Фальклорныя вытокi творчасцi Алеся Барскага


Найперш трэба 

узгадаць аб узаемадзеяннi з беларускай народнай творчасцю доктара фiлалагiчных навук, прафесара Варша ускага  унiверсiтэта Аляксандра Баршчэ ускага, дзейнасць якога шмат у чым папярэджвала i плëнна  узбагачала творчыя набыткi адметнага паэта, публiцыста, драматурга, празаiка Алеся Барскага. Непасрэдна даследаванню нацыянальнага фальклору прысвечаны наступныя працы вучонага: "Historia literatury białoruskej, cz. 1. Folklor", Warszawa 1976; "Białoruska obrzędowość i folklor Wschodniej Białostocczyzny. Narodziny, wesele, śmierć", Białystok 1990. Пра спецыфiку апошняй, яе змест i вiда- вочную значнасць для духо унага жыцця рэгiëна (i не толькi) сведчыць анатацыя да манаграфii: 

Шэраг артыкула у, у прыватнасцi "Хрэсьбiны i дзiцячы фальклор", "Фальклор з Бабро унiк", "Фальклор адной сям'i", "Абрады беларуса у, звязаныя з нараджэннем i хрышчэннем", "Вячоркi" i многiя iншыя, надрукаваны  у "Беларускiх каляндарах", штотыднëвiку "Нiва", кнiгах выбранага, анталогiях, матэрыялах навуковых канферэнцый, якiя выходзiлi як у Польшчы, так i  у Беларусi. Гэтыя даследаваннi значна  узбагацiлi не толькi беларускую, але i славянскую фалькларыстыку i этнаграфiю, прычым не толькi  увядзеннем новых фактычных артэфакта у, але найперш глыбокiм i дасканалым iх прачытаннем. Шмат прац паэта i вучонага  у адной асобе прысвечана даследаванню спецыфiкi мастацкага фалькларызму, г.зн., выкарыстання паасобных вобразна-выя уленчых сродка у i мастацка-стылëвых прыëма у народнай творчасцi  у мастацкай лiтаратуры. Аляксандр Баршчэ ускiрамантык у жыццi, можа таму ëн вельмi цэнiць рамантызм як мастацкi напрамак у лiтаратуры i мастацтве, што асаблiва праявiлася пры даследаваннi спецыфiкi твора у яго слыннага цëзкi, пiсьменнiка XIX стагодддзя Яна Баршчэ ускага. Так, наш сучаснiк справядлiва зазначае, што, нягледзячы на выхаванне польска-беларускага паэта  у Полацкай iезуiцкай акадэмii на  узорах класiцызму, ëн, дасягну ушы iнтэлектуальнай сталасцi, душой i сэрцам далучы уся да рамантычнай iдэалогii, якая з мясцовай беларускай народнасцi, а не з далëкiх i высокiх старажытных прынцыпа у чэрпала сваë натхненне2 . 
Рамантыкi за ужды iдэалiзавалi родны край, прыпiсваючы яму толькi тое, што прыгожае, выключнае i -у разуменнi а утаравечнае. Следам за Янам Баршчэ ускiм, а таксама многiмi пiсьменнiкамi ХХ стагоддзя, ëн пара уно увае Беларусь з жыватворнай крынiцай, якая за усëды вабiць i гоiць тую смагу, што мучыць i стамляе чалавека, адарванага ад радзiмы. Аляксандр Баршчэ ускi развiвае падобны зыходны тэзiс i метафарычна сцвярджае, што Ян Баршчэскiрамантык, як падарожны  у час спëкi цягнецца да крынiцы народнасцi, асаблiва да беларускай фантастыкi i мiфалогii. I  у гэтым працэсе не толькi нiколi не пасмейва уся з народнай наi унасцi, але выразна атаясамлiва уся з беларускiм народным светапоглядам i  успрыма у яго як здаровую праяву i арыгiнальную фiласофiю мясцовага люду, у чым у выключнай ступенi прая уляецца цесная сувязь з рамантычным светаадчуваннем Бацька Максiма Багдановiча, вядомы фалькларыст i этнограф А. Я. Багдановiч, у сваëй славутай працы "Пережитки древнего миросозерцания у белоруссов" (1895) пiса у пра важнасць сонца  у абраднасцi нашага народа: Белоруссы, как народ преимущественно земледельческий, в своих воззрениях, обрядовых песнях и празднествах сохранил немало таких характерных особенностей, которые являются видимым отражением солнечного культа... Древние празднества в честь солнца, связанные с весенним и осенним равнодействием, с зимним и летним солнцестоянием, и теперь отбываются в Белоруссии 9 . I гэта  у пэ унай ступенi належыць не толькi людзям, але i  усяму жывому на гэтай паэтычнай зямлi. Так, А. Барскi паказвае зайца, якi Загледзе уся  у сонца агнiстае, // Што па узло праз кусты на каленках // З галавешкай у руках агняцветнай // I палiла бярозам сукенкi, // Выганяла з дубровы лета. (295), на  узлессi падае на каленi i пачынае малiцца. Культ сонца, сцвярджае далей А. Багдановiч, пранiкае глыбей i мацней у светапогляд народа, чым болей народ залежыць ад мiрнай земляробчай працы, а не война у i рабунка у. 
Многiя фалькларысты падкрэслiвалi, што старажытныя беларусы абага улялi зямлю, ваду, дрэвы i раслiны. Падобныя "перажыткi" засталiся i  у ХХ стагоддзi. Стыхiяй майго дзяцiнства, -згадвае паэт,было сеянне збожжа  у садзiку i перасаджванне маладых дрэвак, якiя я прыносi у з лесу. У самым працэсе сеяння i пасадкi было нешта парываючае i прыгожае (70). Алесь Барскi адчувае выключную паэзiю прыроды i, як i далëкiя продкi, спрабуе перадаць адвечную музыку пошуму дрэ у. Вось чаму апошнi для яго становiцца сябрам, як у народнай паэзii. Найпрыгажэйшая песня i малiтва, даступная чалавеку, ëсць песня i малiтва лесу. Лясная песня, малiтва i цiша становяцца тваëй уласнасцю. Прыстань, паглядзi, прыслухайся i задумайся над сэнсам жыцця, над яго мiмалëтнасцю i над вечнасцю бору! I пачуеш, што пачынаеш здаравець целам i душою. Разам з жывiчнымi пахамi лес улiвае  у тваю душу нейкi нявыказаны спакой, прымiрэнне са светам, веру  у сэнс нашага iснавання. Тут ëсць вечнасць, якая чалавека мiжволi прымушае пакланiцца. Нiшто так на свеце не можа спяваць i малiцца10 . Вось чаму апiсанне звычайнага дрэва набiрае выключную прыгажосць, якою захоплены чытач: Вербы-лiтаннi, вербы пачуцця у, вербы жадання у, вербы глыбокай сумоты, вербы, як крылы анëла у журботных, вербы спакойнага вечнага лëту. А якiя паэтычныя  увасабленнi бярозкi, клëна у, цара Белавежыдуба! Менавiта толькi такiм чынам можна дасягнуць сапра уднай нiрваны: Цiша  у цiшы, гранне  у граннi. Нiбыта трапляеш у эдэмскi сад: i птушкi на рукi нам селi // i звер падышо у палахлiвы, // прытулi уся да нашага шчасця (262). 
На аснове народнай мудрасцi паэт стварае трыялет "Няпра удай цэлы свет абыдзеш, але назад не прыйдзеш болей". Шматгадовы вопыт народа, якi ëн засвоi у з маленства, цяпер спрабуе перадаць у адметных па форме i змесце эсэ, якiм дае простыя загало укi: "Аб родным", "Аб цэпе i сярпе", "Аб годнасцi", "Аб народнай сiле", "Аб ду-хо унай мiласэрнасцi". Са скрухай ëн паказвае, як маладое пакаленне, прая уляючы сваю непрыхiльнасць да духо уных вясковых кашто унасцей, дэманстравала вялiкую прыхiльнасць да многiх атрыбута у вясковай матэрыяльнай рэчаiснасцi. Вось чаму вывозiлiся  у гарады саматканыя посцiлкi, авечыя кажухi i iнш. 
Фальклорная вобразнасць вызначае i паэтыку многiх твора у Алеся Барскага. Так, каханая выходзiць з сукенкi, (...) як лiпа з iмглы вы-плывае, // (...) як месяц з аблока у, i прыходзiць да пасцелi, як конь падыходзiць // да сена (260). Сказаць, што Лiст падае  у труну разоры (295), або пара унаць свабоду з нядзеляй можа толькi той, хто бачы у гэта вачыма стомленага праца унiка, якi не толькi абрабляе, але i паэтызуе родную зямлю. 
L I T E R A T U R A Barščeúski,

S U M M A R Y ALEKSANDER BARSZCZEWSKI AND FOLKLORE

The article discusses Aleksander Barszczewski's contribution in studies on national ouvre. Aleksander Barszczewski -professor of the University of Warsaw, Doctor of Philology is both a poet and a scholar, and many of his works are devoted to the study of the way figurative means and stylistic devices of folk art are used in fiction. He appreciates Romanticism as a trend in literature and art. Aleksander Barszczewski proves that national fantasy is of peasant and gentry origin. Moreover, he translates national tales into Polish. The researcher also focuses on poetry in Belarusian national rituals. Key words: folklore, figurative means, stylistic devices, art, hero, ritualism, poetry of nature, imagery, poetics. 

S T R E S Z C Z E N I E ALEKSANDER BARSZCZEWSKI I FOLKLOR

W artykule omówiono wkład Aleksandra Barszczewskiego -profesora Uniwersytetu Warszawskiego, doktora nauk humanistycznych, poety i uczonego -w studia nad twórczością narodową. Jego zainteresowania dotyczą wykorzystania ludowych środków wyrazu stylistycznego w literaturze pięknej. Wysoko ceni romantyzm jako kierunek w literaturze i sztuce. Udowadnia, że fantastyka narodowa jest zarówno pochodzenia chłopskiego, jak i szlacheckiego, tłumaczy na język polski opowieści ludowe, skupia swoja uwagę na poezji w białoruskich rytuałach. Słowa kluczowe: folklor, środki stylistyczne, sztuka, bohater, rytualizm, poezja natury, obrazowość, poetyka. 



  i света успрыманнем.Характэрна, што Аляксандр Баршчэ ускi даказвае не толькi сялянскi пачатак нацыянальнай фантастыкi, але i доказна паказвае яе шляхетныя карэньчыкi.Падобную схiльнасць нельга расiх захаваны першароднае зло i жорсткасць.У якасцi прыкладу можна згадаць казку пра мядзведзя, якi злавi у у лесе дзя учыну, жыве з ëю як з жонкаю, мае агульных дзяцей, але калi тая  уцякае, то ëн раздзiрае дзетак i сыходзiць у лес.Пра тое, што гэтая зацiка уленасць не спарадычная, сведчыць i той факт, што вучоны выда у на польскай мове зборы  украiнскiх народных казак ("Zaklęte barwy stepu.Baśnie ukraińskie", Warszawa 1987); расейскiх ("Mocarni czarodzieje.Baśnie rosyjskie", Warszawa 1984); беларускiх ("Niewyczerpany dzban.Baśnie zie-mi mińskiej, smoleńskiej, mohylewskiej, grodzieńskiej i Polesia", Warszawa 1976); ("Diabelskie wesele: bajki z Polesia", Poznań 2013).Выкладчык унiверсiтэта, прафесар, ëн шукае тое агульнае, што яднае братэрскiя славянскiя народы: цалавалi першую нажатую жменю збожжа 6 , -так успамiнае паэт сваë маленства.Як i многiя рамантыкi, ëн супрацьпаста уляе мiнулае сучаснаму дню.I падобнае пара унанне амаль за усëды не на карысць нашай рэчаiснасцi: Сëння свайго роду iдэалам стала iдэяабы хутчэй.А куды хутчэй?Хутчэй у магiлу.Стрымгало у iмчымся да смерцi 7 .Усë гэта знайшло яскравае выя уленне  у паэзii Алеся Барскага, пачынаючы з яго першых верша у, што пабачылi свет у адным з красавiцкiх нумаро у штотыднëвiка "Нiва"  у 1959 годзе.I вось ужо шэсць дзесятка у гадо у ëн працягвае будову космасу беларуса, плëнна развiваючы традыцыi далëкiх прашчура у, ананiмных стваральнiка у нацыянальных шэдэ ура у.Алесь Барскi не iмкнецца пiсаць сваю радаводную  у палацах, не шукае панства  у папярэднiках сярод князë у i шляхты.Ëн не саромеецца прызнацца, што паходзiць з сялян.I нават гэтым ганарыцца, бо мае, як i шляхта, уласны герб, у якiм за усëды сонца й вецер.Паэт голасна  усклiкае, што першыя свае крокi рабi у у зялëнай калысцы з луго у, // прыкрытай блакiтам высокiм, // сярод дрэ угаманлiвых баго у (311).У калыску назад не вернешся, вось чаму яму наканавана несцi свой вясковы боль усяму свету.З гэтага часу ëн становiцца паслом ракiт i лоза у, (...) беластоцкiх ветра у i лi уня у (404) у гэтым такiм неспакойным i супярэчлiвым сусвеце.Кожны з беларускiх паэта у  усхваляе сваю маленькую радзiму, бо зямля  у нас такая спе уная.Максiм Танк уславi у Нарач, Аркадзь Куляшо у -Бесядзь, Барадулiн з Бро укам -Ушаччыну.Афiны Алеся Барскагародная Белавежа:Лiрычнаму герою паэзii Алеся Барскага здаецца, што расклявалi сонца пчолы // i носяць у вуллi. I гэта прыводзiць да парадаксальнай высновы -Больш будзе мëду, // больш будзе паэта у (233). Мы, як язычнiкi, зямлю мы просiм, Каб бы у i дождж, i сонечнасць, i вецер (270). Як далëкiя прашчуры, ëн шчыра пакланяецца сонцу, што дазваляе яму стаць волатам у родных Бандарах: Да сонца й зямлi // Дастаю адначасна рукамi (318). Нават аблiчча самага роднага чалавека на свеце пара уно уваецца з крынiцай святла i спагады: 


	Нават поле
	тлумачыць толькi вучобай, арыентацыяй на адпаведныя лiтаратурныя  успрымаецца вялiкай майстэрняй, дзе сонца разцамi прамення у рэзбiць
	 узоры, але найперш спецыфiчнасцю творчай натуры чалавека-творцы, складам ягонага  унутранага сусвету. Пiсьменнiкi за усëды вылучаюц-ца абвостранасцю  успрымання свету, чуйнасцю душы, рамантычным сузiраннем рэчаiснасцi. Як згадвае А. Баршчэ ускi, з ранняга дашколь-нага дзяцiнства захавалiся  у маëй свядомасцi т. зв. "пярэпалахi". Бы-лi яны звязаны са станам маëй душы. Начамi  у час сну наведвалi мяне ведзьмы, чэрцi, разбойнiкi. Усë гэта вылiвалася  у нервовыя спалохi. Мацi, кiруючыся адвечным фальклорным звычаем, "сеяла мне пярэпа-лахi" 3 . Пра сваю выключную фантазiйнасць ëн згадае i  у апiсаннi цi-кавага вясковага звычаю, якi называ уся вячоркамi: Я бы у у тыя часы хлапчуком i асаблiвага  удзелу  у шаро уках не бра у, аднак на вячорках прысутнiча у. I, вяртаючыся дадому, каб не паказаць, што баюся, го-ласна свiста у. Страшней было  у сенях сваëй хаты, бо здавалася, што з падстрэшша скочыць на галаву нябожчык або чорт 4 . Цi не гэтым вопытам дзяцiнства тлумачыцца тая павышаная  увага да народнай казкi, якая характарызуе творчыя зацiка уленасцi па-на прафесара?! Так, Аляксандр Баршчэ ускi выбра у са збору Мiхала Федаро ускага нацыянальныя казкi i перакла у iх на польскую мову пад даволi спецыфiчнай назвай "Diabelskie skrzypce. Baśnie białoruskie" (Warszawa 1973). Гэтыя казкi выключна адметныя: яны зусiм непадоб-ныя на прылiзаныя i адрэдагаваныя нiбыта народныя перша узоры, якiя акты уна выдавалiся  у сучаснай Беларусi за сапра удныя i выключна а утэнтычныя. Яны больш блiзкiя да твора у брато у Грым i Ш. Перо, да рэдагавання i перапрацовак, якiя  унеслi асветнiкi i сентыменталiсты, бо  раскiну у крылы, Абня у грамадныя абшары, Папрыгажэ у, умоцнi у сiлу; Тут ëсць дзе жыць, i ëсць дзе марыць 5 . З рамантыкамi А. Баршчэ ускага звязвае прызнанне таго, што на-родная творчасць, паводле ягоных сло у, з'я уляецца гало унай крынi-цай рамантычнага натхнення ды творчай iнспiрацыi для пiсьменнiка. А таксама шырокае выкарыстанне пейзажу, квяцiстаць i яскравасць паэтычнай стылiстыкi, частае  ужыванне сiмвала у, алегорыя у i  ува-Матчыныя вячэрнiя малiтвы (354) саблення у 8 . Дзе тыя Бандары? Пытаць усë жыццë Я буду. У iх мой бацька жы у I мая мацi. О, вечныя распяццi I скрыжаваннi! З усiх маiх жадання у Хай спо унiцца адно: Маë акно у сад, Мой язмiн пад акном калоссем твары (249). Толькi тут паэт успрымае сябе па-сапра уднаму шчаслiвым, i хоча падзялiць гэтае шчасце па-ро унаму, як дзелiць яго мiж каласо у поле. У вершы "Новы год" ("Беларускi каляндар на 1974 год") паэт уск-лiкае: Твой твар бы у сонцам Над маëй калыскай, Якое крана у рукою, у Славянскi свет Якому прыгляда уся блiзка (25).
	Трэба  усë ж такi пагадзiцца з гало унай высновай -тут зямля
	5 Алесь Б а р с к i, I толькi  незвычайная. Па ëй маленькi Шурык бега у босы, вось чаму  у ягоных у мове роднай буду вечны..., Вершаваныя творы, с. 25. Далей пры спасылцы на гэта выданне  нагах, галаве i руках ëсць сокi роднай глебы, пахi хлеба, водар лугу, у дужках падаецца старонка. 6 Аляксандр Б а р ш ч э  вiльгаць Нарвы -роднай рачулкi. Усë з зямлi ëн увабра у у сваю кро у, у с к i, З пабачанага i перажытага. Абразкi, артыкулы, да-рожныя нататкi, Мiнск 1992, с. 61. калi сярод вясны i лета хадзi у без бота у сярод людзей, дзе кожны

Але не толькi значным маральна-фiласофскiм пачаткам вызначаецца народная спадчына. Вялiкую паэзiю бачыць даследчык i  у нашых дасканала распрацаваных абрадах. Жнiво калiсьцi цягнулася некалькi тыдня у. Але ж якi гэта бы у прыгожы каларытны спектакль, святочны рытуал. Зажыналi жыта  у акрэсленыя днiу нiякiм выпадку не  у панядзелакапраналi свежую бялiзну, спявалi песнi, 7 Тамсама. 8 Аляксандр Б а р ш ч э  у с к i, Рамантычныя iдэалы i прынцыпы  у баладных паэмах Яна Баршчэ ускага, змешчаных на старонках альманаха "Незабудка", Ян Баршчэ ускi: Дыялог з часам i  у часе. Матэрыялы III Мiжнародных чытання у, 15-16 снежня 2000, Вiцебск 2002, с. 10-13.  у душыпаэт (404). Паэзiя для Алеся Барскагасправа  узнëслая, боская i, адначасова, зусiм зямная. Вось чаму лiрычны герой нават просiць: Вазьмi маë сэрца, // ды промнямi вытнi i пасадзi  у палетак. Хай яно вырасце  у сонечнай глебе, (...) найлепшай з усiх паэзiяй. (249) 


  Aljaksandr, Z pabačanaha i peražytaha. Abrazki, artykuly, darožnyja natatki, Minsk 1992 [Баршчэ ускi Аляксандр, З пабачанага i перажытага. Абразкi, артыкулы, дарожныя нататкi, Мiнск 1992]. Yan Barščeúski i yaho čas, Matėryaly II Mižnarodnych čytannjaȗ 11-12 listapada 1998, Polack -Vicebsk 1999 [Баршчэ ускi Аляксандр, Рамантычныя прынцыпы  у жыццi i прозе Яна Баршчэ ускага, (у:) Ян Бар-шчэ ускi i яго час. Матэрыялы II Мiжнародных чытання у 11-12 лiстапада 1998, Полацк -Вiцебск 1999]. Barski, Ales, I tolki ú move rodnaj budu večny... Veršavanyja tvory, Warszawa 2015 [Барскi, Алесь, I толькi  у мове роднай буду вечны... Вершаваныя творы, Warszawa 2015]. 


	Barščeúski, Aljaksandr, Ramantyčnyja pryncypy ú žycci i proze Yana Barščeúska-
	ha, (u:) Barski, Ales, Vybranyja tvory, Minsk 2011 [Барскi, Алесь, Выбраныя творы,
	Мiнск 2011].
	Barščeúski, Aljaksandr, Ramantyčnyja idėaly i pryncypy ú baladnych paėmach
	Yana Barščeúskaha, zmeščanych na staronkach almanacha "Niezabudka",
	(u:) Yan Barščeúski: Dyjalog z časam i ú case. Matėryaly III Mižnarodnych
	čytannjaȗ / 15-16 snežnia 2000, Vicebsk 2002 [Баршчэ ускi, Аляксандр, Ра-
	мантычныя iдэалы i прынцыпы  у баладных паэмах Яна Баршчэ ускага,
	змешчаных на старонках альманаха "Незабудка", (у:) Ян Баршчэ ускi:
	Дыялог з часам i  у часе. Матэрыялы III Мiжнародных чытання у
	15-16 снежня 2000, Вiцебск 2002].
	Bogdanovič A. E., Perežytki drevnjago mirosozercanija u belorussov. Etnografičeskij
	očerk, Grodna 1895 [Богданович А. Е., Пережитки древнего миросозер-
	цания у белоруссов. Этнографический очерк, Гродно 1895].

Кнiга даследчыка фальклору, выкладчыка Варша ускага унiверсiтэта Аляксандра Баршчэ ускага прысвечана даследаванням традыцый i абраднасцi беларуса у, якiя пражываюць ва  усходняй частцы Польшчы, на Беласточчыне. Самабытная культура народа асвятляецца праз прызму каляндарна-радзiнных свят i абрада у. Дакладна аналiзуюцца захаваннi i вераваннi, традыцыi, рытуалы i забабоны, звязаныя з трыма асно унымi этапамi жыцця чалавекаад нараджэння, праз вяселле i да смерцi. У кнiзе сабраныя прыклады вуснай народнай творчасцi, звязаныя з канкрэтнымi этапамi жыцця i з сямейна-родавымi святамi i  урачыстасцямi. Змешчаны тут i парады, якiх прытрымлiвалiся многiя пакаленнi, ды зроблены аналiз чалавечых суадносiн, захавання у, рытуала у. Кнiга будзе цiкавай як для спецыялiста у, так i для  усiх, хто цiкавiцца культурай i традыцыяй роднага краю 1 .1 Aleksander B a r s z c z e w s k i, Białoruska obrzędowość i folklor WschodniejBiałostocczyzny. Narodziny, wesele, śmierć, Białystok 1990. 

А. Б а р ш ч э  у с к i, Рамантычныя прынцыпы  у жыццi i прозе Яна Баршчэ ускага, (у:) Ян Баршчэ ускi i яго час. Матэрыялы II Мiжнародных чытання у 11-12 лiстапада 1998, Полацк -Вiцебск 1999, с. 15. 

А. Б а р с к i, I толькi  у мове роднай буду вечны... Вершаваныя творы, Warszawa 2015, с. 70. 

А. Б а р с к i, Выбраныя творы, Мiнск 2011, с. 108. 

А.Е. Б о г д а н о в и ч, Пережитки древнего миросозерцания у белоруссов. Этнографический очерк, Гродно 1895, с. 81. 

Аляксандр Б а р ш ч э  у с к i, З пабачанага i перажытага. Абразкi, артыкулы, дарожныя нататкi, с. 50.
Фальклорныя вытокi творчасцi Алеся Барскага