Keywords: structure, binary opposition, hierarchy, Artistic Ukrainian Movement, MUR, Yu. Sheveliov, V. Derzhavin, V. Petrov

Літературний процес: методологія, імена, тенденції be focused on the evolution of the concept "structure" role in the creative work of the leading members of MUR after their move to the New World. 

Ключавыя словы: сучасная беларуская проза, беларуская мова, нацыянальная ідэнтычнасць, беларуская ідэя, нацыятворчасць У прасторы беларускай літаратуры спасціжэнне катэгорыі мовы традыцыйна вызначаецца разуменнем не толькі яе эстэтычнай, але і сацыяльнай значымасці. Для айчыннага літаратуразнаўства заўсёды было важным тое, што ў мастацкіх творах разам з выяўленчымі магчымасцямі беларускай мовы сцвярджаецца і творчы патэнцыял беларускай нацыі, выяўляецца факт яе культурнай самабытнасці. Сацыяльна-палітычныя змены канца ХХ -пачатку ХХІ стст. узмацнілі актуальнасць грамадскага вымярэння беларускамоўнай творчасці. У наш час даследчыкі ўказваюць на нарастанне дыскусій вакол ролі «нацыянальнай беларускай мовы як маркера беларускай нацыянальнай літаратуры» [3,22], адзначаюць у сучасным беларускім мастацтве слова «феномен дыферэнцыяцыі пазіцый моўных структур у адносінах да стратэгій нашага дзяржаўнага і культурнага развіцця» [9,128]. 
Несумненна, што тэма мовы набывае грамадзянскае гучанне найперш дзякуючы намаганням самой беларускай літаратуры. Яе прадстаўнікам, якім заўсёды была блізкай ідэя прасоўвання нацыянальнай свядомасці ў народныя масы, па-ранейшаму належыць ініцыятыва ў абмеркаванні праблем быцця нацыянальнай супольнасці. Многія з сучасных беларускіх аўтараў разглядаюць сваю творчасць як своеасаблівы культурніцкі праект, скіраваны на нацыянальную асвету суайчыннікаў. Каэфіцыент карыснага дзеяння іх працы цяжка вылічыць, але можна ўпэўнена сцвярджаць, што ён непасрэдна залежыць ад таго, наколькі здолее пісьменнік пераканаць у важнасці нацыянальных каштощнасцей чытача, які жыве іншым. 
Сучасны літаратурны дыскурс мовы як сімвала беларускай ідэі будуецца на тых мастацкіх сродках і прыёмах, якія разлічаны на ўспрыманне шырокай аўдыторыі. Разуменне складанасці гэтай задачы абумоўлівае ў межах дадзенага даследавання інтарэс да асаблівасцей праблемнага раскрыцця тэмы беларускай мовы ў сучаснай прозе. Мэта артыкулу палягае ў выяўленні спецыфікі спасціжэння нацыянальнай праблематыкі ў беларускай прозе на схіле ХХ -пачатку ХХІ стст., раскрыцці ідэйна-мастацкага зместу сучасных аўтарскіх стратэгій па актуалізацыі вобраза мовы і характару іх адносін да класічнага патрыятычнага наратыву беларускай літаратуры. відавочнай важнасці нацыянальнага часта выклікае ў беларускамоўных герояў раздражненне. Але прыхільнікі мовы таксама не могуць знайсці патрэбных аргументаў на карысць сваіх каштоўнасцей і поглядаў. Пытанне «Хто ў нас будзе купляць трактары, калі мы выйдзем з Саюза?» заганяе ў тупік нават таленавітага і гаваркога паэта Ведрыча. У наступным надзвычай экспрэсіўным адказе герой па сутнасці прызнаецца ў сваёй адарванасці ад надзённых праблем жыцця краіны: «Якога… вы, кажу, прычапіліся да мяне з вашымі трактарамі?! Адкуль я ведаю?! Хай у вас пра гэта галовы баляць!» [10,362] 



  [4,атак паэтызацыі роднай мовы ў беларускай літаратуры быў закладзены славутым Ф. Скарынам, які ў прадмове да «Псалтыра» тлумачыў сваю перакладчыцкую і друкарскую дзейнасць тым, «што мяне літасцівы Бог з гэтае мовы на свет пусціў»[7, 131].Гэтае асабістае пачуццё абавязку перад роднай мовай з часам з'явілася важным імпульсам для развіцця беларускай ідэнтычнасці.Падкрэсліваючы значнасць мовы як асновы беларускага светаўспрымання, аўтары вылучаюць у сюжэтах твораў сітуацыю вяртання да яе.У тыя моманты, калі героі з будучага дакранаюцца да літаратурнага беларускамоўнага тэксту, яны перажываюць пачуццё псіхічнага і фізічнага разняволення, вяртаюць сабе страчаную гармонію.Пісьменнікі праводзяць прамую залежнасць паміж цэласнасцю свету наступных пакаленняў беларусаў і захаванасцю мовы.В.Марціновіч, выкарыстоўваючы нечаканае параўнанне мовы з наркотыкам, удакладняе, што яе эфект дзейнічае «толькі на тых, хто нарадзіўся тут, у нашых мясцінах, на Паўночна-Заходніх тэрыторыях, ці мае тутака этнічныя карані»[4, 38]. У сюжэце твора Г. Севярынец мова становіцца ўжо эфектыўным лячэбным сродкам ад дэпрэсіі. У дастаткова светлым будучым, у якім па незразумелых прычынах павялічваецца колькасць суіцыдаў сярод жыхароў таксама Паўночна-Заходняга краю, героі рамана ствараюць санаторый, дзе лечаць пацыентаў чытаннем кніг на «памерлай» мове. Традыцыйныя пастулаты беларускай нацыянальнай ідэі аб сакральнасці мовы, яе сувязі з жыццём нацыі актуалізуюцца ў сучаснай прозе праз мастацкія сюжэты, якія будуюцца на выразным супрацьпастаўленні вобразаў свайго і чужога і выяўляюць негатыўныя сцэнарыі будучага. Тым самым беларускія аўтары сцвярджаюць важнасць нацыянальнага свету, той мадэлі яго гарманічнага існавання ў якой мова дае чалавеку адчуванне асабістай самадастатковасці і сувязі з людской супольнасцю. 


	фактарам яе кансалідацыі. Сучасная літаратура, гэтага персанажа вельмі выразна перадае тая		героя, уведзены ў нацыянальную літаратуру
	развіваючы хрэстаматыйны тэзіс аб тым, што сцэна, калі ён, натхнёны думкамі аб будаўніцтве		яшчэ на пачатку ХХ ст., аказаўся праз стагоддзе
	заняпад беларускай мовы вядзе да смерці бела-новай прыбіральні на дачы, нечакана трапляе ў		зноў запатрабаваны ў ёй. У наш час папулярнай
	рускай нацыі, прапаноўвае для яго новы фармат палон да дзяцей. Звязаны, нават пад прымусам,		сюжэтнай калізіяй, якая абгрунтоўвае адмоўную
	мастацкай рэалізацыі. Разумеючы, што заклікі да пісьменнік, якога, па яго словах, раней прахо-		сутнасць гэтага хрэстаматыйнага персанажу, стала
	захавання нацыянальнай святыні, апеляцыі да дзілі ў школе, не можа расказаць ніводнага свайго		мастацкае «выкрыццё» змовы чужынцаў супраць
	свядомасці сучаснага чытача не заўсёды даюць твора, які б зацікавіў юных чытачоў.		беларускай супольнасці, яе мовы і культуры.
	жаданы вынік, беларускія пісьменнікі актыўна Фантазіруючы на тэму будучага, беларус-		Уласцівая сучасным канспіралагічным тэорыям
	На схіле ХІХ -пачатку ХХ стст., часу зараджэння звяртаюцца да яго фобій і інстынктаў. кая проза апошняга дзесяцігоддзя асэнсоўвае			нястрыманасць творчай фантазіі дазваляе вылучаць
	беларускай нацыянальнай ідэі, яе асноватворным У сітуацыі, калі значная колькасць беларусаў тэндэнцыі да ўніверсалізацыі культуры. У святле іх		нацыянальную праблематыку, ахінаючы яе ў
	элементам стала прызнанне каштоўнасці мовы. не бачыць небяспекі для сябе асабіста ў крызісе узмацнення айчыннымі аўтарамі прапаноўваюцца		алегарычна-сімвалічныя формы жанру антыўтопіі.
	У прадмове да зборніка вершаў «Дудка беларус-мовы і разлічвае спакойна перажыць яе гібель, да разгляду розныя сцэнарыі лёсу беларускай		Шукаючы эфектыўныя сродкі актуалізацыі
	кая» (1891 г.) паэт Ф. Багушэвіч, якога называюць літаратура папярэджвае, што знікненне моўнай мовы і беларускай нацыі. Ю. Станкевіч у рамане		. вобраза мовы, сённяшняя беларуская літаратура
	«бацькам беларускай нацыі», сфармуляваў два адметнасці нацыі запускае працэсы, якія будуць «П'яўка» паказвае свет татальнага дыктату над асо-	У гэтай дыскусіі, што адлюстроўвае актыўна прапануе чытачам заглянуць у тое буду-
	перабудовачны час, нацыянальная інтэлігенцыя мець катастрафічныя наступствы для жыцця найважнейшыя тэзісы нацыянальнай рэцэпцыі чае, у якім ужо няма месца нацыянальным адроз-бай, маніпуляцыі свядомасцю, духоўнай і фізічнай
	і беларуская большасць не знайшлі паразумення. кожнага яе прадстаўніка. У беларускай прозе беларускай мовы, якія сцвярджалі яе сакраль-ненням. У рамане А. Бахарэвіча «Дзеці Аліндаркі», дэградацыі чалавецтва, у якім пануе «трансмог
	Выпешчаная ў беларускай літаратурнай традыцыі апошніх двух дзесяцігоддзяў ідэя значымасці насць: «Наша мова для нас святая, бо яна нам паводле змрочнага аўтарскага прагнозу, гэтая агульнай іншаземнай мовы» [8, 28]. Тэрыторыя
	ідэя мовы як духоўнай каштоўнасці, аказалася мовы не абмяжоўваецца толькі дэманстрацыяй ад Бога даная» [1, 21] і неабходнасць абароны: эпоха павінна наступіць ужо літаральна заўтра. Беларусі ў антыўтопіі В. Марціновіча «Мова»
	залішне абстрактнай для тагачасных беларускіх яе гістарычнай каштоўнасці ці абгрунтаваннем «Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб «Адна краіна, адзін Язык. А што ня хоча яднацца, становіцца часткай Кітайскай імперыі, у якой
	рэалій. Гэтая выснова робіцца ў аповесці «Вёска» сацыяльнай важнасці. У творчых трактоўках не ўмерлі» [1, 22]. або ня хоча мець адзін Язык -вымірае» [2, 36] -прымяняецца смяротнае пакаранне за ўжыванне
	А. Федарэнкі на прыкладзе лёсу яе галоўнага героя мова пераносіцца ў шэраг тых натуральных Вызначаныя Ф. Багушэвічам пастулаты так характарызуе свой час адзін з герояў твора. і распаўсюджанне небяспечнага наркотыка ў
	Антона Васкевіча, высокія нацыянальныя ідэалы умоў, якія неабходны беларусам не толькі беларушчыны глыбока ўкараніліся ў бела-У свеце, дзе ўсё падпарадкавана ідэі дасягнення гар-выглядзе беларускамоўных тэкстаў. Героі кнігі
	якога падвяргаюцца сур'ёзнаму выпрабаванню для духоўнага, але і для фізічнага існавання, пада-рускім мастацтве слова, сталі магістральнымі моніі адзінства, выкарыстанне мовы прызнаецца Г. Севярынец «Дзень святога Патрыка» жывуць Такім чынам, літаратурны дыскурс
	жыццём на малой радзіме. Антон перакананы, ецца аўтарамі як закладзены прыродай кампанент сюжэтнымі лініямі беларускага нацыянальнага адхіленнем ад агульнапрынятай нормы. Цалкам у рацыянальным, тэхналагічным грамадстве, беларушчыны апошніх трох дзесяцігоддзяў
	светапогляду. Аднак на схіле ХХ ст. у беларус-жыццяздольнасці роду. у якім «афіцыйнае прызнанне чарговай мёртвай	што менавіта за беларускамоўнай прынцыповасці забыць пра мову людзям будучага перашкаджае вызначаецца глыбокім усведамленнем праблемы
	яго адлічылі з універсітэту, і нават першы час Дадзеная думка вызначае ідэйны змест прыпавесці кай літаратуры выразна выявіліся тэндэнцыі толькі адметнае вымаўленне. Апошняя праява мовай мовы беларускай даўно наспела» [5, 5]. беларускай мовы і нацыянальнай ідэнтыч-
	з самалюбаваннем бачыць у сабе героя, які Ф. Сіўко «Удог». Звяртаючыся да асэнсавання да іх пераасэнсавання. Неабходнасць новых мовы -мясцовы акцэнт -афіцыйна лічыцца Агульным у гэтых мастацкіх тэкстах бачыцца насці.
	пакутуе за нацыянальную ідэю. Але сістэма праблемы гістарычнага бяспамяцтва, пісьменнік падыходаў да выяўлення беларушчыны стала паталогіяй, якая патрабуе лячэння. Але распра-прагноз адносна не толькі бязрадаснага лёсу мовы,
	каштоўнасцей Васкевіча не супадае з прынцыпамі пераканаўча паказваецца, што ігнараванне белару-вынікам усведамлення таго, што класічнае цаваная методыка з гаспіталізацыяй у Лагеры, але і асабістага лёсу тых людзей, якія жывуць
	жыцця яго аднавяскоўцаў, для якіх родная мова самі сваіх агульных каштоўнасцей робіць іх слабымі, ўспрыманне вобраза нацыянальнага свету і бела-прыёмам пілюляў і нават хірургічным умяшаннем без яе. Мова ў сюжэце твораў падаецца базавым
	ніякім значымым статусам не валодае, яна «Абы-няздольнымі супрацьстаяць іншым супольнас-руская рэчаіснасць аддаляюцца адзін ад аднаго. незаўсёды прыносіць чаканы вынік. Доктар, які элементам існавання беларускай нацыі, без якога
	якая, ні польская, ні конская!» [10, 43]. Нават род-цям. Сюжэтную аснову твора складае гісторыя Катэгорыя мовы стала адным з тых кантрольных прысвяціў усё сваё жыццё вынішчэнню моўнага тутэйшае жыццё пераўтвараецца ў суцэльную
	ная маці не верыць напачатку, што за мовы, такой аб прыхаднях, што бесперашкодна асвойваюцца пунктаў вымярэння, у якім сучасная літаратура дэфекту, задумваецца над тым, што «нешта ёсьць шэрую паласу. Героі прозы В. Марціновіча
	неістотнай на яе погляд прычыны, сына маглі на беларускай зямлі і выцясняюць з яе карэннае зафіксавала разрыў паміж ідэальным уяўленнем у гэтай краіне такое -разьлітае ў самім паветры -і Г. Севярынец пакутуюць ад звышпрагматычных,
	выгнаць з універсітэту. Для яе больш верагоднай насельніцтва. Тым самым праблема нацыянальнага нацыянальнага і праўдай жыцця. што замінае людзям гаварыць чыста. Нейкі хімічны рацыянальных адносін, пастаянна знаходзяцца ў
	і зразумелай бачыцца версія, звязаная з гарэлкай. перамяшчаецца аўтарам у вымярэнне свой -чужы, Той факт, што мова не валодае агульнабела-элемэнт, які прымушае пухліну расьці з такой хут-прыгнечаным стане, адзіным спосабам вызвалення
	І яна з жалем ушчувае сына, што ён не такі, як якое абуджае архаічны страх перад іншымі і адвеч-рускай каштоўнасцю, на якую яе вылучала літа-касьцю, што калі своечасова ня ўзяцца, потым з якога для іх становіцца беларускамоўнага кніга.
	ратурная традыцыя, а моўная сітуацыя ў зна-ную прагу да самазахавання.	усе, папракае: «Нашто ты так гаварыў?... Хіба ты без хірургіі ўжо не абысьціся» [2, 186].
	не ўмеў як трэба?» [10, 18]. Ф. Сіўко не засяроджвае адмыслова ўвагі чнай колькасці беларусаў не выклікае абсалютна Аўтар рамана не шкадуе дэталей, якія
	ніякіх эмоцый, стаў падставай для спасціжэння на моўным пытанні, але сюжэт яго твора раз-	У	беларускай дэманструюць каварнасць, жорсткасць, праду-літаратуры ўслед
	за пораз фіксуе тыя эпізоды, у якіх беларуская рэальнай сутнасці беларускай супольнасці у тво-		ўсведамленнем маную і, адначасова, незразумелую нянавісць глыбіні праблемы
	нацыянальнага нігілізму пачаліся пошукі таго мова становіцца маркерам сутнасці герояў. Яе рах А. Федарэнкі. Адлюстроўваючы эпоху канца Доктара да мовы. Разам з тым сімптаматычна, што
	кола тэм і вобразаў, прыклад якіх дазваляў бы прыхільнікі складаюць шэраг постацей, шчырых 80-х -пачатку 90-х, пісьменнік паказаў разд-закладнікамі адносін да мовы выступаюць і іншыя
	наглядна прадэманстраваць жыццёвую важнасць і самаахвярных у сваім клопаце аб лёсе народа. военасць беларускага грамадства ў стаўленні да персанажы твора. Гэта Бацька, які апантаны ідэяй
	існавання самабытнай беларускай супольнасці. Праціўнікі мовы, у сваю чаргу, паўстаюць мовы. Як тыповы элемент той эпохі ў яго творах захавання мовы настолькі, што гатовы прынесці
	Рэалізацыя абарончых механізмаў нацыянальнай злачынцамі, якія складаюць падспудныя планы перыядычна ўзнікаюць эпізоды моўнай дыскусіі. на ахвярны алтар гэтаму «дэману» лёс сваёй
	культуры стала адной з найважнейшых задач мас-па духоўным і фізічным вынішчэнні мясцовага У апавяданні «Заява» -гэта размова з дзядзь-дачкі. А таксама самі беларускамоўныя дзеці, якія
	тацтва беларускага слова найноўшага перыяду, насельніцтва. Непрыняцце беларускай мовы кам, якога галоўны герой не змог пераканаць не падобныя на іншых, а таму вымушаны шукаць
	той місіяй, якая ў многім вызначыла мэты яе раз-перажываецца імі на фізіялагічным узроўні, паз-у неабходнасці беларускага навучання, у рамане па лесу тую кропку ў прасторы і часе, з якой пач-
	віцця ў сучасных сацыякультурных абставінах. начацца ў творы такімі дэталямі, калі мясцовая «Рэвізія» спрэчкі адносна каштоўнасці мовы, нецца іх шлях на «мапе Еўропы».
	Менавіта адчуванне адказнасці за каштоўнасці, гаворка выклікае ў чарговага антыгероя прыступ у якія раз-пораз уступае беларускі паэт Ведрыч. У гэтых блуканнях метафарычна адбіваюцца
	якія фарміруюць нацыянальны воблік беларус-нянавісці: «Каб яны паздыхалі! Колькі іх не вучы Усюды аўтар, нягледзячы на відавочныя асабістыя пошукі беларусамі сваёй ідэнтычнасці. Дзеці
	кага грамадства, абумовіла напаўненне твораў людская мове, як аб сцену гарох» [6, 115]) або «Аж сімпатыі да мовы і да яе носьбітаў, фіксуе нізкі задаюцца пытаннямі «Дзе мы?» і «Хто мы?»,
	сучасных аўтараў матывамі папярэджання трасець яго як, як пачуець слова» [6, 67]. Такая ўзровень нацыянальнага самаўсведамлення. але дапамагчы адказаць на іх ніхто з дарослых
	нацыянальнай катастрофы. неадэкватная, рацыянальна невытлумачальная Апанентамі тых, хто шчыра клапоціцца аб не можа. Бацька, дзякуючы якому дзеці атрымалі
	стане роднай мовы, перажывае за нацыянальную рэакцыя на мову з'яўляецца крытэрыем	З пункту гледжання існавання нацыянальнага мову, занадта схільны да самакапання і не можа
	ідэю, у творах А. Федарэнкі паўстаюць звычайныя вызначэння вобраза чужога.	міфа -тых калектыўных уяўленняў, якія ядна-быць побач з імі. Не гатовы выканаць гэтую місію
	юць людскую супольнасць, вылучэнне пагрозы Вораг беларушчыны -гэты зусім не новы людзі, які вызначаюцца практычным падыходам і пісьменнік, які адзіны на ўсю краіну мае права
	для існавання нацыі з'яўляецца магутным для нацыянальнай мастацкай свядомасці тып да жыцця. Неразуменне імі, здавалася б, гаварыць на роднай мове. Крытычная сутнасць
				Літературний процес: методологія, імена, тенденції

Павел Кошман


МОВА І НАЦІЯ ЯК ПРОБЛЕМНЕ ПОЛЕ СУЧАСНОЇ БІЛОРУСЬКОЇ ПРОЗИ

У статті розкривається специфіка осягнення сучасною білоруською літературою теми мови в контексті питань національної ідентичності й розвитку нації. Підкреслюється історичне значення тез про сакральну сутність мови та необхідність її захисту для формування уявлення про самобутність білоруської нації, відзначається актуальність ідеї цінності білоруської мови в соціокультурних обставинах кінця ХХ -початку ХХІ ст. Оборонна реакція національного мистецтва слова на занепад мови розглядається в динаміці. Виявляється глибина осягнення сучасного стану мовної проблеми в прозі А. Федоренка, підкреслюється художня ефективність її подання Ф. Сивком через звернення до архаїчного страху перед чужим, розкривається прогнозування катастрофічних наслідків мовного нігілізму в художніх сценаріях майбутнього О. Бахаревича, В. Мартиновича, Г. Севяринець. У висновках підкреслюється єдність позиції письменників в ідейному обґрунтуванні цінності мови як необхідної умови успішної реалізації нацією свого потенціалу. 
Ключові слова: сучасна білоруська проза, білоруська мова, національна ідентичність, білоруська ідея, націєтворчість. 

Pavel Koshman


LANGUAGE AND THE NATION AS A PROBLEMATIC FIELD OF MODERN BELARUSIAN PROSE

The article notes the specifics of comprehension of the topic languages by modern Belarusian literature in the context of national identity and nation development. The author emphasizes the historical importance of the theses about the immediacy of the language and the need to protect it for the formation of Belarusian nation identity. The author notes the relevance of the idea of the value of the Belarusian language in the socio-cultural circumstances in the 20 th -21 st centuries. The defensive reaction of the national art of the word to the decline of the language is considered in dynamics. The author reveals the depth of comprehension of the modern state of the language problem in Fedorenko's prose; he emphasizes the artistic efficiency of its representation is emphasized by F. Syvko through the establishment of the archaic fear of others and points out the prediction of the catastrophic consequences of linguistic nihilism in future artistic scenarios of A. Bakharevych, M. Martynovych, H. Severynets. The conclusion emphasizes the unity of writers' position in the ideological justification of language value as a necessary condition for successful realization of the nation's potential. 
Key words: modern Belarusian prose, Belarusian language, national identity, Belarusian idea, nationbuilding.