DYNAMICS OF LEXICOGRAPHIC PRESENTATION AND PRACTICAL USE OF PERSONAL NOUNS WITH SUFІX -Ц(A)

Keywords: Personal nouns with suffiks -ц(a), common gender, derivation, inflexion, neologisms, dictionaries, modern Belarusian language

ДЫНАМІКА ЛЕКСІКАГРАФІЧНАЙ ПАДАЧЫ І ПРАКТЫЧНАГА ЎЖЫВАННЯ АСАБОВЫХ НАЗОЎНІКАЎ З СУФІКСАМ -Ц(А)

Аннотация. На основании фактических материалов двадцати словарей, изданных в ХХ -начале ХХI в., академических грамматик, а также монографий исследуются изменения в лексикографической подаче личных существительных с суффиксом -ц(а). Анализируются динамичные процессы вхождения слов данного типа в лексикон, а также конкурентное взаимодействие с идентичными существительными мужского рода с суффиксом ец, нік и др., адвербиальными существительными (навукоўца -навуковец -вучоны). Приводятся примеры новообразований, включенных в реестры лексикографических изданий. Отмечается, что в современных словарях присутствует разное количество лексем с суффиксом -ц(а), представленных как словообразовательные синонимы существительных мужского рода с суффиксами -ец, -нік и др. В словарях существуют расхождения в указании помет рода существительных с суффиксом -ц(а) (только мужской либо мужской и общий). Проанализировав тексты современных СМИ, необходимо отметить широкое употребление существительных с суффиксом -ц(а) при обозначении лиц женского пола. Актуальным также является вопрос об указании грамматических показателей как мужского, так и женского рода для большего количества подобных лексем. Вместе с тем наличие вариантов рода и типа склонения вызывает сложности при употреблении падежных окончаний исследуемых существительных. 
Ключевые слова: личные существительные с суффиксом -ц(а), общий род, словообразование, словоизменение, неологизмы, словари, современный белорусский язык Для цитирования: Ганчарэнка, К. Д. Дынаміка лексікаграфічнай падачы і практычнага ўжывання асабовых назоўнікаў з суфіксам ц(а) / К. Д. Ганчарэнка // Вес. Нац. акад. навук Беларусi. Сер. гуманiт. навук. 

For citation: Hancharenka K. D. Dynamics of lexicographic presentation and practical use of personal nouns with sufіx -ц(a). Vestsi Natsyyanal'nai akademii navuk Belarusi. Seryia humanitarnykh navuk = Proceedings of the National Academy of Sciences of Belarus. Humanitarian Series, 2020, vol. 65, no. 3, pp. 318-327 (in Belarusian). https: //doi. org/10.29235/252423692020653318327 
Уводзіны. На працягу ХХ -пачатку ХХІ ст. назіраецца дынаміка ў лексікаграфічнай падачы назоўнікаў на -ц(а), што выяўляецца ў змене колькасці прадстаўленых адзінак, іх родавай прыналежнасці, наяўнасці або адсутнасці словаўтваральных сінонімаў. На гэтыя працэсы ўплываюць выхад з ужытку слоў, з'яўленне новых адзінак, змена значэння пэўнага слова. Так, у аўтарскіх слоўніках, сучасных літаратурных творах і тэкстах СМІ выяўлена да 30 адзінак з ц(а), якія яшчэ не ўключаны ў акадэмічныя выданні: адмыслоўца, выхаваўца, замоўца, лоўца. Назоўнікі на -ц(а) знаходзяцца ў пастаяннай канкурэнцыі са словаўтваральнымі сінонімамі м. р. з суфіксамі ец, -нік: рэкламадаўца/рэкламадавец, пераемца/пераемнік, кампанентамі -вод, -вед: жывёлагадоўца/ жывёлавод, мовазнаўца/мовазнавец, мовавед. Наяўнасць двух варыянтаў аднаго слова з суфіксамі -ец і -ц(а), якія адносяцца да розных тыпаў скланення, выклікае пэўныя цяжкасці для разумення як правільных, так і няправільных склонавых форм Р. і В. скл.: з выглядам знаўца (м.)/ знаўцы (м.), віншуем пераможца (м.)/пераможцу (м.). Пераасэнсаванне гендарных роляў у грамадскаэканамічным жыцці выклікае больш шырокае ўжыванне назоўнікаў на -ц(а) у жаночым родзе з адпаведнымі канчаткамі Д., Т. і М. скл.: выканаўцы, выканаўцай, пры выканаўцы. Такім чынам, атрымліваем варыянтнасць канчаткаў ва ўсёй склонавай парадыгме. 
Мэтай даследавання з'яўляецца выяўленне дынамічных з'яў у лексікаграфічнай падачы на зоў нікаў на -ц(а) для мінімізацыі разыходжанняў іх практычнага ўжывання. Для гэтага неабходна вырашыць наступныя задачы: прааналізаваць падачу назоўнікаў з суфіксам -ц(а) у слоўніках на працягу ХХ -ХХІ стст., а таксама спецыфіку іх ужывання ў сучасных СМІ; вызначыць адзінкі, якія маюць варыянтнасць у лексікаграфічнай падачы і на практыцы; выявіць новаўтвораныя назоўнікі, якія ўвайшлі ў шырокі ўжытак. У даследаванні выкарыстаны метад лінгвістычнага апісання, дыяхранічны метад, а таксама элементы колькаснага падліку. 
1. Назоўнікі на -ц(а) у лексікаграфічных выданнях і граматыках ХХ ст. Важную ролю ва ўсталяванні граматычных норм пачатку ХХ ст. адыгралі першыя практычныя даведнікі і слоўнікі. У "Беларускарасейскім слоўніку" (1925) М. Я. Байкова і С. М. Некрашэвіча адзначана 20 назоўнікаў на -ц(а), якія адносяцца да м. р.: відоўца 'глядач', красамоўца, забойца і збойца, мысьліўца 'паляўнічы', правазнаўца [1]. Словаўтваральныя сінонімы мелі 3 назоўнікі дазорац/ дазорнік/дазорца, выканавец/выканаўца, паборац/паборца. Я. Лёсік адзначаў, што назоўнікі м. р. на -а з цвёрдай асновай маюць канчатак -ам у Т. скл. і часта -у1 ў Д. і М. скл.: Папаўся зьдзірцу2 ў рукі [2, с. 112]. 
У "Рускабеларускім слоўніку" пад рэдакцыяй А. А. Александровіча (1934) налічвалася толькі 13 лексем на -ц(а) [3]. Восем назоўнікаў на -ц(а), якія фіксаваліся ў БРС1925, выцесніліся на зоў нікамі м. р. з нулявым канчаткам: вінавайца -абвінавальнік, вынаходца -вынаходнік, размоўца -субяседнік; адвербіяльным назоўнікам: дазорца -дазорны; словазлучэннем: відоўца -навочны сведка. І, наадварот, замест назоўніка пераможнік сталі ўжывацца дэрываты пераможац/ пераможніца і пераможца (м. р.), да слова злачынец дадаўся дублет злачынца. Пашырылася колькасць утварэнняў ад слова забойца: самазабойца, дзетазабойца (у БРС1925 -самагуб, самагубка, дзетагуб). У рэестры з'явіліся лексемы вытворца [тавараў] і аднакарэннае вытворнік 'племянны жарабец', праваабаронца (і праваабаронец, правазаступнік). 
У "Беларускай граматыцы" (1936) зацвердзілася наяўнасць адрозных канчаткаў Д. і М. скл. у назоўнікаў агульнага роду ў залежнасці ад таго, асобу якога полу яны абазначаюць: м. р: калеку, п'яніцу, ж. р.: гэтай калецы, аб гэтай п'яніцы [4, с. 31-32]. Я. Станкевіч у падручніку, выда дзеным у эміграцыі (1946), указваў, што назоўнікі "супольнага роду" (забіўца, прадпрыемца, спадкаемца і інш.), калі яны абазначаюць мужчыну, пераважна маюць канчаткі м. р. у Д. і Т. скл. Але ў ілюстрацыях скланення назоўнікаў м. р. на -а была відавочнай варыянтнасць флексій: вайводзе і вайводу, вайводай і вайводам (у М. склоне было толькі вайводу) [5, с. 86-87]. 
У "Арфаграфічным слоўніку" (1948) на 12000 слоў адзінак на -ц(а) прыходзілася толькі 4: абаронца, праваабаронца, самазабойца -м. р. і забойца -м. і ж. р. [6]. Аўтары "Курса сучаснай беларускай літаратурнай мовы" (1957) лічылі суфікс ц(а) непрадуктыўным, аднак сярод прыкладаў назоўнікаў агульнага роду падавалі 6 адзінак з дадзеным суфіксам, якія абазначаюць асобу паводле дзеяння: абаронца, абвінаваўца, дазорца, забойца, знаўца, прамоўца [7, с. 62]. 
У "Арфаграфічны слоўнік" (1961) уключаны ўсяго толькі 5 назоўнікаў на -ц(а), пераважна м. р. (акрамя слова празорца -м. і ж. р.). Прычым адзіным словам, супадаючым паводле ўключанасці ў рэестр з выданнем 1948 г., з'яўляецца слова абаронца м. р. [8]. У "Беларускарускім слоўніку" (1962) падаецца ўжо 31 адзінка на -ц(а), з іх 25 м. р. (у тым ліку быў упершыню ўключаны спартыўны тэрмін паўабаронца м. р.), 5 агульн. р. і толькі 1 ж. р. -мужазабойца [9]. Адзначым, што 20 адзінак (64%) былі прадстаўлены ў слоўніку нароўні са словаўтваральнымі сінонімамі м. р. з суфіксамі -ец, -нік і іх карэлятамі ж. р.: заканадаўца (м.)/заканадавец, заканазнаўца (м.)/заканазнавец, злачынца (м. і ж.)/злачынец, злачынка, вынаходца (м. і ж.) і вынаходнік, вынаходніца, празорца (м. і ж.) і празорлівец, празорлівіца. Два назоўнікі з -ц(а) выцеснілі ранейшыя дэрываты: абвінаваўца (абвінавальнік, 1934), выканаўца (выканавец, 1925, 1934). Заўважым, што зафіксаванае толькі ў АС1961 слова знаўца ў БРС1962 не ўказвалася, замест яго было слова знаток. 
Аўтары "Граматыкі беларускай мовы" (1962) падалі варыянтныя флексіі прамоўца ў прыкладах скланення назоўніка м. р. на (-а): Д. скл. прамоўцу(ы), М. скл. (аб) прамоўцу(ы), але Т. скл. прамоўцам [10, с. 75]. Пры гэтым у тлумачэннях было адзначана, што ў назоўніках м. р. на -а(-я) дапускаюцца канчаткі ж. р. у Д. і М. скл. [10, с. 77]. А. І. Наркевіч разглядаў скланенне назоўнікаў м. р. на -а (-я) (у тым ліку тыпу прамоўца) разам з назоўнікамі агульн. роду, паколькі абедзве групы маюць адметныя канчаткі м. р. у Д., Т. і М. скл. [11, с. 176]. Разам з тым даследчык заўважаў, што ў тагачаснай моўнай практыцы шырока ўжываліся канчаткі ж. р.: Старшыня зноў зрабіў увагу прамоўцы [11, с. 178]. У рэестр "Арфаграфічнага слоўніка для сярэдняй школы" (1978) былі ўключаны толькі асобныя назоўнікі м. р. з суфіксам -ц(а): абвінаваўца і прамоўца -м. р., абаронца, выканаўца, пераможца, забойца -м. і ж. р. Тут пераважалі асабовыя назоўнікі м. р. з нулявым канчаткам: зверавод, літаратуразнавец, мовавед/мовазнавец, тварэц [12]. 
У слоўніках 1980х гг. колькасць назоўнікаў з суфіксам -ц(а) павялічваецца. Так, у "Тлумачальны слоўнік беларускай мовы" (1977-1984) уключаны 31 назоўнік з суфіксам -ц(а) [13], у "Слоўнік беларускай мовы" (1987) -42 [14], у "Беларускарускі слоўнік" (1988-1989) -38 [15]. Набывае дублет з ц(а) слова збавіцель, збавіцелька -збаўца (усе слоўнікі), таваравытворацтаваравытворца (усе слоўнікі), пазыкадавальнік -пазыкадаўца (БРС1988-1989), відавочнік/відавочніца -відавочца (СБМ1987, ТСБМ1977-1984). З 26 слоў, якія падаюцца ва ўсіх трох слоўніках, толькі 12 адзінак аднолькава ўказваюцца з м. р.: вытворца, дарадца, збаўца, паўабаронца, самаўпраўца і інш., 4 -з агульн. р.: кіназнаўца, забойца, празорца, чалавеказабойца. Адзначым, што назоўнікі з другой каранёвай часткай зн маюць неаднастайную падачу. Калі ва ўсіх трох слоўніках назоўнік кіназнаўца -агульн. р., то знаўца адносіцца да м. р. і мае сінонім знавец. У ТСБМ1977-1984 адстутнічае шэраг слоў з кампанентам знаўца, а прысутнічаюць толькі аналагічныя ім адзінкі з суфіксам ец (заканазнавец, літаратуразнавец і інш.). У СБМ1987 упершыню ўключана слова навуказнаўца. 
У "Беларускай граматыцы" (1985) сярод назоўнікаў агульнага роду, якія абазначаюць асобу мужчынскага або жаночага полу па характэрным дзеянні або прымеце, указваюцца назоўнікі на -ц(а): злачынца, забойца, творца. Назоўнік знаўца ілюструе скланенне назоўнікаў м. р. на -а (-я) [16, с. 59-60; 85]. Г. У. Арашонкава лічыла, што пры ўжыванні назоўнікаў тыпу прамоўца, абвінаваўца ў дачыненні да жанчыны "сэнсавую яснасць" уносіць родазмяняльнае слова (дзеяслоў, прыметнік). І назоўнікі на -ц(а) не могуць утвараць лексемы з мадыфікацыйным значэннем жаноцкасці (напрыклад, як дарадчык -дарадчыца, збавіцель -збавіцелька) [17, с. 117]. 

Назоўнікі на -ц(а) у слоўніках і граматыках канца ХХ -пачатку ХХІ ст. Акадэмічныя слоўнікі 1990 -пачатку 2000х гг. змяшчаюць невялікую колькасць назоўнікаў з суфіксам -ц(а).

Так, у "Арфаграфічны слоўнік" (1990), у адрозненне ад выдання 1978 г., было ўключана слова м. р. празорца [18]. У аднатомным ТСБЛМ1996 (і выпусках 1999 і 2005 гг.) колькасць назоўнікаў на -ц(а) амаль удвая менш (18 адзінак), чым у шматтомным ТСБМ1977-1984 за кошт выбару на карысць назоўнікаў м. р. з нулявым канчаткам, якія могуць мець карэляты ж. р.: відавочнік/ відавочніца, вынаходнік/вынаходніца і інш. Дарэчы, слова забойца падаецца з новым значэннем 'наёмны' [19]. Аналагічна ў БРС2003, у адрозненне ад выдання 1988-1989 гг., зняты 8 словаўтваральных сінонімаў з -ц(а), у рэестры толькі дазорац, знавец, птушкагадовец і інш., пры гэтым актуалізаваўся назоўнік м. р. праваабаронца [20]. 
Аднак у 1990я гг. пад уплывам пурыстычных тэндэнцый на практыцы значна павялічваецца колькасць адзінак з суфіксам -ц(а). Мовазнавец В. Л. Варановіч у сваім манаграфічным даследаванні адзначае шэраг новых аддзеяслоўных, адвербіяльных і адсубстантыўных маскулінатываў з -ц(а), зафіксаваных у перыядычных выданнях з 1993 па 1999 г. і ў тэматычных публікацыях А. А. Каўруса: аднадумца, выратаваўца, дбайца, дзяржаўца і інш. [21, c. 30, c. 46-47, c. 50]. Некаторыя з прыведзеных даследчыкам слоў (кіроўца, навукоўца, суразмоўца) былі ўключаны ў "Слоўнік новых слоў беларускай мовы" (СНС2009), у якім сабрана лексіка канца 1990 -пачатку 2000х гг. Указаныя ў гэтым слоўніку неалагізмы на -ц(а) ілюструюць "узмацненне канкурэнцыі словаўтваральных тыпаў" [22, с. 7]: бізнесоўца (яшчэ з АС1961 -бізнесмен), рэкламадаўца (у БРС2003 -рэкламадавец), праваахоўца (у БРС2003 -праваахоўнік 'супрацоўнік праваахоўных органаў'), уладца, уладатрымца/уладатрымальнік -параўн., уладар/валадар (БРС1925), уладарка, уладарніца (БРС1962), уладарнік/уладарніца (СБМ1987), валадар/валадарніца (БРС1988-1989), уладалюбца -параўн., уладалюбны (РБС1934), уладалюб (БРС1962). Слова кіроўца набывае частотнасць і фіксуецца таксама ў "Слоўніку сучаснай беларускай мовы" пад рэдакцыяй М. Р. Прыгодзіча, У. М. Завальнюка (2009), акадэмічных "Слоўніку беларускай мовы" (2012), "Граматычным слоўніку назоўніка" (2013). 
У дапаможніку "Сучасная беларуская літаратурная мова. Марфалогія" (1997) назоўнікі м. р. на -а (-я) і агульн. р., якія абазначаюць асобу мужчынскага полу, аднесены да рознаскланяльных [23, с. 75-76]. Заўважым, што неалагізмы на -ц(а) падаюцца ва ўказаных выданнях з мужчынскім родам. У "Кароткай граматыцы беларускай мовы" лексема вынаходца ілюструе скланенне назоў нікаў м. р. на -а [24, с. 153]. Цікава, што ў наступных акадэмічных слоўніках (СБМ2012, ГСН2013) вынаходца ўказваецца з паказчыкамі толькі м. р., калі ў папярэдніх слоўніках (БРС1962, ТСБМ1977-1984, БРС1988-1989, БРС2003) -з паказчыкамі двух родаў. 
У пачатку 2010х гг. аўтары лексікаграфічных выданняў ставяць задачу адлюстраваць напісанне слоў паводле "Правіл беларускай арфаграфіі і пунктуацыі", якія толькі пачалі дзейнічаць, а таксама падаць актуальную лексіку. Што датычыцца назоўнікаў на -ц(а), то сярод акадэмічных выданняў найбольшая іх колькасць, зразумела, у 2м выданні "Граматычнага слоўніка назоўніка" (2013) -52 адзінкі на -ц(а) [25], у "Слоўніку беларускай мовы" (2012) -50 [26], у "Беларускарускім слоўніку" (2012) -32 [27]. Значна менш назоўнікаў на -ц(а) у "Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы" (2016) -усяго 17 [28]. Пры гэтым толькі адзінкі м. р. вытворца, таваравытворца, таваразнаўца, творца прысутнічаюць ва ўсіх слоўніках. У падачы іншых лексем паміж выданнямі аднаго перыяду ёсць разыходжанні. Так, у СБМ2012 назоў нікі на -ц(а) часцей указваюцца з паказчыкамі м. і ж. р., нават слова паўабаронца, у БРС2012 аддаецца перавага м. р. для слоў абаронца, выканаўца і інш., у ТСБЛМ2016 -сінонімам м. р. з нулявым канчаткам: вынаходнік, выступовец, літаратуразнавец, прамысловец. Верагодна, тут ёсць арыентацыя на матэрыялы папярэдніх выпускаў слоўнікаў. 
Разам з акадэмічнымі выданнямі выходзяць тры аўтарскія слоўнікі. У выданні А. А. Каўруса "Словасклад. Слоўнік адметнай лексікі" (2013) -35 лексем на -ц(а) м. р., з іх 18 лексем, зафіксаваных аўтарам у літаратуры і СМІ, аднак не ўключаных у іншыя слоўнікі (вызнаўца [веры], вандроўца, паслядоўца і інш.). На думку складальніка, назоўнікі на -ц(а), якім у рускай мове адпавядаюць дзеепрыметнікавыя формы (размоўца -говорящий, нападоўца -нападающий і інш.), адлюстроўваюць самабытнасць беларускай мовы [29, с. 3-4]. У "Вялікім слоўніку беларускай мовы" Ф. А. Піскунова (ВСБМ2012) -62 назоўнікі на -ц(а), з іх новыя -рэкламавытворца, моватворца, вядоўца 1 . Амаль усе назоўнікі -агульнага роду, паколькі, на думку аўтара, жанчыны таксама з'яўляюцца носьбітамі такіх функцый, як відавочца, вынаходца, прамоўца [30, с. 44-49]. 
Падобнае меркаванне выказвае і А. А. Лукашанец: "Наўрад ці ёсць выразнае тлумачэнне для раздзялення ўтварэнняў з аднолькавым суфіксам на мужчынскі і агульны род. На наш погляд, іх варта аднесці да <…> аддзеяслоўных намінацый агульнага роду, якія называюць асоб мужчынскага і жаночага полу" [31, с. 124]. "Арфаграфічны слоўнік беларускай мовы" (АСБМ2010) Л. П. Баршчэўскага і А. Л. Баршчэўскай [32] змяшчае 36 назоўнікаў на ц(а), з іх новаўтварэнне адмыслоўца, якое таксама прысутнічае і ў выданні А. А. Каўруса. У слоўніках Л. П. і А. Л. Баршчэўскіх і Ф. А. Піскунова лексема м. р. збаўца мае рэлігійнае значэнне 'Бог'. 
У табліцы прыведзены адзінкі з суфіксам -ц(а), якія часта ўжываюцца і максімальна прадстаўлены ва ўсіх слоўніках 2009-2016 гг. Паказаны адрозненні ў падачы роду слоў, у дужках падаюцца словаўтваральныя сінонімы. Адсутнасць лексемы ўказваецца знакам (-). Малюнак адлюстроўвае колькасць назоўнікаў з суфіксам ц(а) у слоўніках ХХ-ХХІ стст. Пры аналізе тэкстаў СМІ апошніх дзесяці гадоў былі выяўлены выпадкі ўжывання склонавых форм розных родаў і тыпаў скланення пры апісанні адной і той жа асобы. Напрыклад, словаформы двух тыпаў скланення аднаго назоўніка м. р.: Рэчыцкі раённы аддзел Следчага камітэта праводзіць праверку па факце гібелі жывёлагадоўца (Р. скл. назоўніка на ец) і далей: У кормараздатчык зацягнула жывёлагадоўцу (В. скл. назоўніка на ц(а) ("Звязда" (zviazda. by). 2017. 16 студз.). Праўда, калі ў тэксце словаформа прадстаўлена адзін раз або без пачатковай формы, складана зразумець правільнасць або няправільнасць яе ўжывання. Так, выдзеленыя прыклады Постаць выдатнага айчыннага гуманітарыя-навукоўца, літаратуразнаўца, крытыка [У. В. Гніламёдава. -К. Г.] ("Звязда" (zviazda.by). 2017. 26 снеж.) мы можам разумець як форму Р. скл. ад літаратуразнавец. Аналагічна ў рэпліцы Віншуем пераможца ("Ваша лато", "Пяцёрачка". Беларусь3. 2018. 28 жн.), верагодна, гэта форма Р. скл. лексемы пераможац. Прычынай вар'іравання канчаткаў назоўнікаў з суфіксам -ец/-ц(а) з'яўляецца ў тым ліку і ўплыў рускай мовы (для работодателя, победителя). 

Паказчыкі роду назоўнікаў з суфіксам -ц(а) і словаўтваральныя сінонімы ў слоўніках 2009-2016 гг.


Gender indicators of noun with suffix -ts(a) and word-formation variants in dictionaries of 2009-2016 years

У адным тэксце пры апісанні канкрэтнай жанчыны назоўнікі з суфіксам ца таксама ўжыва юцца як з канчаткамі м. р., так і ж. р.: Вольга Кіскевіч першая адказала на пытанні і стала пераможцам (м. р.), Вядучыя "Навагодняга кватэрніка" на Беларусь-4 уручылі прыз пераможцы (ж. р.) глядацкага конкурсу … (Тэлерадыёкампанія "Брэст" (trkbrest.by). 2017. 5 студз.). Часам на паказчык роду назоўніка на -ц(а) уплывае род аднароднага члена сказа: І прысвячалі іх нашай агульнай сяброўцы, дарадцы, суразмоўцы (ж. р.) -раённай газеце "Астравецкая праўда" ("Астравецкая праўда" (ostrovets.by). 2015. 22 верас.). 
У тэкстах СМІ назоўнік на -ц(а) пры абазначэнні асобы жаночага полу дапасоўвае азначэнні ж. р. і каардынуецца з выказнікамі ж. р. Сённяшняй маёй суразмоўцай была Ганна Запартыка, даследчыца, літаратуразнаўца (Гальпяровіч Н. "Суразмоўцы". Беларусь3. 2019. 28 верас.). Вя-домая вядоўца тэле-і радыёпраграм не проста хацела дзяцей… ("Наша Нінa" (nina.nn.by). 2017. 18 верас.). Таксама мы бачым сучасныя гендарныя змены ва ўяўленні аб некаторых занятках, напрыклад, у кіраванні аўтамабілем: Гутарка з адзінай у Смалявічах і раёне кіроўцай таксі ("Звязда" (zviazda.by). 2018. 20 верас.). Для агульнага ўказання на род дзейнасці чалавека, пэўную сацыяльную ролю, а таксама ў значэнні неадушаўлёнага прадмета 'ўстанова' ўжываецца м. р.: Кожны дзень вучням прапанаваны ўдзел у новым конкурсе на званне "Лепшы знаўца загадак"… ("Бераставіцкая газета" (beresta.by/?p=36928). 2016. 21 лют.); Сёння кіраўніцтва кампаніі падпісала дамову з найбуйнейшым еўрапейскім вытворцам перасоўных тэлевізійных станцый і студыякомплексаў (Белтэлерадыёкампанія. "Навіны Беларусі" (tvr.by/bel). 2018. 15 мая). Але заў важана, што пры ўжыванні слоў даследуемага тыпу ў якасці прыдатка да назоўнікаў ж. р. магчыма наданне адпаведных канчаткаў: Эндорсер -музыка, які падпісвае кантракт з фірмай-вытворцай інструментаў, і на канцэртах карыстаецца выключна іх маркай (Беларускі партал Tut.by (news.tut.by/culture/245923.html). 2011. 15 жн.). 
У СМІ і сучаснай літаратуры па аналогіі ўтвараюцца новыя словаўтваральныя сінонімы з суфіксам -ц(а). З нелексікаграфаваных назоўнікаў былі адзначаны лоўца (а не лавец), міратворца (а не міратворац), спадкаемца (а не спадкаемец, спадчыннік). Напрыклад, у раманах пісьменніцы А. Брава: …лоўца васьміногаў са сваёй дагістарычнай зброяй ("Каменданцкі час для ластавак", 2004), … руплівы лоўца перлін сусветнае мудрасці ("Рай даўно перанаселены", 2012), у вершы М. Мартысевіч: Дрэнна, калі міратворца страляе ў паветра, у газеце "Звязда": У Каменскім сельсавеце ёсць дом, спадкаемца якога жыве ў Мурманскай вобласці ("Звязда". 2015. 11 сак. С. 2). Новае слова замоўца 'заказчык' з'яўляецца ўтварэннем ад дзеяслова замовіць у значэнні 'заказаць' = польск. zamówić (аднак заказчык у польскай -zamawiający). Пры гэтым дзеяслоў замо віць набыў новае значэнне 'заказаць'. У ТСБЛМ2016 толькі: 1) 'пахадатайнічаць за кагонебудзь', параўн. рус. замолвить слово; 2) 'аказаць уздзеянне заклінаннем' [28, с. 273]. Новыя формы ўзаемадзеяння БДУ з замоўцамі кадраў былі разгледжаны на Кар'ерным форуме (Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (bsu.by). 2018. 3 крас.); …Хто, дзе і калі надрукаваў, каму прысвяціў, хто быў замоўцам і фундатарам ("Звязда" (zviazda.by). 2018. 30 лістап.). 
Адзначым і тое, што некаторыя адзінкі на -ц(а), якія ўказваюцца ў слоўніках, не маюць пашырэння ў СМІ. Так, не выяўлены назоўнік праваемца [22], а толькі правапераемнік і правапераемніца. …Наша кампанія як законны правапераемнік увайшла істотна мадэрнізаванай (Белтэлерадыёкампанія. "Навіны Беларусі" (tvr.by/bel). 2016. 6 мая). Не сустракаецца і назоўнік нападоўца [22; 29]. Для абазначэння форварда ў спартыўнай гульні' (рус. нападающий) ужываец ца лексема нападаючы. Былы нападаючы зборнай Аргенціны па футболе Дыега Марадона стаў старшынёй праўлення брэсцкага футбольнага клуба "Дынама" ("Навіны Беларусі і свету" (bel. sputnik.by). 2018. 16 мая). Слова нападнік абазначае злачынцу, які напаў на каго небудзь, адпаведнае рус. нападавший. Па дадзеных Прэфектуры паліцыі Парыжа <…> нападнік быў застрэлены супрацоўнікамі паліцыі ("Звязда" (zviazda.by). 2018. 13 мая). Неактыўнымі ва ўжыванні з'яўляюц ца і словы з часткай гадовец або -гадоўца. Так, былі прааналізаваны 83 інтэрнэтстаронкі перыядычных выданняў з тэкстамі са словам жывёлавод, 10 -жывёлагадовец, 5 -жывёлагадоўца ў Н. скл., 15 -жывёлагадоўца ў Р. скл. Верагодна, на выбар адзінак з кампанентам вод уплывае аналогія з назвамі спецыяльнасцей раслінаводства: бульбавод, палявод. 
Вывады. Аналіз лексікаграфічных выданняў і граматык ХХ -пачатку ХХІ ст. сведчыць аб паступовым росце колькасці асабовых намінацый на -ц(а). Значная колькасць утварэнняў слоў указанага тыпу на практыцы назіралася ў 1990я гг. Аднак словы, якія ўзніклі на той час, лексікаграфаваліся пераважна ў аўтарскіх выданнях. У акадэмічныя слоўнікі ўведзены лексемы выступоўца, кіроўца, рэкламадаўца. Варта адзначыць, што не ўсе лексемы аднастайна ўключа юцца ў даведнікі як словаўтваральныя варыянты да назоўнікаў м. р. з суфіксамі -ец, -нік і інш. і вытрымліваюць канкурэнцыю на практыцы. Напрыклад, у СМІ лексема жывёлавод ужываецца значна часцей, чым жывёлагадоўца. Больш за тое, некаторыя з існуючых у аўтарскіх выданнях адзінак не маюць шырокага ўжывання. Напрыклад, замест слова нападоўца ёсць спартыўны тэрмін нападаючы і абазначэнне злачынцы нападнік. Разам з тым фіксуюцца ўтварэнні з суфіксам -ц(а) замест існуючых назоўнікаў мужчынскага роду з нулявым канчаткам (спадкаемец -спадкаемца), што, верагодна, абумоўлена аналогіяй. Але неапраўданыя дэрывацыйныя працэсы могуць сур'ёзна паўплываць на існуючую ў беларускай мове сістэму словаўтварэння і словазмянення. 
Акрамя таго, у слоўніках, выдадзеных у адзін і той жа час, назіраецца неаднастайнасць падачы паказчыкаў роду назоўнікаў на -ц(а). Граматычныя паказчыкі мужчынскага і жаночага роду у большасці лексікаграфічных выданняў 2010х гг. маюць назоўнікі абаронца, выканаўца, забойца, праваабаронца, пераможца, празорца, самазабойца. У беларускай мове сфарміравалася размежаванне канчаткаў м. і ж. роду ў Д., Т. і М. скл. у назоўнікаў агульнага роду. Паколькі пераважная большасць асабовых намінацый з суфіксам -ц(а) можа абазначаць асобу як мужчынскага, так і жаночага полу, то для дадзенага тыпу лексем можна лічыць дапушчальнымі паметы ж. р. у слоўніках і адпаведныя канчаткі ў Д., Т. і М. скл. 

Спіс выкарыстаных крыніц




  навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. 2020. Т. 65, № 3. С. 318-327 323 Колькасць назоўнікаў з суфіксам ц(а) у даследаваных слоўніках Quantity of nouns with the suffix -ts(a) in the studied dictionaries 3. Спецыфіка ўжывання назоўнікаў з суфіксам -ц(а) на практыцы. Прычыны складана сцей ужывання у сказе назоўнікаў на -ц(а) абгрунтоўвае даследчыца І. Р. Шкраба: у назоўніках м. р. ёсць чаргаванне суфіксаў -ец/-ца (вандровец -вандроўца), акрамя таго, лексемы з суфіксам -ц(а) у залежнасці ад кантэксту могуць выступаць і з ж. р. [33, с. 106-107]. Варыянтнасць -ец/-ца патрабуе размежавання канчаткаў пры змяненні ў Р. скл.: літаратуразнаўцы (м.) і літаратуразнаўца (м.) і В. скл.: літаратуразнаўца/літаратуразнаўцу; наяўнасць паказчыкаў як м., так і ж. р. -пры ўжыванні форм Д. і М. скл.: літаратуразнаўцу, аб літаратуразнаўцу (м.), літаратуразнаўцы, аб літаратуразнаўцы (ж.), Т. скл.: літаратуразнаўцам (м.), літаратуразнаўцай (ж.) 1 . 




  




  26. Слоўнік беларускай мовы : [каля 150000 слоў] / НАН Беларусі, Інт мовы і літ. ; уклад.: Н. П. Еўсіевіч [і інш.] ; навук. рэд.: А. А. Лукашанец, В. П. Русак. -Мінск : Беларус. навука, 2012. -916 с. 27. Беларускарускі слоўнік = Белорусскорусский словарь : [больш за 110 000 слоў : у 3 т.] / НАН Беларусі, Інт мовы і літ. ; пад рэд. А. А. Лукашанца. -Выд. 4е, перапрац. і дап. -Мінск : Беларус. энцыкл. імя П. Броўкі, 2012. -3 т. 28. Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы : [больш за 65000 слоў] / НАН Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Інт мовазнаўства ; [уклад.: І. Л. Капылоў і інш.] ; пад рэд. І. Л. Капылова. -Мінск : Беларус. энцыкл. імя П. Броўкі, 2016. -967 с. 29. Каўрус, А. А. Словасклад: слоўнік адметнай лексікі / А. А. Каўрус. -Мінск : Звязда, 2013. -326 с. 30. Піскуноў, Ф. А. Вялікі слоўнік беларускай мовы: арфаграфія, акцэнтуацыя, парадыгматыка / Ф. А. Піскуноў. -Мінск : Зміцер Колас, 2012. -ХVІ, 1196 с. 31. Сопоставительное описание русского и белорусского языков. Словообразование / [А. В. Андреева и др.] ; науч. ред.: А. А. Лукашанец, О. М. Николаева ; Нац. акад. наук Беларуси, Центр исслед. белорус. культуры, языка и лит. -Минск : Беларус. навука, 2014. -486 с. 32. Баршчэўская, А. Л. Арфаграфічны слоўнік беларускай мовы : новая рэд. : [каля 42 000 слоў] / А. Л. Баршчэўская, Л. П. Баршчэўскі. -2е выд. -Мінск : Радыёлаплюс, 2010. -559 с. 33. Шкраба, І. Р. Варыянтнасць у сучаснай беларускай мове: структурнаграматычны i функцыянальнадынамічны аспекты / І. Р. Шкраба. -Мінск : Асар, 2004. -239 с. 34. Zgółkova, H. Podstawowy słównik języka polskiego z zarysem gramatyki polskiej / H. Zgółkova. -Poznań : Wydaw. Nauk. UAM, 2009. -XLI, 812 p. 35. Граматичний словник української літературної мови. Словозміна / В. І. Критська [та ін.] ; відп. ред. Н. Ф. Клименко. -Киів : Видав. дім Д. Бураго, 2011. -760 с. 



Словаформы мужчыне, старасце і мужчыну, старасту падаваліся як аднолькава магчымыя. 

Зьдзірца -обдирала, грабитель, вымогатель (БРС1925). 

А таксама ў аўтарскім слоўніку: Шчасная, К. Д. Слоўнік новай і актуальнай лексікі / К. Д. Шчасная ; пад рэд. В. П. Русак. -Мінск : Права і эканоміка, 

-102 с. 

Для паўнання: у польскай мове назоўнікі м. р. з канчаткам -а скланяюцца ў адз. ліку паводле ж. р.: Р., Д., М. скл.: kierowcy, obrońcy, у множным -паводле м. р.: Р. скл. kierowców, obrońców[34, ХІХ, с. 180, 307]. Ва ўкраінскай мове нешматлікія назоўнікі м. р. на -ц(я) у адз. ліку скланяюцца па тыпе ж. р.: радця, і, -ею, у множным -па м. р.: радців[35, с. 679].
DYNAMICS OF LEXICOGRAPHIC PRESENTATION AND PRACTICAL USE OF PERSONAL NOUNS WITH SUFІX -Ц(A)