ACTIVE AND PASSIVE SMOKING -ATTITUDES AND OPINION OF THE STUDENTS

Keywords: pušewe, mladi, pasivno pušewe, stavovi, reklamirawe smoking, youth, passive smoking, attitudes, advertising

KRATAK SADRŽAJ

Uvod Već odavno se zna da je širewe epidemije duvana globalni problem s teškim posledicama po zdravqe i pogubnim socijalnim, ekonomskim i ekološkim posledicama. Takođe, postoji velika zabrinutost zbog raširenosti pušewa i dru gih oblika upotrebe duvana među decom i omladinom svuda u svetu, kao i zbog usvajawa ove navike u sve ranijem uzrastu. Ciq rada Ciq rada je bio da se dobiju informacije o prevalenciji upotrebe duvana kod učenika subotičkih škola uzra sta od 13 do 15 godina, o znawu i stavovima, reklamirawu duvanskih proizvoda i dostupnosti učenicima, izloženosti du vanskom dimu i prisutnosti zdravstvenog obrazovawa u nastavnim planovima. Metod rada Urađeno je anketno ispitivawe učenika uzrasta 1315 godina u četiri osnovne i dve sredwe škole u Suboti ci. Primewen je anketni upitnik "Globalnog istraživawa upotrebe duvana kod mladih" pošto je dobijena potrebna sagla snost. Uzorak je obuhvatio 327 učenika. Ispitivawe je sprovedeno oktobra 2003. godine. Rezultati Pušewe je probalo 41,5% učenika, više devojčica (43,4%) nego dečaka (38,6%), ali ta razlika nije bila stati stički značajna. Pušewe je probalo 52,6% učenika prvog razreda sredwe škole, 37,6% učenika osmog i 33,9% učenika sed mog razreda osnovne škole (χ 2 =9,081; DF=2; p<0,05). Svakodnevno puši 7,4% učenika, a 14,8% je "u posledwih 30 dana puši lo najmawe tri nedeqe". Znawe učenika o štetnosti pušewa nije dovoqno i adekvatno. Promovisawe duvanskih proizvo da veoma je zastupqeno u svim medijima, a do cigareta se vrlo lako dolazi kupovinom u prodavnicama. Takođe, velika je iz loženost učenika pasivnom pušewu: kod 24,8% ispitanika puše oba roditeqa, kod 23,2% puši samo otac, kod 17% samo maj ka, dok se 28,7% učenika izjasnilo da nastavnici puše u školskoj zgradi u vreme časova. Nastavni planovi i programi su oskudni zdravstvenovaspitnim sadržajima. Zakqučak Dobijeni rezultati su dali potrebne informacije i ukazuju na ozbiqnost i složenost problema koji je u vezi sa zloupotrebom duvana u ranom adolescentnom uzrastu. Nameće se potreba sprovođewa programa kojim bi se uspostavi la kontrola upotrebe duvana kod učenika još u ranom školskom uzrastu. 

UVOD

Mnoge medicinske studije u svetu i kod nas dokazuju da je aktivna upotreba duvana najrasprostraweniji faktor rizika za zdravqe koji dolazi iz spoqašwe sredine, a čini sastavni deo načina ili stila života osobe. Zbog toga se i daqe istražuje povezanost upotrebe duvana sa nastankom i razvojem mnogih bolesti. Najpoznatije bolesti koje se direktno povezuju s aktivnim ili pasivnim pušewem su rak pluća i dušnika, a značajne su i zloćudne bolesti na drugim organima (usnici, jeziku, jedwaku, mokraćnoj bešici). Visoka učestalost i nekih drugih hroničnih bolesti takođe se povezuje s upotrebom duvana, među kojima su najznačajnije hronične bolesti disajnih organa (bronhitis, astma) i hronične bolesti srca i krvnih sudova (povišen krvni pritisak, ateroskleroza, srčani i moždani udar). Upotreba duvana je faktor rizika za narušavawe opšteg zdravstvenog stawa i zbog toga mnoge bolesti koje nisu direktno povezane s upotrebom duvana imaju težu kliničku sliku i više komplikacija kod osoba koje su izložene uticaju duvana i duvanskog dima. 
Pušewe je vodeći uzrok obolevawa i umirawa u celom svetu i kod nas. Smawivawe upotrebe duvana je jedna od najisplativijih zdravstvenih mera u svakom pogledu, koja se po isplativosti u odnosu na uložena sredstva može porediti jedino sa vakcinacijom, a meriti očekivanim trajawem zdravog života. Materijalna sredstva treba ulagati u sprovođe-we mera prevencije, prevashodno primarne, i to na osnovu postojećeg znawa. S tim u vezi trebalo bi istaći da je danas opšte prihvaćen stav da je ponašawe značajna determinanta zdravqa. Ciq promocije zdravog načina života je upravo promena ponašawa osobe u korist sopstvenog zdravqa, odnosno život oslobođen navika štetnih po zdravqe. 
Poznati autori Dol (Doll) i Peto (Peto) [1] su na osnovu primene određenih statističkih metoda još davne 1981. godine doveli u vezu upotrebu duvana sa malignomima. I u našoj zemqi ima autora, među kojima je prof. dr Miodrag Đorđević [2], koji u svojim radovima ističu podatke Svetske zdravstvene organizacije iz "Programa kontrole raka", a koji smatraju da bi prestanak upotrebe duvana smawio nastanak raka bešike, pankreasa i bubrega za 20%, a nastanak raka pluća, grkqana i nosnog sprata ždrela za 80%. 
Podaci iz 2000. godine o prevalenciji upotrebe duvana u Srbiji pokazuju da 46% muškaraca i 30,9% žena upotrebqavaju duvan. Najveći broj osoba koje upotrebqavaju duvan je starosti do 44 godine i on se smawuje u starijim dobnim grupama kod oba pola [3]. Ono što zabriwava jeste sve češća i raširenija upotreba duvana kod ženskog dela stanovništva i učenika sve mlađeg uzrasta. Širewe epidemije upotrebe duvana postalo je globalni problem zbog posledica po zdravqe koje su teške, a često i pogubne, kako u svetu, tako i kod nas. U preambuli "Okvirne konvencije o kontroli duvana", koju je naša zemqa usvojila, između ostalog se naglašava i potreba da se sadašwe i buduće generacije zaštite od štetnih zdravstvenih, socijalnih, ekonomskih i ekoloških posledica potrošwe duvana i izlagawa duvanskom dimu tako što će se raditi na stvarawu okvira za mere kontrole duvana koje će se primewivati na nacionalnom, regionalnom i međunarodnom nivou, kako bi se trajno i značajno smawili upotreba duvana i izlagawe duvanskom dimu. 

CIQ RADA

Ciq ovog istraživawa, koje je sprovedeno u Severnobačkom okrugu, prevashodno je bio da se dobiju podaci o prevalenciji upotrebe duvana (duvanskih proizvoda), izloženosti duvanskom dimu i duvanskom okružewu dece školskog uzrasta i omladine (sedmi i osmi razred osnovne i prvi razred sredwe škole). Podaci iz ovog istraživawa koji se odnose na znawe i stavove učenika o negativnim posledicama po zdravqe koje izaziva aktivna upotreba duvana i izloženost duvanskom dimu imaće isto tako veliki značaj za planirawe zdravstveno-promotivnih aktivnosti u našoj zajednici. Na osnovu ovih podataka biće moguće formirati ciqne grupe i prioritete u radu na promociji zdravqa u smislu stvarawa i usvajawa zdravog stila života kod ove vulnerabilne kategorije stanovništva, što je takođe bio naš ciq. 

METOD RADA

Svetska zdravstvena organizacija (SZO) je u saradwi sa Centrom za kontrolu i prevenciju bolesti u Atlanti, Kanadskim udružewem za javno zdravqe i Unicefom 1998. godine započela projekat jačawa kontrole zloupotrebe duvana od strane mladih qudi uzrasta od 13 do 15 godina. U toku februara i marta 2003. godine istraživawe je sprovedeno na teritoriji Republike Srbije. Škole iz Severnobačkog okruga nisu ušle u uzorak. Istraživawe za ovaj okrug je sprovedeno oktobra 2003. godine. Potrebni podaci su dobijeni anonimnim anketirawem ispitanika. U ispitivawe je ukqučeno 127 dečaka (39,3%) i 196 devojčica (60,7%). Anketirano je 112 učenika sedmog (34,3%) i 101 učenik osmog razreda osnovne škole (30,9%), kao i 114 učenika prvog razreda sredwih škola (34,9%). Prema mestu stanovawa, 211 učenika živi u gradu (64,5%), a 116 u prigradskim naseqima (35,5%). Kao izvor podataka za ovo istraživawe korišćen je anketni upitnik iz projekta "Globalno istraživawe upotrebe duvana kod mladih". Anketni upitnik je činilo 90 pitawa razvrstanih u sedam poglavqa, i to: 19 pitawa o tome da li deca koriste duvan, 20 pitawa o znawu i stavovima dece prema duvanu, osam pitawa o izloženosti dece pušewu drugih qudi, 12 

REZULTATI


Upotreba duvana

Od ukupnog broja ispitane dece 41,5% je probalo da puši cigarete, pri čemu je bilo 43,4% devojčica i 38,6% dečaka. Razlika nije bila statistički značajna. Svaki drugi učenik prvog razreda sredwe škole (52,6%) je probao da puši, kao i svaki treći učenik sedmog (33,9%) i osmog razreda (37,6%) osnovne škole (χ 2 =9,081; DF=2; p<0,05; Grafikon 1). Pušewe cigareta su po|ednako probala deca iz gradske i vangradske sredine. Najveći procenat učenika je probao cigarete u uzrastu 10-13 godina (48,5%). Statistički značajno češće dečaci (39,6%) nego devojčice (23,2%) probaju cigarete pre desete godine (χ 2 =7,651; DF=2; p<0,05). Pušewe su statistički značajno češće probala deca čija je majka sa nižim nivoom obrazovawa u odnosu na decu visokoobrazovanih majki (χ 2 =8,972; DF=3; p<0,05; Grafikon 2). U posledwih mesec dana go iz vangradske sredine (29,6%; χ 2 =29,109; DF=3; p<0,01). Svaki šesti-sedmi učenik iz grada smatra muškarca koji puši "uspešnim, pametnim, mačo muškarcem" (χ 2 =12,480; DF=5; p<0,05), a ženu koja puši "uspešnom, inteligentnom i prefiwenom" (χ 2 =23,502; DF=5; p<0,01). Znawe da je pušewe "svakako štetno" i u kratkom periodu (od jedne do dve godine) nema čak ni svaki drugi učenik (44,9%). 

Izloženost pasivnom pušewu

Deca pušači najčešće puše na "društvenim skupovima, događawima" (42,3%), zatim na javnim mestima, ulici, u kafiću, parku, šoping-centru (12,7%), a najmawe u školi, kući prijateqa i roditeqskom domu. Da je izloženost duvanskom dimu štetna po wihovo zdravqe zna 59,4% učenika. Među učenicima nižih razreda je veći broj onih koji misle da pušewe drugih qudi za wih nije štetno (χ 2 =27,641; DF=6; p<0,01), dok među učenicima gradskih škola svaki peti učenik ima isto mišqewe (χ 2 =14,609; DF=3; p<0,01), kao i svaki drugi učenik koji puši (u odnosu na nepušače -9,4%; χ 2 =27,873; DF=15; p<0,01; Tabela 1). Od ukupnog broja anketiranih učenika 35,9% je izjavilo da otac svakodnevno puši u kući, a 28,8% da majka puši. Svaki šesti učenik je izja-GRAFIKON 3. Odgovori učenika na pitawe da li pušewe čini de vojku više ili mawe privlačnom. GRAPH 3. Pupils' answers on question if girls who smoke look more or less attractive. 7,4% učenika prvog razreda sredwe škole je izjavilo da svakodnevno puši, a 14,8% wih je izjavilo da su pušili najmawe tri nedeqe. Najviše se koriste fabrički proizvedene cigarete. Do wih 48,9% učenika dolazi kupovinom u prodavnici, a 33,3% ih pozajmquje. Više od dve trećine učenika je izjavilo da im prodavac nije odbio da proda cigarete, po|ednako u odnosu na pol, razred i mesto stanovawa. Svaki drugi učenik gradske škole koji konzumira duvan puši cigarete marke Lucky Strike, dok ih učenici vangradskih škola mawe koriste. 

Znawe i stavovi o duvanu

Kod četvrtine anketiranih učenika, nezavisno od pola, razreda koji pohađaju i mesta stanovawa, oba roditeqa su pušači (24,8%), kod 23,2% učenika puši samo otac, a kod 17,0% ispitanika samo majka. Veći broj dečaka (11,2%) nego devojčica (4,1%) misli da momci, odnosno devojke koje puše imaju više drugova, odnosno drugarica (χ 2 =16,622; DF=2; p<0,01), a isto misli i veći broj učenika sedmog razreda (oko 10%) nego sredwoškolci (4%) (χ 2 =37,428; DF=4; p<0,01), kao i veći broj učenika iz vangradskih škola (10%) nego iz gradskih (5%; χ 2 =28,069; DF=2; p<0,01). Svaki peti učenik smatra da pušewe pomaže da se "osećate udobno, komotno na zabavama". Svaki drugi učenik gradskih škola i prvog razreda sredwe škole misli da je mladić koji puši privlačniji od nepušača ili, pak, da nema razlike. Razlika je statistički visoko značajna u odnosu na učenike iz vangradskih škola i nižih razreda (χ 2 =12,959; DF=2; p<0,01 i χ 2 =15,683; DF=4; p<0,01). Da su devojke koje puše privlačnije ili da nema razlike misli veći broj učenika iz grada nego iz vangradske sredine (χ 2 =10,262; DF=2; p<0,05; Grafikon 3). Pet od deset učenika misli da pušewe dovodi do gubitka težine, ali nema razlike po posmatranim obeležjima. Da je pušewe "svakako štetno" po zdravqe zna 90,2% devojčica i 80,6% dečaka. Svaki drugi učenik je izjavio da neko od wegovih najboqih prijateqa puši, kao i značajno veći broj učenika starijeg uzrasta (57%) nego mlađeg (32,1%; χ 2 =49,576; DF=6; p<0,01) i značajno veći broj dece iz grada (55%) ne-TABELA 1. Da li je pasivno pušewe štetno po vas? 

Znawe o medijskim porukama u vezi sa pušewem

U posledwih mesec dana svaki drugi učenik je video "malo" poruka protiv pušewa na TV (55,8%), a svaki peti "nijednu" (21,2%). Veći je broj devojčica nego dečaka (χ 2 =10,277; DF=3; p<0,05) i učenika starijih razreda nego nižih (χ 2 =27,716; DF=6; p<0,01; Tabela 2) koji nisu videli ove poruke. Na radiju "nijednu" poruku protiv pušewa nije čulo 45,1% učenika. Devojčice (50,5%; χ 2 =23,901; DF=3; p<0,01) i sredwoškolci (52,6%; χ 2 =17,975; DF=6; p<0,01) u većem broju nisu čuli ove poruke u odnosu na dečake (36,5%) i osnovce (38,6%). Prisustvo poruka protiv pušewa na posterima i bilbordima je znatno mawe, a svaki drugi učenik je izjavio da nije video "nijednu" poruku na bilbordima. Poruke istog sadržaja u no-vinama, časopisima i magazinima je videlo 58,7% učenika. Skoro četvrtina anketiranih učenika je izjavila da u posledwih mesec dana nisu bili u bioskopu, a od onih koji su bili samo 29,7% je videlo poruku protiv pušewa. Da se na televiziji i u filmovima pojavquju glumci koji puše primetilo je devet od deset ispitanika. Značajno češće su to uočili dečaci (74,6%) nego devojčice (53,6%; χ 2 =15,325; DF=3; p<0,01), učenici nižih razreda (χ 2 =16,660; DF=3; p<0,01; Tabela 3) i učenici vangradskih škola (χ 2 =10,680; DF=3; p<0,05; Tabela 3). Prisustvo reklamnih poruka za cigarete na sportskim takmičewima koje su gledali na TV primetilo je 83,1% učenika. Svaki drugi učenik je video u posledwih 30 dana neku reklamnu poruku za cigarete u novinama. Svaki šesti učenik je izjavio da su mu nuđeni besplatni uzorci cigareta. 

Učewe u školi o pušewu

Šest od deset učenika su u dosadašwem školovawu učili o opasnostima od duvana. Tri učenika od deset su za vreme školske godine raspravqala o razlozima zašto deca wihovog uzrasta puše. Svaki četvrti učenik je izjavio da u dosadašwem školovawu nije učio o štetnim efektima puše-TABELA 3. Koliko često vidiš na TV/filmu da glumci puše? Разред/Class wa (žuti zubi, pojava akni, neprijatan miris), a značajno češće učenici nižih razreda nego stariji đaci (χ 2 =16,959; DF=4; p<0,01; Grafikon 4). Svaki treći učenik je izjavio da su pre više od godinu dana vodili raspravu na nekom času o pušewu i zdravqu, dok je isto toliko učenika (31,2%) izjavilo da nisu nikada raspravqali o toj temi. Značajno je veći broj učenika nižih razreda (45,9%) nego viših (18,6%; χ 2 =35,010; DF=8; p<0,01) i u gradskim školama (35,4%) nego vangradskim (23,2%; χ 2 =14,314; DF=4; p<0,01) koji nikada na časovima nisu raspravqali o pušewu i zdravqu. Svaki treći učenik je izjavio da svakodnevno viđa nastavnike da puše u školskoj zgradi. Značajno češće su to primetili dečaci (40,2%; χ 2 =15,468; DF=3; p<0,01), učenici osnovnih škola (49,5%; χ 2 =66,639; DF=6; p<0,01) i vangradskih škola (45,7%; χ 2 =42,935; DF=3; p<0,01). Skoro svaki četvrti učenik je izjavio da svakodnevno viđa učenike da puše u školskoj zgradi. Značajno češće su to primetili učenici gradskih škola (28,8%; χ 2 =9,650; DF=3; p<0,05), učenici sredwih škola (49,1%; χ 2 =82,206; DF=6; p<0,01) i devojčice (29,1%; χ 2 =16,767; DF=6; p<0,01). Svaki šesti učenik viđa svakodnevno "druge qude" da puše u školskom prostoru. 

DISKUSIJA

Istraživawa u Evropi, kao i u drugim delovima sveta odavno ukazuju na visoku zastupqenost upotrebe duvana kod dece ranog školskog uzrasta, a posebno se ističe visoka zastupqenost pušewa kod devojčica. Svaki dan više od 4.000 dece proba svoju prvu cigaretu i svaki dan više od 2.000 dece postaju pušači koji svakodnevno upotrebqavaju duvan [4][5][6]. Rezultati istraživawa u Severnobačkom okrugu pokazuju da je svaki drugi učenik prvog razreda sredwe škole i svaki treći učenik sedmog i osmog razreda osnovne škole probao duvan i da su ovi trendovi identični trendovima u celoj našoj zemqi, kao i u razvijenim zemqama u okružewu. Globalno is-traživawe upotrebe duvana kod mladih u našoj zemqi u maju 2003. godine pokazalo je da je duvan probalo 54,7% učenika uzrasta od 13 do 15 godina, i to više devojčica (55,2%) nego dečaka (54,4%) [7]. Istraživawe sprovedeno po istoj metodologiji u Indoneziji 2003. godine pokazalo je da je duvan probalo 34,2% dece, ali više dečaka (53,1%) nego devojčica (11,6%), a u Mađarskoj je duvan probalo 70,7% dece, i to više devojčica (71,4%) nego dečaka (69,5%) [8,9]. Deca počiwu s upotrebom duvana u sve ranijem uzrastu, a skoro trećina učenika iz Severnobačkog okruga i cele naše zemqe probala je duvan pre desete godine. U Mađarskoj je taj broj skoro duplo mawi (17,7%). Broj svakodnevnih pušača u Severnobačkom okrugu je skoro isti kao i u celoj zemqi (6,6% devojčica i 7,1% dečaka). U Mađarskoj su 32,7% devojčica i 33,1% dečaka svakodnevni pušači, a u Indoneziji 3,0% devojčica i 28,4% dečaka svakog dana puši. Istraživawe u Kini pokazuje da puši 15,3% dečaka i 2,4% devojčica [10]. Više od 90% dece upotrebqava duvanske proizvode u vidu fabričkih cigareta u svim upoređivanim zemqama. U ovim zemqama deca najčešće dolaze do wih kupovinom u prodavnicama (48,9% u Severnobačkom okrugu, 69,8% u Srbiji, 65,3% u Mađarskoj) i bez velikih poteškoća, jer prodavci najčešće nisu odbijali da im prodaju cigarete (73,1% u Severnobačkom okrugu, 92,4% u Srbiji, 76,2% u Mađarskoj) [7,9]. 
Na nivo znawa i formirawe stavova dece o pušewu bitan uticaj imaju odrasli iz neposrednog okružewa, pre svega roditeqi i prosvetni radnici, a zatim vršwaci i drugo okružewe u kojem deca borave, uče, druže se, igraju i žive. Stoga je od presudnog značaja kakvo znawe poseduju i kakvi su stavovi odraslih iz neposrednog okružewa dece. I ranija istraživawa, kao i ovo, ukazuju na visoku zastupqenost pušewa među odraslom populacijom, koji svojim ponašawem služe kao model svojoj deci. U Srbiji sedmoro od 10 dece imaju roditeqe pušače, a u Indoneziji šestoro od 10 dece [7,8]. U Mađarskoj četiri deteta od 10 dece koji ne puše i šestoro od 10 dece koji puše imaju oca pušača, a tri deteta od 10 dece koji ne puše i petoro od 10 dece koji puše imaju majku pušača [9]. I u Severnobačkom okrugu je utvrđena značajna povezanost upotrebe duvana majke, wenog nivoa obrazovawa i pušewa kod dece. Veći je procenat majki koje puše sa sredwim ili nižim nivoom obrazovawa, kao što je veći i broj wihove dece koja su probala duvan u odnosu na decu čije su majke sa višim ili visokim nivoom obrazovawa. Svaki drugi učenik ima među najboqim prijateqima bar jednog koji puši. Vrlo je zanimqiv stav dece o tome koliko pušewe čini mladića, odnosno devojku više ili mawe privlačnim, jer više nego jasno potvrđuje da je pušewe društveno prihvatqiv oblik ponašawa kome teže deca iz ruralne sredine i mlađeg uzrasta, dok deca iz urbane sredine i starijeg uzrasta ne vide razlike između pušača i nepušača. Statistički je značajno veći broj dece s pogrešnim stavovima među onima koji već puše. Znawe dece ovog uzrasta o pušewu i wegovim posledicama je nedovoqno. Samo polovina učenika zna da pušewe dovodi do smawewa težine, a još mawe wih da je i kratkotrajna upotreba duvana svakako štetna po zdravqe. U Severnobačkom okrugu 59,4% dece misli da je pušewe drugih štetno po wih, odnosno petoro od 10 dece u Srbiji, mawe od polovine dece u Indoneziji, 54,0% dece pušača i 67,6% dece nepušača u Mađarskoj [7][8][9]. 
Odavno je dokazano da osobe koje nisu pušači ali borave i žive u okružewu sa pušačem imaju jednak rizik da obole od bolesti koje se vezuju za upotrebu duvana [11]. Izloženost duvanskom dimu je visoko zastupqena među decom u svim sredinama gde je prevalencija pušača među odraslom populacijom visoka. Zbog upotrebe duvana u kući oba roditeqa ili samo jednog, više od dve trećine dece u Severnobačkom okrugu je izloženo pasivnom pušewu, u Srbiji devetoro od 10 dece, u Indoneziji sedmoro od 10 dece, u Mađarskoj sedmoro od 10 dece nepušača i devetoro od 10 dece pušača. Deca ovog uzrasta su visoko izložena pasivnom pušewu i na brojnim javnim mestima: osmoro od 10 dece u Severnobačkom okrugu, devetoro od 10 u Srbiji, osmoro od 10 u Indoneziji, devetoro od 10 dece nepušača i gotovo svako dete pušač u Mađarskoj [7][8][9]. 
Duvanska industrija se, po svojoj razvijenosti, snazi i moći, ubraja u najrazvijenije industrije u svetu. U posledwih nekoliko decenija razvila je jak marketing koji je često beskrupulozan u promovisawu svojih proizvoda, koristeći sve raspoložive medije, kao i sponzorisawe brojnih sportskih i kulturnih događawa širom sveta. Mnoga istraživawa su ukazala na veliki uticaj koji ova industrija ima na mlade qude i wihovo regrutovawe u nove potrošače duvanskih proizvoda [12]. Koliko je ova industrija prisutna kod nas pokazuje i ovo istraživawe. Daleko je veća prisutnost poruka duvanskih industrija u svim medijima nego antipušačkih poruka, koje se uglavnom javqaju kampawski i nemaju kontinuitet zbog nedostatka materijalnih sredstava, ali i nedostatka sluha o važnosti ovog problema. U Severnobačkom okrugu i Srbiji osmoro od 10 dece je videlo poruke protiv pušewa na TV, a devetoro od 10 wih propušačke poruke. U Indoneziji je devetoro od 10 dece videlo antipušačke poruke na TV, a više od devetoro od 10 dece propušačke poruke. U Mađarskoj je šestoro od 10 dece videlo antipušačke poruke na TV, a više od osmoro od 10 dece propušačke poruke. U Severnobačkom okrugu su četiri deteta od 10 dece videla poruke protiv pušewa u novinama, a više od petoro od 10 dece propušačke poruke. U Srbiji je sedmoro od 10 dece videlo antipušačke poruke u novinama, a osmoro od 10 dece propušačke poruke. U Mađarskoj je šestoro od 10 dece videlo antipušačke poruke u novinama, a osmoro od 10 propušačke poruke. U Indoneziji osmoro od 10 dece je videlo propušačke poruke u novinama, a devetoro od 10 dece na bilbordima. Svakom šestom učeniku u Severnobačkom okrugu je ponuđen besplatan uzorak cigareta, u Srbiji skoro svakom četvrtom, u Indoneziji svakom devetom, u Mađarskoj svakom sedmom dečaku pušaču i svakoj 12. devojčici pušaču [7][8][9]. 
Nastavni planovi i programi ne ostavqaju dovoqno vremena i prostora da se sa učenicima obrade zdravstveno značajne teme. Promocija zdravih stilova života i vaspitawe za zdravqe u ranom školskom uzrastu moraće da nađu svoje mesto u školskom programu jer su neosporno potrebni. U Severnobačkom okrugu i u Srbiji je šestoro od 10 učenika u školi učilo o štetnosti pušewa i o efektima upotrebe duvana, a četiri deteta od 10 dece su razgovarala u školi na temu zašto deca wihovog uzrasta puše [7]. U Indoneziji je sedam od 10 učenika u školi učilo o štetnosti pušewa, a šestoro od 10 o efektima pušewa i razlozima zašto deca wihovog uzrasta puše [8]. U Mađarskoj je pet od 10 učenika u školi učilo o štetnosti pušewa, a četiri od 10 o efektima pušewa i razlozima zašto deca wihovog uzrasta puše [9]. 

ZAKQUČAK

Veliki je broj učenika koji su probali duvansvaki drugi učenik prvog razreda sredwe škole i svaki treći učenik sedmog i osmog razreda osnovne škole. Svakodnevno puši 7,4% učenika. Sa prvom cigaretom se najčešće počiwe u uzrastu od 10 do 13 godina. Do cigareta se vrlo lako dolazi kupovinom u prodavnici. Znawe učenika o štetnosti upotrebe duvana nije dovoqno i adekvatno, a wihovi stavovi o pušewu neadekvatni. Visok je procenat pušača među roditeqima, a takođe je visok procenat korišćewa duvana među prosvetnim radnicima koji bi trebalo da budu uzor učenicima. Visok je procenat dece koja su svakodnevno izložena pasivnom pušewu u kući, u školi i na javnim mestima gde borave, druže se, igraju i žive. Promovisawe duvanskih proizvoda je u veoma zastupqeno na svim medijima i ima ga mnogo više od antipušačkih poruka. Nastavni planovi i programi su veoma oskudni kada su u pitawu zdravstveno-vaspitni sadržaji nameweni učenicima. 
Svi gorenavedeni zakqučci ukazuju na ozbiqnost i složenost problema u vezi sa zloupotrebom duvana među omladinom još u ranom adolescentnom uzrastu. Stoga se nameće potreba razvoja i sprovođewa programa kojim bi se uspostavila kontrola zloupotrebe duvana od strane mladih. Rešavawe ovako složenog problema zahteva multisektorski pristup, što podrazumeva timski rad zdravstvenih i prosvetnih radnika i roditeqa, uz punu podršku Ministarstva zdravqa, Ministarstva prosvete i sporta, lokalnih medija i svih drugih relevantnih lokalnih struktura. 

ZAHVALNICA

Zahvaqujemo matičnoj kući na finansijskoj podršci i razumevawu tokom rada na ovom istraživawu, kolegama iz Instituta za zaštitu zdravqa u Novom Sadu na podršci prilikom sprovođewa istraživawa, nacionalnom koordinatoru "Globalnog istraživawa upotrebe duvana kod mladih u Republici Srbiji", Ministarstvu zdravqa i prosvete Republike Srbije, kao i resornom ministru za prosvetu i sport SO Subotica, koji su dali saglasnost i podr-žali nas u ovom istraživawu, zatim direktorima, nastavnom osobqu, deci i roditeqima svih osnovnih i sredwih škola koji su prihvatili da učestvuju u istraživawu, medicinskim sestrama iz Službe socijalne medicine koje su učestvovale u sprovođewu istraživawa Manueli Baraković, Adriani Lelle, Ivanki Nimčević i Mariji Baka, koja je radila na unosu podataka u softversku aplikaciju, kao i Erneu Vajdi i Nataši Nimčević na tehničkoj pomoći pri sređivawu rukopisa rada. 

LITERATURA INTRODUCTION

The concern is present worldwide as the tobacco use and smoking is becoming more and more common in young generation. Spread of tobacco use epidemics is a global problem with serious consequences to social, economic and ecological life as well as on health. OBJECTIVE To collect information about tobacco use in students aged 13-15 years in school in Subotica, their knowledge and standing about smoking as well as level of advertisement and availability of purchasing tobacco and tobacco products. It should include the level of passive smoking, i.e. exposure to tobacco smoke and health education in curriculum. METHOD Application of statistical study involving 327 students aged 13-15 years in 4 elementary and 2 high schools in Subotica, in October 2003. "Global youth tobacco survey" was the statistical study that was used after required permits had been granted. RESULTS A total of 41.5% of students tried cigarette smoking, more girls (43.4%) than boys (38.6%; p>0.05); 52.6% of first grade of high school students, 37.6% of eighth grade and 33.9% seventh grade students (χ 2 =9.081; DF=2; p<0.05). 7.4% students were regular smokers, and 14.8% smoked at least 3 weeks in the last month. Knowledge of students about the harmful effect of smoking was not satisfactory. Advertisement of tobacco product is highly present in media, and cigarettes are available easily. The level of passive smoking was also very high: 24.8% of parents were smokers, i.e. fathers accounted for 23.2%, and mothers accounted for 17% of cases. 28.7% of teachers smoked in school building. Educational and health programs in the schools are not satisfactory. CONCLUSION The research shows that the use of tobacco products in student population is serious. It seems necessary to make an effective program which will control the use of tobacco products in early age of student population. 

% χ 2

 2 =10.262; DF=2; p<0.05 


TABLE 1 .

 1 Is passive smoking dangers for you? 


					Odgovori		
	Parametar				Answers		Ukupno
	Parameter			Svakako ne	Verovatno ne	Verovatno da	Svakako da	Total
				Certainly no	Probably no	Probably yes	Certainly yes	
	Razred* Class*	Sedmi Seventh Osmi Eighth Prvi sredwe 1 st secondary	Broj učenika Number of students (%)	17 (15.5) 2 (2.0) 11 (9.7)	8 (7.2) 7 (7.1) 13 (11.5)	19 (17.3) 17 (17.2) 38 (33.6)	66 (60.0) 73 (73.7) 51 (45.2)	110 (100) 99 (100) 113 (100)
	Ukupno / Total		30 (9.3)	28 (8.7)	74 (23.0)	190 (59.0)	322 (100)
	Škola** School**	Gradska Urban Vangradska Rural	Broj učenika Number of students (%)	23 (11.1) 7 (6.1)	21 (10.2) 7 (6.1)	57 (27.5) 17 (14.8)	106 (51.2) 84 (73.0)	207 (100) 115 (100)
	Ukupno / Total		30 (9.3)	28 (8.7)	74 (23.0)	190 (59.0)	322 (100)

* χ 2 =27.641; DF=6; p<0.01; ** χ 2 =14.609; DF=3; p<0.01 
TABLE 3 .

 3 How often do you see on TV/film that actors smoke? 


					Odgovori		
	Parametar					Answers		Ukupno
	Parameter			Ne gledam TV	Mnogo	Ponekad	Nijednom	Total
				Don't watch TV	More	Sometimes	None	
	Razred* Class*	Sedmi Seventh Osmi Eight Prvi sredwe 1 st secondary	Broj učenika Number of students (%)	2 (1.8) 1 (1.0) 0 (0.0)	79 (71.2) 64 (63.4) 59 (51.7)	29 (26.1) 30 (29.7) 53 (46.5)	1 (0.9) 6 (5.9) 2 (1.8)	111 (100) 101 (100) 114 (100)
	Ukupno / Total		3 (0.9)	202 (62.0)	112 (34.4)	9 (2.7)	326 (100)
	Škola** School**	Gradska Urban Vangradska Rural	Broj učenika Number of students (%)	1 (1.5) 2 (1.7)	119 (56.7) 83 (71.6)	85 (40.5) 27 (23.3)	5 (2.4) 4 (3.4)	210 (100) 116 (100)
	Ukupno / Total		3 (0.9)	202 (62.0)	112 (34.4)	9 (2.7)	326 (100)

* χ 2 =16.660; DF=3; p<0.01; ** χ 2 =10.680; DF=3; p<0.05 TABELA 2. Prisustvo poruka protiv pušewa na TV. 
TABLE 2 .

 2 Prevalence of messages against smoking on TV. 


		Odgovori	
	Parametar	Answers	Ukupno
	Parameter	Ne gledam TV	Total
		Don't	

watch TV Mnogo More Malo Less Nijedna None

  
		70						
		χ 2 =16.959; DF=4; p<0.01				
		60						
		50						
	%	40						
		30						
		20						
		10						
		0						
		7. разред	8. разред	1. средње	
		7 th class	8 th class	1 s t grade of high school	
			Да/Yes	Не/No	Није сигуран/Not sure	
	GRAFIKON 4. Odgovori učenika na pitawe da li su u školi učili	
	o efektima pušewa.					
	GRAPH 4. Pupils' answers on question if they learnt at school about	
	smoking effects.						
		Razred* Class*	Sedmi Seventh Osmi Eight Prvi sredwe 1 st secondary	Broj učenika Number of students (%)	3 (2.7) 3 (3.0) 2 (1.8)	23 (20.7) 35 (34.7) 10 (8.8)	68 (61.3) 39 (38.6) 74 (65.5)	17 (15.3) 24 (23.7) 27 (23.9)	111 (100) 101 (100) 113 (100)
		Ukupno / Total				8 (2.5)	68 (20.9)	181 (55.7)	68 (20.9)	325 (100)
		Pol** Sex**	Muški Male Ženski Female		Broj učenika Number of students (%)	2 (1.6) 6 (3.0)	37 (29.4) 29 (14.9)	62 (49.2) 117 (60.0)	25 (19.8) 43 (22.1)	126 (100) 195 (100)
		Ukupno / Total				8 (2.4)	66 (20.6)	179 (55.8)	68 (21.2)	321 (100)
	* χ 2 =27.716; DF=6; p<0.01; ** χ 2 =10.277; DF=3; p<0.05
ACTIVE AND PASSIVE SMOKING -ATTITUDES AND OPINION OF THE STUDENTS