Паэтычная спадчына Францішка Скарыны

Keywords: acathistus, accentual verse, biblical verse, Francysk Skaryna, kontakion, poetry, syllabic verse, versification

The article examines the poetic heritage of Francysk Skaryna, demonstrated in his forewords to the Bible and in his translations of the biblical books. The article presents unknown poems of Skaryna, educed from his translations of the Bible, and from acathistuses of The Little Travel Book (1522). A special attention is given to the typology of the Skaryna's poetic works, such as syllabic and biblical verse, as well as to kontakion (part of acathistus). It is argued that the structure of Skaryna's syllabic verses is similar to the accentual verse of traditional folk versification. In his syllabic verse, Skaryna embarks on a versification experiment, modifying structural and textual content as well. As kontakion is a fixed form, innovations seem to be of lesser significance. 

Franciszek Skaryna

Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny 

Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny


Streszczenie:

W artykule zbadano poetyckie dziedzictwo, jakie pozostawił po sobie Franciszek Skaryna w swych autorskich przedmowach do ksiąg biblijnych oraz w przekładach tychże ksiąg. Nieznane wiersze Skaryny, wydane przez autora w tłumaczeniach Biblii i w akatystach z Książeczki podróżnej (1522), w artykule są prezentowane po raz pierwszy. Szczególną uwagę zwraca się na typologię utworów poetyckich Skaryny, takich jak wiersz sylabiczny i biblijny, a także na kontakion (część akatystu). Ustalono, że struktura sylabicznych wersetów Skaryny jest zbliżona do tradycyjnej wersyfikacji ludowej, do akcentowanego wersu. W jego sylabicznych wersach Skaryna przechodzi do eksperymentu wersyfikacyjnego poprzez swoją strukturę i treść tekstu. Ponieważ kontakion jest mieszanką form, innowacje okazują się w nim nieznaczne. 
Słowa-klucze: akatyst, werset akcentowany, werset biblijny, kontakion, wersyfikacja У сваіх развагах пра мінулае сучасны чалавек часта экстрапалюе на продкаў свае светапоглядныя ўстаноўкі. Між тым светабачанне чалавека пачатку ХХІ ст. ужо істотна адрозніваецца ад светабачання чалавека пачатку ХХ ст., не кажучы пра больш аддаленыя ў часе эпохі, як у выпадку Скарыны, -500 гадоў. 
Эпоха Сярэднявечча, у якую нарадзіўся Францыск Скарына, у галіне мастацкага слова выпрацавала два прынцыпова адрозныя метады мастацкай творчасці: 1) творчыя памкненні мастака маглі быць абумоўлены верай, і тады яны былі скіраваны на спасціжэнне гармоніі свету, а значыць -Створцы, 2) творчасць магла ўспрымацца як уласцівасць пэўнай асобы, і тады яна была скіравана на крытыку і гарманізацыю свету або на апісанне суб'ектыўных уражанняў. У першым выпадку маецца на ўвазе славеснасць, як увасабленне Логаса ў словах, у другім -літаратура, як матэрыяльнае ўвасабленне Логаса ў літарах, а значыць -уласна мастацкая творчасць, выдумка, 

Franciszek Skaryna

Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny fiction 1 . Вядома, паміж названымі метадамі не існавала строгай мяжы, ды і ніводны з іх не бытаваў у ідэальна чыстай форме (найбольш яскравы доказ таму -адрозненні ў лацінскім, грэчаскім, славянскіх, раманскіх і г. д. перакладах Бібліі). Асабліва відавочнымі робяцца змены на зломе эпох, калі сярэднявечнае тэацэнтрычнае светабачанне паступова выцясняецца рэнесансным гуманацэнтрызмам. Было б, аднак, вялікай памылкай успрымаць падобную змену як звычайную замену, паколькі Бог па-ранейшаму заставаўся аб'ектам усеагульнай гларыфікацыі. Гуманізм эпохі выявіўся ў тым, што ўпершыню была звернута ўвага і на чалавека таксама як вяршыню Боскага стварэння, як на асобу богападобную (маючую душу, розум і мараль), але не роўную, не тоесную Богу (здольную да стварэння, але выключна ў межах, якія вызначае ёй Бог па ласцы сваёй). Кажучы інакш, у эпоху Рэнесансу ў еўрапейскай гісторыі адбыўся канчатковы падзел сусвету на сферы Боскага і чалавечага, чалавек як бы атрымаў прастору для ўласнага развіцця і творчасці (не абсалютнай, аднак, а ў рамках дзесяці прыказанняў Божых). Менавіта таму ў еўрапейскіх культурах другой паловы XV -першай паловы XVI ст. адбыўся літаральна выбух ва ўсіх сферах гуманітарнай дзейнасці: у культуры, эканоміцы, палітыцы, рэлігіі, заканадаўстве, мастацтве, пісьменстве. Менавіта ў гэты час прыступіў да ўвасаблення свайго біблійнага праекта Францыск Скарына. 
Сярод мноства аспектаў перакладчыцкай, выдавецкай і асветніцкай дзейнасці Францыска Скарыны пытанне пра яго ролю ў развіцці беларускага і ўсходнеславянскага сілабічнага вершаскладання нячаста аказваецца ў фокусе ўвагі даследчыкаў. Тут працяглы час існавала маўклівая згода, асвечаная аўтарытэтам такіх карыфеяў філалагічнай навукі, як П. Уладзіміраў і Я. Карскі, якія лічылі вершаваныя тэксты Скарыны першымі спробамі айчыннага сілабічнага вершаскладання, узорам для якіх нібыта паслужылі польскія і чэшскія крыніцы 2 . Пры гэтым абодва даследчыкі ніякім чынам не закрана-1 Л. Левшун, История восточнославянского книжного слова XI-XVII веков, Минск 2001, с. 7. 

2

П. Владимиров, Доктор Франциск Скорина. Его переводы, печатные издания и язык, Санкт-Петербург 1888, с. 127; Е. Карский, Белорусы, т. 3, вып. 2, Петроград 1921, с. 27. лі вершавай прыроды падобных твораў і не падавалі спасылак на магчымыя крыніцы запазычання; простае сцвярджэнне пра спробы сілабічнага вершаскладання выяўлялася самадастатковым. Першым, хто падвергнуў аналізу высновы папярэднікаў, стаў П. Беркаў, які слушна звярнуў увагу на тое, што нельга падыходзіць да аналізу вершаў Скарыны па строгіх крытэрыях перыяду росквіту віршавай паэзіі другой паловы XVII -першай трэці XVIII ст., бо "нават у вершах перыяду росквіту сілабікі сустракаецца многа адступленняў ад кананічных правіл, а ў больш ранні перыяд адступленні з'яўляліся «нормай»" 3 . Даследчык вылучае асноўныя прыкметы сілабічнага вершаскладання ранняга перыяду: больш-менш датрыманая роўнаскладовасць парных радкоў, абавязкова аб'яднаных рыфмай; неабавязковасць цэзуры; як няцотная, так і цотная роўнаскладовасць. Паводле гэтых крытэрыяў двухрадкоўе з прадмовы да кнігі Эсфір ("Не копай под другом своим ямы...") апраўдана выключаецца з ліку вершаў, якія могуць быць аднесены да сілабічных або блізкіх да іх 4 . 
Выявіўшы ў паэтыцы Скарынавых твораў паралелізм членаў, П. Беркаў прыходзіць да высновы, што ўсе гэтыя творы ўзніклі на ўзор біблейскіх вершаў. Але ці з'яўляюцца праявы паралелізму ва ўсіх трох вершах ідэнтычнымі? 
Калі зыходзіць з прапанаванага П. Беркавым азначэння паралелізму членаў ("асаблівае, нібы паралельнае развіццё ідэі ў паэтычнай «адзінцы» -вершы" 5 ), то ў выпадку двухрадкоўя з прадмовы да кнігі Эсфір наяўнасць паралелізму відавочная: 
Не копай под другом своим ямы, сам ввалишся в ню. 
Не став, Амане, Мардохею шибенице, сам повиснеш на ней. 
Першы радок гэтага двуверша тоесны Скарынавым перакладам з кнігі Прытчаў Саламона ("Кто под другомъ копает яму, впадеть 3 П. Беркаў, Ф. Скарына і пачатак усходнеславянскага вершаскладання, 450 год беларускага кнігадрукавання, Мінск 1968, с. 249. самъ в ню, // и кто на кого валит камень, того самого побиеть", 26:27 6 ), з Эклезіяста ("Кто копает яму, увалится в ню, // и кто казить плот, укусить сего вужъ", 10:8) і з кнігі Ісуса, сына Сіраха ("Кто копаеть яму, впадает в ню, // и кто кладетъ пред ближним своимъ камень, уражен бываеть самъ о нь, // и кто иному ставить сило, той самъ в немъ загинеть", 27:29). Другі радок створаны Скарынам на ўзор першага (уласна біблейскага) і ілюструе (развівае) закладзеную ў ім думку на канкрэтным лёсе візіра Амана. З гэтага прыкладу вынікае, што паралелізм членаў уключае некалькі складнікаў: 1) ідэйную/вобразную тоеснасць, 2) сінтаксічнае падабенства, 3) рытмічнае падабенства, 4) суадноснасць часцін мовы (дзеяслоўдзеяслоў, назоўнік -назоўнік/займеннік). Назавем такі паралелізм безумоўным. 
Ці так адбываецца заўсёды? Што тычыцца іншых двух вершаў, якія традыцыйна разглядаюцца даследчыкамі ў творчым даробку Ф. Скарыны (чатырохрадкоўе з прадмовы да кнігі Іова і дэкалог з кнігі Выхаду), то зыходзячы з прапанаванага П. Беркавым азначэння паралелізму апошні тут вытрымліваецца не цалкам. Сапраўды, якая ідэя, выяўленая ў першым радку чатырохрадкоўя з прадмовы да кнігі Іова, атрымлівае паралельнае развіццё ў другім? 
Богу в троици единому ко чти и ко славе, Матери Его Пречистой Марии к похвале, Всем небесным силам и святым Его к веселию, Людем посполитым к доброму научению. 
Аднак калі ўдакладніць азначэнне паралелізму як "тоеснае або падобнае размяшчэнне элементаў мовы ў сумежных частках тэкста, якія, суадносячыся, утвараюць адзіны паэтычны вобраз" 7 [5, с. 267], робіцца відавочнай прысутнасць у названым вершы адзі-6 Тут і далей спасылка на верш наша, паколькі ў выданнях Ф.Скарыны падаецца толькі разбіўка на главы. 

Franciszek Skaryna

Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny нага паэтычнага вобраза -іерархіі разумных істот створанага Богам сусвету, выбудаванай па схеме "адрасат" -"мэта" 8 . У дадзеным выпадку паралелізм праяўляецца на ўзроўні вобраза, а не ідэі. Характэрна, што ў вершы няма дзеясловаў (без дзеяслова немагчыма выказаць ідэю), а дзеяслоў вытиснулъ [книгу], 'надрукаваў', толькі падразумяваецца. 
Калі вершаваны дэкалог з прадмовы да кнігі Выхад прадставіць у тым графічным выглядзе, у якім падае яго Скарына (рыфмаваныя папарна ў радок прыказанні), безумоўны паралелізм членаў будзе назірацца ў трох выпадках з пяці. 
Прыказанні 1-2: 
Веруй в Бога единого А не бери надармо имени Его. 
Тут паралелізм грунтуецца на сінтаксічнай і рытмічнай будове, а таксама на лагічным суаднясенні "Бога" -"имени Его". Ідэя першага радка выяўляецца (развіваецца) у другім радку ў адным са сваіх істотных аспектаў: сапраўдная вера ў адзінага Бога патрабуе не згадваць Яго імя надарма. 
Прыказанні 2-3: 
Помни дни святые святити, Отца и матку чтити. 
У вершы наяўная ідэйная тоеснасць радкоў, яны падобныя сінтаксічна і рытмічна; дзеяслоў "помни" падразумяваецца і ў пачатку другога радка, "дни" суадносіцца з "отца и матку", "святити" з "чтити". 
Прыказанні 9-10: 
Не пожедай жены ближнего, Ни имения или речи его. 

8

П. Беркаў, Ф. Скарына і пачатак усходнеславянскага вершаскладання, с. 257. 

Franciszek Skaryna

Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny Прагібіцыйны дзеяслоў "не пожедай", які адначасова выяўляе ідэю, падразумяваецца і ў другім радку; "жены" суадносіцца з "имения или речи", "ближнего" -з "его". 
Нельга не заўважыць, што ва ўсіх трох выпадках ідэя перадаецца на пачатку першага радка з дапамогай дзеяслова, які ў другім радку толькі падразумяваецца. У выпадку астатніх прыказанняў ("Не забивай ни едина // И не делай греху блудна; ""Не вкради что дружнего // А не давай сведецтва лжива" -прыказанні 5-8) кожны радок выяўляе розныя ідэі, якія перадаюцца асобнымі дзеясловамі (не забивай, не делай, не вкради, не давай), а значыць тут нельга весці гаворку пра безумоўны паралелізм, паколькі адсутнічае першы складнік -ідэйная тоеснасць. Безумоўны паралелізм у гэтых двувершах мог бы выглядаць прыкладна так: "Не забивай ни едина // И не делай ему греху блудна"; "Не вкради что дружнего // А не давай ему сведецтва лжива". Аднак у падобны выпадку быў бы парушаны сам сэнс дэкалогу. Дарэчы будзе сказаць, што сілабічная сіметрыя і гармонія Скарынаўскага дэкалогу, не заўважаная раней даследчыкамі, выдатна праілюстравана, а фактычна -выяўлена, у цудоўным літаратуразнаўчым даследаванні В. Рагойшы 9 . 
Акрамя добра вядомых, у прадмовах Скарыны можна знайсці і шэраг іншых не заўважаных раней даследчыкамі вершаў (з дзеяслоўнай і назоўнікавай рыфмай), якія па сваіх мастацкіх вартасцях таксама могуць быць аднесены да першых спробаў айчыннай сілабічнай паэзіі. У прадмове да Псалтыра іх можна вылучыць, прынамсі, тры. Калі ў іх адкінуць слова псаломъ у 5-ым і 7-ым радках, параўнанне якобы со источника ў 6-ым, прыслоўе вкупе і назоўнік пением у 9-ым (назавем усе гэтыя ўмоўна адкінутыя словы пашырэннямі), атрымаюцца аргыгінальныя сілабічныя вершы (чытай вылучанае курсівам, нумарацыя радкоў -наша): Як бачым, у першым вершы рыфма прысутнічае ў цотных радках (украшаеть -усмиряеть). Другі верш рымфы не мае, але ў ім датрыманы ізасілабізм. Трэці верш у першых двух радках рыфмы не мае, а ў астаніх яна ўмоўная (залежыць ад націску: веселить -учить, або: веселить -учить). 
Калі прыняць, што пашырэнні неабавязковыя, што псаломъ з'яўляецца "лейт"-словам усіх трох вершаў, яго ідэальная рэканструкцыя (гэта значыць рэканструкцыя "думання", а не пісання), магла б выглядаць наступным чынам (у квадратных дужках пазначаны дададзеныя намі элементы): 
Складваецца ўражанне, што аўтар адмыслова "разбавіў" сілабічныя вершы пашырэннямі, каб наблізіць іх да традыцыйнага народнага гаварнога верша. Адметна, што ў вышэйпададзеным прыкладзе умоўныя радкі, за выключэннем апошняга, трохчленныя (два спалучаныя злучнікам назоўнікі + дзеяслоў), колькасць складоў у іх вагаецца паміж 6 і 10. Аднак калі колькасць складоў прадставіць паслядоўна, выяўляецца заканамернасць (9-8-6, 9-8-6, 9-6-10), якая вытлумачвае рытмічную гармонію верша. Рыфмоўка ў гэтым вершы прадстаўлена наступным чынам: ааb aab aaa. Да ўсяго, гармонія таксама звязана і з колькасць самастойных слоў у радку, на якія падае націск; схематычна яна выглядае наступным чынам: 3-3-3-3-3-3-3-2-3. Колькасць складоў і самастойных слоў у перадапошнім радку служыць для перадачы паўзы, акцэнтацыі ўвагі чытача перад заключнай фразай. Магчыма таксама, што паўза спатрэбілася тут аўтару для стварэння храналагічнай "адлегласці" паміж словамі ангелы і бесы, або стварэння кадэнцыі (зыходнай інтанацыі) перадапошняга верша ў суаднясенні з антыкадэнцыяй (узыходнай інтанацыяй) суседніх фраз. Усе названыя асаблівасці сведчаць, што дадзены верш мае прыкметы як танічнай, так і сілабічнай арганізацыі матэрыялу. Пры гэтым неабходна акцэнтаваць увагу, што тоніка ў дадзеным вершы тоесная не той, якая назіра- 

Franciszek Skaryna

Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny ецца ў славянскіх і нямецкай паэзі (пад націск падпадаюць асобныя склады), а той, якая характарызуе габрэйскае танічнае вершаванне (пад націск падпадаюць цэлыя словы) 10 . Яскравым прыкладам такой паэзіі з'яўляецца разгледжаны вышэй вершаваны ўрывак з прадмовы да Псалтыра ("[псалмы] душу и смыслы освещають"). 
Сюды ж можа быць аднесены яшчэ адзін адметны ўзор вершаванай спадчыны Скарыны, таксама не заўважаны даследчыкамі, -варыянт дэкалога (першы знаходзіцца ў прадмове да Кнігі Выхаду), змешчаны ў анатацыі да 19-й главы Кнігі Лявіт (да слова "глухому)": Дадзены твор не мае прыкмет ізасілабізму, аднак яго рытмічная арганізацыя сведчыць, што перад намі -акцэнтны гаварны верш. Гэта пацвярджаецца як колькасцю самастойных слоў у радку: 3-3-2-2-3-2-2-1-2-1, так і схемай рыфмоўкі: аааааbbbbb. 
Што тычыцца вершавых структур непасрэдна ў тэкстах перакладаў кніг Бібліі (т. зв. біблейскага верша), то варта памятаць: спецыфіку перакладу біблейскага тэксту заключаецца ў тым, што любы пераклад Бібліі адначасова з'яўляецца і яе тлумачэннем. Гэта значыць, асноўным патрабаваннем да перакладу выступае экзэгетычная дакладнасць, а не лінгвістычная эфектыўнасць ці мастацкая даска-10 А. Олесницкий, Ритм и метр ветхозаветной поэзии, Труды Киевской духовной академии, 1873, т.3, с. 559-560. 

Franciszek Skaryna


Franciszek Skaryna

Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny хи, или розделения; песни. Вядома, пад словам "стихи", як слушна заўважыў у свой час М. Грынчык, не варта разумець сучасныя вершы, Ф. Скарына ўспрымаў "стих" у яго першапачатковым значэнні ў грэчаскай мове -радок 12 . Адпаведна, "стих" -гэта падача радкоў не ў суцэльным наборы, а ў слупок, як гэта прынята адносна вышэйназваных і шэрагу іншых біблійных кніг у сучаснай выдавецкай практыцы. Аднак падобнае разуменне "стиха" падаецца нам звужаным. Як адзначалася вышэй, да разраду стихов аўтар адносіць прытчы, характарызуючы іх як розделения, г. зн. радкі, а выбраныя ўрыўкі з Бібліі, змешчаныя ў канцы Псалтыра, называе песнями. Відавочна, што ў разуменні Ф. Скарыны стихи -не толькі ўласна радок, але і нейкае завершанае тэкставае адзінства з пэўнымі характарыстыкамі. Што ж гэта за характарыстыкі? Намінацыя ў ліку падобных кніг Прытчаў Саламона, Іова і Ісуса, сына Сіраха, дае частковы адказ на пытанне: асновай аднясення гэтых кніг да ліку стихов для Скарыны з'яўляецца іх афарыстычнасць, што пацвярджаецца цытатай з прадмовы да кнігі Іова: "поченши от третиея главы даже до останочное вся сия книга стихами розделена ест", г. зн. што першыя дзве главы да стихов не адносяцца, бо з'яўляюцца звычайным аповедам (нарацыяй) пра тое, якім чынам Іоў апынуўся ў сваім бядотным становішчы. У прадмове да кнігі Прытчаў Саламона Ф. Скарынам пададзена запазычаная з Трэцяй кнігі Царстваў, 4:32, інфармацыя: "Мовилъ же ест царь Соломонъ притчей три тысещи и сопсалъ своего складаниа стиховъ пять тысещей". Яе супастаўленне з блізкімі па часе перакладамі дае яшчэ адзін адказ, што ж маецца на ўвазе пад стихами. 
Вульгата: Locutus est quoque Salomon tria millia parabolas: et fuerunt carmina ejus quinque et mille 13 . 
Венецыянская Біблія (1506): Y mluwil ge Ssalomún przijslowij trzy tisycze, a sepsal swých skládanij na piet tisycz 14 . (Фразу "swých sklá-12 М. Грынчык, Ля вытокаў беларускай сілабікі, Спадчына Скарыны: зб. матэрыялаў першых Скарынаўскіх чытанняў (1986), Мінск 1989, с. 144. 
13 Biblia Sacra juxta Vulgatam Clementinam, Primus consultis editionibus diligenter praeparata a Michaele Tvveedale, Londini MMV. 
14 Biblij Cžeská w Benatkach tisskená, Venetiis in Edibus Pietri Lichtenstein Colonientis Herman, Anno Virginei Partus MDVI. 

Franciszek Skaryna

Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny danij" з гэтага тэкста, якім шырока карыстаўся ў сваім перакладзе, Ф. Скарына пашырыў: "своего складаниа стиховъ", спалучыўшы яе чэшскі пераклад з традыцыйным лацінскім.) 
Берасцейская Біблія (1563): Ktemu złożył trzy tysiące przypowieści, a tysiąc i pięć pieśni 15 . 
Астрожская Біблія (1581): И глагола Соломон 3000 притчей, и быша песни 5000 16 . 
Краліцкая Біблія (1557): Y mluwil Ssalomún příslowj tři tisyce, a bylo pijsnij geho pět tisyc 17 . 
Як вынікае з прыведзенага супастаўлення, ва ўсіх перакладах, акрамя Венецыянскай Бібліі 1506 г., на месцы стиховъ ужыта carmina, pieśni, песни, pijsnij, а гэта значыць, што маюцца на ўвазе менавіта песні. У свой час П. Беркаў не без падстаў палічыў, што у разуменні Скарыны прыкметай паэтычнага стылю "Бібліі" з'яўляюцца вершы і песні. Гэта, відаць, не супрацьпастаўленне, а адрозненне па характару выканання: песні, якія таксама складаюцца з вершаў, спяваюцца; проста вершы -чытаюцца 18 . 
Азначэнне песням падаў у Аргуменце да "Кнігі Псалмоў, або песень Давідавых" С. Будны ў Берасцейскай Бібліі 1563 г.: 
а кніга гэтая напісана тым спосабам, якім маюць звычай пісаць паэты... А звычай пісання, які ў гэтай кнізе, вельмі прыгожы, мілы і вялікай моцы, але ўсё ж дужа цяжкі, бо не адпавядае паспалітай, звычайнай мове 19 . 
Момант другі, звязаны з магчымасцю ўвядзення тэрміна "сціх", а дакладней, "малітваслоўны сціх", вынікае з таго, наколькі пра- На нашу думку, менавіта тэрмін 'псалмодыка' варта было б увесці ў тэрміналагічны апарат айчыннага літаратуразнаўства для агульнага абазначэння вершаў малітваслоўнага характару (усе яны ў рознай ступені змяшчаюць алюзіі або прамыя запазычанні з псалмоў), а паасобныя творы такога характару атрыбутаваць як 'псалмадычныя вершы'. 
Момант трэці. Паняцце біблейскі/біблійны верш -значна шырэйшае, яно акрамя ўласна псалмадычных (малітваслоўных) вершаў ахоплівае таксама прытчы-выслоўі (кнігі Прытчаў Саламона, Мудрасці Божай і Ісуса, сына Сіраха), вуснапаэтычны матэрыял (Песня Песняў, Эклезіяст), лямантацыі (Эклезіяст, Плач Ераміі) і інш. 
Паэтычнасць Скарынаўскіх перакладаў выяўлялася не толькі ў датрыманні стылістыкі і рытміка-інтанацыйных асаблівасцяў т. зв. 20 А. Попов, Православные русские акафисты, изданные с благословения Святейшего Синода. История их происхождения и цензуры, особенности содержания и построения, Казань 1903, с. 17. 

Franciszek Skaryna

Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny паэтычных кніг Бібліі. Перакладчык уважліва сачыў за спалучальнасцю літаральнага і сімвалічнага значэння шматлікіх параўнанняў, маючы на ўвазе, што параўнанне з'яўляецца не толькі ўпрыгожаннем тэксту, але і спосабам больш шырокага бачання свету. Даволі часта яскравы і нечаканы вобраз, створаны пры дапамозе параўнання, дапамагае разуменню і запамінанню ідэй або спараджае асацыятыўныя сувязі. Сярод шэрагу выяўленых намі прыкладаў прывядзем змешчаны ў кнізе Іова, 7:2. Ва ўсіх вядомых перакладах Бібліі, акрамя Скарынаўскага, змест верша наступны: "Як раб прагне ценю і як найміт чакае канца працы сваёй". У Скарыны ж чытаем: "Яко елень жадаеть хладу и яко наемникъ ожидаеть конца делу своему". Няма патрэбы казаць, наколькі гуманістычнай (і паэтычнай!) выяўляецца пазіцыя перакладчыка ў дадзенай замене. Аднак гэта не простае выяўленне светапогляднай пазіцыі непрымання нявольніцтва, але і асацыятыўная (інтэртэкстуальная) адсылка чытача да Псалма 41:2: "Имже образомъ желаеть елень на источники водныя, сице желаеть душа моя к Тобе, Боже". Не выключана, што да пераасэнсавання гэтага біблейскага верша перакладчыка падштурхнуў чэшскі пераклад 1506 г., дзе ў адпаведным месцы замест "раб" ужо знаходзім "слуга": "Jakožto slúha žádá stijenu, yakožto nágemnijk ocžekawá konce prácze" (у Вульгаце, з якой зроблены чэшскі пераклад: "Sicut servus desiderat umbram" -'Як раб/нявольнік прагне ў цень'). 
Аднак найбольш поўна талент Ф. Скарыны як паэта і версіфікатара раскрыўся ў гімнаграфічных творах -акафістах, змешчаных у Малой падарожнай кніжцы (1522). Большасць гэтых твораў, верагодна, усё ж з'яўляецца перакладамі, а не арыгінальнымі творамі, як сцвярджае Я. Неміроўскі 21 . Нават калі прыняць за неаспрэчны факт, што асветнік не быў аўтарам асобных акафістаў (што не так), само іх складанне патрабавала вялікага паэтычнага майстэрства і немалой версіфікацыйнай практыкі, а па-за гэтым -ведання тэорыі складання гімнаграфічных твораў. У многім хрысціянская паэзія (псалмодыя) 21 Е. Немировский, Франциск Скорина: Жизнь и деятельность белорусского просветителя, Минск 1990, с. 451. 

Franciszek Skaryna

Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny пераймала свяшчэнную габрэйскую паэзію, у прыватнасці, з апошняй былі запазычаны: алітэрацыя, ужыванне сугучных словаў (дзеяслоў і назоўнік аднаго кораня, што ўзмацняе сэнс словаў і выразаў, вылучае найбольш істотнае ў тэксце); рыфмаваная мова, асабліва ў суфіксах; гульня словаў (сугучныя, але розныя па значэнні); паўтарэнне пэўных вершаў на працягу песні, прычым строфы маюць або аднолькавы пачатак, або аднолькавае заканчэнне; паралелізм (сінанімічны, антытэтычны або сінтэтычны) 22 . 
Цэнтральным жанрам візантыйскай гімнаграфіі быў канон, што будаваўся ў адпаведнасці з нормамі антычнай метрыкі, поўны разрыў з якой адбыўся ў творчасці Рамана Мілагучнага, які стварыў два новыя паэтычныя жанры, названыя ім кандаком і ікасам. Спалучэнне апошніх дало ў вышэйшай ступені гнуткую паэтычную форму, якая адкрыла вялікія магчымасці для выяўлення эмоцый. Танічныя памеры надалі разнастайнасці знешняму, музычнаму боку паэтычнай мовы 23 . 
Ведучы гаворку пра гімны Рамана Мілагучнага (Меладыста ў заходняй традыцыі), С. Аверынцаў адзначае, што з аўтарытарнага пункту гледжання візантыйскай рытарычнай традыцыі (строгае датрыманне нормаў антычнай метрыкі, заснаванай на ліку доўгіх і кароткіх складоў) яны ні вершы, ні проза, а нейкі немагчымы гібрыд аднаго і другога, з'ява, непранікальная для думкі візантыйскага рытара і таму для яе няісная 24 . 
З пункту ж гледжання сучаснай літаратурнай тэорыі тут відавочная строгая вершаваная арганізацыя: тэкст падзелены на суадносныя па колькасці складоў строфы з паўтаральным рэфрэнам, строфы 22 А. Попов, Православные русские акафисты, с. 13. 23 Л. Фрейберг, Т. Попова, Византийская литература IV-VI вв., Памятники византийской литературы IV-IX вв., Москва 1968, с. 25. 24 С. Аверинцев, Поэтика ранневизантийской литературы, Санкт-Петербург 2004, с. 308. 

Franciszek Skaryna

Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny складаюцца з кавалкаў тэксту з фіксаванай колькасць складоў, вытрымана схема размеркавання танічных націскаў унутры кожнага з гэтых кавалкаў. 
Разрыў з традыцыяй антычнага вершаскладання меў светапоглядны характар, таму хрысціянскія песняспевы … пры самастойнасці свайго зместу былі па ладзе і паэтычных прыёмах падобныя да біблейскіх псалмоў, а не класічных гімнаў, бо толькі псалмы і іншыя свяшчэнныя песні старазапаветныя мелі ўласцівасць духоўнасці 25 , а само спяванне псалмоў разглядался як запавет прарокаў, асвечаны прыкладам Хрыста і апосталаў 26 . 
Зразумела, што практыка спеўнага выканання ікасаў з фанетычнага і меладыйнага боку мела пэўныя адрозненні ў параўнанні з рэчытатывам малітвы. Таму ў ікасах рыфма магла мець прыблізны характар: патрабавалася не столькі наяўнасць рыфмы, колькі супадзенне 2-4 фінальных гукаў (похваление -воздержание, подателюгубителю, добродушие -благочестие, высото -красото і г.д.), якія пад час распеву і за кошт мелодыкі распеву стваралі ў чытача ілюзію рыфмавай гармоніі. Напрыклад, словы "Радуйся, мудрых самотворче повеленией, // Радуйся, Божихъ об'явителю сведенией!" 27 з 3-га ікаса "Акафіста св. Арханёлу Міхаілу" пры распеве маглі б выглядаць наступным чынам (тлустым шрыфтам вылучаны асноўныя націскі, курсівам -дадатковыя меладыйныя; знакі ↑ і ↓ перадаюць узыходную і сыходную інтанацыі адпаведна): 
Радуйся, мудрых самотворче повеле-енией(↓), Радуйся, Божихъ об'явителю сведение-ей(↑)! 25 А. Попов, Православные русские акафисты, с. 6. 

Franciszek Skaryna

Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny "Радуйся!" апрыёры знаходзіцца пад моцным націскам, а ў фінальных 'повеленией' (пры сыходнай інтанацыі) і 'сведенией' (пры ўзыходнай інтанацыі) на апошнім складзе з'яўляецца дадатовы, меладыйны націск, які і ўтварае ілюзію рыфмы. Меладыйныя націскі могуць надаваць ізасілабічным вершам пэўнае падабенства з сілабатанічнымі, паколькі імкнуцца ўрэгуляваць сістэму націскаў: 
Радуйся, яко укрепляеши мудростию добродушие, радуйся, яко просвещаеши светлостию благочестие! 28 Радуйся, яко избавляеши от соузовъ пленники, радуйся, яко побежаеши верныхъ супротивники! 29 Падобная карціна назіраецца і ў астатніх 10 ізасілбічных вершах, выяўленых намі ў дадзеным акафісце ў 5-8, 10 і 12 ікасах. 
Да праяваў танізму ў габрэйскім, а не славянскім ці германскім значэнні гэтага тэрміна (націск падае на слова, а не на склад), трэба аднесці той факт, што лагічны націск у хайрэтызмах ікасаў відавочна падае на першае і, як правіла, апошняе слова: 
Радуйся, пророком славное похваление, радуйся, постникомъ сладкое воздержание! 30 . 
Дадзены факт можа быць патлумачаны тым, што большая частка кандака, верагодна, першапачаткова выконвалася ў форме рэчытатыва, таму тэкст паміж "радуйся!" і апошнім словам радка прамаўляўся скарагаворкай. Аднак арыгінальнае музычнае суправаджэнне кандакоў на сёння страчана 31 . 
У свой час факт акцэнтацыі ўвагі слухача акафістаў на пэўных словах А. Папоў вытлумачваў наступным чынам: 
28 Тамсама, с. 61. 

Franciszek Skaryna

Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny Калі ў малітоўніка хутка ўзнікаюць і праносяцца ў свядомасці аднародныя вобразы, напр. палаючай свечкі, тлеючай лампады, ззяючай зоркі, зіхатлівай маланкі, ззяючага сонца і г.д., то ўсе гэтыя мімалётныя вобразы зліваюцца ў душы ў адзін вобраз духоўнай святланоснасці 32 . 
Падобным чынам канцэнтрацыя аднародных членаў, якія адлюстроўваюць станоўчыя харктарыстыкі (похваление, воздержание, благочестие, добродушие, высото, красото, хранителю, возводителю і г.д.), была паклікана сфарміраваць утрапёнае стаўленне верніка да шанаванага святога, весці яго "ад пачуцця да звышпачуццёвага, ад абмежаванага да бясконцага, ад хуткаплыннага да вечнага" 33 . 
Акрамя вышэй названых асаблівасцей нельга не звярнуць увагу на структуру хайрэтызмаў. Пасля "Радуйся!" змяшчаецца звычайна трохчленны зваротак, яі складаецца з назоўніка-прыметніка-назоўніка (паслядоўнасць можа вар'іравацца): Калі не зважаць на недахоп 1 складу ў трэцім радку, гэта амаль ідэальны ізасілабічны верш, збудаваны на прынцыпах паралелізму членаў. У наступным вершы цэзура знаходзіцца пасля 17 і 13 складоў адпаведна, пасляцэзурныя часткі -пасля 9 і 13 складоў, што робіць верш больш грувасткім і набліжаным да прозы. Аднак рэфрэн "радуйся" і рымфоўка "оживотворися -навчися" надаюць радкам пэўны рытм і мелодыку: 
Радуйся, яко ис тебе востаниемъ Живодавчевымъ // всяка тварь оживотворися, (26) радуйся, яко тобою апостолъ Фома // "Господь мой и Богъ мой" глаголати навчися 39 (26). 
Пастаяннае "ваганне" паміж рытмізаванай прозай, сілабічным і танічным вершам стварае непаўторную паэтычную індывідуальнасць 37 Тамсама, с. 68. 

Franciszek Skaryna

Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny айчыннай паэзіі. Задамося, аднак, пытаннем -улічваючы, што асветнік скончыў адзін з лепшых тагачасных еўрапейскіх універсітэтаў, Ягелонскі; улічваючы, што экстэрнам паспяхова здаў экзамены ў Падуанскім, у Італіі, калысцы Адраджэння, -ці мог ён ставіць перад сабой падобную мэту? Прадмоўны комплекс адназначна сведчыць, што такой мэты Скарына перад сабой не ставіў: магістральнай задачай прадмоў з'яўляецца асвета простага чалавека, і асвета перш за ўсё ў пытаннях веры. Таму тлумачыць яму біблейскія ісціны ў вершаванай форме было б на той час немэтазгодна і нават рызыкоўна: вершаваная форма падачы тэксту мае на мэце і іншы ўзровень уяўлення з боку рэцыпіента -уяўлення ў форме абстрактнага вобраза, уяўлення адцягненага, а не канкрэтна-рэчыўнага. Менавіта таму тыя вершаваныя структуры, якія прысутнічаюць у прадмовах Ф. Скарыны, вельмі блізкія да найбольш традыцыйнай для простага чалавека формы танічнага вершаскладання -гаварнога акцэнтнага верша з рыфмоўкай. Імкненне Скарыны спалучыць прынцыпы народнага танічнага і літаратурнага сілабічнага вершаскладання відавочна не раз ставіла яго перад дылемай, чаму аддаць прыярытэт: знешняй прыгажосці ці глыбіннаму сэнсу. Рашэнне не заўсёды было на карысць першай, хаця, па словах Дыянісія Галікарнсакага, "сам досвед пераконвае, што проза павінна ўключаць якіясьці рытмы, каб расквітнець паэтычнай красою" 46 . 
У выпадку біблейскага (біблійнага) верша, заснаванага на паралелізме членаў, у сваім перакладзе Скарына мог шырока эксперыментаваць у галіне лексікі, граматыкі, сінтаксісу, семантыкі 47 , мог падаваць паралельныя пераклады асобных вершаў. У кандакарным вершы Скарына такой магчымасці не меў, бо працаваў з зададзенай, "застылай" формай, таму з боку рытмікі навацыі тут былі дапушчальныя выключна ў плане змяшчэння цэзуры і варыяцый клаўзулы. 
46 Тамсама, с. 214. 

Franciszek Skaryna

Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny 

7М.

  Гаспаров, Параллелизм, Литературный энциклопедический словарь, Москва 1987, с. 267. 




  Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny Іншы рытмізаваны ўрывак з прадмовы да Псалтыра паказвае, якім чынам дасягаецца вершападобнасць празаічнага тэкста. Спачатку падамо сам прыклад, які паступова перацякае з прозы ў верш (нумарацыя радкоў -наша): Суть бо в ней псалмы якобы сокровище всихъ драгыхъ скарбовъ: всякии немощи, духовныи и телесныи, уздравляють, 1. душу и смыслы освещають, 2. гневъ и ярость усмиряють, 3. миръ и покой чинять, 4. смутокъ и печаль отгоняють, 5. чювствие в молитвахъ дають, 6. людей въ приязнь зводять, 7. ласку и милость укрепляють, 8. бесы изгоняють, 9. ангелы на помощь призывають. 


26

  Тамсама, сс. 3-4. 27 Кніжная спадчына Францыска Скарыны = Book heritage of Francysk Skaryna; Нацыянальная біблітэка Беларусі, Факсімільнае ўзнаўленне, Мінск 2013-2017, т. 19: Малая падарожная кніжка, частка 2 = The Little Travel Book, рart 2, Мінск 2017. 


29

  Тамсама, с. 68. 30 Тамсама, с. 60.31Ephrem Lash, Archimandrite, St. Romanos the Melodist, On the Life of Christ:Konta- kia, San Francisco 1995, pp. 1-12. 




  47І. Будзько, Лінгвістычныя і тэксталагічныя асаблівасці пражскіх выданняўФран- цыска Скарыны, Роднае слова, 2017, № 5, с. 13-17. 




  Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny Popov A., Pravoslavnye russkie akafisty, izdannye s blagoslavleniâ Svâtejšego Sinoda. Istoriâ ih proishoždeniâ i cenzury, osobennosti soderžaniâ i postroeniâ, Kazanʹ 1903. Ragojša V., Stihotvorčestvo poèta Franciska Skoriny. Literaturovedčeskoe issledovanie, Nёman, 2017, № 9, s. 151-170. Frejberg L., T. Popova, Vizantijskaâ literatura IV-VI vv., Pamâtniki vizantijskoj literatury IV-IX vv., Moskva 1968, s. 7-37. Biblia Brzeska 1563, Clifton, NJ -Kraków 2003. Biblia Sacra juxta Vulgatam Clementinam, Primus consultis editionibus diligenter praeparata a Michaele Tvveedale, Londini, MMV. Biblij Cžeská w Benatkach tisskená, Venetiis in Edibus Pietri Lichtenstein Colonientis Herman, Anno Virginei Partus MDVI. Bibli Cžeski, W Starém Miestie Pražském u Giřijka Netholicského s znamenítým nákladem téhož Bartholoměge a Gířijka Melantrícha Rožvalowského, Létha Paně 1556. Ephrem Lash, Archimandrite, St. Romanos the Melodist, On the Life of Christ: Kontakia, San Francisco 1995, p. 1-12. 


глава делится на притчи, якобы на неякии стихи, или розделения, яже

  Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny наласць.Таму надзвычай істотна, што Скарына змог выявіць свае індывідуальныя паэтычныя здольнасці не толькі ў прадмовах, але і ў саміх тэкстах перакладаў васьмі кніг Бібліі -Псалтыра, кнігі Іова, кнігі Прытчаў Саламонавых, Эклезіяста, Песні Песняў, кнігі Мудрасці Божай, Плачу Ераміі і кнігі Ісуса, сына Сіраха.Не адкідаючы ўнесенай В. Рагойшам прапановы што да застасавання тэрміна "сціх" як гістарычнага літаратуразнаўчага тэрміна 11 , задамо, аднак, істотнае пытанне: ці магчыма ўтварыць у беларускай мове ад слова сціх лексічныя адзінкі, раўназначныя 'вершаваны', 'вершаваць', 'вершапісанне', 'вершапісец', 'вершазнаўства', якія адназначна спатрэбяцца пры даследаванні?Не адмаўляючы цалкам высноў даследчыка наконт таго, што ж канкрэтна меў на ўвазе асветнік пад "стихами", дазволім сабе выказаць і шэраг заўваг.Момант першы. У прадмове да кнігі Іова знаходзім: , чтучи, поразумеешъ. 


	Нарэшце, у абодвух выданнях Псалтыра -пражскім (1517)
	і віленскім (1522) -пасля псалмоў змешчаны выбраныя песни
	з кніг Старога і Новага Запаветаў -высокапаэтычныя ўрыўкі з кніг
	Выхаду, Другога Закону, Першай Царстваў, з кніг прарокаў Аваку-
	ма, Ісаі, Іоны, Данііла, з Евангелля ад Лукі. Як бачым, тое, што
	традыцыйна прынята называць біблейскім вершам, у Скарыны мае
	прынамсі чатыры азначэнні -

Делится же сия книга на главы, а главы ся делять на стихии по тому ж, яко Псалътир ся делить: поченши от третиея главы даже до останочное вся сия книга стихами розделена ест, якоже, чтучи, поразумеешъ (тут і далей вылучэнне наша.-А.Б.).У прадмове да Прытчаў Саламона:А пишется сия книга тым уже обычаемъ, яко и Псалътыръ, и Иовъ, и Исусъ Сираховъ, понеже кождая 
стихи; притчи, якобы неякии сти-

  

11 В.Рагойша, Стихотворчество поэта Франциска Скорины, с. 156-158. 
15

  Biblia Brzeska 1563, Clifton, NJ -Kraków 2003. Bibli Cžeski, W Starém Miestie Pražském u Giřijka Netholicského s znamenítým nákladem téhož Bartholoměge a Gířijka Melantrícha Rožvalowského, Létha Paně 1556. 


	Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny вамернае прымяненне гэтага азначэння да ўсіх біблейскіх вершаў. Улічваючы, што не ўсе яны па сваім змесце і рытміка-інтанацыйных меладычных асаблівасцях падпадаюць пад азначэнне малітваслоўя (Прытчы Саламона; кніга Мудрасці Божай; кніга Ісуса, сына Сіра-	Franciszek Skaryna
	ха; кніга Іова ў пераважнай большасці сваіх раздзелаў). Азначэнне	
	"малітваслоўны" звужае тэрмін да жанравай адзінкі -малітвы, у той	
	час як яно павінна было б ахапіць з'явы рознай жанравай прыроды.	
	У свой час для абазначэння такога біблейскага вершаскладання,	
	які В. Рагойша ўслед за расійскімі даследчыкамі прапануе назваць	
	малітваслоўным сціхом, існаваў такі тэрмін, як псалмодыка, сут-	
	насць якога вельмі дакладна была раскрыта А. Паповым:	
	16 Острозька Біблія = Библіа, сиреч книгы Ветхаго и Новага Завета, Львів 2006.	

17 18 П. Беркаў, Ф. Скарына і пачатак усходнеславянскага вершаскладання, с. 254. 19 Biblia Brzeska 1563, s. 515. Псалмодыка выяўляе пачуцці, якія ўзнікаюць пры бясстраснасці. Бясстраснасць не ёсць беспачуццёвасць, а асаблівы лад пачуццяў... прасякнутых чысцінёй, узвышанасцю і святасцю... Гуманітарная лірыка перадае пачуцці і думкі паэта, які ў момант творчасці часта забывае па блізкасць Бога-Усястворцы і несупыннасць яго думання пра людзей. У псалмодыцы гэтацэнтральны пункт самаадчування 20 . 


  Кніжная спадчына Францыска Скарыны = Book heritage of FrancyskSkaryna, с. 62. 


	Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny Радуйся, яко избавляеши от соузовъ пленники, радуйся, яко побежаеши верныхъ супротивники! 37 У пададзеных вышэй ікасах колькасць складоў у радку не перавышае	Franciszek Skaryna
	20, што надае ім "лёгкасць" паэзіі. У "Акафісце жываноснай Тру-
	не Гасподняй" маюцца прыклады 26-і 28-складовага ізасілабічнага
	верша з дактылічнай рыфмай, больш падобнага да "цяжкай" прозы.
	У адным з іх цэзура знаходзіцца пасля 12 і 11 складоў адпаведна,
	а пасляцэзурныя часткі маюць па 16 складоў:
		Радуйся, светоносный Гробе Господень, //
		яко тобою позна Петръ Христово воскресение! (12+16)
		Радуйся, преславны крове Божии, //
		яко в тобе содеася всемирное спасение! 38 (11+16)
		Радуйся, вернымъ Божий венчателю,
		радуйся, грехомъ страшный губителю! 34
		Радуйся, хромым крепость и течение,
		радуїся, слепымъ светлость и вождение! 35
	Зрэдку сустракаюцца і чатырохчленныя звароткі па схеме
	назоўнік-прыметнік-назоўнік-прыметнік:
		Радуйся, красото неизреченная Церкви Христовы,
		радуйся, место пречыстое благодати Ісусовы! 36 ,
	як і трохчленныя па схеме дзеяслоў-назоўнік/прыметнік-на-
	зоўнік:
	32 А. Попов, Православные русские акафисты, с. 595.
	35	Тамсама, с. 66.
	36	Тамсамa, с. 58.

33Тамсама.34 


  Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny Скарыны.Тут будзе дарэчы прывесці яшчэ адну цытату з трактата Дыянісія Галікарнаскага Пра спалучэнне слоў: Яскравым пацвярджэннем гэтых слоў можа паслужыць наступны ўрывак з малітвы па "Каноне да Труны Гасподняй", першыя два радкі якога можа аднесці да сілаба-танічнага (!) верша (умоўная разбіўка на радкі -наша, рыфмы вылучаны курсівам): Кніжная спадчына Францыска Скарыны = Book heritage of Francysk Skaryna, с. 46-47.Ля вытокаў беларускай сілабікі, с. 141.Як бачым, ад пачатку ў азначэнні мастацкага слова прысутнічае моцны вершаваны і блізкі да вершаванага рытміка-інтанацыйны складнік.Падобны складнік добра заўважны ў празаічных прадмовах Скарыны, менавіта ён надае словам асветніка ўзнёслы тон, а таксама просты па форме, але глыбокі па сэнсе змест.Такія рытарычныя прыёмы былі добра вядомыя ў антычную эпоху, пра іх гаворыць, напрыклад, Дыянісій Галікарнаскі ў сваім трактаце Пра спалучэнне слоў: Няма сумнення, што пры сваім узроўні адукацыі Ф. Скарына пры пэўных высілках мог бы стварыць яскравыя першаўзоры 44 В. Кожинов, Поэзия и проза, Литературный энциклопедический словарь, Москва1987, с. 293. О соединении слов, Античные риторики, под. ред. А. А. Та- хо-Годи, Москва 1978, с. 213-214. 


	Franciszek Skaryna Franciszek Skaryna	Aleś Brazgunow, бывае мова, што ўбірае ў сябе памеры непастаянныя і рытмы бязладныя, Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny ума просвещение, печали изъбавление, недуга исцеление, на земли почтивое хлебокормление, Aleś Brazgunow, Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny У беларускім літаратуразнаўстве паэтычная спадчына Скарыны ўспрымаецца выключна як вершаваная спадчына. Хаця відавочна, што больш дарэчна было б весці гаворку пра паэтычную спадчыну асветніка. І тут надзвычай важна размежаваць паняцці паэзіі і вер-	Franciszek Skaryna
		і ні іх паслядоўнасці, ні спалучанасці, ні страфічнасці не датрымлівае; от неволю вражии избавление 42 [11, с. 48]. шаскладання ў гістарычным аспекце, г. зн. не пераносіць сучасныя
		пра яе можна сказаць, што яна рытмічная ў меру, бо рытмы пястрэюць ўяўленні на з'явы пяцісотгадовай даўніны. Літаратуразнаўчы
		у ёй паўсюль, але рытмам не звязаная, бо рытмы гэтыя неаднолькавыя У свой час М. Грынчык небеспадстаўна акцэнтаваў увагу на тым, энцыклапедычны слоўнік сцвярджае:
		і сустракаюцца не ў адных і тых жа месцах. Такая, кажу я вам, усялякая што, улічваючы навучанне першадрукара ў Кракаўскім (Ягелонскім)
		размераная мова, якая перадае паэтычнасць і напеўнасць 40 . і Падуанскім універсітэтах, яго выдатнае веданне еўрапейскіх літа-Першапачаткова паэзіяй называлася мастацтва слова наогул, паколькі
		ратур, ў ёй аж да новага часу пераважалі вершаваныя і блізкія да іх рытміка-
		інтанацыйныя формы 44 .
			зварот Скарыны да вершаваных форм неабходна разглядаць у кантэксце
		ўсёй еўрапейскай сілабічнай традыцыі, у цеснай сувязі з маладымі
		тагачаснымі славянскімі літаратурамі, асабліва суседнімі -польскай
		і чэшскай 43 .
			Царю всехъ и Створителю,
		Боже мой и Спасителю! Выдатнай ілюстрацыяй да гэтых слоў можа паслужыць змешча-
		Тебе величаю, ная ў канцы акафіста Багародзіцы "Набожная малітва да найсвя-
		Тобе молюся, Тебе прославляю той Багародзіцы". Рытміка-інтанацыйныя і лексічныя асаблівасці
		и пред Тобою недостойный припадаю, польскай мовы прасочваюцца пры адваротным перакладзе верша
		яко сподобил мя еси видети днешний день // Скарыны на старапольскую мову (яўныя паланізмы вылучаны курсі-Празаічная мова можа прыпадабняцца вершаванай або песеннай, толькі
		преславнаго воскресения Твоего вам; у дужках паказана колькасць складоў у радку): калі ў яе будуць незаўважна прымяшаны якія-небудзь памеры і рытмы.
		и не укратилъ еси для греховъ // Яна не павінна, зразумела, ствараць уражання суцэльна метрычнай або
		непотребнаго живота моего 41 . рытмічнай мовы, таму што тады яна стане вершам або песняй і папросту
		страціць сваё аблічча: дастаткова, каб рытмы і метры з'яўляліся ў ёй адно
		У фінале малітва пераходзіць у акцэнтны верш, у якім, як вядома, ў меру, тады акажацца яна паэтычнай, не з'яўляючыся паэмай, і будзе
		рэгулюецца толькі колькасць націскаў, а колькасць ненаціскных спеўнай, не робячыся песняй 45 .
		вар'іруецца ў межах, натуральных для пэўнай мовы (у Скарыны 1-3; ніжэй
		тлустым шрыфтам вылучаны асноўны націск, курсівам -дадатковы):
			(даруй ми) грехомъ отпущение,
			тела здравие,
		38 Тамсама, с. 15.
		39	Тамсама, с. 22.

40 Дионисий Галикарнасский, О соединении слов, с. 214. 41 42 Тамсама, с. 48. 43 М. Грынчык, 45 Дионисий Галикарнасский,
Паэтычная спадчына Францішка Скарыны