НАВУКОВЫЯ ДЭБЮТЫ

Keywords: national self-identification, conflicting consciousness, motif, phenomenon, one's contemporaries' worldview

Маты  у канфлiктнай свядомасцi  у аповесцi Максiма Гарэцкага "Дзве душы" Максiм Гарэцкiвыдатны дзеяч беларускай культуры: пiсьменнiк, драматург, публiцыст, лiтаратуразна уца, перакладчык, крытык, фалькларыст, мовазна уца, гiсторык. Яго творчасць уя уляе змясто уную i яскравую старонку  у гiсторыi нацыянальнага пiсьменства. Нарадзi уся М. Гарэцкi 18 лютага 1893 года на Магiлë ушчыне  у сям'i малазямельных сялян. Вучы уся  у Вольшынскай царко уна-прыходскай двухкласнай школе i наста унiцкiх класах у Вольшы, у 1909 годзе бы у прыняты  у Горы-Горацкае каморнiцка-агранамiчнае вучылiшча на казëнны кошт. Лiтаратурным дэбютам маладога пiсьменнiка было апавяданне «У лазнi» (1912), апублiкаванае  у 1913 годзе на старонках «Нашай Нiвы» пад псе уданiмам Максiм Беларус. Адзiн за другiм з'я улялiся новыя творы. Працэс фармiравання творчай iндывiдуальнасцi М. Гарэцкага на пачатковым этапе адбыва уся вельмi iнтэнсi уна 1 . Улетку 1914 года ëн пайшо у «вальнапiсаным» у войска, бо  у такiм выпадку тэрмiн службы скарача уся на год. А паколькi Гарэцкi  ужо стала займа уся лiтаратурнай творчасцю, такая «эканомiя» часу для яго была патрэбнай i iстотнай. Але пачалася Першая сусветная вайна, у час якой пiсьменнiк бы у на фронце ва Усходняй Прусii. Пасля рэвалюцыi 1917 года жы у у Смаленску, супрацо унiча у у газеце «Звязда», з рэдакцыяй якой у пачатку 1919 года пераеха у у Вiльню, self-identification, dialectics of inner state of the representatives of various social groups, to tell the bitter truth about inhumane phenomena in politics, behaviour and worldview. 

дзе займа уся навуковай дзейнасцю, працава у наста унiкам Вiленскай беларускай гiмназii. Бы у рэдактарам i выда уцом газеты «Наша думка» (1920)(1921), у 1922 годзе трапi у у Лукiшскую турму. У 1923 годзе М. Гарэцкi вярну уся  у БССР. Чыта у лекцыi на рабфаку Беларускага дзяржа унага  унiверсiтэта, загадва у кафедрай беларускай мовы i лiтаратуры  у Горацкай сельскагаспадарчай акадэмii, займа уся лiтаратурнымi даследаваннямi  у Iнстытуце беларускай культуры. У 30-я гады пiсьменнiк двойчы арышто ува уся: першы раз бы у асуджаны да высылкi, а другiда расстрэлу. Прысуд бы у выкананы 10 лютага 1938 года  у Вязьме... Аповесць «Дзве душы», напiсаная  у 1919 годзе, стала выключна новай з'явай для беларускай лiтаратуры. Гэта адзiн з твора у М. Гарэцкага, ацэнка якiх у працах лiтаратуразна уца у ускладнялася тым, што iх iдэйны змест не супада у з панава ушай у савецкi час партыйнай iдэалогiяй. I гэта часта вымушала даследчыка у прыхо уваць iсцiннае меркаванне. Выя уляючы асобныя вострыя моманты  у творы, яны старалiся неяк завуаляваць iх разважаннямi аб нiбыта «выпадковасцi» аповесцi «Дзве душы»  у творчасцi М. Гарэцкага, яе «нявартасцi» таленту пiсьменнiка, аб непазбежнасцi прыходу героя  у лагер пралетарскай рэвалюцыi i да т. п. Асобнымi даследчыкамi аповесць увогуле не прызнавалася, i нават сëння ста уленне да яе неадназначнае. На гэта бачыцца некалькi прычын. Па-першае, а утар пайшо у нетрадыцыйным шляхам адлюстравання рэвалюцыйных падзей -адмовi уся ад спрошчанага, схематычнага паказу таго, што дзеелася  у свеце, па прынцыпе «хто не з намiтой наш вораг». Па-другое, М. Гарэцкi паказа у не толькi стано учыя рысы кiра унiко у «новага тыпу», якiя прайшлi праз выпрабаванне франтамi грамадзянскай вайны, а i адмо уныя, што засведчылi антыгуманнасць iх учынка у, паступовы адры у ад народа, маральную дэградацыю. Пазнейшая лiтаратура прадо ужыць галерэю падобных тыпа у, пакажа сапра удных пярэваратня у, людзей карыслiвых i няшчырых, двудушных у агульнапрынятым сэнсе слова, гатовых у iмя кар'еры i самазахавання адмовiцца ад прозвiшча бацько у, прадаць iх, як некалi Юда прада у Хрыста. Чытаючы аповесць «Дзве душы», задаешся  увесь час пытаннямi: Якую ж смеласць павiнен бы у мець пiсьменнiк, каб за уважыць такiх героя у на пачатку сацыялiстычнага буда унiцтва  у савецкай краiне?! Якiм празорлiвым i дальнабачным бы у ëн, калi папярэджва у людзей, што з iмi жывуць чалавеканенавiснiкi? Вядома, што з-за гэтай смеласцi ды празорлiвасцi а утара аповесцi чака у няпросты лëс. надзвычай складанай для разумення, i паверыць, напрыклад, у запанаванне сацыяльнай ро унасцi на той час было няпроста (ды i не  у беларускай звычцы), а ведаць тое, чаго дагэтуль не было  у вопыце чалавецтва, -увогуле немагчыма. Пералiчаныя вышэй аб'екты уныя i суб'екты уныя прычыны i далi падставу для  узнiкнення перманентнага канфлiкту героя з самiм сабой. Магчыма, даючы твору менавiта такую назву, М. Гарэцкi ме у на  увазе не толькi «дзве душы» самога Абдзiраловiча, а i ная унасць «дзвюх душ», дзвюх плыней у рэвалюцыйным руху, блiзкiх i  у той жа час iстотна адрозных па разуменнi мэт рэвалюцыi i спосаба у iх дасягненняплынi iнтэлiгенцкай i плынi неасветленай «чорнай грамады». 
М. Гарэцкi паказвае, што праблема палiтычнага i маральнага выбару па устала перад Iгнатам яшчэ  у час Люта ускай рэвалюцыi. Армейскi афiцэр хоць i бачыць сацыяльную, класавую няро унасць i спачувае абяздоленаму люду, аднак не можа  узяць на  узбраенне iдэалогiю рэвалюцыйнай барацьбы, бо гэта было б апра уданнем тэрору i гвалта унiцтва, якiмi гэтая барацьба суправаджалася. На фронце Абдзiраловiч бы у сведкам таго, як бессэнсо уна гiнулi людзi, i любо у да iх, пачуццi дабрынi i мiласэрнасцi паступова пераходзiлi  у iдэйныя перакананнi. Калi ж Iгнат прыгадва у спрадвечныя кры уды, што  учынялi паны-прыгнятальнiкi, «адна душа» пачынала рабiцца жорсткай, бязлiтаснай, ëй не шкода было нi князя Гальшанскага, нi Макасея-мiльëншчыка, якiх людская куламеса гатова была пашарпаць на шматкi (24). Абдзiраловiч разышо уся  у поглядах не толькi з камунiстам Гаршчком, якi прапагандава у iдэю татальнай барацьбы з сiламi старога свету i рашучае вынiшчэнне класава чужых элемента у (сячы трэба да карэння [45]), не толькi з князем Гальшанскiм, што заклiка у да класавага мiру (У нас, белоруссов, нет классовой борьбы [16]), але i з прадста унiкамi нацыянальнай iнтэлiгенцыi -са студэнтам Сухавеем, з наста унiцай Iрынай Сакавiчанкай. 
Абдзiраловiч, як i сам а утар, -сведка таго, што бальшавiкi, якiя аб'я улялi сябе змагарамi за шчасце народа, на самай справе прынеслi яму незлiчоныя пакуты i няшчасцi. Ëн працуе на савецкай службе, але справядлiва мяркуе, што абяцаны камунiстычны лад жыцця практычна немагчымы. Гэта пакуль утопiя (20). 
Супярэчлiвымi з'я уляюцца не толькi думкi, душэ уныя разважаннi Абдзiраловiча, але i яго паводзiны, учынкi: ëн прызнаецца Алi Макасеевай у каханнi, але нiяк за яго не змагаецца; знаходзiцца  у гушчы рэвалюцыйных падзей, але  удзелу  у iх не прымае; зая уляе перад ворагамi беларушчыны, што ëн беларус, а перад змагарамi за Бацька ушчыну сцвярджае, што яго радзiма -Расiя. Душа Iгната дваiцца, калi неабходна акрэслiцца  у адносiнах да чырвоных i белых, вызначыцца па пытаннях класавай барацьбы. Абдзiраловiч горача любiць родны край, але часам думае пра яго як частку Расii (Мая ж бацька ушчына -Расiя [32]). Сiмпатызуючы беларускiм дзеячам, ëн нiяк не рашаецца канчаткова звязаць свой лëс з беларускiм нацыянальным адраджэннем. Iнакш кажучы, Абдзiраловiч не знаходзiць сябе нi  у чым, дзе, здаецца, шука у iдэал. Але i быць вiнцiкам ëн не жадае. Iгнат захо увае сваю чалавечую iндывiдуальнасць праз усë сюжэтнае дзеянне, застаецца «вольным, незалежным духам... духам агульначалавечым» 9 . 
У канцы твора ëн быццам адоле у хваробу дваiстасцi («мяккацеласцi», «расхрыстанасцi», «разлезласцi»), пераста у быць пабочным глядзельнiкам i цiхiм думаннiкам i прызна уся сабе: Я з-за непаразумення трапi у у панскiя сыны, я сын гэтай чорнай грамады i хаце у бы павесцi яе ляпей за  усiх да шчасця (100 Świadomość konfliktowa jest jedną z charakterystycznych cech psychologii społecznej okresu przejściowego. Mimo że w twórczości artystycznej przybiera różne formy, przyświeca jej jeden cel -pokazać kryzys światopoglądu współczesnych. 
W artykule omówiono proces kształtowania się świadomości konfliktowej w utworze Maksyma Goreckiego "Dwie dusz". Zwrócono uwagę, na fakt, że autor zdołał uchwycić różnorodność konfliktów w czasie wojny domowej, opisać złożoność narodowej samoidentyfikacji, dialektykę wewnętrznych przeżyć przedstawicieli różnych warstw społecznych, powiedzieć gorzką prawdę o zjawiskach niehumanitarnych w polityce, zachowaniu i światopoglądzie. Słowa kluczowe: narodowa samoidentyfikacja, świadomość konfliktowa, motyw, zjawisko, światopogląd współczesnych. 

S U M M A R Y THE MOTIF OF CONFLICTING CONSCIOUSNESS IN MAXIM HARECKY'S "TWO SOULS"

Conflicting consciousness is one of the features of social psychology in transitional periods. Although it appeared in different forms in artistic creation it had one aim -to show the crisis of contemporaries' worldview. 
In the article development of conflicting consciousness in Maxim Gorecky's "Two souls" is analyzed. It is emphasized that the author managed to reveal a variety of conflicts during the civil war, to describe the complexity of national 



  Паказальна, што шэры колер, адзiн з этнадыферэнцыруючых колера у беларуса у, выя уляе, паводле спецыяльных даследавання у, за усëдную барацьбу розуму з беспадста унай трывогай. «Дзве душы» сiмвалiзуюць таксама антаганiзм думкi i пачуцця. Як пiса у Г. Ле учык, Розум кажа: суха, а сэрцавiльготна, / А што хоча розум, дык сэрцу маркотна 4 . Гало уны герой аповесцi «Дзве душы» Iгнат Абдзiраловiч, у мiнулым студэнт з дэмакратычнымi поглядамi, жыве  у рэвалюцыйную эпоху, i неакрэсленасць яго пазiцый у многiм вытлумачваецца неакрэсленасцю палiтычнай сiтуацыi  у краiне. Адной з прычын душэ унай раздвоенасцi Iгната з'я уляецца i блытанiна з паходжаннем. У 27-гадовым узросце герой твора даведа уся ад мацi Маланнi, што ëн ад нараджэння Васiль i паходжанне мае сялянскае. Малання, узятая калiсьцi  у двор памешчыка Абдзiраловiча да яго асiрацелага сына, пад-мянiла панскае дзiця сваiм. Такiм учынкам яна спадзявалася забяспечыць дабрабыт роднаму сыну. Гэтым сюжэтным прыëмам празаiк дае знешняе абгрунтаванне складанасцi духо унага i светапогляднага стана улення героя, абумо уленае суiснаваннем у яго свядомасцi двух супярэчлiвых пачатка у. Дзве душы (сялянская i панская) анiяк не маглi  ужыцца разам: Душа дваiлася. Адна палова несказанна плакала i жалiлася на другую, нашто яна мучыць яе падманкамi. I калi ëн троху выстагна уся, казала: «Уцячы... уцячы...» 5 . На думку М. Мантэня, кашто унасць душы вызначаецца не здольнасцю высока  узносiцца, а здольнасцю быць упарадкаванай за ужды i ва  усiм. Якраз гэтага i пазба улена душа Iгната Абдзiраловiча. Аднак, як парадаксальна гэта б нi гучала, тут бачыцца не загана, а вартасць героя. Спашлемся на згадку К. Чуко ускага: калi А. Блока спыталi, як ëн ставiцца да народалюбства М. Някрасава, той адказа у: Яно было непадробнае i сапра уднае, гэта значыць дваiстае (любо уварожасць) 6 . У аповесцi М. Гарэцкага надзвычай рэльефна  увасоблена непадробнае i сапра уднае ста уленне героя да вëскi, рэвалюцыi, нацыянальнай справы... Такiм чынам, перад намi аповесць пра раздвоенасць душы iнтэлiгента 7 . Гэтая раздвоенасць мае шмат аспекта у. У Абдзiраловiча, акрамя супярэчнасцi памiж паходжаннем i выхаваннем, яна выя уляецца i  у тым, што ëн нiяк не рашаецца прыстаць нi да аднаго з тых стана у, якiя  у гады грамадзянскай вайны вялi барацьбу за  уладу. Пано у ëн ненавiдзiць, лiчачы iх адказнымi за многiя народныя бедствы. Вашых бацько у паны забiвалi бiзунамi, i мянялi на заморскiх сучак, i прадавалi, як быдла... Вашых матак гвалтавалi панiчы... З вас самiх высмактвалi кро у, за бярозавую хлабысцiну з панскага лесу вас гнаiлi  у турмах, -усхвалявана прама уляе на адным са схода у Iгнат, звяртаючыся да " убогай бежанскай масы" (16). Iгнату Абдзiраловiчу i iншым, падобным да яго, было б лепш бачыць вачыма, чым блукаць душою [Екл. 6:7]. Важнасць пераадолення такога стану адзначы у iншы беларускi празаiк, фiлосаф i псiхолаг К. Чорны: Як шчаслiвы тыя людзi, якiя i  у думках сваiх жывуць тым, чым жывуць целам... 8 . Аднак паслярэвалюцыйная рэчаiснасць была 


	Жанравая нестандартнасць, неардынарнасць аповесцi выявiлася
	 ужо  у яе назве. З кожнай лiчбай у свядомасцi людзей зда уна звяза-
	на пэ уная  уласцiвасць быцця. За лiчбай тры замацавалася  уя уленне
	пра  упарадкаванасць свету. За адзiнкай -пра яго адзiнства. Лiчба два
	азначае дваiстасць, палярнасць, але не шматстайнасць 2 свету. Ужы-
	тыя адносна чалавека паняццi двайнiцтва -дваiстасць -раздваенне
	звычайна звязваюць... са стратай асабовай цэльнасцi, самасцi 3
	Асно уная iдэя аповесцi раскрываецца  у артыкуле Максiма Гарэц-
	кага «Развагi i думкi» (1914 г.), у якiм ëн пiша, што  усе людзi -дву-
	душныя ад прыроды. Увогуле феномен «дзвюх душ» з'я уляецца  унi-
	версальна-прэцэдэнтным. У Бiблii гаворыцца: ...калi язычнiкi, не ма-
	ючы закона, па прыродзе законнае робяць, то, не маючы закона, яны
	самi сабе закон. Яны паказваюць, што справа закона  у iх напiсана
	 у сэрцах, пра што сведчаць сумленне iх i думкi iх, якiя то абвiнавач-
	ваюць, то апра удваюць адна другую... [Рым. 2:14-15]. Бiблiя сцвяр-
	джае, што чалавек, у якога дваяцца думкi, не цвëрды на  усiх шляхах
	сваiх [Iак.

1:8].У «Каментарыях» да Бiблii гэты выраз гучыць ...з душой, якая дваiцца.У беларускай культурнай прасторы феномен «дзвюх душ» трансфармуецца з унiверсальна-прэцэдэнтнага  у яскравы нацыянальна-прэцэдэнтны.5 М. I. Г а р э ц к i, Дзве душы, Мiнск 2008, с. 22. Далей пры спасылцы на гэта выданне  у дужках падаецца старонка. 6 . Ч у к о в с к и й, Современники: Портреты и этюды, Минск 1985, с. 276. 7 .А д а м о в i ч, Браму скарба у сваiх адчыняю..., Мiнск 1976, с. 99-349. 8К. Ч о р н ы, Збор твора у.У 8 т.,Апавяданнi 1923-1927 гг., Мiнск 1972, т. 1, с. 80. 


  ). Дык што ж урэшце такое «Дзве душы»? Твор пра месца чалавека  у жыццi народа, пра месца беларуса у сярод iншых народа у, пра гiсторыю сцвярджэння беларускай нацыянальнай iдэi. Вобраз Iгната 


	мым пачатку стана улення нацыянальнай класiкi i стано уча па уплыва у
	на яе далейшае развiццë. У аповесцi спалучаюцца рысы дакументаль-
	най дакладнасцi, фантастычнай неверагоднасцi i дэтэкты унай аван-
	турнасцi, якiя  у сукупнасцi рэалiзуюцца праз маты у канфлiктнай свя-
	домасцi, зая улены  ужо  у самой назве твора. Аповесць «Дзве душы»
	-свайго роду мастацкi рэпартаж, у якiм а утар ахапi у разнастай-
	насць канфлiкта у перыяду грамадзянскай вайны, адлюстрава у склада-
	насцi нацыянальнай самаiдэнтыфiкацыi, дыялектыку  унутранага ста-
	ну прадста унiко у розных слаë у тагачаснага грамадства, сказа у жорст-
	кую пра уду пра антыгуманныя з'явы  у палiтыцы, паводзiнах, свядо-
	масцi сваiх сучаснiка у.
	S T R E S Z C Z E N I E
	MOTYW ŚWIADOMOŚCI KONFLIKTOWEJ
	W UTWORZE MAKSYMA HARECKIEGO "DWIE DUSZE"
	Абдзiраловiча  у гэтым творы -абагульнены вобраз беларуса  у руху
	з былога  у будучае. Стан душы Абдзiраловiча -гэта становiшча бе-
	ларускай нацыi на канкрэтным этапе яе развiцця. У гэтым вартасць
	i твора  у цэлым i вобраза гало унага героя  у прыватнасцi. Важна так-
	сама адзначыць тое, што аповесць «Дзве душы» выступае перадтэкс-
	там (тэкстам-папярэднiкам) фiласофскага эсэ I. Канчэ ускага «Адвеч-
	ным шляхам», у якiм асэнсо уваецца «раздваенне душы» беларуса пад
	уплывамi Усходу i Захаду, а таксама акрэслiваюцца магчымыя шляхi
	пераадолення гэтага дысанансу свядомасцi. Невыпадкова малады фi-
	лосаф з Вiльнi падпiса у гэтае эсэ псе уданiмам «Iгнат Абдзiраловiч».
	Такiм чынам, канфлiктная свядомасць -адна з характэрных рыс
	грамадскай псiхалогii  у пераходныя перыяды, якая  у мастацкай твор-
	часцi пiсьменнiка у узна улялася  у розных формах, але з адной мэтай:
	паказаць крызiс света успрымання свайго сучаснiка, страту iм унут-
	ранай цэласнасцi. Беларуская лiтаратура першай трэцi ХХ стагод-
	дзя здолела  узбагацiць сусветную культуру нацыянальна адметным
	мастацкiм прэцэдэнтам, якi найбольш ярка прадста улены  у аповес-
	цi М. Гарэцкага «Дзве душы». Значэнне гэтага твора  у гiсторыi на-
	шай лiтаратуры заключаецца найперш у тым, што ëн з'явi уся на са-

9 Г. Л е  у ч ы к, Доля i хлеб: Выбр. творы..., с. 72. 
М. I. М у ш ы н с к i, Максiм Гарэцкi, (у:) Гiсторыя беларускай лiтаратуры ХХ стагоддзя: У 4 т.,Мiнск 1999, т. 1, с. 381-426. 

М. Н. Г р о м о в, Максим Грек, Москва 1983, с. 141. 

Я. А. Г а р а д н i ц к i, Паэтыка беларускай лiтаратуры ХХ стагоддзя: суб'ектна-аб'ектныя адносiны, Мiнск 2010, с. 154. 

4 Г. Л е  у ч ы к, Доля i хлеб: Выбр. творы, [Склад. Саламевiч, Ляшковiч], Мiнск 1980, с. 72.
НАВУКОВЫЯ ДЭБЮТЫ