غلط معلومات خپرول (ګمراه کول)
ګمراه کول یا غلط معلومات خپرول، د پروپاګند یا تبلیغاتو یوه برخه ده، چې په کې غلط معلومات په قصدي ډول خپرېږي او دې کارته، تور تبلیغات ویل کېږي. ځینې وختونه د ناسمو معلوماتو سره ګډوډېږي، چې غلط دي، خو قصدي نه دي. انګلیسي کلمه یې د مختاړي او له یوځای کېدو جوړ دی، چې معنا یې د معلوماتو بېرته راګرځول او یا هم لرې کول دي. دغه کلیمه چې ډېره کمه کارېدونکې ده، په دې معنا لږ تر لږه، په ۱۸۸۷ ز کال کې په چاپي ډول څرګنده شوه. یو شمېر استدلال کوي چې، دا د روسي څخه په پور ژباړه ده، چې د د تورو تبلیغاتو د یوې برخې له سرلیک نه اخیستل شوې ده. فراري آیون میهای پسیپا ادعا کړې ده چې، دا اصطلاح جوزف ستالین جوړه کړې وه، خو د فرانسوي عنوان په ورکولو یې هڅه کړې ده چې وښيي، لویدیځه رېښه لري. روسي ګټنه ترې په ۱۹۲۳ ز کال کې دغلطو معلوماتو خپرولو د ځانګړي دفتر په جوړېدوسره پیل شوه. غلط معلومات، د شوروي اتحاد په لوی پوهنغونډ ۱۹۵۲ ز کال کې د غلطو معلوماتو خپرول د عامه افکارو د غولولو په موخه تعریف شوي دي. عملیات، په عامه افکارو د اغېز په موخه، د شوري اتحاد د غلطو معلوماتو خپرولو عملیات و، څو وښيي چې، د امریکا متحده ایالاتو ایډز ناروغي جوړه کړې ده. د امریکا متحده ایالاتو، تر ۱۹۸۰ز کال پورې، تر هغه مهاله چې یو ناسمغلط سند خپور شو، چې د امریکا متحده ایالات، له اپاراتاید څخه ملاتړ کوي؛ د دغو تبلیغاتو پر ضد فعال تبلیغات ونه شو کړای. په انګلیسي ویي پانګو او لغتاموډیکشنریانو کې تر ۱۹۳۹ ز کال پورې، د کلیمه نه وه کارېدلې. په انګلیسي کې یې کارېدنه، هغه وخت زیاته شوه چې، په ۱۹۸۶ ز کال کې د لیبیايي مشرمعمر القذافي پر ضد د ریګان د ادارې ناسم معلومات افشا شول. تر ۱۹۹۰ ز کال پورې یې، د امریکا په سیاست کې ځای وموند او له ۲۰۰۱ ز کال وروسته، په عام ډول دروغ ویلو او تبلیغاتو ته اړونده شوه. رېښه موندنه او لومړنۍ ګټنه د غلطو معلوماتو خپرول انګلیسي کلیمه، د روسي ژبې د یا ژباړه ده. په داسې حال کې چې ناسم معلومات د تېروتنو له مخې وي، خو غلط معلومات خپرول بیا یوه قصدي چاره ده چې، د یو طراح له خوا خپرېږي. هغه مهال چې غلط معلومات په قصدي ډول خپرېږي، له ناسمو معلوماتو څخه د غلطو معلوماتو په جوړولو کې کار اخیستل کېږي. له دغه تخنیک څخه د تاریخ په اوږدو کې کار اخیستل شوی دی، د بېلګې په توګه: د رومیانو او فارسیانو ترمنځ د اوږدو جګړو پر مهال، د ګینداروس د غره په جګړه، د تلفیس اولاریا په جګړه او په فارس باندې د هرایکلوس په برید کې کارول شوي دي. غلط معلومات، تر ډېره د دولتي استخباراتي سازمانونو له خوا کارول کېږي، خو یو شمېر نا دولتي سازمانونه او سوداګریز شرکتونه هم ترې ګټنه کوي.د روسي تاکتیکي وسلې په توګه د دغې اصطلاح کارونه، په ۱۹۲۳ ز کال کې هغه مهال پیل شوه، کله چې د مخکینۍ ادارې یا د دولتي سیاسي استخباراتو مشر جوزیف اونزلېخت داستخباراتي عملیاتو لپاره د غلطو معلوماتو خپرولو د ځانګړي دفتر د جوړېدو غوښتنه وکړه. په شوروي اتحاد کې لومړنۍ اداره وه چې، د ناسمو معلوماتو اصطلاح یې، د خپلو استخباراتي تاکتیکونو لپاره وکاروله. ویلیام سفایر په ۱۹۹۳ ز کال کې، په خپل کتاب کې لیکلي دي چې: غلط معلومات، د د بنسټګرې ادارې له خوا د یوه هېواد په استخباراتي سیستم کې د معتبرو،مګر ګمراه کوونکو معلوماتو د ورګډولو د څرګندولو لپاره وکارول شول. له دې ځایه وروسته، د غلطو معلوماتو خپرول، د شوروي اتحاد په سیاسي جګړه کې د فعالو تدبیرونو تر نامه لاندې، په یوه تاکتیک بدل شول. فعال تدبیرونه، د شوروي استخباراتي ستراتیژي مهمه برخه وه، چې د نفوذي عملیاتو په توګه په کې جعل، له منځه وړل او په رسنیو کې لاسوهنه شاملېده. د ۲۰۰۳ ز کال په پوهنغونډ کې راغلي دي چې: د اصطلاح، له روسي ژبې اخیستل شوې هغه اصطلاح ده چې، د سرویس په نوم د روسیې د تورو تبلیغاتو د برخې فعالو تدبیرونو ته اشاره کوي. دغه اصطلاح، په ۱۹۳۹ ز کال کې د جرمني د غلطو معلوماتو د خپرولو ادارې له خوا وکارول شوه. د مریم ویبسټر د نړیوالو تاریخونو د نوي کتاب د ۱۹۹۱ ز کال په نسخه کې، د اصطلاح، د روسي ژبې د د احتمالي ژباړې په توګه تعریف شوې ده. په دغه قاموس کې یادونه شوې ده چې، کېدای شي، د دغې اصطلاح روسي او انګلیسي دواړه ډولونه، په یوه وخت کې، په خپلواکه او موازي توګه وده کړې وي. د رومانیا د استخباراتي پولیسو پخوانی لوړ پوړی چارواکی آیون میهای پسیپا وايي چې: دغه کلیمه د جوزف ستالین له خوا جوړه شوې او د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال کارېدلې ده. ستالیني دولت، وروسته له هغه د غلطو معلوماتو د خپرولو له تکتیکونو څخه په دویمه نړیواله جګړه او سړې جګړې دواړو کې کار واخیست. پیسیپا او رونالډ جی ریچلاک، د غلطو معلوماتو د خپرولو تر سرلیک لاندې په خپل کتاب کې لیکلي دي چې: ستالین دغه تاکتیک ته فرانسوي عنوان ورکړ، څو چل ول وکړي او دا وښیي چې، دغه تخنیک د لویدیځې نړۍ له خوا کارول کېږي. له ۲۰۰۰ ز کال وروسته، د روسیې له خوا د غلطو معلوماتو خپرول د شوروي اتحاد له شیندل کېدوتجزیې او پاشل کېدو وروسته، د غلطو معلوماتو خپرول، د روسیې په نظامي دوکترینو کې یو له کلیدي تاکتیکونو څخه وګرځېد. روسیې له ۱۹ مې پېړۍ وروسته، د غلطو اطلاعاتو د خپرولو له عملیاتو کار واخیست. د یووېشتمې پېړۍ په پیل کې اروپایي اتحادیې او ناټو دواړو، د روسیې له خوا د غلطو معلوماتو خپرول، د یوې ستونزې په توګه وګڼل او د درواغو او غلطو معلوماتو د ارزونې او تجزیې په موخه یې ځانګړي واحدونه رامنځته کړل. ناټو د ۲۰۱۵ ز کال په مارچ میاشت کې، د دولتونو د مشرانو په هوکړه، د غلطو معلوماتو خپرولو په موخه د ځواب ویلو یو ساده مرکز په لیتوانیا کې جوړ کړ او اروپایي اتحادیې ته یې اجازه وکړه چې، د اروپایي بهرنیو چارو ځانګړې اداره جوړه کړي، چې خپل اونیز راپورونه، د په ویب پاڼه کې خپروي. دغې ویب پاڼې او د هغو همکارانو، د ۲۰۱۵ ز کال له سپتمبر نه، د ۲۰۱۷ ز کال تر نومبر پورې، د غلطو معلوماتو د خپرولو کرېملن پلوه ۳۵۰۰ مورده پیدا او افشا کړي دي. په ورته مهال، کې روسیې له خپل تلویزیون چې پخوا د نن روسیې یا په نوم پېژندل کېده او سپوټنیک خبري اژانس څخه ګټنه وکړه. هغه مهال چې د سویډن د امنیتي خدمتونو، د ۲۰۱۶ ز کال کلنی راپور یې د غلطو معلوماتو پر بنسټ تشرېح کاوه، سویډني استازي ویلیام اونجی څرګنده کړه چې: موږ په انټرنټي څرخ کې، د پروپاګند او د او سپوټنیک شبکو په څېر رسنیو له خوا، د غلطو معلوماتو د خپرولو اړوند په هرڅه پوهېږو. او سپوټنیک د دې لپاره جوړ شوي، چې له لویدیځو معیارونو نه په کار اخیستوسره، په لویدیځو مخاطبینو تمرکز ولري او هڅه کوي، څو وښيي چې، ستونزې په څه ډول، د لویدیځو هېوادونو د تېروتنو له امله رامنځته کېږي. په ۲۰۱۰ مه ز لسیزه کې، هغه مهال چې ټولنیزو رسنیو شهرت وموند، روسیې د فیسبوک، ټوېټر او یوتیوب په څېر نورو ټولنیزو رسنیو څخه د غلطو معلوماتو په خپرولو کې کار واخیست. د روسيې انټرنټي تشکیلاتو او روبوټونو، چې په عمومي ډول د روسیې د انټرنټي څېړنو د ایجنسي له خوا کنټرول کېږي، د ټولنیزو رسنیو له دغو چینلونو نه په عامه توګه، د غلطو معلوماتو د خپرولو په برخه کې کار اخیست. د ۲۰۱۷ ز کال په وروستیو کې، فیسبوک باور درلود چې، ۱۲۶ میلیونه کارونکو یې، د روسیي د غلطو معلوماتو خپرول، په خپلو پاڼو کې لیدلي دي. ټوېټر څرګنده کړه چې: موندلې یې ده چې ۳۶ زره روسي روبوټونو، د امریکا د متحده ایالاتو د ۲۰۱۶ ز کال د ولسمشریزو ټاکنو اړوند ټویټونه خپاره کړي دي. په نورو ځایونو کې، روسیې له ټولنیزو رسنیو نه د شوروي اتحاد د پخوانیو دولتونو، لکه: اوکراین او د لویدیځو هېوادونو، لکه: فرانسې او هسپانیې په بې ثباتۍ کې کار اخیستي دی. د ۲۰۲۰ زکال د امریکا د متحده ایالاتو د ولسمشریزو ټاکنو پر مهال، د روسیې د غلطو معلوماتو د خپرولو په موخه، له پرمختللو تکتیکونو کار واخیست. ښایي چې دا کار به یې، د ټولنیزو رسنیو د کشف له میکانیزم نه د تېښتې په موخه تر سره کړی وي،څو د بشري حقونو په برخه کې، د یوې ګانايي نادولتي مؤسسې فعالین، په امریکا کې د تورپوستو ټولنو د نښه کولو په موخه استعمال کړي. سرچینې