په متحده ایالاتو کې د رایې ورکولو حقونه
په متحده ایالاتو کې د رایې ورکولو حقونه، په ځانګړې توګه د بېلابېلو ګروپونو د رایې ورکولو حق او له رایې ورکولو څخه بې برخې کول، د متحده ایالاتو په تاریخ کې یوه اخلاقي او سیاسي مسئله وه. په متحده ایالاتو کې د رایې ورکولو د شرایطو لرل، د متحده ایالاتو د اساسي قانون او د فدرالي او دولتي قوانینو له خوا اداره کېږي. د اساسي قانون څو تعدیلات په ځانګړې توګه پنځلسم، نولسم، او شپږویشتم اړتیا لري چې د متحده ایالاتو د اتباعو د رایې ورکولو حقونه د توکم، رنګ، د غلامۍ پخوانی حالت، جنسیت، یا عمر ۱۸ کلن او زاړه له مخې کم نه کړي؛ اساسي قانون لکه څنګه چې په اصل کې لیکل شوی د ۱۷۸۷-۱۸۷۰ز په اوږدو کې هېڅ ډول نور حقونه نه دي رامنځته کړي، پرته له دې چې که دولت یو کس ته اجازه ورکړې وای چې د خپل ایالت قانون جوړونکې ډلې لپاره رایه ورکړي، نو دا اړینه ده چې هغه کس ته اجازه ورکړي چې د متحده ایالاتو د استازو جرګې غړو په ټاکنو کې رایه ورکړي. مخینه د رایې حق د هرې ډیموکراسۍ بنسټ دی. د بېلګې په توګه قاضي القضات ارل وارن، په . .. کې ليکلي: د خپلې خوښې نوماند ته په ازاده توګه د رايې ورکولو حق د ديموکراتيکې ټولنې بنسټ دی او بې له شکه د رايې حق په آزادې او دیموکراټیکې ټولنې کې یوه اساسي موضوع ده. د امریکا اصلي خلک له ۱۷۷۸ څخه تر ۱۸۷۱ ز کال پورې، حکومت هڅه وکړه چې د بېلابېلو اصلي قومونو سره خپلې اړیکې د تړونونو له لارې حل کړي. دې تړونونو د دوو خپلواکو هېوادونو ترمنځ تړونونه رامنځته کړل او دا یې بیان کړل چې د امریکا اصلي خلک د دوی د قومونو اتباع دي او د متحده ایالاتو په سرحدونو کې ژوند کوي. پر تړونونو د اجرایوي څانګې له خوا بحثونه وشول او د متحده ایالاتو د سنا له خوا تصویب شول. افریقایي امریکایان او بېوزلي سپین پوستي د اتلسمې پیړۍ په وروستیو کې د اساسي قانون د تصویب په وخت کې، ډېریو ایالتونو د ملکیت وړتیا درلوده چې د امتیاز ورکولو حق یې محدودوو؛ د ایالتونو له مخې ټاکلې اندازې یې توپیر درلود، خو د ځینو اټکلونو له مخې، د نیمایي څخه زیات سپین پوستي د رایې ورکولو له حق څخه بې برخې شوي وو. ډېریو ایالتونو د شمالي کارولینا په ګډون له انقلاب څخه وروسته د بېلابېلو رنګونو آزادو شویو نارینه وو ته د رایې ورکولو حق ورکړ. د رایې ورکولو له حق څخه د بې برخې کولو حقوقي ګواښونه افریقایي امریکایانو په چټکۍ سره په ۱۹ پېړۍ کې د دې ډول احکامو پر وړاندې قانوني ننګونې پیل کړې. بوکر ټي واشنګټن، چې په توسکګي پوهنتون کې د هغه وخت په ټولنیزو محدودیتونو کې د کار کولو هڅې لپاره او د هغه د عامه دریځ له مخې مشهور و، په پټه توګه د بې شمېره قانوني ګواښونو لپاره تنظیمات او مالي مرستې وکړې تر څو خلک له خپلو حقوقو څخه بې برخې نه شي. هغه په شتمنو شمالي متحدینو او مخورو باندې غږ وکړ چې د دې کار لپاره مالي مرستې راټولې کړي. اسیایی امریکایان د نولسمې پېړۍ په نیمایي کې دې هېواد ته د آسیایي کډوالو د لومړنۍ څپې له راتګ راهیسې په متحده ایالاتو کې د آسیایی امریکایانو لپاره د رایې ورکولو حق په دوامداره توګه د بحث موضوع وه. د آسیایی کډوالو لپاره د رایې ورکولو د حقونو مسئله د ۱۸۸۲ ز کال څخه د چینایي امریکایانو د تابعیت وضعیت سره د چین د محرومېدو له قانون سره پیل شوه چې د ۱۸۷۰ ز کال د تابعیت له قانون څخه یې الهام اخیستی او جوړ شوی و. ښځې یو موازي، خو جلا حرکت د ښځو د رایې ورکولو د حق لپاره و. د رایې ورکولو د حق د غورځنګ په مشرانو کې سوزان بي انتوني، الیزابیت کیډي سټینټون، او الیس پاول شاملې وې. دا هم ویل کېږي چې دې وضعیت د امریکا له کورنۍ جګړې څخه وده کړې، ځکه چې ښځې د غلامۍ د ختمولو د غورځنګ پیاوړې مشرانې وې. د منځنۍ او لوړې طبقې ښځې په عمومي توګه د جګړې په بهیر کې او وروسته له جګړې په شمالي برخه کې په سیاسي توګه لا فعالې شوې. پوځ د پوځي دریځ له امله د پوځ غړو ته د رایې ورکولو حق هېڅکله نه و ورکړل شوی- د پوځ هر یوه غړي په واضیح او مطلق ډول د هغه وخت د شرایطو په پام کې نیولو سره چې د هېواد په تاریخ کې پېښ شوي وو د رایې ورکولو حق ترلاسه کړ. د متحده ایالاتو په ټولټاکنو کې د پوځي غړو د رایې ورکولو حقونو پورې اړوند مسئلې شاوخوا پر دوه نورو مسئلو متمرکزې وې: د غیر حضوري رایې ورکولو حق او د ټاکنو پورې اړوند فعالیتونو کې د بې پلویتوب شرایط. واشنګټن، ډي. سي. په ۱۸۰۱ ز کال کې واشنګټن، ډي. سي. ایالت د مریلینډ او ویرجینیا ایالتونو له یوې برخې رامنځته شو. د ویرجینیا یوه برخه د هغه ځای د اوسیدونکو په غوښتنه، په ۱۸۴۶ ز کا ل کې د غلامۍ د ساتنې او د دولت د بیا رغولو لپاره د کانګرس د قانون له مخې ویرجینیا ته وروګرځول شوه. کله چې مریلینډ د خپلې ځمکې یوه برخه کانګرس ته ددې لپاره وسپارله چې د هېواد د پلازمینې په توګه ترې کارواخیستل شي، کانګرس د مریلینډ د رایې ورکولو قوانینو ته نور دوام ورنه کړ. ځوانان په ۱۹۶۰ لسیزې کې د رایې ورکولو د حقونو درېیم غورځنګ بریالی شو چې د رایې ورکولو عمر له یوویشت څخه اتلس کلونو ته راټیټ کړي. فعالانو یادونه وکړه چې ډېری هغه نارینه چې د ویتنام په جګړه کې د جګړې لپاره چمتو شوي وو، ډېری یې ځوانان وو او دوی دا حق نه درلود چې د هغو مشرانو په هکله خپل نظر څرګند کړي کومو چې دوی یې جګړې ته لېږلي وو. ځینو ایالتونو لا پخوا د رایې ورکولو عمر کم کړی و: په ځانګړې توګه جورجیا، کینټکي او هاوايي، لا پخوا د یوویشت کلنو څخه کم عمر لرونکو کسانو ته د رایې ورکولو اجازه ورکړې وه. معلولیت په ځینو ایالتونو کې، هغه خلک چې په ذهني توګه بې کفایته ګڼل کېږي اجازه نه ورکول کېږي چې رایه ورکړي. د رایې ورکولو د حقونو متخصص میشل بشپ ویلي: موږ په متحده ایالاتو کې وروستی جمعیت یو چې تاسو کولی شئ زموږ د هویت له امله زموږ د رایې ورکولو حق واخلئ. د محافظه کارۍ په بهیر کې، خلک کولای شي د رایې ورکولو حق له لاسه ورکړي. په کالیفورنیا کې، ۵۸۹ په ۲۰۱۵ کال کې تصویب شو او دا انګیرنه یې رامنځته کړه چې د محافظه کارۍ په بهیر کې کسان کولی شي رایه ورکړي. د متحده ایالاتو سیمې د متحده ایالاتو اتباع او غیر تابعیت لرونکي اوسېدونکي چې د امریکا په ساموا، ګوام، شمالي ماریانا ټاپوګانو، پورټو ریکو یا د متحده ایالاتو ویرجن ټاپوګانو کې اوسېږي اجازه نه لري د متحده ایالاتو په ملي او ولسمشریزو ټاکنو کې رایه ورکړي، ځکه چې دا د متحده سیمې له متحده ایالاتو سره تړاو لري خو د ولسمشرۍ استازی نه لري. د متحده ایالاتو اساسي قانون د رایې ورکولو لپاره رایه ورکوونکی دې ته اړ کوي چې د ۵۰ ایالتونو څخه یو یا د کولمبیا په یوې سیمې کې اوسیدونکی وي ترڅو په فدرالي ټاکنو کې رایه ورکړي. لاسرسی فدرالي قانون لکه د امریکایانو د معلولیت قانون ۱۹۹۰ ، د ۱۹۹۳ د رایه ورکوونکو د ثبت ملي قانون ، یا موټر-ووټر قانون او د ۲۰۰۲ کال د امریکا د رایې قانون سره د ځینو ستونزو په حل کولو کې سره مرستې کوي. په متحده ایالاتو کې معلولین او غیر انګلیسي ژبې رایې ورکونکي د خپلو رایې ورکولو د حقوقو په هکله اندېښمن دي. ځینو څېړنو ښودلي چې د رایې ورکولو ځایونه د معلولیت لرونکو رایې ورکوونکو لپاره د لاسرسي وړ نه دي. د غیر تابعیت لرونکو کسانو رایه ورکول له ۴۰ څخه ډېر ایالتونه یا سیمې د خپلواکۍ د اعلامیې څخه مخکې مستعمرو په ګډون، په ځینو وختونو کې غیر امریکايي اتباعو ته اجازه ورکړې چې د استوګنې اړتیاوې پوره کړي په ځینو یا ټولو ټاکنو کې ګډون وکړي. دا په خپله متحده ایالاتو ته د کډوال کېدو د پیاوړي تداوم ښکارندویي کوي. ځینې ښارونه لکه شیکاګو، په مریلینډ کې ځینې ښارګوټي یا کلي نن ورځ غیر امریکايي اتباعو ته اجازه ورکوي چې د ښوونځي یا نورو سیمه ییزو ټاکنو کې رایې ورکړي. سرچینې