د فارس لومړنی سلیمان
لومړنی سلیمان په فارسي ژبه: شاه سلیمان؛ د زوکړې پر مهال یې نوم سام میرزا و؛ زوکړه د ۱۶۴۸ زکال فبروري یا مارچ میاشت مړینه: د ۱۶۹۴ زکال د جولای ۲۹مه له ۱۶۶۶ زکال څخه تر ۱۶۹۴ زکال پورې د صفوي ایران اتم او له اخرې خوا څخه دویم پاچا و. نوموړی د دویم عباس او د هغه د صیغه یي مېرمنې نیکهت خانم مشر زوی و. سلیمان د سام میرزا په نامه وزیږېد او د ماشومتوب دوره یې په شاهنشاهي حرمسرای کې د ښځو او خواجګانو ترمنځ تېره کړه چې خلک د هغه له شتون ناخبره وو. نوموړی په ۱۶۶۶ زکال کې د خپل پلار له مړینې وروسته د خپل نیکه لومړني صفي له نامه وروسته د دویم صفي په نامه پاچاهۍ ته ورسېد. هغه د دویم صفي په نامه د سلطنت پر مهال ګڼ شمېر ستونزې لرلې او د دربار فال لیدونکو متقاعد کړ چې بېرته له سره تاج پر سر کړي؛ همدا و چې د ۱۶۶۸ زکال د مارچ په ۲۰ مه نېټه یې د لمریز کال په لومړۍ ورځ د لومړني سلیمان په نامه یوځل بیا د تاج اېښودو مراسم ترسره کړل. سلیمان له دویم ځلي تاج پر سر کولو وروسته، خپل حرم سرای ته ولاړ څو له جنسي فعالیتونو او د شرابو له څښلو خوند واخلي. هغه دولتي چارو ته چندان پام نه درلود او آن په میاشتو کې به هم په عامه محضر کې نه را څرګند کېده. د سلیمان د سلطنت دوره د جګړو او پاڅونونو په څېر پام وړ مواردو څخه پاکه وه. له همدې امله لویدیځوال تاریخ پوهان د سلیمان سلطنت له څه پرته پام وړ بولي، په داسې حال کې چې د صفوي دربار تاریخ بیا د هغو له ثبت څخه هم ډډه کړې. د هغه د سلطنت دوره د صفوي پوځ د زوال شاهده وه، آن تر دې چې سرتېري یې بې انضباطه شول او د لازم خدمت ترسره کولو په برخه کې یې د تېر په څېر هڅه نه کوله. دغه مهال د دوی ختیځې پولې د ازبکانو او کلیمیانو له دوامداره بریدونو سره مخ وې. سلیمان د ۱۶۹۴ زکال د جولای په ۲۹مه د نقرس ناروغۍ او د مزمن الکولېزم د ترکیب له امله ومړ. د سلیمان سلطنت چې تر ډېره پورې په سلطنت کې ماته شمېرل کېږي، د صفویانو د لړۍ د زوال پیل ټکی و؛ پوځي قدرت یې لږ شو، کرهڼیز تولیدات راکم شول او فاسده بیروکراسي حاکمه شوه؛ دا ټول د هغه ځای ناستي سلطان حسین ته په میراث پاتې شول چې واکمني یې بیا د صفوي لړۍ د پای ته رسېدو شاهده وه. سلیمان لومړنی صفوي پاچا و چې په خپله پاچاهۍ کې به نه ګرځېد او هېڅکله یې هم د پوځ مشري پر غاړه وانخیسته، له همدې امله هغه ټولې حکومتي چارې د دربار بانفوذه خواجه ګانو، د حرم سرای نورو ښځو او مخکښو شیعه روحانیونو ته پرېښې و. د هغه د سلطنت یوازنۍ ستاینې وړ چاره هم کېدای شي د لویدیځ هنر یا نقاشۍ په برخه کې د هغه ملاتړیزې چارې وي چې فرنګي سازي ورته ویل کېده او د سلیمان د واکمنۍ پر مهال خپل اوج ته ورسېده. پالیسۍ مذهبي پالیسۍ سلیمان د خپل پلار پر خلاف تر ډېرې کچې مذهبي لیدلوري لرل: ده د خپل پلار په څېر له عیسویت سره کومه لیوالتیا نه لرله اود الکولي څښاک توکو د ممنوعیت اړوند یې څو فرمانونه صادر کړل. د ده نامنظم چلن د شیعه یي کلتور اړوند د حساسیت د کچې اټکل کول ستونزمن کول؛ دغه چاره د مذهبي لاملونو له امله نه وه، بلکې د روغتیايي ستونزو په ځانګړې توګه د ستوني د التهاب له امله وه. د سلیمان د واکمنۍ پر مهال شیعه یي اسلام د دولت د عملکردي مټ په توګه بنسټیز وګرځېد، خو له دې سره هم د پاچا اړوند مخالفتونه اورېدل کېدل. شیعه عالمانو څو ځله هڅه وکړه چې سلیمان د شرابو له څښلو منع کړي. یو له دغو څخه قم ته اړوند شیخ الاسلام محمد طاهر قمي و چې په سلیمان باندې د نیوکو له امله اعدام شو. ورته مهال سلیمان د سیمه ییزو مذهبي باورونو ترسره کولو او پراختیا ته دوام ورکړ. هغه په ډاډ سره د محرم مراسم یوازې د عبادت د مراسمو پر ځای یو جشن هم باله. په دغو مراسمو کې په یزد د زردشتي دین اصلي مرکز او عثماني سترواکۍ باندې لعنت ویل کېده او له هغو سره کرکې ښودلو ته په کې لار برابرول کېده. ده ژمنه وکړه چې د شیعه ګانو د یو شمېر امامانو مقبرې به جوړې او همدارنګه به د مشهورو مذهبي ځایونو ودانۍ ښکلې کړي. سربېره پر دې یې د خپلې اجدادي لړۍ صفویانو په صوفیانه نظم ټینګار درلود. په دغه دوره کې د درې معنوي ډلو د عامیانه تصوف پلویان، متفکر عالمان او شریعت پالونکي عالمان ترمنځ د کړکېچونو پر دوام له دغو څخه شریعت پالونکو د سلیمان په دربار کې لوړ ځایګی ترلاسه کړ. عالمان له پخوا څخه د پرېکنده دریځ لرونکي شول او د هیوادنیو چارو پر وړاندې یې د سلیمان له بې تفاوتۍ څخه ګټنه وکړه. د هغوی دغه تازه واک په غیر شیعه ایرانیانو باندې د فشار راوړو پر دوام څرګند شو. په دغه مهال کې ګڼ شمېر تصوف ضد مقالې خپرې شوې. په ۱۶۷۸ زکال کې د پلازمېنې عالمانو د دغه هېواد د وچکالۍ پړه پر ارمنیانو او یهودانو واچوله چې دغه کال یې له نورو څخه ډېر شدت درلود. څو خاخامان ووژل شول او همدارنګه د اصفهان یهودانو د ۶۰۰ تومنو په ورکولو ځانونه له مرګ څخه وژغورل. دیپلماسي د سلیمان د واکمنۍ پر مهال له بهرنیو هېوادونو سره د هغه د واکمنۍ اړیکې په پریمانه کچه راکمې شوې. هغه هم د خپل پلار په څېر له ټولو هغو چارو ډډه کوله چې کولای یې شو دی په دیپلماتیک کړکېچ کې ښکېل کړي. آن هغه مهال چې له عثمانیانو سره د جګړې احتمال زیاتوالی وموند چې خپله یې هم په دغه دوره کې د نورو ملتونو پر وړاندې جګړه کوله د سولې د هغې هوکړې له نقض کولو څخه یې ډډه وکړه چې نیکه یې شاه صفي په ۱۶۳۹ زکال کې د عثمانیانو له لوی وزیر سره لاسلیک کړې وه؛ په داسې حال کې چې له ۱۶۸۴ زکال څخه تر ۱۶۸۵ زکال پورې ورته بین النهرین په مکرر ډول د دغې جګړې د کولو وړاندیز وکړ او بصرې هم ورته په ۱۶۹۰ زکال کې په بصره باندې یوځل بیا د ایرانۍ واکمنۍ د ټینګښت وویل. سلیمان له عثمانیانو سره د همدغې هوکړې له مخې له اروپا سره د اړیکو له جوړولو ډډه وکړه، خو د هغه لیک پر مټ چې په ۱۶۶۸ یا ۱۶۶۹ زکال کې یې د بریتانیا د ختیځ هند د شرکت له لارې د بریتانیا دویم چارلز ته ولېږه؛ له هغه څخه یې د ماهرو صنعتګرو غوښتنه وکړه. د سلیمان د واکمنۍ پر مهال د مغولو، عثمانیانو او ازبکانو یو شمېر استازي اصفهان ته راغلل. په داسې حال کې چې یوازې عثمانیانو ترې ځواب ترلاسه کړ. په ۱۶۶۹ او ۱۶۸۰ زکال کې د آیوتیا سیامي پاچا، نرائي هم خپل استازي د سلیمان دربار ته ولېږل. د هغوی موخه د پګو پاچاهۍ پر وړاندې له صفویانو څخه د سمندري مرستې غوښتنه وه. له دې وروسته په ۱۶۸۵ زکال کې د محمد ربیع بن محمد ابراهیم په مشرۍ یو مرکچي پلاوی د نرائي دربار ته ولېږل شو. د دغه ماموریت جزیات ربیع د سفینه ی سلیماني په نامه خپل روایت کې ثبت کړي دي. دغه کتاب څلور برخې لري چې سیام ته د ایرانيانو د سفر او هالته د شته ایراني ټولنې کیسه کوي چې د دویم عباس له مهاله یې هلته ژوند کاوه. د سلیمان د سطلنت پر مهال، ایران همدارنګه د خپلو ختیځو تبعیدي مخکښانو پناه ځای و: د بېلګې په توګه سلیمان په ۱۶۸۶ زکال کې د اورنګ زېب یاغي زوی محمد اکبر ته پناه ورکړه. سرچينې