Людмiла Сегень Беласток

Да пытання вывучэння абрэвiятур у беларускай спецыяльнай мове: правапiс абрэвiятур у сучаснай беларускай мове i яе тэхналектах У сферы абрэвiятурнай лексiкi iснуе даволi шмат супярэчлiвых пытання у адносна арфаграфiчнага афармлення абрэвiятур. На фоне традыцыйна-нарматы унага напiсання 1 выдзяляецца досыць вялiкая колькасць абрэвiятур са статусам аказiянальных, як вынiку працэсу словатворчасцi, творчага пошуку цi выражэння жыццëвай пазiцыi чалавека. Яны з'я уляюцца а утарскiмi  утварэннямi, iснуюць толькi  у тым кантэксце, у якiм з'явiлiся, па мадэлях, нарматы уна замацаваных за тыпамi абрэвiятур i патрэбы iх iснавання  у сiстэме няма. Разгледзiм традыцыйна-нарматы унае напiсанне абрэвiятур. Каб гаварыць аб парушэннi  узору, трэба, зразумела, добра ведаць норму замацаваную  у сло унiках i даведнiках, напрыклад: 1) абрэвiятуры  усiх тыпа у утварэння пiшуцца разам: Глаб-IНФОРМ (Глабальны iнфармацыйны фонд) (1), РВУ, Гроднаабла утатранс (Гродзенскае абласное  упра уленне а утатранспарту) (ДПБ), Тулавугаль (Тульскi камбiнат вугальнай вытворчасцi), IРДIрэдмет (Iркуцкi дзяржа уны навукова-даследчы iнстытут рэдкiх i каляровых метала у) (БРЛ), БелАЗ (Беларускi а утамабiльны завод), БелГI-ПРАсувязь (Беларускi орган Мiнiстэрства iнфармацыi i сувязi), Лiдафарба (Лiдскi лакафарбавы камбiнат), АГМен (аддзел гало унага 

менеджэра) (БПСС), шырспажы у (тавары шырокага спажывання) (РБСС), Е урАзЭС (Е ураазiяцкае эканамiчнае супрацо унiцтва), Е урАзЭП (Е ураазiяцкая эканамiчная прастора) (ЭБ), Iнтэрнэт (з англ. internetinterпамiж-, узаемаi netсетка), НПФ (недзяржа уны пенсiйны фонд), ДПФ (дзяржа уны паевы фонд) (СНС) i г.д. 
2) з вялiкай лiтары пiшуцца складанаскарочаныя словы, якiя абазначаюць назвы устано у, арганiзацый, у тым выпадку, калi словазлучэнне  у по унай форме пiшацца з вялiкай лiтары: Знешэканомбанк (Знешнегандлëвы эканамiчны банк) (ЭГ 2010, 12), Мiнскбудтранс (Мiнскае транспартнае будаванне), Белнафтахiм (Беларускi дзяржа уны канцэрн па нафце i хiмii), Нафтан (Наваполацкi нафтаперапрацо учы завод), Белпрамбудбанк (Беларускi прамыслова-буда унiчы банк) (ДПБ), Нацплатформбiзнес (Нацыянальная платформа бiзнесу Беларусi) (НПБ, 13) i пад.; 
3) абрэвiятуры, якiя чытаюцца па назвах лiтар, пiшуцца толькi вялiкiмi лiтарамi незалежна ад таго, утвораны яны ад уласнага цi агульнага iмя: ГСАД (Глабальная сiстэма апрацо укi дадзеных) (НПБ, 24), МЖК (маладзëжны жыллëвы комплекс) (РБСС), КП (крэдытная паслуга) (КП), ЮП (юрыдычная практыка) (СС), ПВП (пункт выдачы пошлiны) (ЗнБ), МI (Мiжрэгiянальная iнспекцыя) (ЧМПiМА), АКВ (абмежаваная канвертуемая валюта) (ЭА 2013, 42), ТДА (Таварыства з дадатковай адказнасцю) (ЭА 2012, 34), МСФС (Мiжнародныя стандарты фiнансавай справаздачнасцi) (МСФС 1, 47), ДКК (Дэпазiтарна-клiрынгавая кампанiя) (МСФС 4, 60), АФБ (агенцкiя функцыi банка у), ФПГ (фiнансава-прамысловая група) (ЭГ 2011, 7), БМРЦ (Беларускi мiжбанка ускi разлiковы цэнтр), РКЦ (разлiкова-касавы цэнтр) (ПЦ) i г.д. 
4) абрэвiятуры, якiя чытаюцца па гуках i перадаюцца наступным чынам: а) толькi вялiкiмi лiтарамi, калi яны  утвораны ад уласнага iмя: ТЭЦ (транспартна-экспедыцыйны цэнтр), МАХ (Мiжнародны а утамабiльны холдынг "Атлант-М") (РКА), БУТБ (Беларуская унiверсальная таварная бiржа) (ДПБ), БЕКАС (Беларуская кацiровачная а утаматызаваная сiстэма) (КФП), АIСАРIП (А утаматызаваная iнфармацыйная сiстэма адзiнай разлiковай iнфармацыйнай прасторы) (ЧМПiМА, 16) i пад.; або запазычаныя абрэвiятуры i транслiтараваныя на беларускую мову: ЮПI (Юнайтэд Прэс Iнтэрнэйшнл), ЮН-СIТРАЛ (англ. UNISTRAL -United Nations Commission on International Trade Law, Камiсiя ААН па праву мiжнароднага гандлю), ЮНЕ-СОБ (англ. UNESOB -United Nations Economic and Social Office In Beirut, Эканамiчнае i сацыяльнае бюро  у Бейруце), ЮНIДО (англ. UNIDO, Арганiзацыя Аб'яднаных Нацый па прамысловаму развiццю) (СДА) i iнш. 
б) толькi малымi лiтарамi, калi по уная назва  утворана ад агульнага iмя: смс (англ. Short Message Service, служба кароткiх паведамлен-ня у), ммс (англ. Multimedia Messaging Sernice, служба мультымедыйных паведамлення у), i-маiл (англ. Electronic mail, электронны адрас) (рэквiзiты дамо у) i г.д. 
Можна адзначыць, што за некаторымi абрэвiятурамi замацавана напiсанне вялiкiмi лiтарамi, якiя  утвораны ад агульнага iмя: ЖЭС (жыллëва-эксплуатацыйная служба), ЖЭК (жыллëва-эксплуатацыйны камiтэт), ДЭБ (дырэкцыя па эксплуатацыi будынка у) (РБСС), СМЯ (сiстэма менеджмэнту якасцi) (ЭА 2012, 10) i г.д. 
5) складанаскарочаныя словы са значэннем уласнага iмя, утвораныя часткова ад пачатковых гука у, часткова ад усечаных сло у, пiшуцца  у першай частцы вялiкiмi лiтарамi, у другоймалымi: НДIхiммаш (Навукова-даследчы iнстытут хiмiчнага машынабудавання) (ЭГ 2012, 11), ЦМндр (Цэнтр маркетынгу навукова-даследчых распрацовак), НДЦмедыаархi у (Навукова-даследчы цэнтр медыальных архiва у), НПцэнтр (Навукова-практычны цэнтр), НДэканомцэнтр (Навукова-даследчы эканамiчны цэнтр), ОГНIтэрм (кампанiя па вырабу вогнеахо унага пакрыцця) (ДПБ) i пад. 
6) складанаскарочаныя словы са значэннем уласнага iмя, утвораныя часткова ад усечаных сло у, часткова ад пачатковых гука у сло у, пiшуцца  у перша й частцы малымi лiтарамi, у другойвялiкiмi i малымi: БелНДIНТI (Беларускi навукова-даследчы iнстытут навукова-тэхнiчнай iнфармацыi) (ДПБ), Е урАзЭС (Е урапейска-Азiяцкi Эканамiчны саюз) (СДА), БелАПП (Беларускае а утапрамысловае прадпрыемства), БелНДЦЭД (Беларускi навукова-даследчы цэнтр электроннай дакументацыi), БелНДIГП (Беларускi навукова-даследчы iнстытут гендэрных праблем), ПрамIТ (Iнфармацыйныя тэхналогii  у прамысловасцi) (КВ) i iнш. 
7) частковаскарочаныя словы i складовыя акронiмы, утвораныя ад уласнага iмя, пiшуцца з вялiкай лiтары (могуць быць варыянты напiсання кожнай часткi з вялiкай лiтары): Белтэлекам (Беларускiя тэлекамунiкацыйныя сiстэмы), Мiждзяржфiнпрамгрупа (Мiждзяржа уная фiнансава-прамысловая група), Белпалi угаз (Беларускi канцэрн па палiву i газiфiкацыi), Белпрадукт (Навукова-практычны цэнтр Беларусi па харчаванню) (ДПБ), БелРусА ута (Беларуска-расiйскi а утамабiльны канцэрн) (БЛР); а  утвораныя ад агульнага iмя -з малой лiтары: Парушаюцца два асно уныя прынцыпы традыцыйнага напiсання абрэвiятур: напiсанне разам i напiсанне, якое паходзiць ад слова утваральнай мадэлi абрэвiятуры (утварэнне ад уласнага/агульнага iмя; лiтарны цi гукавы тып утварэння). Улiчваючы гэта, выдзелiм умо уна асно уныя вiды "парушэння у" у афармленнi абрэвiятур: а) выкарыстанне акцэнталагiчнай графiкi, вылучэнне частак абрэвiятур рознымi шрыфтамi, спалучэнне вялiкiх i малых лiтар уласцiвыя мове рэклам i аб'я у, якая на умысна не прытрымлiваецца сiстэмы мовы, а грунтуецца на гульнi сло у, навiнах i эксперыментах: БелАГРА-прамБАНК, БелЭКСПАцэнтр, БелСАТ, БелПОШТА, БелАЗ i БЕ-ЛАЗ, АКАДЭМКНIГА, БелКНIГА, ЦСАiСД (Цэнтр сiстэманага аналiзу i стратэгiчных даследавання у) i г.д. б) адсутнасць напiсання разам, выкарыстанне лацiнкi, камбiнаванае з беларускiмi лiтарамi, графiчныя i пунктуацыйныя знакi  унутры абрэвiятуры, наглядаецца  у тэкстах бягучага радка: PR-акцыя, PRбiзнес, IТ-спецыялiст, IнтэрNET, byНЭТ, ip-тэлефонiя, iq-фактар i пад. 
в) парушэнне напiсання, заснаванага на слова утварэннi абрэвiятуры. Наглядаем тэндэнцыю да напiсання iнiцыяльных абрэвiятур гукавога тыпу  утвораных ад агульнага iмя, вялiкiмi лiтарамi, з выкарыстаннем графiчных i пунктуацыйных знака у, напрыклад на шыльдах будынка у цi рэкламных аб'я у: АТ (акцыянернае таварыства), як А/Т "Азарэнне", А.Т. "Мiнор i К"; ЗАТ (закрытае акцыянернае тавары-ства), як З.А.Т. "БМВ-IК"; ТАА (таварыста з абмежаванай адказнасцю), як ТАА "СТ/ST" i iнш. 
Аднак за уважым, што вышэйзгаданыя абрэвiятуры змяшчаюць рысы графiчных скарачэння у i перад намi вiдавочнае змешванне срод-ка у афармлення гэтых скарачэння у, але прызнаным з'я уляецца замацаванне графiкi за графiчнымi скарачэннямi, вялiкiх i малых лiтар без кропак i iншых знака у за лексiчнымi абрэвiятурамi. Цi не вяртанне гэта да мiнулага, калi абрэвiятуры былi графiчнымi i запiсвалi iх з кропкамi (Р.С.Ф.С.Р)? Такi спосаб мае трывалую традыцыю. У час бурнага развiцця абрэвiяцыi  у беларускай мове на пачатку ХХ стагоддзя, абрэвiятуры запiсвалi з кропкамi, а абрэвiятурны спосаб бы у яшчэ дастаткова новай, не сталай з'явай у мове i  у аснове такога спосабу ляжала само скарачэнне2 . З цягам часу кропкi пры афармленнi абрэвiятур адышлi i замацавалiся за графiчнымi скарачэннямi3 . Можна дапусцiць, што выкарыстанне графiчных знака у не нясе нiякiх дадатковых функцый i не з'я уляецца вяртаннем да старога спосабу афармлення абрэвiятур, а толькi паказвае майстэрства стваральнiка у рэкламы, а можа, ня увагу пiшучага. 
Афармленне складанаскарочаных сло у кропкай за уважальнае не толькi  у iнiцыяльных, але i складовых абрэаiятурах. Здаецца, гэта вынiк замацавання  у разуменнi носьбiта у мовы "скарачэння", як пунктуацыйнага знака пасля скарочанай часткi слова: "Найлепшыя вет.лячэбнiцы рэкамендуюць..." (рэкламны плакат у сталiчным метро), "Гало у.урач бальнiцы  у Дзяржынску адказваве на пытаннi па-цыента у....", "...спец.коры Нацыянальнай тэлерадыëкампанii..." (НВ), "...дзярж.знак з'я уляецца адзiным вытворцам дакументальнай паперы i бланка у строгай справаздачнасцi" (рэкламны плакат у сталiчным метро) i пад. 
Пытанне аб вялiкай або малой лiтары таксама адносiцца да дыскусiйных. Гало унае прызначэнне вялiкiх лiтар у абрэвiятурыадмежаванне класа iнiцыяльных абрэвiятур ад iншых сло у беларускай мовы. Звычайна вялiкiя лiтары выкарысто уваюцца для адмежавання  уласных iмëна у РкiМП (Рынак карпараты уных i мунiцыпальных папер) (КФП), ФЗ (форвардная зделка) (КПХ) ад агульных капбуда унiцтва (РБСС), кампрад, смс (СНС), нацрэестр (МСФС 2, 19). Зараз таксама развiваецца тэндэнцыя да напiсання вялiкiмi лiтарамi гукавых абрэвiятур, якiя паходзяць ад агульных наймення у: КУД (каса  узаемадапамогi) (ПКБ), ТЭА (тэхнiка-эканамiчнае абгрунтаванне) (НiБ) i г.д. Можа быць гэта тэндэнцыя агульная  у мовах, напрыклад англiйскай, дзе прынята выдзяляць прадметы не двукоссем цi падкрэслiваннем, а напiсаннем з вялiкай лiтары4 . 
Застаюцца яшчэ абрэвiятуры, для напiсання якiх ужываецца вялiкая i малая лiтары: РуНЭТ i рунэт, БайНЭТ i байнэт, Iнтэрнэт i iнтэрнэт (СНС) i iнш. Гэта складовыя i частковаскарочаныя словы, якiя пераважна графiчна не маркiраваны, яны як бы раствараюцца  у тэксце, губляюцца сярод iншых сло у: турфiрма (турыстычная фiрма), тураператар (турыстычны аператар) (рэкламныя аб'явы), капрамонт (капiтальны рамонт), капукладаннi (капiтальныя  укладаннi) (РБСС), дзяржкамстат (БПСС) (Дзяржа уны камiтэт па статыстыцы), дзяржкаммаëмасць (Камiтэт па дзяржа унай маëмасцi) (НiБ), наццэнтр (Нацыянальны цэнтр бiзнесу) (СНС) i г.д., хаця нарматы унае напiсанне з малой лiтары замацавана за складовымi абрэвiятурамi: е ураРАМОНТ (е урапескi рамонт), е ураВОКНЫ (е урапейскiя вокны), сомБЕЛбанк (Беларускi Банк малога бiзнесу), МiнскканцОПТ (Мiнская аптовая база канцэлярскiх тавара у) (адзiнкi тэкста у рэкламных аб'я у), ГлабIНФОРМ (Глабальны iнфармацыйны фонд) (IДП) i г.д. 
Надзвычай распа усюджана тэндэнцыя да напiсання абрэвiятур лацiнскiмi лiтарамi  у беларускiх тэкстах. Скарочаныя словы, утвораныя  у беларускай цi iншай мовах, а таксама запазычаныя абрэвiятуры i перанесеныя на "беларускую глебу" без перакладу, сустракаюцца з частковым цi по уным вылучэннем лацiнiцай: а) беларускiя абрэвiятуры: Minbakalejagandal (Мiнiстэрства аптовага i рознiчнага гандлю прадуктамi харчавання) (БелАГРА), Minskmetrobud (Мiнская кампанiя па буда унiцтву метрапалiтэна) (Р 2010, 3), Kansaltkantakt (кантактная группа банка у па карсалтынгу) (БП) i пад. 
б) абрэвiятуры, якiя паходзяць з замежных мо у: PR -ПРпiар (англ. public relations); VIP -V.I.P. -ВIП (англ. very important person), ПЕН-клуб (англ. PEN Club), IТ (англ. Information Technology) (рэкламныя аб'явы сталiчных банера у), АМА (англ. Amerikan Marketing Asso-ciation), ВАIТРА (англ. World Association of Industrial and Technological Research), ГАТТ (англ. General Agreement on Tariffs and Trade), АБА (англ. Association of Business Administration), АТА (англ. Air Transport Association) (СДА) i iнш. 
Гэтыя абрэвiятуры, якiя  ужо даволi глыбока  увайшлi  у жыццë, адзначаны дваiстым iснаваннем (у мове-крынiцы i адаптаванае  у беларускай мове), ная унасць/адсутнасць двукосся, кропак, варыянты напiсання вялiкiмi лiтарамi. Зараз гэтыя словы  утвараюць шмат камбiнаваных вытворных: PR-акцыя, PR-бiзнес, PR-рынак, PR-саюз; PR-дырэктар кампанii VOLVO; PRавiлы гульнi (адзiнкi тэкста у рэкламных стэнда у); цi: VIP-зала, VIP-а утамабiль, VIP-зона (тэксты iнфармацыйных дошак); яшчэ: IТ-iндустрыя (IТ, 12), IТ-галiна (IТ, 8), IТ-кампанiя (IТ, 30), IТ-спецыялiст (IТ, 27), IТ-суполка (IТ, 15), IТ-спецыяльнасцi (IТ, 16); або GSP-навiгатар (англ. Global Positioning System), DVDкалекцыя (англ. Digital Versatile Disc) (адзiнкi тэкста у на рэмламных стыкерах); wideoНЭТ (адзiнкi тэкста у на рэкламных стыкерах); SIMка (англ. Subscriber Identification Module) (вiтрына пункту абслугi клiента у VELCOM); SPAцэнтр (тэкст рэкламнага банера); BELАВIЯ (К); IнтэрNET, byНЭТ; КосмасTV (касмiчнае тэлебачанне); EUROстандарт; ARTдызайн (артыстычны дызайн); BMWцэнтр (ням. Bayerische Motoren Werke); VWсэрвiс (ням. Volkswagen); LASERшоу (англ. Light amplification stimulated by the emission of radiation) (тэксты рэкламных плаката у). 
Яшчэ прыклады: "Звяртайся да нас i SOSта у (англ. Save Our Souls) свой iдэальны бiзнес-план..." (КППТ); цi: "Развiццë новых тэхналогiй акрамя дасягнення у для кiра унiко у, бухгалтара у, эканамiчных i фiнаддзела у нясе акрэсленыя цяжкасцi. Гэтыя цяжкасцi звязаны з тым, што для праца унiка эканамiчный службы набыццë камп'ютэра, мабiльнага тэлефона, падключэнне да Iнтэрнету i IТ-тэлефонii гэта не проста гаспадарчы падыход, а аперацыя, якую належыць адлюстраваць у рахунках бухгалтарскага улiку. Кожная такая аперацыя  у той або iншай ступенi  упдывае на велiчыню ПБП (падаткавай базы прадпрыемства)" (ДБ); або пiшуцца толькi лацiнiцай: Lifekom, LifePC, wideo net (шыльды магазiна у); двайное напiсанне лацiнiцай i кiрылiцай: CD (КН) i СД i кампакт-дыск (Вelnet, 13); SIM (КН) i СIМ (Вelnet, 10); SPA i СПА (рэкламны палiнг); вокны ПВХ (полiвiнiлхларыд) i вокны PVC i PCW (рэкламны плакат); без падатку ПДВ (падатак на даба уленую вартасць) (РМС) i падатак VAT (цэннiк); БЕЛ-САТ TV (Беларускае сатэлiтарнае тэлебачанне) (Вelnet, 8) i BEL-SAT TV (тэкст рэкламы); SMS-камунiкацыя i смс-камунiкацыя, mms i ммс (ННТ) i г.д. Замежны кампанент прысутнiчае тут для экспрэссii, яскравасцi. 
У абрэвiятурах тыпу DJ, CD бачым парушэнне арфаграфiчных норм пры расшыфро уцы абрэвiятуры: DJдзiджэй (замест дзi-джэй) (iнфармацыйная аб'ява); CDсiдзi (замест сi-дзi) (iнфармацыйны флаер). Тут прынята напiсанне, таму што гэта з'ява пакуль што лiчыцца новай  у сiстэме мовы. Таксама дапушчальнае дваiстае напiсанне акронiма у розных ты-па у утварэння: гэта iнiцыяльна-лiтарныя i складанаскарочаныя словы. Некаторыя адзiнкi фiксiруюцца сло унiкамi: ДС i Дзяржстандарт (РБСС), ЕС i Е урасаюз, ЕС i Е урасавет (СНС), ЛПГ i леспрамгас (БПСС), БIСА i БелIСА (Беларускi iнстытут сiтэмнага аналiзу i iнфармацыйнага забеспячэння навукова-тэхнiчнай сферы) (ДПБ) i г.д. 
Адабрэвiятурныя  утварэннi часта маюць яшчэ нестабiльную, варыянты уную арфаграфiю i могуць перадавацца вялiкiмi цi малымi лiтарамi: КамБанкавец/камбанкавец (камерцыйны банк) (НВ 2011, 3), СКВшны/эскавэшны (свабоднаканвертаваная валюта) (НВ 2012, 2) i пад. 
Вытворныя ад абрэвiятур, акрамя таго, могуць пiсацца разам, з дэфiсам або асобна, лiтарамi беларускага алфавiту цi лацiнiцай: супер-PC (англ. Personal Komputer) -замест суперPC (IТС, 24), мiнiРС замест мiнi-РС (IТС, 51), БТ-шны (Беларускае тэлебачанне) -замест БТшны (НВ 2011, 1), 4), Pcдоктарзамест РС-доктар (шыльда майстэрнi па рамонту электратэхнiкi), картка-GSM (angl. Global System for Mobile Communication) -замест картка GSM) (IДП, 43), ВКманiтор (вадкакрысталiчны манiтор) -замест ВК-манiтор (Belnet,5), ВIП-зала, ВIП-зона, VIP-зал (iнфармацыйныя аб'явы); SMSкi i смскi (рэкламны плакат) i пад. 
Своеасаблiвым iмкненнем да iнтэрнацыяналiзацыi абрэвiятурнай словатворчасцi, як сцвярджае даследчык Л.Ф. Кахо уская, з'я уляецца факт прыняцця беларускай мовай з'явы лацiнскай транслiтарацыi, так званай "квазiлiтарацыi" беларускiх паняцця у5 : Belbakaleja, Minskmetrabud, Grodnaabltrans (Гродзенская абласная транспартная кампанiя), LukOil (Лангепас, Урай, Когалым), Belnaftahim (шыльды прад-прыемства у). Падобная транслiтарацыя садзейнiчае "экзатычнасцi", незразумеласцi гэтых абрэвiятур. 
Розныя тыпы абрэвiятур па-рознаму прыстасо уваюцца да граматычнага ладу беларускай мовы. Так, абрэвiятуры, утвораныя з частак некалькiх сло у, абрэвiятуры складовага тыпу: унiвермаг (унiверсальны магазiн), сацстрах (сацыяльнае страхавванне) (РБСС), iнфармгарант (iнфармацыйнае забеспячэнне) (рэзюме клiент-менеджэра); абрэвiятуры, у склад якiх уваходзяць усечаная частка першага слова i цэлае слова: дзяржзаказ (дзяржа уны заказ), дзяржмаëмасць (дзяр-жа уная маëмасць), квартплата (кватэрная плата), дзяржпошлiна (дзяржа уная пошлiна), гаставары (гаспадарчыя тавары), будматэрыялы (буда унiчыя матэрыялы) (РБСС), фiнкантроль (фiнансавы кантроль), гандальбанк (гандлëвы банк), iнвестпрывабнасць (iнвестыцыйная прывабнасць) (СНС); абрэвiятуры, якiя складаюцца з пачатковай часткi першага слова i канцавой часткi другога: стагфляцыя (стагнацыя i iнфляцыя) (ГБ 2012, 12) змяняюцца па склонах i лiках i практычна не адрознiваюцца ад невытворных i вытворных назо унiка у з по унай утваральнай асновай. Нескланяльнымi з'я уляюцца абрэвiятуры, у якiх апошнi кампанент прадста улены по уным словам ва  ускосным склоне: намдырэктара (намеснiк дырэктара), намгендырэктара (намеснiк генеральнага дырэктара), паммайстра (памочнiк майстра), наммiнiстра (намеснiк мiнiстра), памбухгалтара (памочнiк бухгалтара), заглабараторыi (загадчык лабараторыi), загаддзелам (загадчык аддзелам) (БПСС) i пад. Iнiцыяльныя абрэвiятуры, якiя  утвораны з пачатковых гука у сло у, што  уваходзяць у склад утваральнага словаспалучэння: ЦУМ (цэнтральны  унiверсальны магазiн), ГУМ (дзяржа уны  унiверсальны магазiн) (БРСС), IНIС (Мiжнародная сiстэма iнфармацыi), СЕПТ (Е урапейская канферэнцыя паштовай i тэлефонна-тэлеграфнай сеткi), ДАК (Дзяржа уная атэстацыйная камiсiя) (СНС); iнiцыяльныя абрэвiятуры, што складаюцца з назва у пачатковых лiтар сло у: ВКК (Валютна-крэдытная камiсiя), ЕКТ (Е урапейская камiсiя па турызму), ЕКСГ (Е урапейская камiсiя па сельскай гаспадарцы), ЦНТ (Цэнтр навучання тэхналогiям) (СДА); абрэвiятуры, у склад якiх уваходзяць усечаная частка першага слова (або складо у) утваральнага словазлучэння i пачатковыя гукi цi лiтары астатнiх сло у словазлучэння: райфа (раëнны фiнансавы аддзел) (РБСС), БелГIЭ, БелГПП (Беларуская гандлëва-прамысловая Палата) (ДПБ) як правiла, з'я уляюцца нескланяльнымi. Iх родавая прыналежнасць вызначаецца па розных крытэрыях, гало унымi з якiх трэба лiчыць наступныя: а) па родзе стрыжнявога слова словазлучэння, на базе якога абрэвiятура  утворана: НПББ (Нацыянальная Платформа Бiзнесу Беларусi) (ж.р.) -платформа (ДПБ), ТАА (н.р.) -таварыства (СС), НПК (нафтаперапрацо учы камбiнат) (м.р.) -камбiнат (ДПБ); б) па характары апошняй лiтары (гука): СТА (Сусветная турыстычная арганiзацыя) (ж.р.) (СДА), ЧНК (Часавая надзвычайная камiсiя) (м.р.) (СНС), ДКА (Дзяржа унае казначэйскае абавязацельства) (н.р.) (СМ) i пад. 
Трэба адзначыць, што абрэвiятуры  у афiцыяльнай дзелавой мове не скланяюцца, а некаторыя з iх набываюць самастойны граматычны родбез апоры на род стрыжнявога слова словаспалучэння: "СIТ-КА (Сакратарыят па iнтеграцыi  у галiне турызму  у Цэнтральнай Амерыцы) аб'явiла дадзеныя за 2012 г. Па яе падлiкам Коста-Рыка лiдзiравала сярод краiн рэгiëна па аб'ëму атрыманай за гэты перыяд у сектары турызму прыбытку..." (ЧМПiМА), або: "КрэдЭкс Банк (Крэдытны банк) уступi у у Асацыяцыю банка у Усходняй Е уропы, якая не належыць да БАКЦУЕ (Банка уская Асацыяцiя Краiн Цэнтральнай i Усходняй Е уропы). Яго членамi па стану на лiстапад 2012 г. з'я уляюцца 52 банкi больш чым з 25 краiн Е уропы" (3) цi: "Парытэтбанк (Парытэтны банк) завяршы у уступленне  у БАКЦУЕ на  умовах рэгулярнага членства. Раней арганiзатарамi форума былi АББ i АСБ Беларусбанк. Зараз сярод удзельнiка у з'явi уся БАКЦУЕ. Для сваiх члена у БАКЦУЕ забяспечвае: дапамогу ва  устана уленнi кантакта у з Захаднымi камерцыйнымi банкамi i як магчымы варыянт з..." (2). Па меры асваення словы  уключаюцца  у парадыгмы жаночага i мужчынскага скланення у. 
Спецыфiчнай асаблiвасцю абрэвiятур у сучаснай беларускай мове з'я уляецца тое, што многiя з iх вельмi хутка выходзяць з акты унага  ужытку, на змену iм прыходзiць вялiкая колькасць новых абрэвiятур, якiя называюць новыя з'явы рэчаiснасцi. Навуко уцы, якiя вывучаюць абрэвiятуры  у слова утваральным аспекце, сцвярджаюць, што амаль усе акронiмы паспяваюць зарэкамендаваць сябе як па унапра уныя словы: а) ад iх  утвараюцца новыя словы; б) адны акты уна запазычваюцца; в) маюць сваю арфаграфiю; г) арфаграфiчна замацо уваюцца  у спецыяльных мовах. 
Такiм чынам, аналiз паказа у, што прыклады абрэвiятур сведчаць аб узрастаннi прадукты унасцi графiка-арфаграфiчнага спосабу слова утварэння i  усе прыведзеныя абрэвiятуры i адабрэвiятурныя  утварэннi нельга разглядаць як аказiянальныя  утварэннi, таму што яны з'я уляюцца фактамi ма улення i павiнны  увайсцi  у мо уную сiстэму, стаць па унапра унымi адзiнкамi нарматы уных сло унiка у, перастаць ужывацца толькi асобнымi iндывiдуумамi i стаць здабыткам калектыву. 



  Аналiзуючы абрэвiятурную лексiку апошнiх дзесяцiгоддзя у, часамi здаецца, што адзiных правiла у як бы не iснуе, арфаграфiчны эталон не рэалiзуецца, паколькi часта сустракаюцца выпадкi напiсання далëкiя ад нормы. Агульная прыкмета сучаснай сiтуацыi прая уляецца  у адсутнасцi адзiнства, што асаблiва вiдавочна на фоне агульнапрынятага напiсання. 


	дзяржканал (дзяржа уны канал) (БiР), гендаверанасць (генеральная
	даверанасць) (ГБ), матдапамога (матэрыяльная дапамога) (Р), дзярж-
	камстат (дзяржа уны камiтэт па статыстыцы) (СС), намдырэктара
	(намеснiк дырэктара) (РКА), ашчадкаса (ашчадная каса) (ПЦ), фi-
	нiнспектар (фiнансавы iнспектар) (РБСС), прамкрэдыт (прамысловае
	крэдытаванне) (IК РБ) i г.д.
	Аднак не  усе абрэвiятуры арфаграфiчна афармляюцца паводле
	 узору. Iснаванне варыянта у афармлення скарочаных адзiнак прыво-
	дзiць да пытання: адступленнi -гэта вынiк панiжэння культурнага
	 узро уню насельнiцтва, недастатковай адукаванасцi цi на умыснае па-
	рушэнне правiл  у мэтах экспрэсi унасцi?

Беларуская мова. Энцыклапедыя, пад рэд. А. Мiхневiча, Мiнск 1994, с. 516; П. У. С ц я ц к о, М. Ф. Г у л i ц к i, Л. А. А н т а н ю к, Сло унiк лiнгвiстычных тэрмiна у, пад рэд. М. Бiрылы, Мiнск 1990, с. 129. 

S. S z a d y k o, Беларуска-польскi сло унiк абрэвiятур i графiчных скарачэння у, Warszawa 2012, s. 12. 

3 С. Ш а д ы к о, Аббревиация в специальных языках (на материале русского языка), Варшава 2006, с. 33. 

Тамсама, с. 107. 

Л. Ф. К а х о  у с к а я, Абрэвiятуры  у сучаснай беларускай мове, [ у:] Беларуская мова, Мiжведамасны зборнiк, Мiнск 1986, с. 50. 

S U M M A R Y ON THE ISSUE OF STUDYING THE ABBREVIATIONS IN THE BELARUSIAN SPECIAL LANGUAGE: THE SPELLING OF THE ABBREVIATIONS IN THE MODERN BELARUSIAN LANGUAGE AND ITS TEHNALEKTAH

In the article the author discusses the specifics of shortcuts in the modern Belarusian language. Many of them very quickly goes out of active use, they are replaced by a large number of new shortcuts, called the new phenomena of reality. The analysis showed that these examples show increasing productivity shortcuts through the use of graphic-orthographic method of word formation. Key words: abbreviations, acronyms, shortened words, formative type of acronyms, abbreviations graphic, the words specialist and occasional keyword groups of words.