کمپيوټر نيټورک
له یو داسې انجینري انتظام څخه عبارت دی چې دکمپیوټري غونډالونواویا نوروکمپیوټر اړوندو وسایلو ترمنځ دنښلولو له چارو سره تړاولري .چې داوړ سره نښلیدونکي کمپوټري غونډالونه ،کمپوټري جال یا شبکه جوړوي . په داوړ جالونوکې لږترلږه دوه وسایل باید سره راگیروي چې له دغوداوړو وسایلو نه یویې معمولا کمپیوټر وي .داوسایل چې دیوه جال په بڼه له یوه بل سره نښتي وې کیدای شي له یوه بل څخه یوازې څومتره واټن ولري لکه د له لارې سره نښتي وسایل ،یا هم کیدای شي له یوه بل څخه بې کچې ډیر واټن ولري لکه دانټرنیټ له لارې سره نښتي وسایل . جال یا شبکه کله دمخابراتي اړیکو، کله دکمپیوټرپوهنې،کله دمعلوماتي تکنالوژۍ اوکله هم بیا دکمپیوټري انجینرۍ په لیکه کې درول کیږي .کمپیوټري جال ترډیره ددغو علمي اوانجینري انتظامونوپه تیوریکي اوعملي برخو تکیه کوي نوپس وایو چې دکمپوټرونواونورواړوندو وسایلو یوتربله سره یوې نښتې ډلې ته کمپیوټرې جال وایو.ددې وړکمپیوټرې جالونو ښې نمونې ورځنی انټرنیټ، پراخ سیمیز جال اویاهم سیمیزجال دی . کورنی جال چې په یوه انگړ کې دوه یاڅو کمپوټرونه دکره مزیو په مټ سره نښلوي هم دکمپیوټرې شبکې یوه نمونه گڼلی شو. د وسایلو اوتوکیو دیوتر بل سره نښلولو اودیوه جال درامنځ ته کولو مفکوره له ډیرو وختونوراپدیخوا دخلکو په ذهنونو کې شتون درلود مگر دوخت په تیریدو سره دې مفکورې پرمختگ وکړ دتلویزونې چینلونو له جال نیولې خبره ان تر کمپوټرې جالونو راورسیده . کمپیوټرې جالونو دنړی والو پاملرنه ډیره ځانته راواړوله مگر خلک په دې لټه کې شول چې ددغو راز راز وسایلو اوتوکیو سره نښلول اوددوی دجالونو درامنځ ته کولو ترشاه څه موخه پرته ده؟ ایا داموخه به گټوره وي اوکه نه؟دغو اودغو ته نورو ډیرو پوښتنو خپل ځوابونه پیدا کړل اوډیر پرمختگونه رامنځ ته شول. ددغو ټولو جالونو ترشاه یوه موخه پټه وه اوهغه دمالوماتو ،توکیو اوتوښو سره شریکول اوورته په گډه توگه لاس رسی پیدا کول وه چې د ویو کی ورته کاریږي . داسې به وانگیرو چې مونږ ته کمپیوټر یونوی څیز دی غواړوپه هکله یې خورا ډیر مالوما ت تر لاسه کړو اوځان پرې پوه کړو نوددې کار لپاره مونږه اړیو چې له هغو ملگرو سره چې دکمپیوټر په نړۍ کې لوی لاس لري په یوه نه یوه ډول اړیکه ټینگه کړو اوورځنې دکمپیوټر په هکله مالوما ترلاسه کړو یا هم باید اړونده ښوونیزو ادارو ته مخه کړو ترڅو دکمپیوټر په هکله په زړه پورې اواړین مالومات ترلاسه کړو اویا هم په خپله که توان یې ولرو دکتابونو اونور توښو له لارې په دې هکله زده کړه کوو پس موخه داشوه چې ددغه کار لپاره له خلکو اواداروسره اړیکه ټینگه کړو اوځان ورسره په یوه نه یوه لاره ونښلو ترڅو هغوی دکمپیوټر اړوند مالومات اوتوښې چې زمونږ دزده کړي اړتیا ده له مونږ سره شریک او زمونږ په گوتویې راکړي پس بیا هم موخه دمالوما تو او توښو سره شریکول اوورته گډ لاس رسی شو. له دې خبرو څخه داسې ایسیږي چې دددې لپاره چې پوهه ،تجربې ، کړه وړه او توښې مو بو له بل سره شریکې کړې وي داړیکو، یوله بل سره دنښلیدو اړتیا جوتیږې چې داپه خپله دیوه جال اوشبکې درامنځ ته کیدواړتیا ښي. دجال یا شبکورامنځ ته کیدل دا پوښتنه چې څنگه کولای شو دشریکولو اویا دگډ لاس رسي له لارې معلومات،تجربې اوتوښې سره وکاروو؟ په خپله ځواب کړه. داسمه ده چې ځاني کمپیوټرونه هغه خورا پیاوړی توکي دې چې کولای شي چې په لوړه پیمانه معلومات ډیر ژر پروسیس اوپه ښه توگه سنبا ل کړي مگر داځاني کمپیوټرونه په یوه زرې توگه نشي کولای خپلو کارونکو ته توکې دگډ لاس رسي په مانا په رغنده اوگټوره توگه برابر کړي. دشبکو له رامنځ ته تگ څخه دمخه ددې دپاره چې کارونکی خپل اسناد دلانور کار لپاره خپل بل ملگري یاملگرې ته ورکړي نو اړوه چې یا خویې چاپ کړی اوهغه ته یې ورکړي اویا یې هم په یو ډیسک کې واخلې اوبیا یې هغه ته ورکړي. اویا هم که بل چا په دغه سند کې کوم ادلون بدلون راوستلی وای اسانه نه وه چې دغه بدلونه دې هم دغه سند ته ورگډ شي. چې په دغه ډول دکمپیوټر کارول پخواو اوس هم د - په نوم یادیږي. مگر دکارونکو په فکر کې داراوگرځیدل چې څه به وشي که دغه ځاني کمپیوټرونه دمزیو په مټ سره ونښلوو اومالوماتو ته گډ لاس رسی ولرو یا هم له دغې لارې په گډه څوکارونکي له یوه چاپگر څخه کارواخلو همداوو چې دامفکوره دعمل ډگر ته راووته او دکمپیوټرونو اونورو وسایلو داوړ سره نښلول یې دشبکې یا جال په نوم ونوماوه. پس وایو چې کمپیوټري جال داسې یو غونډال دی چې مالوماتو ،توښو اووسایلو ته دگډ لاس رسي په موخه یو شمیر کمپیوټرونه یوله بل سره نښلوي . شا لید دکمپیوټرې جالونو دراتگ څخه دمخه کوم چې دځینومخابراتي اړیکو په غونډال یې تکیه درلوده دکاروونکیو په مټ دگڼونکو ما شینونو اوپخوانیو کمپیوټرونو ترمنځ دښوونو اوخبرونودلیږد رالیږد په موخه یو رنگ اړیکه تر سره شوي وه. د۱۹۴۰ زیږدیز کال دسپتامبر په میاشت کېی دیو مخابراتي ډوله ما شین په مټ د له کالج څخه چې په کې دی دهغوستونزو خبرونې چې دخپل له امله ورسره مخ وه خپل دپیچلو شمیرو گڼونکې ته چې په نیویارک کې وه ولیږل اوپه دغه بڼه یې بیرته ورته پایله تر گوتو کړ ه.په کال ۱۹۶۲ زیږدیز کې کله چې ... د لپاره کار کول پیل کړنوموړي یوه کاري ډلې ته پرمختگ ورکړ چې د په نوم یادیده چې ددغې ډلې زیږنده ده.ددغې ډلې گټې اودلچسپې دمخابراتي ډوله توکیو نښلول له کمپیوټر سره چې د په نوم یادیده ډیره وه.ځکه یې نوموړې داسې یوجال منځ ته راوړ چې د په نوم یې یا دکړ. په ۱۹۶۴ زیږدیز کال کې پلټونکوپه کې دتیت اوپرک یا دلرې واټن کارونکو لپاره چې خورا غټ کمپیوټرې غونډالونه یې کارول یو دوخت دگډ لاس رسي یو غونډال جوړ کړ چې د په نوم یې ونوماوه. په همدغه کال د دپلټونکو ډلې چې د او ډلو لخوا حمایه کیدلو د - په نوم داسې کمپیوټر جوړکړترڅو دټیلفون رو پرې نښه کړي اوهمداراز وکولای شي دتیلیفون دسنبا لښت په چارو کې ترې گټه واخلي. په ۱۹۶۰ کلونو کې او په مستقله توگه وکولای شویوجاليز یا شبکيزغونډال جوړکړي کوم چې دمعلوماتو دوړلو راوړلو لپاره او کاروي .چې د کمپیوټري جال ترمنځ کاریږي. په کال ۱۹۶۹ زیږدیز کې دکالیفورنیا پوهنتون چې په لاس انجلس کې میشت دی ، چې په ستا نفورد کې میشت دی،دکالیفورنیا پوهنتون چې په کې میشت دی او دیوتا پوهنتون یوله بل سره د دجال دپیلامې په توگه چې سرعت یې وه یوله بل سره ونښلول شول. ددغو پوهنتونو اوکارځایونو ترمنځ داړیکو دټینگښت لپاره دکمپیوټري جالونواوتکنالوژیواړتیا جوته شوه دااړتیا ډیره شوه او دکمپیوټر دسختکالو، پوستکالو اوهمغاړیو توکیو منځ ته راتگ اوجوړښت دوام اوپراختیا پیدا کړه. داپراختیا دکورنیو کاروونکو په مټ دکمپیوټري جالونودډیر کارولوڅخه نسبت پلټونکو ته جوته شوه. نن ورځ کمپیوټري جالونه دورځنیو اړیکتیایي غونډالونو زړی بلل کیږي. اړیکتیایي پرمختگ په څو تیرو لسیزو کې زښت ډیر شوچې دا دپراختیا انگازې بی له یوه داومداره پرمختلونکې کمپیوټري جال څخه ناشوني وي. مگر اوس پوښتنه داده چې په ننۍ ورځ کې ولې کمپیوټرې شبکې ته اړتیا لیدل کیږي یا په بله بڼه ولې مونږ کمپیوټري شبکه کاروو؟ په لمړي سرکې باید وویل شي چې کمپیوټري شبکې دکار اغیزناکي یا موثریت زیاتوي او همداراز په ټیټه بیه دخدمتونودوړاندې کولو لامل گرځي خوبیا هم کمپیوټري شبکې دلاندینیو موخو دترگوتوکولولپاره کاریږي : مالوماتوته دگډلاس رسي لپاره پوستکالو اوسختکالوته دگډ لاس رسي لپاره له یوه ټاکلي مرکز څخه دکمپیوټرونو اونوروسایلود سنبالونې اوادارې لپاره له یوه ټاکلي ځای یا مرکز څخه دکارونکو اوکمپیوټري خدمتونو دملاتړکولو لپاره په ډیره ځانگړې توگه که چیرې یو کمپیوټر دیوې کمپیوټري شبکې غړی وي کولای شو له لارې یې لاندې توکیو ته گډ لاس رسی ولرو: اسناد لکه اونور. بریښنالیکونه او مل پایلونه - پوستکالي پوستکالي انځورونه،غږیږیا ویدیویي فایلونه روانې یا ژوندی غږیږي یا ویدیویي خپروني چاپگریا فکس ماشینونه موډیمونه سې ډي رام ډرایونه یا نور بیځایه کیدونکې ډرایونه لکه او ډرایونه هارډیسکونه دجال جوړونې لارې جال جوړونه دکمپیوټری چارو یوه پیچلې برخه ده کوم چې دننۍ معلوماتي اواړیکتیایې ټکنالوجې ستره سوداگریزه برخه جوړوي. بې له جال جوړنې څخه کیدای شي دنړۍ تقریبا ټولې اړیکتیایي چارې په ټپه ودریږي. داد جال جوړنې برکت دې چې تیلیفون،تلویزون ،انټرنیټ اوداسې نور خدمتونه پر مخ روان دي . په ننۍ نړۍ کې دجال جوړونې یا شبکو دوه عمده بڼې شتون لري : سیمیز جال یا کمپیوټري شبکې دمیچ او دندو له مخې په دوډلو ویشل کیږي له دې پلوه سیمیز جال هغه دی چې په نسبې توگه لږه یا کوچنۍ سیمه تر پوښښ لاندې راولي یا داچې لږ شمیر خلکو ته خدمتونه برابوي. دوه کمپیوټرونه چې دیوه مزي په مټ سره نښتي وي هم کیدای شي ورته ووایواوپه سلگونو کمپیوټرونه چې په یوه ځانگړی سیمه کې یوله بله سره نښتي وي هم کیدای شي په یې ونوموو. له نورو کمپیوټري شبکو څخه د جلاکوونکې ځانگړ تیا داده چې تر یو ي محدودې جغرافیاوي سیمې پورې محدودوي. دوگړو اوکاروونکو دشمیر له پلوه په ننۍ نړی کې سیمیز جال د -- او- په ډولو نو سره کاریږي. په لومړي ډول جال کې هر کاروونکی خپلې توښې له ټولو هغونورو کمپیوټرونو سره چې ددغه جال برخه ده نیغ په نیغه شریکوي یا دگډ لاس رسي زمینه ورته برابروي. ښه مثالونه یې کورنۍ جال دی چې په یوه انگړ کې کارول کيږي یا هم دکوچنیو دفترونو جالونه مگر په - ډوله جال کې هر کمپیوټر یا کارونکی له نومې کمپیوټر اوهمداراز دجال له نورو ټولو کمپیوټرونو سره نښتی وي. داډول جالونه نومي کمپیوټرونه چې راز ،راز گنجا یشونه لري کاروي چې له دغه پلوه دا نومي کمپیوټرونه په دووډلو ویشل کیږي : د یوه زریو خدمتونو سرورونه- دگڼو خدمتونو سرورونه- په هغه جالونو کې چې سرور یوازې اویوازې یوه دنده پرغاړه لري د یوه زریو خدمتونو دسرور په نوم یادیږي لکه ، اوداسې نور. اوپه هغه جالونو کې چې سرور دگڼوچارو دترسره کولو یا په بل عبارت دگڼو خدمتونو دبرابرولو دنده پر غاړه لري دگڼو خدمتونو دسرور په نوم یادیږي لکه یو سرور کیدای شي په یوه زرې توگه فایل سرور هم وي ، هم وي، ویب سرور هم وي اوداسي نور.په سیمیز جال کې کمپیوټرونه کیدای شي دایترنیټ دمزي په مټ نیغ په نیغه یو له بل سره ونښلول شي اویا همد کیدای شي د یا نومېو وسا یلو له لارې یوله بل سره ونښلي چې په عین وخت کې کیدای شي ډیر کمپیوټرونه ددغو وسا یلو له لارې سره ونښلي. پراخ سیمیز جال یا داسې یو جال چې یوه پراخه سیمه یا په نړیواله توگه کمپیوټرونه سره نښلوي په کوم کې چې په پراخه توگه راز ،راز توښې په کار اچول شوي وي پراخ سیمیز جال ورته ویلی شویوه ښه نمونه یې هغه گڼ هیوادیزه دسوداگرۍ چارې دې چې له پراخ سیمیز جال څخه کار اخلې اوخپل سوداگریز مرکزونه چې په گڼو ملکونو کې شتون لري یوله بل سره نښلوي. دپراخ سیمیز جال تر ټولو ستر ه اوښه نمونه ننی انټرنیټ دی. داسې هم ویلو شو چې ددغه پراخ سیمیز جال په مټ دنړۍ دیوه سر اوبل سر کمپیوټرونه سره نښلولی شو.اویا داچې پراخ سیمیز جال دهغو سیمیزوجالونو ټولگه ده چې یو له بل سره نښتي دي. با ید وویل شي چې دنورو جالونو څخه د پراخ سیمیز جال جلاکوونکې ځانگړتیا داده چې داوړ جالونه هیڅ ډول جغرافیاوي سیمو پور ې محدود نه دي. پراخ سیمیز جال دیولړ پراخو او گڼ شمیر تکنا لوجېو دسره راښکیلولو له لارې اړیکتیاوي برابروي کومې چې عبارت دي له : - لکه - دغه پورتنۍ ټولې پنځه ټکنالوژۍ دپراخ سیمیز جال دتکنالوژیو په نوم یادیږي. دغه پورتنۍ دپراخ سیمیز جال تکنالوژۍ د خبري توکیو دلیږدرالیږد له پلوه چې د په مټ میچ کیږي اوهمداراز د دوړتیاوو له پلوه له یوه بل سره توپیر کیدای شي -- داډول دپراخ سیمیز جال ټکنالوژي په دوه ډوله کار کوي: په یوه وخت پیښیدونکې په یوه وخت نه پیښیدونکې دبیټ دلیږلواورالیږلو هغه په ترتیب کړل شوی جریان ښیي چې دجریان دواړو غاړو لیږونکي اوتر گوتو کوونکي ته یې وخت او سرعت په مجازي توگه سره مساوي وي .په دغه ټکنالوژۍ کې وسایل په خپل سري ډول خپل سرعت په منا سب ډول سره برابروي ، دجریا ن تیریدل اوراتیریدل په یوه کې دولتاژونو ترمنځ دحالاتو له مخې ازمایل کیږي په ټکنالوژۍ کې دبیټ دجریان دلیږد رالیږد لپاره ترتیب کړل شوی دوخت مساوات نه تر سترگو کیږي . همداراز په دغه ټکنالوژۍ کې دسرعت دمیچ دټاکلو اوبرابرولو لپاره هیڅ کومه ځانگړ تیا نه لیدل کیږي . د او اصطلاحگانې دکاروونکو او هغه ټول گټی صنعت دی چې دټیلیفون خدمتونه خلکو ته برابروي. تر منځ د هغه اله چې په منځگړ توب یې دوه غونډاله یوله بل سره اړیکه ټینگوي دانټر فیس په نوم یادیږي په څیر کارول کیږي .ځینې وختونه او دکاروونکې لخوا څخه وی او دهغه شته بلل کیږي دغه راز وسایل چې دکاروونکي لخوابرابر شوي وي اودنوموړي مال وي د په نوم یادیږي .مگر ډیر ځله داوړ وسایل دپه کرایې ورکولو لپاره کارونکیو ته برابروي اویا یې په دوی پورې اړوند سیمه کې ځای پر ځای کوي ترڅو کاروونکېو ترې کار واخلي . د او ترمنځ کارول کیږي ، بایدد له وسیلې سره دیوه مزي په مټ نښتې وي اودبلې غاړی د لپاره بایدد سره ورته ولري داوړ سره نښلول اوټکنالوژې د-- رامنځ ته کوي . په پام کې نیول شوې چې بایددخبرتوکیواړیکتیایي وسیله یانې وي .دغه وسیله ته د اسانتیا برابروي ترڅو راوټرونه وکولای شی په سم میچ دخبرتوکیو لیږد رالیږد ترسره کړي. هغه وسیله چې ترگوتو کوي بلل کیږي . که څه هم د او اصطلاحات یوبل ته کارول کیږي مگر بیا هم د اصطلاح دراوټر لپاره کاریږي . ددې لپار ه چې دیوه په داواړو سرونو یا خواکې راوټرونه سره ونښلوود او سیریال مزی کارول کیږي .د او دسیریال مزیو ترمنځ با ید چې - شتون ولري.ددې لپاره ډیره اغیزناکه اوپرځای هغه د د- مزي اصطلاح ده. ددې لپاره چې دخبر توکیو لیږ درالیږد تر سره کړو اود- اړیکتیایې غونډال څخه پوره گټه واخلو نو د مزی چې دلیږد لپاره اودترگوتو کولو لپاره د دمزیو جوړې لري داد او دمزیو جوړې په مزي بدلوي. ------- ------ ------ ------- دڅلورو مزیو سرکټ عبارت له هغه لاین څخه دی چې د څخه راځي ، داڅلور سیمان داسې یوله بل سره تاو شوي دې چې دوه جوړې مزې ترې جوړیږي. ددغه دووجوړو څخه یوه جوړه مزي دخبرتوکیو دلیږد اوبله جوړه دخبرتوکیو دترگوتو کولو دنده پر غاړه لري . داسې یوه تکنالوژي چې په عین وخت کې دخبر توکیو لیږد رالیږد ترسه کړی شي د - اړیکتیایي تکنالوژی په نوم یادیږي . -- پراخ جالونه له .سرعت اوله دغه څخه په لوړ سرعت هم کاروکوي. اروپا د. اوله دې څخه هم په لوړسرعت سره تکنالوژي وړاندې کوي چې د په نوم یادیږي . په بنسټیزه توگه هغه چینلونه چې سرعت لري کاروي او هغه چینلونه چې سرعت لري کاروي. دپراخ سیمیز جال په هکله دلاډیرو معلوماتو لپاره په د او برخې ولولۍ . بې مزیو جالونه په بسټیزه توگه بې مزیو جال له سیمیزجال اوپراخ سیمیز جال سره یو شان دی مگر په بې مزي جال کې دکمپیوټرونو او سرور ترمنځ مزی شتون نه لري . په بې مزیو جالونو کې د خبري توکېولیږد رالیږد دڅو رادیو ترانیسورونو په مټ ترسره کیږي په هغه ځایو کې چې دمزیو غځول گرانقیمت اوله کړاوه ډک کاروي داوړ بې مزیو جالونه ډیر گټوردي. دلاډیرو مالوماتو لپاره د بې مزي سیمیز جال اوبې مزي پراخ سیمیزجال برخې وگورۍ. ددې لپاره چې دکمپیوټرونو ترمنځ اړیکه رامنځ ته کړو بایدله هغه وسیله چې په مټ یې دخبرې توکیو لیږد رالیږد سرته رسولی شو لکه مزی، هوا اونور څخه کار واخلو.دامیډیم عبارت دې له : پروتوکولونو،فزیکې راوټرونه، ایترنیټ اونورڅخه. داد تر پوښښ لاندې دی کوم چې ټولې هغه پروسې چې دمالوماتو دلیږلو رالیږلو شونتیا رامنځ ته کوي په ځان کې لري.