СПАДЧЫНА


Францiшак Карпiнскi

Гiсторыя майго веку i людзей, з якiмi я жы  у Успамiны (Урывак) 
Падчас майго прабывання  у Чартарыйскага я блiжэй пазнаëмi уся з Князьнiнам, якi раней бы у сакратаром у князя, а цяпер проста жы у у яго доме. Ëн пiса у вершы, але, можа, з-за таго, што яны былi по уныя школьнай квяцiстасцi, не  усiм маглi спадабацца; пасябрава ушы з гэтым высакародным чалавекам, я раi у яму, каб ëн шука у для сваiх выраза у больш простай i чулай натуры, тады яго творы па усюль i за усëды будуць падабацца; бо мы дагэтуль звычайна прызнаем за прыгожае толькi тое, што калiсьцi да рымляна у грэкi напiсалi або  у Старажытным Рыме чулы Вергiлiй цi Гарацый. Князьнiн прыслу-ха уся да маëй парады i такiм чынам напiса у «Плач Арфея над Э урыдыкай» -гэтыя вершы несумненна можна паставiць над iншымi яго творамi, якiя выйшлi з друку. 
У доме князë у часта быва у Юзаф Шымано ускi. Усеагульная пашана да яго  у Варшаве з-за яго чыстых i прыгожых верша у, асаблiва «Касцëл Венеры  у Кнiдзе», i мяне з iм зблiзiла сябро уствам. Нiхто асаблiва не пахвалiць яго ветлiвасцi да  усiх i яго высакароднага жыцця  у сапсаванай Варшаве. Не толькi мая пра уда, якою я рызыкава у выклiкаць незадавальненне  у князя Чартарыйскага, але i падбухторваннi майго цiхага ворага  у гэтым доме, Скавроньскага, аслабiлi прывязанасць гэтага пана да мяне; аднойчы ëн заявi у мне, што князь ваявода валынскi, Сангушка, прасi у, каб я ме у ласку паехаць з яго сынам за мяжу; прыкра мне было чуць гэта ад князя, бо, па-сапра уднаму яго любячы, я да смерцi хаце у жыць пры iм. Усë ж, бачачы, што ëн наказа у адправiць свой двор 

i мяне таксама з iншымi, пайшо у я пабачыцца з Сангушкам. Хоць ëн i ахвярава у выгадную для мяне штогадовую пенсiю, а пасля заканчэння чатырохгадовага падарожжа пажыццëва дадава у да гэтага вëску на Валынi, што прыносiла да васьмi тысяча у прыбытку, усë ж ахапi у мяне жаль, што я страчу любага пана, князя Чартарыйскага, i адмовi у я Сангушку. 
Князь Чартарыйскi, здавалася, бы у задаволены, калi я распавë у пра свой смутак i прывязанасць да яго. Але праз некалькi тыдня у iзно у прапанава у мне другое месца  у другога Сангушкi, маршалка лiто ускага, i папрасi у, каб я прынамсi паеха у да бабкi дзiцяцi, Сангушкавай. Калi я пабачы уся са старою Сангушкавай, з гэтаю кабетаю, якую  у Варшаве называлi «дзекановаю»1 паня у i якая сапра уды пера узыходзiла  усiх сваiм розумам i самым ветлiвым прыняццем кожнага чалавека  у доме; калi яна мне са слязьмi  у вачах сказала: «Гэтае дзiцясiрата, без бацькi, мацi яго няшмат пра яго дбае, i калi не возьмеш яго пад свой догляд, перад Богам на цябе скардзiцца буду», -узрушаны слязьмi гэтай найвыдатнейшай панi, я згадзi уся наняцца на працу, узя у на сябе абавязак фармаваць сэрца i кiраваць адукацыяй Рамана Сангушкi, сямiгадовага дзiцяцi, найпрыгажэйшага ва  усëй Варшаве хлопца. Мне была прызначана значная гадавая пенсiя, а пасля дзевяцi гадо у у пажыццëвае карыстанне павiнна была перайсцi вëска, якая прыносiць 10 тысяч прыбытку. Вярну ушыся  у дом князя Чартарыйскага i наза утра ранiцаю адправi ушы свае рэчы  у палац старой Сангушкавай, я пажада у развiтацца з князем, але не знайшо у яго  у пакоi, бо ëн бы у у княгiнi, жонкi сваëй, на каве. Хоць нiхто з нас нiколi да яе не  уваходзi у, аднак я, ужо не абавязаны захо уваць парадкi гэтага двара, знайшо у княгiню, якая яшчэ ляжала, i князя, якi пры ëй каву пi у. Падзякава ушы яму за хлеб, што я  у доме яго па утара года е у, i  урэшце расплака ушыся, я сказа у: «Не толькi  учынкам, але нават думкаю я не зграшы у супраць Вашай княскай мосцi, усë ж ты мяне з дому свайго, як нейкага вiнаватага, выганяеш, а я тут, пры табе, да сваëй смерцi жыць хаце у». Кiну уся князь да мяне i з чуласцю кажа: «Дык застанься  у мяне, ад усяго сэрца прашу». Я адказа у, што  ужо да у слова Сангушкавай, i заплаканы выйша у. 
Праз тыдзень прыехала з Любартава дзiця з мацi i айчымамкнязем Казiмiрам Сапегам, генералам лiто ускiм; сам кароль, трымаючы гэтага прыгожага хлопца на руках, адда у мне яго  у доме Сангушкавай. Пасля  у хуткiм часе мы пераехалi  у варша ускi канвiкт2 ксяндзо у пiяра у, дзе хлопец з iншымi юнакамi пад рэктарствам найвысакароднейшага ксяндза Стаднiцкага бра у урокi, а я толькi дагляда у за ягонымi i сваiмi паводзiнамi. Праз некалькi дзëн майго прабывання  у пiяра у я мусi у палюбiць i да смерцi прывязацца да самога рэктара Стаднiцкага, калi ëн за гэтыя некалькi дзëн так мне даверы уся, што шчыра адкры у мне найтаемнейшыя куточкi сэрца. 
Я здзiвi уся з такога хвалебнага даверу да мяне i так прывяза уся да яго, што нiшто потым не магло разарваць нашае сябро уства. Усë ж я сам не бы у такiм адкрытым перад сябрам, якiм яго для сябе лiчы у, бо часта бачы у, што ëн найтаемнейшыя рэчы пра кагосьцi выказва у, таму бая уся давяраць яму многiя свае сакрэты, каб тое, што павiнна быць тайным, ëн у гневе калi-небудзь не выда у. Выязджаючы з Варшавы, я нiколi з iм не развiтва уся, бо аднойчы пры развiтаннi да мяне прыйшла думка, што я магу яго больш не  убачыць. Тады я горка расплака уся. Бачачы, што i ëн плача, я сказа у яму прычыну сваiх слëз, на што ëн, расчулены, кажа: «Тое ж самае i мне падумалася». Потым за усëды, калi мне трэба было выязджаць, я разма уля у з iм i астатнiмi пра што-небудзь iншае, неза уважна выходзi у i ад'язджа у. I зно у пасля вяртання i сустрэчы з iм за усëды былi слëзы радасцi. Дзi уна, наколькi гэты чалавек бы у шчырым у сваëй прывязанасцi, калi часам, вярну ушыся з якой-небудзь дарогi i расцалава ушы мяне са слязамi, пасля гадзiны размовы ëн зно у мяне абдыма у i цалава у. Гэта бы у ксëндз добрага паходжання i найлепшага спосабу мыслення. Яго сла уны дом у Крака ускiм i Сандомiрскiм дава у найлепшых пасло у на сеймы i найлепшых грамадзяна у у народзе! Кароль з прымасам хацелi майго Стаднiцкага зрабiць бiскупам, але ëн смела адказа у, што прысягну у Богу быць пiярам да смерцi. Застаючыся пiярам, ëн разда у пляменнiкам сваю больш чым двухмiльëнную маëмасць, а аднаго з iх, якому найбольш адда у, абавяза у выплочваць яму да смерцi 60 дуката у у год на малыя патрэбы. I скардзi уся мне ксëндз Стаднiцкi, што гэты ня удзячны выплочва у яму толькi некалькi гадо у, а  ужо больш за дзесяць нiчога не дае, таму ëн мусiць знесла уляць сябе позвамi на ня удзячнага пляменнiка. 
Мы з князем Раманам павiнны былi тры разы на тыдзень бываць на абедах у княгiнi, яго бабулi, i беспарадкi гэтага самага шматлюднага  у Варшаве дому за тры днi выбiвалi  у дзiцяцi з галавы  усë, чаму ëн мог навучыцца за астатнiя чатыры днi; аднак цяжка было выпрасiць у княгiнi, каб яна зменшыла час прабывання  у яе дзеля вялiкай любовi, якую яна мела да дзiцяцi. Кароль, бываючы часта  у яе на абедах, i мяне з дзiцем там сустрака у. Аднойчы на святую Барбару, у дзень iмянiна у старой княгiнi, Раман у якасцi вiншавання расказа у бабулi чатырохрадко уе: 
Калi й да мяне прыйдзе старасць, Бабуля, у свята Барбары, Скажу табе: «Вось, прычакалi, Абое старыя мы сталi». Кароль, якi бы у пры гэтым, узя у яго на рукi i папрасi у па утарыць той жа вершык i для яго; усеагульная любо у да гэтага дзiцяцi, пешчанне бабкi i мацi, прыхiльнасць падданых да яго, называнне яго за усëды князем i нават цалаванне  у руку тымi, хто нiжэй за яго, а яшчэ й тое, што княгiня аддала яму шмат дарагiх рэча у, такiх як два гадзiннiкi, упрыгожаныя кашто унымi камянямi, i некалькi дарагiх пяр-сцëнка у, -усë гэта сапсавала такое добрае дзiця, што  у канвiкце, не бачачы  у iншых дзяцей, якiх было 85, нiчога падобнага, ëн пача у станавiцца пыхлiвым i аднойчы сказа у мне, што сярод калега у яму ро уны толькi адзiн князь Яблано ускi. Дарэмна я гавары у яму пра ро унасць грамадзяна у у Польшчы, нiчога не дало нават тое, што я сказа у пра яго пыху бабулi i яна пазабiрала  у яго гэтыя гадзiннiкi. Калi потым у хуткiм часе  у дзень адпачынку да яго  у пакой сталi прыходзiць пазаба уляцца аднагодкi, ëн усiх гэтых сваiх таварыша у называ у то лëкаямi, то фурманамi, а iншых, жадаючы нiбы  ушанаваць, рабi у сваiмi «прыдворнымi». 
Калi не дапамаглi нi выгаворваннi, нi за увагi, i не было нiякага iншага выйсця, я дамовi уся з прэфектам канвiкта, каб ëн на умысна пасла у Рамана  у дзень адпачынку  у нiжэйшыя пакоi гуляцца з iншымi дзецьмi i, калi той будзе фанабэрыццакаб некалькi падгавораных хлопца у яго злëгку пабiлi. Хутка так i сталася. Прыбëг да мяне расплаканы Ромцiк, паказваючы чырвоныя плямы на шыi i на руках, скардзячыся, што яго так пабi у жорсткi Ялавiцкi. Калi я спыта у, за што ж той пабi у яго, ëн адказа у, што да у яму жартам пстрычку; i менавiта тады я пача у выгаворваць яму: «Бачыш, Ромцiк, у Польшчы болей шляхты, чым князë у, вось шляхта i пабiла цябе за тое, што ты пагарджаеш ëю, шануй яе -i яна будзе шанаваць цябе». З таго часу ëн жы у у вялiкай згодзе са сваiмi таварышамi i шанава у iх, з-за гэтага i я да яго больш прывяза уся, для мяне гэтая прывязанасць нават шкоднаю была. 
Аднойчы цi то з-за нейкай нястра унасцi, цi па iншай прычыне ëн расхварэ уся. Доктар Занелi, якому бабка штогод плацiла за  унука, знайшо у у яго нейкую нямоцную лiхаманку i прысла у лякарства. Наза утра доктар убачы у дзiця  у лепшым стане, i калi я спыта у у яго, што дзiцяцi можна есцi, той дазволi у булëн i кавалак цялячай пячонкi. Я да у тое, што хлопец хаце у, а ëн падвечар яшчэ больш расхварэ уся. Хоць зно у прыведзены доктар не спiхва у прычыну слабасцi менавiта на другi кавалак мяса, дазволены мною, i не бачы у нiякай небяспекi, усë ж я горка папрака у сябе, што мог загубiць Ромцiка сваiм дазволам з'есцi больш, чым было дазволена. Наза утра дзiця было цалкам здаровае, а я яшчэ некалькi дзëн хварэ утак мяне аслабiла засмучэнне маë. Да гэтай згубнай для мяне слабасцi спрычынi уся яшчэ горкi прысмак няволi, так што я задума у пакiнуць гэтае месца пры Ромцiку, скончы ушы год. Я не ме у для сябе вольнай гадзiны, хiба што толькi тады, калi дзiця дзве гадзiны з ранiцы i пасля абеду было з iншымi на супольных уроках у салонах. Але, не хочучы яго нi з кiм пакiнуць з-за страху, каб яго хтосьцi не сапсава у, я, пастаянна непакоячыся, -можа, аж занадта  у выкананнi свайго абавязку, -нават пача у марнець. 
Скончы ушы год, нягледзячы на настойлiвыя  угаворваннi бабкi, мацi i караля, ратуючы сваë здаро уе, я пакiну у Ромцiка. Разам з дзiцем мы плакалi, а ëн, абдымаючы мяне за шыю, на развiтанне сказа у: «Ой, будуць мяне цяпер пiяры бiць, як i iншых, ой, будуць». Аднак мой жаль з-за расставання з дзiцем бы у не настолькi моцны, каб я пераадоле у агiду да гэтай няволi i функцыi гувернëра, якая найбольш за  усе iншыя вымагае ад чалавека, -пра уда, праз некалькi гадо у я зно у у такое самае няшчасце трапi у. Калi я бы у яшчэ з Ромцiкам, князь Чартарыйскi папрасi у мяне, каб я з гэтым дзiцем, якое князь вельмi любi у, быва у у яго доме i каб Ромцiк з малых гадо у пасябрава у з князë унаю Зоф'яй Чартарыйскай, таксама дзiцемкнязь нiбыта прызначы у яе Ромцiку за жонку. Прыеха ушы  у палац Чартарыйскага, я пакiну у хлопца  у пакоях князë уны Зоф'i пад наглядам яе гувернанткi madam Petite, а сам тым часам пайшо у да старэйшай князë уны, з якою дзеля навучання яе польскай мове пераклада у кнiжку «Сады», напiсаную Жакам Дэлiлем. Два разы на тыдзень я выклада у князë уне Зоф'i правiлы прыгожага пiсьменства на польскай мове; гэта было падставаю для таго, што я з гэтаю найвысакароднейшаю паннаю пераклада у на польскую мову паэму Дэлiля пра сады. Перакла ушы з яе прозаю  усë, што датычылася правiла у садаводства, я потым перада у польскiм вершам тое, што знайшо у у ëй паэтычнага. Аднойчы я вярта у-ся ад старэйшай князë уны  у пакоi гувернанткi, а тая распавяла мне смешнае здарэнне, як заспела маленькую князë уну, ляжачую тварам да пасцелi i знiзу аголеную, а Ромцiк нiбы рабi у ëй клiзмувось так дзецi, нiбы малпы, любяць пераймаць тое, што  убачылi, i хлопец захаце у зрабiць з дзя учынкаю так, як няда уна доктар з iм спра-вi уся. 
Калi я бы у яшчэ пры Ромцiку, па просьбе ксяндза прымаса, на той час старшынi адукацыйнай камiсii, я напiса у прамову на гадавiну перамогi Яна Сабескага пад Венаю i потым прачыта у яе  у пiярскiм канвiкце, у коле шматлiкiх гасцей, дзе бы у i сам прымас. Перад выездам з Варшавы я бы у на развiтаннi  у князя Чартарыйскага. Ëн хоць i бы у перакананы, што я прывязаны да яго напэ уна больш ахвотна i свабодна жы у бы  у яго доме, чым пры Ромцiку, аднак нiчога не каза у, каб затрымаць мяне. 
Перад выездам з Варшавы я бы у на развiтаннi таксама  у старой княгiнi Сангушкавай, якая, нягледзячы на маë аддаленне ад яе  унука, за усëды мяне любiла; у той час яна жыла  у Шыманаве, сваiм маëнтку пад Варшаваю. Там сярод усялякiх рэдкасця у у кабiнеце цiкавых рэча у Сангушкава паказала мне фiгурку кiтайскага боства з некалькiмi рукамi, медную i пустую  усярэдзiнетам захо увалi кiтайскiя пiсьмëны (верагодна, малiтвы). Гэтую рэдкасць яна атрымала ад расiйскага генерала, якi, ваюючы з кiтайцамi, узя у у iх гэтую фiгурку, а разам з ëю забра у ад непрыяцеля у i кiтайскага хлопчыка. Потым разам з гэтаю фiгуркаю падары у яго княгiнiа было гэта 20 гадо у таму. З часам хлопец ажанi уся з прачкаю княгiнi i ста у у яе ляснiчым у Шыманаве. Яна па маëй просьбе загадала паклiкаць яго, i я пазна у па яго прада угаватым твары, пляскатым носе i вузкiх вачах, што ëн сапра уды мог быць кiтайцам. «Будзь цяпер, васпане, пэ уны, -кажа мне княгiня, -бо i мяне расiйскi генерал запэ унi у, што гэты кiтаец з тамтэйшай iмператарскай сям'i. Яшчэ  у дзяцiнстве ëн бы у забраны са свайго лагера расiянамi  у палон, i нiшто не супярэчыць таму, што так сапра уды магло быць, бо пры мнагажэнстве, якое пануе  у Кiтаi, iмператарская сям'я такая вялiкая, што  у ëй можа быць некалькi тысяч чалавек». 
Урэшце, пасля трохгадовага прабывання  у Варшаве, я выеха у у Галiцыю, страцi ушы час у князя i крыху сваiх грошай, узятых з дому. Калi я прыбы у да свайго дома  у Дабраводах, мяне прывiта у там да унi сусед, Пясэцкi. Бачачы, што  усë, аб чым ëн мяне папярэджва у адносна майго прабывання сярод пано у, здзейснiлася, ëн разам са мною шкадава у страчанага часу i грошай, бо, жывучы па утара года  у Чарта-рыйскага, я не толькi нiчога не сабра у, але нават каля 80 сваiх дуката у патрацi у дзеля больш прыстойнага  утрымання  у вялiкiм свеце. Праз чатыры днi пасля майго вяртання прыехала i мая сястра, удава Янко уская, з некалькiмi сваiмi дзецьмi. Мая расчуленасць у момант прывiтання, яе  убогi стан, мае няспра уджаныя надзеi, звязаныя з Варшаваю, сталi нагодаю для напiсання верша, якому я да у назву «Вяртанне з Варшавы на вëску» -яго, перакладзенага таксама вершам на нямецкую мову i выдадзенага, я  у хуткiм часе  убачы у у Львове. Прабы ушы год у вëсцы, я зно у захаце у у горад. Вось так, скашта-ва ушы аднойчы жыцця  у вялiкiм свеце, я ста у нiбы той п'янiца: хоць гарэлка горкая i пякучая, усë ж яму за усëды хочацца вярнуцца да яе. 
(...) ...Бавячыся  у Варшаве i часта бачачы караля, аднойчы я нагада у яму пра свой убогi стан, а ëн мне на гэта вельмi дагодлiва кажа: «Гонар, васпане, робiш панаванню майму, што жывеш у той час, калi я на троне знаходжуся». Гэтае карале ускае прызнанне хоць i не дало мне грошай, але ж якую вялiкую пакiнула надзею на паляпшэнне майго лëсу, чаго я два гады дарэмна прачака ушы, зно у нагада у каралю, а ëн мне кажа: «Кры уду мне, васпане, робiш гэтаю просьбаю сваëю, я без напамiну пра васпана думаць павiнен i прашу нiколi не кры удзiць мяне сваëю просьбаю». Я слуха у караля, нiчога яму пра сябе не кажучы, i ëн таксама нiчога мне пра мяне не гавары у да самай смерцi сваëй пра тое, каб ахвяраваць мне якуюсьцi мiласцiну, у той час, як яго нiкчэмныя лiслi уцы бралi бiскупствы, пажыццëвыя пенсii, карале ускiя землi, паезуiцкую маëмасць або разбiралi вымарачныя маëнткi. I гэтак бачачы марнасць сваiх надзей, я выеха у у вëску Сухадолiна  у Лiтве пасля абвяшчэння  у Варшаве Канстытуцыi 3 мая. Усë ж кароль, жадаючы нiбы разлiчыцца за сваë абяцанне падтрымлiваць мяне, зрабi у гэта найцяжэйшым для мяне спосабам, калi дамовi уся з князем Мацеем Радзiвiлам, вiленскiм кашталянам, апекуном малалетняга  у той час князя Дамiнiка Радзiвiла, ардыната Нясвiжа i Алыкi, каб я на працягу 10 гадо у бы у кiра унiком яго адукацыi i адначасова выхава уцам. Гадавая плата, вызначаная для мяне апекуном, была 1000 дуката у, а мацi хлопца абяцала потым далучыць 500 дуката у штогадова, апрача таго, пасля выхаду з-пад апекi паводле лiто ускага закона за 10 гадо у пры гэтым жа дзiцяцi мне павiнны былi даць у пажыццëвае  уладанне якiсьцi ардынацкi фальварак. Сапра уды, гэта вялiкая выгада, але нашмат большая мая ахвяра, бо гэта азначае страту свабоды на 10 га-до у, асаблiва для мяне, якому было  у той час ужо больш за 50 гадо у. Спачатку я адма уля уся ад такiх цяжкiх абавязка у, узгада ушы, як не ме у для сябе нi адной вольнай гадзiны, жадаючы добра справiцца, i як трохi раней, выконваючы такiя ж абавязкi  у князя Рамана Сангушкi, толькi за адзiн год ледзь не страцi у жыцця ад згрызота у. Правiльна раней казалi: «Каго багi ненавiдзяць, таго паставяць глядзець за малалетнiмi». Як жа можна выпусцiць дзiця з-пад сваëй увагi хоць на самы кароткi час! Тое, над чым ты па угода працава у, выхо уваючы  у iм цноты, можа цалкам знiшчыцца за адну гадзiну, калi дзiця, пакiнутае выхава уцам, апынецца з якiмсьцi непрыстойным служачым. Таму я адма уля уся што ме у сiлы, але  урэшце, пераможаны настойлiвасцю караля i рашучымi просьбамi высакароднага ва  усiх адносiнах апекуна, прыня у гэты найпрыкрэйшы для мяне абавязак дзесяцiгадовай няволi. Потым князь апякун да у мне знаць у Сухадолiна, калi сам прыеха у у Заблудава, дзе жыве мацi з малалетнiм дзiцем. Я прыбы у туды i бы у вельмi добра прыняты высакародным апекуном, але мацi, якая празмерна песцiла сваë дзiця, паставiлася да мяне холадна. Адразу ж пасля абеду мы выехалi да суседкi на каву: апякун, малалетнi князь Дамiнiк i я. Малою дружынаю кавалькада князë уны з некалькiх служачых, едучы перад нашаю адкрытаю калымагаю i бачачы здалëк ад яе хлопца, якi еха у насупраць з возам, нагружаным цяжкiмi мяхамi, загадала яму саступiць з дарогi, а ëн не мог гэтага зрабiць з-за каляi, у якой былi глыбока запа ушы колы. Тады некалькi прыдворных слуга у, злезшы з коней, вывернулi воз з усiм, што на iм было, дзеля вольнага праезду князям. Бачачы гэта здалëк, калi карэта наблiжалася да вывернутага з мяхамi воза, я крыкну у фурману, каб той спынi у калымагу. Пасля кажу малому князю: «Вось, Дамiнiчак, людзi вашыя вывернулi воз з мяхамi гэтага  убогага селянiна, а хто ж тут, сярод поля, яго  уратуе, каб ëн гэтыя цяжкiя мяхi назад у воз пасклада у. Нашыя людзi сталi прычынаю яго нявiннага мучэння, дык няхай гэтыя ж людзi, як вывернулi, так i назад на воз гэтыя мяхi паскладаюць; цi ж не лепей, калi гэты бедны хлопец будзе цябе благасла уляць, чым праклiнаць, i твае служачыя будуць асцерагацца потым рабiць камусьцi кры уду». Гэта бы у мой першы  урок маральнасцi  у першы дзень майго прабывання  у Заблудаве. Пачцiвае сэрца князя апекуна  узрушылася, i ëн заплака у, калi  у той час служачыя па загадзе малалетняга самi паскладалi мяхi на воз хлопцу, а дзiця атрымала добры  урок, бо, убачы ушы яшчэ i торбу з хлебам гэтага селянiна, што ляжала збоку, загада у сваiм служачым падняць i на воз пакласцi. Дрэнныя хатнiя прыклады, якiя до уга можна  успамiнаць i пералiчваць, псавалi мае намеры, таму я не мог чынiць з дзiцем так, як хаце у i як належала, i жаль мой ад гэтага так памножы уся, што праз год майго прабывання  у Заблудаве я пяць разо у перад мацi малалетняга плака у, каб яна не забараняла мне кiраваць яе дзiцем паводле майго спосабу мыслення. А калi мае слëзы былi дарэмнымi, я нама уля у яе прынамсi паехаць у Варшаву на гадавiну народнай Канстытуцыi 3 Мая. Там дзiця i свет заадно пабачыць. А калi я  усë распавяду каралю, той напэ уна  угаворыць яе пераехаць у сталiцу з дзiцем дзеля яго адукацыi, каб там адначасова засцерагчыся ад дрэнных хатнiх прыклада у. 
Усë ж такi мы выехалi з Заблудава  у Варшаву, але там гэты мой добры праект не  уда уся, i калi нi кароль, нi iншыя высакародныя людзi не маглi  угаварыць княгiню прабыць у Варшаве больш за два тыднi, мы вярнулiся назад у Заблудава. Тым часам ворагi канстытуцыi, самi ж вырадкi, хоць i палякi, узнялi Расiю супраць патрыëта у, i  у краiне пачалася вайна. Я зно у ста у нама уляць княгiню ехаць у Варшаву, а падставаю для мяне была небяспека самой княгiнi i дзiцяцi з-за непрыяцельскiх войска у паблiзу. Усë ж яна дала сябе  угаварыць, i праз па угода мы зно у выехалi  у Варшаву, але, рушы ушы з дому, пасля першага ж начлегу яна так упарта наказала вяртацца  у Заблуда у, што  усе мае пераконваннi былi дарэмнымi. Яна вярнулася назад дадому, як i патрабавала, а я, падзякава ушы ëй пасля года майго смутнага жыцця, пакiну ушы пакутлiвы абавязак i нават грошы, прызначаныя для мяне апекуном, выеха у з гэтага начлега  у Варшаву, дзе кароль i апякун, якiм я  усë распавë у, прызналi мяне невiнаватым у тым, што я пакiну у малалетняга. Паколькi апякун, князь Мацей Радзiвiл, бы у адменены, а апека над малалетнiм была сiлаю прысуджаная князю Мiхалу Радзiвiлу, ваяводзе вiленскаму, то грошы мае, якiя належалi мне за год гэтай мукi, заставалiся  у скарбе Радзiвiла у на працягу 13 гадо у апякунства князя ваяводы, i толькi калi хлопец, увайшо ушы  у гады, паводле лiто ускага закона пача у сам кiраваць маëмасцю, адда у мне належнае за мой працавiты год -1000 дуката у, але 500 дуката у, абяцаныя мне мацi малалетняга, прапалi. Якое ж малое  у той час было няшчасце маë  у пара унаннi з няшчасцямi, якiя перажывала мая айчына! Пераклад з польскай мовы Ганны Ша учэнка Паводле: Pamiętniki Franciszka Karpińskiego, z przedmową Piotra Chmielowskiego. Warszawa 1898. 

«Дзеканова» -жарто унае або iранiчнае найменне жанчыны, якая кiравала, вяла рэй у якiм-небудзь таварыстве. 

Канвiкту XVII-XVIII стст. школа з iнтэрнатам, звычайна пры кляштары.