د کواترنری انقراض پېښه
کواترنري دوره له نن څخه ۲.۵۵۸۰.۰۰۵ میلیونه کاله وړاندې په غالب ډول د لویو یا میګافوني ژوندیو موجوداتو د له منځه تلو شاهده وه، چې له امله یې د ځناورو تنوع او تراکم له منځه ولاړ او په ټوله نړۍ کې د کلیدي اکولوژیکي طبقو د له منځه تلو لامل وګرځېده. د ژوندیو موجوداتو لومړني تلفات له میلاد څخه وړاندې ۱۳۰۰۰۰ کاله پخوا د وروستي پلیستوسن په پیلېدو، په اسټرالیا کې شاوخوا ۶۰ زره کاله وړاندې او په امریکا لویه وچه کې شاوخوا ۱۵۰۰۰ کاله وړاندې د لومړنیو انسانانو د کډوالۍ له امله رامنځته شول. له دې سره د دغو انقراضونو لوی اکثریت په افریقا اوراسیا او امریکا لویه وچه کې هولوسن دورې ته د پلیستوسن دورې په اوښتو سره له میلاد څخه وړاندې ۱۳۰۰۰ کال څخه له میلاد وړاندې ۸۰۰۰ کال پورې رامنځته شوی. د دغو انقراضونو موج د پلیستوسن دورې په پای سره وه نه درېد، په ځانګړې توګه د انسانانو له امله دغه انقراضونو دوام وموند. په داسې حال کې چې ایا دغه چاره باید د یوې جلا پېښې او یا هم د یوې پېښې د برخې په توګه په پام کې ونیول شي بحثونه شتون لري. د لرغون پوهانو له خوا د دغې چارې فرضي اصلي لاملونه په پراخه کچه د انسانانو د ظاهري بڼې بدلون او طبیعي اقلیمي بدلونونه بلل کېږي. د معاصرو انسانانو پام وړ موجودیت د لومړي ځل لپاره په منخنۍ پلیستوسن دوره کې په افریقا کې څرګند شو چې په دوام داره او دایمي توګه یې له میلاد وړاندې ۱۰۰ زره کلونو وړاندې څخه تر میلاد وړاندې ۶۳ زره کلونو پورې په اوراسیا او اسټرالیا او همداسې په نوبت سره له میلاد وړاندې ۲۲ زره کاله پخوا په امریکا کې د نفوسو زیاتوالي ته دوام ورکړ. د اقلیمي تغیراتو فرضیې د نوولسمې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې پوهان د لومړي ځل لپاره دې ته متوجه شول چې یخي او منځنيو یخي دورو شتون درلود او هغه په یو ډول نه په یو ډول د حیواناتو له منځه تلو سره اړیکه لري؛ دوی دې پایلې ته ورسېدل چې د پلیستوسن د یخي دورې پای ته رسېدل کېدای شي د دغو انقراضونو توضیح کوونکی واوسي. منتقدین اعتراض کوي چې د لویو ځناورو په تکاملي تاریخ کې د ګڼ شمېر یخي پرمختګونو او پر شا کېدو شتون د منلو وړ نه دی او یوازې د وروستي لوی یخبندان وروسته دغه ډول انقراضونه رامنځته شوي. له دې سره دغه ډول نیوکې د یوې وروستۍ څېړنې له مخې رد شوې چې ښيي د پلیستوسن په وروستیو کې د میګافوني ټولګو ترکیب کېدای شي په پام وړ توګه د یخچالي منځنیو موجودو دورو ترمنځ په ځانګړې توګه د پلیستوسن دورې په وروستیو کې د غرنیو غویانو زیاتوالي او جغرافیايي پراختیا ته د پام له امله توپیر ولري. دوی څرګندوي چې د پخوانیو منځینو یخي دورو پر مهال د لویو ځناور بقا د پلیستوسن دورې د انقراض له پېښې سره په اساسي ډول بې اړیکې ده، ځکه غرنیو غویانو په پخوانیو یخي دورو کې هېڅکله په دومره پریمانه کچه شتون نه درلود. یو شمېر دغه شواهد د اقلیمي تغیراتو سره په برابره بڼه د معتبرې فرضیې په توګه په اسټرالیا کې د پلي کېدو وړ دي. ځکه ښيي د انقراض پر مهال موجود اقلیمي حالت د نن ورځې په څېر و او منقرض شوي حیوانات په شدید ډول له وچ اقلیم سره جوړ و. شواهد ښيي چې ټول دغه انقراضونه په هماغه لنډه مهالیزه دوره کې ترسره شوي، یعنې هغه مهال چې انسانان په طبیعت کې را پیدا شول. د انقراض اصلي میکانېزم احتمالا اور و چې د انسانانو په واسطه پیل شو چې هغه مهال له طبیعت سره ډېر لږ جوړ راتله. ایزوتیپي شواهد د هغو د پاتې شوو ډولونو په غذايي رژیم کې د ناڅاپي بدلونونو څرګندويي کوي چې کیدلای شي له هغو اندېښنو سره چې هغوی له انقراض وړاندې تجربه کړي مطابقت ولري. د اروپا، اسټرالیا او امریکا لویو وچو پر خلاف په سویل ختیځه آسیا کې شواهد ښيي چې اقلیمي تغیرات او د سمندر د سطحې لوړوالی د بوټو خوړونکو یو شمېر ژوندیو موجوداتو په انقراض کې مهم رول لرلی. د امریکا لویې وچې د لویو سواحلو له سیمې څخه د ماسټوډونونو د عاجونو له تحلیل او تجزیې څخه ترلاسه شوي شواهد بیا د اقلیمي تغیراتو د بدلون له فرضیې سره جوړ نه راځي. د هغوی له انقراض زرګونه کاله وړاندې د دغې سیمې ماسټوډونونو فیلانو د بلوغ پر مهال د عمر کمښت لرلی. دغه چاره د هغې برعکس ده چې د چاپېریالي شرایطو څخه د رامنځته شوو اندېښنو څخه یې تمه کېده، خو د ژوندیو موجوداتو ترمنځ د سیالۍ له فرضیې سره چې د انسانانو د ښکار په پایله کې یې هم شمېر راکم شو مطابقت لري. د تودوخې زیاتوالی د یخي دورې له پای سره څرګند تړلی بدلون د تودوخې زیاتوالی دی. له نن څخه د وړاندې ۱۵۰۰۰ او ۱۰۰۰۰ کلونو ترمنځ په کلنۍ کچه په ټوله نړۍ کې ۶ سانتي ګراد درجې تودوخه زیاته شوې. په ټولیز ډول همدا تصور کېږي چې دا کېدای شي د انقراض لامل وي. د دغې فرضیې له مخې د ویسکانسین یخي پاڼې د ویلي کېدو لپاره په کافي کچه د تودوخې زیاتوالی کېدای شي له یخ سره د برابرو تي لرونکو حیواناتو لپاره حرارتي فشار راوړي څو د هغو د مړینې لامل وګرځي. د هغوی پر ځای پریمانه وړۍ چې په یخي سړو کې د هغوی د وجود له تودوخې سره مرسته کوي کېدای شي د اضافي تودوخې په صورت کې تویې شوې وي او د جل وهلو په صورت کې د هغوی د مړینې لامل ګرځېدلې وي. یوه څېړنه چې ۵۶ زره کاله پخوا یې رانغاړلې، ښيي چې تر ۱۶ سانتي ګراد درجو ۲۹ فارنهایت درجو پورې د تودوخې زیاتوالي د ژوندیو موجوداتو په انقراض کې مهم رول لرلی. د تودوخې د فرضیې پر وړاندې استدلالونه څېړنې ښيي چې د اوسني یخبندان د تودوخې کلنی اوسط چې په تېرو لس زرو کلونو کې لیدل شوی د پخوانیو یخي دورو له تودوخې لوړ نه دی. له دې سره یو شمېر لویو تي لرونکو د ورته تودوخې له لوړوالي ژوندي راوتلي. له همدې امله ګرمه هوا په یوازې توګه نشي کولای د انقراض د توضیح لپاره کافي وي. له دې سربېره په ورانګل ټاپو او سنت پل ټاپو کې متعدد ژوندي موجودات لکه ماموتونه له انسانانو څخه په خالي ځایونو کې د اقلیمي بدلونونو سربېره ژوندي پاتې شوي. نو دا د منلو وړ نه بلل کېږي چې اقلیمي بدلونونه د دغې چارې مسئول وي. د اکولوژیکي معمولي فرضیو له مخې د ټاپو ګانو نفوس کېدای شي د اقلیمي بدلونونو له امله مطلوبو اقلیمونو ته د کډوالۍ له امله له انقراض څخه په پریمانه کچه اغېزمن واوسي. سرچينې