednog specifičnog spleta istorijskih okolnosti (2001: 48-49). Šanse da protestantske ideje u toj meri utiču na razvoj moderne zapadnoevropske civilizacije bile bi zanemarljive da se njihov sadržaj nije podudario sa interesima društvenih grupacije koje su, sticajem okolnosti, imale realnu moć da pod njihovim plaštom ostvare svoje ciljeve. Naravno, to ipak ne umanjuje vrednost nekih tekovina reformističkog pokreta. 
Kao što je poznato, posle prvih neuspelih pokušaja početkom XVI veka da se rimokatolička crkva, uveliko ogrezla u korupciju i zloupotrebu moći, reformiše iznutra, Živan Lazović kap koja je prelila čašu bilo je uvođenje indulgencija. Martin Luter (Martin Luther), avgustinski sveštenik i profesor teologije u Vitenbergu, izneo je svoje kritičke stavove 5 prema posredničkoj ulozi i koruptivnim aktivnostima crkve 1517. godine u 95 teza i poslao ih magderburškom nadbiskupu u formi poziva na akademsku raspravu. Ovaj ih je odmah prosledio Rimskoj kuriji. Usledila je žestoka reakcija Vatikana koja je rezultirala ekskomunikacijom Lutera 1521. godine. Od težih posledica zaštitilo ga je nekoliko njegovih pristalica medu nemačkim protestantski orijentisanim kneževima koji su se na saboru u Špajeru 1526. usprotivili odluci Vatikana da ga podvrgne inkviziciji. 6 išta od toga nije omelo širenje Luterovih ideja. Krajem 1517. i tokom 1518. Teze su odštampane u više izdanja, distribuirane i popularizovane širom Evrope. Od viđenijih sveštenika, Luterove stavove prvi je 1518. usvojio Cvingli (Huldveich Zwingli) u Cirihu, a deceniju kasnije i Kalvin (Jean Calvin) u Ženevi. 7 Pomenuti kneževi preobraćali su stanovnike svojih država, a od 1523. godine luteranizam je prihvaćen i u skandinavskim zemljama. Na drugoj strani, Kalvin i njegovi sledbenici su se 50-ih i 60-ih godina razišli sa Luterom. Kao poseban pokret, kalvinizam iza sebe nije imao vladare koji bi mu pružili organizovanu podršku, bio je decentralizovan, pronosile su ga lokalne zajednice, zainteresovane aristokrate i drugi pojedinci. Prvo je postao popularan u centralnoj Francuskoj (hugenoti), Holandiji i Engleskoj, posle kolonizacije i u Severnoj Americi (među kolonostima bilo je mnogo kalvinista koji su pobegli od katoličkog progona). S obzirom na koncepcijsko distanciranje i drugačije spoljašnje okolnosti, luteranizam i kalvinizam su i na političkom planu imali donekle različite efekte: u luteranskim sredinama favorizovana je centralna apsolutistička vlast, dok je u kalvinističkim preovladavala težnja ka parlamentarizmu i demokratiji. 8 snovne postavke svog učenja Luter je izložio u traktatu O slobodi hrišćanina 5 I pre Lutera je među nekim vodećim katoličkim teolozima (Toma Akvinski) bilo zamerki na finansijske zloupotrebe sveštenstva. Takođe, mislioci humanizma i renesanse kritikovali su srednjovekovni sholastički duh, dogmatizam i korupciju u crkvenim redovima, ali su oni uglavnom bili zainteresovani za sekularne teme: vraćanje izvornim antičkim delima (filozofskim, književnim, umetničkim) i obnavljanje antičkog duha. 6 Otuda i naziv "protestantizam". Danas je to zbirno ime za brojne pokrete i sekte formirane tokom narednih vekova čiji zajednički imenitelj je osporavanje autoriteta rimokatoličke crkve i njenog poglavara, vraćanje Bibliji i lični religijski odnos prema Bogu. 7 Od ove trojice vodećih reformatora, Cvingli je bio najslobodoumniji, po svoj prilici zato što je bio pod većim uticajem Erazmove humanističke misli. Oko nekih tema (tumačenje Evharistije) sukobio se sa Luterom 1529. godine, a ubrzo posle toga poginuo je u odbrani Ciriha od švajcarskih katolika iz drugih kantona. U Nemačkoj Luteru se pridružio Melanhton (Philipp Melanchton 1497-1560). 8 Reformatorske pokušaje pre Lutera crkva je u korenu ugušula. Širenje protestantizma sprečeno je u Austriji, Italiji, Španiji i još nekim evropskim zemljama. 
(Von der Freiheit eines Christenmenschen) kojim je 1920. godine reagovao na papsku bulu Exsurge Domini i pretnju ekskomunikacijom. On u tom spisu o slobodi piše isključivo iz perspektive hrišćanske teologije i izlaže obrazac života koji bi svaki istinski vernik trebalo da usvoji. Njegovi odgovori na glavna teološka pitanja o čovekovom odnosu prema Bogu, tumačenju hrišćanskog učenja i spasenju duše mogu se sažeti u tri poznata načela: sola fide, sola scriptura, sola gratia. 
Luter u prvom odeljku traktata formuliše dve protivrečne teze "a) Hrišćanin je slobodan gospodar svega i nikome nije podložan. b) Hrišćanin je pokoran sluga svega i svakome je podložan." Pošto se oslanja na tumačenje Biblije kao jedinog autoriteta (sola scriptura), on u nastavku dodaje da te teze "potpuno izražavaju Pavlovo mišljenje", navodi citate iz Poslanica koji ih potvrđuju, pa u narednim paragrafima brani gledište koje bi trebalo da ih pomiri. Usklađivanje je u narednom odeljku omogućeno pretpostavkom o dualizmu ljudske prirode: "Da bismo mogli razumeti ove dve protivrečne teze o slobodi i pokornosti, trebamo imati na umu da svaki hrišćanin ima dve prirode, duhovnu i telesnu. S obzirom na dušu, on se zove duhovni, novi, unutrašnji čovek, a s obzirom na telo i krv, telesni, stari i spoljašnji čovek." Luter slobodu dovodi u vezu sa unutrašnjom, duhovnom stranom ličnosti i, u skladu sa hrišćanskom doktrinom, tvrdi da nju jedino vera (sola fide) oslobađa i to u negativnom smislu slobode od svega spoljašnjeg; kakva god i čija god (recimo, crkveni obredi i indulgencije) da su dela u materijalnom svetu, ona nisu bitna, ne mogu čoveka da oslobode i učine ga dostojnim iskupljenja. Vera kao unutrašnji lični odnos prema Bogu jedini je i pravi način da se pridobije ili, ako je izgubljena, povrati božja milost (sola gratia).foot_2 Ali, za Lutera oslobađanje duhovne strane ličnosti od svega spoljašnjeg ne znači i odricanje od svakodnevnog života. Za razliku od stava katoličke crkve da se istinska vera može postići samo u potpunom manastirskom povlačenju iz spoljašnjeg sveta, Luter i za spoljašnjeg čoveka nalazi teološko opravdanje: Bog je unapred odredio životni položaj svakog pojedinca, ovaj je dužan da se sa time pomiri pa će, ako kroz veru postigne duhovnu slobodu, sva njegova dobra dela (marljivo obavljanje posla, štedljivost, poštovanje autoriteta itd) u isti mah biti izraz Božje volje i ljubavi prema bližnjem. 
Analizirajući etičke implikacije protestantskog obrasca ispravnog hrišćanskog života, Veber je posebnu pažnju poklonio pojma poziva (Beruf). 10 Luter je toj imenici, Živan Lazović koja inače označava profesionalni angažman, udahnuo religijski sadržaj 11 -poziv je čoveku upućen od strane Boga, njime mu je ujedno dodeljen i društveni status, a iz te činjenice proističe čovekova obaveza da ga u sekularnoj sferi prihvati, odgovorno ispunjava i ostane mu posvećen. Prema Luterovom učenju, odazivanje pozivu, posvećenost radu i pažnja prema drugima ujedno su manifestacija (hrišćanske) afirmacija unutrašnje slobode i ljubavi prema bližnjem: nečija dobra dela nisu u funkciji iskupljenja njegove duše niti njegovu spiritualnu ličnost čine dobrom, ona su dobra samo ako ih vrši kao duhovno slobodna (pravedna) ličnost. 12 eološkim opravdanjem čovekovog životnog položaja i sekularnih obaveza (radnih, porodičnih, socijalnih) Luter uspeva da svoju doktrinu učini privlačnom kako vladarima, plemstvu i bogatijem građanstvu čiji povlašćen društveni status legitimiše, tako i siromašnijim staležima kojima je nudio izvesnu utehu porukom da su socijalne nejednakosti rezultat božanske volje. Ovaj drugi momenat pojačan je u kalvinizmu. Za razliku od Lutera koji je dopuštao mogućnost da se Božja milost izgubi i -iskupljenjem -povrati, Kalvin je smatrao da je Bog unapred odabrao one koji će biti u njegovoj milosti i da je sudbina svakog pojedinca u ovozemaljskom svetu potpuno predodređena. Svojom tezom o predestinaciji, on je odnos između unutrašnjeg, religioznog života i spoljašnjeg, svetovnog odazivanja pozivu postavio još rigidnije. 13 ko je u njegovom učenju uopšte moguće govoriti o slobodi u sekularnom kontekstu, ona bi imala karakter stoičke ili spinozističke saznate nužnosti: svaki čovek svoj društveni status i profesionalno zanimanje mora da prihvati kao predodređene Božjom voljom, u nadi da spada u krug odabranih kojima sledi spasenje. Shodno tome, kalvinizam i njemu bliske sekte (puritanizam, metodizam, baptizam i dr) propovedale su da je rad Bogom određena svrha čovekovog postojanja i od svojih sledbenika tražile marljivost, strogu disciplinu i askezu ne samo u pogledu materijalnih, nego i u odnosu na duhovna dobra (nauke, umetnosti itd). U ovim etičkim implikacijama kalvinističke doktrine Veber je video još čvršći teološki temelj za razvoj korporativnog kapitalističkog duha čije prepoznatljive odlike su, prema njegovom mišljenju, naučna i tehnološka zasnovanost, racionalna organizacija (slobodnog) rada, kalkulacija profita i plansko investiranje. 14  Luter ju je u svom prevodu Biblije prvi put upotrebio u tom značenju koje se potom ustalilo u protestantskim jezičkim sredinama (vid. Weber 2001: 51). 12 O slobodi hrišćanina, odeljak XXIII. 13 Dok luteranizam dopušta da čovek može da utiče na božju milost iskrenim pokajanjem i intenziviranjem vere, kalvinizam tu mogućnost poriče, zbog čege je bio izložen žestokim kritikama kako od strane katoličke crkve, tako i od drugih reformista. Teza o predestinaciji bila je tačka razilaženja i između puritanaca i anglikanaca u Engleskoj. Veber, recimo, citira poznatu Miltonovu reakciju: "Makar ja otišao u pakao, ali takav Bog nikada neće iznuditi moje poštovanje" (Weber 2001: 76). 14 Vid. Weber 2001: 47. 

Ideja slobode u protestantizmu

Ako imamo u vidu sveštenički poziv njihovih tvoraca i preovlađujući duh tog vremena, razumljivo je što su luteranizam, kalvinizam i razna druga iz njih iznedrena protestantska učenja bila religijski motivisana i kretala se u okviru hrišćanske teologije. Lišena teorijskih ambicija, oslanjajući se na Bibliju, ona su sledbenicima u formi maksima nalagala obrazac života koji bi trebalo da garantuje ostvarenje verskih ideala. Kao što smo u prethodnom pasusu pomenuli, pokazalo se da su protestantske ideje odgovarale interesima pripadnika tadašnjih društvenih slojeva. Vladari su u reformističkom pokretu uočili priliku da se oslobode tutorstva Vatikana i u svoje ruke preuzmu kako celokupnu sekularnu, tako i -formiranjem nezavisnih crkava -crkvenu regionalnu vlast. Plemstvo i bogatije građanstvo (uspešni trgovci, bankari, špekulanti) prepoznali su šansu da se oslobode crkvenih nameta i našli dodatni podsticaj za poslovnu preduzimljivost. Običnom svetu (seljaštvu i građanstvu) pogodovalo je, pak, da se verske aktivnosti i crkvene institucije organizuju na lokalnom, kantonalnom nivou. 
Međutim, kao i svaku drugu konfesionalnu doktrinu i protestantsko učenje karakteriše isključivost kada je reč o religijskim pitanjima, pa i o slobodi ličnosti. U krajnjoj instanci, ono nastupa sa jedne paternalističke pozicije. Protestantska ideja pozitivne slobode sadržana u, po pretpostavci, jedinom pravom -hrišćanskom -obrascu života čije usvajanje je neophodno (i dovoljno) za afirmaciju slobode ne ostavlja prostor za izbor druge religije, pogotovo ne agnosticizma ili ateizma. 15 Konfesionalno određena, ona se neminovno sukobljava sa idejom negativne slobode koja, kao što će se kasnije iskristalisati u klasičnom liberalizmu, podrazumeva da versko opredeljenje spada u osnovne čovekove slobode u koje drugi članovi zajednice, bez obzira na autoritet, nemaju pravo da se mešaju. 
Raskol do kojeg je došlo u do tada monolitnom rimokatoličkom svetu ubrzo je prerastao u višedecenijske krvave ratne konflikte između zapadnoevropskih država. Ti sukobi povremeno su imali hobsovski karakter "rata svih protiv svih", pri čemu su doktrinarne razlike najčešće služile kao maska za prizemnije svrhe -osvajanje novih teritorija, učvršćivanje vlasti i uvećanje bogatstva -pravih "gospodara ratova": careva, kneževa i plemstva. Srećom, jedna od pozitivnih posledice bila je jačanje svesti o tome da se sama ideja slobode mora osloboditi teološkog okvira, da njeno vezivanje isključivo za jedan konfesionalni obrazac automatski vodi u versku netoleranciju i da bi verska sloboda u stvari trebalo da znači slobodu izbora veroispovesti. 
Kao što ćemo kasnije videti, taj uvid biće artikulisan tek tokom druge polovine XVII veka u prosvetiteljstvu i liberalizmu. 16 U okviru ovih doktrina, iz teoloških stega Živan Lazović negativnu ideju "slobode od" prvi je izvukao Lok kao začetnik liberalizma, dok su u okviru prosvetiteljske tradicije sa pozitivnim pojmom "slobode za" slično učinili Ruso i Kant. 17 Iako je Berlin za liberalni humanizam tvrdio da predstavlja "oblik sekularizovanog protestantskog individualizma, u kojem Boga smenjuje koncepcija racionalnog života, a mesto individualne duše koja stremi ujedinjenju sa Bogom zauzima koncepcija individue koja je obdarene umom i teži isključivo njegovoj vladavini, bez uticaja bilo čega drugog što bi moglo da ga odvrati ili obmane angažovanjem iracionalnog dela njegove ličnosti" (2002: 185), njegovo zapažanje podjednako važi i za kantovsku koncepciju autonomije subjekta. 

3.

Podsetimo se ukratko na hronologiju bitnijih zbivanja koja su direktno ili indirektno bar delom bila podstaknuta protestantskim idejama i uticala na profilisanje modernog društvenog poretka. 
Sa širenjem luteranizma, došlo je prvo do ratnih sukoba između protestantskih i katoličkih nemačkih država. Prvi važniji događaj bio je Augsburški mir 1555. kojim su ti verski inicirani ratovi okončani. On je posebno značajan po tome što je uvedeno načelo cuius regio, eius religio. Time što je kneževima omogućeno da u svojim oblastima nameću veroispovest i organizuju crkvenu aktivnost zvanično je priznat luteranizam. Na priznanje kalvinizma čekalo se narednih stotinak godina. Od trenutka kada je car Rudolf II 1608. poništio Augsburški mirovni sporazum i kada su na novom talasu kontrareformacije obnovljeni progoni protestanata uz korišćenje surovih inkvizicionih mera, Zapadnu Evropu ponovo su prekrili tmurni ratni oblaci. Godine 1618. započeo je tzv. Tridesetogodišnji rat, jedan od najdužih i najtragičnijih sukoba na evropskom tlu u kojem su, često menjajući strane i saveze, učestvovale gotovo sve tadašnje države. On je okončan Vestfalskim sporazumom koji je rehabilitovao načelo cuius regio, eius religio i omogućio priznanje kalvinizma kao treće veroispovesti u Carstvu. Dodatni korak ka punijoj verskoj toleranciji bila je odluka da se kneževima ograniči pravo nametanja religije tako što je podanicima koji nisu bili voljni da prihvate vladajuću konfesiju bilo dopušteno da se odsele. 
Vestfalski mirovni sporazum doneo je krupne promene i na političkom planu. Svetovna vlast i crkvena jurisdikcija teritorijalno su objedinjene i dodeljene protestantizma bliže su srednjovekovnim filozofima nego, recimo, Tomasu Moru (Thomas More) ili Erazmu Roterdamskom (vid. Russell, 1945: 523). Naslućujući u šta može da se izrodi verski raskol sa rimokatoličkom crkvom, Erazmo se nije odazvao na Luterov poziv da se pridruži reformističkom pokretu, sa obrazloženjem da se u životu mnogo više postiže promišljenošću nego strašću. 17 Rasel je Loka okvalifikovao kao apostola Engleske revolucije iz 1688, o kojoj će kasnije biti nešto više reči (vid. Russell 1945: 604). 
Ideja slobode u protestantizmu regionalnim vladarima, čime je zaokružen apsolutistički oblik vladavine. 18 Takođe, Carstvo je dodatno dezintegrisano priznanjem suvereniteta nemačkih država i nezavisnosti Holandije i Švajcarske. U samom Carstvu, oslabljena je habsburška prevlast time što su neke važne carske nadležnosti prebačene na Reichsrat sastavljen od dva konfesionalna tela, protestantskog i katoličkog. Ovakvim rešenjem uspostavljen je stabilan verski mir, pa u narednim decenijama konfesionalna opredeljenja nisu više bila povod za ratne sukobe. Ali, s obzirom na razmere i dužinu trajanja Tridesetogodišnji rat je imao razorne posledice na društvenom (demografskom) i ekonomskom planu. Frapantan je podatak da je u njemu stradalo oko 20% ukupne populacije, procentualno najviše u evropskoj istoriji (daleko više nego u oba svetska rata). 19 Uz to, devastirane su sve privredne grane (poljoprivreda, industrija, trgovina) i drastično smanjeni poreski prihodi. 20 Ipak, položeni su temelji za nadolazeću novu mapu Zapadne Evrope: procvat korporativnog kapitalizma, ujedinjenje nemačkih država, raspad habsburškog carstva, organizovani bunt građanstva protiv apsolutističkih režima i izgradnju parlamentarnih, republikanskih i demokratskih oblika vladavine. Zahvaljujući sklopu istorijskih okolnosti, konfesionalno orijentisani reformistički pokreti pokrenuli su niz zbivanja koja su vodila ka uspostavljanju pravno-političkih poredaka u okviru kojih će se voditi računa o zaštiti ne samo verskih, nego svih osnovnih građanskih sloboda i prava. 
Najbolji primer za ovakav tok istorije jesu revolucije u Holandiji (1568-1648), Engleskoj (1688), Americi (1776-1783) i Francuskoj (1789), pri čemu su kod prve dve protestantske ideje delovale u saglasju sa političkim, dok su na druge dve imale samo posredan uticaj. 21 osle osam decenija borbe protiv španskih osvajača, protestantske Ujedinjene provincije Holandije su Vestfalskim mirom stekle nezavisnost, odvojile se od katoličke Belgije i postale prva decentralizovana republika na evropskom tlu. Tom prilikom prvi put je uspostavljena jasna distinkcija između javnih i privatnih interesa, temeljna za moderne države u kojima se od pripadnika vladajuće političke elite traži da unapređuju javne, a ne partijske ili privatne interese. Holandija je, naime, po sticanju nezavisnosti ostala decentralizovana na provincije, zakonski propisi bili su u ingerenciji lokalnih 18 Činjenica je da se to nezavisno prvo dogodilo u Engleskoj sa odvajanjem anglikanske crkve u doba vladavine Henrija VIII, dok se na kontinentu desilo (ne slučajno) u pretežno protestantskim nemačkim državama, Holandiji, Švedskoj i Danskoj. 19 U Prvom je stradalo 5.5%, a u Drugom 6% evropske populacije. 20 Kao izvor za ove podatke, poslužio nam je članak: Ćurčić 2015. 
21 Američka i Francuska revolucija imale su pretežno politički, odnosno socijalni karakter, ali su ideološki bile nadahnute liberalnim stavom koji je Lok zastupao u Dve rasprave o vladi, prema kojem bi sami građani trebalo da oblikuju državno uređenje kojim će najbolje moći da zaštite svoje osnovne slobode i prava. 
Živan Lazović zajednica koje su kao javno dobro prepoznale investiranje u brodogradnju, moreplovstvo i trgovinu što je ubrzo urodilo plodom -holandska država je krajem XVI i u XVII veku postala pomorska i trgovačka velesila i jedna od najbogatijih zemalja. Engleski razlaz sa rimokatoličkom crkvom najupečatljivije pokazuje da u vezi između između protestantskih ideja i realnih dešavanja nije bilo neke posebne istorijske nužnosti. Do njega, kao što znamo, nije došlo iz doktrinarnih nego iz ličnih razloga kralja Henrija VIII. On je svakako želeo da se oslobodi vatikanskog tutorstva i ustanovi državnu crkvu nad kojom će imati potpunu kontrolu, ali je povod za razlaz to što mu papa nije odobrio raskid braka sa prvom suprugom Katarinom Aragonskom. Na inicijativu prvog ministra Tomasa Kromvela, Parlament je 1534. doneo Akt o supre maciji kojim je Henri VIII postavljen za poglavara novoosnovane Crkve Engleske. Uvođenjem sistema regularnog prikupljanja poreza i raspodele shodno nacionalnim prioritetima, Kromvel je započeo sa stvaranjem jedne moderne, nacionalne, centralizovane i organizovane države koja neće biti privatno vlasništvo hirovitih dinastičkih vladara. Vek kasnije, građanski rat započet verskim sukobom između puritanacafoot_6 i anglikanaca 1641. godine pretvorio se u borbu parlamentaraca protiv apsolutizma Čarlsa I i završio pobedom parlamentarne vojske koju je predvodio Oliver Kromvel. Kralj je 1649. pogubljen, Engleska je nakratko postala republika, vlast je preuzeo Kromvel koji je 1653. ukinuo Parlament i zaveo diktaturu. Posle Kromvelove smrti 1658, obnovljena monarhija opstala je do tzv. Slavne revolucije 1688. Nezadovoljni nastojanjima kralja Džejmsa II da rehabilituje katolicizam, protestantski orijentisani parlamentarci saveznika su našli u holandskom vicekralju Viljemu III Oranskom koji je bio oženjen ćerkom Džejmsa II, Meri. Pred nadmoćnijim pobunjeničkim trupama, Džejms II je pobegao u Pariz a Parlament je 1689. na presto doveo Viljema III i njegovu suprugu. 23 Iste godine objavljena je čuvena Povelja o pravima kojom je ograničena moć vladara, proširena su ovlašćenja Parlamenta i uspostavljena parlamentarne monarhije za koju mnogi smatraju da predstavlja prvi oblik parlamentarne demokratije u evropskoj istoriji. Glavna liberalna ideja o zaštiti osnovnih građanskih sloboda i prava tek je delimično počela da se realizuje -pobednici su uslove i poraženim katolicima uskratili mnoga prava, uključujući i pravo na slobodu veroispovesti. 
Na drugoj strani, Američka revolucija (1776-1783) je u osnovi pre svega bila borba za nezavisnost od engleske dominacije. Posle pobede, ustavom je ustrojen liberalni demokratski poredak sa trodelnom podelom vlasti (zakonodavna, izvršna i sudska), sistemom njihove kontrole i dvodomnim zakonodavnim telom. Time je u punoj Ideja slobode u protestantizmu meri ispunjen liberalni ideal o ugovorno formiranoj državi kao garantu sprovođenja zakona i čuvaru građanskih sloboda i prava, što je na ekonomskom planu omogućilo obnovu zemlje i brz ekonomski razvoj. Francuska revolucija 1789. kao socijalno-politički bunt tzv. trećeg staleža (koji su činili neprivilegovani slojevi društva) protiv plemstva i monarhije nije imala takav uspeh. Premda je bila inspirisana sličnim liberalnim idealimafoot_8 , formulisanim u Deklaraciji o pravima čoveka i građana, posle unutrašnjih previranja Francuska je kao republika prestala da postoji 1799. kada je Napoleon izveo državni udar i zaveo diktaturu. 
Kao što se iz ovog sažetog pregleda može videti, protestantsko odbacivanje posredničke uloge katoličke crkve i ideja o slobodi kao ličnom religioznom odnosu prema Bogu bili su početkom XVI veka inicijalna kapisla za čitav složeni tok uglavnom stihijskih istorijskih događaja, od kojih se neki nadovezuju, neki prepliću dok su se neki, pak, odvijali nezavisno. 
Na pravno-političkom planu, vremenom su se formirale moderne, parlamentarno uređene države. Glavnim akterima na reformatorskoj strani verskog raskola -kraljevima, kneževima i plemstvu -protestantsko učenje poslužilo je, doduše, kao maska pod kojom su se vlastoljubivo borili za svoje interese, ali je sama Luterova ideja o "slobodi hrišćanina" kao individue prvo prerasla u ideju o verskoj slobodi, autonomiji i toleranciji, da bi potom u prosvetiteljskoj i liberalnoj tradiciji bila transformisana u opštiji koncept osnovnih građanskih sloboda i prava. U skladu sa ovim apstraktnijim pojmom, pomaljala se sve izrazitija potreba za konstituisanjem odgovarajućeg pravnopolitičkog poretka čija primarna uloga bi bila zaštita ovih slobode i prava. 
Do XVI veka u Evropi nije bilo ni nagoveštaja državnosti u savremenom smislu reči. Najuopštenije govoreći, država se u veberovskom duhu može definisati kao legitiman monopol sile nad ograničenom teritorijom.foot_9 U srednjem veku, izvor legitimiteta takvog monopola tražen je isključivo u božanskom i patrimonijalnom pravu. Bog je smatran jedinim suverenom, kao njegov zastupnik u ovozemaljskom svetu nastupala je katoličko sveštenstvo na čelu sa papom, dok su carske i kraljevske dinastije bile samo njegovi izaslanici koji su za svoju vladavinu morali da dobiju (izdašno plate) saglasnost Vatikana. Početkom XVI veka, Sveto rimsko carstvo bilo je rascepkano na veliki broj država i gradova, sve važnije poluge vlasti -ubiranje taksi, raspolaganje imovinom, kontrolisanje vojske itd. -bile su u rukama crkve, a izvršioci na terenu bili su kneževi kao neposredni gospodari regija. Na tome je počivao kompletan feudalni poredak. 
Jedna od krupnijih tekovina protestantskog raskida sa rimokatoličkom crkvom bilo je prenošenje legitimiteta vlasti na parlamentarnu volju izabranih predstavnika građana, Živan Lazović a vođenja države (zakoni, vojska, porezi, ekonomija) na depersonalizovan administrativni sistem. Od trenutka kada je crkvi prepuštena samo briga o dušama vernika, a birokratizovane institucije preuzele ingerenciju nad sekularnim obrazovanjem i ostalim javnim dobrima, klima za autonomno kritičko mišljenje postala je daleko povoljnija što je urodilo procvatom nauke, filozofije i umetnosti u XVII veku. 26 ledano iz državotvornog ugla, važnu ulogu odigralo je i rađanje predstave o nacionalnom identitetu. Na prostoru nemačkih država, velike zasluge za to pripadaju Luteru koji je svojim prevodom Biblije standardizovao nemački jezik na kojem je popularizovao i svoje učenje. Osim toga, on je podržavao apsolutističku vladavinu protestantskih kneževa i zalagao se za ekonomiju u nacionalnim granicama. 27 Jačanje nacionalne kohezije i osećaja "izabranog naroda" podstaklo je ekonomski razvoj i porast političke moći kako u Nemačkoj (Pruska), tako i u drugim evropskim zemljama (Engleska, Holandija, Švedska i dr). 28 Administrativnim uređenjem državnih institucija i učvršćivanjem samodiscipline u duhu luteranskog shvatanja poziva i kalvinističke teze o predestinaciji, ublažen je problem korupcije sa kojim se rimokatolička vlast suočavala u političkoj i ekonomskoj sferi. 29 a teorijskom planu, pak, ideje vodilje protestantskog pokreta posredno su uticale na formiranje prosvetiteljskih i liberalnih koncepcija čoveka, društva i države. Ova shvatanja delom su zaista predstavljala intelektualnu reakciju na istorijska zbivanja podstaknuta reformacijom. 30 Luterovsko naglašavanje duhovne strane čoveka i njegovog ličnog odnosa prema Bogu zaslužno je za formiranje svesti o identitetu i autonomiji pojedinca kao člana zajednice. 31 Kao što smo ranije primetili, Luterov pojam konfesionalne autonomije "unutrašnjeg čoveka" prilično je udaljen od tumačenja individue u kasnijim teorijama kao što su, recimo, liberalizam ili kantovska filozofija morala. Ideal državnog uređenja koje bi štitilo osnovne slobode i prava svakog člana 26 Upor. Russell 1945: 525. 27 Mamford ga zbog toga naziva ranim Bizmarkom nacionalne religije koja je kulturalno ujedinila nemačke države, dok samog Bizmarka opisuje kao okasnelog Lutera nacionalističke politike. On smatra da apsolutizam i izolacionizam svoje duhovne korene imaju kod Lutera. Više o tome u: Mumford 1944: gl. 5, odelj. 9. 28 Ovde je ponovo na delu kalvinovsko učenje o predestinaciji: kada su bile na vrhuncu moći, u svakoj od ovih nacija bio je raširen osećaj da je odabrana od strane Boga. Krstaške pohode zamenili su osvajački ratovi pod nacionalnim zastavama. 29 Fridrih I i Fridrih II Veliki, pruski vladari iz kalvinističke frankonijske dinastije Hoencolern sproveli su racionalnu organizaciju i strogu disciplinu u državnoj administraciji i vojsci. 30 To je, recimo, bio slučaj sa Hobsovim Levijatanom koji je objavljen 1651. pri kraju građanskog rata koji je uglavnom vođen između puritanaca i anglikanaca. 31 Hegel je po svoj prilici to imao u vidu kada je za Lutera tvrdio da je afirmisao načelo subjektiviteta (Hegel 1983: 251). Princip individualnosti kao jedan od temelja zapadnoevropskog društva ugrađen je u savremenu predstavu o identitetu ličnosti (vid. Fukujama 2017: part III). 
zajednice iziskivao je da se pojmovi ličnog identiteta, autonomije i slobode očiste od religijskog sadržaja i shvate kao moralne i političke kategorije. U moralnom pogledu, prvo ih je Ruso sekularizovao svojom vizijom o izbavljenju svakog ljudskog bića iz prirodnog i prelasku u društveno stanje -taj prelazak odvija se kroz proces obrazovanja i usavršavanja putem kojeg svaka ličnost izgrađuje svoj identitet, s tim što i dalje ima slobodu da izabere ostanak u zajednici ili povlačenje u samotnjačku kontemplaciju. Kant je potom, polazeći od opštijih postavki svoje kritičke filozofije, luterovsku dualističku predstavu o unutrašnjem i spoljašnjem čoveku pretočio u apstraktniju razliku između inteligibilnog (noumenalnog) i empirijskog (fenomenalnog) subjekta; moralno postupanje je racionalno, vezano je isključivo za čoveka kao misaono biće, za praktični um koji se rukovodi kategoričkim imperativom i, u skladu sa njim, postupa prema pravilima (maksimama) koja se mogu uopštiti tako da važe za svakog pojedinca, odnosno tako da svaku drugu osobu uvek sagledava i kao cilj po sebi, nikada samo kao sredstvo. 32 rtikulaciju ideje slobode kao političke kategorije dugujemo predstavnicima klasičnog liberalizma čijim začetnikom se, kao što smo pomenuli, smatra Lok. Njihovo gledište nagovestio je Hobs stavom da u prirodnom stanju, u kojem je čovek apsolutno slobodan, vlada princip homo homini lupus est pa ljudi svojevoljno formiraju državu u kojoj svoju slobodu ograničavaju kako bi, između ostalog, zaštitili pravo na život. Za razliku od mislilaca kao što su bili Ruso ili Kant, u čijim etičkim učenjima je naglasak bio na pozitivnoj slobodi i autonomiji racionalne ličnosti, liberalni filozofi su te pojmove posmatrali prevashodno u političkom kontekstu, kroz prizmu odnosa između individue i zajednice, dakle iz perspektive luterovskog "spoljašnjeg čoveka". Prema njihovom mišljenju, sloboda veroispovesti je samo jedna od osnovnih, negativno shvaćenih sloboda -pored slobode mišljenja, govora i dr. -sa kojima sa svako ljudsko biće rađa, u koje drugi članovi zajednice nemaju pravo da se mešaju i koje bi valjano uređena država morala da garantuje. Ako imamo u vidu da su pozitivan i negativan pojam slobode ipak samo dva aspekta jedne iste ideje, biće nam jasno zašto se i prosvetiteljska i liberalna tradicija nadahnjuju istim idealom: državnim ustrojstvom koje će između ta dva aspekta uspostaviti optimalan balans, odnosno harmonizovati individualnu autonomiju izbora sa legitimnim ograničenjima ličnih sloboda i prava. 33  Neki biografi u Kantovim moralnim stavovima vide njegovu negativnu reakciju na pijetističko porodično vaspitanje. Upor. Kuehn 2001. 33 Osnovne slobode i prava ne mogu da sa podrede nikakvom navodno višem cilju (dobrobiti zajednice, božanskim pravima i sl). Lok je, recimo, smatrao da kada država počne da krši osnovna prava svojih građana, oni imaju pravo na otpor. Prihvatajući Lokove stavove, Tomasa Džeferson je ustanak protiv Britanaca pravdao zaštitom prava na život, slobodu i traganje za srećom. 

Živan Lazović


4.

Od afirmacije načela individualnosti i autonomije ličnosti u doba humanizma i renesanse do artikulacije koncepta osnovnih građanskih sloboda i prava i ideala pravno-političkog poretka koji bi ih u što većoj meri harmonizovao i čuvao, proteklo je više vekova. Na tom dugom i burnom putu je, kao što smo videli, značajnu delotvornu moć imala i protestantska ideja slobode. Uz sve zamke u koje je zapala od trenutka od kada se uplela u mrežu ovozemaljskih ljudskih strasti i partikularnih interesa -konfesionalna zatvorenost, progoni, krvavi ratovi vođeni pod njenim plaštom i sl. -, ona je bila prvi korak u prepoznavanju potrebe za verskom slobodom i tolerancijom. Kao takva, ona je ugrađena u savremenu koncepciju o ljudskim slobodama i pravima. Ipak, koliko god da je u međuvremenu postignuto u izgradnji državnih institucija koje bi trebalo da garantuju građanske slobode i prava, svet je i danas bremenit brojnim iskušenjima. Ideju negativne "slobode od" najčešće zloupotrebljavaju moćne političke i finansijske oligarhije, dok autoritarni režimi u ime svoje vizije pozitivne "slobode za" zarobljavaju legalne institucije -i jedni i drugi to po pravilu čine kako bi ostvarili sopstvene ciljeve, obično na štetu ostalih građana ili društva u celini. Umesto da se ponašaju kao brižni čuvari individualnih sloboda, prava i socijalne pravde, oni ih guše i uvećavaju socijalne nejednakosti. Kada je u pitanju "sloboda od", načelno se priznaje da su svi građani jednaki u pogledu svojih osnovnih sloboda i prava, ali se u stvarnosti -čak i u državama koje se diče svojim liberalno-demokratskom ustrojstvom -često pokazuje da su neki daleko jednakiji od ostalih. Kada je, pak, reč o "slobodi za", premda individualnost podrazumeva različitost pa bi svakome trebalo dozvoliti da se opredeljuje za vrednosti u skladu sa kojima će oblikovati sopstveni život, u stvarnosti se ponovo pokazuje da su neki -čak i pred zakonom -zahvaljujući privilegovanom socijalnom statusu daleko različitiji od drugih. 34 ledano ex post facto, jedno pitanje ostaje da lebdi u vazduhu: da li su protestantske ideje -uopšte, ma koje ideje -bile vredne tolikih ljudskih žrtava i ratnih razaranja? Pred tim pitanjem, istorija je nemilosrdna i nêma -ima smisla postavljati ga pre nego što se tragični događaji dese, ali jednom kada su se već odigrali, oni mogu da nam posluže samo za izvlačenje pouka. Na žalost, u životima kako pojedinaca tako i naroda 34 Neoliberalni kapitalizam, nesputana laissez-fair privreda, instrumentalizacija države od strane pojedinih interesnih grupa -samo su neki od primera u kojima su pojedinim kategorijama stanovništva ugrožene osnovne slobode i prava. To se dešava i u zakonodavnoj i u pravosudnoj sferi. Najsvežiji primer je novi zakon o štrajku, donet ove godine u Engleskoj, kojim je vlada dozvolila kompanijama da u slučaju štrajka umesto štrajkača angažuje nove radnike -njime se očitgledno štite interesi poslodavaca na račun interesa zaposlenih. (Vid. Malik, Kenan, "Worship the rich, neglect the poore? Adam Smith's words still capture how power works", The Guardian, 24.07.2022. https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/jul/24/britain-rich-poor-strike-breaking-government-grenfell-tower) 
Živan Lazović set for him. After he published them in the form of 95 theses in 1517, Luther's views spread and initiated decades of conflicts that resulted in major cultural, political and economic changes. They directly or indirectly influenced the profiling of the modern Western European order, but they did not escape the trap into which many similar doctrines fell -the privileged social classes (rulers and nobility), whose interests they corresponded to, used them to achieve their own goals. Thanks to the Enlightenment and liberal tradition, today we inherit a more universal conception of basic human liberties and rights, devoid of religious content, but the temptations remain the same. keywords: the idea of freedom, Protestantism, Luther, Calvin, Enlightenment, liberalism 



  Univerzitetu u Mariboru. 


	THEORIA 3	https://doi.org/10.2298/THEO2203021L
	(2022) : 65 : str. 21-37	Originalni naučni rad
		Original Scientific Paper

Lok (Locke), Mil (Mill) i drugi liberalni mislioci smatrali su da je očuvanje individualnih sloboda i prava nužan uslov društvenog prosperiteta. Ta veza je ipak kontingentna. U nekim protestantskim zajednicama (recimo, kalvinističkim) stepen negativne slobode bio je daleko manji nego u liberalnim, ali su one ostvarile izuzetan ekonomski napredak zahvaljujući radnoj etici (disciplini, odgovornosti, preduzimljivosti i sl). Slično situaciju imamo u nekim današnjim autoritarnim i totalitarnim državama kao što je, na primer, Kina. 

Vremenom se pokazalo da je za prvu ulogu najpogodnija parlamantarna demokratija, dok su autoritarni i totalitarni režimi svoju legitimaciju po pravilu tražili u drugom cilju. Ni ta veza nije nužna. Dešavalo se da su liberalno orijentisani autoritarni vladari odgovarajućim reformskim merama unapređivali lične slobode (u XVIII veku to su činili prosvećeni apsolutisti Fridrih Veliki u Pruskoj i Jozef II u Austriji), kao što ima država koje ih guše premda se predstavljaju kao demokratske. 

Kao što primećuje Rasel, "Luter i Kalvin su se vratili Sv. Avgustinu, zadržavajući samo onaj deo njegovog učenja koji se bavi odnosom duše prema Bogu, ne i deo koji se tiče Crkve"(Russell 1945: 523) 

Upor. Weber 2001: 57. Veber je bio svestan da protestantizam nema artikulisano etičko učenje. Lideri protestantizma nisu se zanimali za etiku niti za neke univerzalne humanističke, socijalno-reformatorske ili kulturalne ideale, već samo za konfesionalna pitanja; moralne obaveze koje njihov obrazac sekularnog života vernika sadrži posledica su njihovih verski motivisanih stavova.(Ibid. 68) 

Gledano iz luteranske ili kalvinističke perspektive, takav izbor bi u stvari značio svesno ili nesvesno poništavanje slobode. 

Obe linije mišljenja inicijalno su bile podstaknute otporom katoličkoj kontrareformaciji i mahom se razvijale u protestantskim sredinama, ali su sadržinski više bile nadahnute slobodoumnim stavovima mislilaca humanizma i renesanse. S obzirom na svoje poglede, vodeće ličnosti 

Engleski puritanci bili su vrlo agilni u borbi protiv anglikanskog kompromisa sa katoličanstvom, zbog čega su često bili proganjani od strane anglikanskih vladara. 

Zanimljivo je da je Lok, čiji otac je bio puritanac, bio blizak sa viđenijim članovima vigoovskog krila u engleskom parlamentu, od progona se sklonio u Holandiju i vratio u Englesku po završetku revolucije. 

Ruso je u Društvenom ugovoru branio tezu da bi država trebalo da se formira ugovorom između vlasti i naroda, dok je Monteskje u Duhu zakona kritikovao feudalnu apsolutističku monarhiju, isticao prednosti engleske parlamentarne monarhije i zalagao se za trodelnu podelu vlasti (nosilac zakonodavne vlasti bi trebalo da bude narodna skupština). 

Upor. Fukujama 2017: part I. 

Ideja slobode u protestantizmu nebrojeno puta se potvrdila Santajanina (Santayana) opomena da su ljudi koji nisu spremni da uče iz prošlosti osuđeni na to da im se ova ponavlja. 

Živan


Živan Lazović

The Idea of Freedom in Protestantism (Summary) 
Starting from the methodological assumption that ideas have a driving power and from the distinction between negative and positive notions of freedom (Berlin), this paper deals with the role that the idea of individual freedom, as a central part of the Protestant pattern of Christian life, played in the origin and spread of the reformation movement in XVI century. In his criticism of the corruptive practices of the Roman Catholic Church and his reliance on the Bible as the only authority (sola scriptura) regarding Christian teaching, Luther gave the concept of freedom a religious content: a necessary and sufficient condition for the spiritual (positive) freedom of the person is contained in the slogan sola fide, while in external life each individual has the obligation to accept his social position and conscientiously fulfill the calling (Beruf) that God has