متل
متلونه هغه لنډې ویناوې دي چې بنسټ یې تجربه وي او د ریښتینولۍ، پوهې او اخلاقو څرگندویي وکړي. متلونه همدارنگه د یوه قوم کلتور او دودونه انځوروي چې له یوه نسل څخه بل نسل ته پاتې کېږي. مصري متلونه : مین گل ته د اوښ په سترگو نه گوري . زړه چې زخمي شي، ژبه د سمندر تر باده ډېره طوفاني شي . زمری چې ښه لرې وي، نو بیا لېوه د زمري پېښې کوي . سر او ژبه یو له بله مه جلا کوئ . کوم سړی چې د بل چا ښځې سره په تخت څملي، د ده له ښځې سره به بل سړی پر غولي څملي . هر عالم چې خپله موازنه له لاسه ورکوي، علم یې هېڅ مانا نه لري . د ښځې د زړه او د اسمان پېژنده ډېره گرانه ده . استاد شه، خو مبالغه مه کوه . هوښیار سړی ځانته دوست لټوي، کم سوله غلیم . د چا کورته پرته د ده له غوښتنې او هرکلي مه ورځه . څوک چې سپي ته داړل ورزده کوي، اول به دی په خپله وداړل شي . د تورو شپو ژمنې په کوچو غوړې دي . چې د سهار لمر راپورته شي، نو بېرته به یې ولې کړي . مولداوي متلونه : لېوه به خپل پوست بدل کړي، خو عادت نه . د مېرمنې چې ژبه لنډه وي، د خاوند به یې عمر اوږد شي . نایجیریا : آس چې تبیلې ته بیایې، هېڅ وخت به له چارگامه منکر نه شي . الماني متلونه : په کوشنیو آسونو هم سپرلي کېږي . وروسته له جگړې، ښکاره او ټولټاکنو څخه بې حده دروغ ویل کېږي . آس په نرمه مځکه کې غلطېږي بې ځایه پل اخلياو انسان په خوږه ژبه . پېشو له کوره نه وي وتلي چې موږک د مېز پر سر ناڅي . چې زړه او خوله سره یو شي، تر هغې ښه موسیقي نشته . له خره څخه سړی د ځغاستې آس نه شي جوړولی، خوداسې یې تړلی شي چې څنگه یې زړه وي . واښه باید آس ته خوندور وي، نه سپارهآس سپور ته . چېرته چې غوټۍ دي، هلته اغزي هم شته . له ډېرو تاوانونو سړی هوښیار شي . شیطان دومره تور نه دی لکه خلک یې چې گڼي . احمق سړی تل احمق پاتې کېږي، له ده سره گولۍ درمل مرسته نه شي کولای . ښه وجدان نرم بالښت دی . تجربه د عقل مور ده . دومره سره نه خوړل کېږي لکه چې پخېږي . ماشومان او لېونغرتي رښتیا وایي . جدایي د مینې مرگ دی . آس په انسان باور کوي، خو شرط نه پرې تړي . ښه آس خپل سپور ځغلوونکی پېژني . که هیلې آسونه وای، خوبونه به ځغاستلای . ښه آس په سر او غاړه پېژندل کېږي، احمق په بې وخته او بې ځایه ټوکو . مینه ډول ډول ده : پر چا یې مور گرانه وي، پر چا لور . په یوه بل بیا دواړه . خندا هغه دروازه ده چې ډېر ښېگڼې ترې راننوزي . لس ځلې ماتې تر یو ځل درواغو ډېره ښه ده . تل مه وایه چې پر څه شي پوهېږي، خو تل پوه شه چې څه شی وایې . آس په پړي کشول کېږي، خو سړی د ښځې په وېښته . تر ټولو ستره لویي بې کبري ده . ماښام لږ خوره چې سبا سهار ته سرخوږ ونه لري . زړېدل سپین ږیری کېدل سړی سپینوي، خو هرو مرو یې نه هوښیاروي . که ځان هوښیاروئ، نو لمړی د رېښتینولۍ زغم پیدا کړئ . د روپیو غله اعدامېږي، خو د ملکونو غله پادشاهان شي . جمیکا: چرگان چې ډېر ټوکي شي، باز هرو مرو ورته نږدي کېږي . عربي متلونه : هېڅ وخت د چا په تگ مه خوشالېږي تر څو چې نه خبر نه یاست چې ځایناستی یې څوک دی . سېنېگال : کوشنی ستوری تل ځلېږي، حال دا چې لوی لمر ډوبېږي . یهودوي متلونه : مړ هغه څوک دی، چې هېڅ وخت یاد نه شي . ملگري دوستي خلک راټولوي، خو گټې یې جلا کوي . هر تر ژړا خندا ډېره اوري . اړتیا قانون ماتوي . تر یوه ډنگر به لس چاغان ژر مړه شي . زړه داسې ماڼۍ نه ده چې په ساختي کلي واز شي . یو هوښیار چې په غصه شي، خپله هوښیاري له لاسه ورکوي . چې مور او پلار یې کم سوله بې عقله وي، ماشومان به یې غله شي . غلی کښېناستل هوښیاري ده، خو یوازې چپ پاتې کېدل هېڅ هوښیاري نه ده . غلیم د مصلحت لپاره پوښته، خو کار سرچپه کوه . ډاکتر او مړي ولن ته څوک د ښه کار دعا نه کوي . د اوبو په خوند به په دښته کې پوه شې . خرس ولې ناڅي؟ ځکه چې واده نه لري! که غریب چرگ وخوړ، نو یا دی لیونی دی یا چرگ . ښځې ته رازه مه وایه، خو که د ووې، بیا یې ژبه پرې کړه . هسپانوي متلونه : که موږک یوازې په یوه سوري کې بلد وي، نو ډېر ژر به یې پیشو ونیسي . خاطره د هغې غلطې ملگرې په څېر ده چې کله د سړي ډېره اړتیا ورته پیدا شي، نو سړی یوازې پرېږدي . رښتینولي او دروغ یو له بل سره د غوړو او اوبو په څېر لگي . هېڅ شی دومره ښه نه دي وېشل شوي لکه هوښیاري . هر سړی له خپل عقل څخه راضي دی . د کوشنۍ نجلۍ مینه لکه په غلبیل کې د اوبو راوړل دي . کتابونه او ملگري باید سړی لږ ، خو ښه ولري . څوک چې د بل غیبت له تا سره کوي، ستا به له بل سره وکړي . یوازې بیاتي مضرې ژبې سمولی شي . د احمق او ماشوم خبر به نه ردوئ . وېره د هوښیارۍ پیل دی . د درو شیانو مشوره چاته مه ورکوه : د جگړې، په کښتۍ کې سپرېدل او د واده . اوږده مزلونه، اوږده دروغ . ریښتینولي د غوړیو په څېر ده: په آخر کې د اوبو سرته راځي . غم تل د درو ورځو لپاره راځي، خو بیا د سلو کالو لپاره پاتېږي . پولنډي متلونه : د ډار سترگې غټې وي . ښځه دوه ځلې لېونۍ کېږي: کله چې مینه شي، او کله چې په زړوالي پل کېږدي . چینایي : ښځه او مېره یو بل ته ۱۰۰۰خبرې کوي، بې له دې چې خوله خلاصه کړي . انگرېزي : کم سوله د هغه په پرتله ښه دی چې ځان هوښیار گڼي . د زرو کیلومترو سفر په یوه کوچني گام پیلېږي . په خپلواکۍ کې یوه لوبیا د بنديخاني له نوکلو څخه ښه ده . لویه ونه د ځنگلوهونکي پام ځانته را اړوي . بانکواله داسې کس دی چې کله لمر وي، نو خپله چترۍ درته درکړي او کله چې باران پیل شي، نو بیا یې بېرته غواړي . یو شمع د بلې په روښانولو هیڅ هم نه بایلي . هیڅ ځنځیر یې تر هغې نازکې کړۍ ځواکمن نه دی . په پټه خوله مچان نه نیول کېږي . نامرد سړی مخکې له خپله مرگه زر ځلې مري، خو زړور یوازې هغه وخت مري چې اځل یې راشي . یولیاس سېزر کم سوله او روپۍ یې ژر یو له بله جدا کېږي . تر هر څه مخکې یې په گیدړه خپل بوی لمړی لگي . گناگار وجدان دعوا کوونکي ته اړتیا نه لري . نیم حقیقت پوره دروغ دي . لږ علم ډېر گواښمن وي . گلانو او ملگرو ته ډېر پام کوه، که ورک شول، نو کور به د تش شي . په لیکنه کې هر پرگراف باید د مېرمنې د لمنې په اندازه وي : پوره اوږد چې ټول اړین ځایونه راونغاړي پټ کړي او پوره لنډ چې په زړه پوري وي . که فکر کوئ چې د چا زړه ته د گېډي له لارې به ورد ننه شئ، نو خپله نښه مو لس اېنچه لوړه نیولې ده . یو جگ شیدې په یوه څاڅکې زهرو له منځه ځي . زوی تر هغه وخته زوی وي چې واده یې نه وي کړی، خو لور د تل لپاره لور وي . څوک چې بې له سهوې ملگري لټووي، بې ملگرو به پاتې شي . چې د سړي زړه غواړي، پښې یې سپکې وي . ښه آس هم یو ځل تیندک خوري . څوک چې د ښیښو په کور کې ژوند کوي، نو بل د په تیږو نه ولي . جدایي زړه نری کوي . چې ملگري پای ته ورسېږي خلاصه شي، نو بیا رښیتنولي رڼا ته راوځي . نه هم ډېره شتمني او نه هم ډېره نیستمني عقل ته غوږ نیسي . هر شی روپۍ پېرې، خبرې د ریگ په څېر دي . پلټه ډېره گواښمنه ده . کله کله هم سړی داسې شیان پیدا کوي چې هېڅ یې نه غواړي . هغه مینه چې په هدیو لویېږي، هېڅ وخت به مړه نه شي . سړی که د کور سر دی، ښځه د هغه خولۍ ده . چې څلور کنجه د له لاسه ورکړ، نو بیا لوبه پړېږده . فرانسي : ښه جوار ژر نه خوسا کېږي . له ښځې سره جگړه هغه یوازېنۍ جگړه ده چې سړی یې په شاتگ گټي . غلې ښځه چې ژبوره نه وي د خدای هدیه ده . هنگري : آس، وسله او ښځه په چا مه سپارئ . ډنمارکي : د تشو دېگو لوړ غږ لگي . لکه سپوږمۍ چې له لمر څخه خپله رڼا اخلي، همداسې د کور ښځه خپله رڼا له خپل خاونده اخلي . منگولی : هېڅ وخت یوه کمزوري هلک ته په سپکه سترگه مه گوره، کېدای شي چې یو ډېر څیرونکی زمری تری جوړ شي . نارویجې : په بخت د باور کوه، خو آس د تل په مږوي ټینگ تړه . د ورځي صفت مخکې له ماښامه او د نجلۍ صفت مخکې له سهاره مه کوه . هوښیاره ښځه هغه وخت خوشالېږي چې د ښکلي خطاب ورته وشي، خو ښکلې هغه وخت چې د هوښیارې خطاب . سویډني : د وسلې کارول په داوه کې تر ټولو بد دلیل دی چې سړی یې وایي . اېټالوي : له بازه کله کوتره جوړېږي . ښځه د پېشو په څیر ده، څومره یې چې وموښي، همدومره ځان ښه احساسوي . پېشو چې ولاړه شي، موږک ناڅي . مینه ترخه ده، خو زړه ته کراري ورکوي . آس چې پېرې، سترگې پټې کړه او دعا کوه . غل مرداري او منډې دواړه یو ځای نه کېږي . ارجنټاین : هیڅ ښځه له یو بېکاره سړي څخه سم سړی نه شي جوړولای، خو هره ښځه له سم سړي څخه بېکاره سړی جوړولای شي . خپل پلونه مه سوزوئ ، کېدای شي چې چې تاسې گټه ترې واخلئ . پوهه به د لوړې پوړۍ ته اوچت کړي، خو ساتل یې یوازې شخصیت کولای شي . اړین نصیحت څوک ډېر پام نه کوي . د ښځې ځای په کور کې دی . ټولې پېشوگانې غواړي چې کبان ونیسي، خو د پنجو لمدول یې نه خوښېږي . ټول گلان په یوه باغ کې نه وي . زوړ سپی نوي چلونه نه شي زده کولای . که پوښتنه ونه کړې، زه به هم دروغ نه وایم . وسپنه وسپنه تېروي، انسان انسان . څنگه چې ماشوم پیدا شي، همداسې یوه ورځ مرگ ته نږدې شي . له هره گامه وړاندې پام کوه . بد خبر ژر راځي . سپی لکه چې غاپي هغسې خوړل نه کوي . مخکې له نیوکې ځان د هغه سړي پر ځای فرض کړه . هم خیرات خوري، هم د خوښولو حق غواړي! ښه دی چې درسره وي، که څه هم چې ورته اړ نه یاست، خو بده ده چې نه وي، او ورته اړ یاست . ترخه درمل کېدای شي چې ښه اغېزه ولري . گران شی وپېرئ چې یوازې یو ځل وژاړئ . د انسان په کرامت پوه شئ . له ډېرو ونو څخه ځنگل نه لیدل کېږي مانا : سړی له ډېرې سپړنې یا تشرېح اصل شی نه ویني . درنښت گران نه دی، هر سړی دروند سړی کېدای شي . سختي بد وخت سختې هلې ځلې غواړي . هغه لاس مه وهه چې ډوډۍ درکوي . چرگوړي وشمېره، هگۍ نه . چا چې آس په هدیه درکړ، غاښ یې مه گوره چې څو کلن دی . څه شی چې مات نه وي، د جوړولو هڅه یې مه کوه . ټولې هگۍ په یوه ټوکرۍ کې مه اېږدئ . یوه شي ته ډېر مه په تمه کېږئ، دویم پلان هم جوړ کړئ . تر څو چې ټکه ناورین نه وي رالوېدلې، غم مه کوه . هر څوک غواړي چې جنت ته ولاړ شي، خو هیڅوک نه غواړي چې مړه شي . ان خرابه ولاړه گړۍ د ورځې دوه ځلې وخت سم ښیي . پوهه د خپلې ناپوهۍ پیداکول دي . پوهه ماشینونه جوړوي چې د انسان په څېر کار کوي، او انسان پیدا کوي چې د ماشین په توگه کار کوي . هر گل اغزی لري . هر څه په خپل وخت . ماته د بریا لپاره د گام تېږه ده . لوېدل د ماتې څرگندویي نه کوي، بلکې همداسې لویدلی پاتې کېدل ماته ده . ښې بڼکې ښه مرغان جوړوي . چې لمړی راشې، لمړی به د خدمت وشي . لمړۍ کار لمړی کوئ . که مې یو ځل وغولوې، پر تا د شرم وي، که مې دوه ځلې وغولوي، پر ما د شرم وي . کم سوله بې عقل هلته بېړه کوي چېرته چې ملایکي له تگه ډارېږي . چې په مخکې ورته گواښ شوی وي، مخکې یې زغره اغوستې وي . بخت د زړور په گټه وي . تر ټولو ښه خیرات د پوهې ورکړه ده . د ټوپک جگړې ته له چاړې سره مه راځئ . روغتیا خدای درکوي، خو فیس ډاکتر درڅخه اخلي . لویه ونه له کوشني نیالگي څخه جوړېږي . درناوی کوئ چې درناوی مو وشي . ښه مېرمن ښه ژوند دی . سخت کار هېڅ وخت هډوکي نه ماتوي . غیرتي کسان به د لوبي وړونکي وي . بیړه د وخت ضایع ده . څوک چې په تیارۍ کې ناکام شي، نو ناکامۍ ته به ډېره ښه تیار شي . روغتیا له روپیو ښه ده . څوک چې په خپل تاریخ نه پوهېږي، نو هغه سهوې به بیا تکرار کړي . څوک چې پوهېږي، هغه خبرې نه کوي، خو څوک چې خبري کوي، هغه نه پوهېږي . څوک چې ډېر په بیړه ژوند کوي، هغه به ډېر ژر مړیستون قبر ته ورسېږي . څوک چې د هېڅ شي لپاره نه ولاړېږي، د هر شي لپاره به ولوېږي . څوک چې هکۍ غلا کوي، غویی به هم غلا کړي . چې له تورې سره ژوند کوي، له تورې سره به مړ شي . چې ډېر خوب کوي، خپله لوږه به هم هېره کړي . څوک چې د وینگ ویلو لپاره څه نه لري، نو لیکل هم نه شي کولای . غپل یې له داړلو څخه بد دي . تاریخ تکرارېږي . یوازې خبري کوي، خو کړن یې نشته . کور هلته دی چې زړه مو وي . کور ، کور دی، که څه هم چې ښه نه وي . ریښتینولي تر ټولو ښه تگلاره ده . د ښو په هیله اوسئ، خو د بدو لپاره تیاري ولرئ . د شنې زرغونې رنگین کمان لپاره لمر او باران دواړه اړین دي . په پښو ولاړ مرگ ښه دی، نظر هغه ژوند ته چې په گونډو وي . بېگاره او مضر لاسونه د شیطان اسباب دی . که دنده د کړن ارزښت لري، نو په ښه توگه د وکړل شي . که هیلې آسونه وای، نو سوالگر به پرې الوتلی . که څوک نه شئ وهلئ، یا ورسره ملگري شئ، یا یې په بل چا ووهئ . که د کوم کار په کړن کې ماهر نه یاست، نو پام کوئ . چې د لوگي زغم نه لرئ، نو له پخلنځي ووځئ . که د لاترې ټیکت نه پېرئ، نو څنگه به یې وگټئ؟ که د موخه نه پېژنې، نو هر گاډی به د هلته ورسوي . که د سهار چای په تخت کې چښې، نو په پخلنځي کې څمله . د یوه چا د شخصیت د مالومولو لپاره هغه ته واک او ځواگ ورکړه . که په یوه شخړه کې د حل برخه نه یاست، نو هرو مرو د ستونزې برخه یاست . حل د ستونزو په منځ کې دی . لېونی یو کار څو وارې کوي، خو تمه یې د مختلفو پایلو وي . له سهاره مخکې تل تپه تیاره وي . په خپله هدیه مهمه نه ده، بلکې د ورکولو طریقه یې مهمه ده . د دروغو لپاره دوه کسان اړین دي : یو کس چې دروغ ووایي، بل چې غوږ ورته ونیسي . پښتو ژبه