سوسیالیزم
سوسیالېزم یا ټولنواکي یوه سیاسي، ټولنیزه او اقتصادي فلسفه ده چې یو لړ اقتصادي او ټولنیز نظامونه پکې شاملېږي او د تولید د وسیلو پر ټولنیز مالکیت یا څښتنولۍ سره پېژندل کېږي. په دې فلسفه کې هغه سیاسي تیورۍ او خوځښتونه شامل دي چې له دا ډول نظامونو سره تړاو لري. ټولنیز مالکیت یا څښتنواله ښایي عامه، ډلهییزه، کوپراتیف یا مرستندوی، یا هم د برابرۍ اړوند یا سهامي وي. په داسې حال کې چې هېڅ داسې واحد تعریف نشته چې د سوسیالېزم یا ټولنپالنې ګڼ ډولونه راونغاړي، خو بیا هم ټولنیز مالکیت یې یو ګډ او عام عنصر دی. سوسیالېزمونه د سرچینو په تخصیص کې د بازارونو او پلانونو د رول پر بنسټ، په سازمانونو کې د مدیریت د جوړښت او له لاندې یا له پورته تګلارو سره توپیر لري، چې ځینې سوسیالېستان پکې د ګوند، دولت یا تیکنوکراتې کړنلارې خوښوي. سوسیالېستان په دې اړه سره یوه خوله نه دي چې ایا حکومت، په ځانګړې توګه موجوده حکومت د بدلون لپاره سمه وسیله ده کنه. سوسیالیستي سیاست دواړه نړیوال او ملتپال اړخونه لري، چې د سیاسي ګوندونو له لارې تنظیمېږي او د ګوندي سیاست مخالف دي او ځینې وختونه له سوداګریزو اتحادیو سره یوځای وي خو ځینې وختونه بیا له هغوی خپلواک او پر هغو انتقادي دریځ لري؛ او همدا راز په دواړو صنعتي او د پرمختګ په حال کې هېوادونو کې شته دی. سوسیال ډیموکراسۍ له سوسیالیستي غورځنګ څخه سرچینه اخیستې او د ټولنیز عدالت د ودې لپاره د اقتصادي او ټولنیزو مداخلو ملاتړ کوي. په داسې حال کې چې سوسیالېزم د اوږدمهال هدف په توګه مطرح دی، له جګړې وروسته دورې راهیسې د کینیزیا مخلوط اقتصاد په یوه تر ډېره پرمختللي پانګوال بازار اقتصاد او لیبرال ډیموکراتیک اقتصاد کې منل شوی، هغه سیاست چې د دولت مداخله د عاید تر بیا وېش، مقرراتو، او یوه سوکاله دولت پورې پراخوي. اقتصادي ډیموکراسي د مارکیټ سوسیالېزم یو داسې ډول وړاندیز کوي، چې د شرکتونو، اسعارو، پانګونې او طبیعي زېرمو لا ډېر ډیموکراتیک کنټرول پکې مطرح دی. سوسیالیستي سیاسي غورځنګ د سیاسي فلسفو یوه داسې ټولګه رانغاړي چې سرچینه یې د ۱۸مې پېړۍ له نیمایي څخه تر وروستیو پورې په انقلابي خوځښتونو او د هغو ټولنیزو ستونزو اړوند اندېښنه کې ده، چې له پانګوالۍ یا کپیټلېزم سره تړاو لري. د ۱۹مې پیړۍ په وروستیو کې، د کارل مارکس او د هغه د همکار فریدریش انګلس له اثارو وروسته، سوسیالېزم له پانګوالۍ یا کپیټلېزم سره د مخالفت او د تولید د وسیلو د ټولنیز مالکیت پر یوه بڼه ولاړ له پانګوالۍ-وروسته نظام د ملاتړ په معنا و. په ۱۹۲۰ لسیزه کې، کمونیزم او ټولنیزه ډیموکراسي په نړیوال سوسیالیستي غورځنګ کې دوه غالب سیاسي تمایلات وګرځېدل او سوسیالېزم په خپله د ۲۰مې پیړۍ ترټولو اغېزناک سیکولر غورځنګ شو. سوسیالیست ګوندونه او مفکورې په ټولو لویو وچو کې د قدرت او نفوذ په بېلابېلو کچو یو سیاسي ځواک پاتې شوی، چې د نړۍ په ډېری هېوادونو کې د ملي حکومتونو مشري کوي. په اوسني وخت کې ډېری سوسیالیستانو د نورو ټولنیزو خوځښتونو لکه فیمینیزم، چاپیریالیزم او پرمختګ پالنې لاملونه هم منلي دي. په داسې حال کې چې د نړۍ د لومړي په نامه سوسیالیستي دولت په توګه د شوروي اتحاد راڅرګندېدل له شوروي اقتصادي ماډل سره د سوسیالېزم د پراخې اړیکې لامل شو، ځینې اقتصاد پوهان لکه ریچارډ ډي وولف، او د نوم چومسکي په څېر نور پوهان فکر کوي چې په عمل کې دا ماډل د دولتي پانګوالۍ د یوې بڼې او یا هم د یوه غیرپلان شوي اداري یا کمانډ اقتصاد په توګه کار کوي. ګڼو څېړونکو، سیاسي مبصرینو، او پوهانو د استبدادي سوسیالیستي او ډیموکراټیک سوسیالیستي دولتونو ترمنځ توپیر کړی چې لومړی یې د ختیځ بلاک استازیتوب کوي او وروستی یې د لویدیځ بلاک هغو هیوادونو استازیتوب کوي چې په ډیموکراتیک ډول د سوسیالیستي ګوندونو له لوري اداره شوي، لکه د نورو ترڅنګ برېتانیا، فرانسه، سویډن او په ټوله کې لوېدیځ هېوادونه. د کلمې ريښه د انډریو وینسنټ په اند، د سوسیالېزم د کلمې ريښه له لاتیني کلمې څخه ده، چې د یوځای کولو یا شریکولو معنا لري. په روم کې او بیا د منځنیو پېړیو په قوانینو کې یې اړونده او ډېره تخنیکي اصطلاح وه. دا وروستنۍ کلمه ښایي د ملګرۍ او انډیوالۍ معنا ولري او همدا راز ښایي د ازادو خلکو ترمنځ د یوه توافقي قرارداد د لا ډېرې قانوني یا حقوقي نظریې په معنا وي. د سوسیالېزم لومړي ځل کارونې ادعا د پییر لیروکس له خوا وشوه، چا چې ادعا وکړه چې هغه په لومړي ځل په ۱۸۳۲ کال کې د پاریس په یوه ژورنال لي ګلوب کې دا اصطلاح کارولې ده. لیروکس د هینري دي سینټ سیمون - پیرو و، کوم چې د یوتوپیان سوسیالېزم د بنسټګرانو له جملې بلل کېږي. سوسیالېزم د انفرادیت له لېبرالې عقیدې یا دکترین سره په تضاد کې دی، کوم چې د فرد پر اخلاقي ارزښت ټینګار کوي او په ورته وخت کې وایي چې خلک داسې عمل کوي یا یې باید وکړي لکه دوی چې له یو بله جلا وي. اصلي یوتوپیان سوسیالیستانو د انفرادیت دا دکترین یا نظریه د صنعتي انقلاب په جریان کې د ټولنیزو اندېښنو په له منځه وړلو کې د پاتې راتلو له امله وغندله، چې بېوزلي، ظلم زیاتی او د شتمنۍ پراخه نابرابري پکې شامله وه. دوی خپلې ټولنې ته پر سیالۍ ولاړې ټولنې پرمټ ټولنیز ژوند ته د زیان رسولو په سترګه کتل. دوی سوسیالېزم د سرچینو د مشترک مالکیت پر بنسټ د لیبرال انفرادیت د بدیل په توګه وړاندې کړ. سینټ سیمون د اقتصادي پلان جوړونې، علمي ادارې او د ټولنې په جوړښت کې د علمي پوهې د پلي کولو وړاندیز وکړ. برعکس، رابرټ اوون وړاندیز وکړ چې تولید او مالکیت د کوپراتیفونو له لارې تنظیم کړي. سوسیالېزم په فرانسه کې ماري روچ لوئیس ریبوډ ته هم منسوب شوی، په داسې حال کې چې په انګلستان کې بیا اوون ته منسوب شوی، چې د کوپراتیف غورځنګ له پلرونو بلل کېږي. اقتصاد سوسیالیستي اقتصاد له دې فرضیې سرچینه اخلي چې فرد په انزوا کې ژوند یا کار نه کوي، بلکې د یو بل سره په همکارۍ کې ژوند کوي. پر دې سربېره، هر هغه څه چې خلک یې تولیدوي په یو ډول ټولنیز محصول دی، او هرڅوک چې د کوم څیز په تولید کې ونډه اخلي، په هماغه څیز کې د برخې لرلو حق هم لري. له دې کبله، په مجموع کې ټولنه باید د خپلو ټولو غړو د ګټو لپاره ملکیت یا شتمني په واک کې ولري یا لږ تر لږه کنټرول پرې ولري. سیاست په داسې حال کې چې په لویو سوسیالیستي سیاسي خوځښتونو کې انارشېزم، کمونیزم، د کارګر غورځنګ، مارکسیزم، ټولنیزه ډیموکراسي، او سنډیکالیزم شامل دي، خو په دغو خوځښتونو کې ممکن د خپلواکو سوسیالیستي تیوریستانو، یوټوپیان سوسیالیستي لیکوالانو، او د سوسیالیزم د علمي ملاتړو استازیتوب ونه شي. ځینې سیاسي ډلې ځانونه سوسیالیستي ډلې بولي په داسې حال کې چې داسې نظریات لري چې له کبله یې تر ډېره د سوسیالېزم مخالفین بلل کېږي. سوسیالیست د سیاسي حق له خوا د یوه لقب په توګه کارول شوی، چې د هغو اشخاصو پرضد چې ځانونه سوسیالیست نه ګڼي او د هغو پالیسیو پرضد چې د دوی پلویان یې سوسیالیستي نه ګڼي، دا کارېدن شاملېږي. په داسې حال کې چې د سوسیالیزم ګڼې بڼې شته دي او هېڅ یو داسې واحد تعریف نه لري چې ټول سوسیالیزم راونغاړي، خو بیا یې هم د پوهانو له لوري ځینې مشترک عناصر پېژندل شوي دي. سرچنینې سوسیالیزم