صنعتي کېدل
صنعتي کېدل صنعتي کول د ټولنيزو او اقتصادي بدلونونو یوه دوره ده چې د کرنيزي ټولنې یوه بشري ډله یې صنعتي ټولنې ته بدله کړه، چې په دې کې په پراخه توګه د اقتصاد بېرته منظم کول هم شامل و. تاریخ ته په کتو د صنعت کارۍ وده د هغو صنعتونو په زیاتوالی پورې تړاو لري، کوم چې چاپېریال ککړوي او د فوسیل تیل یې په واک کې دي. په دوامدارې پراختیا او شني صنعتي پالیسي تمریناتو باندې په ډېره کچه تمرکز سره ، صنعتي کېدل په زیاتېدونکي توګه ټیکنالوژیک خوځښتونه لري او ورسره په ډېرو پرمختللو او واضح ټیکنالوژي کې مستقیمي پانګونې شاملې دي. د اقتصاد بیا منظم کول، له ټولنیز او اقتصادي پلوه ډېرې غیرارادي پایلې لري. لکه څنګه چې د صنعتي کارکوونکو عاید لوړېـږي، د هر ډول مصرفي توکو او خدمتونو بازارونه پراخېـږي ، صنعتي پانګونې او د اقتصادي ودې خوځښت ته لاره هواروي. له دې ور هاخوا د کورنۍ جوړښت بدلون ته اړتیا لري، ځکه سترې کورنۍ نور دې ته نه دي چمتو چې په یوه کور کې په ګډه سره ژوند وکړي. مخینه د لومړني صنعتي کېدلو له وروستۍ پړاو وروسته، د کرنې څخه صنعتي اقتصاد ته لومړنۍ بدلون د صنعتي انقلاب په نوم پېـژندل کېـده او د اتلسمې پېـړۍ څخه د نولسمې پېـړۍ تر لومړیو پورې د اروپا او شمالي امریکا په ځېنو سیمو کې پیل شو. په بریټانیا کې د پيلېدلو وروسته په بلجیم، سویس، جرمني او فرانسه کې هم دا صنعتي انقلاب پیل شو. د دې لومړني صنعتي کېدلو ځانګړتیاووي د ټیکنالوژی وده وه، د کلیوالي کار څخه صنعتي کار ته بدلون، مالي پانګونې په نویو صنعتي جوړښتونو کې او هم د دې اړوند نظریو او شعور کې نوي لومړني پرمختګونه وو. وروسته مبصرینو دا د لومړي صنعتي انقلاب په نوم یاد کړ. دویم صنعتي انقلاب د نولسمې پېړۍ په نیمايي کې د بخار ماشین اصلاح کولو وروسته، د داخلي تیلو د انجن اختراع، د برېښنا اداره کول او د کانالونو جوړول، د ریل پټلۍ ، بريښنايي کرښې او داسې نور بدلونونه ښیي. د تخنیکي سیسټم له جوړېدو سره دغه پړاو پياوړی شو. د ډبرو سکرو، پولادو جوړولو او د نساجۍ کارخانو کورونه د کار په ځایونو بدل کړل. د شلمې پېړۍ په پای کې، ختیځه آسیا د نړۍ یوه تر ټولو نوې صنعتي سیمې باندې بدله شوه. د بریکس هېوادونه برازیل، روسیه، هند، چین او سویلي افریقا د صنعتي کېدو بهیر پر مخ وړي. د صنعت د نوي کولو په برخه کې او د تصدۍ د پرمختګ لپاره کافي ادبیات موجود دي. په ختیځه اسیا کې صنعتي کېدل د ۱۹۶۰ ز لسيزي او ۱۹۹۰ ز لسیزي تر منځ، څلور اسیایي پړانګان هانګ کانګ، سنګاپور، سویلي کوریا او تایوان په چټکۍ سره صنعتي شول او په ډېره لوړه کچه یې وده وکړه. ټولنیزي پایلې صنعتي انقلاب په ټولنیزو جوړښتونو کې په ډېره کچه بدلونونو سره مل و، اصلي بدلون د کرنې د کار څخه د کارخانې اړوند کارونو ته بدلېدل و، چې دې کار یو طبقه ييز جوړښت رامنځته کړ چې عام وګړي د کار او ګټې د کتګورۍ توپیر وکړي. دې کار د کورنۍ جوړښت ړنګ کړ، ځکه چې ډېری خلک ښارونو ته لاړل او د کرنې سیمي یې پرېښودي. په پایله کې د ناروغیو د لېـږد لامل شوي. په ټولنه کې د ښځې ځای د کور له مشري څخه په کار ګومارل شوي کارکوونکې بدل شو او له دې سره په هره کورنۍ کې د ماشومانو شمېر را ښکته شو. په دې سربېره صنعتي کېدل د ماشومانو د کار د قضیو په ډېرېدو او وروسته د ښوونې او روزنې سیسټمونو کې مرسته وکړه. ښاري کول لکه څنګه چې صنعتي انقلاب د کرنيزي ټولنې څخه یو بدلون دي ، همداسې خلک هم د کار په لټه کې له کلیو څخه هغه ځای ته کډوال شول چېرې چې کارخانې جوړې شوې وي. د کلیوالو وګړو دغه بدلون د ښاري کېدلو او د ښارونو په نفوس کې د زیاتوالي لامل شو. په کارخانو کې د کارونو په چټکۍ سره مخ ته تګ ښاري کېدل او د استوګنې اندازه زیاته کړه ، تر څو د کارخانې کارکوونکو ته ځای ورکړي او مرسته ورسره وکړي. استثمار چین چین، د نړۍ د نورو ډېرو سیمو سره یوځای د صنعتي کېدلو له خوا اداره کېـږي او د نړۍ نه ختمیدونکي عرضې او تقاضا د زیاتوالي له امله اغېزمن شوي دی. د نړۍ تر ټولو ډېر نفوس سره ، چین د کورنیو توکو څخه نیولې تر ډېرو لوړو ټیکنالوژي وسایلو یو اصلي صادرونکی هېواد دي. د کورنۍ په جوړښت کې بدلونونه د کورنۍ جوړښت له صنعتي کېدلو سره بدلېـږي. ټولنپوه ټالکوټ پارسن یادونه کوي چې: د صنعت څخه مخکې ټولنو کې، د لویې کورنیو جوړښتونه ډېر نسلونو رانغاړي، څوک چې ښایي په همدې ځای کې د څو نسلونو لپاره پاتې شوي وي. په صنعتي ټولنو کې اټومي کورنۍ ، چې یوازې مور او پلار او د دوی د وده کوونکو ماشومانو څخه جوړه شوي ده، غالبه وه. د کورنۍ د ټولو غړو عمر لوړ شي ډېره خوځنده وي او هڅه کوي هغو ځایونو ته لاړ شي چېرته چې روزګار وي. همداراز د ګن مېشتو کورنیو اړیکې ترینګلي کېـږي. اوسني حالت تر ۲۰۱۸ م کال پورې، نړیوالې پرمختیايي ټولنې، نړیوال بانک، د اقتصادي او پرمختیايي همکاری سازمان ، د ملګرو ملتونو ډېرو دفترونو،د خوړو او کرنې سازمان، د روغتیا نړیوال سازمان، د کار نړیوال سازمان او یونسکو داسې پراختیايي پالیسیو سره لکه د اوبو پاکول یا ابتدايي زده کړې یا هم د درېیمي نړۍ هېوادونو د ټولنو تر منځ د همکاری سره همغږي و. د اقتصادي ټولنو ځینې غړي د نړیوال سوېل درېیمي نړۍ هېوادونه لپاره د عصري صنعتي کېدلو پالیسي کافي یا د اوږدې مودې لپاره ګټورې نه بولي. په دې انګېرنه چې دوی ممکن یوازې بې کیفیته سیمه ييز صنعت رامنځته کړي چې نشي کولای چې په ازادي سوداګرۍ کې چې سیاسي نظم یې تر واک لاندې ده سیالۍ وکړي چې د هغه صنعتي کېدلو ته یې وده ورکړي. چاپيریال او شنه پالیسي ممکن صنعتي ودې باندې له ډېري نیوکې وکړي. په ظاهره خو د بریالۍ صنعت کارۍ په تاریخ کې بریټانیا، شوروي اتحاد، جنوبي کوریا، چین او نور.... مثالونه کېدای شي دوديزه صنعتکارۍ جوړه کړي چې ډېره په زړه پورې ښکاري او حتا په طبیعي لارو کې مخ ته تګ، په ځانګړې توګه د نفوس د ډېرېدو سره د مصرف کوونکو هیلي ورځ تر بلې ډېرېږي او کرنیز چانسونه په کميدو دي. د اقتصادي ودې، کار ګمارل او د بې وزلې کچې تر منځ اړیکې پېچلي دي. په دې بحث شوي چې په لوړه کچه تولید د کارکوونکو کچه را کموي. د بېلابیلو څانګو تر منځ توپیرونه ددې باعث ګرځي چې د تولید کچه راټيټه او د دندو او روزګار پیداکولو کې هم پاتې راشي، په دې توګه دا تر درېیمې درجې هم راټيټه ده. د نړۍ د ۴۰ سلنه څخه زیات کارکوونکي بې وزله کار کوي دچا عاید د ورځې د دوو ډالرو څخه لږ دي او د خپلو ځانونو او کورنیو په ساتلو کې پاتې راغلې. هلته د غیري صنعتي کېدلو یو پديده هم شتون لري، د سارې په توګه د پخواني شوروي اتحاد اړوند هېوادونو اقتصادي بازار ته راتګ او د کرهڼې په برخه کې د بې روزګارو خلکو را جذبول خورا اړینه مسئله وه. سرچينې