د ستورو فزيک
د ستورو فزيک هغه پوهه ده، چې د ستوريزو شيانو او ښکارندو په څېړلو کې د فزيک او کيميا مېتودونه او اصول کاروي. لکه څرنګه چې د دې سمون يو بنسټګر وايي: د ستورو فزيک په فضا کې د اسماني جسمونو د درکونو يا حرکتونو په پرتله د هغوی ماهيت کره کولو غوښتنه کوي؛ يعې دا چې دوی څه شی دی نه چې چېرته دي. د څېړل شویو موضوعګانو له ډلې لمر، نور ستوري، کهکشانونه، له لمر څخه سترې سيارې، د ستورو تر منځ وسط او د دنيايي کوچنۍ څپې شاليد دي. له دې شيانو څخه د ګازونو توليد د الکترومقناطيس طيف په ټولو برخو کې ازمايل شوي دي او د ازمايل شوې ځانګړنې روښانتيا، غلظت، د تودوخې درجه او کيمياوي ترکيب دي. دا چې د ستورو فزيک يو پراخ مضمون دی، د ستورو فزيکپوهان د لرغوني ميخانيک، الکترومقناطيسيت، احصائيوي ميخانيک، ترموډيناميک، د انرژي د اساسي واحد ميخانيک، نسبيت، هستوي او ذروي فزيک او اتومي او ماليکولي فزيک په ګډون د فزيک او کيميا له زياتره کړنلارو څخه مفهومونه او مېتودونه پلي کوي. په عمل کې د ستورو معاصره څېړنه، د نظرياتي او مشاهداتي فزيک په برخو کې د کار اړينه اندازه رانغاړي. د ستورو فزيک د څېړلو په ځينو برخو کې د تياره مادې، تياره انرژي، تور سوري او نورو اسماني جسمونو د ځانګړتياوو او د نړۍ اصلي او وروستنی برخليک معلومولو په موخه د دوی هڅې رانغاړي. د ستورو د نظرياتي فزيکپوهانو له لوري څېړل شوې موضوعګانې د لمريز نظام جوړښت او بشپړتيا، ستورو ته ورته جسمونو محرکې قوې او بشپړتيا، د کهکشان جوړښت او بشپړتيا، ، په نړۍ کې د لويې مادې جوړښت، د دنيايي وړانګو پيل، عمومي نسبيت، ځانګړی يا خاص نسبيت، د انرژي بنسټيز واحد يا کوانټم او د تار يا لړۍ نړۍ پېژندنې او د ستورو ذروي فزيک په ګډون فزيکي کیهان پېژندنه دي. تاريخ د ستورو پېژندنه يوه لرغونې پوهه ده، چې د ځمکني فزيک له څېړنې څخه بېله شوې ده. د ارستو نړۍ ليد له مخې په اسمان کې جسمونه بدلون نه کوونکي کُرې ښکاري، چې يوازې حرکت يې په يوه کړۍ کې ورته حرکت و، په داسې حال کې چې ځمکنۍ نړۍ هغه سيمه وه چې وده او له منځه تلنه خوسا کېدنه يې وزغمله او طبيعي حرکت په کې په سيده ليکه کې و او هغه وخت پای ته ورسېد، چې خوځنده جسم خپلې موخې ته ورسېد. په پای کې په پام کې ونيول شول، چې اسماني سيمه په بنسټيز ډول د مادې له بېل ډول هغه چې په ځمکنۍ کره کې وموندل شو څخه جوړه شوې وه، چې ياده ماده د اپلاتون د نظر له مخې اور او د ارستو د نظر له مخې ايتر و. د ۱۷ مې پېړۍ پر مهال د ګاليله، ديکارت او نيوټن په شان د طبيعي علومو فيلسوفانو دې ته پام شو، چې اسماني او ځمکنۍ سيمې د مادې له ورته ډول څخه جوړ شوي وو او د ورته طبيعي قوانينو تابع وو. د دوی ګواښ دا وو چې، هغه توکي تر اوسه اختراع نه شول، چې پر مټ يې دا انګېرنې ثابتې شي. د ۱۹ مې پېړۍ د ډېرې مودې لپاره نجومي څېړنه د ستوريزو شيانو درکونو او حرکتونو د محاسبې د اندازې اخيستلو پر ورځني کار باندې متمرکز وه. د ستورو يوه نوې پوهه چې ډېر ژر يې د ستورو فزيک ونوموله، هغه وخت راښکاره کېدل پيل کړل، چې او په خپلواک ډول وموندل چې له لمر څخه د رڼا د بېلولو پر مهال په طيف کې ګڼې تياره ليکې په هغه سيمو کې چې لږه يا هيڅ رڼا په کې نه وه کتل شوې وې. په ۱۸۶۰ ز لسيزه کې فزيکپوه او کيمياپوه څرګنده کړې ده، چې په لمريز طيف کې تياره ليکې د معلومو ګازونو په طيفونو کې روښانه ليکو ته او ځانګړي ليکې بې ساري کيمياوي عناصرو ته ځواب ويونکې وې. دا نتیجه تر لاسه کړه چې په لمريز طيف کې تيارې ليکې په لمريزه فضا کې د کيمياوي عناصرو له لوري د زغم جذب له امله دي. د لمريز او ستورو طيفونو څېړنې ته د پراختيا ورکوونکو پوهانو له ډلې څخه و، چې په ۱۸۶۸ ز کې يې په لمريزو طيفونو کې روښانه او تياره ليکې وموندلې. نوموړي په ډول ډول حرارت درجو او فشار کې د عناصرو د طيفونو پلټلو په موخه له کيمياپوه سره په کار کولو سره ونه شول کولی، په لمريز طيف کې له نورو هرو پېژندل شویو عناصرو سره يو ژيړ رنګه ليکه مل کړي. نوموړي داسې ادعا وکړه، چې يادې ليکې د يوه نوي عنصر استازولي وکړه، چې وروسته هيليم ونومول شو. په ۱۸۸۵ز کې . د ستورو طيفي ډبلندۍ يو هيله بخښونکی خپرونه جوړه کړه، چې په کې د ښځينه محاسبه کوونکو يوې ډلې چې او يې زيات د يادونې وړ دي، پر انځوريزو پاڼو باندې ثبت شوي طيفونه ډلبندي کړل. په ۱۸۹۰ ز کې له ۱۰۰۰۰ څخه د زیاتو ستورو يو بنسټيز لښتليک چمتو شو، چې دوی يې په ۱۳ طيفي ډولونو باندې ووېشل. د له نسخې څخه وروسته په ۱۹۲۴ ز کې د په رامنځته کولو سره ياد لښتليک نهه حجمونو او د يو ميليون ستورو څلورمې برخې ته پراخ کړ، چې په ۱۹۲۲ ز کې د نړيوالې کارونې لپاره ومنل شو. په ۱۸۹۵ ز کې او . له اروپا او متحده ايالتونو څخه د لس کسيزې ډلې په ملتيا د ستورو فزيکي ژورنال: د ليدلو طيف او ستورو فزيک يوه نړيواله کتنه: : خپره کړه. اراده وه چې ياد ژورنال به د ليدلو طيف د نجومي کاريالونو په اړه د مقالو خپرولو لپاره د يو په برابرولو سره د ستورو فزیک سره د نږدې يو ځای متحد لابراتواري څېړنې په اړه د وړانګې اچونې او جذب، د لمر د نظرياتو، سپوږمۍ، سيارو، اسماني تيږو، لکۍ لرونکو ستورو او نيبولا او د دوربينونو او لابراتوارونو لپاره د وسايلو په اړه د فلزي او ګازي طیفونو او ازمېښتونو د څپې اوږدوالي د ارادو په ګډون د فزيک او ستورپېژندنې تر منځ درز ډک کړي. نږدې په ۱۹۲۰ز کال کې د - طرحې له موندلو وروسته چې اوس هم د ستورو د ډلبندي کولو او د هغوی د بشپړتيا لپاره کارول کېږي، د د ستورو دنننی جوړښت تر سرليک لاندې خپله مقاله کې په ستورو کې د ذروي چاودنې د پړاوونو د موندنې او ميکانيزم اټکل وکړ. په هغه وخت کې د ستورو انرژي سرچينه يو بشپړ راز و، په سم ډول وانګېرل چې ياده چاودنه په هيليم د هايدروجن وه چې د انسټاين معادلې له مخې يې پراخه انرژي ازادوله. دا په ځانګړې ډول د پام وړ يو پرمختګ ځکه و، چې په هغه وخت کې چاودنه، ترمونيوکلير حرارتي ذروي انرژي او ان دا تر اوسه نه وو موندل شوي، چې ستوري په پراخه ډول له هايدروجن څخه ترکيب شوي دي. په ۱۹۲۵ ز کې چې وروسته - ونومول شوه په کې د دوکتورا يو اغېزناک تيزس وليکه، چې نوموړې په کې د ستورو حرارت درجې سره د طيفي ټولګو تړلو په پار د ستورو فضاګانو باندې د ايوني کولو نظریه پلې کړه. هغې په خورا اغېزناک ډول وموندل چې هايدروجن او هيلیم د ستورو بنسټيزې برخې وې. د د وړانديز تر څنګ دا موندنه دومره د تمې خلاف وه، چې د نوموړې د تيزس لوستونکو هغه د تيزس له چاپولو وړاندې د پايلې مشخص کولو ته وهڅوله. که څه هم وروستۍ څېړنې د هغې موندنه تاييد کړه. د ۲۰ مې پېړۍ په پای کې د ستورو طيفي څېړنې له بې سيم څپو څخه د طيفي، ايکس وړانګې او ګاما څپې اندازو څخه د څپې اندازو د پراخوالی پوښلو په موخه پراخه شوې وې. په ۲۱ مه پېړۍ کې يادې څېړنې د جاذبي څپو بر بنسټ د کتنو رانغاړلو په موخه لا زياتې وغوړېدلې. سرچینې