د منځنیو پېړیو فلسفه
د منځنیو پېړیو فلسفه ، د منځنیو پېړیو د مهال فلسفې ته وایي. دا دوره نژدې په ۵مه پېړۍ کې د لویدیځ روم د سترواکۍ له سقوط نه پیل او په ۱۵مه پېړۍ کې د رنسانس تر وخته دوام کوي. د منځنیو پېړیو فلسفه، چې د خپلواکو فلسفي څېړنو د یوې پروژې په توګه پېژندل کېږي، په بغداد کې د ۸مې پېړۍ په منځنیو کلونو کې او په فرانسه کې د ۸مې پېړۍ په وروستۍ ربع کې د شارلمان د واکمنۍ پر مهال پیل شوه. دا فلسفه تر یوې کچې د کلاسیکې دورې پر مهال په یونان او روم کې رامنځته شوي لرغوني کلتورد بیا موندلو د پروسې په توګه او تر یوې کچې د الهیاتو یا دینپوهنې د ستونزو د حل کولو او له سیکولري زده کړو سره د مقدسې عقیدې د یو ځای کولو د اړتیا په توګه پېژندل کېږي. د منځنیو پېړیو د فلسفې تاریخ، په دودیز ډول په دوو مهمو دورو وېشل شوی دی: لومړۍ هغه یې په لاتیني لوېدیځ کې له لومړنیو منځنیو پېړیو وروسته تر ۱۲مې پېړۍ پورې دوره ده، چې د ارستو او اپلاتونه آثار په کې بیا کشف شوي، ژباړل شوي، مطالعه شوي او دویمه هغه یې هم په لاتیني لوېدیځ کې د ۱۲مې، ۱۳مې او ۱۴مې پېړۍ زرینه دوره ده، چې د لرغونې فلسفې بیا ترلاسه کول په کې خپل اوج ته ورسېدل او د دیني فلسفې، منطق او مېتا فزیک په برخو کې هم د پاموړ پرمختګونه په کې ولیدل شول. د منځنیو پېړیو دورې ته د رنسانس بشرپالانو په سپکه سترګه کتل او دا یې د یوناني او رومي کلتورد کلاسیکې دورې ترمنځ یوه بربري یا وحشي منځنۍ دوره او د کلاسیک کلتور د بیا راژوندي کېدو دوره ګڼله. عصري تاریخپوهان بیا د منځنیو پېړیو دوره د فلسفې د پراختیا یوه مهمه دوره ګڼي، چې د عیسوي الهیاتو تر پراخ اغېز لاندې وه. د دغې دورې د مشهورو مفکرینو له ډلې توماس اکویناس، هېڅکله ځان یو فیلسوف نه ګاڼه او تل یې پر فیلسوفانو نیوکه کوله، چې ځانونه د ریښتیني او سم عقل او حکمت له لرلو پرته فیلسوفان بولي. هغه مسایل چې په دې دوره کې بحث شوې دي، له عقل سره د ایمان اړیکه، د خدای ج شتون، د الهیاتو او مېتا فزیک موخه او د پوهې، کلیاتو او تفرد مسایل دي. ځانګړنې د منځنیو پېړیو فلسفه پر الهیاتو او اعتقادي اړخ زیات ټینګار لري. د ابن سینا او ابن رشد په څېر فیلسوفانو نه په استثنا، د منځنیو پېړیو مفکرینو ځانونه هېڅکله فیلسوفان نه ګڼل. دوی د اپلاتون اوارستو په څېر پخواني مشرک یا بت پرست لیکوالان فیلسوفان ګڼل. له دې سره سره، دوی د الهیاتو اړوند سختو او پېچلو پوښتنو او اعتقادي مسایلو د ځوابولو لپاره د پخوانیو فیلسوفانو مېتودونه او منطقي تخنیکونه کارولي دي. توماس اکویناس د پیټر دامیان په تعقیب استدلال وکړ چې، فلسفه د الهیاتو چوپړکښه ده. له دغه نظر سره سره چې فلسفه د الهیاتو په چوپړ کې ده، بیا یې هم د منځنیو پېړیو د فیلسوفانو له خوا د دوی د الهیاتي یا دیني پروژو تر شا د اصلي او نوښتي فلسفو د پراختیا مخنیوی ونه کړ. د بېلګې په توګه: د اګوسټین او توماس اکویناس په څېر مفکرینو په ترتیب سره د زمانبندۍ او مېتا فزیک د فلسفې په برخه کې د پاموړ پرمختګونه وکړل. هغه اصول چې د منځنیو پېړیو د فیلسوفانو د ټولو آثارو بنسټ جوړوي، په لاندې ډول دي: د حقیقت د موندلو لپاره د منطق، ډیالېکټیک یا مناظرې او د تحلیل کارول چې د تناسب یا دلیل په نوم پېژندل کېږي. د پخوانیو فیلسوفانو، په ځانګړې توګه ارستو، بصیرت او فهم ته درناوی او د دوی فکري صلاحیت او واکمنۍ ته سر ټیټول . له دیني لارښوونو او وحیې سره د فلسفي پوهې او نظریاتو د همغږي کولو التزام . د دې دورې یو له خورا سختو بحثونو نه د ایمان او عقیدې په مقابل کې د عقل یا دلیل بحث و. ابن سینا او ابن رشد دواړه د عقل اړخ ته ډېر مایل وو،خو اګوسټین بیا ویل چې، هغه به هېڅکله اجازه ورنه کړي چې د هغه فلسفي څېړنې د خدای پاک له واک او اختیاراتو نه تېری وکړي. انسلم بیا هڅه وکړه چې، د هغه څه پرضد دفاع وکړي چې تر یوه بریده پر ایمان او عقیده برید ګڼل کېده، په داسې طریقه چې ایمان او عقل دواړو ته اجازه ورکوي. د عقیدې او عقل د ستونزې لپاره د اګوسټین حل دا دی چې ۱ باورمند اوسئ، او بیا ۲ د پوهېدو هڅه وکړئ . تاریخچه په لومړیو منځنیو پېړیو کې عیسوي فلسفه د لومړنیو منځنیو پېړیو د دورې حدود او سرحدونه یوه اختلافي موضوع ده. په ټولیز ډول دا توافق شته دی چې دا دوره د فیلسوف اګوسټین ۳۵۴-۴۳۰ له پېرسره، چې په کلکه له کلاسیکې دورې سره تړاو لري، پیلېږي او د زده کړو له تلپاتې بیارغونې سره د یوولسمې پېړۍ په وروستیو یعني د لوړو منځنیو پېړیو د دورې له پیل سره پای ته رسېږي. د روم سترواکي له ړنګېدو وروسته، لوېدیځه اروپا د تورو دورو په نوم یادېدونکي پېر ته داخله شوه. صومعې یا خانقاوې د رسمي اکاډمیکو زدهکړو له محدود شمېر مرکزي نقطو نه وې، ځکه په ۵۲۵ز کال کې بېنېډیکټ نورسیا د ټولو راهبانو لپاره یوه داسې قاعده یا اصل صادر کړ، چې له مخې یې راهبان اړ وو چې هره ورځ انجیل ولولي او دغه راز یې وړاندیز وکړ چې د ۴۰ ورځنۍ روژې په پیل کې هر راهب ته یو کتاب ورکړل شي. په وروسته دورو کې بیا راهبان د مدیرانو او کلیسايي افرادو د روزنې لپاره کارېدل. لومړنی عیسوي تفکر، په ځانګړې توګه د کلیسا د پلرونو دورې په جریان کې، شهودي او صوفیانه و او پر عقل او منطقي استدلال یې لږ تکیه لرله. دغه راز د اپلاتونه پر صوفیانه نظریاتو یې ډېر ټینګار او تمرکز درلود، خو د ارستو پر سیستماتیک تفکر یې هومره ټینګار نه کاوه. په دې دوره کې د ارستو ډېری آثار په لویدیځ کې مشهور نه وو. پوهانو او څېړونکو د بویټیوس له خوا لاتیني ژبې ته د ارستو د مقولاتو پر ژباړو، یعني تعبیرات نومي منطقي اثر او د هغه لاتیني ژباړې پورفیري اساګوج چې د ارستو د مقولاتو یو تفسیر یا تبصره ده، تکیه کوله. لوړې منځنۍ پېړۍ د يوولسمې پېړۍ له نيمايي نه د څوارلسمې پېړۍ تر نیمایي پورې د لوړو منځنیو پېړیو يا مکتبي دورې په نوم يادېږي. په ټوله کې توافق دا دی، چې دا دوره د انسلم کانټربري ۱۰۳۳-۱۱۰۹ز له پېر سره پیل شوې، چې یو ایټالوی فیلسوف، الهیات پوه او کلیسایي چارواکي و او د خدای ج د وجود په اړه د انټولوژیکي استدلال د بنسټګر په توګه مشهور دی. دیارلسمه پېړۍ او د څوارلسمې پېړۍ لومړي وختونه په ټولیزه توګه د مکتبپالنې د عالي دورې په توګه یادېږي. د دیارلسمې پېړۍ په پیل کې د یوناني فلسفې بیا ترلاسه کولو اوج ولیدل شو. د ژباړې مکتبونو په ایټالیا او سیسیل ټاپو کې او وروسته بیا په نوره اروپا کې وده وکړه. د اډیلارډ بات په څېر پوهانو سیسیل ټاپو او عربي نړۍ ته سفرونه وکړل او د ستورپوهنې او ریاضیاتو په برخه کې یې آثار وژباړل، چې د اقلیدس د عناصرو لومړنۍ بشپړه ژباړه هم په کې شاملېږي. ځواکمنو نورمن پاچایانو د خپل حیثیت او شهرت یا پرسټیژ لپاره د ایټالیا او نورو سیمو پوهان خپلو دربارونو ته ورټول کړل. د ديارلسمې پېړۍ په نيمايي کې د ویلیم موربيک له خوا د يوناني فلسفي متنونو ژباړو او نسخو د يوناني فلسفې او په ځانګړې توګه د ارستو د فلسفې د روښانه انځور په جوړولو کې مرسته وکړه او د هغو عربي نسخو په پرتله یې روښانه انځور وړاندې کړ، چې پخوا پرې تکيه کېده او د اپلاتوني او ارستویي فلسفي سیستمونو ترمنځ یې اړیکه تحریف کړې وه. د نوموړي اثارو بیا وروسته د مهمو تفسیرونو او تبصرو بنسټ جوړاوه. سرچینې