تالېشي ژبه
تالېشي ژبه د یوې ژبې د ډلې نوم دی چې د ایران په شمال لویدیځ کې یوه له هغو ژبو څخه ده چې تالېش وګړي پرې خبرې کوي. تالشي ژبه د کسپین ژبو څخه یوه هم بلل کیږي. تاتي ژبه د ایران په شمال لوېدیځو ژبو کې تالشي ژبې ته تر ټولو نږدې ژبه ده. په دې ډول چې د ژبپوهنې ځينو سرچينو، لکه اثارو پوهانو دا دواړه د يوې ژبې ډلې ګڼلي دي. میلر په دې باور دی چې په څرګندو دلایلو سره ویلای شو چې تاتي او طالشي د هغو ژبو تسلسل دي چې لږ تر لږه د منځنۍ پارسي ژبې د پیل په وخت کې یې خبرې کولې. په هرصورت، د دې ژبو د تاریخ نښې نښانې د منځنۍ فارس څخه مخکې دوره کې شتون لري. څومره چې دا شواهد او نښې د پارتیان پهلوي ژبې سره د دغو ډیالوګونو مشترکات څرګندوي، دا هم د مادی او اوستا سره د دوی خورا نږدې اړیکې ښیي. ځکه چې د پهلوي ژبې او لرغونو ژبو لکه مدي او اوستا تر منځ توپير همدومره دی چې له دغو ژبو سره د تاتي او طالشي تر منځ ورته والی او توپير دی. د تالېشي او نورو ایراني ژبو پرتله کول ټات، تالاش او مازندراني ژبې خبرې کوي چې په ډیری مواردو کې له پارسي سره توپیر لري او د مادی، پارتیان او اوستا سره ورته دي. تالشي ژبه د لوری ، اوستا او کرد ژبو سره ورته ده. له همدې امله، دا ټولې ژبنۍ ډلې د شمال لویدیز ایراني ژبو په کټګورۍ کې نږدې ځای لري. خو فارسي ژبه د خپل توپیر له امله د سویل لویدیځ ایراني ژبو په کتګورۍ کې ځای لري. په هرصورت، د تالشي ژبه د سویلي ایران د خلکو ژبې سره ډیره ورته ده ایچمي ژبه چې د ایران د سویل لویدیز څانګې څخه ده. تالېشي او نورې شمال لوېدیځې ایراني ژبې د لاندنیو ژبو ترڅنګ، تالشي ژبه د ایران د شمال لویدیز ژبو کټګوري جوړوي: د تالېشي - تاتي ژبې ډله د کوردي ژبې ډله د زازا-ګوراني ژبې ډله د سیمناني ژبې ډله د لیکي ژبې ژبنۍ ډله د ایران د مرکزي ژبې ډله د کسپین سمندرګي ژبنۍ ډله د اورموري - پراچي ژبې ډله د خلج ژبې ډله د تالېشي ژبې جغرافيايي وېش د تالېش وینا کوونکي په عمده توګه تالېش وګړي دي. دوی د ګیلان ولایت په لوېدیځ کې ژوند کوي، د اردبیل ولایت د نیمین ښار په پنځو کلیو انباران-مین آباد-جد-میرزاناق-ګولشن او همدارنګه د د اذربایجان جمهوریت د استارا - لیریک - لنکران - مسالي - یردملي - جلیل آباد سیمو کې ژوند کوي. د تالېشي ژبې وينګ د سومیسارا او فومان ولایتونو د تالش نیشین په سیمو کې د قضیو مطالعې ښیي چې د ګیلک نیشین ګاونډیو کلیو تلش یا ورته لغتونه کاروي، کوم چې د ګیلکي څخه توپیر لري. حمدالله مصطفي د ګیلان د خلکو او پهلوي ژبې سره د هغه د نږدېوالي په اړه هم یادونه کوي. هغه د تالېش د خلکو په اړه داسې تشریح کوي: د ا قوم د امام شافعي په مذهب دي،سپین مخونه لري، ژبه یې پهلوي او ګیلاني پورې تړلې ده. د دوی د هڅو په منځ کې، یو پیاوړی ژبنی توپیر شتون لري - د نورو ژبو د نفوذ په تناسب. په شمالي تالاش کې، د استاراي ، لنکراني ، مسالي او لیریکي انباراني پنځه ژبې لیدل کیدی شي. په جنوبي تالش کې، د استارا په شاوخوا سیمو کې، د تالشي ژبه د ترکي ژبې سره مخلوط شوې، او د مسال په سیمو کې د شاوخوا کلیو، مکلوان ، مسیلح کلا او تالش دواب پورې ، یوه ډیره مستند تالشي ژبه ویل کیږي، چې البته د هغې څخه اغیزمنه شوې ده. د دوی له خوا د ګیلکنشین سیمو ته د نږدې والي له امله او تر ټولو مستند دی، دا بولۍ د مرکزي تالاش یا تالاشډولاب سیمې پورې اړه لري ځکه چې په وروستیو وختونو کې یې خلک په غرونو کې اوسیدل او د نورو توکمونو سره یې لږ اړیکه درلوده. . د تالشيانو په منځ کې یوازینۍ ژبه چې د شمال لویدیز ژبو سره تړاو نلري او د تالشي ژبې سلسله ته ننوتلې او خورا متنوع یې ترکي ژبه ده . دا مسله په شمالي تالش او د ایران په استارا کې په کلکه لیدل کیږي. د تالېش وګړي په دوه برخو وېشل کېدی شي: مجرد خلک چې په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او مسلک یې کرنه ده او د تالېش په نوم یادیږي. او تالېشانان چې د خپل ژوند په اوږدو کې له کمپ څخه بل کمپ ته او له کمپ څخه بل کمپ ته هجرت کوي او له لرغونو زمانو راهیسې د هغوی دنده د څارویو پالنه وه، خو اکثره یې بزګران دي، په لسمه پېړۍ کې یې تالشانو ته سفرونه کړي وو. د ارتاویل اردبیل د تالېشان او همدارنګه د تبریز په هغه وخت کې د تات او تالېش قبیلې یادونه شوې، کله چې دوی د وخت په تېرېدو سره ورک شول او د ازري ویناوالو سره ځای په ځای شول. په عموم کې د تالېشي ژبې لغاتونه او تلفظونه په درېوو برخو وېشل کېدی شي: - شمالي وينګ ګشتاسبي ۲- مرکزي وينګ ۳- سويلي وينګ دولابي تالېشي ژبه په تالېش ګشتاسبي وينګ کې د تالېشي ژبه د ګشتاسبي وينګ کې ، د پخواني شوروي کارګرانو په ۱۹۳۱-۳۵ کلونو کې د ځان لپاره د لاتیني حروفو پر بنسټ یو الفبا جوړه کړه او د لومړي ځل لپاره یې په خپله ژبه کې د دې الفبا په کارولو سره ادبیات، اثار، اثار او درسي کتابونه خپاره کړل. په مکتبونو کې رسم الخط او ژبه پخپله تدریس کیږي. په لنکران کې د پیډاګوجي پوهنتون حتی د تالشي څانګه هم وه. خو د ۱۹۳۵ کال نه وروسته د هغه دور د سیاسي پرمختګونو سره سره د تالشان وطني او کلتوري فعالیتونه پای ته ورسیدل. په تالاشي ژبه د کتابونو او مجلو د خپرېدو مخه ونيول شوه. لوړې زده کړې او د تالشي ښوونځي وتړل شول او د تالشي پوهان قزاقستان او نورو ختیځو جمهوریتونو ته جلاوطن شول. په - کې، د دوی په زرګونو کورنۍ د تالاشان د ځپلو او جلا کولو په وخت کې موغان ته کډه شوې. ګرامر ضمیرونه په تالېشي ژبه کې ضمیرونه په دریو برخو وېشل شوي دي: موضوعي ضمیرونه، غیر فعال ضمیرونه، او ملکیت ضمیرونه. لازم فعل په لاندې جدول کې، د خوب کولو فعل د تالېشي ژبې دپره سري وينګ له مخې په مختلفو زمانو کې کارول کیږي. دا د رضوانشهر د پیریسر په وينګ ولاړه ده لغتونه پايليکونه سرچینې مستوفی، حمدالله به اهتمام دکتر محمد دبیرسیاقی، نزه القلوب، تهران، ص. ۱۰۷.-- .-:.-- :.-- .-::::.-- .-- :..-.--..--: . -:-:.-- .-- .-- .-- :..---.----..--: . -:-:.-- .-- :..---.----..--: . -:-:.-- .-- .-- .-- .-- .-- .-- .-- -: . -:-:.-- .-.-- .-:.-- .- .-- .- -: :.-- .--:-:.-- .---:.-- .-.-- .-.-- .--:.-- .--.-- .----:..-- .--.-- .----:. بر پایهٔ کتاب: تالشان از دوره صفویه تا پایان جنگ دوم ایران و روس نوشته حسین احمدی، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، تهران ۱۳۸۰. بر پایهٔ کتاب: تاریخ گیلان پس از اسلام نوشته قربان فاخته د ايران ژبې ايرانۍ ژبې ايراني پاچايان تالېش وګړي ژبه ژبې ژبپوهان