Павел Ушкевiч Гродна

Нараты  уныя стратэгii беларускай "жаночай" гiстарычнай прозы (на прыкладзе творчасцi Вольгi Iпатавай) 
Ключавыя словы: "жаночая проза", нараты уныя стратэгiя, эмацыйна-аналiтычная суб'ектнасць, iдэйна-тэматычная сутнасць, жанрава-стылiстычны падзел 

"Жаночая проза" як паняцце лiтаратуразна уства з'я уляецца з'явай неадназначнай i не да канца вывучанай. Выдзяленне "жаночай прозы"  у кантэксце сучаснай лiтаратуры абумо улена, на думку даследчыка у, некалькiмi фактарамi: а утаржанчына, гало уная гераiняжанчына, праблематыка таксама звязана з жаночым лëсам. Вялiкую ролю адыгрывае i жаночы пункт погляду на навакольную рэчаiснасць [Зумбулидзе 2011, 21]. На думку В. Га урылiнай, паняцце "жаночай лiтаратуры" мае два значэннi: "...у шырокiм сэнсегэта  усе творы, напiсаныя жанчынамi, без рознiцы ад таго, цi прытрымлiваецца а утар у сваëй творчасцi пазiцый фемiнiзму цi падтрымлiвае патрыярхальныя традыцыi. I  у вузкiм разуменнiгэта кола тэкста у, у аснове якiх ляжыць уласна жаночы погляд на традыцыйныя агульначалавечыя праблемы (жыцця i смерцi, пачуцця i абавязку, узаемаадносiн чалавека i прыроды, сям'i i многiя iншыя)" [Гаврилина 2009, 107]. На першы план пры даследаваннi такой прозы вылучаецца адзнака гендэру, а непасрэдна жанрава-стылiстычны i iдэйна-тэматычны падзел адыходзiць на другi план. 
Прычына iнтарэсу да "жаночай групы" твора у не столькi  у прадста уленых персаналiях мастако у гiстарычнага жанра, колькi  у iх адметнай манеры пiсьма i своеасаблiвым поглядзе на падзеi да уномiнулыя, але ад гэтага не менш цiкавыя i займальныя. Калi за-зiрнуць у сусветную лiтаратурную скарбонку, то можна вылучыць наступных прадста унiц "жаночай прозы": Ж. Санд, М. Наварская, Дж. Осцiн, Дж. Элiот, Э. Ажэшка, В. Вульф, Ф. Саган, Н. Сарот i iнш. Дыяпазон выкарыстаных жанра у даволi-такi шырокi: навэлы, апавяданнi, раманы, хронiкi. 
Адзначым таксама, што жанчыны-пiсьменнiцы  у сусветнай гiстарычнай прозе прадста улены не надта вялiкай колькасцю, асаблiва калi пара уно уваць iх з моцнай паловай чалавецтва. Так, калi гаварыць пра "жаночую плынь" гiстарычнага жанра, то варта згадаць такiя iмëны, як Вера Хенрыксан (Нарвегiя), Анна-Луiза Босбом-Тусан (Галандыя), Элiзабет Элет ды Элойн Пэйджэлс (ЗША). 
Што ж датычыцца беларускай лiтаратурнай прасторы, то сучасная "жаночая" гiстарычная проза вядомая  у многiм дзякуючы талентам такiх жанчын-лiтаратара у, як Вольга Iпатава, Валянцiна Ко утун, Людмiла Рубле уская, Зiнаiда Дудзюк. Тым не менш, можна сцвярджаць, што "беларуская жаночая проза зыходзiць ад дагматычных схема у i спрабуе мадыфiкаваць маскулiнны кантэкст праз выя уленне спецыфiчнага жаночага досьведу" [Сальнiкава, 2012]. Жанравая сiстэма такой прозы дастаткова разгалiнавана. Тут сустракаюцца i гiстарычны раман, i раман-жыцiе, i паралельны раман, i раман-рэканструкцыя, i гатычны раман, i аповесць-хранограф, i нават мiстычныя аповесцi. На жаль, беларуская гiстарычная "жаночая проза" даследавана недастаткова по уна. Мала звяртаецца  увагi як на жанрава-тэматычныя аспекты гэтага феномену, так i на асаблiвасцi расстано укi персанажа у, ролю а утара  у пабудове аповеду, нараты уныя стратэгii "жаночай лiтаратуры". Аднак, што важна, менавiта нараты уныя стратэгii пiсьменнiц шмат у чым уплываюць на iдэйна-тэматычную сутнасць i жанрава-стылiстычны падзел прозы. 
Пад нараты унымi стратэгiямi будзем разумець у тым лiку i формы аповеду, што найбольш часта выкарысто уваюцца пiсьменнiцамi. Так, вылучым, на нашу думку, асно уныя а утарскiя стратэгii беларускай гiстарычнай "жаночай прозы": 1) Дамiнанта "я-наратара". Паданне становiцца "асвечаным" праз а утарскую маналагiчную  устано уку1 . 
2) Герой творане аддалены эпiчна, а, наадварот, максiмальна наблiжаны. Можна меркаваць, калi гэта асоба мужчынскага полу, то ëн з'я уляецца "каханкам" а утаркi, бо вiдавочна сiмпатыя, якая перарастае  у любо у да свайго персанажа. Калi гэта асоба жаночага полу, то назiраецца яе надзвычайная "душэ уная блiзкасць" да пiсьменнiцы. 
3) Чытач твора становiцца " уласнасцю" а утаркi. Iншымi словамi, яна "дзейнiчае" без аглядкi на яго. 4) Эмацыйна-аналiтычная суб'ектнасць як аснова "жаночай" гiстарычнай прозы. 
Зараз звернемся непасрэдна да гiстарычнай спадчыны Вольгi Iпатавай. 
Так, у творчасцi пiсьменнiцы дамiнанта "я-наратара" выразна прая уляецца  у большасцi яе мастацкiх аповедах. У гiстарычнай аповесцi Прадыслава асно уны аповед вядзецца як ад трэцяй асобы, так i ад iмя Ефрасiннi Полацкай. Але на першым плане эмацыйна-аналiтычны дыскурс, звязаны з асобай гало унай гераiнi: "Можа, я зашмат клапацiлася, каб манастыры мае нi  у чым не мелi патрэбы, дый занадта абцяжарвала сябе мiрскiм,думала Ефрасiння. -Можа, з-за гэтага i не  усе сiлы аддала Богу. А цi даруе ëн мне?" [Iпатава 1997, 66]. Гало уная гераiня твора не аддалена эпiчна, а, наадварот, максiмальна наблiжана да а утаркi. У аповесцi "Прадыслава" гiсторыя з'я уляецца толькi фонам, на якiм канцэнтруецца " унутраная падзейнасць" твора: думкi, пачуццi, перажываннi гало унай гераiнi. Знешнiх падзей тут не так шмат, улiчваючы, што асно уную  увагу пiсьменнiца надае менавiта духо уна-псiхалагiчнаму свету Ефрасiннi Полацкай. Жыццë гало унай гераiнi пададзена без падрабязнасцей, без заглыбленасцi  у канкрэтныя факты бiяграфii. Чытачы знаëмяцца з яе маладосцю, з першым каханнем, з дзейнасцю Ефрасiннi  у родным Полацку, з апошнiмi гадамi жыцця. Аднак бiяграфiчныя рысы адлюстраваны хутчэй пункцiрна, эпiзадычна. Такi паказ жыцця беларускай асветнiцы тлумачыцца выя уленнем гало унай а утарскай задумы, дзе асно унае -"раскрыць багаты  унутраны свет сваëй незвычайнай гераiнi, паказаць моц духу i розуму жанчыны-прарочыцы, здольнай узняцца над сваiм часам, аналiзаваць яго сутнасць, жыццë людзей, задумацца над вечным i часовым" [Савiк 2003, 78]. 
Эмацыйна-аналiтычная суб'ектнасць "я-наратара" знаходзiць свой працяг i  у наступнай аповесцi Чорная княгiня. А утарская суб'ектнасць выражаецца праз дзëннiкавыя запiсы, з якiх пачынаецца  уступны раздзел твора. Запiсы належаць гало унай гераiне шляхцянке Еве, таму праз яе эксплiцытнае  успрыманне мы знаëмiмся як з да уномiнулымi падзеямi, так i з насельнiкамi тагачаснай эпохi: "Сëння, генвара дванаццатага дня, року тысяча пяцьсот восемдзесят восьмага, пачала я, раба божая Ева Ваяро уна Касцевiчу уна, запiс гэты" [Iпатава 1997, 71]. Аднак пасля апавядальны маналог гало унай гераiнi саступае месца а утарскiм развагам, а утарскаму аповеду ад свайго iмя. I праз прызму светабачання а утара чытачы  успрымаюць далейшы ход падзей, суперажываюць персанажам твора. Аповесць пабудавана  у форме дзëннiка-споведзi, якi прадугледжвае iнтанацыю даверлiвасцi i шчырага спачування. Зно у-такi, гераiня твора максiмальна наблiжана як да а утара, так i да чытачо у. Тут таксама даследуецца  унутраны свет героя у, а садзейнiчае гэтаму адметнае апiсанне мастацкага матэрыялу, якi "падаецца не праз вусны апавядальнiцы, а праз гiстарычныя даведкi, разгорнутыя спасылкi, удакладненнi, пабочныя падзейныя лiнii" [Шынкарэнка 2002, 101]. Гало уная гераiня твора Ева Касцевiч ад свайго iмя вядзе аповед, узна уляючы эпiзоды з бiяграфii, з асабiста перажытага. Аднак у той жа момант у аповесцi адчуваецца i голас пiсьменнiцы, якая час ад часу апярэджвае падзеi, удакладняючы i нават прадугадваючы далейшы сюжэтны ход: мы даведваемся пра лëс папер гало унай гераiнi  у гады як Першай Сусветнай вайны, так i  у часы Вялiкай Айчыннай вайны. Патрэбна адзначыць, што  увага канцэнтруецца не толькi на вобразе Евы Касцевiч, на яе  унутраным свеце, але i на iншых не менш важных персанажах. Адчуваем перажываннi Гальшкi Астрожскай, якая паступова пера утвараецца  у чорную княгiню, ацэньваем народны каларыт Баркулабiхi, адзначаем асветнiцкую дзейнасць Сымона Буднага. Iншымi словамi, чытачы з'я уляюцца прамымi сведкамi жыццëвых калiзiй як гало уных, так i другасных персанажа у, адчуваюць iх перажываннi, эмоцыi, унутраныя супярэчнасцi i канфлiкты. Бясспрэчна, перад намi аповесць з пераважнай эмацыйнай суб'ектнасцю, як дамiнанты  у характарыстыцы дзейных асоб твора. За уважым цiкавую акалiчнасць: дзëннiк Евы Касцевiч як распачынае, так i завяршае аповесць. Тым самым падкрэслiваецца не толькi дакладнае пра удападабенства апiсаных падзей, колькi  успрыманне сюжэтнай лiнii твора праз свядомасць гало унай гераiнi, а утаркi дзëннiкавых запiса у. Чытачы з'я уляюцца сведкамi нараджэння самых розных пачуцця у у душы Евы Касцевiч, паглыбляючыся  у эмацыйна-аналiтычныя роздумы напачатку гало унай гераiнi, а затым ужо i непасрэдна а утаркi твора. 
Падобны напрамак пiсьменнiцкай зацiка уленасцi назiраем i  у наступным гiстарычным творы В. Iпатавай За морам Хвалынскiм. 

Гало уны герой Алекса трапляе 

у розныя сiтуацыi, абставiны, спасцiгае сутнасць не толькi душэ унага свету прадста унiко у iншых культур, народа у, але i заглыбляецца  у даследаванне свайго характару, унутранага стану душы. На думку В. К. Шынкарэнкi, каб а утар змог абгрунтавана раскрыць характар героя рамана, у сюжэтную канву твора трапна  уводзяцца "шматлiкiя фальклорныя жанры, лiтаратурныя i фiласофскiя цытаты, элементы прытча у, змест якiх або пацвярджае той цi iншы стан дзеючай асобы, або замацо увае яе пэ уныя душэ уныя i разумовыя зрухi. Прыкладна такая ж роля  успамiна у героя, яго сно у-трызнення у" [Шынкарэнка 2002, 109]. Зусiм не выпадкова старонкi рамана "насычаныя не толькi такiмi паэтычнымi радкамi, але i легендамi, вытрымкамi з Карану, з твора у Iбн-Сiны, якiмi захапля уся Алекса. Да месца невялiкiя  уста уныя навелы-прыпавесцi, эпiзоды мiфалагiчнага, фальклорна-казачнага зместу: чаму людзi не павiнны ведаць, калi настане iх смяротны час, павучальная гiсторыя пра зарок суфiйскага паэта нiколi не есцi мяса слана, мiфалагiчнае паданне пра незвычайную прыгажуню Зухру-Венеру..." [Савiк 2003, 98]. Тым самым паэтызуецца душа Алексы, раскрываецца яго багаты  унутраны свет. Асно уная  увага  у апавядальнай плынi аддадзена эмацыйна-рамантызаванай плынi, што рэалiзуецца на старонках рамана праз вобраз гало унага героя. Адначасова з апiсаннем сярэднеазiяцкай прыроды i культуры чытачы даведваюцца i пра падзеi з гiсторыi старажытнага Полацка. Паданне становiцца "асвечаным" праз а утарскую маналагiчную  устано уку, таму што сюжэтная плынь полацкага жыцця пададзена вачыма не толькi гало унага героя, але i а утара, якi такiм чынам выбудо увае свой аповед. Прычым а утар як быццам становiцца сведкай тых падзей, што разгортваюцца на старажытнай полацкай зямлi: "А  у гэты час у далëкiм Полацку, хутаючыся  у старую адзëжыну, пазiраючы на халодны дождж, што, не перастаючы, уперамешку са снегам сыпа уся i шаргаце у па сцежках келлi, выводзi у начыста летапiсец, чарнарызец Нiкан, слова за словам, перапiсваючы яшчэ з лета напiсанае з бяросты на пергамент, што захаваецца навечна" [Iпатава 1997, 124]. Эмацыйна-аналiтычная суб'ектнасць падсумо уваецца на апошнiх старонках рамана выявай усеагульнага а утара: "Гляджу на сярэбраны дырхам з адкапанага скарбу, думаю пра тое, колькi сыно у i дачок маëй зямлi не вярнулiся з далëкiх дарог, загiнулi, не данеслi, не сказалi пра тое, што маглi б... А хто i заста уся чужынцам, адрокшыся ад яе, спакусi ушыся чужымi дабротамi i чужым небам [...]. Цi адкажа нам калi-небудзь на гэта Час? Цi раскрые свае таямнiцы, што там i сям зе ураюць у аб-рабаваным, акрыва уленым палатне беларускай гiсторыi...?!" [Iпатава 1997, 242]. 
У рамане Залатая жрыца Ашвiна у пiсьменнiца выкарысто увае не толькi  уласны творчы матэрыял, але i шматлiкiя дакументальныя факты, розныя паданнi, вытрымкi з кнiжных помнiка у. Усë пададзенае  у рамане "сцэментаванае творчымi  уя уленнямi а утара, дае магчымасць убачыць той складаны, супярэчлiвы перыяд..." [Савiк 2003, 103]. У тым i заключаецца дамiнанта "я-наратара", калi аповед падзяляецца на  уласныя словы персанажа i на выказваннi а утара. Шмат увагi  у творы аддадзена ня уласна-простай мове гало унай гераiнi Жывены, дзе  уздымаюцца бадай што ключавыя а утарскiя iнтэнцыi. У разуменнi такiх iдэйных задум "выразна акрэслiваецца а утарская пазiцыя, выказаная праз думкi, развагi Жывены, якая, не адпрэчваючы безагаворачна надыход новага, у нечым пагаджаючыся з Войшалкам, якi  у спрэчцы з ëй даводзi у, што яднанне людзей павiнна адбывацца на грунце адзiнай рэлiгii, усë ж iмкнецца даказаць неабходнасць захавання лепшых традыцый старых веравання у i абрада у" [Савiк 2003, 107]. Адзначым, што  у творы некалькi сюжэтных лiнiй: асобнае жыццë паганца у, побыт князя Мiндо уга, наваградца у, купцо у, крыжако у... Аднак усе сюжэтныя хады яднае вобраз гало унай гераiнi, i менавiта праз Жывену раскрываецца калейдаскоп падзей i апiсваецца маля унiчы каларыт далëкiх земля у. Мусiм прызнаць: праз эмацыйна-псiхалагiчнае  успрыманне гераiняй тых цi iншых падзей чытачы фармiруюць i сваë  уя уленне, свой пункт погляду адносна прыдуманых i рэальна-iснуючых персанажа у, а таксама звязаных з iмi падзей. Так бы мовiць, праз "люстэркавае праламленне" свядомасцю Жывены перад чытачамi праходзяць сюжэтныя калiзii твора. 
У рамане Вяшчун Гедзiмiна цэнтральным героем выступае прад-ста унiк рэлiгiйнага культу: жрэц Лядзейка. Аповед вядзецца ад iмя гало унага персанажа, адпаведна, усе падзеi раскрываюцца праз успрыманне эксплiцытнага апавядальнiка, якi з'я уляецца, як i  у папярэднiх раманах пiсьменнiцы, выразнiкам а утарскай пазiцыi, "я-наратарам". У гэтым творы прыгоднiцка-захапляльныя элементы сюжэта адыходзяць на другi план, у той час як на мастацкую авансцэну выходзiць "аналiтычна-фiласофскi, iнтэлектуальны пошук" [Савiк 2003, 135]. Нягледзячы на тое, што гало унай дзеючай асобай выступае мужчынскi персанаж Лядзейка, усë ж такi  у рамане вялiкая  увага аддадзена i жаночым вобразам: жыццë Альдоны-Ганны разгортваецца на старонках твора  у выглядзе асобнай своеасаблiвай аповесцi. Згадваецца i вобраз Бiруты, якi раскрываецца  у самых розных часавых вымя-рэннях. Мы знаëмiмся з Бiрутай-падлеткам, Бiрутай-дзя учынай, Бiрутай-нявестай, Бiрутай-жонкай, Бiрутай-мацi. Майстэрства пiсьменнiцы якраз i заключаецца  у тым, каб увесь каларыт тагачаснай эпохi, гiстарычныя, этнаграфiчныя, фальклорныя веды выкласць не проста праз звычайнае iх апiсанне, а скарыстацца для гэтага самымi рознымi мастацкiмi прыëмамi, сярод якiх можна за уважыць "дынамiчныя дыялогi, унутраныя маналогi як паток свядомасцi таго або iншага героя, вешчыя сны-прадказаннi, а мова Лядзейкi, ад iмя якога вядзецца апавяданне, насычана афарызмамi, прыма укамi, своеасаблiвымi язычнiцкiмi прафесiяналiзмамi, пададзенымi з пачуццëм меры i мастацкай мэтазгоднасцi" [Савiк 2003, 144]. 
Такiм парадкам, падводзячы высновы, адзначым, што нараты уныя стратэгii беларускай "жаночай" гiстарычнай прозы звязаны як з эксплiкацыямi а утара на старонках твора у, так i з асаблiвасцямi эпiчнай дыстанцыi памiж падзеямi, персанажамi, гало унымi героямi гiстарычных аповеда у. А утарская маналагiчная  устано ука выконвае першасную ролю пры пабудове мастацкага аповеду, а дамiнанта "я-наратара" прая уляецца  у асно уным праз эмацыйна-аналiтычную суб'ектнасць гiстарычных твора у Вольгi Iпатавай. Унiкальнасць апавядальнай структуры гiстарычных твора у пiсьменнiцы якраз у тым, што  усiх персанажа у яна "прапускае" праз свой унутраны душэ уны стан, "прасвечвае"  усе падзеi сваiм ста уленнем да рэчаiснасцi, не дапускае анiякага дыялогу з чытачамi i, так бы мовiць, "а утарытарна" не дапускае iншай факальнай перспектывы на разглядаемыя падзеi. А гэта, у сваю чаргу, уплывае на iдэйна-тэматычную сутнасць i жанрава-стылiстычны падзел iпата ускай прозы. Акрамя таго, разглядаемыя нараты уныя стратэгii  у цэлым характэрныя для масiву беларускай "жаночай" гiстарычнай прозы i такiм чынам iх варта разглядаць у агульным рэчышчы е урапейскай гiстарычнай лiтаратуры. 



  Лiтаратура Зумбулидзе И., 2011, «Женская проза» в контексте современной литературы, [в:] Современная филология: материалы междунар. заоч. науч. конф., Уфа, с. 21-23. 



Гаврилина О., 2009, Чувство природы как один из способов создания образа героини в женской прозе, "Вестник Ленинградского государственного университета им. А. С. Пушкина", № 2 (26), с. 105-114. 
Першая згаданая стратэгiядамiнанта "я-наратара"зусiм не азначае по унае дамiнаванне толькi суб'екты унага аповеду. У агульным масiве гiстарычнай прозы ëсць месца i аб'екты унаму аповеду, калi на першы план выходзiць аповед ад трэцяй асобы. У той жа час у творах могуць сумяшчацца два тыпы аповеду: ад першай i трэцяй асобы. У такiм разе варта казаць пра iснаванне суб'екты уна-аб'екты унага аповеду. 

NARRATIVE STRATEGY OF THE BELARUSSIAN "FEMALE" HISTORICAL PROSE

(ON THE EXAMPLE OF OLGA IPATOVA) 
This article discusses the specifics of women's prose. Author analyzes the strategies of the Belarusian women's historical prose. As an example, taken by Olga Ipatovoj historical prose. Feature of the emotional and analytical works of the Belarusian subjectivity of the author. Shows examples that illustrate how feature category of the author and the author's specific intentions. 
Павел Ушкевiч e-mail: