Выбранае аб беларускай лiтаратуры дваццатага стагоддзя / Andrzej Moskwin, Literatury białoruskiej rodowody niepokorne, Białystok 2019


Рэцэнзуемая манаграфiя славiста, культуролага, перакладчыка, драматурга Андрэя Масквiна невыпадкова напiсана на польскай мове. Пры тым, што культурна-гiстарычныя стасункi, сувязi Польшчы i Беларусi, здавалася б, проста вiдавочныя, беларуская лiтаратура для сучаснага польскага чытача застаецца  у значнай ступенi з'явай вельмi адлеглай. I гэта нягледзячы на тое, што перакладамi з беларускай на польскую мову ахоплена творчасць, як, напрыклад, Янкi Брыля, Васiля Быкава, Уладзiмiра Караткевiча, так i шэрагу паэта у ды празаiка у ХХI стагоддзя. Не бракуе на гэтай дзялянцы i твора у да унейшых часо у. Так, у 2018 годзе пабачыла свет сапра уды фундаментальнае выданне -"Беларускi Трыстан" XVI-XVII стагоддзя  у перакладзе Лiлii Цiтка 1 . I, безумо уна, заслуго увае  увагi погляд на беларускую лiтаратуру Адама Паморскага, выказаны iм у iнтэрв'ю, дадзеным "Gazecie Wyborczej" праз два гады пасля выхаду анталогii беларускай паэзii "Nie chyliłem czoła przed mocą" (Wrocław 2008), адным з рэдактара у якой ëн бы у: 

I nie jest tak, że to my, Polacy, jesteśmy starszymi braćmi, a Białorusini dopiero pod naszą ręką się kształtują. Białoruś to przecież jeden z podmiotów kultury staroruskiej; starszej od polskiej, a kultura ta od początku drugiego milenium tworzyła literaturą w języku jeśli nie własnym, to lokalnym wariancie tego słowiańskiego esperanto, jakim był cerkiewno-słowiański. Białoruś zawsze podkreślała swoją odrębność na Rusi Kijowskiej: była to odrębność dynastyczna, językowa, po części kulturowa. Nawet chrześcijaństwo przyęto tu (w Księstwie Połockim) bodaj bezpośrednio z Bizancjum, nie przez Kijów 2 . 
У першых жа радках Уступу сваëй крытычна-лiтаратуразна учай кнiгi Андрэй Масквiн звяртае  увагу на драматычны лëс беларускага прыгожага пiсьменства i яго творца у, iмкнучыся абудзiць цiкавасць польскага чытача да выбраных -i якiх жа яскравых! -моманта у беларускай лiтаратуры менавiта дваццатага стагоддзя. W przedstawianej książce Czytelnik odnajdzie prezentacje takich właśnie poruszających losów pisarzy białoruskich, starających się nie zejść ze świadomie wybranej drogi, zachować godność, człowieczeństwo i przynajmniej skrawek własnej swobody twórczej (10) -зазначае а утар. 
Манаграфiя "Literatury białoruskiej rodowody niepokorne" знамянальна распачынаецца артыкулам "Literatura białoruska i jej tożsamość w debatach twórców i krytyków na łamach "Naszej Niwy" w latach 1913-1914". Узнiкненне  у 1906 годзе газеты "Наша Нiва" сталася арганiчным працягам распачатых у папярэднiм стагоддзi працэса у стана улення новай беларускай лiтаратуры. Дзякуючы творчаму адраджэнскаму патэнцыялу вiленскае выданне за няпо уных дзесяць гадо у згуртавала вакол сябе нацыянальны творчы патэнцыял, сцвердзiла шляхi развiцця навейшага беларускага прыгожага пiсьменства. На старонках "Нашай Нiвы" дэбютавалi, друкавалiся а утары, творчасць якiх складае класiку беларускай лiтаратуры: Янка Купала, Якуб Колас, Максiм Багдановiч, Максiм Гарэцкi, Змiтрок Бядуля i шэраг iншых май-стро у слова. 
"Нашанi уская" дыскусiя, першая такога кшталту палемiка, цалкам невыпадкова займае iстотнае месца  у гiсторыi беларускай лiтаратуры. Сапра уды, як адзначае А. Масквiн, падчас яе вызначалася тоеснасць беларускага прыгожага пiсьменства. Распача у дыскусiю артыкулам "Сплачывайце до уг" пад псе уданiмам Юры Верашчака сакратар рэдакцыi Вацла у Ласто ускi, якi вiдавочна выказва у згоду з поглядамi Максiма Багдановiча, па-свойму транслiра-ва у iх. У 1911 годзе па дарозе  у Ракуцë ушчыну Багдановiч спыня уся  у Вiльнi, дзе  у рэдакцыi "Нашай Нiвы" пару начэй правë у у размовах з Ласто ускiм праз два гады рэдактарам слыннага "Вянка". Такiм чынам: Bodźcem do napisania tego tekstu (артыкула "Сплачывайце до уг" -Г.Т.) i podjęcia próby przeprowadzenia polemiki stały się poglądy na białoruską kulturę i sztukę Maksima Bogdanowicza. W swoich esejach (...) poruszał on problem włączenia białoruskiej literatury do europejskiego artystyczno-intelektualnego życia. (...) W jego pracach krytyczno-literackich często jest powtarzana opozycja: "samoistny -europejski", "białoruski -ogólnoludzki", "nasz -wszechświatowy", "narodowościowyobcy" (17). Ласто ускi звярта у увагу на аднастайнасць беларускай лiтаратуры, што выя улялася  у яе амаль выключнай засяроджанасцi на kwestię ciężkiej społecznej egzystencji narodu białoruskiego, jego nieszczęsnego losu (17), папрака у ад iмя беларускага селянiна, што сучасныя паэзiя i проза не цiкавяцца яго  унутраным станам, унiкаюць паказу красы прыроды, акаляючага свету, не вучаць бачыць, чуць i любiць яснасць усходу сонца, пошум лесу ... Na zakończenie autor zaznacza: "(...) jeśli zawiedziecie położone w was nadzieje, naród będzie obliczał dług i dług ten będzie się ciągnął za wami na zawsze" (20). 
Пад псе уданiмам "адзiн з парнаснiка у" у дыскусiю  уключы уся Янка Купала з рэфлексiямi "Чаму плачэ песня наша?". Па яго перакананнi, панурая рэчаiснасць, ранейшая i цяперашняя, не дае паэту магчымасцi выбару сэнсу, танальнасцi твора у, а вось калi зменiцца сацыяльная сiтуацыя i беларускi народ пачне будаваць шчаслiвае жыццë, зменяцца i песнi. Jest oczywiste, że każdy białoruski literat w swojej twórczości zwraca się ku przeszłości (przede wszystkim dziewiętnastowiecznej) i przypomina okres pańszczyzny. Jeśli czerpie natchnienie w pieśniach ludowych, to dostrzega nie tylko ich piękno, lecz także smutek i płacz (21). Пры тым паэт, на думку Янкi Купалы, хоць i паходзiць з народа, мае права быць iндывiдуальнасцю, мыслiцелем, мусiць выступаць у ролi Дэмiурга. 
Досыць падрабязна А. Масквiн спыняецца на  удзеле  у дыскусii Лявона Гмырака (Мечыслала Бабровiча), Язэпа Лëсiка, новым артыкуле Вацлава Ласто ускага. Безумо уна, на старонках "Нашай Нiвы" асэнсо увалiся сапра уднасць i прышласць беларускай лiтаратуры. Аднак пры ажы уленасцi дыскусii вiдавочна, што гало уную ролю  у ëй адыгралi погляды Максiма Багдановiча i Янкi Купалы. I тут варта было б згадаць звязаныя з "нашанi ускай" палемiкай артыкулы Яна Чыквiна "Два шляхi развiцця беларускай паэзii (Максiм Багдановiч i Янка Купала)" i "Ля вытока у iдэйна-эстэтычнага супрацьстаяння  у беларускай паэзii 20-30-х гадо у"3 , у якiх а утар канцэнтруецца якраз на творчых узаемаадносiнах Багдановiча i Купалы. 
У вынiку  уважлiвага аналiзу "нашанi ускай" дыскусii а утар манаграфii прыходзiць да цалкам адпаведных высно у, падкрэслi ушы найперш ролю Вацлава Ласто ускага як "каталiзатара" лiтаратурнага працэсу. Першы раз беларускiя пiсьменнiкi, адзначае А. Масквiн, задумалiся над месцам сваëй лiтаратуры не толькi  у культуры суседнiх народа у, але i  у кантэксце е урапейскiм. Вельмi важна, што dyskusja zapoczątkowała nowy etap w rozwoju literatury białoruskiej; uświadomiła literatom oraz odbiorcom, iż nie tylko należy użalać się nad tragedią narodu białoruskiego, pokazując jego cierpienie i bardzo skromne życie, lecz także rozpracowywać charakter Białorusina, jego psychologie, świat wewnętrzny (28). Даследчык слушна падкрэслiвае, што дыскусiя памагла zrobić krok do przodu, odstąpić (chociaż częściowo) od poezji o charakterze opisowym, od intonacji użalania się nad własnym losem oraz losem białoruskiego narodu i przejść ku liryce o zabarwieniu społecznym i filozoficznym, ku poszukiwaniom i eksperymentom w dziedzinie formy, ku powstaniu "delikatnej liryki i wielkiej epiki" (28). 
Два наступныя раздзелы манаграфii А. Масквiна прысвечаны творчасцi выдатных беларускiх пiсьменнiка у трагiчнага лëсу, ахвяр сталiнскiх рэпрэсiй -Максiма Гарэцкага i Францiшка Аляхновiча. У артыкуле "Maksim Harecki jako przedstawiciel "nowego dramatu" białoruskiego" кампетэнтна аналiзуецца драматургiчная спадчына класiка беларускай лiтаратуры, у прыватнасцi, разглядаюцца п'есы М. Гарэцкага "Мутэрка", "Жалобная камедыя", "Жарта улiвы Пiсарэвiч", "Не адной веры", абразкi "Свецкi чалавек", "Каменацëс". 
Na przykładzie tych kilku utworów scenicznych można się przekonać, że Harecki był nie tylko teoretykiem, lecz także praktykiem. Wraz z dwoma innymi białoruskimi twórcami -Franciszkiem Alachnowiczem i Janką Kupałą -sprzyjał rozwojowi "nowej dramaturgii i reformie teatru białoruskiego, starał się poszerzać poruszaną w nim problematykę. Zgodnie z zasadami naturalizmu dążył do odsłonięcia prawdy o człowieku i otaczającym go życiu; dokonywał analizy osobowości bohaterów ukształtowanych przez swoje środowisko; koncentrował akcję wokół centralnego, logicznie rozwijąjącego się wydarzenia. W ślad za ekspresjonistami ukazywał stany psychiczne o najwyższym stopniu natężenia emocjonalnego, łączył elementy przeciwstawne: patos z wulgarnością, poezję z prozaizmem (46-47). 
Дакументальнай аповесцi "У капцюрох ГПУ", трагiчнай адысеi аб несправядлiвым арышце, зняволеннi на суровых расiйскiх Сала уках, належыць асобае месца як у творчай спадчыне аднаго з найбуйнейшых беларускiх драматурга у, празаiка Францiшка Аляхновiча, так i  у беларускай лiтаратуры  у цэлым. Больш таго, гэтым творам распачынаецца лагерная тэматыка  у савецкай лiтаратуры. Напiсаная спачатку на польскай мове, пад назвай "Siedem lat w szponach GPU" аповесць пабачыла свет у 1935 годзе  у Вiльнi, а  у 1937-м, перакладзеная самiм а утарамна беларускай. Як зазначае А. Масквiн, аповесць была ператлумачана на сем мо у i надрукавана  у Е уропе, Лацiнскай Амерыцы i Злучаных Штатах Амерыкi. У раздзеле "7 lat w szponach GPU Franciszka Alachnowicza (Olechnowicza) świadectwem o radzieckim Gułagu" даследчык паслядо уна рэалiзуе дзве гало уныя мэты: po pierwsze, porównanie czterech wersji powieści -dwóch polskich (z 1935 i 1937 roku) i dwóch białoruskich (z 1937 b 1942 roku), i po drugie, przesledzenie, jak zmieniła się koncepcja autora w miarę powstania nowych wersji (49). 
Наступны своеасаблiвы блок кнiгi "Literatury białoruskiej rodowody niepokorne" распачынаецца артыкулам пра рэцэпцыю творчасцi  у Польшчы Алеся Адамовiча, дарэчы, як аднаго з найглыбейшых даследчыка у спадчыны М. Гарэцкага, так i а утара шэрагу адкры учых па сваëй сутнасцi даследавання у, а таксама пiсьменнiка -а утара дылогii "Партызаны", "Хатынская аповесць", "Карнiкi", створаных у значнай ступенi на аснове яго партызанскага вопыту. I менавiта Алесь Адамовiч з'я уляецца iнiцыятарам i стваральнiкам (у саа утарстве) наватарскiх кнiг памяцi "Я з вогненнай вëскi..." i "Блакаднай кнiгi". Канцэнтравана прадставi ушы чытачу творчую бiяграфiю пiсьменнiка, А. Масквiн паслядо уна разглядае факты  уваходжання твора у А. Адамовiча  у польскi крытычна-лiтаратуразна учы, чытацкi кантэкст, звяртаючы асаблiвую  увагу на кнiгi памяцiлiтаратуру факта. 
Цэнтральнае месца  у манаграфii А. Масквiна займае творчасць Васiля Быкава, розныя аспекты якой разглядаюцца  у трох артыкулах: "Recepcja prozy Wasila Bykowa w Polsce", "Likwidacja/Sotnikau Wasila Bykawa a cenzura na Białorusi" i "Nasz Bykau". Аналiз успрыняцця  у Польшчы творчасцi а утара "Жура улiнага крыку", "Трэцяй ракеты" "Мëртвым не балiць" i шэрагу выдатных твора у так званай "лейтэнанцкай прозы" распачынаецца вельмi слушным сцвярджэннем: W kulturze i literaturze białoruskiej Wasil Bykau zajmuje osobne, szczególne miejsce. Jego twórczość, podobnie jak i dorobek literacki wielu klasyków literatury światowej, np. Heinricha Bölla, Ericha Marii Remarque'a czy Gabriela Garcii Marqueza, już dawno przekroczyła granicę kraju, z którego pochodzi. Podejmowana przez tych twórców problematyka ma charakter nie lokalny, lecz ogólnoludzki i została skierowana do takiego czytelnika, który pragnie żyć godnie i sprawiedliwie (122). Падрабязна прасочваецца  у манаграфii саракагадовы шлях рэцэпцыi творчасцi Васiля Быкава  у Польшчы. Праблемы чалавечай экзiстэнцыi, выбару  у пагранiчнай сiтуацыi, супярэчлiвы свет чалавечай душы, уласцiвыя творам пiсьменнiка, уздымаюцца i  у аповесцi "Сотнiка у". А. Масквiн звяртаецца да гiсторыi публiкацыi твора, аналiзуючы i пара уно уваючы дзве рэдакцыi аповесцi -а утарскую i падкарэкцiраваную цэнзурай. 
Восьмы раздзел манаграфii "Łarysa Geniusz: życie w izolacji", напiсаны пераважна на аснове выдадзенай эпiсталярнай спадчыны паэтэсы, можна вызначыць як штрыхi да творчага партрэта таленавiтай, мужнай, нязломнай асобы трагiчнага лëсу, якую невыпадкова называюць беларускай апосталкай. У Польшчы, як адзначае А. Масквiн, творчасць паэтэсы яшчэ чакае сваëй гадзiны, няшмат яе твора у перакладзена на польскую мову. Аднак варта згадаць, што  у 1992 годзе  у Беластоку пабачы у свет паэтычны зборнiк Ларысы i Юркi Генiюша у "Мацi i сын", выдадзены  у серыi "Бiблiятэка Беларускага лiтаратурнага аб'яднання "Белавежа", сябрам якога бы у Юрка Генiюш. 
У заключным раздзеле "Współczesna literatura białoruska w szponach polityki" а утар манаграфii "Literatury białoruskiej rodowody niepokorne" звяртаецца да актуальных, гарачых пытання у беларускай сучаснасцiда стану культуры i адукацыi, лiтаратуры i мастацтва, урэшце, мовы, якiя сталiся заложнiкамi шматгадовага  ужо палiтычнага курсу. Задумваючыся над падсумаваннем зместу прадста уленых у кнiзе арты-кула у, пагаджаешся з высноваю а утара, выказанай iм у Заключэннi: Obraz współczesnej literatury białoruskiej, jaki został zaprezentowany w niniejszej książce, odznacza się z koneczności fragmentaryzmem, gdyż przedstawione tu zostały jedynie sylwetki wybranych twórców i wybrane zjawiska literackie. Na bardziej wyczerpującą analizę będziemy musieli jednak poczekać, gdyż różne procesy społeczne oraz przemiany we współczesnej kulturze nie zostały jeszcze wystarczająco rozpoznane (212). Пры тым трэба адзначыць, што А. Масквiну  у манаграфii "Literatury białoruskiej rodowody niepokorne" якраз удалося рэалiзаваць усе зая уленыя мэты, у прыватнасцi, падагулiць рэцэпцыю  у Польшчы творчасцi А. Адамовiча, В. Быкава, наблiзiць да польскага чытача важныя моманты  у развiццi беларускай лiтаратуры дваццатага стагоддзя. 

Halina Twaranowicz

Uniwersytet w Białymstoku https://orcid.org/0000-0002-6895-9010 

Białoruski Trystan. Rękopis ze zbiorów Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu. Opracowanie i przekład: Lilia Citko, 

Poznań 2018.2 Ksiądz Baka powrócił do źródła, "Gazeta Wyborcza" 2011, 2 czerwca. 

Ян Ч ы к в i н, Па прызваннi i абавязку. Лiтаратурна-крытычныя артыкулы, Беласток 2005; Ян Ч ы к в i н, Iмëны. Творы. Кантэкст. Артыкулы, рэцэнзii, iнтэрв'ю, 2-е выданне, дапо уненае, Беласток 2020.
Выбранае аб беларускай лiтаратуры дваццатага стагоддзя / Andrzej Moskwin, Literatury białoruskiej rodowody niepokorne, Białystok 2019