د ځانګړي نسبيت تاريخ
د ځانګړي نسبيت تاريخ له زياتو نظرياتي پايلو او ازمايښتي موندنو څخه جوړ دی، چې د البرت ای مايچلسن . ، هنډريک لورينس ، هنري پوينکېر او نورو له لورې تر لاسه شوي دي. دا نظريه د البرت انشټاين له لورې د ځانګړي نسبيت وړانديز شوې نظریه او د مکس پلېنک ، هيرمېن مېنکوسکي او نورو په وروستني کار کې د اقتدار لوړې درجې ته ورسېده. پېژندنه که څه هم اسحاق نيوټن خپل فزيک د بشپړ يا مطلق وخت او فضا ځای پر بنسټ رامنځته کړ، تر څنګ يې د ګاليله د نسبيت اصولو پيروي هم وکړه، چې په کره ډول د ميخانيکی سيستمونو لپاره تکرارېږي. داسې ويلی شو چې: تر هر هغه ځايه چې د ميخانيک قوانين اړوند دي، په حرکت کې ټول څارونکي برابر امتيازات لري او د حرکت هيڅ غوره حالت کوم ځانګړي خنډ د حرکت مخنيوونکي يا لږ تر لږه د چټکتيا کموونکي څارونکي پورې تړل کېدلی منسوبېدلی نه شي. که څه هم د الکترومقناطيس نظريه او الکتروديناميکس نظريه او همدرانګه د ۱۹ پېړۍ پر مهال د رڼا د منځني حالت د ګډوډۍ په توګه د رڼا د څپې نظريه يا په پراخه کچه منل شوې وه، چې ياده نظريه د جيمز کلرک ماکسول په کار کې تر ټولو پرمختللې بڼه خپله کړه. د مکسول د نظريې له مخې ټولې د ليدلو وړ رڼا ته منسوب او برېښنايي ښکارندې د هغه وسيلې له لارې خپرېږي، چې د وړانديز له مخې يې بايد شوني وي چې ايتر ته اړوند حرکت په ازمايښتي ډول مشخص کړي. د ايتر له لارې د حرکت موندنې په موخه د هر پېژندل شوي ازمايښت بې پايلېتوب د دې لامل شوه، چې هندريک لورينس په ۱۸۹۲ ز کال کې د يو ساکن يا بې حرکته ځلاند ايتر ، د فزيکي اوږدوالي راټولېدنې انقباض او هغه سيمه ييز وخت پر بنسټ د الکتروديناميک د نظريې رامنځته کول پيل کړي، چې د مکسول معادلې په کې د نسبت د خنډ يا حرکت مخنيونکو ټولو چوکاټونو کې خپله بڼه ساتي. د لورينس د ايتر نظريې سره د کار کولو له مخې هنري پوينکېر وار له مخې د طبيعت د الکتروديناميک او د ځمکې د کښښ يا جاذبې قوې په ګډون د يو عمومي قانون په توګه وار له مخه د نسبيت اصل وړانديز کاوه. نوموړي ياد اصل په ۱۹۰۵ ز کال کې د لورينس د بدلون د لومړنيو فرمولونو د کره کولو په موخه وکاروه، چې په پايله کې يې د معادلو بشپړه او کره ټولګه تر لاسه شوه. يادې ټولګې ته اوس د لورينس د بڼې بدلون يا ټرانسفورمېشن وايي. لږه موده وروسته په همدې کال کې البرت انسټاين د ځانګړي يا خاص نسبيت په اړه خپله اصلي مقاله خپره کړه، چې يو ځل بيا يې په کې د نسبيت د اصل پر بنسټ په خپلواک ډول د وخت او ځای د واټنونو د بنسټيزو پېژندنو په بدلولو سره د لورينس د بڼې بدلون يا ټرانسفورمېشن تر لاسه او په بنسټيز ډول يو ځل بيا وژباړه، په داسې حال کې چې د ګاليله د بشپړ ورته وخت له کېنمېټيک څخه تېرېږي، نو په دې ډول په لرغوني الکتروډيناميک کې د ځلاند ايتر پر وړاندې د هر ډول نسبت د اړتيا مخنيوی کوي. د هرمېن مېنکوسکي وروستي کار چې نوموړي په کې د انسټاين د ځانګړي يا خاص نسبيت نظريې لپاره د څلور اړخيز څلور بعدي هندسي معلوم وخت موډل وروپېژاند، د نسبيت د عمومي نظریې په اړه د انسټاين وروستي پرمختګ ته لاره هواره کړه او د نسبيتي برخې نظريو بنسټ يې کېښود. ايتر او د حرکي جسمونو الکتروډيناميک د ايتر موډلونه او د مکسول معادلې د توماس ينګ ۱۸۰۴ز او اګسټين جين فريسنيل - ۱۸۱۶ز له کار څخه وروسته داسې باور کېده، چې رڼا د ځلاند ايتر په نوم په يو فنر ډوله يا ارتجاعي وسط يا وسيله کې د يوې پرې کوونکې څپې په توګه خپرېږي. که څه هم د رڼا اړوند د ليدو وړ يا بصريۍ او برېښنايي محرکې قوې الکتروډيناميک ښکارندو تر منځ توپير رامنځته شوی و، نو د ټولو ښکارندو لپاره د ايتر د ځانګړو موډلونو رامنځته کول اړين وو. د يادو موډلونو د يو متحد کولو يا د هغوی د يوې بشپړې ميخانيکې تشرېح رامنځته کولو هڅې بريالۍ نه شوې، مګر د مايکل فارادي او لورډ کالوېن په ګډون د زياتو پوهانو له لورې له پام وړ کار څخه وروسته جېمز کلرک ماکسول په ۱۸۶۴ ز کال کې د الکترومقناطيسيت يوې کره يا سمې نظريې ته وده ورکړه. نوموړي ياده نظريه په بريښنا، مقناطيسيت او د برېښنايي هادي هغه تمايل، چې په برېښنايي بهير کې د تېرېدونکي بدلون مخنيوی کوي کې د يو لړ معادلو په تر لاسه کولو سره رامنځته کړه او د مکسول معادلې يې ونوموله. هغه په لومړيو کې وړانديز وکړ، چې رڼا په حقيقت کې په ورته ايتري وسط کې څپانده الکترومقناطيسي وړانګه وه، چې همدا د برېښنا يا الکتريک او مقناطيس ښکارندو لامل دی. که څه هم د مکسول نظريه د خوځنده جسمونو د رڼا او ليد پوهنې ته په پام سره بې سوده يا نه قانع کوونکې وه او په داسې حال کې چې نوموړي که له يوه پلوه د يو بشپړ رياضيکي موډل د وړاندې کولو وړتيا درلوده، مګر له بله پله يې د ايتر د يوې اړوندې ميخانيکي تشرېح د چمتو کولو وړتيا نه درلوده. وروسته له هغې چې هنريچ هرتز په ۱۸۸۷ ز کال کې د الکترومقناطيسي څپو شتون ته اشاره وکړه، د مکسول نظريه په پراخه کچه ومنل شوه. د دې تر څنګ اولېور هيويسايډ او هرتز ياده نظريه نوره هم پياوړې کړه او د مکسول معادلو عصري نسخې يې وړاندې کړې. د مکسول هرتز يا هيويسايډ هرتز معادلو په پای کې د برېښنايي محرکې قوې الکتروډيناميک د نورې ودې لپاره يو مهم بنسټ جوړ کړ او د هيويسايد يادونه اوس هم کارول کېږي. د مکسول نظريه کې نورې مهمې مرستې د جورج فيتزګيرالډ ، جوزف جان تامسن ، جان هنري پوينټينګ هنډريک لورينز او جوزف لارمور په واسطه وشوې. د ايتر لټون نسبي حرکت او د مادې او ايتر دوه اړخيز اغېز ته په پام سره دوه متناقضې يو د بل ضد نظريې وې. يوه نظريه د فريسنيل او په پای کې د لورينز له لورې رامنځته شوې وه. د ثابت ايتر نظريه: په نوم دې موډل ادعا وکړه، چې رڼا د يوې څپاندې څپې په توګه خپرېږي او ايتر په اړخيز ډول يا د يوې برخېې په توګه د مادې په واسطه په يو معلوم ضريب سره ويستل شوی دی. فريسنيل د دې انګېرنې پر بنسټ د رڼا او رڼا اړوند نورو زیاتو ښکارندو د کږېدنې له سمې طبيعې معمولي لارې څخه د تشرېح کولو وړتيا درلوده. بله انګېرنه يا فرضيه د جورج ګبرېل سټوک له لورې وړانديز شوې وه. نوموړي په ۱۸۴۵ ز کال کې وويل چې ايتر په بشپړ ډول د مادې له لورې له مخې لرې شوی ويستل شوی و دا نظريه وروسته د هرتز له لورې هم خپره شوه. په دې موډل کې ايتر ښايي د جنغوزي له شيرې سره د ورته والي له مخې د تېزو شيانو لپاره ټينګ يا شخ او د يو څه بطي شيانو لپاره مايع وي. په دې ډول ځمکې کولی شول په مناسبه توګه ازاد ډول د هغې له لارې حرکت وکړي، مګر د رڼا د لېږد پر وړاندې به پوره ټينګ يا سخت وي. د فريسنيل نظريه ځکه غوره کړای شوې وه، چې د نوموړي د ويستلو ضريب په ۱۸۵۱ ز کال کې د فيزيو د ازمايښت له مخې تاييد شوی و. ياد ازمايښت په خوځنده مايعاتو کې د رڼا سرعت اندازه کړ. لکه څرنګه چې د يو انټرفيروميټر د کارونې له مخې د فريسنل نظريه کې تمه کېده؛ البرت ای مايکلسن . په ۱۸۸۱ ز کال کې د ځمکې او ايتر ايتر باد: - د نسبي حرکت د اندازه کولو هڅه وکړه. نوموړی ونه توانېد چې کوم نسبي حرکت مشخص کړي، نو پايله يې د سټوکس د پايليک تيزس د تاييد په توګه بيان کړه. که څه هم لورينز په ۱۸۸۶ ز کال کې څرګنده کړه، چې د مايکلسن محاسبې ناسمې وې او نوموړي د اندازې سموالی ډېر اټکل کړی و. دې د تېروتنې یا غلطۍ په سترې څنډې سره يو ځای د مايکلسن د ازمايښت پايله بې پايلې کړه. د دې تر څنګ لورينز په ډاګه کړه، چې د سټوک په بشپړ ډول ويستل شوی ايتر د مخالفو يا متضادو پايلو لامل شو او د همدې له امله نوموړي د فرسينل نظريې ته ورته ايتر نظريې ملاتړ وکړ. د فرسينل نظريې د بيا څېړلو په موخه مايکلسن او ايډوارډ ډبليو مورلي . په ۱۸۸۶ ز کال کې د فيزيو ازمايښت يو ځل بيا تر سره کړ. د فرسينل د ويستنې ضريب په ياده موکه کې په پوره سم ډول تاييد شو او مايکلسن اوس په دې نظر و چې د فرسينل د ثابت ايتر نظريه سمه وه. د حالت د روښانولو په موخه مايکلسن او مورلي په ۱۸۸۷ ز کال کې د مايکلسن د ۱۸۸۱ ز کال ازمايښت يو ځل بيا تر سره کړ او دواړو په بنسټيز ډول د اندازې سموالی يا دقت زيات کړ. که څه هم د مايکلسن او مورلي ازمايښت په نوم اوسني نامتو ازمايښت يو ځل بيا منفي پايلې ورکړې. د بېلګې په ډول: د ايتر له لارې د وسيلې هيڅ حرکت ونه موندل شو که څه هم د ځمکې چټکتيا د اوړي په پرتله په شمالي ژمي کې په يوه ثانيه کې ۶۰ کېلومتره توپير لري. نو فزيکپوهان په ښکاره ډول له دوه مخالفو ازمايښتونو سره مخامخ وو: د ۱۸۸۶ ز کال ازمايښت، چې د فرسينل د ثابت ايتر يو روښانه تاييد و او د ۱۸۸۷ ز کال ازمايښت، چې د سټوک په بشپړ ډول د وېستل شوي ايتر څرګند تاييد و. سرچينې