HELMINTOZE DIGESTIVNOG TRAKTA DOMA]IH @IVOTINJA U NEKIM DELOVIMA SRBIJE * HELMINTHOSES OF DIGESTIVE TRACT IN DOMESTIC ANIMALS IN DIFFERENT EPIZOOTIOLOGICAL REGIONS OF REPUBLIC OF SERBIA


Veliku zastupljenost razli~itih parazitoza u na{oj zemlji uslovljavaju geografski polo`aj i klimatski uslovi pojedinih podru~ja, velike aglomeracije stoke na nekim lokalitetima, nezadovoljavaju}i nivo zoohigijenskih uslova u objektima za stoku i na ispustima, kvalitativno i kvantitativno neodgovaraju}a ishrana, nizak higijenski nivo ishrane i napajanja, ograni~ene pa{ne povr{ine i njihov slab kvalitet, ekstenzivan na~in dr`anja i ishrane `ivotinja, prisustvo odgovaraju}ih vektora ili prelaznih doma}in, kao i nizak stru~ni i kulturni nivo sto~ara. 
Preveniranje parazitskih infekcija i borba protiv njihovih uzro~nika podrazumeva prekidanje lanca biolo{kog ciklusa parazita u nekom od stadijuma njihovog razvoja. Zato je neophodno da se uni{tavaju najosetljiviji i u momentu tretiranja, najdostupniji razvojni oblici parazita. 
U uslovima kada se dinamika epizootiolo{ke situacije na terenu neo~ekivano menja, neophodno je da se adekvatnom primenom metoda terapije i profilakse u veterinarskoj medicini sprovodi organizovana i planska borba protiv parazitskih infekcija. 
Klju~ne re~i: goveda, ovce, svinje, konji, helmintoze, epizootiologija U na{oj zemlji veliku zastupljenost razli~itih parazitoza uslovljavaju geografski polo`aj i klimatski uslovi pojedinih podru~ja, velike aglomeracije stoke na nekim lokalitetima, nezadovoljavaju}i nivo zoohigijenskih uslova u objektima za stoku i na ispustima, kvalitativno i kvantitativno neodgovaraju}a ishrana, nizak higijenski nivo ishrane i napajanja, ograni~ene pa{ne povr{ine i njihov slab kvali-419 STRU^NI RAD -PROFESSIONAL PAPER Uvod / Introduction * Rad primljen za {tampu 9. 1. 2005. godine ** Mr Tamara Ili}, asistent, dr Sanda Dimitrijevi}, vanredni profesor, Fakultet veterinarske medicine, Beograd 

tet, ekstenzivan na~in dr`anja i ishrane `ivotinja, prisustvo odgovaraju}ih vektora ili prelaznih doma}ina, kao i nizak stru~ni i kulturni nivo sto~ara Š2, 3¹. 
Za borbu protiv parazitskih bolesti veoma je va`no da veterinar dobro poznaje teren na kome radi, odnosno da se potrudi da upozna epizootiolo{ku situaciju postoje}ih parazitskih bolesti na svom terenu i {tete nastale kao posledica parazitizma aktuelnih uzro~nika. Tako|e je obavezan da proveri socijalni, kulturni i materijalni nivo, kao i mogu}nost sto~ara za prihvatanje antiparazitskih akcija. Zato pre svakog vida organizovane borbe protiv parazitoza, treba da se sprovede odgovaraju}i edukativni i propagandni program, kroz koji }e vlasnici `ivotinja da se upoznaju sa postoje}om problematikom. Zami{ljenu akciju mo-gu}e je sprovesti u {irim razmerama, tek kada vlasnici budu uvereni da je ona i korisna. Planiranju ovakvog posla uvek treba da se pristupi oprezno i uz dobre pripreme, jer se u slu~aju i najmanjeg propusta i neuspeha sto~ari te{ko mogu da privole na novi poku{aj Š4, 6, 11¹. 
Cilj ovoga rada je da se prika`e zastupljenost pojedinih grupa helmintoza, na razli~itim epizootiolo{kim podru~jima Republike Srbije, u proteklih pet godina. Na ovaj na~in, nastojali smo da damo uporedni prikaz epizootiolo{ke situacije na posmatranim lokalitetima i razlike u pogledu u~estalosti pojavljivanja trematodoza, cestodoza i nematodoza, na svakom od njih. 
Pojedina~ni i grupni uzorci fecesa uzorkovani su od `ivotinja ~iji je na~in uzgoja stajski, pa{ni ili kombinovani. Uzorci su ispitivani kvalitativnim metodama koprolo{kog pregleda, sa koncentracijom i bez koncentracije parazitskih elemenata. Dijagnostikovanje trematodoza, cestodoza i nematodoza, obuhvatilo je koprolo{ku analizu navedenog broja uzoraka fecesa: 492 (goveda), 276 (ovce), 402 (svinje) i 68 (konji) -za Brani~evski okrug; 308 (goveda), 426 (ovce), 92 (svinje) i 24 (konji) -za Zlatiborski okrug; 346 (goveda), 168 (ovce), 126 (svinje) i 14 (konji) -za Ni{avski okrug i 416 (goveda), 228 (ovce), 156 (svinje) i 58 (konji)za Ju`no-banatski okrug. 
Rezultati obavljene koprolo{ke analize ukazuju da je najve}i procenat goveda inficiranih trematodama, ustanovljen na teritoriji Ni{avskog okruga i iznosio je 86,71 posto. Najni`i ekstenzitet infekcije goveda izazvan trematodama, utvr|en je na teritoriji Ju`no-banatskog okruga i u odnosu na ukupan broj pregledanih `ivotinja bio je 17,31 posto. Trematodoze ovaca su bile najzastupljenije na podru~ju Zlatiborskog okruga (98,12%), dok je kod ovaca sa teritorije Ju`nobanatskog okruga dijagnostikovan najmanji broj uzro~nika iz ove grupe (24,56%). 

Materijal i metode rada / Materials and methods


Rezultati rada i diskusija / Results and discussion

U poslednjih pet godina, na podru~ju Brani~evskog i Ju`no-banatskog okruga u~estalost pojavljivanja trematodoza je smanjena u odnosu na period od pre petnaest godina, kada je prevalencija ovih helmintoza bila znatno ve}a (tabela 1). 
U periodu od 1999. do 2004. godine, na posmatranim lokalitetima od cestodoza je dijagnostikovana samo monijezioza. Izuzetak je predstavljao Bra-ni~evski okrug, na ~ijoj teritoriji nije dijagnostikovana ova cestodoza. Na teritoriji Zlatiborskog okruga monijezioza je ustanovljena samo kod ovaca (45,07%). Teritorija Ni{avskog okruga pokazuje ni`i stepen inficiranosti ovom anoplocefalidom, koja je dijagnostikovana i kod goveda (15,03%) i kod ovaca (21,43%) sa navedenog podru~ja. Na teritoriji Ju`no-banatskog okruga monijezioza je dijagnostikovana samo kod ovaca, pri ~emu su od 228 pregledanih uzoraka fecesa 42 bila pozitivna, {to iznosi 26,92 posto. 
U posmatranom petogodi{njem periodu, parazitske infekcije prouzrokovane nematodama su bile naju~estalije. Najve}i broj inficiranih goveda ustanovljen je na teritoriji Ju`no-banatskog okruga (78,85%), dok je na teritoriji Ni{avskog okruga u~estalost pojavljivanja infekcija prouzrokovanih nematodama bila najni`a i iznosila je 38,15 posto. Kod goveda koja poti~u sa teritorije Zlatiborskog okruga, nematodoze su zastupljene u pribli`no istom procentu (78,58%) kao kod goveda sa teritorije Ju`no-banatskog okruga. Goveda koja poti~u sa teritorije Brani~evskog okruga, pokazuju skoro identi~nu zastupljenost nematodoza (38,21%), kao i goveda sa teritorije Ni{avskog okruga (tabela 1). 
Najve}i stepen inficiranosti nematodama pokazuju ovce koje poti~u sa teritorije Ju`no-banatskog okruga (71,05%). Najni`i ekstenzitet infekcije ovaca uzro~nicima nematodoza, dijagnostikovan je na podru~ju Brani~evskog okruga (46,37%). Zastupljenost nematodoza kod svinja bila je najve}a na teritoriji Ni{avskog okruga (92,06%), a najni`a na teritoriji Zlatiborskog okruga (86,95%). [to se ti~e konja, najve}a zastupljenost nematodoza je dijagnostikovana na teritoriji Brani~evskog okruga (88,24%), dok je najni`a bila ustanovljena na teritoriji Zlatiborskog okruga (66,66%). 
Iz izlo`enog se vidi da je zastupljenost nematodoza bila najevidentnija me|u populacijom svinja (92,06%), da je anoplocefalidoza bila najdominantnija kod ovaca (45,07%), kao i da su po pitanju trematodoza, tako|e, najugro`enije bile ovce (98,12%). 
Rezultati koje prezentuje ovaj rad su imali za cilj da poslu`e kao mera pore|enja epizootiolo{ke situacije na nekim podru~jima na{e zemlje, u poslednjih nekoliko godina i deset do petnaest godina ranije. Ovo je naro~ito va`no zbog toga {to u poslednje vreme podru~ja koja su bila distrikti izvesnih helmintoza, pokazuju zna~ajno smanjenje ili potpuno odsustvo uzro~nika ovih parazitoza, u odnosu na njihovu procentualnu zastupljenost od pre desetak godina. S druge strane, na nekim od posmatranih lokaliteta pojedini paraziti su konstantno prisutni, {to mo`e da se pripi{e i neadekvatnim tretmanima le~enja, koji imaju kao posledicu razvoj rezistencije parazita prema upotrebljenim anthelminticima Š3, 8¹. Upravo zbog toga, potrebno je da se sprovodi minimalan, ali efikasan broj tretmana i treba da se izbegava preventivna dehelmintizacija novih `ivotinja, pre nego {to se pridru`e ve} postoje}im jedinkama u odre|enom arealu. U programima suzbijanja parazitskih infekcija neophodno je da se naizmeni~no primenjuju sredstva iz razli~itih hemijskih grupa, naj~e{}e u vidu rotacije tokom godine, odnosno jednog generacijskog ciklusa parazita Š1, 4, 5, 10¹. 
Sa aspekta epizootiologije, najefikasnije je plansko i sveobuhvatno suzbijanje, s obzirom da je ve}ina parazitskih bolesti enzootskog i epizootskog karaktera. Pojedina~no suzbijanje parazitoza nema efekta, jer dovodi do po-bolj{anja samo kod manjeg broja `ivotinja, koje nisu za{ti}ene od ponovne infekcije, kada dospeju u kontakt sa netretiranim jedinkama Š4, 7, 9¹. 
U uslovima kada se dinamika epizootiolo{ke situacije menja na prethodno prikazan na~in, neophodno je adekvatnom primenom metoda terapije i prevencije sprovoditi u veterinarskoj medicini, organizovanu i plansku borbu protiv parazitskih infekcija. 
Preveniranje parazitskih infekcija i borba protiv njihovih uzro~nika, podrazumeva prekidanje lanca biolo{kog ciklusa parazita, u nekom od stadijuma njihovog razvoja. Zato je neophodno da se uni{tavaju najosetljiviji i u momentu tretiranja, najdostupniji razvojni oblici parazita. 
Prilikom odlu~ivanja za neki od na~ina suzbijanja, veoma je va`no da se ustanovi u kom obliku se javljaju postoje}e parazitoze. 

Tabela 1 .

 1 Zastupljenost pojedinih grupa helmintoza na razli~itim epizootiolo{kim podru~jima Republike Srbije 



Table 1 .

 1 Presence of certain groups of helminthoses in different epizootiological regions of the Republic of Serbia 


								EQ	60		88,24%	16		66,66%	12		85,72%
	Rezultati koprolo{ke anlaize u periodu od 1999. do 2004. /	Results of coprological examinations in the period 1999-2004	Cestode / Nematode / Trematode /	Cestoda Nematoda Trematoda	BO OV SU EQ BO OV SU SU EQ BO OV	188 128 368 251 144		38,21% 46,37% 91,54% 51,02% 52,17%	192 242 272 80 238 418		45,07% 78,58% 63,85% 86,95% 77,27% 98,12%	52 36 132 118 116 300 138		15,03% 21,43% 38,15% 70,24% 92,06% 86,71% 82,14%	72 56	17,31% 24,56%
	Ukupan broj	pregledanih uzoraka /	Total number of examined	samples	BO OV SU EQ		492 276 402 68			308 426 92 24			346 168 126 14	416 228 156 58
			Podru~je /	Region		Brani~evski	okrug /	District of	Branicevo	Zlatiborski	okrug /	District of	Zlatibor	Ni{avski	okrug /	District of	Nisava	Ju`no-	banatski	okrug /	District of	South Banat

Vet. glasnik 59 (3-4)419 -425 (2005) Tamara Ili} i Sanda Dimitrijevi}: Helmintoze digestivnog trakta doma}ih `ivotinja u nekim delovima Srbije 

Zaklju~ak / Conclusion

Literatura / References prospets for biological control of the free-living stages of nematode parasites of livestock. Int. J. Parasit., 26, 915-925, 1996. 

HELMINTHOSES OF DIGESTIVE TRACT IN DOMESTIC ANIMALS IN DIFFERENT EPIZOOTIOLOGICAL REGIONS OF REPUBLIC OF SERBIA Tamara Ili}, Sanda Dimitrijevi}

Parasitic helminthoses in domestic animals are triggered by causes originating from the classes: Trematoda (flatworms), Cestoda (tapeworms), and Nematoda (roundworms), which are in most cases endoparasites. 
The big presence of different parasitoses in our country are a result of the geographic position and the climatic conditions of certain areas, large agglomerations of cattle in certain localities, an unsatisfactory level of zoohygienic conditions in cattle facilities and on pastures, a diet that is inadequate both in quality and in quantity, a low hygiene level of the diet and watering, limited areas for grazing and their poor quality, extensive maintenance and diet of the animals, the presence of corresponding vectors or transitory hosts, as well as a low professional and cultural level of cattle farmers. 
The prevention of parasitic infections and the fight against their causes implies the severing of the chain of the parasite's biological cycle during one of the stages of its development. That is why it is necessary to destroy the most sensitive ones and the most available development forms of the parasite. 
Under the conditions when the dynamics of the epizootiological situation in the field is changing unexpectedly, it is necessary to apply the adequate therapeutic methods and prophylaxis in veterinary medicine, and to conduct an organized and planned fight against parasitic infections. Key words: Trematoda, Cestoda, Nematoda, epizootiology, coprological diagnostics 

GELÃMINTOZÀ PIÇEVARITELÃNOGO TRAKTA DOMA[NIH @IVOTNÀH V NEKOTORÀH ^ASTÂH SERBII

Tamara Ili~, Sanda DimitrieviB olÝ{uÓ predstavlennostÝ razli~nìh parazitoz v na{ey strane obu-slovlivaÓt geografi~eskoe polo`enie i klimati~eskie usloviÔ otdelÝnìh rayonov bolÝ{ie agglomeracii skota na nekotorìh rayonov, bolÝ{ie aglomeracii skota na nekotorìh mestah, neudovletvorÔçiy urovenÝ zoogigieni~eskih usloviy v skotovod~eskih obÍektah i na vìpasah (dlÔ skota), ka~estvenno i koli~estvenno nesootvetstvuÓçee kormlenie, nizkiy gigieni~eskiy urovenÝ kormleniÔ i napai-vaniÔ, ograni~ennìe pastbiçnìe poverhnosti i ih slaboe ka~estvo, Ìkstensivnìy sposob soder`aniÔ i kormleniÔ `ivotnìh, slovno i nizkiy specialÝnìy i kulÝturnìy urovenÝ skotovodov. 

RUSSKIY


ENGLISH

Prevenirovanie parazitarnìh infekciy i borÝba protiv ih vozbuditeley, podrazumevaet prerìvanie cepi biologi~eskogo cikla parazitov, v nekotoroy iz stadiy ih razvitiÔ. Potomu neobhodimo uni~to`atÝ naibolee ~uvstvi-telÝnìe i v momente le~eniÔ, naibolee dostupnìe razvivaÓçie formì parazitov. 
V aspekte Ìpizootologii, naibolee Ìffektivnoe planovoe i vseo-bÍemlÓçee podavlenie, s u~ëtom, ~to bolÝ{instvo parazitarnìh bolezney Ìnzo-oti~eskogo i Ìpizooti~eskogo haraktera. OtdelÝnoe podavlenie parazitozov ne imeet Ìffekta, ibo privodit do ulu~{eniÔ tolÝko u bolee malenÝkogo ~isla `ivotnìh, kotorìe ne ohranënnìe ot povtornoy infekcii, kogda popadut v kontakt s nele~ennìm edini~nìm `ivotnìm. 
KlÓ~evìe slova: trematodì, cestodì, nematodì, ÌpizootologiÔ, koprologi~eskaÔ diagnostika
HELMINTOZE DIGESTIVNOG TRAKTA DOMA]IH @IVOTINJA U NEKIM DELOVIMA SRBIJE * HELMINTHOSES OF DIGESTIVE TRACT IN DOMESTIC ANIMALS IN DIFFERENT EPIZOOTIOLOGICAL REGIONS OF REPUBLIC OF SERBIA