اوښتون (بیولوجي)
په بیولوجي کې، اوښتون یا موټېشن انګلیسي: د یوه اورګانیزم، ویروس یا غیرکروموزومي د جېنوم د نوکلیک اسید په لړۍ کې یوه ناڅاپي بدلون ته ویل کېږي. ویروسي جېنومونه کېدای یا ولري. اوښتون د یا ویروسي غبرګېدنې، میتوسیس، یا میوسیس یا د د تخریب نورو ډولونو لکه: د ماورای بنفش وړانګې پر وړاندې د واقع کېدلو لهامله د پیریمیدین دایمرونه پر مهال د تېروتنو په پایله کې رامنځته کېږي، چې کېدای شي وروسته په ترمیم کې له تېروتنو څخه اغېزمن شي په ځانګړې توګه، د مایکروهومولوجي په واسطه د څوکي یوځای کېدل، د ترمیم نورو بڼو پر مهال د خطا لامل وګرځي یا د غبرګېدنې د ټرانسلېشن سنتیز پر مهال خطا رامنځته کړي. سربېره پر دې، د جنتیک ګرځندویه عناصرو لهامله د د برخو الحاق یا حذف په پایله کې کېدای شي اوښتون رامنځته شي. موټېشنونه کېدای شي د یوه اورګانیزم د مشاهدې وړ په ځانګړنو فینوټایپ کې د پام وړ بدلونونه رامنځته یا رامنځته نهکړي. موټېشنونه د تکامل، سرطان، او د اتصالي تنوع په څېر د معافیت سیسټم د پراختیا په شمول، په دواړو طبیعي او غیرطبیعي بیولوجیکي بهیرونو کې ونډه لري. اوښتون د ټولو نوعو د تنوع وروستۍ سرچینه ده او داسې خام مواد رامنځته کوي چې د طبیعي ټاکنې په څېر تکاملي قوې ورباندې عمل کولای شي. موټېشن، په لړیو کې بېلابېل بدلونونه رامنځته کولای شي. د جېن موټېشنونه کېدای شي هېڅ اغېزه ونهلري، د یوه جېن محصول بدل کړي یا د یوه جېن له سمې یا بشپړې کارکړنې څخه مخنیوی وکړي. موټېشنونه کېدای شي په غیرجنتیکي برخو کې هم پېښ شي. د درزوفیلا د بېلابېلو نوعو ترمنځ د جنتیکي تنوع په هکله د ۲۰۰۷ز کال یوه مطالعه ښیي چې، که چېرې موټېشن د یوه جېن په واسطه په تولید شوی پروټین کې بدلون رامنځته کړي، پایله یې په احتمال سره ناوړه ده او اټکل کېږي چې د پوليمورفیزمونو سلنه امینو اسید ناوړې اغېزې لري او پاتې برخه یې کېدای شي خنثی حالت ولري یا څه ناڅه ګټوره وي. پر جېنونو باندې د اوښتون ناوړو اغېزو لهامله، اورګانیزمونه د ترمیم په څېر میکانیزمونه لري ترڅو لومړني حالت د اوښتلې لړۍ د بېرته راګرځولو لهلارې، له اوښتون څخه مخنیوی وکړي یا د پېښېدو په صورت کې یې اصلاح کړي. ټولیزه کتنه په معمول ډول د جنتیکي بیاترکیب لهلارې، په موټېشنونو کې کېدای شي د د لویو برخو تکثیر شامل وي. دغه تکثیرونه د نویو جېنونو د تکامل لپاره د خامو موادو اصلي سرچینه ده، چې په هرو میلیون کلونو کې، د ژویو په جېنومونو کې له لسګونو نیولې تر سلګونو جېنونو پورې تکثیر کېږي. ډېري جېنونو د ګډو والدینو د جېن لویو کورنیو پورې اړوند دي، چې د خپلو د لړۍ هومولوجي لهلارې د تشخیص وړ دي. نوي جېنونه په د بېلابېلو مېتودونو په واسطه تولیدېږي: تر ډېره د والدینو د جېن تکثیر یا موټېشن لهلارې یا د بېلابېلو جېنونو برخو د بیاترکیب لهلارې ترڅو نوي ترکیبونه د نویو کارکړنو لپاره رامنځته شي. دلته، پروټیني برخې د داسې معیارونو په توګه عمل کوي، چې هر یو یې جلا او ځانګړې کارکړنه لري او کولای شي له نویو ځانګړنو سره د نویو پروټینونو کوډ کوونکو جېنونو د تولید لپاره سره یوځای شي. د بېلګې په توګه: د انسان سترګه د رڼا حس کوونکو جوړښتونو د رامنځته کولو په موخه له څلورو جېنونو څخه کار اخلي: درې جېنونه د مخروطي حجرې یا رنګه لید او یو جېن د استوانهیي حجرې یا د شپې لید لپاره؛ څلور واړه جېنونه د یوه واحد میراثي جېن څخه رامنځته شوي دي. د یوه جېن یا ان د ټول جېنوم د تکثیر بله ښېګڼه دا ده چې د انجنیري زیاتېدنې کچه لوړوي؛ پهدې توګه د دې امکان رامنځته کېږي ترڅو په یوې جوړه کې یو جېن نوې کارکړنه ولري، په داسې حال کې چې پخوانۍ کاپي نسخه یې اصلي دنده ترسره کوي. د موټېشن نور ډولونه، کله ناکله، له پخوانۍ غیرکوډ کوونکې څخه نوي جېنونه رامنځته کوي. د کروموزومونو په شمېر کې بدلون کېدای شي د لا لوی اوښتون لامل وګرځي، چېرې چې د کروموزومونو دننه د برخې ماتېږي او وروسته بیاځلي ترتیب کېږي. د بېلګې په توګه: په هومینینا کې، دوه کروموزومونه د انسان کروموزوم د تولید لپاره ترکیب شوي دي؛ دغه ترکیب د انسانډوله بېزوګانو په نورو نسلونو کې رامنځته شوی نهدی او هغوی دغه جلا کروموزومونه ساتي. په تکامل کې، د داسې کروموزومي بیاترتیب ډېر مهم نقش، د وګړو توکمي اصلاح د احتمال کچې راښکته کولو لهلارې نویو نوعو ته د اوښتلو وګړو ترمنځ توپیر خورا زیات کړي او په پایله کې د دغو وګړو ترمنځ جنتیکي توپیرونه وساتل شي. د ترانسپوزون په څېر، د هغه لړۍ چې د جېنوم پر چاپېره خوځېدلای شي، د بوټو او ژویو د جنتیکي موادو یوه لویه برخه رامنځته کوي او کېدای شي د جېنومونو په تکامل کې اهمیت ولري. د بېلګې په توګه: د انسان په جېنوم کې د لړۍ له یوه میلیون زیاتې نسخې شتون لري او دغه لړۍ اوسمهال د جېن د بیان تنظیمولو په څېر کارکړنو ترسره کولو لپاره کارول کېږي. د دغو خوځېدونکو لړیو بله اغېزه دا ده چې د جېنوم دننه د خوځېدلو پر مهال، کولای شي شته جېنونه واړوي یا حذف کړي او په پایله کې جنتیکي تنوع تولید شي. نهوژونکي موټېشنونه د جېن زېرمې دننه سره راټولېږي او جنتیکي تنوع کچه لوړوي. د جېن زېرمې دننه د ځینو جنتیکي بدلونونو زیاتېدنه کېدای شي د طبیعي ټاکنې لهلارې راکمه شي، په داسې حال کې چې نور لا مطلوب موټېشنونه راټولېدلای او د تطبیقي بدلونونو لامل ګرځېدلای شي. د بېلګې په توګه: کېدای شي یو بورا یا پتنګ له نویو موټېشنونو سره نوی نسل تولید کړي. ډېرشمېر دغه موټېشنونه به هېڅ اغېزه ونهلري؛ خو کېدای شي یو موټېشن د بورا د راتلونکي نسل رنګ واړوي او لېدنه یې د ښکار کوونکو ژویو لپاره لا ستونزمنه یا اسانه کړي. که چېرې د رنګ دغه بدلون ګټور وي، د دغه بورا د ژوندي پاتي کېدلو او د نوي نسل تولیدولو احتمال لږ څه لوړ دی او د وخت په تېرېدو سره، د دغو موټېشن لرونکو بوراګانو سلنه کېدای شي لا زیاته شي. خنثی موټېشنونه هغو اوښتونونو ته ویل کېږي چې پایلې یې د یوه وګړي د اندامونو پر تناسب باندې اغېزه نهکوي. د دغو موټېشنونو شمېر کېدای شي د جنتیکي اوښتنې لهامله د وخت په تېرېدو سره زیات شي. باور پر دې دی چې ډېرې موټېشنونه د یوه اورګانیزم د اندامونو پر تناسب باندې د پاموړ اغېزې نهلري. همدا راز، د ترمیمي میکانیزمونه د دې وړتیا لري ترڅو ډېرې بدلونونه، مخکې تر دې چې د تلپاتو موټېشنونه په بڼه کې راڅرګند شي، اصلاح کړي او ډېري اورګانیزمونه د دایمي اوښتلو سوماتیکو حجرو د حذفولو لپاره میکانیزمونه لري. د اوښتونونو کچه د نوعو ترمنځ د اوښتونونو کچو ترمنځ د پام وړ توپیرونه شتون لري او هغه تکاملي قوې، چې په ټولیز ډول موټېشن ټاکي، د دوامدارو څېړنو سکالو ده. په انسانانو کې، د اوښتون کچه د هر نسل د یوه جېنوم لپاره کابو تر نوي اوښتونونه دي، پهدې معنی چې هر انسان کابو تر داسې نوي اوښتونونه راغونډوي چې په والدینو کې یې شتون نهدرلود. دغه شمېر د زرګونو درېکسیزو کورنیو مور او پلار او لږ تر لږه یو ماشوم د لړۍموندنې لهلارې ترلاسه شوی دی. د ویروسونو جېنومونه، د په ځای، پر بنسټ دي. د ویروسي جېنوم کېدای شي دوه څانګې د په څېر یا یوه څانګه ولري. په ځینو دغو ویروسونو کې لکه: د انسان د معافیت لهمنځه وړونکی یوڅانګهییز ویروس یا د غبرګېدنې عملیه په چټکۍ سره ترسره کېږي او داسې کوم میکانیزم نهشته چې جېنوم د دقت یا سموالي له اړخه وارزوي. دغه خطا منونکی بهیر ډېري وخت د اوښتونونو لامل ګرځي. سرچينې