محمد انور نوميالی
د اکاډميسين کانديد محمد انور نوميالى د ۱۳۰۶ ل ل کال د سلواغې ۲۹ - د ١٣٨٥ ل کال د تلې ١٢ د ۱۹۲۸ ز کال د فبروري ۱۹ - د ٢٠٠٦ ز کال د اکتوبر ۴، ډنمارک يو افغان پښتو ژبی ليکوال، شاعر، څېړونکی، ژباړن او اندیال وو. مخينه محمد انور نوميالی د حاجي ملا محمد نعيم اخوند زوی،د غلام محى الدين لمسى په خټه اليزی، د ۱۳۰۶ ل ل كال د سلواغې پر ۲۹ مه د کندهار ښار د معروف ولسوالۍ د اليزو په يوه روحاني كورنۍ كې نړۍ ته سترگې پرانيستې وې. زده کړې محمد انور نوميالي د وخت د متداوله او مروجه علومو زده كړې له خپله پلاره، چې ملا طبيعته سړى وو او همدارنگه د سيمې له نورو استادانو څخه او د جنوبي پښتونخوا په مدرسو كې تر سره كړې دي. ځواني يې په طالب العلمۍ او ملايۍ كې تېره شوې ده. د وخت د استبداد ناسم چلند او دغه راڼه ستوري ته د كومې تعليمي ــ تحصيلي موسسې د فراغت د سند، چې له دوستانو سره به يې په مجلسو كې په اړه ورته د كاغذ خطاب كاوه، د دغه كاغذ د نه درلودلو بهانه نيول او د تورتمپالو له خوا د ده د پرمختگ مخنيوى د دې سبب شو چې د څه مهال لپاره د انزوا او گوښه نشينۍ حالت اختيار كړي. د علمي القابو د وېش پر مهال د كانديد اكاډميسين پر لقب نومول شوی. محمد انور نوميالي د ژبو د زده كړې په برخه کې ښه وړتيا درلوده، پر پښتو او پارسي ژبو سربېره يې اردو، عربي، انگرېزي، روسي او ډنماركي ژبې ښې زده وې او د دغو ژبو له اخذونو څخه يې ښه گټه اخيستلاى شوه. دندې او فرهنگي-پوهنيزې کارندتياوې يې استاد نوميالي د كندهار ښار په بيلابېلو ښوونځيو او لېسو كې د ادب او منطق د استادۍ دنده درلوده. وروسته كابل ښار ته په راتگ سره يې څه موده په گمرك كې دنده درلوده، د پښتو څېړنو د نړيوال مركز سره يې همكاري درلوده، د ۱۳۵۷ ل کال د غويي مياشتې تر پاڅون وروسته د بيهقي د كتاب خپرونې موسسې د رياست دنده ور په غاړه شوه. نوموړی د افغانستان د علومو اكاډمۍ غړى هم پاتې شوی، څېړنو يې رسمي بڼه نيولې وه او د علومو اكاډمۍ د ختيځ پېژندنې انسټيټيوټ غړى او بيا مشر وټاكل شو. د تېرې پېړۍ د وروستۍ لسيزې په لومړيو كې يې د نورو څېړنو لپاره د منځنۍ اسيا هېوادونو لکه وزبكستان او تاجكستان ته سفرونه کړي دي. دا چې د تاجکستان حالت او زموږ د هېواد بد حالت يو له بله په سيالۍ کې کم نه وو، نو له مجبورې ورځې د روسيې د پترزبورگ او بيا د مسكو ښار مساپر شو. په مسکو کې يې څو ځله خواره واره افغان فرهنگيان راټول كړي او د افغان فرهنگي ټولنو بنسټ يې ايښى دى. پر ۲۰۰۰ ز کال ډنمارك ته كډوال شو. محمد انور نوميالي د انساني ژوندانه په اړه خپل ځانگړى فلسفي ــ اخلاقي ليد لورى او دريځ درلود، په رښتينولۍ او سپېڅلتيا مين وو، د فكري استغنا څښتن وو. د انسان لپاره د انساني فكر او په انسانستان كې د اوسېدو ټينگ پلوى وو. هوډمن وو، خوځنده وو، استراحت طلب نه وو، ان په دغسې عمر كې چې ډېری نور خلک د راحت غوښتونکي شي، ده په نورو څېړنو او د خپلو پخوانيو، د زلميتوب د نيمگړو او نابشپړو څېړنو په بشپړېدو پسې يې مټې رانغښتې وې. ده د خپل ژوند په اوږدو كې د هېواد د يو شمېر ډېرو وياړمنو فرهنگيانو د استادۍ وياړ درلود. خپل ډېری اثار يې د ټايپي ـ طباعتي غلطيو له ريسكه ساتلي او خپله يې په لاس په ښكلي ليك كښلي دي، چې د پوره حوصلې او ښه ذوق څرگندونه يې كوي. له افغان مطبوعاتو سره، په ځانگړي توگه د كندهار له طلوع افغان سره يې له هماغه ځوانۍ راهيسې ښه پاللـه. د علومو اكاډيمۍ په چوكاټ كې پر څېړنيزو پروژو سربېره يې پښتو ژبه په نورو ډېرو ښو او ارزښتمنو اثارو وپسوللــه. په پښتو ژبه كې د تخونو يا د روسي ادب د چستوشكو ژانر د رامنځته کولو پلوی وو. د هېواد په دننه او بهر كې يې د مطبوعاتو له لارې د چاپ شوو ليكنو او څېړنو شمېر ښايي سلگونو ته ورسيږي. د ژوند په وروستيو كې يې ليكنې پخپله په كمپيوټر کمپوزولې او بېلابېلو وېب سايټونو ته به يې د خپراوي لپاره استولې. د محمد انور نوميالي سياسي لوری د کيڼ پالو له لوري سره يو وو. مړينه د کانديد اکاډميسين محمد انور نوميالي د ٢٠٠٦ ز کال د اکتوبر د مياشتي پر ۴ د ١٣٨٥ ل کال د تلې پر ١٢ د ۷۹ کالو په عمر په ډنمارک کې د زړه د درېدو لامله له دې نړۍ سترگې پټې کړې. د ده جنازه لومړی له ډنمارک څخه د اسلام اباد له لارې د افغانستان پلازمېنې کابل او بيا کندهار ته ولېږدول شوه او د ۲۰۰۶ ز کال د اکټوبر پر ۱۷ د کندهار پوهنتون په ساحه كې خاورو ته وسپارل شوه. چاپ شوي نښيرونه يې د کانديد اکاډميسين محمد انور نوميالي د يو شمېر چاپ شويو نښيرونو نومونه دا دي: ۱. انسان او تكامل ژباړه، د كابل چاپ. ۲. هند د لومړي کميونيزم څخه تر مر ئيتوب پورې ژباړه. ۳. د پښتو ادبياتو د تاريخ يوه تيوريكه طرحه څېړنيز اثر، گستتنر، كابل. ۴. د وېش سيسټم څېړنيز اثر، گستتنر، كابل. ۵. د افغانستان توکمونه ژباړه، سريزه او تعليقات، كابل. ۶. د ميتودولوژۍ تاريخ ژباړه، سريزه، لمنليکونه او تعليقات، كابل. ۷. د پښتنو د ټولنيز تاريخ مبادي څېړنيز اثر، مسكو چاپ. ۸. د كوډو سرنوشت د علمي پلټنې په رڼا كې څېړنيز اثر، مسكو چاپ. ۹. الپې ليلا يا زر او يوه شپه، لومړى ټوك د ختيځ د نامتو ولسي كيسو ژباړه، مسكو چاپ. ۱۰. الپې ليلا يا زر او يوه شپه، دوهم ټوك د همدغو نكلونو د ژباړې بله برخه، مسكو چاپ. ځينې ناچاپ نښيرونه يې ۱. الپې ليلا يا زر او يوه شپه، د همدغو ولسي كيسو د ژباړې پاتې برخې په دريم ټوك كې د چاپ لپاره. ۲. بانډار لومړۍ مجموعه د ده لخوا په پښتو ژبه كې د تخونو يا چستوشكو د نوي ژانر په قالب كې د خوندورو نظمونو ټولگه. ۳. بانډار دوهمه مجموعه د همدغه تخونو دوهمه ټولگه ده. ۴. هزار و يك قتقتك د تخونو يوه بله ټولگه ده. ۵. هغه پلا او دا پلا يوه سفرنامه ده. ۶. زما د پوهنې حدود د حقيقت په مخ كې د ژوندانه په باب د ده د فلسفي نظريو يوه ټولگه ده چې له نن څخه پنځوس كاله پخوا يانې پر ۱۹۵۶ ز كال کښل شوې وه. ۷. د افغانستان د ايتنوگرافۍ په باب يوه پلټنه. ۸. د مختلفو موضوعاتو په باب يو شمېر ناچاپه مقالې. سرچينې بېنوا پښتو گورتپاڼه ختيځ فيلسفوفان مسلمان فيلسفوفان فلسفه فيلسفوفان افغان فيلسفوفان پښتانه ليکوال پښتانه شاعران افغاني ليکوال پښتانه افغانان