Keywords: lyric prose, autobiographical approach, the Belarusian language, the people of Belarus, national consciousness, Russification, national ideology

Анна Альштынюк Беласток

Праблема роднай мовы: малая проза Янкi Брыля Вяртанне беларускай мове належнага месца ва  усiх сферах соцыуму, безумо уна, з'я уляецца адной з найбалючых праблем для сучаснага беларускага грамадства. На працягу стагоддзя у iснаванне беларускай мовы  у значнай ступенi залежыла ад суседнiх дзяржа у, у склад якiх уваходзiлi беларускiя землiяк ад Рэчы Паспалiтай, так i Расiйскай iмперыi. I, магчыма, дзякуючы менавiта найперш намаганням майстро у слова, для якiх яно ëсць i iнструментам, i матэрыялам, беларуская мова ператрывала неспрыяльныя часы. Ды, на жаль, праблема дасюль не страцiла актуальнасцi. I сëння большасць беларускiх пiсьменнiка у i свядомых беларуса у далучаецца да сло у Францiшка Багушэвiча, а утара своеасаблiвага манiфеста беларушчыны канца ХIХ стагоддзя: Не пакiдайце ж мовы нашай беларускай, каб не  умëрлi! Амаль усю прадмову да "Дудкi беларускай" вялiкi Мацей Бурачок прысвяцi у абароне беларускай мовы, абапiраючыся на да унюю беларускую гiсторыю: Чыта у я цi мала старых папера у, па дзвесце, па трыста гадо у таму пiсаных у нашай зямлi i пiсаных вялiкiмi панамi а нашай мовай чысцюсенькай, як бы вот цяпер пiсалася. I, як высокадухо уная асоба, Францiшак Багушэвiч апелява у да найвышэйшага сэнсу: Наша мова для нас святая, бо яна нам ад Бога даная, як i другiм добрым людцам 1 . 
This paper investigates the issue of the Belarusian language in Yanka Bril's small prose. The role of native language and national ideology that influenced Yanka Bril's character and helped him to become a writer is emphasized. 

Вiдаць, няма беларускага пiсьменнiка, якi б у той цi iншай форме не выказа уся пра становiшча роднай мовы. Асаблiва трагiчным перыядам для беларускай мовы, культуры i гiсторыi, для  усяго беларускага народа былi, безумо уна, 30-ыя гады мiнулага стагоддзя. За вернасць роднай мове, Айчыне чалавеку даводзiлася плацiць найвышэйшую цану: многiя былi рэпрасаваны, арыштаваны, асуджаны, сасланы, пазба улены жыцця  у яго росквiце. У апошнiя дзесяцiгоддзi шмат робiцца дзеля таго, каб вярнуць добрае iмя, памяць ахвярам таго амаль што генацыду над беларускай iнтэлiгенцыяй i сялянствам. Яскрава засведчыла аб маштабах трагедыi сярод пiсьменнiцкага асяроддзя выдадзеная мiнскiм выдавецтвам "Кнiгазбор" кнiга "Расстраляная лiтаратура", у якой сабраны найбольш значныя творы 66 а утара у, загубленых карнымi органамi бальшавiцкай улады  у 1920-1950 гадах2 . Ды, на жаль, i пасля выкрыцця культу асобы беларуская мова засталася  у становiшчы падчаркi на сваiм родным падворку. 
Янка Брыль, адзiн з найвыдатных беларускiх пiсьменнiка у ХХ-пачатку ХХI стагоддзя у, усë жыццë змага уся сваiм таленавiтым, шчырым словам за справядлiвасць у дачыненнi да матчынай мовы. Яго адносiны да нацыянальнага i да мовы яскрава выявiлiся найперш у аповесцi "Сiрочы хлеб" (1956), рамане "Птушкi i гнëзды" (1964). Дзяцiнства i маладосць Янкi Брыля прайшлi  у заходнебеларускай вëсцы Загора, якая  у 1921-1939 гадах знаходзiлася  у межах Польшчы. Iдучы ад рэальных падзей i канкрэтных назiрання у, пiсьменнiк паказа у змаганне жыхара у Заходняй Беларусi за свае сацыяльныя i нацыянальныя правы, што вы улялася i  у барацьбе з працэсамi паланiзацыi. Аднак у згаданых творах Я. Брыля абарона роднага слова  упiсана  у агульны кантэкст праблем, вырашаемых пiсьменнiкам. 
Прыярытэтны характар набывае клопат пiсьменнiка пра стан беларускай мовы  у лiрычнай прозе Янкi Брыля. Уласна, сам гэты жанр дае магчымасцi непасрэдна выказаць свае пачуццi i думкi, перадаць сваë разуменне падзей i факта у. Зварот Я. Брыля да лiрычнай прозы, як адзначае Вольга Нiкiфарава, глыбока не выпадковы, а падрыхтаваны дзесяцiгоддзямi блакнотных запiса у, з якiх пачына уся Брыль-празаiк. (...) Жаданне быць сучаснымне  у плане iдэйнай кан'юнктуры, а  у плане эстэтычных пошука у, -не вяртацца назад, а сказаць нешта новае прывяло Я. Брыля да рашэння выступiць "з такiм iн-тымным" ды "старэчым" жанрам3 . Лiрычныя мiнiяцюры i запiсы не проста склалi кнiгi "Жменя сонечных промня у" (1965), "Вiтраж" (1972), "Акраец хлеба" (1977), "Сëння i памяць" (1985), "Пiшу як жыву" (1994), "Вячэрняе" (1994), "Дзе скарб ваш" (1997), "Сцежкi, дарогi, прастор" (2001), "Блакiтны знiч" (2004), "Парастак" (2006), але i сталiся своеасаблiвай кнiгай жыцця вялiкага пiсьменнiка, яго лiрычнай споведдзюпра сябе i свет, далëкiх i блiзкiх людзей, пра светлыя i трагiчныя моманты быцця. 
Ужо  у "Жменi сонечных промня у" Янка Брыль дакладна вызначаецца  у нацыянальным пытаннi: Люблю рускiх, Расiю, люблю Украiну... Але нiколi яшчэ не пашкадава у, што ябеларус, нiколi не захаце у быць некiм iншым (...) Я беларус таксама, як ямужчына, i проста не магу глядзець на свет iнакш.4 Вiдаць, нарастанне русiфiкатарскiх тэндэнцый ужо  у першай палове 60-х гадо у падштурхнула пiсьменнiка да роздума у такога кшталту. I дасюль адной з самых вострых i балючых культурна-сацыяльных праблем сучаснасцi  у Беларусi застаецца рускамо унасць, якая, з'я уляючыся нiбы справай кожнага асобнага чалавека, уплывае на  усе сферы грамадскага жыцця. Дакладна пра гэта выказалася беларуская даследчыца Зоя Мельнiкава: (...) тое, што больш за стагоддзе большасць беларуса у разма уляюць на рускай мове, прыкметна памяняла нацыянальнае аблiчча сëнняшнягя беларуса 5 . Такiя змены  у менталiтэце беларуса адпавядаюць патрабаванням улады, якая iмкнецца да аб'яднання з багацейшым суседам, што выклiкае супрацi уленне i рэзкую крытыку нацыянальна свядомых мастако у слова: Якое  усë-такi трэба мець вялiкадзяржа унае нахабства, каб гаварыць нам, беларусам, што вывучэнне нашай роднай мовы  у нашых школах перашкаджае нашым дзецям вывучаць мову рускую! 6 -усклiкае Янка Брыль i абураецца тлумачэннем тых, хто нiбы прадста уляе iнтарэсы мас. Самае горшае i драматычнае, што самi беларусы  у большасцi хiба i не задумваюцца над драматызмам сваëй нацыянальнай мо унай сiтуацыi. З горыччу пiсьменнiк апавядае аб тым, сведкам чаго ста у ëн у сябе ж дома: 
Сын мае пляменнiцы, мужчына  ужо (не узаметку) трыццацiгадовы, вырашы у вярнуцца з Расii  у Мiнск. Цяжка з прапiскайзайшлi з мамай да мяне. Абы як зачапiцца. Дзецi будуць у бабы, у вëсцы. Але ж таксама там до уга не могуць быцьстарэйшаму трэба  у школу. "Дык там жа школа ëсць",кажу яму. "Вы знаете, дядя Ваня (дзедам мяне з ветлiвасцi не заве),она там белорусская, не хочется детей калечить..." "А жонка твая адкуль?"пытаюся, падума ушы, што яна, можа, руская. "Ды з нашай вëскi, наша",умяшалася яго мацi. 
З гэтым iдуць да сваякабеларускага пiсьменнiка! Не хочацца думаць, што будзе... (80) 
Я. Брыль нагадвае чытачу пра маральную адказнасць кожнага чалавека за нацыянальныя кашто унасцi, якiя атрымлiваюцца iм з самiм нараджэннем. Сумна, што беларусу нiбы дадзена выбiраць на той унутранай прасторы, якая сама па сабе мусiць быць замкнëнай для выбару. Сапра удныя дзецi Беларусi, безумо уна, самаахвярныя, верныя Радзiме. Пакаленне Янкi Брыля  у маладыя гады прайшло праз шквал сталiнскiх рэпрэсiй i Другую сусветную вайну. У адной з мiнiяцюр пiсьменнiк згада у, што калi 10 мая 1945 года яго i Iвана Мележа прымалi  у Саюз пiсьменнiка у, яны былi сорак трэцiм i сорак чацвëртым: Так была вынiшчана родная лiтаратура. Трохi сябро у яшчэ не вярнулася з вайны, а пра тых, якiя працавалi  у дваццатых-трыццатых гадах, мы ведалi толькi па асцярожных апавяданнях некаторых старэйшых сябро у (...)7 . У пасляваеннае дзесяцiгоддзе асаблiва цяжка было пераадольваць супрацi уленне цэнзуры, часам даводзiлася iсцi i на кампрамiс, пагаджаючыся з нейкiмi зменамi  у творы, каб ëн не асе у у шуфлядзе, а  усë ж дайшо у да чытача. Патрэбны былi змены  у грамадстве, каб пiсьменнiк змог да канца быць шчырым у сваiм самавыя уленнi, каб услых аддаць належнае самаахвярнаму падзвiжнiцтву папярэднiка у, а найперш Францiшка Багушэвiча: I здзi уленне, i неда уменне, i пашана да таго, хто блiзу сто гадо у таму назад упарта, як парастак памiж плiтамi тратуара, пралез памiж дзвюма стыхiямi, рускай i польскай, насуперак усiм, уключаючы i сваiх найблiжэйшых, пралез i вырас са сваiм зрэбным, i глыбока, па-народнаму, па-хлебнаму свежым беларускiм словам. I славы не было, а толькi адчуванне абавязку. 
Шчасце наша, вiдаць, у самой апантанасцi8 . 
Дакладна i вобразна перадае Я. Брыль сваë захапленне вялiкiм адраджэнцам канца ХIХ стагоддзя. Падзвiжнiцкi шлях Мацея Бурачка падтрымкаю абаронцу нацынальных кашто унасцей у другой палове ХХ стагоддзя. Зблiжаюць. Я. Брыля i Ф. Багушэвiча глыбокае пачуццë абавязку, адказнасцi за свой народ. Абодва яны сталiся своеасаблiвымi нявольнiкамi сутнаснага, нявольнiкамi, якiя за сваë служэнне не чакалi нiякай платы. Пра уда, Янка Брыль яшчэ пры жыццi атрыма у прызнанне, як вядомы беларускi пiсьменнiк, вялiкi майстар прозы. Аднак сцiплая назва апошняй прыжыццëвай кнiгi "Парастак" -сведчанне таго, што сваю творчасць, сваë служэнне Беларусi Я. Брыль, вiдаць, лiчы у толькi парасткам, якi, увабра ушыся  у сiлу, стане некалi дрэвам, а значыць фундаментам для наступных пакалення у пiсьменнiка у i свядомых беларуса у. Я. Брыль, як i Ф. Багушэвiч, сваëй творчасцю пакiну у беларусам своеасаблiвы тэстамент на шляхах адраджэння Айчыны. 
Цiкава, што самога Янку Брыля, нiбы дбаючы пра яго iнтарэсы, не адзiн раз угаворвалi перайсцi  у творчасцi на рускую мову: 
Мне гаварылi  ужо, i неаднойчы, што  у рускай мове, калi б я пiса у па-руску, мне было б лепш, мяне ведалi б i цанiлi б куды больш... Я ем свой горкi хлеб па святым сваiм абавязку, я не здраджу яму, бо проста не змагу, але ж як мне часамi -i частахочацца адпачыць ад свайго служэння, ад свайго падзвiжнiцтва, адчуць ад чытача тое, што адчуваюць у сваiм нацыянальным асяроддзi мае калегi палякi, рускiя, немцы i  усе тыя iншыя лiтаратары, не  усе лепшыя за мяне, для каго няма пытання мовы, няма пакута у, болю, смутку за яе... (64) 
Пiсьменнiк шчыра дзелiцца з чытачом сваiмi роздумамi над лëсава важнымi пытаннямi. З ранняй маладосцi ëн iмкнецца быць самiм сабою 9 , што аднак магчыма для майстра слова толькi  у стыхii роднай мовы. 
Пры тым Я. Брыль бы у перакананы, што ëн мог бы дасягнуць у творчасцi значна болей, калi б чу у навокал (не толькi  у вëсцы або  у сваiм саюзе) родную мову, калi б, пiшучы на роднай мове, можна было думаць, што  усюды цi хоць у больш-менш лiчаных краiнах нехта ведае, вывучае яе, мае сло унiкi, каб слова наша даходзiла да замежнага чытача не праз рэшата рускага перакладу, а сваiм уласным гучаннем (104). Гэтыя горкiя словы, напэ уна, перадаюць настрой многiх беларускiх пiсьменнiка у. Я. Брылю асаблiва балела, што мала каго  у свеце цiкавiць мова, асуджаная  у сябе дома на вымiранне. Свядомасць, што звужаецца кола беларускамо уных чытачо у, кладзецца густым ценем на чулую пiсьменнiцкую душу. Як гэта цяжкабыць беларускiм пiсьменнiкам, у нашай мелкай, бесхрыбетнай правiнцыi, у блакадзе "мо унага бархера", без роднага дома, якi ëсць у лiто уца у, армян, эстонца у... У iх жа няма майго, нашага адчування: як пад нагамi абсо уваецца бераг (...) (124) -горычна канстатуе Я. Брыль. 
Творы самога Янкi Брыля дастаткова шмат тлумачылi на розныя мовы свету. Аднак пiсьменнiк часта гавары у пра тое, што яму хочацца, каб беларуская лiтаратура мела сваiх верных чытачо у за мяжой. Ëн шкадава у, што нас не ведаюць. Што там немцы або палякi (каза у Жакевiч, што беларускую лiтаратуру лiчаць у Польшчы "нечым от сабе фальклорным"), калi i рускiя арыентуюцца  у нашай лiтаратуры дрэнна i ставяцца да яе пагардлiва (67). Пiсьменнiку кры удна за такую непавагу да нацыянальнай лiтаратуры, аднак пры тым ëн разумее, што з такiмi ж праблемамi сутыкаюцца i iншыя: 
Японцы толькi што пачалi перакладаць паляка у з арыгiнала (раней перакладалi... з рускай мовы). Дзя учына-шведка, узварушлiва нязграбная, высокая студэнтка, расказвала, што Швецыя не ведае польскай лiтаратуры. Народы вялiкiя, спрадвеку незалежныя, а не маюць узаемных кантакта у. Дык што  ужо казаць пра нас, беларуса у, з нашай пакры уджанай мовай, з нашай воляй, што магла б, у сэнсе культурнай а утаномii, быць куды большай (46). 

Аказваецца, не толькi 

у беларускага мастацкага слова iснуе праблема з уваходжаннем да замежнага чытача. Сам Я. Брыль усë жыццë акты уна працава у над умацаваннем сувязей беларускага прыгожага пiсьменства з лiтаратурамi iншых народа у, у прыватнасцi, шмат пераклада у з польскай лiтаратуры, наблiжаючы творы польскiх а ута-ра у да беларускага чытача. 
Аднак у штодзëнным жыццi не адзiн раз прыходзiлася Я. Брылю сутыкацца з сiтуацыямi, якiя адзывалiся пякучым болем у душы, бо абражалi сутнаснае: А  учора нашы беларусы, iдучы са сталовай пасля сытай вячэры, мне, беларускаму пiсьменнiку, высмейвалi нашу родную мову... Што мы за нацыя? (89) -з сумам i здзi уленнем запiса у Янка Брыль. 
Балiць пiсьменнiку, што i яму здараецца нейкiм чынам здрадзiць матчынай мове. Аднойчы жонка звярнулася да яго па-руску i: я адказа у ëй на гэтай мове. Якую люблю да уно. Якая воляй шавiнiста узалiвае наша жыццë, выжывае нашу родную мову. Якая мiжволi  уваходзiць i  у наша жыццë, у жыццë найбольш свядомых нацыянальна... (64) Пiсьменнiк патрабавальны, нават жорсткi да сябе. У гэтым напамiне прая уляецца, безумо уна, брылë ускае перакананне, этычнае крэда, што толькi крытычныя адносiны да свайго Я даюць маральнае права на справядлiвую ацэнку iншых10 . 
Так, у кнiзе "З людзьмi i сам-насам" (2003) Янка Брыль дае ацэнку тым, хто, паводле яго, адказны за сiтуацыю роднай мовы: Колькi нагаворана з iхняга i нашага боку пра неабходнасць аб'яднання, але ж нi слованi  у друку, нi па тэлевiзары цi па радыëпра тое, што апаганьваецца, лiквiдуецца мова нашага народа, найгоршым, найзлачыннейшым, як дагэтуль, чынам. Такое жахлiвае "мiж iншым"!11 
Вялiкую павагу выклiкаюць гэтыя словы Янкi Брыля, якi смела пiша пра тое, што адбываецца  у сучаснай Беларусi. У выразнай крытыцы  улады, сродка у масавай iнфармацыi, якiя не бачаць праблем з самiм iснаваннем беларускай мовы, выя уляецца паслядо уная грамадзянская пазiцыя Янкi Брыля. У адной з мiнiяцюр пiсьменнiк яшчэ больш канкрэтны: Гало уны на  урачыстым вечары выступi у па-беларуску, зрэдку заглядваючы  у паперыну. А потым, у тэлеперадачы, вядучым было сказана, што выступi у ëн "на втором государственном языке"12 . 
З незатоеным болем пiсьменнiк гаворыць i пра месца, якое займаюць беларусы  у сваëй дзяржаве: Ëсць у нас меншасцi польская, я урэйская, татарская, будуць, чаго добрага, азербайджанская, армянская... Рускiх так нягожа называць, бо яны  у нас "подавляющее меншинство". А беларуса у гэтых як быццам i зусiм няма13 . Выразна прая уляецца тут здольнасць пiсьменнiка некалькiмi штрыхамi акрэслiць сутнасць з'явы, што дасягаецца  у значнай ступенi дзякуючы iранiчнаму падтэксту. Гiпербалiзацыя ж завастрае  узнятую праблему. 
Вiдаць, паглыбi ушыся  у брылë ускiя запiсы, чытач спадзяецца знайсцi адказ на пытаннеа што ж рабiць далей? Як уратаваць беларушчыну, найвялiкшы скарб народамову? Пiсьменнiк выказваецца  у так уласцiвай яму жарта улiвай форме аб тым, што кардынальна змянiла б драматычную сiтуацыю: 
Раней я дума у так: Калi б беларусу дазволiлi быць беларусам, якi гэта бы у бы цудо уны беларус!.. Днямi, на сесii Вярхо унага Савета, слухаючы, як здорава рэжуць некаторыя кiра унiкi па-беларуску, нават не проста з паперкi, а так сабе, адрэдагава у свой ранейшы горкi "афарызм" наступным чынам: 
Калi б беларусу загадалi быць беларусам... i г. д. (56) 
Выступаючы за святое права беларускага слова, Янка Брыль добра  усведамля у неабходнасць вывучэння iншых мо у, на што, мабыць, мела  уплы у i iм самiм перажытае. Веданне рускай i польскай мо у адкрыла яму яшчэ  у дзяцiнстве багаты свет лiтаратуры, якi ëн спасцiга у да апошняга дыхання. Падставы нямецкай мовы дапамаглi яму  у час уцëка у з палону шчаслiва вярнуцца дадому. Пiсьменнiк з павагай выказваецца пра iншыя мовы, знаходзiць супольнае, што яднае розныя мовы свету: "Шасцiмо уны сло унiк прыказак". Нямала падобных, ад латынi да нашых, як падобна  у кожнага народа тое, што нараджае агульналюдскую мудрасць. Прыемна ад гэтай агульнасцi, ад мо уных залацiнак мудрасцi i вобразнасцi 14 . 
Праз усю творчасць Янкi Брыля, асаблiва яго лiрычную прозу, лейтматывам праходзiць тэма мовы, якую рэалiзава у ëн у розных аспектах. У лiрычных запiсах, прысвечаных гэтай праблеме, гучаць i пачуццë гонару, i спачуванне, i боль, i гне у. Пiсьменнiк вучыць аберагаць сваю мову i адначасова дэманструе павагу да мо у iншых народа у. Такi ж урок дава у беларусам i Францiшак Багушэвiч: Цi ж ужо нам канечне толькi на чужой мове чытаць i пiсаць можна? Яно добра, а навет i трэба знаць суседзкую мову, але наперш трэба знаць сваю 15 . Янка Брыль, безумо уна, бы у адным з прада ужальнiка у працы, распачатай на беларускай нiве славутым будзiцелем нацыянальнай самасвядомасцi. I, напэ уна, прыклад Мацея Бурачка таксама дадава у пiсьменнiку сiл у пераадоленнi выпрабавання у на раз абраным жыццëвым шляху: (...) I слова сваë, якое трэба сказаць. З упэ уненасцю i з сумненнямi: а цi дойдзе яно да людзей будучынi, да твайго народа?.. У Багушэвiчадайшло 16 . 
14 Тамсама, с. 49. 15 Францiшак Б а г у ш э в i ч, Творы, с. 22. 16 Янка Б р ы л ь, Запаветнае. Выбраныя творы, Мiнск 1999, с. 381. 

Францiшак Б а г у ш э в i ч, Творы, Мiнск 

2001, с. 21. 

Расстраляная лiтаратура, Мiнск 2008. 

Гiсторыя беларускай лiтаратуры ХХ стагоддзя: У 

тамах, Мiнск 2001, т. 3, 1941-1965, с. 

4 Я. Б р ы л ь, Збор твора у у чатырох тамах, Мiнск 1968, т. 4, с. 64. 5 Зоя М е л ь н i к а в а, Пiсьменнiк, нацыя, грамадства: iдэйна-мастацкая прагматыка беларускай лiтаратуры ХХ стагоддзя, "Białorutenistyka Białostocka" 2011, № 3, s. 46.6 Я. Б р ы л ь, Вячэрняе. Лiрычныя запiсы i мiнiяцюры, Мiнск 1994, с. 55. Далей пры спасылцы на гэта выданне  у дужках падаецца старонка. 

Янка Б р ы л ь, Цi-шы-ня. З лiрычных запiса у, «Тэрмапiлы» 2003, № 7, с. 10. 

Я. Б р ы л ь, Збор твора у у чатырох тамах, т. 4, с. 63. 

Я. Б р ы л ь, Выбраныя творы: У 3 тамах, Мiнск 1993, т. 3, с. 556. 

Уладзiмiр К а л е с н i к, Усë чалавечае: лiрычныя партрэты, артыкулы, нарысы, Мiнск 1993, с. 163. 

Я. Б р ы л ь, З людзьмi i сам-насам, Мiнск 2003, с. 53. 

Тамсама, с. 312. 

Я. Б р ы л ь, З людзьмi i сам-насам, с. 126.