د ابن سينا کتابپېژندنه
دا مقاله د ابن سینا د لیکنو نوملړ دی. د ابن سینا ډېر اثار د هغه تر مړينې وروسته د نورو خلکو له خوا ليکل شوي او هغه ته منسوب شوي دي، چې یو جامع لېست یې د ابن سینا د اثارو د نقلونو په نوملړ کې وړاندې شوی دی . په دې نوملړ کې د ابن سینا ۱۳۱ اصلي لیکنې او ۱۱۱ هغه اثار شامل دي دي چې ابن سينا ته منسوب شوي دي. ليکنې د هغه اثارو عبارت دي له: كتاب المجموع په يو جلد الحشیل او المشول کتاب په شل ټوکونو کې د البر او الاثم کتاب په دوو ټوکونو کې د شفاء کتاب کتاب الشفاء په اتلس ټوکونو کې د حقوقو کتاب په اتلس ټوکو کې الارشاد الکلیه کتاب په یوه ټوک کې الانصاف کتاب په شل ټوکه النجاح کتاب په درې ټوکونو کې الحدیث کتاب په یوه ټوک کې الاشرات کتاب په یوه ټوک کې المختصر الاوسط کتاب په یوه ټوک کې كتاب العلي په يو جلد کولنج کتاب په یوه ټوک کې د عربي ژبې کتاب په لسو ټوکونو کې العدویه القلبیه کتاب په یوه ټوک کې د کتاب لنډیز په یوه ټوک کې د ځینو حکمتونو کتاب په یوه ټوک کې د بیان غزت الجهة کتاب په یوه ټوک کې د المعاد کتاب په یوه ټوک کې المبداد او المعاد کتابونه په یوه ټوک کې. د عرش حکمت ایون الحکمة او عدل او انصاف اخطارونه او اخطارونه دا د هغه د نورو کارونو څخه دی. او د هغه اثار دا دي: د القدر او القدر پیغام رساله فی الاعلی الرصدیه د کتیګوریاس پیغام رساله منطق له شعر سره د تبلیغ او حکمت لپاره شعرونه رساله فی نوت الموا الجدالیه د یوکلید لنډه لیکنه رساله فی خضرت النب په فارسي ژبه پیغام د آسماني بدنونو پیغام الاشرع فی العلم منطق کتاب د حکمت د ډولونو کتاب وروستی کتاب د وصیت کتاب د ژوند کتاب د حی بن یقطان کتاب کتاب د بدن د ارثي اړخونو په اړه دی د خطبې کتاب د آیون الحکمه کتاب د فی این لا یاجوز عن کتاب یو واحد شی دی چې مادي او سطحي دی د زید کتاب د عمرو علم نه دی د اخوانيه او سلطانيه خطونه او د ځينو علماوو تر منځ اختلافي مسايل . فلسفه د شفا کتاب نجات الاشارات والتنبيهات ریاضي زاویه اقليدس الارتماطيقي علم هئيت المجسطی جامع البدايع طبيعي ابطال احکام النجوم د ستورو د احکامو لغوه کول الاجرام العلوية واسباب البرق والرعد فضاء پورتني کاڼي او د برېښنا او تندر لاملونه فضا خلا النبات والحيوان بوټي او څاروي طبي قانون الادوية القلبيه د زړه درمل دفع المضار الکليه عن الابدان الانسانيه کولنج قولنج سياسة البدن و فضائل الشراب د بدن سیاست او د شربت فضیلت تشريح الاعضاء د غړو اناتومي الفصد الغذیه والادویه قانون یوه طبي پوهنه ده چې په هغه کې د دودیزو درملو ټول اساسات لکه: اناتومي ، سیمیولوژي ، فارماکولوژي درملپوهنه ، درملجوړونې ،په نسخه بحث کیږي. د قانون کتاب په ۱۹۹۰ کال کې له عربي څخه عصري فارسي ته د شرفکندي له خوا وژباړل شو او د سوروش خپرندویه ټولنې له خوا خپور شو او څو ځلې بيا چاپ شوی دی. دا کتاب تر دوه پېړۍ وړاندې په اروپايي او امریکايي پوهنتونونو کې د ډاکټرانو له خوا کارول کېده او د نړۍ په ډېرو ژبو ژباړل شوی، له انجیل وروسته تر ټولو ډېر چاپ شوی دی. اپلاپون مغز ، زړه او ځيګر د انسان د بدن اصلي اعضاء يا بيولوژيکي اعضاء ګڼلي او له همدې امله دغو اعضاوو ته د اپلاتون مثلث يا د اپلاتون تريپوډ، په يوناني ژبه کي پلاتو يا د افلاطون تريپوډ او په انګريزي ژبه کي پلاټو وايي. مثلث ابن سينا اعلان وکړ چې د انساني نسل بقا توليدي سيستم پورې اړه لري ، نو له همدې امله د څلورو ذکر شویو ارګانونو مجموعه د ابن سینا مربع ، په یوناني کې او په انګلیسي کې بلل کیږي. هغه به بدن باندې د فکر اغېزو سره هم علاقه درلوده او په ارواپوهنه يې کار کاوه. علوم غريبه ابن سینا یو له هغو فیلسوفانو څخه دی چې پټ علوم یې زده کړل. هغه په قرآن کې د مقطعاتو حروفو په اړه یوه مقاله لري او د هر حرف مانا يې ليکلې ده. دغه راز يې په فارسي ژبه کې د کنزالعمال په نامه يوه رساله هم ليکلې ده چې پکې د چالونو، منترونو ، رقيه او د ستورو د فتحې بيانونه شامل دي. موسیقي د ابن سینا نظریه د موسیقۍ نظریات لري. هغه یو پوه سړی و نه په موسیقۍ کې عمل. خو هغه د دې نظري علم خبرې داسې کوي لکه په عمل کې هم بادار وي. داسې انګیرل کیږي چې ابن سینا او فارابي په موسیقۍ کې د هماهنګۍ لومړني بنسټ ایښودونکي وو. په ټولیز ډول د ابن سینا موسیقي د هغه پنځه مهم اثار دي چې ځینې یې د موسیقۍ سره تړاو لري: شفا ، د موسیقۍ څانګې نوم یې د موسیقۍ ساینس ټولنه دی. المدخل الأنصار الموسيقي نه شته لواحق تمدیدونه نه شتون لري دانشنامه علائی نجات ژغورنه اقسام العلوم د پوهو ډولونه شعرونه ابن سینا په شعر کې هم لاس درلود او په عربي ژبه یې ډېر شعرونه لیکلي او حتی په علمي مسایلو کې یې د قصیده ارجوزي په څېر شعرونه هم لیکلي دي. په فارسي ژبه کې هم د ده ځينې شعرونه روايت شوي دي، چې ځينې يې د نورو په نومونو ليکلي دي، او د خپل طرز او مفهوم له مخې، ابن سينا ته د دې کې بايد شک موجود وي. د ابن سینا د علمي او فلسفي کتابونو او د هغه د عربي شعرونو د لیکلو له طریقې څخه، چې تر ټولو مشهور یې د روح لین نوم دی، په عربي ادب کې په شعر او بیان کې د هغه وړتیا او مهارت درک کولای شو. هغه فارسي شعرونه چې ابن سينا ته يې په ټوليز ډول ۲۲ آيتونه او په ۶۵ آيتونو کې قرطيني منسوب کړي دي، خو هغه ته يې د انتساب په صحيحيت کې شک کړی دی. د ابن سینا اثار ابن سینا ته ډېر کتابونه او اثار منسوب شوي دي. یحیی مهدوي ټول هغه اثار لیست کړي چې شیخ الریس ته منسوب دي او مستند اثار یې له مشکوکو اثارو جلا کړي دي. دلته د ابن سینا خورا مهم اثار دي: الشفاء : دا کتاب د ابن سینا تر ټولو مفصله فلسفه ده چې اوس یې لرو. الشفاء یوه پوهنه ده چې په څلورو برخو کې ده: منطق ، ریاضی ، طبیعی او الهی . لومړۍ درې برخې هر یو نورې برخې لري. د جوزجاني د راپور له مخې شیخ په همدان کې په دوو ورځو کې د شفاهي موادو د اصلي عنوانونو لست پرته له دې چې کوم کتاب ته مراجعه وکړي، چمتو کړ او بیا یې د هغې د لیکلو کار ته ځان وقف کړ، تر دې چې ټول طبیعی علوم او الهیات. د حیواناتو او نباتاتو کتاب پرته او د منطق یوه برخه یې لیکلې؛ او بيا د خپل شاګرد جوزجاني په شمول د تني چند سره له حمدان څخه اصفهان ته ولاړ او بيا يې د شفاء کتاب بشپړولو ته وقف کړ او منطق او رياضي يې وليکل. او بیا د سباون په لاره کې، هغه د شفاګانو پاتې کتاب، یعنې د نباتاتو او حیواناتو کتاب، او همدارنګه د نجات کتاب جوړ کړ. النجات : دا کتاب د الشفاء لنډیز دی چې په هغه زمانه کې د لنډیو لیکلو د عام رواج له مخې لیکل شوی. په دې کتاب کې هم څلور ډوله منطق، ریاضی، طبیعی او الهی دی. الاشرط او التنبیحات : دا کتاب چې د ابن سینا د ژوند په پای کې لیکل شوی، د فلسفې په برخه کې د هغه تر ټولو پاخه او ګټور کتاب دی او د هغه وروستي نظریات لري. دا کتاب هم څلور برخې لري: منطق، فزیک، الهیات او تصوف، چې د ریاضي پر ځای ځای پر ځای شوی دی. المبداد او المعاد: په دې کتاب کې ابن سینا په دریو مقالو کې د واجب الوجود او د هغې د صفتونو، د مخلوق د فضل او طبیعت له اوله څخه تر اخره او تر ټولو ټیټ پورې او په پای کې خبرې کوي. د روح یوازیتوب، په اخرت کې د هغې خوښۍ او بدبختۍ او د هغې موضوعات هغه د دوو علومو په میوه پوهیږي، مابعدالطبعي او طبیعي علوم. د دې کتاب په تفسیرونو کې لکه څنګه چې له نوم څخه څرګندیږي، د ابن سینا د فلسفي اثارو په اړه د ابن سینا تبصرې او یا د هغه د خپلو اثارو په اړه څرګندونې لري او ځینې وختونه د هغه پوښتنو ځوابونه دي چې له هغه څخه پوښتل شوي دي. په دې كتاب كې منطقي، طبيعي، الهي مابعدالطبعي او احتمالاً رياضي موضوعات تر بحث لاندې نيول شوي او نور متفرق موضوعات هم په كې موندل شوي دي. بحثونه: دا کتاب هم د ابن سینا او د هغه د ځینو شاګردانو په ځانګړې توګه د بهمنیار او ابو منصور بن زیله تر منځ د لیکل شویو خبرو اترو پایله ده، چې د الطلقات په څیر، مختلف موضوعات پوښي. آیون الحکمة: دا کتاب د منطق، طبیعي علومو او الهیات اصلي موضوعات په جامع او جامع ډول وړاندې کوي. په دې كتاب كې ليكوال هڅه كړې، چې بېلابېل موضوعات په لنډه توګه بيان كړي، چې له همدې امله د نورو ليكوالانو له خوا د ايوان الحكمة په اړه د ابهامونو د روښانه كولو لپاره ډېرى تبصرې ليكل شوې دي. د بېلګې په توګه د فخر رازي کتاب آیون الحکمه ته مراجعه وکړئ. د علامه انسائیکلوپیډیا: ابن سینا دا پوهنغونډ د علاء الدوله کاکویه په غوښتنه لیکلی دی. دا کتاب ظاهراً د اسلامي فلسفې له جوړېدو وروسته لومړنی فلسفي کتاب دی چې په فارسي ژبه لیکل شوی دی. پوهنغونډ څلور برخې لري: منطق، فزیک، ریاضي او الهیات. الانصاف: دا هغه کتاب دی چې د ابن سینا په وینا نږدې مسایل لري. په اصفهان باندې د مسعود غزنوي د برید په ترڅ کې د هغې نسخه ویجاړه شوه. ابن سینا غوښتل چې بیا یې ولیکي، خو ظاهراً په دې کار بریالی نه شو. د دې کتاب ځینې برخې د عبدالرحمن لخوا موندل شوي او د ارسطو په کتاب کې شاملې دي. القانون فی الطب: د طب په برخه کې د ابن سینا مشهور کتاب الکنون پنځه برخې لري. دا کتاب څو ځله په لاتین کې ژباړل شوی او د عصري درملو تر رارسیدو پورې په پیړۍ کې په نړۍ کې د درملو خورا مهم سرچینه وه. ابن سینا په دې لیکنه کې فلسفه په نظري او عملي برخو ویشي او هر یو یې په مختلفو ډولونو ویشي او په لنډ ډول یې تعریفوي او د هغو موضوعاتو، مسلو او څانګو ته یې اشاره کړې ده. رساله الادویه فی امر المعاد: بوعلی دا رساله د ابوبکر بن محمد په نوم د شیخ الامین په نوم د یو کس لپاره لیکلې وه او په هغه کې د قیامت د حقایقو په اړه مختلف نظرونه، باطل او باطل دی. د درواغو له نظره، د انسان حقیقت یعنې روح او د هغه بقا، او د قیامت اړتیا او د آخرت خبرې. ابن سینا په دې لیکنه کې د فزیکي بیا راژوندي کېدل ناشوني ګڼلي او د قرآني آیتونو ظهور یې تفسیر کړی چې د فزیکي بیا راژوندي کېدو څرګندونه کوي. رساله الحدود: په دې رساله کې يې فلسفي مفاهيم او اصطلاحات تعريف کړي دي. د حی بن یقزان رساله: دا اثر د ابن سینا تصوف دی او د هغه شاګرد جوزجاني ته منسوب فارسي ژباړه او تفسیر یې موندلی دی. د ختیځوالو منطق: دا کتاب د هغه کتاب منطق برخه ده چې ابن سینا یې په سریزه کې وايي چې غوښتل یې په دې کې د ریښتیني پوهې مور شامله کړي چې یوازې هغه څوک موندلی شي چې ډیر عقل ولري او ښه اټکل ولري. . ابن سینا وايي چې دا کتاب یې یوازې د ده په شان د هغو کسانو لپاره لیکلی او د فلسفې د خلکو لپاره یې کتاب الشفاء کافي ګڼلی او حتی د دوی له اړتیاو څخه هم زیات دی. په دې توګه څرګنده شوه چې ابن سینا غوښتل چې په دې کتاب کې یو ځانګړی مکتب فکر وړاندې کړي، بل هغه څه چې په شفاء کې یې وړاندې کړي دي؛ خو له بده مرغه د منطق له برخې پرته بل څه موږ ته نه دي را رسېدلي او دا اندازه د شفاء له منطق سره ډېر توپير نه لري. شکمن د بریا لیک فوټ نوټ حوالې انوشه، حسن به سرپرستی ۱۳۸۰، دانشنامه ادب فارسی: ادب فارسی در آسیای میانه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، شابک ۹۶۴-۴۲۲-۴۱۷-۵.-- .-:.-- :.-- .-::::.-- .-- :..-.--..--: . -:-:.-- .-- .-- .-- :..---.----..--: . -:-:.-- .-- :..---.----..--: . -:-:.-- .-- .-- .-- .-- .-- .-- .-- -: . -:-:.-- .-.-- .-:.-- .- .-- .- -: :.-- .--:-:.-- .---:.-- .-.-- .-.-- .--:.-- .--.-- .----:..-- .--.-- .----:. بیهقی، پورفندق، به عربی: تتمه صوان الحکمه رده:مقالههای دارای واژگان به زبان عربی ، بخش زندگینامه خودنوشت و اضافات ابوعبید جوزجانی ستایشگر، مهدی ۱۳۷۶، نام نامهٔ موسیقی ایران زمین جلد سوّم، تهران: اطلاعات، شابک ۹۶۴-۴۲۳-۳۷۷-۸.-- .-:.-- :.-- .-::::.-- .-- :..-.--..--: . -:-:.-- .-- .-- .-- :..---.----..--: . -:-:.-- .-- :..---.----..--: . -:-:.-- .-- .-- .-- .-- .-- .-- .-- -: . -:-:.-- .-.-- .-:.-- .- .-- .- -: :.-- .--:-:.-- .---:.-- .-.-- .-.-- .--:.-- .--.-- .----:..-- .--.-- .----:. مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران آموزش و دانش در ایران ابن سینا، بیژن آرقند د الشفاء مشالي کتاب په منځنیو پیړیو کې سوځول فلسفه