چنگېز خان
چنګیز خانله ۱۱۵۸ کال نه د ۱۲۲۷ ز کال د اګست تر ۱۸مې پورې چې د تمیوچين په نوم زېږېدلی، د مغولي سترواکۍ بنسټ اېښودنکی او د هغې لوی خان سترواک دی چې نوموړې سترواکي د هغه له مړینې وروسته په تاریخ کې تر ټولو لویه نېښتې سترواکي شوه. چنګیز خان د شمال ختیځې آسیا د کوچیانو قومونو په یوځای کولو سره واک ته ورسېد او کله چې وروسته د مغولیانو عمومي واکمن چنګیز خان اعلان شو، نوموړي د مغولیانو یرغلونه پیل کړل، چې په پایله کې یې د یوریشیا ډېره برخه تر واک لاندې راوسته، چې په لوېدیځ کې تر پولنډ او په سویل کې ترمصر پورې پراخه وه. د نوموړي لویې لښکر اېستنې د قره خیتای، خوارزمیانو او د لویدیځ ژیا او د جین د کورنیو پر وړاندې وې او د منځنیو پیړیو پر ګرجستان، کیوان روس او پر بلغاریا یې بریدونه ترسره کړل. په سیمه ییزو تاریخونو کې چنګیز خان او د هغه سترواکي وېروونکی شهرت لري. د منځنیو پیړیو ډېری تاریخ پوهان او عصري تاریخ لیکونکي د چنګیز خان فتوحات د بې سارې ورانۍ لامل ګڼي چې د لویو ډیموګرافیکي بدلونونو او د ډله ییزو وژنو او لوږې په پایله کې د نفوسو د سخت کمښت لامل شول. یو محافظه کار اټکل وایي چې: نږدې څلور ملیونه ملکي وګړو په داسې حال کې چې نورې شمېرې وایی چې له څلوېښتو نه تر شپیتو ملیونو وګړو د چنګیز خان د نظامي خوځښتونو په پایله کې خپل ژوند له لاسه ورکړی دی. برعکس، د کوچو د پاچهۍ بودايي اویغور وګړو، چې په خپله خوښه یې د قره ختای سترواکۍ پرېښوده او د مغولیانو تابع شول، چنګیزخان ته د یو آزادي غوښتونکي په سترګه ګوري، خو چنګیز خان د مغولي سترواکۍ له لاري د دود، ټیکنالوژۍ او افکارو د لوی خپراوي لپاره د پخوانیو رنسانس سرچینو له خوا د مثبت ټکي او د درناوي وړ ګڼل کېږي. مغولي سترواکۍ د لوی خان د ژوند په پای کې د منځنۍ اسیا او چین ډېره برخه ونیوله. چنګیز خان د خپلو فوق العاده پوځي بریالیتوبونو له امله ډېری د ټولې زمانې د سترو فاتحانو له ډلې نه ګڼل کېږي. له خپلو پوځي لاسته راوړنو هاخوا، چنګیز خان مغولي سترواکۍ ته په نورو برخو کې هم پرمختګ ورکړ. نوموړي پریکړه وکړه چې د اویغورلیکدود رسم الخط د سترواکۍ د لیکلنیز سیستم په توګه ومنل شي. هغه د مغولیانو په سترواکۍ کې منصب د وړتیا پر بنسټ عملي کړ او دیني زغم یې وهڅاوه. د شمال ختیځې آسیا کوچي قومونه یې متحد کړل. اوسنی منګولیا نوموړۍ د دې هېواد بنسټ ایښودونکی بولي. هغه تر یوه همغږي سیاسي چاپیریال لاندې د ورېښمو د لارې د راوستلو له امله هم ستایل کېږي. دې کار د شمال ختیځې اسیا، د مسلمانانو سویل لویدیځې اسیا او عیسوي اروپا ترمنځ یو څه اسانه اړیکې او سوداګري را منځ ته کړه، چې د درې واړو سیمو دودیز لیدلوري یې پراخ کړل. نوم او سپلېنګ د پټ تاریخ پر بنسټ: تیموچین د تاتار مشر تیموچین اوګي د نوم له امله نومول شوی چې د هغه پلار هغه مهال نیولی و. د پاول پېلیوت له قوله: د تیموچین نوم د ترکي-مغول تمیورسین سره سمون لري چې د پښآهنګر په معنا دی. په هغه ځای کې داسې دود شتون درلود چې چنګیز خان یې د آهنګر په توګه ګاڼه، که څه هم بې بنسټه ښکاري، خو د دیارلسمې پېړې په نیمه کې یې شهرت پیدا کړ. د وړیار لقب چنګیز خان ښایي د د ترکي تنګیز نه اخیستل شوی وي، چې د سمندر په معنا دی، چې په تحت الفظي توګه د سمندري واکمن دی او په سبمولیک ډول د نړیوال واکمن په توګه تعبیر شوی دی. چنګیز خان په مختلفو ژبو کې په بېلابېلو بڼو لیکل کېږي، لکه په منګولیایې کې: ، په انګلیسي کې: ، په چینایي کې: ، په پینین کې: ، په ترکي کې: ، په روسي کې: - - او داسې نور. تیموچین په ساده چینایي کې: او په دودیزه چینایي کې: او په پینین کې: لیکل کېږي. کله چې قوبلای خان په ۱۲۷۱ ز کال کې د یوان د کورنۍ بنسټ کېښود، هغه خپل نیکه اړ کړ چې چنګیز خان په رسمي سندونو کې ولیکي او هغه ته یې د معبد نوم تایزو په چینایي کې: ، او له مرګ وروسته نوم سترواک شینګوا په چینایي کې: نوم ورکړ. کلوګ خان وروسته د چنګیز خان لقب د سترواک فاتیان قیون شینګوا چینایي: ته پراخ کړ. له دې امله چنګیز خان ته په چینایي تاریخ کې د یوان تایزو د یوان سترواک تایزو چینایي: هم ویل کېږي. پخوانی ژوند زېږون او نسب چنګیز خان ښایي په ۱۱۶۲ ز کال کې د بورخان خلدون غره و د اونون او کرلین سیند ته نږدې په دیلیون بولدوګ او اوسنۍ شمالي منګولیا کې اوسنۍ پلازمېنې اولانباتار ته نږدې زیږېدلی وي. د مغولیانو پټ تاریخ بیانوي چې: تموچین د زېږون په وخت کې په خپل لاس کې د وینې ټوټه نیولې وه، چې دا یوه دودیزه نښه ده چې د هغه برخلیک د یوه لوی مشر په توګه ټاکل شوی و. هغه د خپل پلار یسوګي د دویمې ښځې هویلون لومړی زوی و، چې د خاماګ مغول په ټولنه کې د کې د کیاد مشر و او د کرایټ قبیلې د توغرل ملګری و. د یسوخي قبیله بورجیګین وه او هویلون د چنګیرخان د قبیلې د اولخونت له فرعي نسب نه و. دوی د نورو قومونو په څېر کوچیان وو. د تیموچین غوره شالید، هغه ته لاره هواره کړه چې له نورو مغول قبیلو نه مرسته وغواړي او په پای کې یې یوځای کړي. چنګیزخان د پلار له اړخه د قابل خان، امباغي او هاتلو خان سره نسب لري، چې دوی د خاماګ مغول د ټولنې مشري کوله او د بوندوچار منخاګ ۹۰۰ ز کال زامن وو. کله چې په ۱۱۶۱ ز کال کې د جورچین جین کورنۍ خپل ملاتړ له مغولو نه تاتاریانو ته بدل کړ، هغوی قابل خان له منځه یووړ. د چنګیز خان پلار، یسوګي د کیات بورجیګین قبیلې مشر او د امباغای او هاتلوخان له خوا د خوشال خان، امباغی او هوتولا خان وراره د مغولیانو د کورنۍ د مشر په توګه راڅرګند شو. دا درېځ، د تایی چیود قبیلې له خوا له مخالف سره مخامخ شو، چې د امباغی مستقیم نسل و. کله چې تاتاریان له ۱۱۶۱ ز کال نه وروسته ډېر ځواکمن شول، جین له تاتارانو نه خپل ملاتړ کرایتانو ته بدل کړ. مخينه زوكړه په هغه وخت كې د ليكدود د كمښت له امله د تيموجن چنگېزخان د زېږېدنې او كوشنيتوب په اړه څه كره مالومات په لاس كې نشته، مگر كومې سرچينې چې دده د ژوند په اړه يوڅه مالومات وړاندې كوي، هغوي هم پرې چندانې باوري نه ول. سرچینې د مغولو امپراتوري د ۱۲ پېړۍ زېږېدنې د ۱۲۲۷ ز. کال مړينې