شاهي ازموينه
شاهي ازموينه، يا کیجو په شاهي ټولواکمن چين کې د ملکي خدمت ازموينې یو نظام و، د دولتي بيروکراسۍ دولتي ماموريت لپاره د نوماندانو د غوره کولو په موخه پر مخ وړل کېدو. د زېږېدو پر ځای د وړتيا تر مخې د بيروکراتانو د ټاکلو تصور د چين د تاریخ په لومړيو کې پيل شو، خو د غوره کولو د يوې وسيلې په توګه د لیکلو ازموينې له سوي واکمنۍ کورنۍ څخه وروسته د ۶۱۸-۹۰۷ په ټانګ واکمنې کورنۍ کې پيل شوې. دا نظام د سانګ واکمنې کورنۍ ۹۰۶-۱۲۷۹ پر مهال خورا خپور او پیاوړی شو او نږدې تر يوې زريزې پورې وغځېد، تر دې چې په ۱۹۰۵ز کال کې د چينګ واکمنۍ کورنۍ د اصلاحاتو پر مهال له منځه يوړل شو. د چين خلکو جمهوريت او د چين جمهوريت دواړو کې، د اوسني چين په دولتي ملکي خدمت کې د داخلېدو لپاره د شاهي ازموينې ځينې اړخونه اوس هم شته. دې ازموینو د دولتي مسئولينو په منځ کې د ليکنې، چيني کلاسيکي او ادبي طريقې په اړوند عام معلومات تر لاسه کولو ډاډ ورکړ. دې عام کلتور د سترواکۍ په يوالي کې مرسته وکړه او د وړتيا پر مټ د برياليتوب هيلو شاهي واکمنۍ ته قانوني حيثيت ورکړ. د ازموينې دې نظام د ميراثي اشرافو او پوځي واکمنو د ځواک سره برابرولو په برخه او د پوهو بيوروکراتانو د يوې روزل شوې طبقې په وده کې مهمه دنده تر سره کړه. د سونګ واکمنۍ پر مهال پيل شوي شاهي ازموينې نظام يو زيات رسمي نظام وګرځېد او له سيمه يیز څخه نيولې تر ايالتي او بيا د محکمې تر ازموينو پورې په درې درجو په پوړونو کې چمتو شو. د منګ واکمنې کورنۍ ۱۳۶۸-۱۶۴۴ پر مهال، چارواکو د دې ازموينې محتوا د اردتدوکس نيوکنفوسيوس کنفوشيوس د چين د عقایدو يو لرغونی نظام دی. په اړوند متنونو پورې محدوده کړه، تر ټولو لوړه درجه چې جنشي نومېده، د لوړو دفترونو لپاره اړينه وه. له بلې خوا، د بنسټيزې درجې درلودونکي شينګ يوان، په زیات شمېر کې وړاندې شول او په پايله کې د دې درجې سند لرونکي خلک داسې څوک وګرځېدل چې د يوې دندې تر لاسه کولو هيله يې نه درلوده. شتمنې کورنۍ، په ځانګړي ډول سوداګرې طبقې، کولای شول چې خپلو زامنو ته تعلیم ورکړي يا د هغوی لپاره سندونه په پيسو راونيسي او په نظام کې شامل شي. د نولسمې پېړۍ د وروستيو پر مهال، د چينګ چين په داخل کې ځينو نيوکه کوونکو د ازموينې دا نظام د ساينس او تخنيکي زده کړې د مخنیوي مسئول وباله او د ځينو سمونونو غوښتنه يې وکړه. هغه مهال، چين د هرو زرو کسانو پر سر يو سند درلود. د سختو شرايطو له امله، په کلني ډول د ازموينې ورکولو د دوه يا درې ميليونه غوښتونکو له منځه، د بريا کچه يواځې ۱٪ وه. د چين د ازموينې نظام په نورو هېوادونو کې د نوي ملکي خدماتو د اداري فعاليتونو پر وده ژور اغېز پرېښود. په دې کې په جاپان، کوريا، او ویتنام کې دې ته ورته جوړښتونه شامل دي. پر اسيا سربېره، د اروپايی مبلغينو او ديپلوماتانو راپورونو د چينايي ازموینې نظام لوېديځې نړۍ ته وروپېژاند او د فرانسې او المان تر څنګ د برتانيې د ختيځ هندوستان شرکت هم د ممکنه دندو د ټاکنو لپاره د همدې ډول طريقې څخه د کار اخيستلو لپاره وهڅول شول. د په داخل کې خپلو لومړيو برياليتوبونو ته په کتنې سره، برتانوي حکومت په ۱۸۵۵ز کال کې په ټوله برتانيه کې د دولتي ملکي کار کوونکو د ارزونې لپاره، د همدې ډول ازموينې نظام خپل کړ. له ۱۸۸۳ز کال وروسته متحده ايالاتو هم د ځينو دولتي کار کوونکو لپاره د همدې ډول پروګرامونه جوړ کړل. عمومي تاریخ د غشي ويشتلو په څېر د مهارتونو سيالۍ له چاو واکمنې کورنۍ يا که په افسانوي نوم يې يادونه وشي نو ياو کورنۍ څخه هم شته. د وروستيو شاهي ازموينو کنفيوشس ځانګړيا، تر ډېره بريده د هان واکمنې کورنۍ پر مهال د وو سترواک له امله وې. که څه هم له هان څخه نيولې تر سويي واکمنۍ پورې ځينې ازموينې موجودې وې، دوی د دولتي ټاکنو لپاره کوم رسمي فرصت ورنه کړ، دا ډيری ټاکنې د ټولنيز حيثيت، اخلاقو او وړتياوو په څېر ځانګړتياوو پر بنسټ د سپارښتونو له لارې تر سره شوې. د یو تصور په توګه د دولتي شاهي ازموينې پيل په ۶۰۵ کې د سويي واکمنې کورنۍ د لنډې مودې واکمنۍ پر مهال وشو. د دې واکمنۍ ځای ناستې ټانګ واکمنې کورنۍ، شاهي ازموینې په پرتليز ډول په کوچنۍ پيمانه عملي کړې، تر هغه وخته چې د وو زيټيان په دوران کې د ازموينې دا نظام پراخه کړای شو. په پراخه شوي ازمېښتي نظام کې يوه پوځي ازموينه هم شامله وه، خو پوځي ازموينې د چينايي افسر پر پوځي ځواک کله هم ځانګړی اغېز ونه کړ او پوځي سندونو ته د ملکي سيالو سندونو په نسبت په کمه سترګه کتل کېدل. په ازميښتي نظام د وو د اغېز د صحيح څرنګوالي په اړوند اوس هم علمي اختلافات شته. د سونګ واکمنې کورنۍ پر مهال سترواکانو د پوځي اشرافو د اغېز په وړاندې د مقابلې لپاره د ازموينو او دولتي ښوونځيو په نظام کې پراختيا راوسته، د کوم په پايله کې چې د ټانګ واکمنۍ په پرتله د سندونو د لرونکو په شمېر کې له څلور څخه تر پنځه ځله پورې زياتوالی راغی. له سونګ واکمنې کورنۍ څخه نيولې، ازموينو د پوهو مسئولينو په ټاکنه کې بنسټيزه ونډه درلوده، چا چې ټولنې ته باسوداه نخبه ګان وړاندې کړل. په هر حال، ازموینې د ګومارلو په نورو بڼو کې هم وې، لکه د واکمنې کورنۍ لپاره نېغ په نېغه ګومارنه، نوماندي، خپله برخه سهميه، د پوهانو ترفيع، د رسمي القابو پلورل او د خصيانو لپاره ځانګړې تګلارې. په ۱۰۶۷ز کال کې د منظمې لوړې درجې د سند د ازموينې جريان د درې کاله کولو امر وشو، خو دا درې کلن جريان یواځې تش په نوم موجود و. په عملي ډګر کې له دې مخکې او وروسته، ازموينې په غېر منظم ډول د مهمو پړاونو لپاره عملي کېدې: په همدې بنسټ، په کلني ډول د ورکول کېدونکو سندونو د شمېر لپاره محاسباتې شميريزې منځنۍ کچې ته بايد په همدې نظر وکتل شي. د جينشي ازموينې کلني مراسم نه و او بايد داسې ونه ګڼل شي؛ کلنۍ منځنۍ شمېرې د مقداري تحليل يوه اړينه جوړه شوې بېلګه ده. د ازموينې نظام فعاليتونه د شاهي سوانح ساتلو د نظام يوه برخه وه او د جنشي د سند تر لاسه کولو نېټه ډېر ځله د ژوند د سوانحو يو مهم ماخذ وي: کله کله د جنشي تر لاسه کولو تاريخ يواځينی ټاکلی تاريخ وي، کوم چې ان د چين په تاريخ کې د پياوړو تاريخي شخصيتونو لپاره هم پېژندل کېږي. په ازموينو کې يو کوچنی خنډ په ديارلسمه پېړۍ کې د يوان واکمنې کورنۍ په پيل کې پېښ شو، خو ورسته بيا د سيمه ييزې ونډې سره بېرته پر ځای کړای شو، کوم چې د مغولو او وروسته پاتې سويلي چينايانو ملاتړ کاوه. د مينګ او چينګ د واکمنو کورنيو پر مهال، دې نظام د فکري ژوند په تنګ او متمرکز ماهيت کې خپله ونډه درلوده او د سترواک مطلق العنان واکونه يې زيات کړل. دا نظام له ځينو بدلونونو سره سره په ۱۹۰۵ز کال کې د چنګ واکمنې کورنۍ په وروستيو کلونو کې د دې نظام تر پای ته رسېدو پورې روان و. د دولتي کار کونکو د ټاکنې لپاره د ازموينې نوی نظام هم په غېر مستقيم ډول د شاهي نظام څخه جوړ کړای شو. سرچينې