З глыбокай павагай да каранëў, да спадчыны


На пачатку новага мiленiума  у прадмове да выдання першага i трэцяга тамо у шматтомнага фундаментальнага даследавання "Беларусы", якiя выхо- 

дзiлi толькi  у 1903 i 1916 гадах, Язэп Янушкевiч i Кастусь Цвiрка, звярну ушы  увагу на задо ужаную парадаксальнасць асэнсавання беларускай гiсторыi, месца беларускага этнасу сярод суседзя у, слушна падкрэслiлi, што напрыканцы ХIХ стагоддзя выразна наспела пара сiстэматызацыi разнастайных падыхо-да у, напрацовак на беларускай дзялянцы, чым мусi у бы заняцца спецыяльны iнстытут цi акадэмiя народазна уства з вялiкiм штатам навуко уца у: 
Але рускi царызм хутчэй бы разбуры у, лiквiдава у (як было з Вiленскiм унiверсiтэтам), чым ствары у такую  установу. Таму непадымную тытанiчную працу, якая была пад сiлу толькi вялiкай навукова-даследчай установе, узвалi у на свае плечы i блiскуча здзейснi у усяго адзiн чалавек. 
Хто ж бы у гэты волат? Яго iмя -Я ухiм Хведаравiч Карскi1 . 
Безумо уна, вынiкi самаадданай падзвiжнiцкай дзейнасцi Я. Карскага сталiся грунто уным падмуркам у працэсе беларускага нацыянальнага самасцвярджэння, а таксама пэ уным як навуковым, так i маральна-этычным узорам служэння роднаму. У сферу даследчыцкiх iнтарэса у Я. Карскага  уваходзiла i значная частка Беласточчыны. I невыпадкова, што пры знаëмстве з калекты уным трохтомным плëнам працы Кафедры Беларусiстыкi Варша ускага  унiверсiтэта "Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia"  узнiкаюць своеасаблiвыя аналогii з даследаваннямi сла унага сына Наваградчыны Я. Карскага, якi, мiж iншым, у свой час вучы уся i працава у у Варша ускiм унiверсiтэце, а  у 1905 i 1908 гадах нават выбiра уся яго рэктарам. 
Праект "Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia" бы у рэалiзаваны ад студзеня 2013 года дзякуючы фiнансаваму гранту  у рамках праграмы Мiнiстэрства навукi i вышэйшай асветы пад назваю "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki"  у 2012-2016 гадах. Загадчыца Кафедры Беларусiстыкi Варша ускага  унiверсiтэта праф. Нiна Баршчэ уская адзначае  у "Wprowadzeniu" да трохтомнiка: 
Przedstawiony materiał ukazuje polsko-wschodniosłowiańskie wpływy historyczno-kulturowe oraz polsko-wschodniosłowiańską interferencję językową obecną na wszystkich poziomach językowych (fonetycznym, morfologicznym, leksykalnym, składniowym). Nagrane i zarchiwizowane materiały badawcze są unikatowym odzwierciedleniem wielokulturowości Podlasia. Udostępnienie ich w wersji graficznej i dźwiękowej powinno służyć nie tylko uczonym różnych specjalności, pragnącym prześledzić zachodzące przemiany społeczno-kulturowe, lecz także wszystkim zainteresowanym procesem przenikania się kultur na pograniczach 2 . 
Багаты дыялекталагiчны i фалькларыстычны архi у Кафедры Беларусiстыкi -100 касет з запiсамi матэрыяла у з 40 мясцовасцей былога беластоц-кага ваяводстваз 70-90-х гадо у мiнулага стагоддзяахоплiвае мясцовасцi беластоцкага, бельскага, гайна ускага, сакольскага павета у, а таксама адну з семятыцкага. У 2013 годзе  у бельскiм, гайна ускiм i сакольскiм паветах на працягу лiпенякастрычнiка рабiлiся новыя запiсы. У суме было найграна i з'архiвiзавана (з дадзенымi пра iнфарматара у) 90 гадзiн вельмi цiкавага матэрыялу  у 38 мясцовасцях падляскага ваяводства. Наступным этапам, як адзначае Н. Баршчэ уская, ста у перанос гукавай версii матэрыялу  у пiсьмовую з выкарыстаннем двух спосаба у запiсу: фанетычную транскрыпцыю, каб дакладна фiксавалася рэгiянальная асаблiвасць сабранага матэрыялу i беларускую лацiнку, лягчэйшую пры  успрыняццi для чытача, неабазнанага  у фанетычнай транскрыпцыi. Так што несумненнай вартасцю гэтай працы бачыцца пара унальны аспект, забяспечаны архi унымi матэрыяламi з мiнулага стагоддзя i свежымi запiсамi. Даследчыкi мелi  удзячную магчымасць прасачыць змены  у падляскiх дыялектах, абрадах i традыцыях на працягу апошнiх 40 гадо у. 
У "Wprowadzeniu" дакладна акрэслiваецца праблемна-тэматычны спектр усяго даследавання: 
Materiały gwarowe i folklorystyczne zebrane w różnych okresach dotyczą następującej problematyki: narodowej tożsamości mieszkańców terenów pogranicza kulturowo-językowego, pamięci zbiorowej miejscowej ludności, tradycyjnych wierzeń ludowych, folkloru oraz zanikających zawodów, a także nowych możliwości rozwoju regionu w związku z dofinansowaniem ze środków Unii Europejskiej. Szczególne miejsce zajmują takie tematy, jak: życie na wsi dawniej i dziś (narzędzia gospodarcze, uprawa roli, obróbka lnu, tkactwo, pieczenie chleba), rożne etapy w życiu człowieka (narodziny, wesele, pogrzeb), historia miejscowości (okrucieństwo okupacji niemieckiej, uchodźstwo w okresie wojennym, powojenne zmagania z trudnymi warunkami socjalno-bytowymi, obecna mechanizacja rolnicza), rola religii (wpływ religii na kształtowanie świadomości narodowej, wychowanie w określonym środowisku) i piosenki ludowe towarzyszące ludziom w różnych okresach życia, a także wykorzystanie języka białoruskiego jako pomocniczego w gminach, w których ludność narodowości białoruskiej stanowi co najmniej 20% ogółu mieszkańców danej gminy3 . 
Гэтая праблемна-тэматычная полiфанiя, па-свойму стэрэаскапiчнае адлюстраванне гiстарычна-культурных працэса у на значнай частцы Падляшша мае безумо уную, не будзе перабольшаннем сказаць, сваю пазачасавую вартасць. Пры тым канцэптуальны характар выдання, цэласнасць падыхода у забяспечваецца  у першым томе "Opis socjolingwistyczny regionu na tle uwarunkowań historycznych" грунто уным iнтэрдысцыплiнарным раздзелам Н. Баршчэ ускай "Język a świadomość narodowa na Podlasiu". Цалкам зразумела, што напачатку даследчыца звяртае  увагу на праблемы нацыянальнай тоеснасцi на культурна-мо уным памежжы, задумваючыся над яго характарыстыкай. Навiдавоку, што памежжа з'я уляецца тэрыторыяй, якая знаходзiцца памiж двума або некалькiмi цэнтрамi, што, судакранаючыся, накладаючыся адна на другую, ствараюць асаблiвую прастору. Pogranicze jest obszarem specyficznym, bardzo różnorodnym, bez określonych ram. Teren ten jest znacznie bogatszy od obszaru jednolitego. Istotny wpływ ma tu między innymi istniejąca wielojęzyczność czy wielokulturowość4 . У гэтым жа даследчым блоку Н. Баршчэ уская на аснове гiстарычнага экскурсу падкрэслiвае, якую важную ролю  у фармiраваннi культурна-мо уных асаблiвасцей Падляшша адыграла асаднiцтва. Цалкам апра удана, што  у наступным падраздзеле "Białorusini w Polsce -historia i stan obecny", як своеасаблiвы прыклад, канкрэтызуюцца гiстарычна-сацыяльныя варункi iснавання на памежжы адной з найвялiкшых яго нацыянальных меншасцей. Асобна разглядае даследчыца веравызна учую разнастайнасць Падляшша, спынi ушыся на веравызна учай структуры, iстотнай ролi канфесiй у кшталтаваннi нацыянальнай тоеснасцi. 
Папярэднi разгляд выводзiць да  уласна цэнтральнай часткi працы Н. Бар-шчэ ускай "Zachowania językowe mieszkańców Podlasia w warunkach bilingwizmu -charakterystyka socjolingwistyczna", што распачынаецца надзвычай актуальнымi за увагамi а утаркi адносна мо унай сiтуацыi  у сучасным свеце. Сапра уды, цяперашнiя цывiлiзацыйныя працэсы, паскораная глабалiзацыя непазбежна спараджаюць унiфiкацыю, што выя уляецца найвiдавочней ва  узрастаннi ролi прэстыжных мо у i найперш англiйскай. Пад пагрозай маргiналiзацыi i нават знiшчэння аказваецца шэраг мо у. Ва  унiсон з навукова-творчай iнтэлiгенцыяй Беларусi i Польшчы Н. Баршчэ уская выказвае непакой аб лëсе беларускай мовы: 
Ze wszystkich języków słowiańskich na czoło języków zagrożonych zdecydowanie wysuwa się język białoruski. Obecna sytuacja językowa białoruskiego i jego gwar wynika z międzywojennej i powojennej polityki państwa polskiego w odniesieniu do języków mniejszości narodowych, a także z polityki językowej władz białoruskich, które skutecznie przeprowadzając rusyfikację zepchnęły ten język do roli języka drugorzędnego. Te działania oraz wszelkie zaszłości historyczne, jak również czynnik geopolityczny -położenie Białorusi między dużo większymi krajami: Rosją i Polską miały istotny wpływ na zahamowanie rozwoju i zmniejszenie prestiżu zarówno białoruskiego języka literackiego, jak i gwar (56). 
Даследчыца слушна адзначае, што менавiта дамiнацыя рускай мовы i прынiжаны стан мовы тытульнай нацыi  у Беларусi стаецца прычынай заняпаду цiкавасцi да яе i  у Польшчы, але ж пры тым на Падляшшы яшчэ добра захавалiся лакальныя гаворкi. 
Адзiн з найпалемiчных моманта у у жыццi сучасных нацыянальных меншасцей разглядаецца  у наступным падраздзеле "Gwary wschodniosłowiańskie na Podlasiu", а менавiта размеркаванне на тэрыторыi Падляшша беларускiх i  украiнскiх гаворак. Невыпадкова Н. Баршчэ уская канстатуе, што асаблiва wyznaczenie granicy między gwarami białoruskimi a ukraińskimi wywołuje wiele dyskusji, na przykład E. Smulkowa wyróżnia pas gwar przejściowych biało-rusko-ukraińskich między Narwią a Bugiem5 , natomiast Michał Sajewicz wyznacza ostrą granicę między gwarami białoruskimi a ukraińskimi6 (59). Сама яна аналiзуе гiсторыю пытання, абапiраючыся найперш на "Atlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny" (Warszawa 1980), на вынiкi даследавання у тых жа Е. Смулковай, М. Саевiча. Вядома, ëсць аб'екты уныя навуковыя крытэрыi для вызначэння мо унай спецыфiкi. Аднак нават тое, што з вëсак, у якiх, згодна з "Atlasem...", жыхары карыстаюцца гаворкамi з рысамi  украiнскiмi цi цалкам украiнскiмi, выйша у шэраг выдатных беларускiх пiсьменнiка у Польшчы, сябро у лiтаратурнага аб'яднання "Белавежа", якое святкуе  у 2018 годзе свой шасцiдзесяцiгадовы юбiлей, сведчыць аб адноснасцi прынятых крытэрыя у. I просiцца рытарычнае пытанне, бо калi ëсць гаворкi з "рысамi  украiнскiмi", дык чаму ж не гаворыцца пра гаворкi з "рысамi беларускiмi"?! Н. Баршчэ уская цалкам  усведамляе складанасць вызначэння мо уных асаблiвасцей на памежжы: Podlaskie pogranicze białorusko-ukraińskie jest świadectwem tego, że trudno jest przeprowadzić klasyfikację gwar peryferyjnych i jednoznacznie odnieść je do konkretnego języka (61). Аналiз мо унай сiтуацыi  у соцыялiнгвiстычным плане, з улiкам гiстарычных варунка у i цяперашняй сiтуацыi перакана уча разгорнуты даследчыцай у наступных частках разглядаемага раздзела: "Zachowania językowe społeczności bilingwalnej", "Stosunek mieszkańców Podlasia do ojczystej gwary", "Określanie ludności ze względu na gwarę", "Edukacja dawniej i dziś", "Integracja językowa na Podlasiu". Лагiчным працягам распачатай гаворкi бачыцца зварот да таго, як эвалюцыянiруе  у далейшай часавай перспектыве, сярод цяперашняй моладзi мо уная, нацыянальная сiтуацыя ("Język a tożsamość narodowa młodego pokolenia na pograniczu polsko-białorusko-ukraińskim"). 

Даследчыца робiць кампетэнтную выснову:

Uznanie siebie za Polaka wcale nie świadczy o odcinaniu od korzeni wschodniosłowiańskich, tradycji, mentalności, konfesji. Bardzo częstym powodem zaliczenia siebie do polskiej narodowości jest fakt przynależności do Polski, czyli obserwuje się brak rozgraniczenia pojęć narodowość i obywatelstwo. Problemy z określeniem tożsamości narodowej wywołuje kulturowa dwoistość mieszkańców Podlasia i powoduje, że jako obywatele Polski uważają się za Polaków, ale kulturowo związani są z tradycjami wschodniosłowiańskimi, przede wszystkim białoruskimi i rzadziej ukraińskimi (96). 
У чарговым раздзеле "Język regionu Białowieża -analiza socjolingwistyczna" дзякуючы канцэнтрацыi даследчыцкай увагi менавiта на адным рэгiëне рэалiзавана магчымасць канкрэтызацыi развiцця сацыялагiчных тэндэнцый. Зразумела, пры гэтым мовазна уца Н. Баршчэ уская разглядае беларускую белавежскую гаворку, характарызуючы яе з фанетычнага, марфалагiчнага i лексiчнага пункта у погляду. I тут хочацца  узгадаць, што гэта якраз з Белавежы паходзiць заснавальнiк i першы рэдактар штотыднëвiка беларуса у Польшчы "Нiва", хросны бацька беларускага лiтаратурнага аб'яднання, адзiн з пачынальнiка у Беларускага культурна-грамадскага таварыства Георгiй Валкавыцкi. Даследчыца канстатуе: W gwarze białowieskiej oprócz cech typowych dla białoruskiego dialektu południowo-zachodniego występują również istotne wpływy języka polskiego i w mniejszym stopniu języka rosyjskiego (107). 
Перадапошнi раздзел працы Н. Баршчэ ускай "Charakterystyka wschodniosłowiańskich nazw miejscowości oraz nazw terenowych", як i папярэднiя, яскрава сведчыць аб паслядо унасцi рэалiзацыi канцэпцыi працы. Тапанiмiка з'я уляецца найверным сведкам самых пачатка у чалавечай прысутнасцi на кожнай тэрыторыi. Змены ж назв мясцовасцей звязаны з пэ унымi падзеямi, зменамi  у лакальным жыццi насельнiцтва або  у самiм соцыуме. Урэшце  у заключнай частцы "Pamięć zbiorowa mieszkańców Podlasia" разглядаюцца моманты, якiя адыгралi важную ролю  у захаваннi або зменах нацыянальнай тоеснасцi. На завяршэнне агляду пачатковай часткi даследавання варша ускiх бела-русiста у "Opis socjolingwistyczny regionu na tle uwarunkowań historycznych" яшчэ раз хочацца падкрэслiць плëннасць, вынiковасць iнтэрдысцыплiнарнага падыходу  у вырашэннi  узнятых праблем. Арэал усходнеславянскiх гаворак Беласточчыны -"Wschodniosłowiańskie gwary podlaskie" -аналiзуецца  у другiм важкiм раздзеле разглядаемага выдання праф. Мiкалаем Цiмошукам. Мiж iншым, на самым пачатку "Wprowadzenia", спасылаючыся на "Русскую диалектологию. Наречия Южно-великорусское, Северно-великорусское, Белорусское и Малорусское" (Варшава 1912), вучоны прыгадвае, як сто гадо у таму акрэслi у межы распа усюджання беларускiх дыялекта у, падкарэкцiраваныя пазнейшымi даследаваннямi польскiх вучоных, выбiтны фiлолаг Я. Карскi. Напрыканцы свайго  уводнага слова а утар другога раздзела першага тому "Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia" акрэслiвае структуру свайго даследавання: 
W toku analizy zgromadzonego materiału faktograficznego przyjęto, że różnice językowe między poszczególnymi gwarami sprowadzają się głównie do cech fonetycznych, morfologicznych i leksykalnych. Z tego też względu opisywany materiał jest przedstawiony w trzech częściach, z których część pierwsza ukazuje osobliwości fonetyczne i morfologiczne dialektu okającego, część druga prezentuje fonetykę i najważniejsze cechy morfologiczne w dialekcie akającym, natomiast ostatnia część omówienia jest poświęcona ogólnej charakterystyce słownictwa i jego przedstawieniu w słowniku sporządzonym dla całego regionu gwar Białostocczyzny (154). 
Такiм чынам, у гэтай частцы працы паслядо уна выкладаюцца важныя мо уныя асаблiвасцi гаворак Беласточчыны. Пры напiсаннi даследавання М. Цiмошук, вядома, карыста уся разнастайным у тэматычным плане матэрыялам, сабраным на Кафедры, што знайшло асаблiвае выя уленне  у "Wschodniosłowiańskim słownictwie gwarowym Białostocczyzny". У амаль 90-старонкавы сло унiк уводзiць лапiдарны аналiз лексiчных асаблiвасцей i тлумачэнне адносна арганiзацыi блока у загало уных сло у. 
Фотаздымкi выраба у матэрыяльнай культуры, змешчаныя напрыканцы першага тому "Kulturowo-językowego dziedzictwa Podlasia", стаюцца своеасаб-лiвым размаiтым запрашэннем  у чарговы другi том выдання "Człowiek. Rodzina. Dom". А утар "Przedmowy" праф. М. Ха устовiч адзначае, што тут змешчаны materiały opisujące szeroko rozumiany temat życia na wschodniej Białostocczyźnie w pierwszej połowie XX wieku, a także przemiany zachodzące obecnie po wejściu Polski do Unii Europejskiej i wprowadzeniu unijnych standardów dotyczących mniejszości narodowych 7 . У разглядаемым томе знойдзем апiсаннi жыцця i побыту вясковай сям'i  у розных праявах: традыцыi, абрады, сямейныя справы, адносiны з суседзямi. Зразумела, важнае месца займае апiсанне няпростай, нават трагiчнай гiсторыi Падляшша. Напрыканцы ж "Przedmowy" а утар слушна падсумо увае: 
Zebrane i opracowane materiały folklorystyczno-lingwistycznych badań terenowych w sposób barwny ilustrują życie i byt wschodniosłowiańskich mniejszości narodowych (Białorusinów i w mniejszym stopniu Ukraińców) na Białostocczyźnie. Analiza tych materiałów pozwala na zrozumienie duchowego świata ludu, który od stuleci mieszka na terenach pogranicza polsko-białoruskiego, przejmując powoli tradycje kulturowe swoich sąsiadów i jednocześnie wzbogacając kulturę narodu polskiego 8 . 
У трэцiм томе 9 выдання Кафедры беларусiстыкi прадста улена народная творчасць: песнi рэлiгiйныя, калядныя, вясеннiя, вялiкодныя, хараводныя, летнiя, жнi уныя, вясельныя, любо уныя, лiрычныя, жарта улiвыя, сямейныя, сiрочыя, рэкруцкiя, а таксама песнi розныя, польскiя i рускiя, песнi-калыханкi, казкi. Асобна выдзелена творчасць народных паэта у Тадэвуша Кунцэвiча, Канстанта Каролькi, Веры Радзiвонюк, Канстанта Ярошука i невядомага паэта. Вiдавочна, у песнях знаходзiць адлюстраванне  увесь часава-жыццëвы цыкл жыхаро у Падляшша. А утар прадмовы i да гэтага тома М. Ха устовiч дакладна сiстэматызуе народную творчасць, уводзячы чытача  у шматстайны свет народнага меласу. 
Шырыня ахопу матэрыялу  у трохтомным варша ускiм выданнi сапра уды  уражвае. I няма сумнення, што як зараз звяртаюцца да не умiручай спадчыны Я. Карскага, так некалi, вiдаць, будуць спасылацца i на працу, выкананную на Кафедры беларусiстыкi яе супрацо унiкамi  ужо на пачатку новага мiленiума i стагоддзя, а гэта: Нiна Баршчэ уская, Мiкалай Ха устовiч, Мiкалай Цiмошук, Тэрэса Хыляк-Шродэр, Анна Дэмянюк, Катажына Дрозд, Радасла у Калета, Надзея Панасюк, Юзэф Зямчонак, Марыя Кандрацюк, Вольга Трацяк, Лiля Зямчонак. 

Галiна Тварановiч

Беласток 

Я. Я н у ш к е в i ч i К. Ц в i р к а, Я ухiм Карскi i яго "Беларусы", (у:) Я ухiм К а р с к i, Беларусы, Мiнск 

2001, с. 6. 2 Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia. Tom I. Opis socjolingwistyczny regionu na tle uwarunkowań historycznych. Opracowanie tomu Nina Barszczewska i Mikołaj Timoszuk, Warszawa 2016, s. 11. 

Тамсама, с. 10-11. 

Język a świadomość narodowa na Podlasiu (Nina Barszczewska), (w:) Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia. Opis socjolingwistyczny regionu na tle uwarunkowań historycznych, t. I, s. 21. Далей пры спасылцы на гэта выданне  у дужках падаецца старонка. 

E. S m u ł k o w a, Pojęcie gwar przejściowych i mieszanych na polsko-białorusko-ukraińskim pograniczu językowym, (w:) E. S m u ł k o w a, Białoruś i pogranicza. Studia o języku i społeczeństwie, Warszawa 2002, s. 336-348. 

6 M. S a j e w i c z, O białorusko-ukraińskiej granicy językowej na Białostocczyźnie, "Rozprawy Slawistyczne", Lublin 1997, № 12, s. 91-107.
З глыбокай павагай да каранëў, да спадчыны