د هسپانيې کورنۍ جګړه
د هسپانيې کورنۍ جګړه هسپانوي: يوه کورنۍ جګړه وه، چې له ۱۹۳۶ څخه تر ۱۹۳۹ ز کال پورې په هسپانيې کې وشوه. د هسپانيې د بې ثباته دويم جمهوريت کيڼ اړخي نامتو ټينګار حکومت ته ژمنو جمهوريت غوښتونکو له کمونيست او د صنفي اتحاديو د اصولو پلويو انارشيستانو سره په يو اتحاد کې د ملتپالو له لورې د يوې الې ګولې پر وړاندې جګړه وکړه. د پوځي مجلس يا دولتي شورا په مشرۍ ياد يووالی له فلانج پلويو د هسپانيا فاشيست غورځنګ و، د پاچهي پلويو، محافظه کارانو او دوديز پالو څخه جوړ شوی و، چې له منځه يې جنرال په چټکۍ سره د پام وړ يا لوړه ونډه تر لاسه کړه. په هغه وخت کې د نړيوالو سياسي حالاتو له امله يادې جګړې زيات اړخونه لرل او په بېلابېل ډول د ټولګي هڅې، يوې مذهبي هڅې، د استبداديت او جمهوري غوښتونکې ديموکراسۍ تر منځ د هڅې، د اوښتون او د اوښتون ضد تر منځ هڅې او د فاشيزم او کمونيزم تر منځ د هڅې په توګه وګڼل شوه. د جګړې پر مهال د هسپانيې لپاره د متحده ايالتونو د استازي په وينا: د هسپانيې کورنۍ جګړه د دويمې نړيوالې جګړې لپاره د کالو تمرين يعنې لاره هوارونکې وه. ملتپالو جګړه وګټله، چې د ۱۹۳۹ز کال په لومړيو کې پای ته ورسېده او د ۱۹۷۵ز کال په نومبر کې د فرانکو تر مړينې پورې يې واکمني وکړه. د هسپانيې د جمهوري غوښتونکي وسله والو ځواکونو د يوې ډلې جنرالانو له لورې د جمهوري غوښتونکي حکومت پر وړاندې جګړه د بلوا د پوځي مخالفت له يوې اعلاميې څخه وروسته پيل شوه، چې جنرال په کې د خورا مهم پلان جوړونکي او مشر په توګه او جنرال په کې د يو بې اختياره مشر په توګه ونډه لوبوله. حکومت په هغه وخت کې د جمهوري غوښتونکو يو يووالی ايتلاف و، چې د مرکزي کيڼ اړخي ولسمشر په مشرتابه د کمونيست او سوسياليست ډلو له لورې يې په کورتس کې ملاتړ کېده. د په ګډون يو شمېر محافظه کارانو، د مخالفو الفونس پالو او مذهبي محافظه کار کارليستانو په ګډون د پاچاهۍ پلويانو او د په نوم يوې فاشيستي سياسي ډلې ملتپال ګوند څخه ملاتړ کاوه. د ، او له مړينو څخه وروسته فرانکو د ملتپال اړخ د پاتې مشر په توګه راښکاره شو. په او کې د پوځي واحدونو له لورې له کودتا څخه ملاتړ وشو. که څه هم سرکښه واحدونو په نږدې ټولو مهمو ښارونو لکه مادريد ، بارسيلونا ، ويلېنسیا ، بېلباو او مالاګا کې واک تر لاسه نه کړ او ياد ښارونه د حکومت تر واک لاندې پاتې شول. دې جګړې هسپانيا په پوځي او سياسي ډول وېشلې پرېښوده. ملتپال او جمهوري غوښتونکي حکومت د هېواد د واک لپاره جګړه وکړه. ملتپال ځواکونو له فاشيستي ايټاليې او نازي المان څخه وسلې، پوځيان او هوايي ملاتړ تر لاسه کړ، په داسې حال کې چې جمهوري غوښتونکي اړخ له پخواني شوروي اتحاد او مکسيکو څخه ملاتړ تر لاسه کړ. د انګليستان، د فرانسې درېيم جمهوريت او متحده ايالتونو غوندې نورو هېوادونو د جمهوري غوښتونکي حکومت په رسميت پېژندنې ته دوام ورکړ، مګر د نه لاسوهنې رسمي سياست يې پلی کړ. د ياد سياست تر څنګ بيا د نوموړو هېوادونو په لس ګونو زرو اتباعو په سيده ډول جګړه کې ګډون وکړ. دوی زياتره د جمهوري غوښتونکي نړيوالو غونډونو په پلوۍ وجنګېدل، چې د ملتپال پلويو نظامونو څخه هم په کې څو زره شړل شوي تبعيد وګړي شامل وو. ملتپالو په سوېل او لوېديځ کې له خپلو پياوړ کوټونو مرکزونو څخه پرمختګ وکړ، چې په ۱۹۳۷ ز کال کې يې د هسپانيې د زياتره شمالي ساحلي سيمه ونيوله. دوی مادريد او د مادريد سوېل او لويديځ سيمه هم د جګړې د ډېرې مودې لپاره کلابند کړه. وروسته له هغې چې په ۱۹۳۸ او ۱۹۳۹ ز کال کې د زياتره برخه ونيول شوه او مادريد له بارسلونا څخه بېل کړای شو، د جمهوري غوښتونکو پوځي دريځ ناهيلی شو. د ۱۹۳۹ ز کال په جنوري کې له ټينګار پرته د بارسلونا له غورځېدنې څخه وروسته د فرانک پلوی نظام د ۱۹۳۹ز کال په فبروري کې د فرانسې او انګليستان له لورې په رسميت وپېژندل شو. د ۱۹۳۹ ز کال د مارچ پر ۵ ډګروال د جمهوري حکومت پر وړاندې د يوې پوځي کودتا مشري وکړه. په همدې مياشت کې د جمهوري غوښتونکو ډلو تر منځ مادريد کې د کورنۍ نښتې څخه وروسته فرانکو پلازمېنې ته ننوت او د ۱۹۳۹ ز کال د اپرېل پر لومړۍ نېټه يې بريا اعلان کړه. په سل ګونو زره هسپانويان سويلي فرانسه کې د کډوالو پنډغالو ته وتښتېدل. د بايلونکي جمهوري غوښتونکو اړوند پاتې شوي اشخاص د برياليو ملتپالو له لورې وربړول شول. فرانکو يو استبدادي نظام جوړ کړ، چې ښي اړخې ټولې ډلې په کې د فرانکو د نظام په جوړښت کې سره يو ځای شوې. د هسپانيې کورنۍ جګړه د لېواتيا، د جګړې د هڅونکي سياسې وېش او پر دواړو اړخونو باندې د شويو زياتو بې رحميو له امله د يادونې وړ شوه. په هغو سيمو کې چې د فرانکو ځواکونو نيولې وې، د دوی د راتلونکي نظام د پياوړي کولو په موخه په کې منظم چاڼ پاکونې وشو. د جمهوري غوښتونکو له لورې په اداره شويو سيمو کې هم په لږه کچه د سيمه ايزو چارواکو په ګډون سره، ډله ايزې وژنې وشوې چې له يوه تر بل ځايه توپير لري. مخینه ۱۹ مه پېړۍ د هسپانيې لپاره يو توپاني يا د الې ګولې وخت و. د هسپانوي حکومت د سمون لېوال وګړو له محافظه کارانو سره د سياسي واک لپاره سيالي وکړه. يادو محافظه کارانو د دا ډول سمونونو د پلي کېدو مخنيوی کاوه. په يو دود کې چې د هسپانيې د ۱۸۱۲ ز کال په اساسي قانون سره پيل شو، زياتو ليبرالانو غوښتل چې د هسپانيې د شاهي نظام واک لنډ کړي او د خپلې نظریې او فلسفې له مخې يو ملي دولت رامنځته کړي. د ۱۸۱۲ ز کال سمونونه ځکه لنډمهالي وو، چې د پاچا اووم فرديناند له لورې په نږدې ناڅاپي ډول هغه مهال له منځه لاړل، چې مخکينی ذکر شوی اساسي قانون يې ړنګ منحل کړ. دې کړنې د ليبرالي حکومت پای ته ورسوه. د ۱۸۱۴ او ۱۸۷۴ز کلونو تر منځ دولس بريالۍ کودتا وشوې. د ټولنيز حقيقت د پرتله کولو په موخه د سياسي نظام د بيا برابرولو په موخه بېلابېلې هڅې وشوې. تر ۱۸۵۰ لسيزې پورې د هسپانيا اقتصاد په بنسټيز ډول پر کرنه ولاړ و او د بورژوا يا لوړ پوړ صنعتي يا سوداګريزې ډلې لږ پرمختګ شتون درلود. د ځمکې پر بنسټ اليګارشي د څو تنو بډايانو حکومت ځواکمن پاتې شو؛ يانې د وګړو يو کوچني شمېر د په نوم ټول ستر ملکيتونه او د حکومت مهم بستونه ونيول. د نظام د دې بدلونونو او د روحانيونو د سلسلو تر څنګ د کورنۍ جګړو يوه لړۍ هم وه، چې د نولسمې پېړۍ په ټوله نيمايي کې يې د جګړو په نوم هسپانيه کې څرګندې شوې. دا ډول درې جګړې وې: د کارلېسټ لومړۍ جګړه -، د کارلېسټ دويمه جګړه - او د کارلېسټ درېيمه جګړه -. د دې جګړو پر مهال د په نوم يو ښي اړخی سياسي خوځښت د بوربن مجلس د يوې بېلې څانګې له مخې د شاهي کورنۍ د رامنځته کولو په موخه جګړه وکړه، چې د پر ته په ميراث رسېدلې او مستند شوې وه. په ۱۸۶۸ ز کال کې نامتو پاڅونونه د بوربن د مجلس د ملکې دويمې ايزابيلا د ماتولو سبب شول. دوه بېلو عواملو پاڅونونو ته لاره هواره کړه: د ښاري الې ګولې يوه لړۍ او په منځنيو پوړونو او پوځ کې يو ليبرال خوځښت چې جنرال يې مشري کوله او د پاچاهۍ له خورا محافظه کارۍ سره يې تړاو درلود. په ۱۸۷۳ کې د ځايناستي پاچا د پېچ مجلس لومړي اماډيو د زياتېدونکي سياسي فشار له امله استعفا ورکړه او د هسپانيې لومړی لنډمهاله جمهوريت اعلان شو. د ۱۸۷۴ په ډسمبر کې بېرته لومړني حالت ته د باربون له راستنېدلو څخه وروسته کارليستان او انارشيستان د پاچاهۍ په خلاف راپورته شول. د هسپانيې سياستپوه او د راډيکال جمهوري غوښتونکې ډلې مشر په کاتالونيا کې د جمهوريت پالنې په مخکې راوړلو کې مرسته وکړه. کاتالونيا د خپل کلتوري او ټولنيز شناخت په لرلو سره د هسپانيې يوه سيمه وه، چې هغه وخت په کې فقر په ځانګړي ډول تېز يا حاد و. عسکري خدمت يوه جنجالي تګلاره وه، چې په پای کې د هسپانوي حکومت له لورې پلې شو. لکه څرنګه چې په ۱۹۰۹ کې د ويرجنې اونۍ له لورې ثابت شوي دي، خوابدي يا کرکه او ټينګار هغه عوامل وو، چې تر۲۰ مه پېړۍ پورې يې په ښه ډول دوام وکړ. سرچينې