REGIONALNE SPECIFIÅNOSTI TRANZICIJE U ODRASLOST U EVROPI IZ SOCIO-DEMOGRAFSKE PERSPEKTIVE 1


SAŸETAK: Rad predstavqa komparativni prikaz teorijskih i empirijskih modela tranzicije u odraslost u evropskim zemqama. Tranzicija u odraslost podrazumeva proces promene statusnih odlika u kquånim aspektima ÿivotnog toka. Indikatori socio-demografske tranzicije obuhvataju razne dimenzije obrazovne, profesionalne, porodiåne i stambene tranzicije. Nekoliko åinilaca utiåe na karakteristike individualne tranzicije: sistem socijalne zaštite, porodiåni odnosi, stambeno pitawe, promene u vrednosnim orijentacijama u vezi sa porodiånom tranzicijom (stupawe u brak i roditeqstvo) i pojava novih modaliteta osamostaqewa (kohabitacija). Na osnovu dosadašwih istraÿivawa moguãe je izdvojiti nekoliko tipova odrastawa. U radu se razmatra prihvatqivost najåešãe korišãenog modela za rašålawavawe razlika meðu zemqama i regionima: skandinavski, zapadnoevropski i juÿnoevropski tip odrastawa. Takoðe se analiziraju alternativni modeli i alternativne kategorizacije. Geografski, socijalni i politiåki okvir rada definisan je tako da obuhvati ålanice Evropske unije, zemqe bivšeg socijalistiåkog ureðewa i zemqe Balkana. Posebno ãe biti izdvojene socio-demografske specifiånosti odrastawa u Srbiji, i to kroz sve pomenute aspekte: indikatore za merewe tranzicije, specifiånosti u odnosu na region i Evropsku uniju i zajedniåke trendove u nekim segmentima tranzicije u odraslost. 
KQUÅNE REÅI: tranzicija u odraslost, markeri tranzicije u odraslost, tipovi tranzicije u odraslost TRANZICIJA U ODRASLOST KAO DEO PROBLEMATIKE ŸIVOTNOG TOKA Interesovawe istraÿivaåa iz velikog broja disciplinarnih podruåja za teme ÿivotnog toka raste tokom posledwih decenija. Ÿivotni 

tok je danas predmet prouåavawa razliåitih disciplina, od sociologije i psihologije do demografije i nauke o javnoj politici. Interdisciplinarnost je dostigla najviši nivo u okviru studija ÿivotnog toka u kojima se ekonomski, ekološki, demografski, sociološki i drugi aspekti povezuju u jedinstven paradigmatski okvir. Perspektiva ÿivotnog toka daje "dinamiåan i fleksibilan model ponašawa koji ukquåuje socioistorijsku varijabilnost, strukturalna ograniåewa i individualnu akciju" (M i t c h e l l, 2006: 4). Jedan autor definiše ÿivotni tok kao " [n]iz društveno definisanih dogaðaja i uloga koje pojedinac preuzima tokom vremena" (Elder, prema: M i t c h e l l, 2006: 16). Umesto nekadašweg pojma ÿivotnog ciklusa koji je definisan u psihobiološkom kquåu, ÿivotni tok je inherentno multidimenzionalna oblast. 
Problem tranzicije u odraslost predstavqa posebnu temu u okviru prouåavawa ÿivotnog toka. Na najopštijem nivou, tranzicija se moÿe definisati kao proces prelaska iz jedne ÿivotne faze u drugu, a tranzicija u odraslost obuhvata individualne promene koje oznaåavaju prelazak pojedinca iz faze mladosti u odraslost. Tranzicija u odraslost podrazumeva promene (tranzicije) koje vode od zavisnog poloÿaja ka nezavisnosti u raznim oblastima (C a v a l l i i G a l l a n d, prema I a c ov o u, 2002: 41). Na operativnom nivou, tranzicija u odraslost se detektuje preko indikatora kquånih statusnih promena. Najvaÿnije dimenzije se odnose na obrazovne, profesionalne, porodiåne i stambene aspekte tranzicijske promene. Obiåno se tranzicija u odraslost prati preko takozvanih prekretnica ili kquånih ÿivotnih dogaðaja. Wihov izbor i operacionalizacija predstavqaju poseban predmet prouåavawa. Uglavnom, koriste se markeri iz åetiri oblasti ÿivotnog toka: porodiånog ÿivota, obrazovawa (školovawa), stambenog (rezidencijalnog) statusa i socioprofesionalnog statusa. 
Danas prelazak u odraslo doba prate preklapawa, razdvajawa, ponavqawa i izostajawa kquånih dogaðaja koji su tokom šezdesetih i sedamdesetih godina bili jasno strukturisani u standardizovanim putawama odrastawa najveãeg dela generacija. Dovoqno je pomenuti odlagawe napuštawa roditeqskog doma (T o m a n o v i ã, I g w a t o v i ã, 2004; T o m a n o v i ã, I g w a t o v i ã, 2006a; T o m a n o v i ã, I g w a t o v i ã, 2006b), razliåite modalitete partnerskih odnosa umesto braka (B o b i ã, 2003), nove oblike rezidencijalnih zajednica (I a c o v o u, 2002; M a nd i c, 2008) ili nastavak školovawa u odraslom dobu nakon odreðenog perioda izvan obrazovnog sistema (W y n, 2004). Glavni teorijski problem je åiwenica da linija prelaska u odraslost nije više tako jasna, a weni oblik i pravac nisu standardni. Neki dogaðaji mogu sasvim izostati, neki se ponavqaju, a vaÿnost svakog od wih postaje relativna i individualizovana. Moÿda bi se moglo tvrditi da više nije prihvatqivo govoriti o faznoj strukturi ÿivotnog toka i da veãina ÿivotnih dogaðaja moÿe da bude locirana u gotovo svim segmentima ÿivota. Istraÿivawe ÿivotnog toka danas prati tragawe za novim metodološkim i teorijskim instrumentima koji odgovaraju tranformacijama ÿivotnog toka (I g w a t o v i ã, 2009: 9). Rasprava se vodi oko teorijskog pojma tranzicije, koji zahteva nove indikatore i modele koji ãe objasniti ove transformacije. Ovde neãemo daqe raspravqati o ovom pitawu, veã polazimo od toga da su indikatori tranzicije u odraslost još uvek validni, da su merqivi i da se na osnovu wih mogu razmatrati moguãi tranzicijski modeli. 

REGIONALNE RAZLIÅITOSTI TRANZICIJE U ODRASLOST U EVROPI

Indikatori tranzicije u okviru ÿivotnog toka obiåno ukquåuju obrazovne, profesionalne, porodiåne i stambene aspekte. Na osnovu wih se mogu videti stratifikacijske diferencijacije u populaciji. Tako bi se moglo govoriti o razlikama u porodiånoj i ekonomskoj tranziciji prema dimenziji pola ili obrazovawa. S druge strane, moÿe se govoriti o obrazovnoj tranziciji prema socioekonomskom statusu ili porodiånoj tranziciji. Ovde se fokusiramo na opštiji nivo populacije drÿave i nešto šire, regiona, dok specifiåne stratifikacijske aspekte ostavqamo po strani. 
Razliåiti autori su definisali empirijske modele tranzicije u odraslost. Pokušaji kategorizovawa tranzicijske populacije mladih iz pojedinaånih evropskih drÿava ili regiona obuhvataju ålanice Evropske unije i zemqe Balkana, kao i skandinavske zemqe koje nisu ålanice Evropske unije. Mesto Srbije je odreðeno ovim koordinatama i moguãe je locirati tranziciju u odraslost na "mapama" koje su ponudili razni autori. 
U literaturi nalazimo razliåite pristupe problemu regionalnih specifiånosti tranzicije u odraslost. Jedna moguãa perspektiva je relativizovawe regionalne dimenzije na globalnom nivou i u evropskom kontekstu. U teorijskoj raspravi ova teza bi se mogla nazvati konvergencija ka heterogenizaciji. U osnovi, to znaåi da regionalne specifiånosti pojedinih drÿava gube svoju distinktivnost u prouåavawu ÿivotnih putawa, jer ÿivotne putawe postaju destandardizovane i individualizovane. Takoðe se tvrdi da se ovaj trend difuzno prenosi na globalnom nivou (F u s s e l, G a u t h i e r, E v a n s, 2007: 391). Ideje zagovornika teze o heterogenizaciji nisu sasvim potvrðene, jer se pokazalo da makar za odreðene aspekte tranzicije u odraslost vaÿe regionalne specifiånosti (npr. porodiåna tranzicija). 
Drugi pristup pitawu tranzicijskog mapirawa podrazumeva da su danas još uvek relevantne lokalne specifiånosti, što omoguãava da se zemqe i regioni kategorizuju na osnovu odreðenih kriterijuma. Najåešãe se uzimaju u obzir stambena i ekonomska tranzicija mladih (M a nd i c, 2002: 41). Druga grupa indikatora se odnosi na porodiånu tranziciju (brak, roditeqstvo), a obiåno se ukquåuje i promena obrazovnog statusa (završetak odreðenog nivoa školovawa). Kada je reå o Evropi, autori su uglavnom uoåili grupisawe zemaqa na liniji sever-jug, sa odreðenim nijansama u zavisnosti od primewenih indikatora. 
Galan je dobio troålanu podelu na osnovu dvanaest zemaqa koje je ukquåio u analizu, na zemqe severa, juga i intermedijarne zemqe. Sledeãi indikatori tranzicije koji su korišãeni: napuštawe roditeqskog doma, zajedniåki ÿivot u braku ili kohabitaciji, finansijska samostalnost i zaposlenost (G a l l a n d, 2001). Evropske zemqe su podeqene prema tome kojim tempom mladi postiÿu samostalnost na osnovu pomenutih pokazateqa. Prva grupa su severne (anglosaksonske i nordijske) zemqe u koje spadaju Danska, Velika Britanija, Holandija i Nemaåka, u drugoj grupi su juÿne ili mediteranske zemqe Gråka, Portugal, Španija i Italija, dok u intermedijarne zemqe spada Francuska. Kao što se moÿe pretpostaviti, "severni tip" tranzicije podrazumeva najbrÿe odrastawe proceweno prema dostizawu svakog od åetiri markera, tako da mladi Danske u proseku deset godina brÿe postignu nivo nego mladi Italijani. 
Neki autori izdvajaju poseban podtip post-socijalistiåke tranzicije u odraslost, npr. Srna Mandic u studiji o stambenoj tranziciji mladih. Autorka razlikuje tri klastera zemaqa na osnovu podataka European Quality of Life Survey iz 2003 godine: severozapadni, jugozapadni i severoistoåni. Prvi klaster obuhvata severozapadne zemqe Evrope i Åešku, drugi klaster åine zemqe jugozapada Evrope (ukquåujuãi Sloveniju i Maðarsku od postsocijalistiåkih, ali i Irsku od zapadnih zemaqa), dok treãi klaster åine bivše socijalistiåke zemqe izuzev navedenih zemaqa koje su u prve dve kategorije (M a n d i c, 2008: 632). U ovoj kategorizaciji je fokus na dimenziji napuštawa roditeqskog doma, tako da konaåna troålana podela odgovara Esping-Andersenovoj kategorizaciji sistema socijalne zaštite u Evropi (M a n d i c, 2008). Severozapadna grupa zemaqa ima razvijene sisteme socijalne zaštite i stambenu politiku koja pruÿa moguãnost za rano osamostaqivawe mladih, snaÿnu podršku roditeqa, ali kasnu porodiånu tranziciju koja ne koincidira sa napuštawem roditeqskog doma. Jugozapadne zemqe imaju slabije sistemske moguãnosti, ali veliku pomoã roditeqa, dok je efekat kasna porodiåna tranzicija i kasno napuštawe roditeqskog doma. Treãa grupa ("severoistoåna") bivših socijalistiåkih zemaqa mladima pruÿa najmawe moguãnosti (porodiåni resursi, sistem socijalne zaštite), a mladi najkasnije napuštaju roditeqski dom, mada se navodi da ovde roditeqstvo nastupa najranije od svih zemaqa (M a n d i c, 2008: 632). 
Kada je reå o objašwewima specifiånosti tranzicije u odraslost, primetno je da svi autori uzimaju u obzir sistem socijalne zaštite u širem smislu reåi. Dimenzija stambene tranzicije je u direktnoj vezi sa modelima sistema socijalne zaštite. Tri grupe drÿava, koje se razlikuju prema stambenoj, porodiånoj i ekonomskoj tranziciji, korespondiraju sa tipovima socijalnih sistema. U skladu s tim su empirijski tranzicioni varijeteti koje je identifikovala Marija Jakovu: severni, nordijski i juÿnoevropski "tipovi odrastawa" proceweni na osnovu dimenzije osamostaqivawa kroz partnerske ili druge forme zajednica (I a c o v o u, 2002: 42). U nordijske zemqe su svrstane Danska, Finska, Holandija, u severne zemqe spadaju Velika Britanija, Francuska, Bel-gija, Nemaåka, Austrija, dok juÿnu grupu åine Italija, Gråka, Španija, Portugal. 
U tragawu za objašwewima identifikovanih regionalnih specifiånosti tranzicije u odraslost, obiåno je naglasak na sledeãim åiniocima: javnopolitiåke mere (prvenstveno socijalna, stambena i obrazovna, dok druge imaju indirektno dejstvo), sociokulturna matrica, porodiåni resursi, politiåko-istorijsko nasleðe i makroekonomski faktori. Opisani regionalni varijeteti pokazuju da izmeðu raznih aspekata ÿivotnog toka i javne politike postoji snaÿna veza. Svaka nova politiåka mera reflektuje sociodemografske promene koje su joj prethodile, ali mere socijalne, fiskalne ili stambene politike delovaãe povratno na ÿivotni tok. SRBIJA U dosadašwim studijama tranzicijske populacije mladih u Srbiji, uglavnom, empirijski se potvrðuje pozicija u grupi zemaqa mediteranskog, juÿnoevropskog kruga. Smiqka Tomanoviã i Suzana Igwatoviã primewuju Galanovu metodologiju na populaciji od 17 do 35 godina. Rezultati pokazuju da je Srbija najbliÿa zemqama juÿnoevropskog tipa odrastawa, koje podrazumevaju sporu tranziciju u gotovo svim aspektima, kasno napuštawe roditeqskog doma, višestruku i dugotrajnu vezanost za porodicu porekla (T o m a n o v i ã, I g w a t o v i ã, 2004; T o m a n ov i ã, I g w a t o v i ã, 2006a; T o m a n o v i ã, I g w a t o v i ã, 2006b). Prema ovom troålanom modelu, Srbija se svrstava uz Italiju, Gråku, Španiju i Portugaliju. "Kašwewe" u odnosu na mlade Dance i pripadnike severnog modela odrastawa iznosi upravo koliko je ono za srodne zemqe juga -deset godina. 
U pokušajima da se pronaðu odgovarajuãa objašwewa ove kategorizacije, polazi se od teze o sociokulturnoj matrici, pri åemu je kquåni åinilac tranzicije snaÿna neformalna socijalna mreÿa porodice. Takoðe treba ukquåiti lokalne ekonomske i politiåke specifiånosti Srbije, koje se mogu izdvojiti kao treãi åinilac posebnosti srpske tranzicije u odraslost. Neki åinioci iz ove grupe komplementarni su sa prvom grupom åinilaca: slabosti formalnog sistema socijalne zaštite i makroekonomski åinioci. Wihovo dejstvo bi se moglo smatrati kratkotrajnim, ali ono svakako stvara potencijalne efekte na duÿi rok, modifikujuãi modele ponašawa mladih. U ovom kontekstu treba navesti širi okvir, koji bi se mogao nazvati socijalistiåko nasleðe. Autorka Mandiã je empirijski izdvojila grupu postsocijalistiåkih zemaqa u odnosu na promenu stambenog statusa mladih (M a n d i c, 2008). Ovaj åinilac bi se mogao uzeti u obzir u sluåaju Srbije, mada ostaje da se dokaÿe wegovo distinktivno dejstvo na karakteristike tranzicije u odraslost u odnosu na ostale faktore. 
U prilog tezi da regionalne specifiånosti još uvek imaju mesto u definisawu odlika tranzicije u odraslost, govori sluåaj Srbije. U Sr-biji se mogu detektovati demografski trendovi koji odgovaraju evropskim tendencijama tranzicije, ali se zadrÿava normativno visoko pozicionirawe porodiåne tranzicije u vrednosnim samoodreðewima mladih. Porodiåna tranzicija ostaje percipirana kao glavni indikator prelaska u odraslost (T o m a n o v i ã, I g w a t o v i ã, 2006b). Sliåne rezultate daju studije o heterogenizaciji ÿivotnog toka, koje su pokazale da porodiåna tranzicija još uvek ima distinktivnost koja je regionalno obojena (F u s s e l, G a u t h i e r, E v a n s, 2007). 



  LITERATURA B o b i ã, M. (2003). Prekomponovawe braka, partnerstva i porodice u savremenim društvima. Stanovništvo (1-4): 65-91. F u s s e l, E., G a u t h i e r, A. H., E v a n s, A. (2007). Heterogeneity in the Transition to Adulthood: The Cases of Australia, Canada, and the United States. European Journal of Population, 23 (3-4): 389-414. G a l l a n d, O. (2001). Adolescence, post-adolescence, jeunesse: retour sur quelques interprétations. Revue française de sociologie, 42(4): 611-640. G r a n t, M., F u r s t e n b e r g, F. (2007). Changes in the Transition to Adulthood in Less Developed Countries. European Journal of Population, 23 (3-4): 415-428. I g w a t o v i ã, S. (2009). Aktuelni problemi u istraÿivawu tranzicije u odraslost sa osvrtom na Srbiju. Stanovništvo, 47 (1): 7-22. I a c o v o u, M. (2002). Regional Differences in the Transition to Adulthood. Annals of the American Academy of Political and Social Science, Vol. 580, Early Adulthood in Cross-National Perspective (Mar., 2002), pp. 40-69. M a n d i c, Srna (2008). 'Home-Leaving and its Structural Determinants in Western and Eastern Europe: An Exploratory Study', Housing Studies, 23: 4, 615-637. M i t c h e l l, B. (2006). The Boomerang Age. Aldine Transaction. URL: http://books.google.com/books?hl=en&id=wh4MJ0XeH10C&dq=BARBARA +A.+MITCHELL&printsec=frontcover&source=web&ots=qxwmqmgEVs&sig= HkUI8JwpFB5JJeZQJNBeE9z1V4M&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result T o m a n o v i ã, S., I g n j a t o v i ã, S. (2004). Mladi u tranziciji: izmeðu porodice porekla i porodice opredeljenja, u: M. N i k o l i c, S. M i h a i l o v i c (ur.) Mladi zagubljeni u tranziciji. Beograd: CPA. T o m a n o v i c, S., I g n j a t o v i c, S. (2006a). The Transition of Young People in a Transitional Society: The Case of Serbia Journal of Youth Studies, 9 (3): 269-285. T o m a n o v i ã, S., I g n j a t o v i ã, S. (2006b). Attitudes on transition to adulthood among young people in Serbia. Sociologija, XLVIII (1): 55-72. W y n, J. (2004). Becoming adult in the 2000s: New transitions and new careers. Family Matters, 68: 6-12. 


Tekst je nastao kao rezultat rada na projektu Demografske pretpostavke i perspektive razvoja stanovništva Srbije u uslovima savremenih socio-ekonomskih procesa (149035) koji se realizuje uz materijalnu podršku Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj Republike Srbije. 

REGIONAL CHARACTERISTICS OF TRANSITION TO ADULTHOOD IN EUROPE FROM SOCIO-DEMOGRAPHIC PERSPECTIVE by

Suzana Ignjatoviã 

Summary

The paper provides a comparative overview of models of transition to adulthood in European countries. Transition to adulthood is defined as a process of multifold status change in key domains of life. Indicators of transition include education, professional, family and residential markers. Individual transition to adulthood is influenced by external determinants such as welfare system, family relations, housing conditions, and value orientations (notably in family transition). Current research in this field provides evidence for provisionary mapping of transitional paths. A very common classification differentiates between Nordic, West European and South European types of transition to adulthood. There is also an alternative categorization, based on geographic, social and political dimensions. The model comprises member states of the EU, ex-communist countries, and Balkan countries. In the final segment of the paper, transition to adulthood in Serbia is discussed in more detail. We compare indicators of transition to adulthood, and focus on both diverging and converging trends in transition to adulthood in Serbia and the EU.
REGIONALNE SPECIFIÅNOSTI TRANZICIJE U ODRASLOST U EVROPI IZ SOCIO-DEMOGRAFSKE PERSPEKTIVE 1