فرانز الت (ریاضی¬ پوه)
فرانز لیوپولد الت ۳۰ نومبر ۱۹۱۰ ۲۱ جولای ۲۰۱۱ ز کال په اتریش کې زېږېدلی امریکايي ریاضي پوه و، چې د کمپیوټر ساینس په لومړنیو پرمختیاوو کې یې پام وړ ونډه لرلې. هغه له دې امله چې د حساب کوونکو ماشینونو د ټولنې یو له بنسټ اېښودونکو څخه و، ډېر مشهور شو، هغه له ۱۹۵۰ څخه تر ۱۹۵۲ ز کال پورې د دغې ټولنې د مشر په توګه خدمت وکړ. ویانا الت د اتریش په پلازمېنه ویانا کې د ۱۹۹۰ ز کال د نومبر په ۳۰ مه نېټه په یوې سیکولار کورنۍ کې نړۍ ته سترګې پرانیستلې. هغه په ۱۹۳۲ ز کال کې د ریاضي په څانګه کې د ویانا له پوهنتون څخه خپله دوکتورا ترلاسه کړ، د هغه د رسالې عنوان د یوې منحني له انحنا څخه متریکي تعریف و. د هغه اصلي ښوونکي هانس هان او کارل منګر و. هغه د منګر د ریاضي په اړه د خبرو اترو په غونډو کې دایمي او فعال ونډه وال و. وروستۍ خبره، کارلر منگر، ، -، ز کال الت د ټولګو د نظري توپولوژي او د هندسې د منطقي بنسټونو په اړه په څېړنو بوخت شو. له دې سربېره، څو کاله وروسته نوموړي له اقتصادي محاسبې سره لیوالتیا پیدا کړه، په الت کې دغه انګېزه د ویانا پوهنتون چې وروسته یې نوم د پرینستون پوهنتون ته واوښت د اقتصاد ښوونکي پروفیسور اسکار مورګنشترن له خوا رامنځته شوې وه. په ۱۹۳۶ ز کال کې، الت د اقتصادي مفاهیمو طبیعي بنسټونو ته پراختیا ورکړه او د تر عنوان لاندې مقاله کې یې هغه تشرېح کړل، وروسته له دې نوموړي دغه مقاله په اوسلو کې د ریاضي پوهانو په نړیواله کنګره کې وړاندې کړه د اقتصاد په ژورنال کې ، ، چې په ۱۹۳۶ ز کال کې په آلماني ژبه چاپ شو. د دغې مقالې انګلیسي ژباړه د مطلوبیت د اندازه ګیري اړوند عنوان لاندې د لومړیتوبونو، مطلوبیت او تقاضا اړوند چاپ شوه: په مینه سوتا کې سمپوزیم هارکورت بریس جوانویچ، ۱۹۷۱ ز کال. نیویارک الت د نازي آلمان له خوا د اتریش تر نیولو وروسته په ۱۹۳۸ ز کال کې د خپلې مېرمنې آلیس مدرن سره د نیویارک ښار ته راغی، هغوی د ویانا له پرېښېدو څخه لږ وړاندې واده کړی وو. د راتلونکو څو کلونو لپاره د هغوی لومړنی لومړیتوب د هغه خپلوانو او ملګرو ژغورنه وه چې په اتریش او آلمان کې د نازیانو له خوا د ترور له ګواښ سره مخ وو. د دوی په هڅو کې د هغو امریکايي وګړو موندل و چې کولای یې شول د کډوالۍ وېزو لپاره د مالي ملاتړ کوونکي سپانسر رول ولوبوي، هغوی وکولای شول د نږدې ۳۰ لویانو او ماشومانو تېښتې ته لار برابره کړي. الت له ۱۹۳۸ ز کال څخه تر ۱۹۴۶ ز کال پورې د شپږو کلونو لپاره د نیویارک ښار د اقتصادي محاسبې په انستیتیوت کې کار وکړ، د ده دغه کار په پوځ کې د دوه کلن خدمت له امله له وقفې سره مخ شو. هغه مهال چې نوموړی د اقتصادي محاسبې په انستیتیوت کې و، د اصلي څېړونکي او د څېړونکو د برخې د مرستیال په توګه یې خدمت کاوه او د څو ګونو یو بل سره تړلو لارو چارو په کارونه د اکانومېک ټایم مقالو په تحلیل بوخت و، چې د سوداګریزې وړاندوینې په موخه کارول کېدلې. د ده په چارو کې په ټولیز ډول د سوداګرۍ د وضعیت او په ځانګړي ډول د صنایعو، توکو، او ارزښتناکه پاڼو د بازار اړوند ارزونو په برخه کې له ریاضیکي لارو چارو کار اخیستل شاملېږي. یو له هغو پېرودونکو څخه چې الت به مشوره ورکوله د جنرال موتورز شرکت و. پوځ په ابردین کې مسئوله لسمه غرنۍ فرقه په دویمه نړیواله جګړه کې د امریکا د متحده ایالاتو د ورګډ کېدو پر مهال، الت د نظامي خدمت لپاره دواطلب شو، لومړی له دې امله چې پردی و وه نه منل شو؛ هغه په ۱۹۴۳ ز کال کې په پوځ کې شامل شو. د امریکا د متحده ایالاتو تابعیت په ۱۹۴۴ ز کال کې ورکړل شو. له هغه وروسته الت په لسمه غرنۍ فرقه کې چې یوه مخکښه فرقه وه چې د سکيښویدنې، ډبرو ختنې او غرنۍ جګړې لپاره روزل شوي و، خدمت وکړ. د اونیو په پای کې د الت خوښېدله چې یوازې او یا هم له ملګرو سره صحرایي سکي ته لاړ شي او یا هم د هیل کمپ ته څېرمه غونډیو باندې وخېژي؛ له اراضي څخه د هغو یاددښت چې په ډبرو باندې له درې ځله ختلو وروسته یې راغونډ کړی و د ۲۰۱۴ ز کال په اوړيمني کې د غرونو کلب ته اړوند ژورنال آپالاچیا کې خپور شو. د جنګ پای ته نږدې هغه د دوهم بریدمن په رتبه د افسرۍ له زده کړو فارغ شو. په پوځ کې د خدمت پر مهال، نوموړی په ۱۹۴۵ ز کال کې په آبردین پروو ګروند کې د برېښنايي محاسبې لپاره د طرحې جوړولو مسئول وټاکل شو. له پوځ څخه له ترخیص وروسته، هغه بیاځلي د اقتصادي محاسبې انستیتیوت ته لاړ. د یو غیر نظامي په توګه هغه بیا ځلي له ۱۹۴۶ ز کال څخه تر ۱۹۴۸ ز کال پورې آبردین ته لاړ او د محاسبې د ازمېښت ځای لوړ پوړی مرستیال شو. دغه ازمېښت ځای د ریاضیکي خدمتونو هر اړخیزه سازمان و، چې د انالوګ او ډیجیټل محاسبې په لویو ماشینونو، پنچ کاردونو په نصب او د معلوماتو د راکمولو په خدمتونو یې کار کاوه. د معیارونو ملي اداره، واشنګټن، ډي سي الت هغه مهال ۱۹۴۸-۱۹۵۲ ز کال چې د محاسباتي ازمېښت ځای یا لابراتوار لوی مرستیال و او وروسته ۱۹۵۲-۱۹۶۷ ز کال پورې د کارېدونکې ریاضي لوی مرستیال و، د ملي سټنډرډ یا معیارونو په لویه اداره او نورو فدرال حکومتي ادارو کې یې له کمپیوټر څخه ابتدايي استفاده رواج کړه، نوموړي همدارنګه د عددي تحلیل، احصایوي انجینري او د کارېدونکې ریاضي په نورو برخو کې څېړنې وکړې. له ۱۹۵۹ څخه تر ۱۹۶۱ ز کال پورې هغه د سټنډرډ د ملی ادارې د څېړنیز ژورنال اصلاح کوونکی یا اېډېټور و. نوموړی د څو کلونو لپاره د سټنډرډ د ملي ادارې د پروګرامونو د مسئول په توګه چې د فیزیک او کیمیا په برخه کې د څېړنو لپاره مالي مرستې ورکول کېدلې په هند، پاکستان او اسرائیلو کې خدمت وکړ، دغه مهال بهرني اسعار د دغو موخو لپاره د دغې ملي ادراې په واک کې ورکړل شوي و. دغه مهال، هغه همدارنګه د اتومات ژباړې په برخه کې له کمپیوټر څخه استفادې ته لیوالتیا پیدا کړه. د ده دغه لیوالتیا د محسباتي ژبو د ټولنې او په جاپان کې له یوې بلې ورته ډلې سره د دوه نړیوالو مشترکو ناستو لامل وګرځېده، چې یوه ناسته یې په واشنګټن ډي سي او بله یې په توکیو کې ترسره شوه. د حساب کوونکو ماشینونو ټولنه الت د حساب کوونکو ماشینونو له ټولنې سره چې د په لنډیز پېژندل کېږي، اوږده تاریخچه لري. هغه د دغې ټولنې یو له بنسټګرو او همدارنګه یې دریم رئیس و ۱۹۵۰-۱۹۵۲ ز کال. نوموړی د دغې ټولنې د ژورنال اېډېټور هم و ۱۹۵۴-۱۹۵۸ ز کال. الت له دغې ټولنې د بېلابېلو خدمتونو د جایزې ۱۹۷۰ ز کال ترلاسه کوونکی و. په ۱۹۹۴ ز کال کې د لومړنۍ هغې ډلې غړی و چې د د غړي په توګه وټاکل شو. الت له ۱۹۶۱ ز کال څخه تر ۱۹۶۴ ز کال پورې د په استازولۍ د څېړنو په ملي شورا کې ګډون کاوه. نوموړی همدارنګه د امریکا د ریاضیکي ټولنې غړی، د امریکايي احصایوي ټولنې، د احصایوي ریاضي د انستیتوت، د اقصادي محاسبې د ټولنې او د محاسباتي ژبو د ټولنې پخوانی غړی و. الت څو ځله د د تاریخچې په اړه ولیکل او له هغه سره په دې اړه مرکې هم شوې دي. هغه د پنځلس کلني ولیکله: د د پراختیا کلونه، هغه ډول چې د بنسټ اېښودونکو غړو او پخواني مشر فرانز ال. الت له خوا څرګنده شوې، د رول لوبوونکو او سازماني پراختیا د بهیر څرګندونکی دی چې د محاسباتي پوهې او وړتیاوو شریکولو ته ژمن دي د ارتباطات، جون ۱۹۶۲، ۵ ټوک، ۶ ګڼه، بیاځلي چاپ ۱۹۸۷ اکتوبر، ۳۰ ټوک، لسمه ګڼه. اتا سی. مرزباچ په ۱۹۶۹ ز کال کې له الت سره د امریکا د تاریخ په ملي موزیم کې د کمپیوټر د شفاهي تاریخچې اړوند مرکه وکړه د دغې شفاهي تاریخچې متن د امریکا د فزیک په انستیتیوت کې د نیلز بوهر په ارشیف کې د ۱۹۶۹ ز کال د فبروري په ۲۴ مه او د مارچ په ۱۳ مه د لاسرسي وړ وګرځېد. د حساب کوونکو ماشینونو ټولنې الت ته په ۱۹۷۰ ز کال کې د توپیرلرونکو خدمتونو لومړنۍ جایزه ورکړه. الت د د بنسټ اېښودو په ۲۵ مه کلیزه کې د کمپیوټرونو لرغون پېژندنه: خاطرات، ۱۹۴۵- ۱۹۴۷ ارتباطات ، جولای ۱۹۷۲، ۱۵ ټوک، اومه ګڼه کې داسې لیکلي: موږ بریالي شوي و چې جان فون نومان د اصلي ویناوال په توګه د د لومړۍ ناستې لپاره وټاکو. هغه د برېښنايي محاسبې لپاره په اړتیا او د هغو په احتمالي اغېزو بحث وکړ. نوموړي د انیاک محاسبه کوونکي او د برېښنايي عددي یوځای کوونکي د پروګرام جوړنې نوې لارې چارې یادې کړې او زیاته یې کړه چې دغه لغت پاڼه په ښکاره ډول ډېره کوچنۍ خو په واقعیت کې ډېره پراخه وه؛ دا چې راتلونکي کمپیوټرونه، چې هغه مهال د طراحۍ په پړاو کې یې ځای درلود، په لسګونو مختلفې لارې چارې به له ځان سره ولري او دا د ټولو ریاضیاتو د څرګندولو لپاره کافي نه ګڼل کېږي... فون نومان زیاته کړه او وه یې ویل چې انسان باید له دغه کوچنۍ شمېرې حیران شي، ځکه انګېرل کېدله چې یوازې ۱۰۰۰ کلمې د واقعي ژوند د ټولو حالتونو لپاره بسنه کوي او ریاضي د ژوندانه یوه کوچنۍ برخه وه له همدې امله یې په دې ۱۰۰۰ کلمو کې ډېره کمه ونډه لرله. دغو خبرو تر ډېره د مخاطبینو ترمنځ خوشحالي او غږونه رامنځ ته کړل او فون نومان یې د دغه ویلو ته تشویق کړ چې : که چېرې خلک باور نلري، چې ریاضي څومره ساده ده، دا یوازې له دې خاطره ده چې هغوی نه پوهېږي ژوند څومره پېچلی دی. جنیت بینتون په ۱۹۹۵ ز کال کې له الت سره مرکه وکړه په دې نقل قول چې فرانز الت د محاسبې لومړي کلونه او د جوړښت په یاد لري، ضمیمه له ارتباطاتو سره، فبروري ۱۹۹۶، ۳۹ ټوک، ګڼه ۲. هغه د د ژورنال په ۵۰ کالیزه کې، د ژورنال پیل مقاله ولیکله د ژورنال، جنوري ۲۰۰۳، ۵۰ ټوک، لومړۍ ګڼه. له پخوانیو مشرانو سره مرکه کړې، له دې ډلې په ۲۰۰۶ ز کال کې د اتشوشي اکیرا له خوا له الت سره مرکه؛ دغې مرکې او د الت اړوند د منابعو ته د لاسرسي په موخه . ته لاړ شۍ او فرانز ال. الت ولټوۍ. د امریکا د فیزیک انستیتیوت، نیویارک هغه چې له ویتنام جګړې نا راحته شوی و، په ۱۹۶۷ ز کال کې یې د امریکا د متحده ایالاتو د حکومت رسمي دریځ پرېښود او د معلوماتو د برخې د عمومي مرستیال په توګه په نیویارک کې د فیزیک انستیتیوت ته لاړ، هغه هلته د فیزیک د ژورنال په ادبیاتو کې د شته مقالو لپاره د معلوماتو د کمپیوټري سیستم په جوړولو کې اساسي رول درلود، له دې ډلې د مراتبو د سلسلې له مخې طبقه بندي، د موضوعاتو لپاره د نوملړ جوړولو او یو استنادي نوملړ په جوړلو کې. تقاعد هغه په ۱۹۷۳ ز کال کې له تقاعد وروسته، په داوطلبانه ډول له هغو سازمانونو سره چې د سولې او عدالت په برخه کې یې کار کاوه، کار وکړ. د هغه چارې تر ډېره د آسیا په سوېل ختیځ کې پر سولې او د اټومي وسلو پر ضد فعالیتونو تمرکز درلود، په ځانګړې توګه له هغو روحاني او غیر روحاني سازمانونو سره چې د ویتنام په جګړه یې تمرکز درلود ۱۹۷۶-۱۹۹۱ ز کال شیلا کولینز، د ټولو موسمونو سړی: له فرانز آلت ستاینه، د راپور، اکتوبر ۱۹۸۸ ز کال. هغه په خپل ژوند کې په خپلو دایمي تفرېحي چارو قدم وهنې، غره ختنې او سکي ښویېدنې ته دوام ورکړ. همدارنګه یې په مجلسي موسیقي کې ویلون او ویلا هم غږول. جنیت هیز له هغه سره په نیویارک کې متقاعد شۍ آن که بډایه نه یاست په نوم کتاب اړوند مرکه وکړه، شیکاګو، بونس بکس، ۲۰۰۲. نوموړی د ۲۰۱۰ ز کال په نومبر کې، ۱۰۰ کلن شو. ستاینې رینهارد سیګموند سکالتز له الت سره د هغو آلماني او اتریشي ریاضي پوهانو د تاریخچې په اړه چې له هېټلر تښتېدلي و مرکه وکړه. هغه ریاضي پوهان چې له نازي آلمان تښتېدلي و: فردي برخلیک او نړیوال اغېز د پرینستون پوهنتون نشریه، ۲۰۰۹ ز کال : - . الت په ۱۹۹۸ ز کال کې په برلېن کې د ریاضي پوهانو په نړیوال کانګرس کې د المان د ریاضي ټولنې - د مېلمه په توګه ګډون وکړ، څو خپل کار ترور او تبعید: د ۱۹۳۳-۱۹۴۵ ز کلونو ترمنځ له برلین څخه د ریاضي پوهانو ویستل او پر هغو ظلم نندارې ته وړاندې کړي. د اتریش د ریاضي ټولنې هغه ته بلنه ورکړه، څو د آلمان او اتریش د ریاضي ټولنو په ګډه ناسته کې ګډون وکړي او خپل کار ویانا په ۱۹۳۸ ز کال کې او د ریاضي پوهانو وتل نندارې ته وړاندې کړي. هغه د دغه علمي نندارتون په ترڅ کې، د خپلو خاطراتو په اړه خبرې وکړې، شخصي خاطرات د ریاضي نړیوال خبرونه ، ګڼه ، د اتریش لومړي وزیر الفرد ګوزنباور د ۲۰۰۷ ز کال په مۍ میاشت کې، د . جایزه الت ته ورکړه، چې په اتریش کې د علومو او هنر په برخه کې تر ټولو لوړ نښان دی. ډاکټر کارل سیګموند، د ویانا پوهنتون د ریاضي پروفیسور، په یوه علمي غونډه کې د جګړې پر مهال د ویانا د ریاضي په تاریخ کې د الت د ځایګي په اړه خبرې وکړې. سرچینې