Keywords: гістарыяграфія, экалагічная палітыка, БССР, перабудова

Тэма дзяржаўнай экалагічнай палітыкі ў БССР у гады гарбачоўскай перабудовы з'яўляецца наватарскай у гістарычнай навуцы на сённяшні дзень. Апошняе комплекснае даследаванне, прысвечанае дзяржаўнай палітыцы ў рэспубліцы ў сферы аховы навакольнага асяроддзя і прыродакарыстання, выйшла ў свет у 1987 г. Аднак яго храналагічныя рамкі ахопліваюць перыяд з 1976 па 1985 гг., у сувязі з чым працэсы перабудовы амаль не закранутыя. Асобныя пытанні разглядаемай палітыкі сталі прадметам даследавання спецыялістаў іншых навуковых галін, перш за ўсё юрыстаў і эканамістаў. Яны звяртаюць увагу на складанасці ў функцыянаванні сістэмы кіравання па ахове навакольнага асяроддзя, хібы ў экалагічным заканадаўстве і праблемы рэфармавання эканамічнага рэгулявання прыродакарыстаннем. У даследаваннях навукоўцаў-прыродазнаўцаў закранаюцца экалагічныя праблемы, звязаныя з негатыўным уздзеяннем прамысловасці і меліярацыйных работ на стан навакольнага асяроддзя, у сувязі з чым прыводзяцца захады з боку дзяржавы па пераадоленні наяўных прагалаў. З мэтай сістэмнага аналізу дзяржаўнай экалагічнай палітыкі ў рэспубліцы ў гады перабудовы патрабуецца даследаванне рашэнняў КПСС -КПБ, дзейнасці Дзяржкамітэта БССР па ахове прыроды, Беларускага рэспубліканскага ўпраўлення па гідраметэаралогіі і кантролі прыроднага асяроддзя і Пастаяннай камісіі Вярхоўнага Савета БССР па ахове прыроды і рацыянальным выкарыстанні прыродных рэсурсаў. 

The topic of state environmental policy in the BSSR during the years of Gorbachev's perestroika is innovative in historical science today. The last comprehensive study on the state policy in the republic in the field of environmental protection and nature management was published in 1987. However, its chronological framework covers the period from 1976 to 1985, and therefore the processes of perestroika are almost not affected. Some issues of the policy under consideration have become the subject of research by specialists in other scientific fields, primarily lawyers and economists. They draw attention to the difficulties in the functioning of the environmental management system, omissions in environmental legislation and the problems of reforming the economic regulation of environmental management. In the studies of natural scientists environmental problems related to the negative impact of industry and land reclamation work on the state of the environment are touched upon, in connection with which measures are taken by the state to overcome the existing gaps. In order to systematically analyze the state environmental policy in the republic during the years of perestroika, it is necessary to study the decisions of the CPSU -CPB, the activities of the State committee of the BSSR for nature protection, the Belarusian republican department for hydrometeorology and environmental control and the Standing commission of the Supreme Council of the BSSR on nature protection and rational use of natural resources. Keywords: historiography, environmental policy, the BSSR, Perestroika. 
For citation: Zavatski Ya. I. State policy on environmental protection and nature management in the BSSR (1985)(1986)(1987)(1988)(1989)(1990)(1991) В. Парфёнаў і А. Лучкоў сцвярджаюць, што напружаная экалагічная сітуацыя ў шэрагу беларускіх гарадоў напрыканцы існавання СССР была часткова абумоўлена эканамічнымі прычынамі. Яны разглядаюць аптымізацыю прыродакарыстання праз прызму адпаведнасці эканамічнага механізму прававым нормам. У гэтай сувязі аўтары манаграфіі выступаюць за ўдасканаленне прыродаахоўных законаў, прымяненне штрафных санкцый за парушэнне экалагічных патрабаванняў і нарматываў, а таксама за паляпшэнне экалагічнай адукацыі і выхавання насельніцтва і, перш за ўсё, падрыхтоўку кваліфікаваных спецыялістаў-эколагаў [12, c. 3-4, 44]. 
Пытанням аховы навакольнага асяроддзя і рацыянальнага прыродакарыстання ў БССР у гады перабудовы прысвечаны канспект лекцый Л. Машаравай, А. Бацвінневай і С. Канстанціновіча. 

Òðóäû ÁÃÒÓ Ñåðèÿ № 2 2021

Асаблівую цікавасць прадстаўляе раздзел канспекта, дзе закранаецца пытанне абароны ад забруджвання водных рэсурсаў рэспублікі, у першую чаргу возера Нарач. На думку аўтараў, гаротнае становішча возера з'яўляецца пераканаўчым сведчаннем таго, што экалагічная культура савецкага народа знаходзіцца не на належным узроўні [13, c. 38 



  : historiography of the issue.Proceedings of BSTU, issue 6, History, Philosophy, 2021, no. 2 (251), pp.58-63(In Belarusian).Экалагічнае заканадаўства і прыродаахоўная палітыка ў БССР на мяжы 1980-х і 1990-х гг.сталі прадметам даследавання ў шэрагу айчынных навучальных дапаможнікаў па юрыспрудэнцыі, якія выйшлі ў свет у 1991-1992 гг.Сістэмнай у гэтых адносінах працай з'яўляецца кніга А. Бабылёва і С. Балашэнкі «Пытанні агульнай тэорыі экалагічнага права».Яе аўтары адзначаюць, што гісторыя развіцця савецкага грамадства грунтавалася на канцэпцыі дамінавання эканамічных інтарэсаў над экалагічнымі.Дадзеная канцэпцыя праяўлялася ў чатырох фактарах.Па-першае, у значным адставанні тэмпаў узнаўлення прыродных рэсурсаў над тэмпамі іх выкарыстання.Па-другое, у вызначальнай перавазе развіцця навукі і тэхнікі над ажыццяўленнем прыродаахоўных захадаў.Па-трэцяе, у палітычным прыярытэце праграм, звязаных з ростам спажывання прыродных рэсурсаў.Па-чацвёртае, у грэбаванні экалагічнай бяспекі людзей, што праявілася ў змаганні з вынікамі аварыі на Чарнобыльскай АЭС.А.Бабылёў і С. Балашэнка падкрэсліваюць, што падчас перабудовы правільнае спалучэнне эканамічных інтарэсаў і экалагічнай бяспекі грамадства не ўлічвалася пры ажыццяўленні мерапрыемстваў па пераходзе краіны да рынкавай эканомікі[5, с. 5-7].Äçÿðaeà¢íàÿ ïàëiòûêà ïà àõîâå íàâàêîëüíàãà àñÿðîääçÿ i ïðûðîäàêàðûñòàííÿ ¢ ÁÑÑÐ(1985-1991 ãã.) 


	Уводзіны. Адметнасцю вывучэння пытання дзяржаўнай экалагічнай палітыкі ў БССР на мяжы 1980-1990-х гг. з'яўляецца адсутнасць на палітыкі сталі прадметам даследавання перш за ўсё сярод прыродазнаўцаў, юрыстаў і эка-намістаў. Асноўная частка. Апошняя спроба сістэм-нага гістарычнага аналізу дзяржаўнай прыро-даахоўнай палітыкі ў БССР належыць М. Даў-гяле, на падставе чаго ў 1987 г. ім была абаронена кандыдацкая дысертацыя. У сваім даследаванні навуковец закранае мерапрыемствы па ахове прыроды падчас ажыццяўлення X і XI пяцігадо-вых планаў (1976-1985 гг.), і ў рамках гэтага ад-значае станоўчую ролю Камуністычнай партыі Беларусі па ўцягванні ў гаспадарчы зварот пра-мысловых і бытавых адходаў, беражлівым выка-рыстанні і ахове водных рэсурсаў, ажыццяў-ленні меліярацыйных работ [1, c. 14, 16]. Разам з тым даследчык адзначае, што ў правядзенні меліярацыі ў разглядаемы перыяд не ўдалося дабіцца карэннага пералому [1, c. 16]. На сучасным этапе прававы аспект аховы навакольнага асяроддзя ў БССР у гады гарба-чоўскай перабудовы знайшоў адлюстраванне ў працах С. Балашэнкі і Н. Мінько [2, 3, 4]. Пытанні дзяржаўнага кіравання ў сферы аховы прыроды ў Рэспубліцы Беларусь закранаюцца ў манаграфіі С. Балашэнкі, у межах чаго ім даследуецца пра-цэс станаўлення рэспубліканскай сістэмы кіра-вання па ахове навакольнага асяроддзя. Адносна перыяду канца 1980-х -пачатку 1990-х гг. наву-ковец адзначае, што ў БССР на той час прыро-даахоўнае кіраванне мела складаную арганіза-цыйную структуру, якая грунтавалася на сістэме выканаўча-распарадчых органаў. Па гэтай пры-чыне ўсе рэформы ў кіраванні былі непарыўна звязаныя са змяненнямі адзначаных органаў. Апроч за тое, ён падкрэслівае, што адсутнічаў адзіны орган, які адказваў за функцыю выра-шэння першасных задач па ахове прыроды [2, c. 25-26]. У цэлым, на думку навукоўца, падчас гарбачоўскай перабудовы значная частка рэформ у сістэме прыродаахоўнага кіравання аказаліся няўдалымі [2, c. 28]. Пытанням канстытуцыйна-прававога рэгуля-вання ў вобласці рацыянальнага выкарыстання прыродных рэсурсаў прысвечаныя артыкулы Н. Мінько. Беручы пад увагу час дзеяння канкрэт-нага Асноўнага Закона рэспублікі, даследчыца вы-лучае пяць перыядаў канстытуцыйна-прававога рэгулявання прыродакарыстання ў Беларусі. Згод-на з ёй, чацвёрты і пяты перыяды ахопліваюць адпаведна рамкі з 1977-1978 па 1990-1994 гг. і з 1990-1994 гг. па сённяшні дзень [3, c. 77]. У якасці водападзелу паміж адзначанымі перыядамі Навукова-даследчым эканамічным інстытутам Дзяржэканамплана БССР у 1991 г. Разгляд гэ-тых пытанняў на дзяржаўным узроўні даследу-ецца ў артыкулах С. Качаноўскага, В. Шымавай і П. Барташа. Праблема захавання экалагічнай бяспекі ва ўмовах пераходу БССР да рынкавай эканомікі закранаецца ў артыкуле С. Кача-ноўскага. Навуковец адзначае наступныя прычыны, якія прывялі да катастрафічнага ста-новішча навакольнага асяроддзя ў СССР: памылковыя ўяўленні аб заканамернасцях ва ўзаемадзеянні прыроды і грамадства; ілюзія бяз-межнага панавання сацыялістычнай дзяржавы над прыроднымі багаццямі; знішчэнне векавых традыцый; грэбаванне ўласным народам, яго культурай і асяроддзем пражывання; прыход да кіраўніцтва малакампетэнтных людзей, не здоль-ных разважаць доўгатэрміновымі катэгорыямі. Даследчык бачыць карэннае паляпшэнне эка-лагічнай абстаноўкі ў рэспубліцы ў паспяховым ажыццяўленні эканамічнай рэформы. На яго меркаванне, важнейшай перадумовай у справе аховы прыроды павінна стаць падрыхтоўка нар-матыўна-прававога, эканамічнага і сацыяльна-палітычнага механізмаў экалагічнага кіравання [7, c. 5-7]. Пытанне рэфармавання савецкага гаспадар-чага механізму ва ўмовах пераходу да рынкавай эканомікі прааналізавала В. Шымава ў артыкуле «Некаторыя аспекты ўдасканалення гаспадарчага механізму прыродакарыстання ва ўмовах пера-ходу да рынку». У прыватнасці, яна сцвярджае, што агульнанародная ўласнасць на прыродныя рэсурсы, абвешчаная ў Канстытуцыі СССР 1977 г., насамрэч была падменена на дзяржаўную ў асобе канкрэтных міністэрстваў і ведамстваў. У выніку гэта прывяло да мноства згубных наступстваў. Выйсце са складанай сітуацыі яна бачыць у пераходзе ад фактычна ведамаснай уласнасці на прыродныя рэсурсы да агульнана-меннай кандыдацкай дысертацыі В. Пацехінай. номікі сталі прадметам даследавання ў аднай-стання ва ўмовах пераходу да рынкавай эка-Эканамічныя супярэчнасці прыродакары-водных рэсурсаў [9, c. 103]. галоўным чынам, нададзеныя правы па ахове прыроды БССР носіць выбарачны характар: ёй, Апроч за тое, кіраўнічая дзейнасць Дзяржкам-і дубляванне па ажыццяўленні гэтага кіравання. родаахоўным структурам уласцівыя паралелізм ў рэспубліцы» ён адзначае, што шматлікім пры-перабудовы дзяржаўнага экалагічнага кіравання П. Барташ. У артыкуле «Некаторыя праблемы лагічнага кіравання ў БССР звяртае ўвагу На хібы ў рэфармаванні дзяржаўнага эка-стан навакольнага асяроддзя [8, c. 16]. павінны несці поўную грамадскую адказнасць за роднай у асобе мясцовых органаў улады, якія	сённяшні дзень у беларускай гістарыяграфіі комплексных навуковых працаў па дадзенай праблеме. Асобныя аспекты разглядаемай На дум-ку даследчыкаў, прыродаахоўная дзейнасць са-вецкай дзяржавы на той момант не забяспечвала яе грамадзянам экалагічнай бяспекі. Па гэтай прычыне аўтары кнігі прапаноўваюць зама-цаваць у Канстытуцыі БССР самастойнае права грамадзян на спрыяльнае навакольнае асярод-дзе, якое гарантавалася б судовым парадкам [5, c. 7, 64]. У другім навучальным дапаможніку пад рэ-дакцыяй А. Бабылёва -«Прававы рэжым выка-рыстання і аховы прыродных аб'ектаў і прырод-ных рэсурсаў» -робіцца аналіз рэспуб-ліканскага прыродаахоўнага заканадаўства, у рамках чаго адзначаюцца ў тым ліку яго пра-галы. У прыватнасці, паводле арт. 6 Кодэкса БССР аб зямлі ад 11 снежня 1990 г. рашэнні Са-ветаў народных дэпутатаў, якія былі звязаны з адабраннем і прадастаўленнем земляў для не-сельскагаспадарчых патрэб, калектыўнага сада-водства і агародніцтва, прымаліся з улікам гра-мадскага меркавання. Аднак у артыкуле не быў замацаваны механізм адзначанага грамадскага меркавання, што дазваляла мясцовым Саветам дэманстраваць ігнараванне: «Грамадскае мерка-ванне не падтрымлівае», «народ нас не зразу-мее» і г. д. [6, c. 29] Разнастайныя пытанні эканомікі прыродака-рыстання ў БССР на мяжы 1980-1990-х гг. аналізуюцца ў спецыяльным зборніку навуко-вых працаў «Эколага-эканамічныя праблемы ў Беларусі і шляхі іх вырашэння», падрыхтаваным У дадзеным рэчышчы асноўнай супярэчнасцю даследчыца бачыць разыходжанне паміж гра-мадскім характарам прыродных багаццяў і ўскос-ным іх прысваеннем эканамічна адасобленымі гаспадарчымі суб'ектамі [10, c. 10]. Вырашэнне экалагічнага крызісу В. Пацехіна разглядае праз стварэнне новага прыродагаспадарчага механізму. На яе погляд, умовамі яго стварэння павінны стаць пераадоленне састарэлых форм гаспадарчай дзей-насці і іх носьбітаў; забеспячэнне ўзгодненасці і сумяшчальнасці рынкавых і планавых метадаў гаспадарання; змяненне адносін уласнасці на пры-родна-рэсурсны патэнцыял і тэхнагенныя сродкі вытворчасці [10, c. 12-13]. Экалагічны аспект аховы навакольнага асяроддзя і рацыянальнага прыродакарыстання ў БССР напачатку перабудовачных працэсаў стаў прадметам даследавання ў манаграфіях С. Валянцея, В. Парфёнава і А. Лучкова [11, 12]. С. Валянцей адзначае, што на мяжы 1970-1980-х гг. у СССР адсутнічала надведамная сістэма кіра-вання па ахове навакольнага асяроддзя (на той час разглядаемай дзейнасцю займаліся 14 ар-ганізацый). Адмоўным следствам гэтага стала недасканалае выкарыстанне тэхнічных сродкаў аховы прыроды, раззасяроджаных практычна па ўсіх галінах эканомікі, якія ў той ці іншай меры забруджвалі навакольнае асяроддзе. Да таго ж даследчык звяртае ўвагу на той факт, што сістэма падрыхтоўкі спецыялістаў у сферы эка-логіі патрабавала ўдасканалення [11, с. 29-30]. Рашэнні, прынятыя на XXVII з'ездзе КПСС (23 лютага -3 сакавіка 1986 г.), ён разглядае як карэнную змену курса ў вобласці эколага-эка-намічнай стратэгіі савецкага грамадства [11, с. 27]. У пытанні глабальнага вырашэння праблемы аховы навакольнага асяроддзя С. Валянцей вылу-чае два накірункі: «гарманічнае развіццё адносін паміж грамадствам і прыродай і фармаван-не рэсурсазберагальнай вытворчасці» [11, с. 32].
	Òðóäû ÁÃÒÓ Ñåðèÿ № 2 2021	Òðóäû ÁÃÒÓ Ñåðèÿ № 2 2021

Н. Мінько ставіць Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце БССР ад 27 ліпеня 1990 г., якая садзейнічала распрацоўцы і прыняццю некалькіх законаў па дзяржаўным рэгуляванні прыродакарыстання [4, c. 38]. 


  Пры вывучэнні прыродаахоўнай праблематыкі сучаснымі гісторыкамі працы адзначаных навукоўцаў уяўляюць карысць у сэнсе даследавання савецкай нарматыўна-прававой базы і функцыянавання дзяржаўнага кіравання па ахове прыроды. Тым не менш патрэбна звярнуць увагу на тое, што юрыстамі і эканамістамі не былі сістэмна прааналізаваны рашэнні XXVII і XXVIII з'ездаў КПСС, XIX Усесаюзнай канферэнцыі КПСС, XXX і XXXI з'ездаў КПБ і іх уплыў на трансфармацыю заканадаўства і эканамічнага кіравання ў справе аховы прыроды. Акрамя даследавання ўплыву партыйных з'ездаў на экалагічную палітыку ў БССР, у гістарычнай навуцы патрабуецца вывучэнне дзейнасці дзяржаўных органаў, якія неслі адказнасць за ахову навакольнага асяроддзя і прыродакарыстанне. У выпадку БССР разглядаемая праблема тычыцца дзейнасці Дзяржкамітэта БССР па ахове прыроды, Беларускага рэспубліканскага ўпраўлення па гідраметэаралогіі і кантролі прыроднага асяроддзя і Пастаяннай камісіі Вярхоўнага Савета БССР па ахове прыроды і рацыянальным выкарыстанні прыродных рэсурсаў. Довгялло М. С. Деятельность Компартии Белоруссии по организации охраны и рациональному использованию природных ресурсов (1976-1985 гг.): автореф. дис. … канд. ист. наук: 07.00.01. Минск: БГУ им. В. И. Ленина, 1987. 22 с. 2. Балашенко С. А. Государственное управление в области охраны окружающей среды. Минск: БГУ, 2000. 341 с. 


		з забруджваннем [15, c. 68]. У дадзеным рэ-
		чышчы Д. Дж. Пітэрсан узгадвае адкрыты ліст
		работнікаў вытворчага аб'яднання «Хімва-
		лакно» г. Светлагорска да сваіх таварышаў
		з Асацыяцыі хімічнай вытворчасці г. Славянска
		Данецкай вобласці, які быў надрукаваны ў
		«Праўдзе Украіны» ў студзені 1990 г. У лісце ра-
	]. Напрыканцы раз-	ботнікі «Хімвалакна» адзначылі, што іх прад-
	дзела кнігі навукоўцы падкрэсліваюць: «Зараз	прыемства атрымала са Славянска толькі трэць
	мы ўкладваем у ахову прыроды каля аднаго ад-	запланаванай колькасці кальцыніраванай соды
	сотку нацыянальнага даходу. Даказана, што вы-	для ачысткі сцёкавых вод, таму яны былі выму-
	карыстанне трох адсоткаў нацыянальнага да-	шаны скідваць неачышчаныя прамысловыя
	ходу стабілізуе прыроднае асяроддзе, пяці ад-	сцёкі ў р. Бярэзіну. У выніку працоўны калектыў
	соткаў -паляпшае, калі не пераступіць небяспеч-	«Хімвалакна» панёс штраф у памеры 89 тыс.
	ную рысу, за якой узнікаюць незваротныя з'явы.	рублёў за атручванне рыбы [15, с. 69-70].
	Тады і дзесяці працэнтаў не хопіць» [13, c. 41].	Заключэнне. Праблема дзяржаўнай экалагіч-
	Меліярацыі Беларускага Палесся прысвеча-	най палітыкі ў БССР на мяжы 1980-1990-х гг.
	ная аднайменная манаграфія М. Аўраменкі.	у сённяшняй гістарычнай навуцы амаль не за-
	Навуковец адзначае, што комплексная меліяра-	кранутая. Асобныя аспекты гэтай праблемы
	цыя 1960-1980-х гг. змяніла ў лепшы бок палескі	даследаваліся іншымі навукоўцамі, у першую
	рэгіён у сацыяльных і эканамічных адносінах [14,	чаргу юрыстамі і эканамістамі. Аналізуючы
	c. 41]. Выпадкі ж парушэння прыродакары-	дзяржаўныя захады па ахове прыроды, яны
	стання, такія як распашка водаахоўных палос, пе-	акцэнтуюць увагу галоўным чынам на адпа-
	раасушэнне торфу і інш., ён разглядае толькі як	веднасці заканадаўства экалагічным нормам і
	прагалы, якія частка землекарыстальнікаў дапус-	эканамічнай палітыкі на стан навакольнага
	кае пры правядзенні меліярацыі. Тым не менш пры пераадоленні адзначаных недахопаў асу-шальная сістэма з'яўляецца экалагічна надзей-най. У цэлым масавы вывад асушаных зямель з сельскагаспадарчага звароту М. Аўраменка лічыць непрымальным [14, c. 156]. «Без меліяра-цыі зямель у Палессі немагчыма не толькі весці сельскую гаспадарку, але і палепшыць жыццё насельніцтва», -падсумоўвае ён [14, c. 156]. Экалагічныя праблемы СССР на мяжы 1980-1990-х гг. даследаваў амерыканскі палітолаг Д. Дж. Пітэрсан у манаграфіі «Праблемныя зем-лі: спадчына савецкага разбурэння навакольнага асяроддзя». Адносна Беларусі навуковец пры-водзіць статыстычныя даныя па атмасферным, водным і зямельным забруджванні ў савецкім кантэксце. Найбольш глыбока прыклад Беларусі ўзгадваецца ім пры вывучэнні хібаў эканомікі прыродакарыстання ў Савецкім Саюзе. Так, на той час кіраўнікі прадпрыемстваў надавалі мала ўвагі ахове навакольнага асяроддзя, паколькі наступствы невыканання плана былі больш сур'ёзнымі, чым наступствы парушэння эка-лагічных правілаў. Таму кіраўнікі не былі схіль-нымі спыняць вытворчасць дзеля барацьбы асяроддзя. Спіс літаратуры
	1.	

Ya. I. Zavatski Belarusian State University


STATE POLICY ON ENVIRONMENTAL PROTECTION AND NATURE MANAGEMENT IN THE BSSR (1985-1991): HISTORIOGRAPHY OF THE ISSUE