قفقاز
قفقاز د کسپین او تور سمندر ترمنځ د اروپا او آسیا یوه منځنۍ او غرنیزه سیمه ده چې ترډیره د قفقاز غرونو نیولې ده. قفقاز یا قفقاز د تور سمندرګي او کسپین سمندر تر منځ پرته سیمه ده چې په عمده توګه ارمینیا، اذربایجان، جورجیا او د سويلي روسیې ځینې برخې پکې شاملې دي. د لوي قفقاز د لړۍ په ګډون د قفقاز غرونه، له تاریخي اړخه د ختیځې اروپا او لوېدیځې اسیا تر منځ طبیعي پوله بلل کیږي. په روسیه کې د ایلبروس غر چې د اروپا تر ټولو لوړ غر دی په لوېدیځ قفقاز کې موقیعت لري. په سويلي لوري کوچنی قفقاز کې د جاواختي لوړه سطحه او د ارمینیا لوړې ځمکې شاملې دي، د کومو چې یو څه برخه په ترکیه کې ده. قفقاز په شمالي قفقاز او سويلی قفقاز ویشل شوی، که څه هم سويلي قفقاز په شمالي قفقاز کې د جلا جغرافیایی ځای په توګه وجود لري. د لوی قفقاز د غرونو لړۍ په زیاته اندازه د روسیې او جورجیا او همدارنګه د اذربایجان د شمالي برخو سره شریکه ده. د کوچني قفقاز د غرونو لړۍ په سويل کې د ځینو خپلواکو دولتونو له خوا نیول شوې ده چې په زیاته اندازه یې ارمینیا، اذربایجان او جورجیا دي، خو د ترکیې شمال لوېدیځ، شمالي ایران او د آرتسخ خپل اعلاني جمهوریت ته هم غزیدلي دي. دا سیمه د خپل ژبني تنوع لپاره پیژندل کیږي: پر اندو-اروپایي او ترکي ژبو سربېره، د کارتیولین، شمال لوېدیځ فقفاز او شمال ختیځ قفقاز د ژبو کورنۍ هم د دې سیمې ځایي ژبې دي. د نوم سرچینه د مشر پلیني طبیعي تاریخ ۷۷-۷۹ز د قفقاز نوم د سکیتین - څخه را ايستلی چې معنا يې ده د یخ ځلا، په واوره سپین. الماني ژبپوه پاول کریټسچمیر لیکي چې د لاتویني ټکي معنا هم يخ ده. د تیرو کلونو په داستان کې ۱۱۱۳ مخزېږديز، ویل شوي چې زوړ ختیځ سالاویک ټکی د پخوانۍ یوناني له ؛ چې وروسته يې یوناني تلفظ په دې ډول و ټکي څخه اخيستل شوی، کوم چې د . . له نظره یو مرکب نوم دی اود سیګول غرونه په معنا ژباړل کیدای شي -: -: ، يو ډول سمندري مرغه دی دا په دې ډول بيا جوړ شوی چې او معنا يې ده غر، يا ستره ډبره، دا نومونه هم د ځای او شخصي نومونو په برخه کې زیات تاييد شوي دي. په جورجیایي روايت کې، د قفقاز اصطلاح د کوکاس څخه اخیستل شوی چې د بايبيلي توګرماه ځوی او د ناخ خلکو افسانوي پلار دی. د آلماني ژبپوهانو اټو سکراډر او الفونس ای. نیهرینګ په اند، پخوانۍ یوناني کلمه کوکاسوس د ګوتیک هوهس لوړ او همدارنګه لیتوانی غونډۍ او غونډۍ، څوکه سره اړوند ده. برتانوي ژبپوه اډریان روم اشاره کوي چې په پیلاسجین کې کاو- هم د غر معنا ورکوي. د ځای د نوم څېړنه د قفقاز اصطلاح نه یواځې د غرونو لپاره کارول کېږي، بلکې د سیکاوکاسیه کوم چې د روسي فدراسیون برخه ده او ټرانسکاوکاسیه لپاره هم استعمالیږي. د الکزانډر میکابیریډزي له نظره ټرانسکاوکاسیه روسيې-مرکزي یوه اصطلاح ده. د ټرانسکاوکاسیه سیمه او داغستان د پارتین او وروسته د ساسانی پراخوالي او ورسره د لوی قفقاز د لړۍ شمال لور ته عملاً د خوندي پرتو سیمو تر ټولو لرې نقطې وې. د قاف افسانوي غر چې د لرغوني ایراني علم په افسانه کې تر ټولو لوړ ياد شوی غر دی، ویل کیږي چې په دې سیمه کې پروت دی. دغه سیمه د ایریانیم ویجه د موقیعت لپاره یوه نومانده سيمه ده چې د زردشتي ایرانیانو څرګند ټاټوبی دی. د ساسانی دورې د منځني فارس په سرچینو کې، د قفقاز لړۍ د کف کوف په نوم یادیده. دغه اصطلاح وروسته په مختلفو بڼو کې په ایراني روايت کې بیا راڅرګنده شوه، کله چې فردوسي د هغه په شاهنامه کې د قفقاز غرونو ته د کوه کاف خطاب وکړ. د قفقاز ډیری عصري نومونه د یونان کوکاسوس لاتیني. کاوکاسوس او د منځني فارس د کاف کوف څخه سرچینه اخلي. د قفقاز د نوم لومړنۍ لغوي سرچینه د کاز-کاز څخه ده چې د د تور سمندرګي د سويلي ساحل اوسیدونکي د هیټيانو نوم دی. دا هم لیکل شوي چې په ناخ کې کو ګاس د بې ونو سیمو ته دروازه معنا ورکوي. خپل نومونه او د بهرنيانو له خوا ورکول شوی نومونه د دې سیمې عصري نوم په زیاتو ژبو کې معمولا ورته دی او په عمومي توګه د قفقاز او کوکاز تر منځ دی. ابخازيايي: اډيغي: عربي: القفقاز ارمينيايي: اوار: اذربايجاني: چيچنيايي: جورجيايي: الماني: يوناني: انګوشي: کراچيا بارکار: کوميک: کردي: لاک: ليزګي: مينګيرليني: اوسيتياي: فارسي: قفقاز روسي: روتول: ترکي: اوکراين: سياسي جغرافيه د شمالي قفقاز سیمه د سیسکوکاسیس په توکه پیژندل کیږي، په داسې حال کې چې د سويلي قفقاز سیمه په عام ډول د ټرانسکوکاسیس په توګه پیژندل کیږي. سیسکوکاسیس کې په زیاته کچه د لوی قفقاز غرونو لړۍ شامله ده. دا د سويلي روسیې، په عمده توګه په شمالي قفقاز فدرالي ولسوالۍ خپلواکو جمهوریتونو او د ګرجستان او اذربایجان شمالي برخو مشتمله ده. سیسکوکاسیس په لوېدیځ کې د تور سمندرګي، ختیځ ته د کسپین سمندر، او په شمال کې د جنوبي فدرالي ولسوالۍ سره پوله لري. دا دواړه فدرالي ولسوالۍ په ګډه د سويأي روسیې په نوم یادیږي. د ټرانسیسکوکاسیس شمال کې د لوی قفقاز لړۍ او جنوبي روسیې، لوېدیځ کې د تور سمندر او ترکیې سره، ختیځ ته د کسپین سمندر او سويل ته د ایران سره پوله لري. دا د کوچني قفقاز غرنۍ لړۍ او شاوخوا ښکته ځمکې لري. ارمینیا، اذربایجان له شمالي برخو پرته او جورجیا له شمالي برخو پرته ټول په سويلي قفقاز کې دي. د لوی قفقاز د لړۍ په اوږدو کې د اوبو ډنډونه د ځینو سرچینو له خوا د اروپا او سويل لوېدیځې آسیا ترمنځ د ویش کرښه ګڼل کیږي. د دې له مخې، د قفقاز تر ټولو لوړه څوکه، د البرس غر ۵۶۴۲ متره په لوېدیځ سیسکوکاسیس کې موقعیت لري چې په اروپا کې ترټولو لوړه نقطه بلل کیږي. د کوما-منیچ ژوره چې هغه جیولوژیکي ژورتيا ده، د روسیې ځمکه د شمالي قفقاز له ځمکې څخه بیلوي، ډېر خله د کلاسیک او غیر برتانوي سرچینو له خوا د اروپا او اسیا ترمینځ طبیعي او تاریخي پوله ګڼل کیږي. بل نظر دا دی چې د کورا او ریوني سیندونه دا پوله یا حتی د اراس سیند په نښه کوي. قفقاز د ژبې، دود او جغرافیې له نظره یوه متنوعه سیمه ده. هغه ملتونه چې نن ورځ قفقاز ځينې جوړ دی، د شوروي څخه وروسته ګرجستان د ادجارا او ابخازیا په ګډون، اذربایجان د نخچیوان په ګډون، ارمنستان او د روسیې فدراسیون دي. د روسیې په څانګو کې د ساعت په ترتیب سره داغستان، چیچنیا، انګوشتیا، شمالي اوسیتیا الانیا، کباردینو بالکاریا، کراچې چیرکیسیا، اډیګیا، کراسنودار کرای او سټاورپول کرای شامل دي. په دې سيمه کې درې سيمې د خپلواکۍ ادعا کوي، خو يواځې د څو ادارو له خوا په رسمیت پیژندل شوي: ارتسخ، ابخازیا او جنوبي اوسیتیا. ابخازیا او جنوبي اوسیتیا په لویه کچه د نړیوالې ټولنې له خوا د جورجیا د یوې برخې په توګه پیژندل کیږي او ارتسخ د اذربایجان د یوې برخې په توګه پیژندل کیږي. سرچينې