Taraškevica and narkamaǔka: or, is there a grammatical opposition?

Keywords: taraškevica, narkamaǔka, grammatical norm, variant, grammatical opposition taraszkiewica, narkamaǔka, norma gramatyczna, wariant, opozycja gramatyczna

Defined and systematized by I. Klimov grammatical oppositions (taraškevica and narkamaǔka) are analyzed in the context of the academic grammars of the Belarusian language which have been published since the mid-1950s. This approach allowed, on the one hand, to point out a certain inaccuracy in unilaterally opposed grammatical rules; on the other hand, to reveal the succession of the descriptive B. Tarashkevich's approach by the authors of grammars when delivering grammatical variants. 

«БеЛарУсКая граматыКа ДЛя ШКоЛ» Б. тараШКеВіча і яе асаБЛіВасці

У 2018-м годзе першай 1 «Беларускай граматыцы для школ» Браніслава Тарашкевіча спаўняецца 100 гадоў. Яна была надрукаваная ў выдавецтве Марціна Кухты ў Вільні якраз к пачатку навучальнага 1918 года. Згодна з меркаваннем даследчыкаў, працу над граматыкай Б. Тарашкевіч пачаў яшчэ студэнтам 3-га курса Пецярбургскага ўніверсітэта. У 1913 г. яму, як выдатна падрыхтаванаму ў філалагічным плане студэнту (у 1911 г. ён скончыў ужо Віленскую гімназію са срэбраным медалём), які быў да таго ж цесна звязаны з беларускім асяродкам у Пецярбургу, а ў часы навучання ў Вільні (1906)(1907)(1908)(1909)(1910)(1911) далучаны да "нашаніўскага акружэння", была зроблена прапанова напісаць граматыку [Рагойша, 1972, с. 254-257;Bergmann 1977;Германовіч, 1994, с. 558;Шакун, 1994, с. 81;Бергман, 1996, 18-24], і ён з ёй бліскуча справіўся. Выхад Тарашкевічавай граматыкі быў успрыняты з энтузіязмам, праца даследчыка ацэньвалася тагачаснай інтэлігенцыяй вельмі высока 2 : «Даўно жаданы час, калі паявіцца у сьвет беларуская граматыка, прыйшоў нарэсьці у 1918 г. […] Граматыка Тарашкевіча уся глыбока прадумана, тэрміналёгія у значнай часьці новая, арыгінальная і шчыра беларуская, чыстая мова,усё гэта робіць з гэтае невялічкае кніжкі відны ўклад у нашу школьную і навуковую літэратуру» [Тройца 3 , 1918, с. 247-248]. С. некрашэвіч ставіў граматыку Тарашкевіча нароўні з працай Я. Карскага «Беларусы»: яна «заснавала цэлую эру ў гісторыі нашай граматыкі і правапісу», хаця і адзначаў, што «кладзе яшчэ толькі першую падваліну да сталага навуковага даследавання літаратурнай мовы» [некрашэвіч, 1922, с. 230]. Пазней ён жа канстатаваў: «Гістарычнай заслугай Б. Тарашкевіча з'яўляецца якраз тое, што ў сваёй кароткай граматыцы, пабудаванай на апошніх вывадах прац акадэмікаў Я. Карскага і А. Шахматава, ён удала выклаў асноўныя прынцыпы, асноўныя законы беларускай літаратурнай мовы і даў важнейшыя правілы правапісу гэтай мовы» [некрашэвіч, 1927, с. 11]. 
Сам Тарашкевіч з часам набыў статус «нармалізатара» і з'яўляўся, па словах Я. Лёсіка, «нашым першым граматыстым і правапісным заканадаўцам для нашае мовы, для школы і беларускае навукі» [Лёсік, 1928, с. 3]. Ён жа, ацэньваючы праз дзесяцігоддзе ўнёсак вучонага, пісаў, што «граматыка Б. Тарашкевіча зрабіла эпоху ў разьвіцці нашае літаратурнае мовы. Гэта 2 Асабліва відавочна гэта выявілася на фоне ацэнак іншых аўтарскіх граматык, што выйшлі ў гэты час, напр., «Граматыка беларускае мовы» (Вільня 1918) Б. Пачобкі, якая была рэзка раскрытыкаваная: «Аўтар яе ня ведаў ні беларускае мовы, ні граматыкі наогул. Ён […] прыступіў да складаньня граматыкі зусім непадгатаваны да гэтае работы, без належнае асьветы, без граматычных ведаў. Яго работа адразу-ж сустрэла справядлівую ацэнку ды так і загінула, нікому невядомая» [Лёсік, 1928, с. 3]. (Тут і далей пры цытаванні захоўваюцца аўтарскі правапіс і афармленне.) 3 Вацлаў Тройца [Вацлаў Леанардавіч Іваноўскі] стварыў і ўзначальваў першае беларускае выдавецтва «Загляне сонца і ў наша ваконца» (Пецярбург), потым кіраваў Беларускім выдавецкім таварыствам (Вільня). пераломны этап у гісторыі нашае культуры, які ў кожнай культурнай краіне азначаецца, як выдатнейшая дата. […] Бяз гэтае граматычнае нармалізацыі не магла існаваць і бесперабойна разьвівацца літаратурная мова, як без законнага афармленьня ня можа нармальна разьвівацца грамадзянскае жыцьцё» [тамсама]. 
Першае выданне граматыкі выйшла спачатку на лацініцы (112 с.) і амаль адразу на кірыліцы (76 с.), бо «ў спадчыну ад папярэдняга перыяду новай беларускай літаратурнай мовы дасталася традыцыя друкавання беларускіх тэкстаў двума алфавітамі -кірыліцкім і лацінскім, што звязана з вытокамі ўзнікнення і станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў» [Падлужны, 1998, с. 28]. Граматыка 1918 г. перавыдавалася на лацініцы і ў 1931 г. (Drukarnia J. Lewina, Wilno); акрамя таго публікавалася яшчэ 6 разоў на кірыліцы: тройчы (выд. 2, Вільня, 1919; выд. 3, Вільня, 1920; выд. 4, Мінск-Вільня-Берлін, 1921) без зменаў, а пятае выданне (Вільня 1929) было пераробленае і пашыранае самім аўтарам 4 . 
Адметнай рысай граматыкі Б. Тарашкевіча было ўжо тое, што акрамя ўласна граматычнага апісання, яна ўключала фанетыку, арфаграфію, словаўтварэнне, правілы правапісу і пунктуацыі і была арыентаваная не столькі на навуковы аспект, колькі на практыку: «Патрэбы школы прымусілі мянé адкінуць усё тое, што мéла больш чыста навуковае значэньне, як практычнае. Я ўвéсь час не выпускаў з вачэй пэдагогічную старану кніжкі» [Тарашкевіч, 1918, с. 4]. У 5-м выданні кнігі аўтар канстатаваў: «"Беларуская граматыка для школ", выданая першы раз у 1918 годзе, мела сваім заданьнем замацаваць і ўпарадкаваць выясьніўшыяся ўжо тады граматычныя асновы беларускай літаратурнай мовы ды ўстанавіць сталы правапіс» [Тарашкевіч, 1929, с. 3]. Акрамя таго, асаблівасцю граматыкі Б. Тарашкевіча быў дэскрыпцыйны (а не прэскрыпцыйны) падыход у падачы граматычнага матэрыялу, чаму спрыяла «агульная ўласцівая 1920-м гг. у Беларусі тэндэнцыя да дэмакратызацыі ў рамках літаратурнай мовы» [Запрудскі, 2013, с. 145]. 
Улічваючы, што аўтар граматыкі сам быў носьбітам беларускай мовы (з-пад Вільні) і ведаў яе жывыя гаворкі, што ён валодаў англійскай, грэчаскай, лацінскай, нямецкай, польскай, рускай, санскрыт, украінскай, французскай, чэшскай і інш. мовамі і што пры стварэнні ўласнай граматыкі «яму моцна дапамагло вывучэнне практыкі нарматыўнага ўпарадкавання» гэтых моў [Ліс, 1966, с. 22; Бергман, 1996, 20, 35-36], што ён быў вучнем А.А. Шахматава, які «няспынна кіраваў» яго працай над граматыкай, і Я.Ф. Карскага, які дапамагаў яму пры падрыхтоўцы выдання [Тарашкевіч, 1918, с. 4], што ён абапіраўся на важнейшыя тэарэтычныя працы па беларускай дыялекталогіі і досвед папярэднікаў у галіне беларускай мовы, правамерна меркаваць, што апісальны падыход быў неад'емнай часткай канцэпцыі дапаможніка. на гэта ўказваюць і высновы шэрагу даследчыкаў: «W zakresie deklinacji i koniugacji Taraszkiewicz daje dublety końcówkowe, będące raczej propozycją niż apodyktycznym narzuceniem jednej obowiązującej normy» [Obrębska-Jabłońska, 1968, s. 103] або: «Тарашкевічава "Граматыка" апісвала і адначасова парадкавала моўныя з'явы -найперш скланенне і спражэнне» [Вячорка, 1991, с. 3]. 
Аўтар здолеў ахапіць у сваёй сціслай кніжцы дыялектную разнастайнасць граматычных формаў, не аддаючы перавагу толькі аднаму нейкаму рэгіёну 5 : «Трэба было часу, каб праявіліся ў пісьменстве ўсé, якія толькі ёсьць у асобных гутарках, чыста беларускія асобнасьці. Бяз гэтага не магло быць ніякае хоць больш мéнш закончанае граматыкі» [Тарашкевіч, 1918, с. 3]. на гэтую адметнасць Тарашкевічавай граматыкі яшчэ ў канцы 1970-х гг. указалі аўтары «Гісторыі беларускай літаратурнай мовы»: «Спецыфічнай рысай "Беларускай граматыкі" з'яўляецца замацаванне ў многіх выпадках паралельных форм, адна з якіх больш пашырана і вядома, а другая часта прадстаўляе з'яву вузкадыялектнага характару. Сама па сабе такая дваістасць пры нарміраванні формаўжывання непажадана, але, відавочна, у пачатковы перыяд станаўлення літаратурнай мовы выклікалася імкненнем адлюстраваць як мага больш чыстабеларускіх моўных асаблівасцей, каб у працэсе функцыяніравання літаратурнай мовы праверыць іх жыццяздольнасць» [Юрэвіч, Яновіч, 1968, с. 180] 6 . 
Варыянтнасць склонавых (назоўнік, прыметнік, займеннік, лічэбнік) і спрагальных (дзеяслоў) формаў, уключаных Б. Тарашкевічам у сістэму формаў літаратурнай беларускай мовы, знамянальная ў тым плане, што 5 Ёсць іншыя меркаванні адносна дыялектнай асновы граматыкі Тарашкевіча. Так, А.І. Жураўскі лічыў, што «при выборе грамматических норм он отдавал предпочтение югозападному белорусскому диалекту» [Журавский, 1976, с. 140]. 

6

Пазней падобную думку выкажа С. Запрудскі ў цэлым у дачыненні да мовазнаўчых распрацовак гэтага перыяду: «Прадстаўленыя ў лінгвістычных працах 1920-х гг. нарматывы не толькі фіксавалі і прадпісвалі моўныя нормы, але часта таксама выконвалі функцыю пошуку і вывучэння беларускай мовы» [Запрудскі, 2013, с. 319]. 
пэўныя варыянты дасюль захоўваюцца (ужываюцца носьбітамі і фіксуюцца навукоўцамі) у сістэме сучаснай літаратурнай мовы. Стваральнік беларускай граматыкі, бясспрэчна, разлічваў на тое, што якраз падчас моўнай практыкі выкрышталізуецца той узус, які і стане пазней адзінай нормаю, бо, на яго перакананне, «граматыка павінна толькі замацаваць і падраўняць тыя лініі, якія сама мова ўжо назначыла» [Тарашкевіч, 1918, с. 3]. 
найбольш вызначальнымі граматычнымі варыянтнымі формамі, указанымі аўтарам першай беларускай граматыкі, з'яўляюцца: а) родны склон множнага ліку назоўнікаў ніякага і жаночага роду: вядзёр -вёдраў, красён -кроснаў, плеч -плечаў [Тарашкевіч, 1929, с. 76], галоў -галоваў, калін -калінаў, зямель -земляў [тамсама, с. 79-80]; б) творны склон адзіночнага ліку назоўнікаў мужчынскага роду на -а: з старастай -з старастам [Тарашкевіч, 1929, с. 81]; в) творны склон адзіночнага і множнага ліку назоўнікаў жаночага роду на зычны: касьцёю -касьцёй -косьцю, рэчаю -рэчай -рэччу, крывёю -крывёйкроўю, касьцямі -касьцьмі [Тарашкевіч, 1929, с. 82-83]; г) родны склон прыметнікаў, лічэбнікаў і займеннікаў жаночага роду адзіночнага ліку: сьляпое -сьляпой, босае -босай, сіняе -сіняй; аднаé -аднэй -адной, самой -самаé, тэй -таé, усей -усяé [Тарашкевіч, 1929, с. 85; 89; 92]; д) канчаткі дзеясловаў І спражэння 3-й асобы адзіночнага ліку цяперашняга часу абвеснага і загаднага ладу: нясе(ць), бярэ(ць), думае(ць), кажа(ць); няхай нясе(ць), бярэ(ць) [Тарашкевіч, 1929, с. 94-95; 98]; е) націскныя канчаткі дзеясловаў 2-й асобы множнага ліку цяперашняга часу абвеснага ладу: несяцё, берацё, стаіцё і сядзіце, маўчыце [Тарашкевіч, 1929, с. 93-95]; ж) форма 3-й асобы адзіночнага ліку дзеяслова быць у цяперашнім часе: «ёсьць або кароткае ё» [Тарашкевіч, 1929, с. 103] і інш. 
нароўні з увядзеннем варыянтных формаў, якія адлюстроўвалі адрозненні паміж гаворкамі паўночна-ўсходняй і паўднёва-заходняй дыялектных зон, Б. Тарашкевіч прапаноўваў і адзінамагчымую форму пры наяўнасці некалькіх, выбар якой «наўрад ці залежаў ад тэрытарыяльнай характарыстыкі» [Яновіч, 1982/2011, с. 32]. Аўтар граматыкі аддаваў перавагу той з іх, якая адпавядала пэўным фактарам, сярод якіх, на думку навукоўцаў, наступныя: а) пашыранасць у мове тагачаснай беларускай пісьменнасці, напр.: Д. і М. ск. мн. ліку братом, ласём, палём; братох, ласёх, палёх; М. ск. адз. ліку святым, сінім; б) захаванне адзінства граматычных парадыгмаў, напр.: Д. і М. ск. мн. ліку касцём, касцёх; Р. і В. ск. пяцём, пяцёх; в) размежаванне граматычных амонімаў, напр.: загадны лад 1 і 2 ас. мн. ліку бярэма, нясема, бярэце, нясеце замест нясем, бярэм, што супадалі з абвесным ладам [Юрэвіч, Яновіч, 1968, с. 168-180; Яновіч, 1982/2011, с. 32]. Прааналізаваўшы такія выпадкі, даследчыкі прыйшлі да высновы, што сістэма марфалагічных нормаў, прапанаваная Б. Тарашкевічам у граматыцы, «дае асаблівыя падставы сцвярджаць, што роля яе складальніка не зводзілася толькі да перанясення адной або некалькіх варыянтных форм з дыялектнай мовы ў літаратурную пісьмовую, а вымагала ад яго рэалізацыі пэўнага плана граматычнай пабудовы» [Яновіч, 1982/2011, с. 33], у якім, як адзначалася вышэй, не аддавалася перавага толькі аднаму дыялекту, як не было і навязвання ўласнага моўнага густу. 
Такая канцэпцыя ўкладання граматыкі адыграла, як сведчаць спецыялісты, выключную ролю ў стабілізацыі марфалагічных нормаў. «Арыентацыя на шырокую дыялектную аснову ў спалучэнні з нежаданнем Б. Тарашкевіча займацца моўнай "інжынерыяй" абумовіла адсутнасць пасля выхаду яго працы напружання ў сферы кадыфікацыі марфалагічных нормаў» [Запрудскі, 2013, с. 87-88]. напружанне ўзнікла значна пазней, і далёка не з лінгвістычных прычын. 

Тарашкевіца і наркамаўка З пУнКтУ гЛеДЖання граматычнага проціпастаЎЛення

Відаць, упершыню разгорнутае тлумачэнне функцыянаванню найменняў тарашкевіца і наркамаўка адносна двух правапісаў даў С. Запрудскі ў сваёй лекцыі для удзельнікаў IV Летняй школы беларусістыкі (1999). «Ад дэкрэта Савета народных камісараў БССР "Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу" 1933 года вядзе свой адлік існаванне двух варыянтаў беларускай арфаграфіі, якія маюць неафіцыйныя назвы "тарашкевіца" (утворана ад прозвішча аўтара славутай "Беларускай граматыкі для школ" Браніслава Тарашкевіча) і "наркомаўка" (утворана ад абрэвіятур "нарком" або "Саўнарком"» [Запрудскі, 1999, с. 23] 7 . Ім жа было адзначана, што 7 
Ён жа замест наркомаўка [у цяперашняй правапіснай традыцыі наркамаўка -Т.Р.] прапанаваў і ўжываў альтэрнатыўнае нейтральнае найменне -«тэрмін "чарнушэвіца", утвораны ад прозвішча тагачаснага наркома асветы БССР Дзм. чарнушэвіча, які меў непасрэднае дачыненне да правядзення моўнай рэформы», бо «слову "наркомаўка" ўласціва выразная ацэначнасць (і гэтая ацэначнасць усведамлялася стваральнікам дадзенага слова В. Вячоркам)» [Запрудскі, 1999, с. 26]. Вельмі эмацыйна пра слова наркамаўка выказаўся вядомы беларускі паэт Алесь Разанаў: «І выдумаў жа нехта мянушку "наркамаўка"! няўжо ён не адчуваў, што гэтым ён зневажае ўсю мову? Калі ўжо захоўваць гукарад, то ўсё ў канцы 1980-х -1990-я гады «на лексічным і словаўтваральным узроўнях чарнушэвіца [= наркамаўка -Т.Р.] без асаблівых складанасцяў увабрала ў сябе некаторыя формы тарашкевіцы» [таксама, с. 24], аднак, ілюструючы найбольш частыя выпадкі моўнага вар'іравання, аўтар маркіраваў і розныя марфалагічныя варыянты, як: асаблівасцяў -асаблівасцей, формаў -форм, варыянта -варыянту, плана -плану, вачыма -вачамі, вадой -вадою, аб дзедзе -аб дзеду, у Пецярбургу -у Пецярбурзе; сіняй -сіняе, вясёлай -вясёлаю; ідзем -ідзём, бярэм -бяром; будзем -будзьма [тамсама, с. 25]. З цягам часу назвы тарашкевіца і наркамаўка, што напачатку выкарыстоўваліся толькі адносна розных арфаграфічных рэжымаў, пашырыліся на ўсю нарматыўную сістэму мовы. 
Між тым пра варыянты беларускай літаратурнай мовы навукоўцы пачалі гаварыць нашмат раней і перадусім у дачыненні якраз да граматычных формаў. Актуалізаваў гэтае пытанне ў канцы 1970-х гг. А.І. Жураўскі, указаўшы, што пасля рэформы 1933 г. узніклі фактычна два варыянты беларускай літаратурнай мовы -усходнебеларускі і заходнебеларускі 8 . Ён жа абгрунтаваў вытокі і заканамернасць функцыянавання граматычных варыянтаў «маладосцю» сучаснай беларускай мовы, якая не з'яўляецца працягам старабеларускай літаратурна-пісьмовай мовы, «а полностью основывается на современных народных говорах, где отдельные грамматические категории выражаются разными грамматическими средствами» [Журавский, 1976, с. 139]. Ім жа канстатавалася, што пачатак свядомай рэгламентацыі граматычных нормаў зрабіў Б. Тарашкевіч, «а прежнее стихийное становление грамматического строя литературного языка ж прыстойней вымаўляць "нармаванка"» [Разанаў, 2010, с. 121]. Можна дапусціць, што найменне тарашкевіца належыць таксама В. Вячорку, які ў адной са сваіх публікацый зазначыў: «граматыка Тарашкевіча (дазволім надалей называць гэты варыянт упарадкавання беларускае літаратурнае мовы "тарашкевіца")» [Вячорка, 1991, с. 5], але мовазнаўцы выказваюць меркаванне, што яно, верагодна, узнікла яшчэ да вайны 1941-1945 гг. [Клімаў, 2004a, с. 46]. 
8 «Западнобелорусский вариант белорусского литературного языка был воспринят белорусскими эмигрантскими кругами в странах Западной европы и Америки, где он в разных модификациях используется до настоящего времени» [Журавский, 1976, с. 142]. Пазней гэтую назву заходнебеларускі варыянт беларускай літаратурнай мовы ў сваіх першых публікацыях выкарыстоўваў В. Вячорка [Вячорка, 1986a; 1986b]. У мовазнаўчай літаратуры функцыянуе і шэраг іншых назваў двух варыянтаў беларускай літаратурнай мовы: эмігранцкі -(пад)савецкі, дарэформенныпарэформенны, неафіцыйныафіцыйны, інавацыйныафіцыйны, альтэрнатыўныкадыфікаваны, клясічныідэалагічны і інш. [гл. Мечковская, 2002, с. 131; Клімаў, 2012, с. 18; 2004a, с. 43; Сомин, 2015, с. 82]. 
создавало благоприятные предпосылки для употребления вариантных грамматических форм» [тамсама]. 
У канцы 1990-х гг. гэтыя варыянты прапаноўвалася разглядаць ужо як два стандарты9 , якія «ўзніклі шляхам розначасовых кадыфікацый адрозных моўных нормаў» [Клімаў, 1999, с. 136]. «Першы стандарт склаўся ў беларускай мове паступова, сваю кадыфікацыю (у асноўных рысах) ён атрымаў у граматыцы Б. Тарашкевіча 1918 г. нормы стандарту арыентаваліся на ўзоры польскай мовы, што было абумоўлена папярэднімі інтэнсіўнымі кантактамі з польскай культурай. […] Другі стандарт сфармаваўся ў выніку рэвізіі першага і быў навязаны грамадству правапіснай рэформай 1933 г. Яго нормы арыентаваліся на ўзоры рускай мовы, што было абумоўлена падвышэннем палітычнай дамінацыі Расіі на Беларусі» [Клімаў, 1999, с. 136; 2004a, с. 43 л) формы дзеепрыметнікаў: у тарашкевіцы не выкарыстоўваюцца іншыя дзеепрыметнікі, апрача тых, што маюць суфіксы -н-ці -т-: вітаны -вітаемы, гнаны -ганімы, шуканы -шукаемы, аплатны -аплочваемы і аплачваемы, суперны -супернічаючы, кіроўны -кіруючы, (вечна) трывалыя каштоўнасцінепраходзячыя цэннасці, наеты -наеўшыся, затоены -затаіўшыйся, адбытыя -адбыўшыеся» [Клімаў, 2004b, с. 15-16]. 
Пералічаныя «формаўтваральныя нарматывы» на першы погляд выглядаюць выразна проціпастаўленымі; між тым гэтая стройнасць пачынае разбурацца, калі больш глыбока ўзважыць само проціпастаўленне. Праз тое, што аўтар ніяк не згадаў у працытаваным артыкуле і не ўказаў у бібліяграфіі, з якіх крыніц узяты нормы (актуалізуем тэзіс І. Клімава, што ён параўноўвае не маўленчую практыку, дзе могуць быць шматлікія адступленні ад нормы, а самі нарматывы), дазволім сабе зыходзіць з самой граматыкі Б. Тарашкевіча 10 і граматык беларускай мовы 11 , паколькі супастаўленню падлягалі граматычныя нормы. (1933) [Правапіс, 1934, с. 6, 33-34]; норма дасюль цвёрда вытрымліваецца ва ўсіх акадэмічных граматыках, і адпаведна, падручніках і дапаможніках для сярэдняй і вышэйшай школы. Тое ж самае тычыцца пункта е), паколькі пастановай была прадпісана форма загаднага ладу 2 ас. мн. ліку як бярыце, нясіце замест бярэце, нясеце [Правапіс, 1934, с. 6, 41]. Пункт д) адносна формаў вачыма і вачмі -вачамі (і вачыма), плячыма і плячмі -плячамі (і плячыма) наўрад ці можна назваць апазіцыяй, бо для назоўніка плечы абедзве формы (і на -ыма, і на -мі) падаюцца як дублетныя пры першаснай плячамі не толькі ў акадэмічных, але і ў Тарашкевічавай граматыцы (праўда, з адрозным націскам плéчамі і заўвагай: «Можна ўжываць і форму плячмі, плячымá») [Тарашкевіч, 1918, с. 22; 1929, с. 76-77 12 ]. Пункт з) як апазіцыя формаў прыналежных прыметнікаў вольжын і вользін -вольгін з'яўляецца, мякка кажучы, штучным, бо ў ніводным з нарматыўных акадэмічных выданняў няма ілюстрацый на форму без чаргавання г//з: вольга -вользін, інга -інзін, як дачка -даччын, нявеста -нявесцін пры чаргаванні к//ч, т//ц. 
Што датычыцца астатніх пунктаў, то не ўсё так проста і лагічна. Для большай нагляднасці прапануецца яшчэ раз звярнуцца да названых даследчыкам апазіцый (гл. Табл. 1) і прасачыць усталяванне граматычных нормаў на працягу паўстагоддзя. 
далей Граматыка-07, а таксама «Курс сучаснай беларускай літаратурнай мовы. Марфалогія» (1957) -далей Курс-57. Усе гэтыя кнігі падрыхтаваны і выдадзены Інстытутам мовазнаўства імя Я. Коласа нАн Беларусі, а значыць, маюць статус нарматыўных. 
12 цікава адзначыць, што ў 6-м, змененым іншымі людзьмі, выданні Тарашкевічавай граматыкі, гэты пункт застаўся цалкам некранутым (з першаснай формай на -амі), як уклаў сам Тарашкевіч [1943, с. 56 [Тарашкевіч, 1918, с. 20; 1929, c. 73 , 1934, с. 7, 42-43]. У сваёй граматыцы Тарашкевіч адзначаў наяўнасць дзеепрыметнікаў у беларускай мове, але ўказваў: «Формы на -учы, -ючы, -ўшы больш старасьвецкія і кніжныя. У жывой мове ня скажуць, напр., "ад чытаючага чалавека можна шмат вымагаць", але "ад чалавека, што чытае, можна шмат вымагаць"» [Тарашкевіч, 1918, с. 47]. Ва ўсіх акадэмічных выданнях услед за Б. Тарашкевічам канстатуецца, што дзеепрыметнікі сучаснай беларускай мове не ўласцівыя, ужываюцца яны пераважна ў навуковым і публіцыстычным стылях. Што датычыць зваротных дзеепрыметнікаў, то яны вызначаюцца як анарматыўныя. 
Падсумоўваючы вынікі прапанаванага супастаўлення, можна выказаць меркаванне, што сістэматызаваныя І. Клімавым граматычныя апазіцыі паміж тарашкевіцай і наркамаўкай (якія раней фіксаваліся як варыянты [Жураўскі, 1976; 1993; 1998; Сцяцко, 1998, 2002; Запрудскі, 1999; Садоўскі, 2001 і інш.]) аб'ектыўна нельга назваць апазіцыямі, бо формы, якія «замацавалі» толькі за тарашкевіцай, фіксуюцца ў акадэмічных выданнях або як паралельныя, або як стылістычна маркіраваныя (ужываюцца ў жывым маўленні і/ці мастацкім стылі). Іншая справа, што калі аўтары акадэмічных граматык у большасці сваёй доўжаць традыцыю, закладзеную Б. Тарашкевічам, адлюстроўваць суіснаванне ў вусным і пісьмовым маўленні розных граматычных варыянтаў, то прыхільнікі тарашкевіцы вызначаюць толькі адну форму -найбольш аддаленую (нярэдка штучна) ад рускай мовы. Гэткім чынам «дэмакратычны» падыход Б. Тарашкевіча ў прэзентацыі паралельных граматычных формаў быў зменены яго наступнікамі: імі прэскрыпцыйна ўводзілася адзінамагчымая форма, якую належала выкарыстоўваць як нарматыўную. Так, было з выкарыстаннем канчатка -яў для назоўнікаў жан. роду ІІІ скланення 13 , канчаткаў -у і -аў/-яў для род. скл. і пад. Між тым навукоўцы даўно заўважылі, што «"фигура умолчания" относительно 13 Варта зазначыць, што ўказваючы на паралельнае функцыянаванне канчаткаў -ей і -яў, сам Тарашкевіч пры граматычных апісаннях выкарыстоўваў канчатак -ей, напр., «асаблівасці асаблівасцей» [Тарашкевіч, 1918, с. 47; 1929, с. 31, 32 і інш.]. Такія формы былі паслядоўна заменены на -яў наступнікамі ў 6-м выданні, як «асаблівасці асаблівасцяў» і інш. [Тарашкевіч, 1943, с. 23, 24, 25 і інш.]. колебаний и вариантов нормы едва ли способствует научно организованной языковой политике, так как лишает ее основного звена -диалектического подхода к непрерывно эволюционирующему объекту» [Горбачевич, 1976, с. 157]. 
Такім чынам, калі пад тарашкевіцай разумець непасрэдна выданні граматыкі самога Тарашкевіча, то граматычнага процістаяння паміж наркамаўкай і тарашкевіцай няма (за выключэннем формаў М. і Д. скл. мн. ліку назоўнікаў і формы 2 ас. мн. ліку загаднага ладу дзеясловаў). Калі пад найменнем тарашкевіца абагульняць усе тыя варыяцыі ў пісьмовым і вусным маўленні, адрозныя ад граматычных нормаў наркамаўкі, то гэта ўжо будзе не супастаўленне нарматываў (на чым грунтуецца канцэпцыя І. Клімава), а маўленчы узус, які ў кожнага носьбіта свой. Важна, што на гэта ўказвае і сам аўтар: «Фактычна, ледзь не кожны, хто карыстаецца тарашкевіцай, стварае індывідуальны варыянт яе нормаў» [Клімаў, 2004a, с. 46]. 

КансерВатыЎнасць спецыяЛістаЎ і наВатарстВа КарыстаЛьніКаЎ

Калі з канца 1910-х гг. граматыка Б. Тарашкевіча амаль на працягу 15 гадоў адыгрывала ролю стабілізатара граматычных і правапісных нормаў у Беларусі, на што ўказвалі яго сучаснікі (гл. п. 1), то з канца 1990-х яе роля дзіўным чынам пераўтварылася ў дэстабілізуючую. Грамадска-палітычныя і сацыяльна-эканамічныя змены ў краіне сталі штуршком для актуалізацыі і завастрэння моўнага пытання, а тым самым да рэанімацыі «сапраўднай» (нерусіфікаванай) беларускай мовы дарэформеннага (1933 г.) перыяду, г. зн. тарашкевіцы. У 1990-я гг. «именно тарашкевица стала знаком возрождения белорусского языка» [Мечковская, 2002, с. 131]. 
Хваля другога нацыянальнага адраджэння (з 1989 г.) праходзіла пры ўзмоцненай дывергенцыі беларускай літаратурнай мовы адносна рускай. «Для прыхільнікаў перамен "тарашкевіца" была сімвалам пераадольвання не толькі русіфікацыі, але і савецкага мінулага» [Мячкоўская, 2010, с. 143]. Маладыя людзі натхняліся на самастойнае вывучэнне беларускай мовы па падручніку Б. Тарашкевіча 14 і практыкаваліся ў выкарыстанні такіх моўных сродкаў, якія ў нейкай ступені былі выклікам наркамаўцы. Істотнай дапамогай 14 Відаць, і з гэтай прычыны факсімільнае выданне «Беларускай граматыкі» 1929 г., апублікаванае ў 1991 г. у выдавецтве «народная асвета» ў Мінску, хаця і выйшла накладам 12 000 асобнікаў, адразу стала рарытэтам. у авалоданні беларускай моваю, заснаванай на дарэформенным правапісе, стала інтэрнэт-версія кнігі «Гавары са мной па-беларуску» [Аляксандраў, Мыцык, 2008], якая з'явілася ў 2004 г. (выдадзена ў 2008). Аднак імкненне авалодаць «сапраўднай» беларускай мовай (узорам быў эмігранцкі друк) і выкарыстоўваць яе ў піку афіцыйна прынятым нормам нівеліравала да нуля вартасць не толькі беларускай мовы, якая вывучалася ў сярэдняй і вышэйшай школе, але і саміх яе носьбітаў. «Прыхільнікі "тарашкевіцы" падзялілі носьбітаў беларускай літаратурнай мовы на прагрэсіўных "юзэраў" "тарашкевіцы" і "саўкоў", якія карыстаюцца "наркамаўкаю". Авалоданьне "тарашкевіцай" стала для многіх, найперш маладых, людзей пэўным спосабам самасьцьвярджэньня» [Запрудскі, 2005, с. 224] 15 . 
Акадэмічныя мовазнаўцы ацэньвалі такое становішча як «моўны хаос» [Падлужны, 1998, с. 31] ці «дэструктыўныя ўхілы» ў беларускай мове [Жураўскі, 1998, с. 12], перасцерагаючы: «наяўнасць варыянтаў літаратурнай мовы ў час, калі кола актыўных яе носьбітаў звужана да мінімуму і працягвае звужацца, вельмі небяспечнае для яе існавання наогул, бо яна не аб'ядноўвае, а раз'ядноўвае людзей, губляе важнейшую якасць -унармаванасць, без якой яна не можа выконваць тыя функцыі, якія пакуль што яшчэ выконвае» [Падлужны, 1998, с. 32]. Таму «пэўная кансерватыўнасць спецыялістаў здаецца больш карыснай для моўнай практыкі, чым празмернае наватарства» [Падлужны, 1998, с. 32]. 
У процівагу такому разгортванню падзей (калі асноўныя жарсці адышлі ў нябыт) беларуская мова ў 2010-я гг. стала фактарам аб'яднання пэўнага кола прыхільнікаў як тарашкевіцы, так і наркамаўкі. Кардынальная змена лініі паводзінаў часткі маладых людзей адбылася, відаць, не толькі праз асэнсаванне імі падзей канца ХХ ст. і праз ўсведамленне шкоднасці падзелу беларускай мовы на дзве мовы (ад чаго перасцерагаў яшчэ С. некрашэвіч 16 ), але і праз разуменне, што будучыня беларускай мовы залежыць толькі ад іх. «І цяперашні ўздым беларускай мовы адметны тым, што працэс ідзе знізу: ніхто не аддае на гэта загады, грамадства негвалтоўна даходзіць да думкі, 15 не менш эмацыйна пра гэтую сітуацыю выказваўся А. Разанаў: «"Я за беларускую мову". -"А за якую -тарашкевіцу ці наркамаўку?"-вось вам дыстылят айчыннага дыялогу. Тое, што мусіла б аб'ядноўваць, ужо здольна і раз'ядноўваць» [Разанаў, 2010, с. 121]. 
16 С. некрашэвіч выказваўся супраць прапаноў па правапісе чужаземных слоў для "народа" і для адукаваных людзей: «Мы ня толькі ня хочам падзяляць нашу мову на якіясь там дзьве мовы, -на мову адукаваных людзей, панскую, і на мову простую, мужыцкую -а нават і думаць аб гэтым. Мы хочам, каб беларуская мова была адна. Мы павінны імкнуцца, каб простая мужыцкая мова разам з тым была і мовай кніжнай (літаратурнай)» [некрашэвіч, 1926, с. 125]. 
што час усвядоміць сябе беларусамі ва ўсіх сэнсах гэтага слова. Шмат што залежыць ад кожнага з нас» [Літвіноўская, Лабадзенка, 2017, с. 8]. 
Калі акадэмічным лінгвістам, як вядома, не ўдалося знайсці кампрамісу паміж правапіснымі нормамі беларускай мовытарашкевіцай і наркамаўкай, то так званыя «новыя» носьбіты беларускай мовы [Woolhiser, 2013] такі кампраміс ажыццяўляюць у маўленчай практыцы. Сённяшнія маладыя людзі свядома ці несвядома ў сваім вусным маўленні ўжываюць абодва варыянты мовы, што, на думку даследчыкаў, «можа прывесці да ўтварэння на базе двух стандартаў іншага паліятыўнага стандарту, які можа такім чынам аб'яднаць канкурыручыя сістэмы» [Клімаў, 2012, с. 25]. Параўн.: «можно говорить не просто о сосуществовании двух норм, но и об их диффузности […], по совокупности особенностей на всех уровнях языка (в первую очередь, на уровне лексики) два литературных стандарта белорусского языка скорее представляют собой котинуум» [Сомин, 2015, с. 83]. 
Першым (хоць і няўдалым) крокам была ідэя паяднаць правапісныя сістэмы тарашкевіцы і наркамаўкі ў так званай дзеясловіцы, якую як сярэдзінны варыянт -па словах А. Івашчанкі, правапіс прымірэньня -прапаноўвалі супрацоўнікі часопіса «Дзеяслоў» [Івашчанка]. Другім крокам да кампрамісу паміж двума варыянтамі літаратурнай мовы можна лічыць публічныя неакадэмічныя моўныя курсы, самымі масавымі з якіх з'яўляюцца «Мова нанова» (Мінск, 2014). Выкладчыкі выкарыстоўваюць (і тым самым прапагандуюць) граматычныя формы і словаўтваральныя мадэлі, якія характэрныя як для тарашкевіцы, так і для наркамаўкі; яны, згодна з іх словамі, за ўмераны пурызм [Рамза, 2017a]. Маладыя людзі, выкладчыкі гэтых курсаў, імкнуцца паяднаць розных носьбітаў беларускай мовы: і ў размешчаных на сайце матэрыялах, і ў выдадзеных дапаможніках аўтары сумяшчаюць пэўныя лексічныя і граматычныя нормы абодвух стандартаў. Відавочна, што такое сумяшчэнне -гэта свядомы выбар і кампрамісны ход аўтараў, каб прыцягнуць максімальную колькасць зацікаўленых грамадзянбеларусаў да выкарыстання беларускай мовы ў штодзённым ужытку. 
Падобны (але не ідэнтычны) ход быў зроблены А. Соміным, аўтарам кнігі «Белорусский язык. Самоучитель» [Сомин, 2017]. Каб не адштурхнуць «рознапалярных» прыхільнікаў беларускай мовы, малады выкладчык таксама вырашыў аб'яднаць дзве формы літаратурнай беларускай мовы: «І найлепшым выйсцем мне падаўся досыць рызыкоўны, але прытым арыгінальны варыянт, які не меў аналагаў раней: арыентуючы падручнік на афіцыйную норму, таксама паралельна падаць усе звесткі пра класічны варыянт на ўсіх узроўнях мовы -фанетыкі, марфалогіі, сінтаксісу і, канешне, арфаграфіі. […] Такім чынам было прынята рашэнне стварыць першы падручнік з апісаннем абодвух стандартаў СБЛМ, прытым максімальна магчыма вытрыманы ў рэчышчы дэскрыптывізму замест традыцыйнай прэскрыпцыі» [Сомін, 2016, с. 191]. 
Саманавучальнікі беларускай мовы, якія атрымалі назву «кампрамісныя» [Рамза, 2017b], правамерна ацаніць як наватарскія, бо яны запачаткавалі змену тэндэнцыі ў падачы вучэбнага матэрыялу: нароўні з цвёрдай нормаю ёсць месца і ўзуальным заканамернасцям. Варта згадаць, што названыя кнігі не праходзілі экспертызы Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь на допуск іх у якасці вучэбных матэрыялаў, а значыць, аўтары былі абсалютна вольныя як у выбары вучэбных тэм і саміх матэрыялаў, так і ў спосабах іх падачы. З другога боку, смеласць аўтараў праявілася ў тым, што яны адышлі ад «канону»: зарыентавалі свой вучэбны матэрыял адначасова на розных прадстаўнікоў мэтавай аўдыторыі, г.зн., пастараліся ўлічыць перавагі прыхільнікаў афіцыйнага і неафіцыйнага варыянтаў беларускай мовы. Такі падыход для неакадэмічнага вывучэння беларускай мовы найбольш выйгрышны (прымаюцца пад увагу густы розных бакоў) і больш перспектыўны (адлюстроўваецца рэальнае становішча з моўным узусам). 
Кансерватыўнасць спецыялістаў мае несумненную перавагу пры ўсталяванні моўных нормаў, але, калі маўленчы узус відавочна сведчыць пра заканамерныя змены, можа быць не на карысць самой мове. Урэшце, норма, як вядома, мае дваісты характар, звернуты і да мінулага, і да сучаснасці, акрамя таго -гэта толькі канвенцыя. 
Калі прыняць пад увагу, што новымі носьбітамі беларускай мовы становяцца ў пераважнай ступені гарадскія маладыя людзі, так званыя «дзеці асфальту», якія дыялектаў не чулі і не ведаюць, то апазіцыя «норма літаратурнай мовы -норма тэрытарыяльных дыялектаў», на якую абапіраліся найперш акадэмічныя навукоўцы [Жураўскі, 1976; 1998; Падлужны, 1998], у другім дзесяцігоддзі ХХІ ст. наўрад ці актуальная. Першаступеннай з'яўляецца апазіцыя «літаратурная традыцыя -маўленчы узус»: тыя граматычныя формы, якія раней разглядаліся як дыялектныя і ўласцівыя стылізаванаму мастацкаму маўленню, сённяшняй моладдзю ўспрымаюцца як звычайныя, пазбаўленыя якой-колечы маркіраванасці. междунар. комис. по слав. лит. яз. 22-25 окт. 1974 г., наука, москва, с. 139-148. Жураўскі аркадзь, 1993, Праблема норм 

10

  Беручы пад увагу той факт, што граматыка Б. Тарашкевіча пры яго жыцці перавыдавалася без зменаў у 1919, 1920 і 1921 гг., то правамерна абапірацца менавіта на першую публікацыю (1918) і пятае (1929) выданне, у якое сам аўтар уносіў дапаўненні і змены. 11 Будуць мецца на ўвазе «Марфалогія» (том 1) з «Граматыкі беларускай мовы» (1962)далей Граматыка-62; «Марфалогія» (частка 1) з «Беларускай граматыкі» (1985) -далей Граматыка-85, «Марфалогія» (частка 1) з «Кароткай граматыкі беларускай мовы» (2007) -З прыведзеных даследчыкам 12 формаўтваральных варыянтаў толькі два пункты не выклікаюць ніякіх заўваг. Пункт е) палём, садом -палям, садам; у палёх, садох -у палях, садах, бо замена націскных канчаткаў назоўнікаў у Д. і М. скл. -ём/-ом і -ёх/-ох на -ям/-ам і -ях/-ах была праведзена і замацавана Пастановай Савета народных камісараў БССР «Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапіса» 




  ]. З мэтай «паказаць, што паміж стандартамі існуюць якраз моўныя, а не толькі арфаграфічныя разыходжанні»[Клімаў, 2004b, с. 14], даследчык у сваёй публікацыі «Лінгвістычная апазіцыя двух стандартаў беларускай літаратурнай мовы» параўноўвае іх нормы.Прычым аўтар падкрэслівае, што «супастаўляюцца менавіта нарматывы (тое, што прадпісваецца як правіла), а не рэальная практыка выкарыстання гэтых нарматываў у друку Беларусі»[Клімаў, 2004b, с. 14]. Дазволім сабе працытаваць адзначаныя і проціпастаўленыя даследчыкам граматычныя адрозненні (формаўтваральныя нарматывы, паводле яго слоў) з мэтай далейшага аналізу. 


	д) Т. скл. мн. л. некаторых множналікавых назоўнікаў: вачыма і вачмі -
	вачамі (і вачыма), плячыма і плячмі -плячамі (і плячыма);
	е) Д. скл. назоўнікаў м. і н. р.: палём, садом -палям, садам; М. скл. мн. л.:
	у палёх, садох -у палях, садах;
	ё) Р. скл. адз. л. ж. р. ад'ектыўных часцін мовы: з тае першае беларускае
	кнігі -з той першай беларускай кнігі;
	ж) утварэнне найвышэйшай ступені прыметнікаў: сама багатага -
	самага багатага; замалы, заслабы -вельмі малы, вельмі слабы;
	з) утварэнне прыналежных прыметнікаў: вольжын і вользін -вольгін,
	апрача таго, у тарашкевіцы магчымасць утварэння пасесіваў большая:
	міністравы, суседаў, амбасадоравы;
	магчымасьцяў -
	магчымасцей, друкарняў -друкарань, нормаў -норм, правілаў -правіл
	(і правілаў), хоць старонак і старонкаў -старонак;

(Першым ідзе прыклад з тарашкевіцы, другі -з наркамаўкі.)«а)Р.скл.адз.л. м. р. неадушаўлёных назоўнікаў: пляну -плана, народународа, зьезду -з'езду 'спуск' і з'езда 'партыйныкангрэс', камітэтукамітэта (у тарашкевіцы больш паслядоўна уніфікаваныя канчаткі для назваў арганізацый і ўстаноў), назвы гарадоў і краін: з менску, Гамбургу, Судану (але з Берліна, кіева)з мінска, Гамбурга, Судана (і з Берліна, кіева); б) Т. скл. адз. л. назоўнікаў м. р. з канчаткам -а/-я: з старшынёмз старшынёй, Скарынам -Скарынай; в) М. скл. адз. л. назоўнікаў м. і н. р.: па тэлефоне -па тэлефону; г) Р. скл. мн. л. назоўнікаў ж. і н. р.: азёраў -азёр, і) утварэнне адзайменнікавых прыметнікаў: ягоны -яго, ейны -яе, іхнііх, наскі -наш, свойскі -свой (і свойскі, у асобных ідыёмах); к) форма загаднага ладу мн. л. дзеясловаў: для 1-й ас. будзьма -будзем, чытайма -чытаем, устаньма -устанем (хоць факультатыўна ў савецкім стандарце формы на -ма/мо дапушчальныя), для 2-й ас. бярэ´це -бяры´це, ідзе´це -ідзі´це; 


  ]. ТАБЛІцА 1. Супастаўленне вызначаных граматычных варыянтаў са звесткамі з акадэмічных выданняў 1957-2007 гг. 


	№	граматычныя варыянты	Курс-57	граматыка-62	граматыка-85	граматыка-07
	а) р. скл. адз. л.	«назіраецца	«пры ўжыванні	«-а у іменных	«народа
		народу -народа	паралельнае	з колькаснымі	спалучэннях:	(у іменных
			ўжыванне	словамі (многа,	перамога народа	спалучэннях са
			канчаткаў -а (-я)	мала) мае	-у у зборным	значэннем нацыя:
			і -у (-ю)» (с. 37)	канчатак -у,	значэнні: многа	для беларускага
				а ў астатніх	народу» (с. 76)	народа),
				выпадках		народу
				-канчатак -а»		(у зборным
				(с. 50)		значэнні: многа
						(мала, столькі)
						народу там
						сабралася)»
						(с. 134)

Каментар: Відавочна, што ў наркамаўцы (г. зн. ва ўсіх акадэмічных выданнях) канчатак -а не ўніфікуецца для ўсіх выпадкаў, а залежыць ад дыферэнцыяцыі значэння слова. нельга не згадаць, што семантычны крытэрый пры выбары аднаго ці другога канчатка запачаткаваны ўжо ў граматыцы Тарашкевіча 


  выкарыстанне абмяжоўвалася тымі выпадкамі, «калі яны набылі соцыяльны сэнс, як азначэнні грамадска-палітычных з'яў (існуючы парадак, пануючы клас, эксплаатуемы клас, авансуемы капітал); ва ўсіх іншых выпадках ужываюцца апісальныя звароты: замест чытаючы таварыш -таварыш, які чытае, замест стаячая дзяўчына -дзяўчына, якая стаіць» [Правапіс 


	№ №	№ №	граматычныя варыянты граматычныя варыянты граматычныя варыянты граматычныя варыянты	Курс-57 Курс-57 Курс-57 Курс-57	граматыка-62 граматыка-62 граматыка-62 граматыка-62	граматыка-85 граматыка-85 граматыка-85 граматыка-85	граматыка-07 граматыка-07 граматыка-07 граматыка-07
	г) р. скл. мн. л. азёраў -азёр Каментар: Указаны як адзіная норма нулявы канчатак для назоўнікаў ніякага і жан. роду на -а/-я ў род. «нулявая форма больш уласціва назоўнікам з цвёрдай асновай […] азёр» (с. 41) «пераважная большасць назоўнікаў ніякага роду […] ужываецца як з нулявым канчаткам, так і з канчаткам -аў, -оў: азёр -азёраў» (с. 65) «З нулявым канчаткам ужываюцца: […] возера -азёр» (с. 89) «варыянтныя формы з канчаткам -аў або з нулявым канчаткам: азёр і азёраў, дрэў і дрэваў» (с. 146) скл. мн. ліку не адпавядае тым палажэнням, якія зафіксаваныя ў акадэмічных выданнях, дзе поўны канчатак з'яўляецца паралельнай нормай пры збегу зычных. Пры гэтым стылістычнае размежаванне датычыцца толькі канчатка -яў назоўнікаў жан. роду на зычны. Больш за тое, у апошняй акадэмічнай граматыцы (2007) канстатуецца важная заўвага: «Выкарыстанне канчаткаў -аў (-яў) у сучасным маўленні мае тэндэнцыю да пашырэння і нарматыўнага замацавання» (с. 161), што цалкам адпавядае тактыцы нарматыўных даведнікаў, якая «заключается в корректной поддержке жизнеспособного варианта мастацкіх творах (с. 279). (с. 133). адпаведных в применении нового и традиционного способа выражения» [Горбачевич, 1976, с. 157]. «У некаторых нашынскі» (яна яно, яны)» як сінонімы и показе функционального (стилистического, жанрового, позиционно обусловленного и т.д.) своеобразия і) прыналежныя займеннікі ягоны -яго, ейны -яе, іхні -іх, наскі -наш «Паралельна з займеннікамі яго і іх, але значна радзей, ужываюцца прыналежныя займеннікі ягоны і іхні» (с. 133). «У мове мастацкай літаратуры… сустракаюцца таксама займеннікі ягоны, ейны, іхні, наскі, «Функцыю адсутнага прыналежнага займенніка 3-яй асобы выконвае родны склон асабовага займенніка ён «у гутарковай Каментар: Ужыванне дзеепрыметнікаў аднаго стану было прадпісана ў 6-м выд. Тарашкевічавай мове граматыкі А. Адамовічам, А. Лёсікам і К. Шкуцькам, якія ў прадмове ўказалі на гэтую змену: выкарыстоўваюцца «дзеяпрыметнікі ужываюцца толькі залежнага стану прошлага часу на -ны і -ты, а незалежнага стану на таксама -ўшы не дапушчаюцца; замест -ўшы часам ужываюцца формы, падобныя да прыметнікаў, з суфіксам л прыметнікі ягоны (парыжэлы, пасівелы, струхнелы)» [Тарашкевіч, 1943, с. 4]. Гэта быў свайго роду «адказ» на Пастанову (ад яго), ейны (ад 1933 г., якая ўводзіла ў беларускі правапіс дзеепрыметнікі незалежнага стану, аднак (пра гэта варта яе), іхні (ад іх). […] і ўжываюцца нагадаць) іх
		ё) р. скл. адз. л.	«…у сучаснай можна сустрэць	кароткія канчаткі	«прыметнікі	«ўжываюцца прыналежных
		нормаў -норм з тае беларускае «Літаратурнай беларускай мове […] наскі	«некаторыя «з'яўляюцца для «дапускаецца жаночага	«назоўнікі варыянтныя займеннікаў»
		друкарняў -кнігі -з той	нормай канчатак прыметнікі ў значэнні наш»	назоўнікі са роднага склону	ўжыванне форм роду маюць	жаночага роду формы той (тае), (с. 294).
		друкарань беларускай кнігі	-аў (-яў) жаночага роду (с. 133).	збегам зычных асноўнымі.	з нулявым варыянтныя	могуць мець гэтай (гэтае) «Як варыянт
				з'яўляецца толькі досыць устойліва у канцы асновы Аднак побач	канчаткам і з канчаткі -ай, -ой, нулявы канчатак […]. Яны шырока займенніка наш
				ў тых выпадках, захоўваюць	дапускаюць з імі суіснуюць	канчаткам -аў -яй і -ае, -ое, -яе» або канчатак адлюстраваны у дыялектнай мове
				калі аснова канчатак -ае (-яе), паралельнае таксама канчаткі (-яў)» (с. 92): (с. 114). Першыя -аў (-яў)»: ў творах мастацкай і ў мове мастацкай
				канчаецца збегам -ое» (с. 93).	ўжыванне іх -ае, -ое, -яе,	норма -норм вызначаюцца	просьба -літаратуры, але літаратуры
				зычных: формаў,	як з нулявым якія ўжываюцца і нормаў, як асноўныя,	просьбаў, не набылі пакуль ўжываецца
				фарбаў» (с. 46)	канчаткам, так пераважна	кнігарня -а другія як	майстэрня -што статусу ўстарэлы
						і з канчаткам ў мове літ.-	кнігарань стылістычна	майстэрняў нарматыўных» займеннік-
	старшынём-старшынёй Скарынам -Скарынай Скланення прозвішчаў у Тарашкевічавай граматыцы зусім няма, таму правапісная камісія ставіла за «канчаткі жаночага роду» (с. 45) старшын-ём (-ёй) (с. 75) «у жывой старшын-ёй (ёю) -аў (-яў): і кнігарняў і майстэрань мастацкіх твораў маркіраваныя. прыметнік наскі» (с. 297). старшынёй (с. 155) норма -норм (с. 151-152) і ў размоўным (с. 294). «У жывой (с. 84) і нормаў» (с. 73); стылях» (с. 182). народнай мове практыцы часцей майстэрня -«побач з формамі і ў мове мастацкай сустракаюцца майстэрань -маёй, тваёй… літаратуры з канчаткам майстэрняў існуюць формы варыянтнымі жаночага роду мае, твае, свае, да іх [-ой, -ай, -ёй (-ёю)» (с. 77) мэту «Утварыць нанова правапіс уласных іменьняў, прозьвішчаў і географічных назваў» [Беларускі правапіс (проект), 1930, с. 6]. нормы былі замацаваныя «Правіламі беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» (1959): прозвішчы, якія супадаюць з апелятывамі жаночага роду, «скланяюцца незалежна ад роду іх носьбітаў па тыпу адпаведных агульных назоўнікаў» [Правілы, 1959, с. 113]. в) м. скл. адз. л. па тэлефоне -па тэлефону «пры цвёрдай аснове канчатак -е» (с. 38) канчатак -у «ў наш час […] не з'яўляецца нормай» (с. 53) «Канчатак -е характэрны для ўсіх назоўнікаў з цвёрдай асновай» (с. 78) «Канчатак -е характэрны для назоўнікаў не ўласцівыя газет і часопісаў» літаратурнай (с. 137) зваротнай формы, стылі, мове парушэннем цвёрды зычны» дзеясловаў у навуковым трэба лічыць з асновай на магчымасьцяў -магчымасцей «у мастацкай літаратуры сустракаюцца канчаткі -аў, -яў» (с. 48) «з асновай на мяккія зычныя маюць канчатак -ей: без цяжкасцей»; «у мове мастацкай літаратуры […] часта ўжываюцца таксама з канчаткам -яў» (с. 84) Канчатак -ей маюць «назоўнікі, з асновай, якая заканчваецца збегам зычных»: магчымасць -магчымасцей (с. 93) «ненаціскны канчатак -ей маюць: назоўнікі са збегам зычных у канцы асновы, апошні з якіх мяккі або губны: адлегласцей. Аднак у сучаснай моўнай практыцы назоўнікі гэтых утвораныя ад яны маюць -ся […] (с. 161). зваротнага стану, пашы-рэнне з часціцай магчымасцяў» сярэдне-нымі. Пэўнае цяпер. часу і з канчаткам -яў: «Дзеяпрыметнікі малаўжываль-«Дзеепрыметнікі груп ужываюцца стылях» (с. 210) «з'яўляюцца і мастацкім стылях. наеўшыся публіцыстычным з суф. -ем-, -ім няпоўныя і поўныя варыянты стылістычна размяжоўваюцца: апошнім адводзіцца месца ў размоўным наеты -і часткова ў Дзеепрыметнікі што ў акадэмічных выданнях паслядоўна фіксуюцца поўныя канчаткі і адзначаецца іх устойлівасць. Аднак ў навуковым (с. 377) (с. 188, 189) Каментар: Супастаўленне формаў зменных часцін мовы ў жаночым родзе адз. ліку род. скл. дэманструе, Яны ўжываюцца характэрна» стыляў» адлегласць -нашае, вашае. Апошнія, аднак, маюць пашырэн-не пераважна -яй] выступаюць л) Формы «Дзеяпрыметнікі «Для беларускай Дзеепрыметнікі Дзеепрыметнікі у родным склоне дзеепрыметнікаў незалежнага літаратурнай цяп. часу з суф. -ем-, -ім канчаткі -ое, вітаны -стану мовы ўжыванне «больш «ужываюцца -ае(-яе)» (с. 244). вітаемы цяперашняга гэтых пашыраны толькі ў навуковым ў мове мастацкай кіроўны -і прошлага часу дзеепрыметнікаў ў мове навуко стылі літаратуры» кіруючы беларускай мове [з суф. -уч-(-яч-) вага і публіцы і ў публіцы (с. 280) мала ўласцівыя. і -ач-(-яч-)] не сты чнага стыцы» (с. 231)
		беларускай мове» Каментар: ніводны з граматычных даведнікаў не падтрымлівае канчатак -у ў месным склоне неасабовых (с. 379) нормы» назоўнікаў мужчынскага роду пры аснове на цвёрды зычны тыпу па тэлефону, таму не зусім ясна, (с. 212). (с. 188)
		адкуль узялася адзначаная І. Клімавым такая норма для наркамаўкі.

]. (У дадзеным выпадку па-за межамі абмеркавання застаецца пытанне, наколькі такая дыферэнцыяцыя ўскладняе ці спрашчае ўжыванне саміх формаў.)б)т.скл.адз.л.Каментар: Як бачна, у граматыках абсалютна дамінантнае становішча займае форма з канчаткам -ёй, якая фіксавалася і Б. Тарашкевічам.Параўн.: «Таксама, як прадметнікі жан.роду на а, скланяюцца прадм.муж.родунаа:старшыня,стараста, ваявода, судьдзя, сабака і інш.Толькі ў твор.склонечасамі[вылучанамной-Т.Р.] сустракаюцца формы муж.скланеньня: з старастам, з сабакам і г.д.»[Тарашкевіч, 1918, с. 27; 1929, с. 81].Каментар: Скланяльныя формы прыналежных займеннікаў фіксуюцца ў акадэмічных выданнях або як сінанімічныя формы да нязменных, або як стылістычна маркіраваныя.У самым поўным на сёння Тлумачальным слоўніку беларускай мовы ў 5 т.(1977)(1978)(1979)(1980)(1981)(1982)(1983)(1984)слова іхні даецца без аніякіх стылістычных памет; памету разм. маюць ейны і ягоны, памету абл. -наскі і іхны. 


  беларускай літаратурнай мовы, навука і тэхніка, мінск.Жураўскі аркадзь, 1998, Дэструктыўныя ўхілы ў сучаснай беларускай мове, в: м.р.прыгодзіч (адк.рэд.)і інш., Беларуская мова ў другой паловеХХ ст.: матэрыялы міжнар.навук.канф., мінск, 22-24 кастр.1997 г., Белдзяржуніверсітэт, мінск, с. 12-15.Запрудскі сяргей, 1999, варыянтнасцьу беларускай літаратурнай мове, в: IV Летні семінар беларускай мовы, літаратуры і культуры: лекцыі, БДУ, мінск, с. 20-26. Запрудскі сяргей, 2005, мова ўтвараецца ўжываннем, "Дзеяслоў", № 15, с. 221-229. Запрудскі сяргей, 2013, Беларускае мовазнаўства і развіццё беларускай літаратурнай мовы: 1920-1930 гады, БДУ, мінск. івашчанка анатоль, "Дзеясловіца" -кампрамісны правапіс, https://naviny.by/ rubrics/opinion/2008/12/13/ic_articles_410_160331 (доступ: 23.04.2018). клімаў ігар, 1999, Двухстандартнасць беларускай літаратурнай мовы, в: Л.і. сямешка, рэд., мова -Літаратура -культура: матэрыялы міжнар. навук. канф., мінск, 22-23 вер. 1998 г.: у 2 ч., ч. 1, БДУ, мінск, с. 134-137. клімаў ігар, 2004a, Гісторыя складвання двух стандартаў у беларускай літаратурнай мове, "роднае слова", № 6, с. 41-47. клімаў ігар, 2004b, Лінгвістычная апазіцыя двух стандартаў беларускай літаратурнай мовы, "роднае слова", № 7, с. 14-18. клімаў ігар, 2012, Да асэнсавання нарматыўнага плюралізму ў беларускай літаратурнай мове, в: м.р. прыгодзіч, рэд., Беларуская арфаграфія: здабыткі і перспектывы: матэрыялы рэспубліканскай навук.-практ. канф., прысвечанай 90-годдзю БДУ, мінск 20-21 кастр. 2011 г., Выдавецкі цэнтр БДУ, мінск, с. 18-27. лёсік язэп, 1928, Дзесяцігодьдзе беларускае граматыкі, "савецкая Беларусія", 6 мая, № 103, с. 3. ліс арсен, 1966, Браніслаў Тарашкевіч, навука і тэхніка, мінск. літвіноўская алеся, лабадЗенка глеб, 2017, мова нанова: 20 крокаў да беларускай мовы, ч. 2, медыял, мінск. лукашанец аляксандр, 2000, Сацыялінгвістычныя аспекты моўных арыентацый білінгваў, в: Л.н. чумак (отв. ред.) и др., Язык и социум: материалы ііі междунар. науч. конф., минск 4-5 дек. 1998 г., БгУ, минск, с. 70-73. мечковская нина, 2002, Языковая ситуация в Беларуси начала ХХі в. новые черты. момент истины о белорусском суверенитете летом 2002 г., "Specimina Philologiae Slavicae", Bd. 138, c. 126-143. мячкоўская ніна, 2010, Дывергентныя і канвергентныя працэсы ў беларускай моўнай сітуацыі ХХ ст. і сучасная мадэль нацыянальнага самасцвярджэння, "Беларусіка = Albaruthenica", кн. 30, с. 140-146. некрашэвіч сцяпан, 1922, Правапіс спрэчных дзеяслоўных форм, "адраджэньне", сш. 1, с. 230-235. некрашэвіч сцяпан, 1926, аб пашырэньні аканьня на чужаземныя словы, "полымя", № 5, с. 123-130. некрашэвіч сцяпан, 1927, Садаклад па рэформе беларускага правапісу на акадэмічнай канферэнцыі 1926, в: а.і. падлужны, навук. рэд. і аўт. прадм., выбраныя навуковыя працы акадэміка С. м. некрашэвіча: Да 120-годдзя з дня нараджэння, Беларус. навука, мінск, с. 11-22. падлуЖны аляксандр, 1998, Праблемы варыянтнасці беларускай літаратурнай мовы, в: м. р. прыгодзіч (адк. рэд.) і інш., Беларуская мова ў другой палове ХХ ст.: матэрыялы міжнар. навук. канф., мінск 22-24 кастр. 1997 г., Белдзяржуніверсітэт, мінск, с. 28-32. Правапіс беларускай мовы, 1934, Бел. акад. навук, ін-т мовазнаўства, Выдавецтва Бан, менск. Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі, 1959, акад. навук Бсср, ін-т мовазнаўства імя я. Коласа, Выдавецтва акад. навук Бсср, мінск. рагойша Вячаслаў, 1972, З купалазнаўчых росшукаў, в: і.я. навуменка, рэд., народныя песняры: да 90-годдзя з дня нараджэння Я. купалы і Я. коласа: зб. артыкулаў, Выдавецтва БДУ, мінск, с. 253-261. раЗанаў алесь, 2010, З апокрыфа ў канон: гутаркі, выступленні, нататкі, і.п. Логвінаў, мінск. рамЗа таццяна, 2017a, между реальностью и игрой, или "новые" носители белорусского языка и их речь, в: A. Dudziak, J. Orzechowska, рэд., Język i tekst w ujęciu strukturalnym i funkcjonalnym, Uniwersytet Warmińsko--Mazurski, Olsztyn, s. 359-368. рамЗа таццяна, 2017b, «кампрамісныя» дапаможнікі для самастойнага вывучэння беларускай мовы, іх плюсы і мінусы, в: а.м. ермакова (гал. рэд.) і інш., Спадчына Скарыны: да 500-годдзя беларускага 



кнігадрукавання: зб. навуковых артыкулаў: у 2 ч., ч. 2, гДУ, гомель, с. 149-155. 
Апошняе, 6-е, выданне Тарашкевічавай граматыкі выйшла пад назваю «Беларуская граматыка» (Менск 1943), змены і дапаўненні ў якое ўнеслі А. Адамовіч, А. Лёсік і К. Шкуцька[Тарашкевіч, 1943, с. 4]. Гэта было зроблена без удзелу, адпаведна, і згоды самога аўтара (ён быў расстраляны ў 1938 г.). 

«Стандартамі прапануецца называць альтэрнатыўныя кадыфікацыі адной літаратурнай мовы, якія ўзніклі ў розныя часы і/ці ў розных цэнтрах ва ўмовах палітычнага, культурнага (рэлігійнага) і/ці геаграфічнага падзелу этнаса, але якія цалкам або часткова працягваюць абслугоўваць яго літаратурна-пісьмовую камунікацыю»[Клімаў, 2012, с. 19; 2004a]. на наяўнасць у беларускай мове двух літаратурных варыянтаў, «якія прэтэндуюць на аднолькавы статус моўнага стандарту», указваў і А.Лукашанец [2000, с. 19]. 

TARAŠKEVICA AND NARKAMAǓKA: OR, IS THERE A GRAMMATICAL OPPOSITION? 

Summary

The article is devoted to B. Tarashkevich's grammar, its hallmarks and role-stimulus in studying the Belarusian language by "new" speakers of Belarusian. The grammatical norms are considered, under which two versions of Belarusian literary language, that have unofficial names taraškevica and narkamaǔka, are opposed. Grammatical oppositions defined and systematized by I. Klimov are analyzed in the context of the academic grammars of the Belarusian language which have been published since the mid 1950s. This approach has allowed, on the one hand, to indicate a certain inaccuracy in unilaterally opposed grammatical rules; on the other hand, to reveal the succession of B. Tarashkevich's descriptive approach by the authors of grammars when delivering grammatical variants.
Taraškevica and narkamaǔka: or, is there a grammatical opposition?