الله(ج) په یهودیت کې
اللهج په یهودیت کې ستر ابدي ذات دی، چې ټول شیان یې پیدا کړي او ساتنه یې کوي. په یهودیت کې اللهج په بېلابېلو لارو تصور شوی. یهودیت په دودیز ډول په دې نظر دی، چې یهوه په عبرانۍ ژبه کې اللهج ته وایي د ابراهیم، اسحاق، یعقوب او د اسرائیلو ملي اللهج دی، لکه څنګه چې په تورات کې تشرېح شوي، چې اسرائیل یې په مصر کې له غلامۍ وژغورل او دوی ته یې په سینا غره کې د موسی قانون ورکړ. یهودیان د اللهج پر توحیدي مفهوم باور لري اللهج یوازې یو دی، چې هم لوړ په بشپړ ډول له مادي کایناتو نه خپلواک او ترې جلا دی او هم ذاتي په مادي نړۍ کې ښکېل دی. اللهج په بشپړ ډول یو، بېساری او کامل ګڼل کېږي، له ټولو عیبونو او نیمګړتیاوو نه پاک دی او په خپلو ټولو صفاتو کې قادر، هر چېرې حاضر، پر هر څه پوه او په بشپړ ډول نامحدود دی، چې هېڅ شریک او ساری نه لري. په هستۍ کې د ټولو شیانو یوازینی خالق دی. اللهج په یهودیت کې هېڅکله هم نه دی انځور شوی، په ځانګړې توګه تورات یې د حاکمیت په برخه کې له شریک راوړلو نه منع کړې، ځکه هغه مطلق دی پرته له دې چې کوم شریک ولري، وېشل کېږي نه او بې مثاله ذات دی، چې نه له کوم شي سره ورته والی لري او نه ورسره کوم شی پرتله کېږي. اللهج په نړۍ کې یا د نړۍ له هر څه نه په بشپړ ډول لوړ، بېساری او د انسان له هر ډول فکر او بیانه وتلی دی. د خدای نومونه چې په عبراني انجیل کې ډېر کارول شوي د ټیټراګرامټون عبراني: او رومانیایي کې: او الوهیم دي. په دودیز یهودیت کې د اللهج نور نومونه ال شدای او شیخینا دي. د یهودیت منطقي بهیر د میمونایډز له خوا بیان شوی، چې وروسته د رسمي دودیزو یهودي افکارو پر ډېرو برخو برلاسی شو؛ اللهج د مطلق یو، نه وېشل کېدونکي او بې مثاله وجود په توګه پېژندل کېږي، چې خالق او د ټولې هستۍ د پیدایښت لامل دی. اللهج هر چېرې حاضر او بې ځانه دی. میمونایډز د اللهج په اړه د ارستو مفکوره د یوه بې حرکته حرکت کوونکي په توګه ومنله، په داسې حال کې، چې وروستۍ څو نظریې یې رد کړې؛ لکه: د خالق په توګه له اللهج نه انکار او د نړۍ د ابدیت تصدیق. د یهودیت دودیز تعبیرونه ټینګار کوي، چې اللهج ځانګړی دی او په ورته مهال کې لوړ دی. د یهودیت ځینې تفسیرونه بیا ټینګار کوي، چې اللهج یو پیاوړی ځواک دی. نومونه په یهودیت کې د اللهج نومونه الوهیم، یهوا او ټیټراګرامټن د اللهج هغه نوم چې په عبراني انجیل کې ډېر کارول شوی، د ټیټراګرامټون عبراني: او رومانیایي کې: په نامه یادېږي. یهودیان په دودیز ډول دا نه تلفظ کوي او پر ځای یې اللهج ته هاشم وایي. په عبادت کې ټیټراګرامټون پر اډونای بدلېږي، چې معنا یې زما رب دی. د ګیولام پوسټل ۱۶مه پېړۍ، مایکل انجیلو لانسي ۱۹مه پېړۍ او مارک سامت په وینا: د ټیټراګرامټون او یهوا څلور لیکونه کوډ کښنه ده، چې پخوانیو اسرائیلي پادریانو به لوستل. هوهي او هیشه دوه جنسه خدای په نښه کوي. په هر حال د یهودیت په دودیزو تعبیرونو کې، اللهج ته په ژبني ګرامر کې د نارینه په ډول اشاره کېږي. اللهج ته منسوبې ځانګړنې د دودیز یهودیت په اوسنیو بیانونو کې، اللهج د کایناتو ابدي، مطلق او په هر څه پوه خالق دی او د اخلاقو سرچینه ګڼل کېږي. پیدا کوونکی میمونایډز خدای داسې تشرېح کوي: د ټولو بنسټونو او د حکمت د ستنې بنسټ دا دی، تر څو پوه شو چې یو لومړی موجود شته، چې ټوله هستي یې رامنځته کړې. د اسمانونو، ځمکې او د دوی ترمنځ چې کوم موجودات دي، یوازې د هغه د وجود له حقیقته راپیدا شوي. په هر څه پوه یهودیان اللهج ټولپوه ګڼي، که څه هم د منځنۍ پېړۍ ځینو نامتو فیلسوفانو دا نظر درلود، چې اللهج د انسانانو د اعمالو بشپړ پوهاوی نه لري. د بېلګې په توګه: ګیرسونایډز استدلال وکړ، چې اللهج د هر انسان لپاره انتخاب کولای شي، خو د هغو انتخابونو پوهه نه لري، چې یو کس به یې ترسره کوي. ابراهیم بن داود په دې باور و، چې اللهج د انسان د عمل په اړه مطلق پوهېدونکی او یا مطلق قادر ذات نه دی. مطلق قادر یهودیان ډېرځلې اللهج مطلق قادر ګڼي او دا مفکوره په عبراني انجیل کې رېښه لري. ځینې اوسني اللهج پېژندونکي یهودیان وایي چې: اللهج مطلق قادر نه دی، په هر حال د دغه نظر د ملاتړ لپاره یې په انجیل او کلاسیکه برخه کې ډېرې سرچینې موندلې. دودیز نظر دا دی، چې اللهج په نړۍ کې د لاسوهنې واک لري. هر چېرې حاضر دا چې اللهج ، پورته په اسمان کې یا لاندې په ځمکه کې دی میمونایډز له دغه آیت نه دا په ګوته کوي، چې سپېڅلی ذات په هر ځای کې حاضر دی او بې ځانه دی، نو یو بې ځانه موجود نه شي کولای، په یو وخت کې په دوو ځایونو کې وي. بې ځانه او پرته له جنسیته تاسې به ما له څه سره تشبېه کړئ، چې برابر شم؟ عیسی ۴۰.۲۵ میمونایډز د دغه آیت په اړه وایي: که هغه جسم و، نو د نورو جسمونو په څېر به و. که څه هم په تناخ کې اللهج د نارینه په توګه یاد شوی، خو دودیزه یهودي فلسفه اللهج ته جنسیت نه منسوبوي. اګاډیک ادبیات او یهودي تصوف په ځینو برخو کې اللهج ته د جنس په توګه اشاره کوي، خو د شاعرانه یا نورو دلایلو له امله یهودیانو هېڅکله نه ده منلې چې خدای به یو ځانګړی جنسیت ولري. اوسني یهودي مفکرین کوښښ کوي، چې اللهج له دوه ګوني جنسیت نه بهر بیان کړي، نو دا هغه مفهوم دی، چې اللهج ته د پلي کېدو وړ نه دی. نه تصور کېدونکی تورات اللهج ته انساني ځانګړتیاوې ورکوي، خو نور یهودي مذهبي آثار اللهج بې بڼې او اخروي ګڼي. یهودیت د انیکونیک په معنا دی، چې په طبیعي او ماوراء الطبیعي دواړو جهانونو کې مادي او فزیکي تصور نه لري. پر دې سربېره د بتانو عبادت په کلکه منَع دی. د دودیز جاج له مخې چې د میمونایډز په څېر شخصیتونو وړاندې کړی، دوی په دې نظر دي، چې اللهج د پوهېدو وړ نه دی او له همدې امله یې تصور ناشونی دی. په پای کې یو تاریخي روایت بې ځانه الهه رامنځته کېږي. په دې ډول، څوک چې د اللهج ښکارېدنه په عملي ډول تشرېح کوي، نو بې احترامي او ښایي بدعت وګڼل شي. د اللهج په اړه تصورات اللهج ، په کلاسیک یهودیت کې شخصي خدای ګڼل کېږي، په دې معنا چې انسانان کولای شي، ورسره اړیکه ټینګه کړي. ربي سمویل ایس کوهون لیکلي: لکه څنګه چې اللهج د یهودیت له خوا تصور شوی،نه یوازې لومړی علت، تخلیقي ځواک او د نړۍ دلیل دی، بلکې د انسانانو ژوندی او مینه ناک پلار هم دی. هغه نه یوازې دا چې له نړۍ پورې اړوند دی، بلکې شخصي هم دی... یهودی توحید اللهج ته د جوت شخصیت په اړه فکر کوي، په داسې حال کې، چې د اللهج یووالی، خدای ته له شخصیت ورکولو ډډه کوي. د یهودیانو په مذهبي مراسمو کې، لکه: د ادون اولام په مذهبي سندره کې باوري تصدیق شامل دی، چې وایي: هغه زما اللهج دی، زما ژوندی اللهج... هغه څوک چې اوري او ځواب ورکوي. د بریتانیي مشر ربي جوناټن ساکس وړاندیز کوي، چې: اللهج له مهالي پلوه لرې یا جلا نه دی، بلکې په احساستي ډول بوخت او حاضر دی. په هر حال، نور دودیز یهودي متنونه، د بېلګې په توګه: په هیچالوت ادبیاتو شیعور قمه کې د اللهج د غړو او د بدن د برخو اندازه بیانوي. سرچینې