سېکېزم په افغانستان کې
د معاصرې دورې پر مهال په افغانستان کې سېکېزم د افغانستان هغه لږ شمېر وګړو ته محدودېږي چې تر ډېره په لویو ښارونو کې استوګن دي؛ دوی تر ډېره په جلال آباد، غزني، کابل او تر یو کچې هم په کندهار او خوست کې ژوند کوي. سېکان په افغانستان کې تر ډېره هغه پېژندل شوي اقلیت غیر مسلمانان دي چې د افغانستان په وروستي تاریخ کې دولتونو او سیاسي ډلو په عموم بڼه د د دوی پر وړاندې ښکاره تبعیض ته شا نه ده ټیټه کړي؛ له دې سره هم په دغه هېواد کې د ۱۹۷۸ زکال را وروسته جګړو د دوی پر ژوند جدي اغېز لرلی. په افغانستان کې د سېکانو د ټولنې ریښه په پراخه کچه دوه جریانونو ته اړوندېږي؛ یو له دغو څخه د دغه هېواد پښتو او دري ژب ویونکي بومي وګړي دي او د هغو کسانو له اولادې څخه دي چې په ۱۵۲۰ زکال کې افغانستان ته د سېکېزم د بنسټګر ګورو نانک په راتلو سېکېزم ته اوښتي دي. دویم جریان یې د سیکانو له راتلونکې سترواکۍ سرچینه اخلي چې د لویدیځ پر لور مخته تلل او د سېک سوداګرو لپاره یې کندهار او کابل ته سوداګریزې لارې جوړولې؛ دغه ډله سېکان بیا د پنجابي ژبې په هندکو لهجه خبرې کوي. د دغه مختلط نسب لرلو له امله د افغانستان سېکان مختلفې قومي ژبنۍ ریښې لري چې په دغو کې پښتانه، هندکوان یا پنجابیان شامل دي. د ۱۹۷۰مې لسیزې د سر شمېرنې پر بنسټ په افغانستان کې د سېکانو شمېر له ۲۰۰ زرو څخه تر ۵۰۰ زرو تنو پورې وښودل شو د افغانستان د ټولو وګړو له ۱.۸٪ څخه تر ۴.۶ سلنه برخه یې جوړوله، په همدې بنسټ دغه مهال د هغو هېوادونو په کتار کې شامل و چې زیات شمېر سېکان یې لرل. د دوی شمېر په افغانستان کې د جګړې د پیل را وروسته مخ پر کمښت شو. په ۲۰۱۳ زکال کې اټکل وشو له ۱۹۷۹ زکال وروسته په افغانستان کې سر شمېرنه نه ده شوې چې په افغانستان کې د سېکانو ۱۲۰۰ کورنۍ یا ۸۰۰۰ تنه ژوند کوي؛ په ۲۰۱۹ زکال کې دغه شمېره ۱۰۰۰ تنه وښوول شوه د افغانستان په ولسي جرګه کې د افغان سېک استازي نریندر سینګ خالصه په خبره چې بیا په ۲۰۲۰ زکال کې یې ټولیز شمېر، په کابل کې د سېک سوداګر راج سوتاکا په خبره له اویا څخه تر اتیا کورنیو پورې ورسېد چې شاوخوا ۷۰۰ تنه کېدل. اوس مهال په زرګونو تنه افغان سېکان په هند، بریتانیا، متحده ایالاتو او کاناډا کې ژوند کوي. موجودیت کابل د ۱۹۸۰مې لسیزې پر مهال په کابل کې څه باندې ۲۰۰۰۰۰ سیکانو ژوند کاوه خو په ۱۹۹۲ زکال کې د کورنۍ جګړې د پیل له امله د هغوی ګڼ شمېر اړ شول له هېواده بهر کډه وکړي. د کورنۍ جګړې پر مهال په کابل کې د سېکانو له اتو درمسالونو څخه اووه یې ویجاړ شول. یوازې د کابل په کارته پروان سیمه کې د هغوی درمسال له جګړې څخه تر یوې کچې جوړ پاتې شو. دوی اوس مهال د کابل په کارته پروان سیمه او همدارنګه د کابل د زاړه ښار په یو شمېر برخو کې ژوند کوي. په کابل ښار کې د استوګنو سېک وګړو کره شمېره مالومه نه ده. جلال آباد د ۲۰۰۱ زکال پر مهال په جلال آباد کې ۱۰۰ سېک کورنیو ژوند کاوه چې د غړو شمېر یې شاوخوا ۷۰۰ تنو ته رسېد او د دغه ښار په دوه لویو درمسالونو کې یې عبادت کاوه. د دوی د افسانو له مخې په دغه ښار کې لرغوني درمسالونه د ګورو نانک دیو د لیدو د لمانځنې د یاد په موخه جوړ شوي دي. د ۲۰۱۸ زکال د جولای په لومړۍ نېټه شاوخوا ۱۰ سېک وګړي د جلال آباد ښار د لومړۍ حوزې په بازار کې د موخه ییز ځانمرګي برید ښکار شول. د دغه برید مسئولیت د داعش ډلې سیمه ییزې څانګې پر غاړه واخیست. کندهار په کندهار ښار کې ډېر لږ سیک وګړي شتون لري چې په ۲۰۰۲ زکال کې یوازې ۱۵ کورنیو په دغه ولایت کې ژوند کاوه. تاریخ لومړنۍ تاریخچه ګورو نانک په ۱۵مې پېړۍ کې کابل ته سفر وکړ. نوموړی په سنتي ډول په افغانستان کې د پیر بلاګردان په توګه پېژندل کېږي. یو شمېر پخوانیو کهتري سېکانو په افغانستان کې د سوداګریزو موخو لپاره ځانته مستعمرې جوړې او هغه یې وساتلې. وروسته بیا د سېکانو د کنفدراسیون مثل او افغان دراني سترواکۍ ترمنځ نښتو یو شمېر اندېښنې رامنځته کړې. سربېره پر دې سېکانو د ۱۹مې پېړۍ پر مهال په افغانستان باندې د بریتانیا د سترواکۍ په بریدونو کې د بریتانوي پوځ د سرتېرو په توګه خدمت وکړ. ۲۰مه پېړۍ په ۱۹۴۷ زکال کې د هند له تجزیې وروسته په افغانستان کې د سېک وګړو شمېر زیات شو ځکه چې سیک کډوال د نوي تاسیس شوي پاکستان له پوټهوهار سیمې څخه دلته راوتښتېدل. سېکانو له ۱۹۳۳ زکال څخه تر ۱۹۷۳ زکال پورې د محمد ظاهرشاه د واکمنۍ او بیا د شوروي تر ملاتړ لاندې د پیاوړي سېکولر حکومت پر مهال ډېره وده وکړه. جګړې په ۱۹۸۰مه لسیزه کې د افغان شوروي د جګړې پر مهال ډیری افغان سېکان هند ته وتښتېدل، چېرې چې د ټولې نړۍ ۹۰ سلنه سېک وګړي ژوند کوي؛ بیاځلي له دې څخه هم په زیاته کچه سېک وګړي هغه مهال هند ته کډه شول چې په ۱۹۹۲ زکال کې د ډاکټر نجیب الله حکومت سقوط وکړ. په ټول هېواد کې د سېکانو درمسالونه، د جلال آباد په جګړه ۱۹۸۹ زکال او د ۱۹۹۰مې لسیزې په کورنۍ جګړه کې ویجاړ شول، یوازې د کابل په کارته پروان سیمه کې یې یو درمسال جوړ پاتې شو. د طالبانو د واکمنۍ پر مهال سېکان تر تعقیب لاندې و او اړ کړای شول څو جزیه ورکړي. طالبانو د مړو د سوزولو اړوند د سېکانو دود هم منع اعلان کړ او د هغوی د مړو د سوزولو ځای یې ړنګ کړ. له دې سربېره هغوی اړ و چې د پېژندو په موخه ژېړې او یا هم خپلې سنتي جامې واغوندي. ۲۱مه پېړۍ د دود له مخې سېکان خپل مړي سوزوي، هغه چاره چې د اسلام په مبارک دین کې انساني کرامت ته سپکاوي کوونکې بلل کېږي. د مړو د سوزولو چاره د افغان سېکانو ترمنځ په یوه مهمه موضوع اوښتې، ځکه چې د دوی د مړو سوزولو ځایونه په ځانګړې توګه د کابل په قلاچې سیمې دوی ته اړوند ځای چې له یوې پېړۍ راهیسې سېکانو د مړو په سوزولو کې ترې ګټنه کړې؛ د سیمې وګړو ترې نیولی چې اکثریت مسلمانان دي. په ۲۰۰۳ زکال کې سېکانو د دغه ځای اړوند د افغانستان دولت ته شکایت وکړ او څرګنده یې کړه چې دوی مجبور دي خپل مړي د سوزولو په موخه پاکستان ته ولېږي، همدا و چې د افغانستان د حج او اوقافو وزارت د موضوع څېړنې ته مخه کړه. له څېړنو وروسته دغه ځای په ۲۰۰۶ زکال کې بېرته سېکانو ته وسپارل شو؛ ورته مهال په ۲۰۰۷ زکال کې د دغې سیمې وګړو هغه مهال له سېکانو سره شخړه وکړه چې دوی د خپل یوه مشر د سوزولو چارې په دغه سیمه کې ترسره کولې له همدې امله پولیس صحنې ته ننوتل او د دغه مړي د سوزولو مراسم د پولیسو په شتون کې ترسره شول. له ۲۰۱۰ زکال را وروسته داسې راپورونه شتون لري چې په کابل کې سیمه ییز وګړي تر ډېره پورې سېکانو ته د مړو سوزولو اجازه نه ورکوي. له دې سره په افغانستان کې د سېکانو ټولنه لاهم له یو لړ نورو ستونزو سره ښکېل ده، خو په دغو ستونزو کې تر ټوله لویه یې هماغه د مړو د سوزولو اړوند ده. د ۲۰۱۳ زکال په سپټمبر میاشت کې افغان ولسمشر حامد کرزي هغه تقنیني فرمان لاسلیک کړ چې د سېکانو لږکۍ ډلې ته یې د افغانستان په ملي شورا کې یوه څوکۍ ځانګړې کړه، خو دغه فرمان د پارلمان له خوا رد شو. دغه فرمان بالاخره د ۲۰۱۶زکال په سپټمبر میاشت کې د کرزي د ځای ناستي ولسمشر محمد اشرف غني د واکمنۍ پر مهال د کابینې په تصویب نافذ شو. په راتلونکو پارلماني ټاکنو نرندر سینګ خالصه د افغانستان د ولسي جرګې څوکۍ خپله کړه. د ۲۰۱۸ زکال په جون میاشت کې پر سېکانو باندې د جلال آباد له خونړۍ پېښې وروسته ولسمشر حامد کرزی او ولسمشر محمد اشرف غني دواړه د کارته پروان درمسال ته له سېکانو سره د غمشریکۍ په موخه ورغلل. ولسمشر غني د هېواد سېکان او هندوان د ملت ویاړ وبلل او په یوه بله غونډه کې یې هغوی د افغانستان د تاریخ نه جلا کېدونکې برخه وګڼل. په ۲۰۲۱ زکال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په دغه هېواد کې د سېکانو شمېر په شدیده کچه راکم شو؛ ګڼ شمېر افغان سېکانو نورو هېوادونو ته پناه یووړه او یو شمېر نور یې هم هڅه کوي ځانونه له افغانستان څخه وباسي. سرچينې