د افغانستان د جګړې پایلې
د افغانستان جګړه ۲۰۰۱- ۲۰۲۱ زکال وروسته له هغه چې طالبان او امریکا په قطر کې هوکړې ته ورسېدل او متحده ایالاتو له افغانستان څخه د خپلو ځواکونو ویستو ته مخه کړه؛ د طالبانو په بریا پای ته ورسېده. د دغې جګړې پایلې د افغانستان په سیاسي او ټولنیز نظام کې د پام وړ بدلونونو له مخې مشخصې کېږي، ځکه چې طالبان په ۲۰۲۱ زکال کې د کابل له سقوط وروسته یوځل بیا واک ته ورسېدل. د دغې جګړې په پایلو کې د متحده ایالاتو له خوا د روزل شوي افغان پوځ پاشل کېدل، د جګړې د اغېز له امله رامنځته شوی انساني او اقتصادي کړکېچ، د بهرنیو مرستو بندېدل، د افغانستان د ملي شتمنۍ کنګل کېدل او قحطي شاملېږي. ورته مهال د افغانستان په یو شمېر ولایتونو کې د طالبانو پر وړاندې د اسلامي دولت داعش او د جمهوريت غوښتونکو جګړې هم دوام لري. پایلې د افغان پوځ پاشل کېدل د ۲۰۲۱ زکال د اوړي په موسم کې له افغانستان څخه د بهرنیو ځواکونو د وتلو د بهیر له پیلېدو وروسته د افغانستان ملي پوځ د طالبانو د شدیدو بریدونو سربېره د دوحې د هوکړې له امله د سرتېرو په روحیه کې د کمزورتیا او د یو شمېر لوړپوړ چارواکو ترمنځ د پراخ فساد د شتون له امله تر ډېرې کچې وپاشل شو. هغوی خپلې پوستې پرېښودې او یا یې هم په یوځلي بڼه طالبانو ته وسپارلې او طالبانو ته یې اجازه ورکړه چې پریمانه هغو پوځي وسایلو، زغروالو موټرو او چورلکو ته لاسرسی ومومي چې متحده ایالاتو افغان پوځ ته ورکړي وو. د دوحې د هوکړې پر بنسټ چې باید د افغانستان یو شمېر ولایتونه طالبانو ته سپارل شوي وای، ډیر ژر د افغان ملي اردو سیمه ییزې قل اردوګانې یوازې د ۲۰۱ نمبر قول اردو او د کابل له ۱۱۱ فرقې پرته چې مرکزونه یې په کابل کې و، منحل شوې. ورته مهال کابل ښار د طالبانو له خوا کلابند شوی و. د ۲۰۲۱ زکال د اګست په ۱۵مه طالبان له څو خواوو کابل ته ننوتل؛ په همدغه ورځ افغان ولسمشر محمد اشرف غني هم په کابل کې له وینې بهېدنې څخه د مخنیوي په موخه جلا وطني غوره کړه او عربي متحده اماراتو ته ولاړ. ورته مهال راپورونه خپاره شول چې د افغان ملی امنیتي ځواکونو ډیری سرتېري په ډله ییزه بڼه ګاونډیو هېوادونو ته تللي؛ یو شمېر له دغو څخه په پښو او یو شمېر نور هم د افغان هوايي ځواک په الوتکو کې ولاړل. د همدغې ورځې د شپې په ۸:۵۵ بجو طالبان ارګ ته ننوتل؛ په ارګ کې یې خپل بیرغ اوچت کړ او د افغانستان د اسلامي امارت د بېرته واکمنېدو اعلان یې وکړ. د طالبانو د حکومت جوړېدل او د نړیوالې ټولنې له خوا د هغو په رسمیت پېژندل د ۲۰۲۱ زکال د سپټمبر په ۷مه د لومړي وزیر په توګه د محمد حسن اخوند په مشرۍ لنډ مهالی حکومت جوړ شو. طالبانو هڅه وکړه چې د ملګرو ملتونو سازمان ته خپل نوی استازی ولېږي خو د هغوی د استازي له منلو ډډه وشوه. که چېرې د هغوی استازی په ملګرو ملتونو کې ومنل شي دا به د نړیوالې ټولنې له خوا د دوی د حکومت د رسمیت پېژندلو په برخه کې لوی ګام وي. ورته مهال د تازه تاسیس شوي امارت د واکمنۍ پر مهال د دغه هېواد د اقتصادي وضعیت د خرابېدو او همدارنګه د سیاسي کړکېچونو له امله د دغې چارې ترسره کېدل ستونزمن ښکاري. د بشري حقونو د څار ډلې د راپور پر بنسټ چې د ۲۰۲۱ زکال په نومبر میاشت کې خپور شو، طالبانو واک ته له رسېدو وروسته په دریو میاشتو کې د افغانستان په څلورو ولایتونو؛ غزني، هلمند، کندهار او کندز کې د پخوانیو افغان امنیتي ځواکونو له ۱۰۰ څخه زیات غړي ووژل او یا یې هم تري تم کړل. د دغه راپور له مخې طالبانو د دغو ځواکونو استخدامي سوابقو ته د لاسرسي پرمټ د افغان امنیتي ځواکونو د افسرانو د نیولو او اعدام په موخه استخباراتي عملیاتو ته مخه کړې. ورته مهال ګڼ شمېر هغه افغان سرتېري هم ووژل شول چې په راتلونکو ورځو کې یې طالبانو ته د خوندیتوب د لیک د ترلاسه کولو په موخه مراجعه کړې وه. د پنجشېر کړکېچ د ۲۰۲۱ زکال د اګست په ۱۷مه د افغان ولسمشر لومړي مرستیال امرالله صالح د افغانستان د اساسي قانون پر بنسټ په پنجشېر کې له یوې عملیاتي اډې څخه چې د طالبانو له ولکې بهر وه، ځان یې د افغانستان ولسمشر وباله او ژمنه یې وکړه چې له هېواد څخه به د طالبانو د شړلو تر مهاله پوځي عملیاتو ته دوام ورکړي. د ولسمشرۍ اړوند د نوموړي ادعا د مقاومت د جبهې د مشر احمد مسعود او د ملي دفاع د پخواني وزیر بسم الله محمدي له خوا تائید شوه. د سپټمبر په ۶مه طالبانو وکولای شول د دغې درې ډېری برخې ونیسي، خو له دې سره هم د درې په یو شمېر جګو غرنیو برخو کې وسله وال مقاومت شتون درلود. د مقاومت کوونکو فعالیتونه د سپټمبر میاشتې تر نیمايي پورې په ټپه ودرېدل. د مقاومت د جبهې مشر احمد مسعود او امرالله صالح د همدغه کال د سپټمبر میاشتې په وروستیو کې ګاونډي هېواد تاجکستان ته وتښتېدل. د اسلامي دولت فعالیتونه د کابل په هوايي ډګر باندې د ۲۰۲۱ زکال له برید وروسته چې د اسلامي دولت داعش ترهګرې ډلې ته اړوندې د خراسان څانګې ترسره کړ، متحده ایالاتو او طالبانو هوکړه وه چې د داعش پر وړاندې به د نړیوالې مبارزې په اډانه کې له داعش جنګیالیو سره جګړه وکړي. له افغانستان څخه د متحده ایالاتو د ځواکونو له وتلو وروسته په افغانستان کې د داعش ډلې بریدونو زور واخیست چې تر ډېره یې هزاره مېشتې سیمې په نښه کړې. جنګي جرمونه د ۲۰۲۱ زکال په اکتوبر میاشت کې د نړیوالې جنايي محکمې مشر کریم احمد خان څرګنده کړه چې په افغانستان کې د جنګي جرمونو اړونده دوسیه پرانیزي. همدارنګه یې څرګنده کړه چې دغه محکمه به د متحده ایالاتو او د هغو د متحدینو جرمونه، د امریکا د پوځي خدمتونو د غړو د خوندیتوب د قانون او له دوستو هېوادونو سره د دوه ګونو هغو دوستانو هوکړو له امله وه نه څېړي چې د متحده ایالاتو پوځي پرسونل د نړیوال قضایي تعقیب څخه خوندي کوي. بشري جنایات د طالبانو له واکمنۍ وروسته لویدیځو هېوادونو له افغانستان سره خپلې بشردوستانه مرستې وځنډولې، همدارنګه نړیوال بانک او د پیسو نړیوال صندوق هم افغانستان ته د پیسو ورکړه ودروله. د بایډن ادارې د افغانستان د مرکزي بانک شاوخوا ۹ میلیارده ډالر شتمني کنګل کړه او په دې سره یې د متحده ایالاتو په بانکونو کې د افغانستان په میلیاردونو ډالرو ته د طالبانو د لاسرسي مخه ونیوله. د اکتوبر په میاشت کې د ملګرو ملتونو سازمان اعلان وکړ چې د افغانستان له ۳۹ میلیونه وګړو څخه څه باندې نیمايي یې د خوراکي موادو له شدید کمښت سره مخ دي. د ۲۰۲۱ زکال د نومبر په ۱۱مه د بشري حقونو څار ډلې راپور خپور کړ چې افغانستان د اقتصادي سیسټم د له منځه تلو او له ماتې سره د مخ بانکي سیسټم له امله له شدیدې قحطۍ سره مخ دی. سربېره پر دې د خوړو نړیوال سازمان هم په دغه هېواد کې د غذايي ستونزو اړوند ګڼ شمېر خبرداري ورکړل. له همدې امله نړیوالې ټولنې له افغانستان سره د ۱.۲ میلیارد ډالرو بشري مرستو ژمنه وکړه. د ۲۰۲۱ زکال د ډسمبر په ۲۲مه د ملګرو ملتونو امنیت شورا په داسې حال کې چې د طالبانو له لاسرسي څخه د مالي منابعو د لرې ساتلو په لټه کې و د رایو په اتفاق سره یې ناهیلو شوو افغان وګړو ته د مرستې رسولو په موخه د متحده ایالاتو وړاندې شوې طرحه تصویب کړه. ورته مهال د هند په ګډون بېلابېلو هېوادونو له افغانستان سره د غنمو مرسته وکړه. اقتصادي کړکېچ له جګړې وروسته د دغه هېواد ژوبل اقتصاد نور هم پسې ژوبل شو. د بندیزونو او همدارنګه د انرژۍ د لوړې بیې له امله په دغه هېواد کې د بې وزلۍ کچې زیاتوالی موندلی. په دغه هېواد کې اقتصادي کړکېچ وروسته له هغه رامنځته شو چې متحده ایالاتو پرېکړه وکړه د افغانستان د مرکزي بانک یا د افغانستان بانک ۹.۵ میلیارده ډالر شتمني کنګل کوي. دغې چارې د افغانیو په ارزښت پام وړ اغېز وکړ او له امله یې د افغانیو ارزښت په پریمانه کچه راکم شو. د دغه هېواد له ماتې سره مخ بانکي سیسټم لا پسې خراب شو او په دې سره د حوالو پر مټ د پیسو انتقال او همدارنګه نورو اقتصادي جرمونو پراختیا ومونده. د دغه اقتصادي کړکېچ له امله نږدې ۸۰ سلنه افغانان اړ شوي څو د خپل ژوند د لومړنیو اړتیاو د پوره کولو په موخه ځانونه پوروړي کړي. سرچينې