«Зменлівыя колеры Ліпска» Юрыя Туронка


Вясной 2009 года мне давялося сустрэцца з Юрыем Туронкам у яго ўтульнай кватэры на вуліцы Тамка, 49 у Варшаве. Да гэтага часу я ўжо нейкі час перапісваўся з паважаным гісторыкам, атрымліваў каштоўную дапамогу і парады. Напрыклад, у бібліятэцы былой Польскай аб'яднанай рабочай партыі Ю. Туронак адшукаў для мяне надзвычай рэдкі экзэмпляр выдадзенай у 1934 годзе прапагандысцкай брашуры «Як беларуская хадэцыя гандлюе крывёю рабочых і сялян». Падчас варшаўскага спаткання, паміж іншым, зайшла размова пра кнігу «Паміж Ласоснай і Чорнай Ганчай», якую я незадоўга да таго даслаў спадару Юрыю. У кнізе расказвалася пра ваколіцы Гродна, дзе дзяржаўная граніца ў 1944 годзе падзяліла вельмі цікавы гістарычны мікрарэгіён, на тэрыторыі якога да 1875 года сярод беларускага насельніцтва пратрымалася грэка-каталіцтва 1 . На беларускім баку засталося мястэчка Сапоцкін, да Польшчы адышоў Ліпск і навакольныя вёскі. «А я не аднойчы бываў у Ліпску, -сказаў спадар Юры. -Нават у 1976 годзе напісаў пра гэтыя мясціны артыкул. Праўда, часопіс, 

519

Андрэй Вашкевіч, «Зменлівыя колеры Ліпска» Юрыя Туронка у які я паслаў артыкул, так яго і не надрукаваў. Вось, вазьміце тэкст разам з фотаздымкамі, можа, вам прыдасца». 
Машынапіс артыкула Ю. Туронка "Zmienne barwy Lipska" («Зменлівыя колеры Ліпска») праляжаў у мяне амаль дзесяць гадоў. Цяпер яго можа, нарэшце, прачытаць шырокая публіка. 
Пішучы артыкул для польскага выдання, Ю. Туронак найбольш засяродзіўся на рэлігійнай гісторыі Ліпска і ваколіц і не падкрэсліў, што прымусовы перавод уніятаў у праваслаўе ў 1875 годзе і пазнейшыя «ўцёкі» праваслаўных у каталіцтва мелі важныя наступствы для фарміравання нацыянальнай свядомасці мясцовага насельніцтва. 
Выказаная Ю. Туронкам канцэпцыя пра паходжанне ліпскіх каталікоў з-над Нёмана, а праваслаўных з-над Буга праўдзівая толькі часткова. Як сведчаць крыніцы, насельніцтва, якое перасялялася з боку Нёмана, было праваслаўным, а людская плынь з Валыні не перайшла на поўнач далей за сучасны Беласток. Магчыма, заснаванне каталіцкіх парафій было звязана са стварэннем рэлігій ных цэнтраў сярод мясцовага балцкага насельніцтва. Рымска-каталіцкія прыходы былі таксама цэнтрамі рэлігійнага жыцця шляхты і ствараліся ў большых населеных пунктах (такіх, як Ліпск) для купцоў і рамеснікаў. 
Ю. Туронак сказаў, што Ліпск 1976 года быў ужо «аднакаляровы» -польскі. Сёння Беларусь і Польшча рэалізуюць у гэтым рэгіёне трансгранічныя праекты. Беларусь адмяніла візы для тых, хто па Аўгустоўскім канале едзе ў ваколіцы Сапоцкіна. Ёсць праект турыстычнага пагранічнага перахода Сафіёва-Ліпшчаны. Жыхары Ліпска цікавяцца сваім мінулым, некаторыя з іх з'яўляюцца сябрамі суполкі ў фэйсбуку, прысвечанай «простай» (беларускай) мове. 
Артыкул Ю. Туронка варта прачытаць як мясцовым жыхарам, так і ўсім, хто цікавіцца гісторыяй беларуска-польскага памежжа.
«Зменлівыя колеры Ліпска» Юрыя Туронка