MESTO GRAĐEVINSKE DELATNOSTI U PRIVREDI REPUBLIKE SRBIJE U PERIODU 2006-2012. GODINE

Keywords: 

Građevinska delatnost je važna privredna grana jer je povezana sa više od 30 privrednih delatnosti, čije proizvode koristi ili kao sredstvo za rad ili materijal za izgradnju i ugradnju u građevinske objekte. 
Cilj ovog rada je da ukaže na mesto koje građevinska industrija zauzima u privredi Republike Srbije u periodu od 2006-2012. godine. Da bi se sagledale adekvatne promene, određeni pokazatelji su komparirani sa nekim ranijim periodima. Analiza je vršena kroz sagledavanje udela građevinarstva u bruto domaćem proizvodu, investicija u građevinarstvo, broju privrednih društava, broju zaposlenih lica i prosečnim zaradama u ovoj oblasti, vrednosti izvedenih radova (u zemlji i inostranstvu), površini i broju završenih stanova, časovima rada na gradilištima i međunarodnih poređenja Republike Srbije sa vodećim izvoznicima u svetu u oblasti usluga u građevinarstvu. Za analizu su korišćeni podaci istraživanja statistike građevinarstva, statistike zaposlenosti i zarada i nacionalnih računa koje sprovodi Republički zavod za statistiku Srbije. pored toga, korišćena su Saopštenja o poslovanju privrede u Republici Srbiji, koja radi Agencija za privredne registre. 
Ključne reči: Građevinarstvo, vrednost izvedenih radova, časovi rada na gradilištima, završeni stanovi, zaposleni * Vesna Zlatanović, samostalni savetnik, Republički zavod za statistiku Srbije, 

Uvod

Građevinska privreda obuhvata: izvođenje građevinskih radova, stambenu privredu i industriju građevinskog materijala. 
Izvođenje građevinskih radova čini: 
• projektovanje, inženjering i drugi srodni arhitektonski i inženjerski poslovi. 

•

Visokogradnja. 
• Niskogradnja i hidrogradnja. 
• Zanatsko -završni radovi. 
• ostale delatnosti (ovde spadaju: iznajmljivanje građevinske opreme, razvoj projekata o nekretninama, prostorno planiranje, tehničko ispitivanje i analize). 

Učešće građevinarstva u BdP-u

u periodu od 2006-2012. godine prosečno učešće sektora građevinarstva u formiranju BDp iznosi 4,2%. Maksimalno učešće ostvareno je u 2008. godini (4,7%) a minimalno tokom 2010. godine (4,0%, tabela 1). Tabela 2 pokazuje učešće građevinarstva u ostvarenim investicijama Republike Srbije, kao i vrednost tih investicija u periodu 2006-2012. godine. u posmatranom periodu najmanje učešće ostvareno je tokom 2012. godine (6,7%), a najveće u 2009. godini (15,8%). 
Vrednost investicija u građevinarstvo u Republici Srbiji u 2010. godini, iznosila je 46266 mil.RSD, što je za 46,0% manje u odnosu na vrednost investicija u 2009. godini. Vrednost investicija u građevinarstvo u Republici Srbiji u 2011. godini, iznosila je 46016 mil.RSD, što je za 0,6% manje u odnosu na investicije u 2010. godini. u 2012. godini vrednost investicija u građevinarstvo iznosila je 44919 mil.RSD, što je za 2,4% manje u odnosu na investicije u 2011. godini. 

Broj privrednih društava u sektoru građevinarstva

u ukupnom broju privrednih društava sektor Građevinarstva u Republici Srbiji u periodu od 2007-2012. godine učestvuje u proseku sa 7,2% (od 6,3% u 2007. godini do 8,0% u 2012. godini, tabela 3, grafikon 1). 
Najveći deo privrednih društava u sektoru Građevinarstva formiran je u onima mikro veličine (6252 u 2012. godini, sa učešćem od 84,9%). Kod malih privrednih društava sektor Građevinarstva u 2012. godini učestvuje sa 11,7% (863 privredna društva). u okviru grupacije srednjih privrednih društava u sektoru Građevinarstva formirano ih je u 2012. godini, 199 (2,7%). Među velikim privrednim društvima u sektoru Građevinarstva preostalo je u 2012. godini 49 (0,7%). 
Broj formiranih privrednih društava u sektoru Građevinarstva u Republici Srbiji, u 2012. godini (7363) u odnosu na početnu posmatranu godinu (5338, 2007. godina), povećan je za 37,9%, a u odnosu na predhodnu (2011. godina, 7257 privrednih društava) za 1,5%. grafikon 1: Broj privrednih društava u sektoru Građevinarstva u Republici Srbiji, 2007Srbiji, -2012.(%) .(%) tabela 3: Broj privrednih društava prema veličini u sektoru Građevinarstva u Republici Srbiji, 2007Srbiji, -2012. . Ako se posmatra broj zaposlenih u građevinarstvu na nivou Republike Srbije u periodu od 2007-2012. godine zapaža se sledeće: 2007. godine broj zaposlenih lica iznosio je 82759 sa učešćem u ukupnom broju zaposlenih od 5,8% a u 2012. godini broj zaposlenih lica iznosio je 71198 sa učešćem od 5,3% (tabela 4). Broj zaposlenih u građevinarstvu, u posmatranom periodu, smanjivao se iz godine u godinu. Najveći pad broja zaposlenih zabeležen je u 2010. godini (u odnosu na predhodnu -2009. godinu, došlo je do smanjenja od 9,2%). Tokom 2011. godine, broj zaposlenih je smanjen u odnosu na 2010. godinu za 2,8% a tokom 2012. godine, broj zaposlenih je smanjen za 1,7% u odnosu na 2011. godinu. 1 pod pojmom zaposleni podrazumevaju se lica koja imaju zasnovan radni odnos sa poslodavcem (privrednim društvom, preduzećem, ustanovom, organizacijom i privatnim preduzetnikom-licem koje samostalno obavlja delatnost ili profesiju), kao i sam poslodavac u slučaju privatnog preduzetnika-lica koje samostalno obavlja delatnost ili profesiju. Ne smatraju se zaposlenim lica koja rade na osnovu ugovora o delu ili na osnovu ugovora o obavljanju privremenih i povremenih poslova. Izvor: Republički zavod za statistiku u strukturi broja zaposlenih u sektoru Građevinarstva (iako je cilj rada analiza građevinske delatnosti u periodu od 2006-2012.godine, radi bolje ažurnosti u ovoj tabeli dati su najnoviji raspoloživi podaci, septembar 2013.) dominiraju kvalifikovani radnici (27,9%, tabela 5), i zaposleni sa srednjom stručnom spremom (26,9%). Učešće zaposlenih sa visokom stručnom spremom iznosi 12,9%, nekvalifikovane radne snage 9,1%, polukvalifikovanih 7,2%, visokokvalifikovanih 5,9%, sa nižom stručnom spremom 5,2% i višom stručnom spremom 4,8%. 
grafikon 2: Prosečne zarade po zaposlenom u sektoru Građevinarstva u Republici Srbiji, prema teritoriji (septembar 2013.) 
Iz prezentovanih podataka (tabela 5) vidi se sledeće: prosečna zarada isplaćena u septembru 2013. godine u sektoru Građevinarstva u Republici Srbiji iznosila je 51709 dinara. posmatrano prema stepenu stručne spreme, u sektoru Građevinarstva, najviše zarade ima stanovništvo sa visokom stručnom spremom (njihova prosečna zarada u septembru 2013. godine u Republici Srbiji iznosila je 90613 dinara i bila veća od zarade stanovništva sa nižom stručnom spremom oko 3 puta. Visokokvalifikovana radna snaga imala je zarade koje su 1,7 puta veće od zarada nekvalifikovanih. 
Takođe se zapaža, da su prosečne zarade najviše u Beogradskom regionu (58522 dinara i veće su od prosečnih zarada u Regionu Južne i Istočne Srbije 45,5%, grafikon 2). Isplaćene zarade sektora Građevinarstva u Beogradskom regionu veće su za 13,2% od prosečnih zarada u Republici Srbiji -ukupno (51709 RSD). 

ekonomičnost, rentabilnost i likvidnost građevinarstva u Republici Srbiji

Ekonomičnost tj. efikasnost poslovanja pokazuje stepen pokrivenosti ukupnih rashoda ukupnim prihodima. Minimalna poželjna vrednost ovog pokazatelja je 1 a za građevinsku delatnost u Republici Srbiji iznosio je 0,9 (2012. godina), što pokazuje da je na 1 dinar ukupnih rashoda ostvareno 0,9 ukupnih prihoda, odnosno vrednost ukupnih prihoda mogla je da pokrije samo 93,9% ukupnih rashoda (grafikon 3). 

grafikon 3: Ekonomičnost u sektoru Građevinarstva u Republici Srbiji

Rentabilnost ili profitabilnost temelji se na zahtevu da se uz što manje angažovanih sredstava ostvari što veća dobit. ovde su prikazani neki pokazatelji rentabilnosti (stopa prinosa na ukupna sredstva i stopa prinosa na sopstveni kapital, tabela 6). Sredstva koja koristi privredno društvo, mogu biti iz različitih izvora (sopstvena ili tuđa). Dobit koja se ostvari angažovanjem sopstvenog kapitala, nije jednaka dobiti koja se ostvari angažovanjem pozajmljenog kapitala. ovo stoga što se za korišćenje tuđih sredstava plaća kamata, koja umanjuje stopu prinosa. Zato je bitno izračunati, pored stope prinosa na ukupna sredstva i stopu prinosa na sopstvena sredstva. 
Da je znatno narušena finansijska situacija građevinskog sektora u Republici Srbiji pokazuju i pad stope prinosa na ukupna sredstva i sopstveni kapital u odnosu na prošlogodišnje. Dok je stopa prinosa na ukupna sredstva 2011. godine u sektoru Građevinarstva bila 1,0 u 2012. godini iznosi -2,0. Stopa prinosa na sopstveni kapital u 2011. godini bila je -1,2 a u 2012. godini -7,6. 
Likvidnost je sposobnost poslovnog subjekta da u blagovremenom roku izmiri sve dospele obaveze. ovde je kao pokazatelj likvidnosti prikazan opšti racio likvidnosti. on pokazuje pokrivenost kratkoročno pozajmljenog kapitala ukupnim obrtnim sred-stvima, odnosno pokazuje da sektor građevinarstva u Republici Srbiji raspolaže sa 0,83 obrtnih sredstava na 1 dinar kratkoročnih obaveza (2012. godina). 

vrednost izvedenih građevinskih radova 2

Vrednost građevinskih radova obuhvata građevinski materijal koji je ugrađen i utrošeni rad. u vrednost nisu uključeni troškovi nabavke zemljišta, projektovanja, nadzora i pDV-a. 
Vrednost građevinskih radova koji su izvedeni u Republici Srbiji tokom 2012. godine iznosila je 230776 mil. RSD, i bila veća za 4,4% u odnosu na predhodnu posmatranu godinu (2011. godina, grafikon 4, tabela 7). u odnosu na vrstu građevina, 46,0% vrednosti izvedeno je na zgradama (106251 mil. RSD), a 54,0% na ostalim građevinama (124517 mil.RSD). Ako se posmatraju zgrade 18,4% odnosi se na stambene a 27,6% na nestambene, dok se kod ostalih građevina najveći deo odnosi na saobraćajnu infrastrukturu 33,1%. Zatim slede: cevovodi, komunikacioni i električni vodovi sa 13,9%, složene industrijske građevine sa 4,7% i ostale nepomenute građevine sa 2,2%. Izvor: Republički zavod za statistiku Građevinska aktivnost, merena časovima rada na gradilištima, u 2012. godini manja je za 2,6% u odnosu na 2011. godinu. u prvom kvartalu 2013. godine manji su za 31,4% od efektivnih časova u prethodnom kvartalu (četvrti kvartal 2012, tabela 8). u drugom kvartalu 2013. godine veći su za 13,9% od efektivnih časova u prvom kvartalu. u prvih 9 meseci 2013. godine građevinska aktivnost, merena časovima rada na gradilištima manja je za 24,7% u odnosu na isti period predhodne godine. prognoze su rađene primenom ARIMA metoda kompjuterskim paketom X-13 ARIMA u okviru interfejsa JDemetra+ (grafikon 8). 

Stambena izgradnja po regionima

Najveća građevinska aktivnost tokom 2012. godine, ostvarena je u Beogradskoj oblasti sa 8096 završenih stanova (učešće u ukupnom broju završenih stanova u Republici Srbiji iznosilo je 53,2%, tabela 9). Slede, Južnobačka oblast sa 9,6% (1460 završenih stanova), Sremska oblast sa 4,8% (731 završen stan), Raška oblast (3,9%, odnosno 598 završena stana), Nišavska oblast (3,8%, odnosno 579 završenih stanova) itd. tabela 9: Završeni stanovi u Republici Srbiji, po regionima, 2012. prema podacima uNCTAD-united Nations conference on trade and development (Konferencija ujedinjenih nacija o trgovini i razvoju) u tabeli 11 dati su vodeći izvoznici u svetu u oblasti usluga u građevinarstvu. Takođe su dati i podaci za Republiku Srbiju. 

Zaključak

Stambena izgradnja je uslovljena povećanjem stanovništva i potrebom da se zameni dotrajali stambeni fond. Na osnovu analiza koje su vršene na tržištu nekretnina u Republici Srbiji broj potrebnih stanova godišnje je preko 25000. Građevinarstvo u Republici Srbiji, nekada jedno od izvoznih privednih grana sa velikom ekspanzijom, danas deli sudbinu ukupne privredne krize u zemlji. Kao razlozi za propadanje domaće građevinske industrije navode se: mali broj investitora, veliko kašnjenje u plaćanju, slaba likvidnost, nemogućnost dobijanja bankarskih garancija, zaduženost ... Da bi se zaustavio pad građevinske aktivnosti i podstakla građevinska industrija Vlada Republike Srbije je sredinom 2010. godine donela program za vanrednu pomoć građevinskoj industriji, kao i Zakon o podsticanju građevinske industrije.3 primenom tih mera ostvareno je blago oporavljanje građevinske aktivnosti od drugog kvartala 2011.godine. 
Tako je vrednost izvedenih radova u 2012. godini za 4,4% veća u odnosu na prethodnu godinu. u 2012. godini sagrađeno je 4,2% više zgrada u odnosu na 2011. godinu. Vrednost radova na ostalim građevinama (putevi, mostovi, železnice, tuneli itd), bila je veća u odnosu na prethodnu godinu za 4,7%. 
ukupna vrednost radova koje su izvođači iz Republike Srbije izveli u inostranstvu u 2012. godini iznosila je 17427 mil.RSD, što je za oko 16% veće od vrednosti radova iz 2011. godine. Najveća građevinska aktivnost zabeležena je u Ruskoj federaciji, i iznosila je 43,2% od ukupne vrednosti izvedenih radova. potom slede, Kazahstan sa 16,2%, Nigerija sa 9,2%, peru i uganda sa 7,9%, Crna Gora 6,1% itd. 
povećan je broj formiranih privrednih društava u sektoru Građevinarstva (u 2012. godini sa ukupnim brojem od 7363 preduzeća, ostvareno je povećanje od 1,5% u odnosu na prethodnu godinu). učešće sektora građevinarstva u ukupnom broju privrednih društava Republike Srbije iznosi 8,0% (2012. godina). 
Istovremeno je smanjen broj zaposlenih u sektoru Građevinarstva za 1,7% u odnosu na predhodnu (2011. godina). učešće sektora građevinarstva u ukupnom broju zaposlenih Republike Srbije iznosi oko 5,0% (2012. godina). 
u strukturi broja zaposlenih u građevinarstvu (septembar 2013. godine) dominiraju kvalifikovani radnici (27,9%) i zaposleni sa srednjom stručnom spremom (26,9%). prosečna zarada u sektoru Građevinarstva, čini 80,8% prosečne zarade u Republici Srbiji. 
Smanjenje standarda stanovništva i loši uslovi kreditiranja doveli su do pada tražnje stanova, što se negativno odrazilo kako na izgradnju stanova tako i na industriju građevinskog materijala. Tokom 2012. godine broj završenih stanova u Republici Srbiji (15223) smanjen je za 17,5% u odnosu na 2011. godinu. Najveća građevinska aktivnost, merena kroz broj završenih stanova u 2012. godini, zabeležena je u Beogradskoj oblasti (8096 stanova), Južnobačkoj (1460 završenih stanova), Sremskoj oblasti (731 završen stan), Raškoj oblasti (598 završenih stanova), Nišavskoj oblasti (579 završenih stanova) itd. 
Građevinska aktivnost, merena časovima rada na gradilištima preduzeća, u 2012. godini manja je za 2,6% u odnosu na 2011. godinu. 

grafikon 4 :

 4 Vrednost izvedenih građevinskih radova u RepubliciSrbiji, 1996-2012. (mil. RSD) 2 podaci o vrednosti izvedenih radova odnose se na radove izvedene u izveštajnoj godini na završenim i nezavršenim građevinama. Vrednost radova koje su izvodili izvođači-pravna lica data je na bazi godišnjih obračunskih situacija, dok se vrednost radova u organizaciji individualnih vlasnika preuzima iz podataka o građevinskim dozvolama. 




  Broj završenih stanova u Republici Srbiji, 1980-2012. (mil. RSD) u 2012. godini završeno je 15223 stana, što je za 17,5% manje od broja završenih stanova u 2011. godini (18449). u poređenju sa ranijim godinama broj završenih stanova u Republici Srbiji je znatno manji. To se prvenstveno odnosi na 1980 i 1990 godinu kada je broj završenih stanova u Republici Srbiji iznosio 50267 odnosno 41547. Nakon toga, dolazi do znatnijeg pada u broju završenih stanova 10. Časovi rada na gradilištima grafikon 8: Časovi rada na gradilištima u Republici Srbiji tabela 8: Indeksi časova rada na gradilištima u Republici Srbiji, Ø 2012=100 (sa prognozom za naredni period) 




  




  




  




  




  


tabela 1 :

 1 Učešće građevinarstva u bruto domaćem proizvodu Republike Srbije 


	2006	2007	2008	2009	2010	2011	2012
			Vrednost BDp (mil.RSD)		
	1962072,9	2276886,2	2661386,7	2720083,5	2881891,0	3208620,2	3348689,2
			učešće građevinarstva u BDp		
	4,1 %	4,3 %	4,7 %	4,1%	4,0%	4,2%	4,1%
	2006	2007	2008	2009	2010	2011	2012
	32837116	46717678	54359052	85669119	46265717	46015834	44919477
	8,6 %	8,7 %	8,7 %	15,8%	10,9%	8,3%	6,7%

Izvor: Republički zavod za statistiku3.investicije u građevinarstvo tabela 2: Vrednost investicija u građevinarstvo (hilj.RSD)Izvor: Republički zavod za statistiku 
6. Zaposleni i zarade u sektoru građevinarstva prema stepenu stručne spreme tabela 5: Broj

  zaposlenih i prosečne zarade prema stepenu stručne spreme u sektoru Građevinarstva u Republici Srbiji(septembar 2013.) 


		Zaposleni (%)	Zarada (RSD)
	Ukupno	100,0	51709
	Visoka	12,9	90613
	Viša	4,8	61337
	Srednja	26,9	48699
	Niža	5,2	28088
	Visokokvalifikovani	5,9	60924
	Kvalifikovani	27,9	46051
	Polukvalifikovani	7,2	38633
	Nekvalifikovani	9,1	35646

tabela 6 :

 6 Izabrani pokazatelji poslovanja privrednih društava građevinskog sektora u RepubliciSrbiji, 2007Srbiji, -2012. . 


			privredna društva-	Sektor građevinarstva
			ukupno	
	Stopa prinosa na	2007	2,0	5,0
	ukupna sredstva posle	2008	0,9	4,2
	oporezivanja	2009	0,1	2,1
		2010	0,3	-0,1
		2011	1,9	1,0
		2012	0,6	-2,0
	Stopa prinosa na	2007	1,5	8,9
	sopstveni kapital posle	2008	-1,0	7,1
	oporezivanja	2009	-2,9	2,7
		2010	-2,6	-4,8
		2011	1,6	-1,2
		2012	-1,4	-7,6
	opšti racio likvidnosti	2007	1,02	0,89
		2008	0,99	0,90
		2009	0,96	0,93
		2010	0,96	0,88
		2011	0,93	0,88
		2012	0,95	0,83

Izvor: Agencija za privredne registre 


  Republički zavod za statistikuIzvođači iz Republike Srbije su tokom 2012. godine u inostranstvu izveli građevinskih radova u vrednosti od 17427 mil.RSD, što je oko 16% veće od vrednosti izvedenih radova u 2011. godini (tabela 10). u Ruskoj federaciji zabeležena je najveća građevinska aktivnost, sa učešćem od 43,2% u ukupnoj vrednosti izvedenih radova. potom slede, Kazahstan sa 16,2%, Nigerija sa 9,2%, peru i uganda sa 7,9%, Crna Gora (6,1%) itd. 


		Broj završenih stanova	%
	REpuBLIKA SRBIJA	15223	100,0
	SRBIJA -SEVER	11062	72,7
	Beogradski region Beogradska oblast Region Vojvodine Zapadnobačka oblast Južnobanatska oblast Južnobačka oblast Severnobanatska oblast Severnobačka oblast Srednjobanatska oblast Sremska oblast SRBIJA -JuG Region Šumadije i Zapadne Srbije Zlatiborska oblast Kolubarska oblast Mačvanska oblast Moravička oblast pomoravska oblast Rasinska oblast Raška oblast Šumadijska oblast Region Južne i Istočne Srbije Borska oblast Braničevska oblast Zaječarska oblast Jablanička oblast Nišavska oblast pirotska oblast podunavska oblast pčinjska oblast Toplička oblast tabela 11: Deset vodećih izvoznika u svetu u oblasti usluga u građevinarstvu 8096 53,2 8096 53,2 2966 19,5 91 0,6 342 2,2 1460 9,6 24 0,2 213 1,4 105 0,7 731 4,8 4161 27,3 2625 17,2 322 2,1 173 1,1 349 2,3 265 1,7 234 1,5 230 1,5 598 3,9 454 3,0 1536 10,1 43 0,3 254 1,7 53 0,3 90 0,6 579 3,8 71 0,5 281 1,8 130 0,9 35 0,2 (milioni dolara) 2000 2005 2010 Nemačka 4244 10431 11619 Japan 5849 7224 10637 Francuska 2871 3633 6310 Španija 588 -4163 Holandija 2581 2757 2784 Sjedinjene Američke Države 1815 1346 2611 Velika Britanija 333 1091 1882 Belgija 924 1908 1543 poljska 296 866 1323 Austija 586 989 1164 Republika Srbija --239 Izvor: 13. izvoz građevinarstva Izvor: uNCTAD Handbook of statistics 2012.

Bilten javnih finansija, br. 87, Ministarstvo finansija 

S u m m a r y

Construction activity is an important economic sector because it is associated with more than 30 economic activities, whose products are used either as a means of labor or materials for the construction and installation of buildings. The aim of this paper is to point to a place that occupies the building industry in the Republic of Serbia in the period 2006-2012. In order to consider appropriate changes, certain indicators were compared with some earlier periods. The analysis is performed through the consideration of the share of construction in GDp, investment in construction, the number of companies, number of employees and average wages in the area, the contractors (both at home and abroad), area and number of dwellings completed, hours of work on construction sites and international comparisons of the Republic of Serbia with the leading exporters in the world in the field of services to the construction industry. The analysis used data from surveys Construction Statistics, Employment and Earnings Statistics and National Accounts conducted by the Republic Statistical office. In addition, we used the Statements of operations of the economy in the Republic of Serbia, which for Business Registers Agency. 
Key words: construction, value of construction work, hours of work on construction sites, dwellings completed, the employee
MESTO GRAĐEVINSKE DELATNOSTI U PRIVREDI REPUBLIKE SRBIJE U PERIODU 2006-2012. GODINE