دچين او هند جګړه
د چین اوهند جګړه د چین تر منځ د ۱۹۶۲ ز کال د اکتوبر او نومبر په میاشتو که پېښه شوه. د هیمالین بندر د دې جګړې اصلي لامل و. په ۱۹۵۹ زکال کې د تبتیانو له پاڅون وروسته کله چې هند تبت د بودایانو مشر دالای لاما ته پناه ورکړه نو ددواړو هېوادونو تر منځ یو لړسرحدي تاوتریخوالی را منځ ته شول . له ۱۹۶۰ زکال څخه را په دېخوا هند یوه له له مخکې دفاعي پالیسي په لاره واچوله تر څو چینایي ګزمې او لوژیستیکي شاته وتنبوي چې په دې لړ کې یې سرحدي پوستې په ځای کړې، دا پوستې شمال لورې کې د کرښې ته نژدې، او ختیځ خواته د واقعي کنترول د کرښې ته چې چينایي لومړې وزیر ژو اینلای یې په اړه اعلان کړی و ځای په ځای شوې. د چین نظامی عمل هم په زیاتېدونکي ډول وروسته له هغه وده وکړه چې هند د چين له لوري دپلوماتیکو حل لارو په اړوند وړاندیزله ۱۹۶۰ تر ۱۹۶۲ زکال پورې رد کړ او چین په لاداخ یوه سیمه ده چې د کشمیر ډېره برخه پکې شامله ده او له ۱۹۴۷ زکال را پدیځوا د هند، پاکستان او چین تر منځ د لا نجې لامل ده کې د ۱۹۶۲ ز کال را پدېخوا له پخوا منعه شوې ګزمې بیا له سره پیل کړې. د کوبا د میزایلو د بحران په منځ کې دا امریکا اوشوروې تر منځ تقابل دی چې هغه وخت په نړیوال بحران بدل شوچې امریکا کې میزایل توغندي ځای به ځای کړل او شوروي په کوبا کې، چین د سوله ایز حل ټولې هڅې یوې خوا پرېښودې او په ۳۲۲۵ کیلومتري ۲۰۰۴ میله همالیایې پوله باندې چې په لاداخ کې پروت او د د کرښې له پولې ها خوا یرغل پیل کړ. چینایي ځواکونو هندي ځواکونه په دواړو محازونو کې شاته کړل په لوېدیځ محاذ کې د چوشول سیمه کې رازنګ لا او د تاوانګ سیمه يې په ختیځ محاذ کې ونیول. جګړه هغه وخت پای ته ورسېده چې چين د ۱۹۶۲ ز کال د نومبر په ۲۰ د اوربند اعلان وکړاو په همدې وخت کې یې دچین له خوا د واقعي کنترول کرښې ادعا شوې سیمې څخه خپل وتل اعلان کړل. ډیری جګړې په سختو غرنیزو سیمو کې پېښې شوې چې ډیرې یې ۴۰۰۰ مترو ۱۳۰۰ فوټو لوړوالي کې وي. د چین او هند جګړه له دې امله هم د پام وړوه چې سمندري او هوایې مرستې د یوه لوري له خوا هم تر سره نه شوې. کله چې د چین او د شوروي ترمنځ بیلوالي نور هم جدي شو، نو شوروي ډیره هڅه وکړه چې له هند څخه په تیره بیا د میګ جنګي الوتکو د پلورلو له لارې ملاتړ وکړي. امریکا او برتانیا دواړو په هند باندې د پرمختللو وسلو له پلورلو ډډه وکړه او هند مجبور شو چې هند شوروي ته مخه کړي. موقعیت چین او هند یو له بل سره یوه اوږده پوله لرې چې د نیپال ، سیکیم چې پخوا د هند تر ساتنې لاندې و او بوتان په درې سیمو وېشل شوې چې د برما او لویدیځ پاکستان تر منځ د همالیا د غرونو په لړیو پورې اړونده دي چې یوشمېر لانجمنې سیمې په همدې پوله پرتې دي. د دې پولې په لویديځ پای کې د اکسای چین سیمه ده چې د سویس په شان پراخوالی لري او د چین د خود مختاره سیمې زینجیانګ او تبت چې د چین له خوا په ۱۹۶۵ ز کال کې خود مختاره سیمه اعلان شوه تر منځ پرته سیمه ده. د ختیځې پولې په سر چې د برما او بوتان تر منځ پرته ده دهند آرونچال پرادیش پخوا د شمال ختيځ سرحدې سیمه وه هندې ایالت پروت دي. نوموړې دواړه سیمې د ۱۹۶۲ زکال په جګړه کې د چین له خوا ونیول شوې. ډیری جګړې په لوړو ارتفاعو کې پېښې شوې. د اکسایچین سیمه یو نمکزاره هواره سیمه ده چې د سمندرله سطحې ۵۰۰۰ متره ۱۶۰۰۰فوټه پورته ده او ارونچل پرادېش یو غرنۍ سیمه ده چې دلوړو څوکو جګوالی یې له ۷۰۰۰ مترو ۲۳۰۰۰ فوټو څخه اوړي. د دې سیمې ډیره لوړه غونډۍ د چینایي پوځ په لاس کې وه. لوړې ارتفاع او یخوهونکو شرایطو هم لوژستیکي او دمرستې رسونې ستونځې را منځ ته کړې، دې جګړې ته ورته په لومړۍ نړیواله جګړه کې د ايټالیا کمپاین جګړوکې سختو شرایطو د دښمن له لاسه د تلفاتو په پرتله خواوو ته ډېر تلفات اړولي دي. د چین او هند جګړه هم همدا ډول جګړه وه چې یخوهونکې هوا د د د واړو خواوو ډېری ځواکونه له پښو وغورځول. مخینه د جګړې اصلي لامل د اکسایچین او ارونچال پرادېش د پراخووېشل شوو سرحدې سیمو په سلطې باندې لانجه وه. هند دعوه کوله چې اکسایچین په لاداخ پورې اړونده سیمه ده او چین دعوه کوله چې داسیمه د چین زینجیانګ یوه برخه ده چې یو سړک هم پرې پروت دی چې د چینایي تبت سیمې له زینګجیانګ سره نښلوي. د چین له خوا د دې سړک جوړول د جګړې پیل بلل کیږي. اکسایچین د چین او هند تر منځ د پولې لویدیځه برخه ۱۸۳۴ کې هغه وخت جوړه شوه چې د لاداخ سیمه د سکانو سترواکۍ د واکمنۍ په مهال د راجا سینګ دوګرا له خوا ونیول شوه. په تبت کې د نابریالیو مبارزو څخه وروسته، ګولاب سینګ او تبتیانوپه ۱۸۴۲ز کال کې یو تړون امضاء کړ چې د تړون له مخې به زاړه تاسیس شوي سرحدونه چې تعین شوي نه وه د سرحد په توګه پېژني. په ۱۸۴۶ ز کال کې د برتانیا په لاس د سکانو د سترواکې ماتول د دې لامل شو چې د لاداخ په ګډون د جامو اوکشمیر سیمې د په برتانیا پورې اړونده شي، چې له دې سره یې هلته ګولاب سینګ تر خپل ولکې لاندې مهاراجا یو لقب دی چې سترو شاهزادګانو ته ورکول کېده په توګه وګماره. برتانوي کمیشنرانو له چينایي مقاماتو سره اړیکه ونیوه ترڅو د پولې موضوع په اړوند خبرې وکړي خو چینایانوپه دې اړوند هیڅ علاقه ونه ښوده. برتانوي سرحدې کمیشنرانو د پولې سهیلي پای د پانګونګ خلیج وټاکه خو شمالي برخه یې تر کراکوروم تر کوتل پورې یوه نه کشف شوې سیمه وبلله. د کشمیر مهاراجا او د هغه مامورین د لاداخ له لیه سیمې څخه د پیلېدونکو سوداګریزو یونلیکو ښه خبر و، مرکزې آسیا ته دوه اصلې یونلیکې وې: یوه لار د قراقروم له کوتل او د کونلون د غرو په بیخ کې تیرېده چې شهیدولله سیمې ته ورسیږي او وروسته د کیلیان او سنجو له کوتلونوله لارې یارقند ته ورسیږي، بله لاره ختيځ لورته د چانګ چینمودرې ته غزېدلې وه او د اکسایچین په سیمه کې د لینګزیتانګ له دښتو تېرېده او قاراقش د سیند له لارې بیرته شهیدولله سیمې لارې ته یوځای کیده. مهارا جا شهیدولله خپل شمالي سرحدې لرې مرکز په توګه باله اود کونلون غرونه یې د خپل قلمرو پوله بلله. د مهارا جا اختیارلرونکي د یوه داسې غزېدلي سرحد په اړوند په شک کې پرېوتل ځکه شهیدولله سیمه د قراقرم له کوتل څخه ۷۹ میله ۱۲۷ لرې پرته وه او د دواړو سیمو ترمنځ ساحه نا هستوګنیزه سیمه وه. له دې سره سره مهاراجا ته اجازه ورکړل شوه چې شهیدولله سیمه له شلو کلونو ډیر وخت لپاره خپل مرکز وبولي. چینایي ترکستان د کونلون د غرونو شمالي لړۍ چې کیلیان او سنجو سیمې هم پکې شاملې وې خپل سويلي سرحد باله له همدې امله د مهاراجا اعتراض یو واقعي اعتراض و. په ۱۸۶۲ کې د دنګان له اغتشاش وروسته چې له ترکستان څخه یې د چینایانو وتل اړین بلل، د کشمیر مهاراجا په ۱۸۶۴ ز کال کې په شهیدولله کې یوه وړوکې کلا جوړه کړه. دا کلا په ډېر احتمال سره د خوتان له خوا اکمال کېدله چې واکمن یې اوس خپلواک وه او له کشمیر سره یې دوستانه اړيکې درلودې. کله چې خوتاني واکمن د قاشغري زمامدار یعقوب بیګ له خوا معزول شو، نو مهاراجا اړ کړل شو چې په ۱۸۶۷ ز کال کې خپل مرکز پرېږدي چې وروسته د یعقوب بیګ ځواکونو له خوا ونیول شواو د دنګان تر اغتشاش پورې ورسره و. د مداخلې په موده کې، د هند د سروي برخې څخه دبلیو اچ جانسون . . توظیف کړل شو چې د اکسایچین سیمه سروې کړي. دهغه د کار په وخت هغه ته د خوتانی واکمن له خوا بلنه ورکړه شوه چې د هغه له پلازمېني لیدنه وکړي. له پلازمېنې څخه له بېرته راګرځېدو وروسته جانسون ولیکل چې د خوتان سرحد د کونلون د غرونو د برینجګا په سیمه کې ده او د قاراقاش ټوله دره د کشمیر سیمه ده. سرچينې