بوګوتا
بوګوتا ، همدار راز برتانوي: -، امريکايي: ، او هسپانوي تلفظ: په رسمي ډول بوګوتا ده، چې لنډيز يې بوګوتا ډي سي .. دی او پخوا د هسپانوي دورې او ۱۹۹۱ او ۲۰۰۰ کالونو تر منځ د هسپانوي: ، يعنې د بوګوتا سپېڅلې عقيده په نوم پېژندل کېده. دا ښار د کولمبيا پلازمېنه او د نړۍ له لويو ښارونو څخه دی. دا ښار د پلازمېنې سيمې او همدا راز د کنډينامارکا د شا او خوا څانګې که څه هم برخه يې نه دی د پلازمېنې په توګه اداره کېږي. بوګوتا د کولمبيا د څانګو په توګه په ورته اداري دريځ سره د لومړي ترتيب سيمه ييز شته والی دی يا هستي ده. دا ښار د هېواد سياسي، اقتصادي، اداري او صنعتي مرکز دی. بوګوتا د ۱۵۳۸ ز کال د اګسټ پر ۶ نېټه د هسپانوي فاتح ګونزالو جيمينيز ډي کيوساډا له لورې د د بومي اوسېدونکو د سيمې د نيولو په موخه انديس ته له يو سخت جنګي ماموريت څخه وروسته د ګرانادا د نوې پاچاهۍ د پلازمېنې په توګه رامنځته شو. سانټافي له ۱۵۴۰ ز کال څخه وروسته د ښار نوم و د ګراناډا نوې پاچاهۍ چې په ۱۵۵۰ ز کې جوړه شوه د د حکومت څوکۍ شوه او له ۱۷۱۷ ز کال څخه وروسته د د سلطنت نيابت پلازمېنه و. د ۱۸۱۹ ز کال د اګسټ پر ۷ نېټه د بوياکا له جګړې څخه وروسته بوګوتا د ګران کولمبيا د خپلواک ملت پلازمېنه شوه. سيمون بوليوار هغه څوک و، چې د وګړو د درنښت او د هسپانوي پاچاهۍ پر وړاندې د خپلواکۍ د قانون په توګه يې دا ښار بوګوتا ونوماوه. په همدې دليل له هسپانوي سترواکۍ څخه او د ننۍ کولمبيا د جوړښت پر مهال د نوې ګرانادا د سلطنت نيابت د خپلواکۍ له راهيسې، بوګوتا د سيمې د پلازمېنې په توګه پاتې شوی دی. دا ښار د کولمبيا په مرکز کې پر يوې لوړې سطحې باندې پروت دی، چې د بوګوتا هوارې ځمکې په نوم پېژندل کېږي، د برخه ده، چې د انديس په ختيځ کورډيليرا کې پرته ده. بوګوتا په سويلي امريکا کې او له کيتو او لاپاز څخه وروسته د سمندر د سطحې له پاسه د ۲۶۴۰ مترو ۸۶۶۰ فوټ په اوسط د نړۍ درېيمه لوړه پلازمېنه ده. بوګوتا چې په ۲۰ سيمو باندې وېشل شوی دی، ۱۵۸۷ کېلو متر مربع ۶۱۳ ميل مربع سيمه او يو څه سوړ اقليم لري، چې د کار په اوږدو کې ثابت دی. دا ښار د کولمبيا حکومت د اجرائيه څانګې د ولسمشر د دفتر، د مقننه څانګې د کولمبيا د کانګرس او قضائيه څانګې د عدالت سترې محکمې، د اساسي قانون محکمې، د دولت د شورا او قضائيه قوې د سترې لوړې محکمې د مرکزي دفترونو ټاټوبی دی. بوګوتا د خپلې اقتصادي پياوړتيا او تر څنګ يې مالي پوخوالي له امله خپل راښکون يا په زړه پورې والی د نړيوالو شرکتونو او انساني پانګې د غوره والي پر وړاندې ثابت ساتي. دا ښار د کولمبيا مالي او سوداګريز مرکز يا زړه دی، چې د هېواد د بل هر ښار په پرتله زيات سوداګريز فعاليت لري. دا ښار په کولمبيا او انډين طبيعي سيمه کې د اصلي مالي بازار کوربه توب کوي او لاتيني امريکا او کولمبيا ته د راتلونکونکې نوې باندنۍ سيده يا مستقيمې پانګونې پروژو مخکښ منزل دی. بوګوتا د هېواد په کچه تر ټولو لوړ نومي ناخالص کورنی توليد لري، چې د هېواد ټول ناخالص کورني توليد نږدې څلورمه برخه ۲۴،۷ سلنه پوره کوي. د ايل ډوراډو نړيوال هوايي ډګر په نوم د ښار هوايي ډګر د د کيسو په نوم نومول شوی دی، چې په لاتيني امريکا کې د تر ټولو لويې کچې حجم مالونو وسيله او د خلکو د ګڼې له مخې درېيم هوايي ډګر دی. بوګوتا د هېواد په کچه د خورا زيات شمېر پوهنتونونو او څېړنيزو مرکزونو ټاټوبی او د زياتو نندارځايونو، کتابخانو او موزيمونو په درلودلو سره يو مهم کلتوري مرکز دی. دا ښار د ښارونو د ۲۰۱۴ ز کال د نړيوال لړيال يا شاخص له مخې ۵۲ ځای درلود او په ۲۰۲۰ ز کال کې د له لورې د ډول نړيوال ښار وګڼل شو. نوم د بوګوتا نوم د فرانسوي ژبې د يا له تلفظ سره سمون کوي، چې د فونزا او کوتا معاصرو ښارګوټو تر منځ پرتو ګاونډ يا نږدې استوګنځايونو نوم و. د ويي د معنا په اړه بېلابېل نظرونه دي، چې خورا منل شوی يې دا دی، چې ياد ويی په ژبه کې د دېوال په واسطه د کرنيزې ځمکې د راچاپېرولو معنا لري. يوه بله نامتو ژباړه استدلال کوي، چې ياد ويی د انديس د مېرمن معنا لري. سربېره پر دې د انديس ويی په ايمارا ژبه کې د ځلېدونکي غر معنا لري، چې په دې ډول د بوګوتا بشپړه لغوي معنا د ځلېدونکي غر مېرمن کېږي، مګر په ياد ولرئ چې که څه هم د وګړو ژبه چېبچا وه، ايمارا نه وه. ځيني نور وړانديز کوي چې باکاتا د د ډول ډول يا ګڼو مشرانو نوم و، چې سيمې ته د سپانياردانو له رارسېدلو څخه مخکې يې پرې واکمني وکړه. جيمينيز ډي کيوسادا دې سيمې ته زموږ د هيلې مېرمن نوم ورکړ، مګر هسپانوي پاچاهۍ په ۱۵۴۰ ز کال کې هغه مهال سپېڅلې عقيده ونوموله، چې د ښار په توګه ټاکل شوې وه. د په نوم د سيمې اصلي اوسېدونکو ياد ځای تايبزاکا يا لرغونی ښارګوټی ونوماوه، چې ښار په اصل کې د همدې ځای له پاسه رامنځته شوی و. تاريخچه د معاصرې بوګوتا سيمه کې په لومړي ځل د بومي وګړو هغه ډلې استوګن شوې، چې د چيبچا له نورو ژبو سره د تړاو پر بنسټ سويل ته کډه شوې وې. د بوګوتا هواره ځمکه په سويلي برخه کې د چيبچا ويونکې ډلې استوګنځای و، چې په کولمبيا کې له نيکاراګوا څخه تر انديس پورې ژوند کوي شته. د له لورې جوړ شوی مدنيت په امريکا کې له غوره مدنيتونو څخه و او وګړي هغه وخت د د کنډينامارا او بوياکا معاصرې څانګې او د سانټېنډر کوچنۍ برخې په درو او حاصلخېزه لوړو ځمکو او شا او خوا سيمو کې مېشت شول. د نوم د ګڼو يا ډول ډول مشرانو هغې ناتړلې برابري غوښتونکې ټولنې ته ورکړل شوی دی، چې له زيات نه زيات ۱۰۰ بوهيوس په کوچنيو استوګنځايونو کې يې ژوند وکړ. د وګړو د کرنې او مالګې پر بنسټ ټولنه د سرو زرو کار، سوداګرۍ او موميايي کولو کې بډايه وه. د ميوسکا مذهب له ګڼو خدايانو څخه جوړ و، چې زياتره د لمر او د هغه د مېرمنې يعنې سپوږمۍ، ، د باران خدای ، د رنګين کمان غوندې خدايانو او د ودانۍ او خوښۍ خدای او د هوښيارۍ خدای په درلودلو سره يې په طبيعي ښکارندو پورې تړاو درلود. د دوی د سپوږمۍ او لمريزې ګډه جنتري يا کليزه چې د د کار پر بنسټ د مانويل ايزکيرډو له لورې وژباړل شوه، د کالونو درې بېلابېلې ټولګې يې وڅارلې يا راونغاړلې، چې ستوريز او عيسوي مياشتې په کې وړاندې شوې وې. د دوی ستورپوهنيزه پوهه د بوګوتا شمال ته د څخه د باندې په لرغونې ستورپوهنيزه سيمه کې د د معمارۍ په يو له محدودو نامتو څلو کې وړاندې شوې ده. سرچينې