د فنلند کورنۍ جګړه
د فنلند کورنۍ جګړه په ۱۹۱۸ ز کال کې فنلند کې هغه جګړه وه چې د هېواد د مشرۍ او کنترول لپاره د سپین فنلند او فنلندي سوسیالیست کارګر جمهوریت سره فنلند تر منځ په هغه وخت کې پېښه شوه چې هېواد د روسیې د سترواکۍ پورې اړوند د ګرند دوچي د معاصر فنلندې دولت څخه مخکې دولت چې دروسي سترواکۍ لاندې یومستقله برخه وه یوه خپلواک دولت ته دانتقال مهال و. دا جګړه د ملي سیاسي او اجتماعي ګډوډیو له امله چې لامل یې په اروپا کې په ختیځه جبهه کې لومړۍ نړیواله جګړه وه را منځ ته شوه. دا جګړه د سرو فنلندیانو چې رهبري یې د سوسیال دموکرات ګوند او سپینو فنلندیانو چې په سنا کې د محافظه کارانو او جرمني سترواکې پوځ له خوا رهبري کېدل تر منځ پېښه شوه. سره شبه نظامیان چې له صنعتي او کرهنیزو کارګرو جوړ و د سهیلي فنلند ښارونو او صنعتي مرکزونو کنترول لاس کې و. سپین شبه نظامیان چې د ځمکو له خاوندانو او منځنۍ او لوړې طبقې خلکو جوړ و مرکزې کلیوالې سیمو او شمالي فنلند کې ولکه درلوده چې مشري یې د جنرال . . . په غاړه وه. له جګړې دمخه، فنلند د وګړودشمېر چټکه وده، صنعتي کېدل، لومړۍ ښار مېشتېدنه او د کارګرانود جامع خوزښت راپورته کېدل تجربه کړي و. د هیواد سیاسي دولتي سیستمونه د دیموکرات کیدو او عصري کیدو په یوه نا ثباته پړاو کې و. اجتماعي اقتصادي او د وګړو تعلیم په تدریجي ډول ښه شوی و اوملي تفکر او کلتورې ژوند وده کړې وه. لومړۍ نړیواله جګړه د روسیې د سترواکۍ د پرځیدو لامل شو او په فنلند کې یې د قدرت خلا را منځ ته کړه او د واک د لاسته راوړلو لپاره جګړې نظامی کېدنه اود کيڼ اړخي کار ګرګوند خوزښت او محافظه کارانوترمنځ بحران لا پراخ کړ. سرو فنلندیانو د ۱۹۸۱ ز کال د فبرورۍ په میاشت کې یوعمومي خونا بریالی یرغل تر سره کړ چې وسلې ورته شوروي برابرې کړې وې. د مارچ په میاشت کې سپینو فنلندیانو په متقابل یرغل لاس پورې کړ چې د اپرېل په میاشت کې د جرمني یوه نظامي غونډ تقویه کړ. پرېکنده ښکېلتیاوې د تیمپر او ویبرګ جګړې وې چې سپین فلندیان پکې وړونکي وه او د هلسنکي او لاهتی جګړې وې چې د جرمني ځواکونو له خوا یوړل شوې چې په ټوله کې یې د سپینو فنلندیانو اوجرمني پوځیانو له پاره بریا راوړه. سیاسي سرغړونه د دې جګړې یوه برخه وګرځېدږ څه ناڅه ۱۲۵۰۰ سره فنلندیان د خوارځواکۍ او ناروغیو له امله په کمپونو کې مړه شول او ۳۹۰۰۰ تنه وګړي چې ۳۶۰۰۰ تنه یې فنلندیان و په جګړه کې مړه شول. فوري پایله داوه چې فنلندیان له روسي ادارې څخه د جرمنې تر اغیزې راغلل او پلان دا و چې د جرمني په مشرۍ یو فنلندې سلطنت را منځ ته شی. دا بهیرپه لومړۍ نړیواله جګړه کې د جرمني له ماتې سره سم پای ته ورسید او په بدل کې یې فنلند د یو خپلواک، دیموکراتیک جمهوریت په ظهور وکړ. کورنۍ جګړې دا هېواد په دوه ټوټو ووېشه. فنلندي ټولنه د اجتماعی جوړجاړي له امله چې په اوږدمهاله منځني سیاست او مذهب په کلتور او له جګړې وروسته اقتصادي بیرته رغېدنې باندې ولاړ و بیا ځلې متحد شوه. مخینه نړیوال سیاست په فنلند کې د کورنۍ جګړې تر شا پروت لامل هغه سیاسي بحران و چې له لومړۍ نړیوالې جګړې څخه راولاړ شوی و. د لومړۍ جګړې د فشارر دروسیې سترواکي ړنګه کړه او او په ۱۹۱۷ کې د فبروري او اکتوبر د انقلابونو لامل شو. دې ړنګوالي د قدرت خلا او په ختیځه اروپا کې د فدرت لپاره د جګړې لامل شو. د فنلند د اوسنې پېر له دولت ترمخه دولت ګرند دوچي ۱۹۱۷ـ۱۸۰۹ په دې اړودوړکې فنلند راګیر پاتې شو. د جغرافیایي سیاسي اړخه، د وارسا او مسکودروازې ته لږ مهم، اود بالتیک د سمندر په واسطه د جلا کېدو له امله فنلند په نسبي توګه د ۱۹۱۸ ز کال تر لومړیو آرام پاتې شو. د جرمنۍ سترواکۍ او د روسانو ترمنځ جګړې په فنلندانو باندې غیر مستقیمه اغیزه وکړه. د ۱۹ پېړۍ له پای را دېخوا دفنلند ګرند دوچې هیواد د روسېې د سترواکۍ د پرمخ تلونکې پلازمېنې پیتروګرام اوسني سنټ پیترس برګ لپاره د خامو موادو، صنعتي تولیداتو، خوراکي موادو اوکارګرانو سرچینه شوه چې د لومړۍ نړوالې جګړې دا رول نور هم ټینګ کړ. له ستراتیژک اړخه، فنلندي خاوره د ایستونیا او فنلند تر منځ د دروازې لږ مهمه شمالي برخه او له پتروګراد او تر پتروګراد پورې د ناروا په ایستونیا کې یو ښار، د فندلند خلیج او کارا لین تنګي له لارې یوه حایله سیمه وه. جرمني سترواکۍ ختيځه اروپا- په پیل کې روسیه دلومړۍ نړیوالې جګړې په مهال او په راتلونکي کې د حیاتي تولیداتو او خامو موادو سرچينه وبلله. د دې سترواکۍ سرچينې د جګړې د دوو جبهوله لارې لاډېرې شوي اوهڅه یې وکړه چې روسیه انقلابي ډلو ته لکه بلشویکان، سوسیالیستي انقلابي ګوند، او رادیکالو جدایي غوښتونکو ډلو لکه د فنلند ملي فعال خوزښت چې په جرمني پالنه یې اتکاء درلوده د مالي ملاتړ د برابرولو له لارې روسیه سره ووېشي. له ۳۰ تر ۴۰ میلیونه مارکه د دې هڅي په ترڅ کې ولګول شول. د فنلندي ساحې کنترول جرمني سترواکۍ پوځ ته اجازه ورکوله چې پیتروګراد او د کولا شبه جزیرې ته لاره پیدا کړي دا داسې سیمه وه چې د کان کیندنې لپاره یې پرېمانه خام مواد درلودل. فنلند همدارنګه د ډبرو د کانونو پرېمانه ذخیرو او په پرمخ تللي بڼه د ځنګله ساتنې صنعت څښتن و. له ۱۸۰۹ تر ۱۸۹۸ ز کال پورې دوره چې د پاکس روسیکا په نامه یادیږي، د فنلندیانو مقدماتي واک په تدریجي ډول ډیر شواو د روسي ـ فنلندي اړیکې په استثنایي ډول د روسیې د سترواکې له نورو برخو سره په پرتله سوله ایزې وې. په ۱۸۵۰ لسیزو کې د کریمیا په جګړه کې د روسیې ماته د دې لامل شو چې د دې هېواد د عصري کېدو هڅې ګړندۍ شي. دا د دې لامل شو چې په فنلند کې ۵۰ کلن اقتصادي، صنعتي ، کلتوري او تعلیمی پرمختګ را منځ ته شی چې په دې کې د فنلندې ژبې ښه والی او سمون هم شامل و. دا ټوله چاره د فینومان د خوزښت داد فلند یو ملت پاله خوزښت و د پیدا یښت له امله چې د فنلندي ملت پالنې او کلتوري یووالي یې هڅاوه تر شوه چې دې پیدایښت فنلندیان داخلي ادارې ته مقید کړل او داسې مفکوره یې را منځ ته کړه چې ګرند دوچي د معاصر فنلندې دولت څخه مخکې دولت چې دروسي سترواکۍ لاندې یومستقله برخه وه په زیاتېدونکې ډول د روسیې د سترواکې یوخپلواک دولت دی. په ۱۸۹۹ز کال کې روسي سترواکۍ د فنلند د روسي کولوله لارې د یو کولو یا انضمام پالیسي په لاره واچوله. دغښتلي پان سالویست - دا یو خوزښت وه چې د سل واکي خلکو لپاره یې یووالي او تمامیت غوښت مرکزي قدرت هڅه وکړه چې د روسیې څوملیتیزه سلسله اي اتحاد سره یو کړي ځکه د روسیې ستراتیژیک اونظامي وضعیت داداري جرمني او جاپان له پرمختګ سره نورهم خطر ناک شو. فنلندیانو لومړني نظامي اواداري کنترول ته د ظلم لومړۍ دورې نوم ورکړ او د لومړي ځل لپاره یې له روسیې سره د نه ښکیلتیا یا د فنلند لپاره د حاکمیت د حق پلانونه جوړ کړل. د انضمام په وړاندې د کاري طبقي د برخو او سویدني ژبه ویونکو استخباراتو څخه راوتلو فعالانو تروریستی عملونه تر سره کړل. د لومړۍ نړیوالې جګړې په مهال او د جرمنیزم د ودې په مهال، سویدن پلوه سویکومانو دا یو سویدن پلوه ملي خوزښت و له جرمني سترواکۍ سره په پټه همکاري پیل کړه او له ۱۹۱۵ تر ۱۹۱۷ د فنلند او سویدن یوه لېوا چې ۱۹۰۰ داوطلب افراد پکې شامل و په جرمني کې تر روزني لاندې ونیوه. سرچينې