لا ټيني (La Tène) کلتور
کلتور : د اروپا د اوسپنې دورې يو کلتور و. ياد کلتور د اوسپنې دورې د وروستيو پر مهال له ميلاد څخه د نږدې ۴۵۰ کلونو څخه مخکې لومړۍ پېړۍ کې د روم تر نيونې فتحې پورې رامنځته او وغوړېد، چې له کوم څرګند کلتوري ځنډ نه پرته د اوسپنې دورې په لومړيو کې د کلتور څخه وروسته له روم څخه مخکې کې د په نوم له يونانيانو څخه د پام وړ مديترانه يي نفوذ او کلتور لاندې يې وده وکړه، مګر هنري ډول يا سبک يې سره له دې هم پر دې مديترانه يي اغېزو او نفوذ باندې تکيه ونه کړه. د کلتور ځمکنۍ پراختيا له هغو سيمو سره سمون لري، چې اوسمهال فرانسه، بلجيم، سويس، استريا، انګلينډ، سويلي جرمني، د چک جمهوريت، د شمالي او مرکزي ايټاليا ځينې برخې، سلوانيا او هنګري او د نيدرلينډ، سلواکيا، صربستان، کروشيا، ترانسلوانيا لويديځه رومانيا او لويديځ اکراين ته ګاونډ برخې دي. د لويديځ سيلټيبيرين اوسېدونکو د ياد کلتور زيات اړخونه ګډ او شريک کړل، که څه هم په عمومي ډول يې هنري ډول او سبک ګډ نه کړ. شمال لوري ته د شمالي جرمني د کلتور په ګډون د شمالي اروپا له روم څخه مخکې د اوسپنې معاصرې دورې او په کوچنۍ اسيا نننۍ ترکيه کې د کلتور پراختيا وکړه. پر لرغوني باندې متمرکز کلتور خورا پراخ شو او د سيمه یيزو توپيرونو يو پراخه ډول رانغاړي. ياد کلتور زياتره له پخوانيو او ګاونډو کلتورونو څخه د سيلټيکي هنر د سبک له مخې په اصلي ډول بېلېږي، چې په تاوېدونکي ډول د کږلون سينګار په ځانګړي ډول د فلزي کار په واسطه ځانګړی کېږي. ياد کلتور په سويس کې د جهيل شمال لوري ته د د ډول او سبک ځای په نوم نومول شوی دی، چې په ياد جهيل کې په زرګونو شيانو رسوب کړی او زېرمه شوي وو او په ۱۸۷۵ ز کال کې وروسته له هغې وموندل شول، چې د اوبو اندازه ښکته شوه. د ډول يوه ساحه يا ځای او هغه اصطلاح ده، چې لرغون پېژندونکي يې د ياد کلتور او د لرغوني سيليټانو د هند او جرمن کورنۍ ژبې هنر وروستۍ دورې لپاره کاروي چې په کلکه نامتو ادراک کې ځای لري، مګر د تاريخپوهانو او لرغون پېژندونکو لپاره ګڼې ستونزې وړاندې کوي. د سوداګرۍ د سوداګرۍ له لارې پراخه اړيکې په باندنيو شيانو کې پېژندل شوي دي، چې د بډايه وګړو په کورونو کې زېرمه شوي دي. د مادي کلتور باندې د سبک اغېزې په ، ايټالوي، يوناني، او سکايي سرچينو کې پېژندل کېدلی شي. د نېټې وړ يوناني خاورين لوښي او شننه چې له علمي لارو چارو لکه او څخه ګټه پورته کوي، په ځينو سيمو يا برخو کې د پېښو يا نېټو د ليکلو يو بشپړ علم لپاره د نېټې د لړيو په چمتو کولو کې مرسته کوي. تاريخچه د فلز موندنو د سبک پېژندنې پر بنسټ پر لومړني، منځني او وروستيو پړاوونو باندې وېشل شوې ده، چې د روم په نيواک سره دا کلتور خورا مات شو، که څه هم زيات عناصر په - او - کلتور کې پاتې دي. يو پراخ کلتوري يووالی له ټولنيز سياسي يو ځای کوونکي جوړښتونو سره موازي نه و او تر هغې اندازې چې مادي کلتور په ژبني ډول سره تړل کېدلی شي، بحث کېږي. د کلتور د هنر تاريخ د دوره بندۍ بېلابېلې نقشې او پلانونه لري. د لرغون پېژندنې دوره له اوس نه په څلورو فرعي دورو باندې وېشل شوې ده. تاريخچه د کلتور وړاندوينی وروستی پړاو ۶۵۰ ميلادي څخه تر، له ميلاد څخه مخکې تر ۴۵۰ کالونو پورې هم په ټوله مرکزي اروپا کې خپور شوی و او په دې سيمه کې لېږد يې پرله پسې و، چې د سبک د بډايه لاسي صنعتونو له لارې په اصلي ډول موندل شوی و، چې په لومړي ځل د پخوانۍ يا لرغونې سيمې په لويديځه څڼډه کې راڅرګند شو. که څه هم د هغه کره سيمې په اړه هوکړه نه شته چې کلتور په کې رامنځته شوی دی، مګر د عمومي نظرياتو يوه پراخه هوکړه او سمون دا دی، چې د ياد کلتور مرکز د کلتور پر شمال لويديځو څنډو باندې د الپ غرونو په شمال کې، لويديځ کې د او درو تر منځ او د په نږدې برخه کې پروت دی. په ختيځ کې په معاصره باويريا ، چکوسلواکيا ، اطريش او سويس کې د لرغونې هستې لويديځ پای د کلتور په لومړنۍ دوره کې د ختيځ سبک ولايت په نوم يو څه بېل کلتور جوړ کړ، چې په الزاس کې له لويديځې سيمې سره يو ځای کېږي. په ۱۹۹۴ ز کال کې له ميلاد څخه د مخکې ۵ پېړۍ د لومړيو د اشرافو يا بډايه قبر سيمو يوه نمونه يي ډله د -- شمال ختيځ کې د په کې وکېندل شوه، چې دا هغه سيمه وه چې پخوا د څانګې يا کرې دويمي يا څنګ وزمې سيمه ګڼل کېده. په خپله په کې ياد ځای د همدې له امله د اصلي هستې سيمې سويلي څنډې ته نږدې و لکه څرنګه چې د د هستې لپاره هم ورته حالت دی. د فرانسې پر مديتراني ساحل باندې په اوسني مارسيليس کې د يونان د مستعمرې منځته راتګ ژر او په خورا برياليتوب سره د او سيند نظامونو څخه پورته له سيمو سره د سترې سوداګرۍ لامل شو او لکه په کې د غوندې د د لومړي پړاو د اشرافو قبرونه په سيمه ييز ډول د توليد شويو لاسي صنعتونو تر څنګ وارد شوي ځلېدونکي شيان لري. زياتره سيمې ښايي د قومي مشرانو له لورې اداره کېدلې، چې د غونډيو پر سر کلاګانو کې يې ژوند کاوه، په داسې حال کې چې د نفوس لويه برخه په کوچنيو کليو يا د هېواد د څنډو په کروندو کې اوسېدل. له ميلاد څخه مخکې ۵۰۰ کال کې په شمالي ايټاليا کې پولې ته وغځېدل او د الپ غرونو په اوږدو کې سوداګرۍ له يونانيانو سره د سوداګرۍ په پلي کولو پيل وکړ او د لارې ارزښت راټيټ شو. په ارزښتناکو سيمو کې د اوسپنې د پراخه زېرمو په لرلو سره د منځنی سيمه، او سيمې او همدارنګه سيمه شاملې دي، که څه هم په دې سيمو کې له مديترانه يي سيمې سره سوداګري لږه مهمه وه. سوداګريزو اړيکو او شتمنۍ له شک پرته د سبک په اصليت کې يوه برخه ولوبوله، که څه هم د برخې د څومره والی لا هم د خورا بحث موضوع ده. له مديرتانې څخه تر لاسه شوي ځانګړې اصلي بڼې او شکلونه څرګند دي، مګر نوی ډول پر دوی باندې تکيه نه کوي. د کلتور ځای په ځای کوونه نېټه ټاکنه له ميلاد څخه مخکې د ۵ پېړۍ پر مهال هغه وخت يادوي، چې د واک او نوښت دوه سيمې رامنځته شوې: په لويديځ کې د - سيمه چې د مرکزي الپاين له بندرونو او کلتور له لارې يې له سره سوداګريزې اړيکې درلودلې. دويمه سيمه په ختيځ کې د په نوم وه چې له ادرياتيک سره يې د ختيځ الپ له لارو او کلتور له لارې بېلې اړيکې درلودلې. کلتور له خپل ټاټوبي څخه له ميلاد څخه مخکې څلورمه پېړۍ کې د بېلابېلو سترو کډواليو په دوره کې د معاصرې فرانسې، جرمني او مرکزي اروپا، له هسپانيا څخه هاخوا، شمالي او مرکزي ايټاليا، بالکانونو او ان کوچنۍ اسيا ته وغځېده. د سبک لاسي صنعتونو په نږدې ورته وخت کې په بریتانيا او لږ څه وروسته ايرلينډ کې راڅرګندېدل پيل کړل. سرچينې