پیټر کروپوتکین
پیټر الکسیوېچ کروپوتکین ۱۸۴۲- ۱۹۲۱ زکال روسي انارشېست او جغرافیه پوه و چې د انارشېستي کمونېزم د پلوي په توګه شهرت لري. کروپوتکین د ځمکو لرونکو په اشرافي کورنۍ کې وزیږېد، په پوځي ښوونځي کې یې زده کړې وکړې او وروسته یې په سایبریا کې د پوځي افسر په توګه خدمت وکړ، همدلته و چې نوموړي د ځمک پوهنې اړوند څو کشفي سفرونه وکړل. نوموړی په ۱۸۷۴ زکال کې د خپلو سیاسي فعالیتونو له امله بند ته واچول شو او دوه کاله وروسته وتوانېد له بند څخه وتښتي. هغه په سویس، فرانسې هلته هم شاوخوا څلور کاله بندي و او انګلستان کې ۴۱ کاله په تبعید کې تېر کړل. د تبعید پر مهال هغه د انارشېزم او جغرافیا اړوند پریمانه لکچرونه ورکړل. کروپوتکین په ۱۹۱۷ زکال کې د روسیې له انقلاب وروسته روسیې ته راوګرځېد، خو له بلشویکي دولت څخه ناهیلی شو. کروپوتکین له مرکزي دولت څخه د آزادې او په خودمختاره داوطلبه ټولنو او کارګري شرکتونو باندې د اتکا لرونکې یوې غیرمتمرکزې کمونېستي ټولنې پلوي و. هغه ګڼ شمېر کتابونه، رسالې او مقالې ولیکلې چې تر ټولو مشهور یې د ډوډۍ، کروندو، کارخونو او ورکشاپونو د فتح کولو ، او متقابله مرسته: د تکامل فکتور : په نومونو وو. هغه د بریتانیکا پوهنغونډ یوولسمې نسخې ته د انارشېزم اړوند مقاله ولیکله او د انارشېستي اخلاقو د فلسفې په برخه کې یې نابشپړ کار له ځانه پرېښود. ژوند لومړنی ژوند کروپوتکین د ۱۸۴۲ زکال د ډسمبر په ۹مه د مسکو په کونیوشنایا سیمې کې وزېږېد. د هغه پلار، الکساندر سلطنتي افسر و چې په دریو ولایتونو کې یې ترلاس لاندې مامورین لرل او کورنۍ یې د سمولنسک د لویو شهزاده ګانو له اولادې څخه وه. د هغه مور اکاترینا سولیما د جنرال نیکولای سولیما لور او د زاپوروژیان قزاقانو د یو رهبر لمسۍ وه. پیټر د هغې له څلور ماشومانو څخه تر ټولو کوچنی و او د هغه د درې کلنۍ په عمر د سل ناروغۍ له امله مړه شوه. د کروپوتکین پلار دوه کاله وروسته واده وکړ. میرنۍ مور د ماشومانو سره کینه لرله او هڅه یې کوله د دوی د مور خاطرات له منځه یوسي. د پلار د غیابت پر مهال، یوې جرمنۍ نرسې به د کروپوتکین او د هغه مشر ورور الکساندر پالنه کوله. کروپوتکین له همدې امله د هغو خدمتګارانو او کارکوونکو پر وړاندې ډېر مهربانه و چې د ده پالنه یې کړې وه او همدارنګه به یې د خپلې مور د مهربانۍ کیسې کولې. هغه په مسکو کې د خپلې کورنۍ په ماڼۍ او له مسکو بهر د کالوګا ایالت په نیکولسکویه کې را لوی شو. د اته کلنۍ په عمر کروپوتکین د تزار لومړي نیکولاس د سلطنتي ګډا په مراسمو کې ګډون وکړ. تزار د ماشوم له جامو څخه په ستاینې هغه د پېج کراپس پوځي ښوونځي ته غوره کړ، دا په سن پترزبورګ کې هغه مخکښ ښوونځی و چې زده کوونکو ته یې پوځي او اداري زده کړې ورکولې او د تزار د سترواکۍ مامورین یې تولید کول. کروپوتکین د نوې ځوانۍ پر مهال په پېج کراپس ښوونځي کې شامل شو او له خپل ورور سره یې د لیکونو پر مټ ۱۴ کاله اړیکه وساتله چې دغو لیکنو د هغه د فکري او عاطفي ودې څرګندويي کوله. په ښوونځي کې د زده کړو د پیل پر مهال نوموړي د عامه خلکو د ملاتړ په موخه د اصلاحاتو، د خپل پلار پر وړاندې د یاغي طبیعت او په ښوونځي کې د سیالۍ کولو اړوند خپل دریځ څرګند کړی و. کروپوتکین خپلې پټې لومړنۍ انقلابي لیکنې په ښوونځي کې پیل کړې، چېرې چې هغه د روسیې له اساسي قانون دفاع کوله. هغه له علومو، مطالعې او اوپرا سره لیوالتیا پیدا کړه. د یو مخکښ زده کوونکي په توګه په ۱۸۶۱ زکال ضابط وټاکل شو او درباري ژوند ته سوق شو چې د سترواک د شخصي خدمت کارانو په دویمه ډله کې یې کار کاوه. د تزار او درباري ژوند اړوند د هغه لیدلوري، راتلونکی کال د سترواکۍ د سیاستونو د بدلېدو له امله بدل شول. هغه په خصوصي بڼه یو ګټمن ټولنیز ژوند ته د اړتیا په فکر بوخت و. سایبریا کروپوتکین په ۱۸۶۲ زکال کې د دندې ترسره کولو په موخه په ختیځه سایبریا کې د آمور قزاق سیمه غوره کړه ځکه چې هغه هلته کولای شول د توپخانې تخنیکي ریاضیات ولولي، سفرونه وکړي، په طبیعت کې ژوند وکړي او له مالي پلوه پلار ته له احتیاج څخه ځان خلاص کړي. هغه له بې وزلو سره د مرستې اړوند پیاوړی نړیوال لید رامنځته کړ او د یومن ځمکې لرونکو بزګرانو غرور او حیثیت یې د عامو وګړو له خواریو سره پرتله کړ. هغه د ترابایکان ګورنر جنرال، بولسلار کازیمیروویچ کوکل ته چې دی ورته ځواب ویونکی و؛ د تمدني کارونو د ترسره کولو ولیکل چې تائید یې ترلاسه کړ. کوکل، کروپوتکین د بندخونې په اصلاحي او د ښار د خپلې حکومتولۍ په پروژو کې بوخت کړ چې بالاخره دغه پروژې مرکزي دولت رد کړې. تبعیدي شاعر او سیاسي بندي میخایل لاریوونوېچ میخائیلوف، کروپوتکین ته د پیر جوزف پردون د یوې مقالې د لوستلو وویل او همدا و چې له انارشېزم سره بلد شو. ورور یې هم خوا ته راغی څو داوړه یوځای په ایرکوتکسک کې ژوند وکړي. په سایبیریا کې د پنځه کاله استوګنې وروسته کروپوتکین او ورور یې سن پترزبورګ ته کډه وکړه او هلته یې خپلو زده کړو او علمي چارو ته دوام ورکړ. کروپوتکین د روسیې په کورنۍ چارو وزارت کې د کوم مسئولیت لرلو پرته دنده واخیسته. هغه په پوهنتون کې فزیک، ریاضي او جغرافیه ولوستل. کروپوتکین وروسته له هغه چې د خپل ویتیم اکتشافي سفر موندنې یې وړاندې کړې د روسیې په جغرافیايي ټولنه کې یې د نیم مهاله مامور په توګه د دغې ټولنې د فزیکي جغرافیې د برخې منشي توب ومانه. کروپوتکین د لا زیات عاید ترلاسه کولو لپاره د هربرت سپېنسر اثار وژباړل. هغه د خپلې تیوري پراختیا ته دوام ورکړ او هغه یې خپل تر ټولو غوره علمي کار وباله؛ د دغې تیوري له مخې د ختیځې سایبریا غرونه د یوه لوی فلات برخه دي نه دا چې جلا راوتلي دي. کروپوتکین په ۱۸۷۰ زکال کې د قطبي کشفي سفر په طرحې جوړولو کې ونډه واخیسته او غوښتل یې هغه برخه کشف کړي چې وروسته د شمالي قطب په مجمع الجزایرو کې د فرانتس یوزف د سیمې په نامه کشف شوه. د ۱۸۷۱ زکال په لومړیو کې نوموړي د سکنډنیویا په جغرافیه کې د یخبندان د دورې په مطالعې پیل وکړ، چې په هغو کې کروپوتکین د اروپا د یخبندان او د شمال ختیځ د یخي زیرمو اړوند تئوري ګانو ته پراختیا ورکړه. د نوموړي پلار د همدغه کال په وروستیو کې ومړ او کروپوتکین ته په تامبوف کې یو ارزښتمن ملکیت په ارث ورسېد. کروپوتکین د عمومي منشي توب د څوکۍ لپاره د جغرافیايي ټولنې وړاندیز رد کړ او پر ځای یې نوموړي د یخبندانو د دورې پر معلوماتو او همدارنګه د بزګرانو په ژوندانه کې د ښه توب راوستو په برخه کې کار ته مخه کړه. انارشېزم په داسې حال کې چې کروپوتکین په مخ پر زیاتوالي ډول انقلابي لیکنې کولې، خو د سیاسي فعالیتونو په ډګر کې یې شهرت نه درلود. نوموړی په ۱۸۷۱زکال کې د پاریس د کمون او د سرګئی نچایف د محاکمې له امله تحریک شو. هغه او ورور یې د فرانسې او پروس د جګړې او همدارنګه انقلاب ته اړوندو ناستو کې ګډون کاوه. کروپوتکین په ډېر احتمال سره د یوې لویې سویسي کورنۍ د یوه غړي په هڅونه او د خپلې لیوالتیا له امله چې غوښتل یې سوسیالیستي کارګري خوځښتونه وویني، د ۱۸۷۲ زکال په فبروري میاشت کې سویس او لویدیځې اروپا ته ولاړ. په دریو میاشتو کې نوموړي په زوریخ کې له میخائیل ساژین سره ولیدل، په جینوا کې د نیکولای یوتین له مارکسېستي ډلې سره بلد شو او کار یې ورسره وکړ؛ سربېره پر دې یې د ژورا فدراسیون له غړو، جیمز ګوالیم او ادهیمر شویتزګیوبل سره وپېژندل. ژورا د مخائیل باکونین د پیرو بنسټ په توګه د مارکسېستانو تر کنټرول لاندې د لومړني انټرنېشنل اصلي داخلي مخالفین و. کروپوتکین په چټکۍ سره د دغې ډلې د برابرۍ غوښتنې او د بیان د آزادۍ تر اغېز لاندې راغی او په دې سره انارشېزم ته واوښت، خو دا چانس یې له لاسه ورکړ چې له مخکښ انارشېست باکونین سره دلته وګوري. سرچينې