ميسو امريکا
ميسو امريکا د شمالي امريکا په سويل او د مرکزي امريکا ډېری تاريخي او کلتوری سيمه ده. ياده سيمه نږدې له مرکزي مکسيکو څخه تر بليز، ګواتيمالا، السلوادور، هندوراس، نيکاراګوا او شمالي کورستاريکا له لارې غځېږي. په دې سيمه کې د پخوانۍ کولمبيا ټولنو د امريکا د هسپانوي استعمار څخه مخکې د ۱۰۰۰ څخه د زياتو کالونو لپاره غوړېدلې اوسېدلې دي. ميسو امريکا د نړۍ په تاريخ کې د دوه خورا ژورو تاريخي بدلونونو ځای و، چې لومړی يې په بنسټيز ډول د ښاري نسل او دويم يې د بومي اروپايي، افريقايي او اسيايي کلتورونو تر منځ د اوږده مخالفتونو څخه د نوې نړۍ کلتورونه رامنځته کول وو. په ۱۶ مه پېړۍ کې ناروغۍ لکه چيچک او شری، چې په استعمارچيانو کې پای ته رسېدونکې مګر په شمالي امريکا کې نوې وې؛ له ٪۹۰ څخه د زياتو بومي وګړو د مړينې سبب شوې، چې دا د دوی ټولنو او کلتورونو ته ستر زيانونه وو. ميسو امريکا په نړۍ کې يو له هغو پينځو سيمو څخه ده، چې لرغونی مدنيت په کې په خپلواک ډول راپورته شو او په امريکا کې دويمه سيمه ده. - يا اوسنۍ پيرو په شمالي ساحلي سيمه کې د يو خپلواک تهذيب په توګه راپورته شو. د يوې کلتوري سيمې په توګه ميسو امريکا د خپلو اصلي کلتورونو له مخې د وده ورکړل شويو او شريک شوو کلتوري ځانګړتياوو د يو موزايک په وړو وړو رڼو ټوټو جوړونه په واسطه راپېژندل شوې ده. له ميلاد څخه مخکې د ۷۰۰۰ کال د لومړيو په پيل کې د کاکاو، مايز، لوبيانو، رومي، افوکېډو بويا، املوک ته ورته مېوه لرونکې ونه، وانيلا، کدو او فلفل او همدرانګه د فيلمرغ او سپي اهلي کول له - ښکاري غونډېدونکو قبيلوي ډله کېدنو څخه د ځايي کرنيزو کلو تنظيم ته د لېږد لامل شول. په وروستۍ سموونکې يا دوره کې کرنه او کلتوري کړه وړه لکه يو پېچلی افسانوي او مذهبي دود، د شلم عددي سيستم ، د کاليزې يو پېچلی نظام، د بال لوبې دود او د مهندسۍ يو ځانګړی ډول؛ په ياده سيمه کې خپاره شول. همدارنګه په دې دوره کې کلي په ټولنيز ډول پر پوړونو ووېشل شول او مشرۍ ته يې وده وکړه. د مراسمو پراخه مرکزونه جوړ شول، چې د سينګارونو يا ځلانده توکو لکه هغه ښيښه چې د اورغورځونکي غره له موادو څخه په طبيعي ډول جوړېږي، شين کاڼی، چې غمي ورځنې جوړېږي، کاکاو، شنجرف، يا سلفر سيماب، سيپۍ، او د کلالۍ صنعت د بدلولو لپاره د سوداګرې لارو د يوې شبکې په واسطه سره وتړل شول. په داسې حال کې چې د ميسو امريکا تمدن د کړۍ يا څرخ او د فلزاتو د راايستنې او کارونې د بنسټ په اړه پوهېده، مګر له ډلې يې هيڅ يو هم په ټيکنالوژيکي ډول مناسب يا اړوند نه و. د لرغونو پېچلو تمدنونو له ډلې يو هم د کلتور و، چې د مکسيکو په ساحل کې مېشت شو او د د په اوږدو کې دننۍ او سويلي لوري ته وغځېد. په ، او کې لرغونی او نورو کلتورونو تر منځ اړيکې او کلتوري راکړې ورکړې د ميسو امريکا کلتوري سيمې بنسټ کېښود. دا ټول په لرغونې ميسوامريکا او په ځانګړي ډول د ارام ساحل په اوږدو کې، د پام وړ سيمه ايزو اړيکو له لارې اسانه شول. د دې سموونکې دورې پر مهال څرګند مذهبي او نښه یيز يا سمبوليک دودونه او همدارنګه د هنري او معماري کمپليکسونو پرمختګ خپاره شول. په وروستۍ يعنې له لرغونې څخه مخکې دوره کې د په منځ کې د پېچلي ښاري اولسونو پرمختګ پيل کړ. د بېلګو په توګه يې په مکسيکو کې او ، ګواتيمالا کې او او په کې يادولی شو. په همدې دوره کې په - او کلتورونو کې د ميسوامريکا د ليکنې لومړني ريښتينی نظامونه سيستمونه رامنځته شول. د ميسوامريکا د ليکنې دود د لرغونې مايا څپه یيز نښان ليکنه کې خپل تر لوړ ټکي اوج ته ورسېد. ميسوامريکا د نړۍ يو له هغو يوازينيو درې سيمو څخه ده، چې د ليکنې په خپلواک ډول رامنځته کېدل په کې مشهور دي. له ميسو امريکا پرته نورې دوه سيمې سومر او چين دي. په مرکزي مکسيکو کې د ښار د لرغوني دورې په لوړوالي کې پورته شو؛ يانې لوړوالی يې د لرغوني دورې د ښارونو له لوړوالي سره ورته و. ياد ښار يوه فوځي او سوداګريزه سترواکي رامنځته کړه، چې سياسي نفوذ يې سويل کې ته او شمال لوري ته وغځېد. نږدې ۶۰۰ ميلادي کال کې د د ړنګېدلو په پايله کې، په مرکزي مکسيکو کې د څو مهمو سياسي مرکزونو لکه او تر منځ سيالي پيل شوه. د - پر مهال په دې وخت کې د خلکو له شمال څخه جنوب کې ته حرکت پيل کړ او په مرکزي مکسيکو کې په سياسي او کلتوري ډول ځکه حاکم شول، چې د - ژبې ويونکي يې له دې ځايه وشړل. له لرغونې څخه وروسته دورې - د لومړيو پر مهال مرکزي مکسيکو کې کلتور او په کې کلتور نفوذ درلود. د په ټيټې ځمکې په او کې مهم مرکزونه درلودل. له لرغونې يا کلاسيک څخه د وروسته دورې په پای کې د مرکزي مکسيکو وګړو يوه قلنګ ورکوونکې سترواکي ودانه کړه، چې د مرکزي ميسو امريکا ډېره برخه يې رانغاړله. د ميسو امريکا ځانګړی دود په ۱۶ مه پېړۍ کې په هسپانوي بريا سره پای ته ورسېده. په راتلونکو پېړيو کې د ميسو امريکا اصلي کلتورونه په پرله پسې ډول د هسپانوي استعماري حکومت منونکي يا تابع شول. د ميسو امريکا کلتوري د کلتوري ميراث اړخونه او هم د هغو بومي يا اصلي وګړو په منځ کې پايي، چې په ميسوامريکا کې اوسېږي. زياتره يې اوس هم په خپلو پلرنيو ژبو خبرې کوي او هغه زيات دودونه ساتي، چې بېرته د دوی د ميسو امريکا رېښو ته ورګرځي. سرچينې