Социометр
Социометр теориясы-бұл эволюциялық психологиялық тұрғыдан өзін-өзі бағалау теориясы, ол жағдайды өзін-өзі бағалау тұлғааралық қатынастардың көрсеткіші (немесе социометрі) деп болжайды. Бұл теориялық перспективаны алғаш рет Марк Лири және оның әріптестері 1995 жылы енгізді, кейінірек Киркпатрик пен Эллис кеңейтті. Лиридің зерттеуі өзін-өзі бағалау идеясын социометр ретінде егжей-тегжейлі талқылайды. Бұл теория психологиялық құбылысқа жауап ретінде құрылды, яғни әлеуметтік эмоциялар, тұлғааралық және тұлғаішілік мінез-құлық, өзімшілдік және қабылдамауға реакциялар. Осы теорияға сүйене отырып, өзін - өзі бағалау-бұл басқалардың қабылдауын және /немесе қабылдамауын бақылайтын әлеуметтік қатынастар мен өзара әрекеттесудегі тиімділік көрсеткіші. Бұл жағдайда қарым-қатынастың құндылығына баса назар аударылады, бұл адамның басқа адаммен қарым-қатынасын қаншалықты бағалайтынын және оның күнделікті өмірге қалай әсер ететінін білдіреді. Әр түрлі зерттеулермен расталған, егер адам қарым-қатынаста құнды деп саналса, оның өзін-өзі бағалауы жоғары болуы мүмкін. Лиридің пікірінше, қарым-қатынастың құндылығымен байланысты бес негізгі топ бар, олар адамға ең көп әсер ететін деп жіктеледі. Олар: 1) макродеңгей, яғни қауымдастықтар, 2) аспаптық коалициялар, яғни командалар, комитеттер, 3) неке қатынастары, 4) туыстық қатынастар және 5) достық. Адамдардың өз өмірін реттеуде құрдастарына, сыртқы факторларға және қарым-қатынас құндылықтарына қаншалықты тәуелді екенін анықтау үшін зерттеу жүргізілді. Зерттеудің мақсаты студенттердің берген бағалары негізінде сабаққа арналған топтарды таңдау болды. Зерттеу барысында екі топқа бөлінді. Екі топ та өтініш берген және сараптамалық бағаланған колледж студенттерінен тұрды. Айырмашылық мынада: студенттердің бақылау тобы 1) адаммен қарым-қатынас жасағысы келетінін немесе 2) одан алыстағысы келетінін таңдады. Бұрын қойылған сұрақтар, кейбір студенттер өздеріне немқұрайлы қарайтындықтарын немесе басқалардың олар туралы пікіріне мән бермейтіндіктерін айтты. Алайда, нәтижелер талданған кезде жалпы өзін-өзі бағалауда айтарлықтай ауытқулар байқалды. Екінші топқа орналастырылғандар (диссоциациямен) қарым-қатынастың төмен мәніне ие бола отырып, өзін-өзі бағалаудың төмендеуін көрсетті. Нәтижесінде бұл олардың жағдайды қалай бағалайтынына қауіп төндірді. Қарым-қатынастың қабылданған құндылығы жоғары болған бірінші топта өзін-өзі бағалау да жоғары болды. Бұл адамның негізгі топтық қажеттілігінің эволюциялық негізіне және әлеуметтік тану алаңдарында болу ауыртпалығына кейбір дәлелдер келтіреді.
Лири ұсынған социометриялық теорияға сәйкес, өзін - өзі бағалау
тұлғааралық қатынастардың көрсеткіші (немесе социометрі)