هستوي فزيک
هستوي فزيک د فزيک هغه څانګه ده، چې د هستوي مادې د نورو بڼو د څېړنې تر څنګ، اتومي هستې او د هغوی ترکيبوونکي او غبرګونونه څېړي. هستوي فزيک بايد له اتومي فزيک سره ځکه ګډ نه شي، چې اتومي فزيک د اتوم د الکترونونو په ګډون په ټوله کې اتوم څېړي. په هستوي فزيک کې موندنو په زياتو څانګو کې کاريالونو ته لاره هواره کړې ده، چې هستوي برېښنا ځواک، هستوي وسلې، هستوي درمل او مقناطيسي اهتزازي انځورول، صنعتي او کرنيز ايزوتوپونه، د موادو په جوړولو انجنيرينګ کې د ايون کښت يا القا کول او راډيو کاربن په کې شاملېږي، چې په جيولوژي ځمکه پېژندنه او لرغونپوهنه کې تاريخ يا سابقه لري. دا ډول کاريالونه، د هستوي جوړوونې انجنيرينګ په څانګه کې څېړل کېږي. ذروي فزيک، له هستوي فزيک څخه وده وکړه او يادې دواړه څانګې په نمونه يې ډول په نږدې ټولنه کې تدريسېږي. هستوي اسټروفزيک د ستورو اړوند فزيک چې د اسټروفزيک په اړه د هستوي فزيک کاريال دی، د ستورو دننه کارونو او د کيمياوي عناصرو د اصليت په تشرېح کولو پرېکړه کوونکي غوڅ دی. تاريخچه له اتومي فزيک څخه بېل د يو سمون په توګه د هستوي فزيک تاريخ په ۱۸۹۶ز کې د له خوا د راډيواکتيف په کشف کولو سره پيل کېږي، چې په يورانيم مالګو کې يې له حرارت پرته د رڼا پيداکولو ځانګړتيا لکه فاسفورس يې چې لري پلټلو پر مهال جوړ شو. يو کال وروسته د . . له خوا د الکترون موندل د اتوم د داخلي جوړښت لرلو لپاره يوه نښه وه يعنې دا چې اتوم داخلي جوړښت لري. د شلمې پېړۍ په پيل کې د اتوم په اړه منل شوی موډل، د په نوم د . . و، چې اتوم په کې په منفي چارج لرونکو کوچنيو الکترونونو په لرلو سره چې د هغې په دننه کې ځای پر ځای شوي دي؛ په مثبت ډول يو چارج لرونکی توپ ذره وه. په راتلونکو کالونو کې راډيواکټيفيټي د بې سيم فعاليت په پراخه ډول وپلټل شو، چې د ، ، او نورو پوهانو پلټنې د يادولو وړدي. د يادې پېړۍ په بدلېدلو سره فزيکپوهانو د وړانګو درې ډولونه وموندل، چې له اتومونو څخه خپرېدل او د الفا، بېټا او ګاما وړانګې نومونه يې ورکړل. په ۱۹۱۱ز کې د او په ۱۹۱۴ ز کې د له لورې ازمېښتونو وموندل، چې د ليدلو ويجاړ شوی طيف د ګوښه شوي يا بېل په پرتله دوام لرونکی و. الکترونونه د انرژي د هغه ګوښه شوې يا بېلې اندازې په پرتله د انرژي په يو دوام لرونکي لړۍ سره له اتوم څخه دفع شوي وو، چې د ګاما او الفا په ويجاړېدنه کې په پام کې نيول شوې وه. دا په هغه وخت کې د هستوي فزيک لپاره ځکه يوه ستونزه وه، چې څرګندېدل، چې په دې ويجاړېدنه کې انرژي نه وه خوندې شوې. په فزيک کې د ۱۹۰۳ ز نړيواله جاېزه په ګډ ډول ته د هغه د موندنې او او ته په راډيو اکټيويټي کې د دوی د وروستۍ څېړنې لپاره ورکړل شوه. ته په ۱۹۰۸ ز کې د کيميا برخه کې د راديواکټيف مادو د کيميا او د عناصرو په تجزيه کې د نوموړي د پلټنو له امله نړيواله جايزه ورکړل شوه. البرت انسټاين په ۱۹۰۵ ز کې د کتلوي انرژي تعادل نظريه رامنځته کړه. په داسې حال کې چې د راډيو اکټيويټي په اړه د او کار له دې وړاندې دی، د راډيواکټيويټي انرژي د سرچينې يوه تشرېح به بياد هغې موندې پورې صبر کړی وی، چې په خپله هسته د نيکليونونو په نوم د کوچنيو ترکيبونو څخه جوړه شوې وه. او د هستې موندل کشف کول په ۱۹۰۶ ز کې د اوبو له لارې په تېرېدنه کې له راديوم څخه د الفا ذرې مخه نيول تر سرليک لاندې خپره کړه. د دې کار په اړه شاهي ټولنې ته په اړيکه يا خبرو کې په هغو ازمېښتونو سره چې هغه او کړي وو، څرګنده کړه چې، د هوا، المونيم پاڼې او سرو زرو پاڼې څخه د الفا ذرو تېرېدل څرګند کړل. نور کار په ۱۹۰۹ ز کې د او له خوا خپور شو او له دې نور زيات سپړل شوی کار د له لوري په ۱۹۱۰ ز کې خپور شو. په ۱۹۱۱ ۱۹۱۲ ز کالونو کې د شاهي ټولنې پر وړاندې راغی، چې هغه ازمېښتونه ورته تشرېح کړي او د اتومي هستې هغه نوې نظريه ورته په ډاګه محسوس کړي، چې موږ پرې اوس پوهېږو. په ۱۹۰۹ ز کې د وروستۍ لرغونې شننې سره د له خوا په ۱۹۱۱ ز می مياشت کې د کليدي مخنيوي خپور شوی ازمېښت د ۱۹۰۹ ز کال پر مهال د مانچستر په پوهنتون کې تر سره شو. د مرستيال پروفيسور او لېسانس یو ازمايښت وکړ، چې او په کې د تر څار لاندې د سرو زرو پاڼې په يوه نري فلم کې د الفا ذرې بمبار کړې . د اټکل کړې ده، چې د الفا ذرې بايد په تر ټولو لږ قات کې په خپلو لورو سره د سرو زرو له پاڼې څخه د باندې راوځي، مګر خپلې ډلې ته لارښوونه وکړه، چې هغه څه وويني چې هغه يې د په پام کې نيولو لپاره حيران کړ: يو څو ذرې په پراخه زاويو سره، ان په ځينو حالتونو کې په بشپړ وروسته پاتې ډول شیندل شوې وې. نوموړي دا په کاغذي دستمال کې د يوه مردکي د بمبارولو سره ورته او دا يې له پامه وغورځوله. په ۱۹۱۱ ز کې د شننې په معلوماتو سره موندنې د د اتوم موډل ته لاره هواره کړه، چې اتوم په کې خورا کوچنۍ او خورا غليظه هسته لرله، چې د اتوم ډېره برخه رانغاړي او د ځای پر ځای شوو الکترونونو په لرلو سره د دې لپاره پياوړی مثبت چارج لرونکې ذرې لري، چې چارج متوازن کړي تر هغه وخته چې نيوترون لا نه و پېژندل شوی. د بېلګې په توګه: په دې مودل کې چې معاصر موډل نه دی د ۱۴ پروتونونو او ۷ الکترونونو په لرلو سره ټول ۲۱ ذرې نايتروجن ۱۴ د ۷ نورو اربيټي مداري، چې په مدار کې وي الکترونونو له لورې راچاپېر شوی دی. او ستوري ته ورته هستوي ګډېدنه نږدې ۱۹۲۰ ز کې په ستورو کې د هستوي ګډېدنې پړاوونو موندنه او د کار څرنګوالی د د ستورو دنننی جوړښت تر سرليک لاندې خپله څېړنه کې اټکل کړه. په هغه وخت کې د ستورو انرژي سرچينه يو راز و. په سم ډول فکر وکړ، چې ياده سرچينه په هيليم کې د هايدروجن ګډېدنه وه، چې د انسټاين د معادلې له مخې يې زياته انرژي آزادوله. دا په هغه وخت کې په ځانګړي ډول د پام وړ پرمختګ ځکه و، چې سره ګډېدنه، او ان دا چې ستوري په پراخ ډول له هايدروجن څخه جوړ شوي دي؛ تر اوسه نه دي موندل کشف شوي. د هستوې څرخېدلو څېړنې د موډل تر هغې وخته پورې په بشپړ ښه ډول کار وکړ، چې په ۱۹۲۹ ز کې د کليفورنيا د ټکنالوژۍ په انسټيټيوټ کې د له لورې د هستوې څرخېدلو څېړنې رامخته شوې. تر ۱۹۲۵ پورې دا نظر عام و، چې پروتونونو او الکترونونو هر يو د يو څرخ درلود. د د نايتروجن ۱۴ په موډل کې، د ټولو ۲۱ ذرو له ډلې ۲۰ هغه يې بايد تر هغې جوړه شوی وی، چې د هر يو څرخېدل ناچل يا له منځه يوسي او وروستۍ طاق ذرې بايد د سوچه ۲۱ څرخېدلو په لرلو سره هسته پرېښی وی. که څه هم وموندل چې نايتروجن -۱۴ د ۱ يو څرخ درلود. جيمز چادويک او د نيوترون موندل په ۱۹۳۲ ز کې چادويک درک کړه، چې هغه وړانګه چې د ، ، او - له خوا په پام کې نيول شوې وه، په حقيقت کې نږدې د پروتون د کتلې سره د ورته يوې خنثی بې چارجه ذرې له امله وه، چې نوموړي نيوترون ونوموله دې ډول يوې ذرې ته د اړتيا په اړه د له خوا له يو وړانديز څخه وروسته. سرچینې