د پيرمحمد کاروان د شعر ادبي ښکلاوې
د پير محمد کاروان لنډه پېژنده ليکوال: عبيدالله اغېز ابراهيم خېل زوکړه : نوښتګر، غزلبول او غزلپال شاعراو ليکوال ښاغلی پيرمحمد کاروان د نورمحمد خان په کور کې ۱۳۳۸ ل کال د خوست ولايت د تڼيو د نريزې په کلي کې دې نړۍ ته سترګې سپړلي دي او همدلته يې خاپوړې کړي دي، د ماشومتوب بېلابېل پړاوونه يې وهلي او رالوی شوی دی. زده کړې : ښاغلی پيرمحمد کاروان لومړی د هغه چنار لاندې درس او ښوونې ته کېناست چې د ده زړه ورسره پيوند دی او دی ورسره څانګې څانګې وغځېده، چې ده ته بې پايه ګرانښت او درنښت لري، چې د ده په شعرونو کې راشين شوی دی ان تر دې چې د خپل يو هنري او شهکار اثر نوم يې هم نومولی دی. نورې زده کړې يانې له اووم ټولګي نه تر لسم ټولګي پورې يې د خوست په غرغښت عالي لېسه کې او پاتې نورې زده کړې يې د خوست په ميخانيکي لېسه کې بشپړې کړلې او په ۱۳۵۶ ل کال له نوموړې لېسې څخه سپين مخ بريالی راووت. ۱ : ۲ مخ دندې : ښاغلی کاروان د ميخانيکي لېسې تر فراغت وروسته د بغلان ولايت د پلخمري په نساجي فابريکه کې د فني او مسلکي مامور په توګه په رسمي ډول په دنده وټاکل شو او بيا د کندهار نساجي فابريکي ته تبديل کړای شو، نوموړي دغه دنده په ۱۳۵۸ ل کال پرېښوده او خپلې سيمې ته ولاړ چې هلته يې د ۱۳۵۹ ل نه تر ۱۳۶۹ ل کلونو ترمنځ د ښکېلا ګرو روسانو پر وړاندې په وسله وال جهاد لاس پورې کړ. د ۱۳۶۹ ل کال وروستيو کې د کوزې پښتونخوا پېښور ته ولاړ او د ازاد افغانستان د ليکوالانو د ټولنې غړی شو، لومړی د خپلواکۍ مجلې د کتونکې ډلې غړی او ورپسې د وفا اخبار مرستيال او د کتونکې ډلې غړی و. په ۱۳۷۳ ل کال د بي بي سي راډيو د نوي کور نوي ژوند ډرامې د ليکوالو په ډله کې پر دنده وګومارل شو چې تر اوسه همدغه دنده پرمخ وړي. ۱ : ۲ مخ د کاروان اثار : الف چاپ اثار: . له ماښامه تر ماښامه شعري ټولګه ۱۳۷۱ لمريز کال . چنار خبرې کوي شعري ټولګه ۱۳۷۶ لمريز کال . د ښاپېرۍ ورغوی شعري ټولګه ۱۳۷۹ لمريز کال . يو زرغون د نغمو سيند شعري ټولګه ۱۳۸۷ لمريز کال . له نرګسه تر نرګسه د لنډو کيسو ټولګه ۱۳۷۴ لمريز کال . غره ته روان سړی لنډو کيسو ټولګه ۱۳۸۳ لمريز کال . زرزري وزرې شعري ټولګه ۱۳۹۴ لمريز کال ۱ : ۵ مخ ب نا چاپ اثار : . مورې مورې تږی يم : نظمونه دي چې د مور لپاره ليکل شوي دي. . د ادبي نثرونو او شعرونو د کره کتنې په اړه يې يو کتاب برابر کړی ده. . د پښتو ډرامې يوه ټولګه يې هم چمتو کړې ده. . د لنډو کيسو درېمه ټولګه يې هم برابره کړې ده. ۱ : ۵ مخ لفظي ښکلاوې يا لفظي صنعتونه: لفظي ښايت هغه ښايست ته ويل کيږي چې د يوه کلام ظاهري اړخ او شکل سره اړيکه او رابطه ولري او د يوه کلام ظاهري اړخ څېړي او د معنی سره يې کومه رابطه نه لري، لفظي صنايع بلل کيږي. ۲ : ۳ مخ مطرف تجنيس: هغه تجنيس ته وايي چې متجانسې کلمې يې په يوه توري کې سره توپير ولري، مطرف تجنيس يې بولي. ۸ : ۹۱ مخ لکه د پيرمحمد کاروان په دې بيت کې : يو ځل که د خپلې خوښې اوښې باندې چو شم خدايږو په ډانګـونـــو کــه ترې پاڅوئ بــد نــام ۵ : ۱۷۰ مخ په پورته بيت کې ګورو چې خوښې او اوښې مطرف تجنيس دی او خوښې او اوښې متجانسې کلمې دي چې په يوه توري خ او الف کې يې توپير دی. يا هم لکه په دې بل بيت کې : چې تېر کړی دې پرون د لري وار دی مستانــــه رادرومه نن دبري وار دی ۵ : ۱۷۲ مخ په دې بيت کې د لري او بري کلمې مطرف تجنيس دی چې د لري او بري متجانسې کلمې په يوه توري ل او ب کې سره توپير لري. اوس پاملرنه وکړئ د پيرمحمد کاروان په شاعرۍ کې د مطرف تجنيس نورو بېلګو ته : ډېره غريبي وه زمـــــا زړه پســې داغ داغ و شپې دغم اغوستی هغه تور لباس د زاغ و ۵ : ۱۱۶ مخ سين ته دې ګوزار کړم که ويالې ته دې کوزار کړم ګوره چې ځـــــــــان څنګه لـه تږي ګل نه ځــــــار کړم ۵ : ۱۱۷ مخ څه ګورم د ګل پښو ته پرته رامه نجلۍ رامه نجلۍ وه سپينـــــــــه راپرېــوتـــــې لــــــــه شينکــــي بامه نجلۍ وه ۵ : ۱۱۹ مخ راتــــه وايي لـــه مــــــــا لــــــرې زه د يـــار يم خلکو دومره پر دې خپل زړه باندې بار يم ۴ : ۲۶۷ مخ خـواږه دردونـــــه پکــــــې څــــــه نري نري راځي ديو مې ايستلی دی له زړه نه اوس پري راځي ۴ : ۲۶۹ مخ مزيد تجنيس : اوس به دلته د مزيد تجنيس ادبي صنعت په لنډه توګه در وپيژنو که چېرته له متجانسو کلمو څخه د يوې په سر کې يو توری زيات راغلی وي دغه ادبي صنعت ته مزيد تجنيس وايي. ۷ : ۲۷ مخ لکه په لاندې بيت کې : شعر خپله مست اوښ دی خپل څښتن ته نه دی رام يو سمـــــنـــــــدر شور دی ذره نــــــــــــــــــه لــــــري ارام ۵ : ۱۷۰ مخ په پورته بيت کې ګورو چې رام او ارام متجانسې کلمې دي او په پورته کلمو کې د ارام په کلمه کې يو د الف توری چې د کلمې په سر کې راغلی زيات دی، نو ځکه ويلی شو چې په پورته بيت کې مزيد تجنيس صنعت پروت دی. مزيل تجنيس : اوس به دلته د مزيل تجنيس ادبي صنعت باندې لږ څه رڼا واچوو مزيل په لغت کې ډېر طرف کوونکي په معنی دی او په اصطلاح کې د زايد تجنيس هغه ډو لدی چې له متجانسو کلمو څخه د يوې په منځ يا پای کې يو توری زيات راغلی وي. ۸ : ۸۴ مخ لکه په دې لاندې بيت کې : ناز به باندې نه کوې خو نياز ورسره بويه شعر اغا بادار دی او شاعر يې دی غــلام ۵ : ۱۷۰ مخ په ياد بيت کې د ناز او نياز دوه متجانسې کلمي دي چې د نياز د کلمې په منځ کې د ی توری زيات راغلی دی. يا هم لکه دا بيت : بيا راته ولي د غزل غزال د ناز په غشو کږه وږه په کرشمو لکه لينده ماتيـــږي ۳ : ۸۴ مخ په پورته بيت کې غزل او غزال په کلمو د غزال په کلمه کې يو د الف توری په منځ کې زيات رغلی دی، نو ويلی شو چې په پورته بيت کې مزيل تجنيس ادبي صنعت کارول شوی دی. مضارع مطرف تجنيس : مضارع په لغت کې ورته يا مشابه ته وايي په اصطلاح کې مضارع مطرف تجنيس د مطرف تجنيس هغه ډول دی چې مخالف توری يې په وتونځايونو مخرجونو کې سره نژدې وي. ۸ : ۹۱ مخ د مثال په ډول په دې لاندې بيت کې مضارع مطرف تجنيس وګورئ: تور کمر د تور کفــــــر په طــــور غوندې رڼا کړې شنه لمبه شه وچ که وي راشين به مسلمان کړي ۵ : ۱۷۵ مخ په دې پورته بيت کې د کمر او کفر کلمو کې مضارع مطرف تجنيس راغلی دی، ځکه چې په منځ کې د م او ف تورو کې توپير دی چې دواړه کلمې په منځ کې دي ، نو په دې اساس ويلی شو چې په دې بيت کې مضارع مطرف تجنيس کارول شوی دی. سجع : اوس به دلته د سجع ادبي صنعت په لنډ ډول درپېژنو سجع په لغت کې د کوترې او کومرۍ پښته کې موزون او از ته وايي او ادبي فنونو په اصطلاح په نثر کې د جملو يا فقرو د پای هم اهنګي ده. ۷ : ۳۸ مخ لکه د پير محمد کاروان په دې بيت کې : زه دې اوښکې اوښکې لکه شبنم شم ګله وخانده چې ستا سره همــــدم شم ۳ : ۴۸ مخ په پورتني بيت کې شبنم شم او همدم شم کلمې د سجع کلمې دي ګورو چې شبنم شم شپږ توري ش ، ب ، ن، م، ش، م لري او همدم شم هم له شپږ تورو هـ،م، د، م، ش، م څخه جوړه شوې کلمه ده. همدارنګه په بل ځای کې داسې وايي : ما وی که لاړې، ته خو بيا راغلې د عشق جبريلــــه په حــــرا راغلې ۴ : ۱۰۱ مخ په ياد شوي بيت کې د سجع کلمې بيا او حرا دي، ګورو چې د تورو شمېر يې يو شان دی، نو ويلای شو چې په دې بيت کې د سجع ادبي صنعت کارول شوی دی. همدارنګه پاملرنه وکړئ! د سجع نورو بېلګو ته : ستا په ګوتو کې يوه کمه سل تسپې وې تا رڼې په ذکر ويښــــې تورې شپــــې وې ۶ : ۱۴۲ مخ زګېروي دې اورم پــــه زړه رنځور يې په وينو سرو يې، خوسته منصور يې ۶ : ۲۰۵ مخ شپې شوې ډېرې اوږدې ورک سبا راولئ بار د نــــــــــــــور قافلــــې د رڼـــــــــــــا راولئ ۵ : ۱۱۴ مخ چېرته يې هندارې بې تصويره يم راشه چې بې خوبــه بې تعبيره يم ۴ : ۸۹ مخ معنوي ښکلاوې: اوس به دلته په معنوي ښکلاوو لږ څه رڼا واچوو د بديع علم هغه ډول علم دی چې د کلام ښکلا يې په معنی پورې اړه ولري. ۸ : ۱۰۹ مخ طباق : اوس به دلته لومړی د طباق ادبي صنعت ته په لنډه توګه اشاره وکړو طباق هغه معنوي ښايست دی چې يو شاعر په خپل کلام يا شعر کې دوې متضادې کلمې، لکه ژړا او خندا، دوست او دوښمن، سپين او تور، شپه او ورځ، ژوند او مرګ، ښه او بد، ښادي او غم ، ذکر کړي طباق يا تضاد يې بولي. ۲ : ۳۴ مخ لکه په دې لاندې بيت کې : تېشه مې لاس کې ده په کاڼو کې صنم لټوم په ورک جنت پسې هر ګوټ د جهنم لټــــــوم ۴ : ۲۵۲ مخ په پورته بيت کې جنت او جهنم چې يو د بل ضد کلمې دي کارول شوي دي، نو ويلی شو چې پورتني بيت کې د طباق ادبي صنعت کارول شوی دی. اسمي طباق : هغه طباق ته وايي چې د دوو نومونو يا صفتونو ترمنځ تقابل يا تضاد موجد وي اسمي طباق بلل کيږي. ۲ : ۳۵ مخ لکه د پيرمحمد کاروان په دا لاندې : ستا دمخ دا سپين سبا به کله پکې ووينــم؟ څومره دې اوږده د تورو زلفو ماښامونه دي ۳ : ۱۴۷ مخ په پورته بيت کې سپين او تور ، سبا او ماښامونه متضادې کلمې دي چې د اسمي طباق په دول راغلي دي او همدارنګه پاملرنه وکړئ دې بل بيت ته چې د اسمي طباق صنعت پکې راغلی دی: له ترخو مو زړونه ډک دي بس خوږه سنـــــــدره راوړه ۶ : ۲۰ مخ په پورته بيت کې ترخو او خوږه متضادې او يو د بل ضد کلمې واقع شوي دي، نو ويلای شو چې په دې بيت کې د اسمي طباق صنعت رعايت شوی دی. همدارنګه په بل ځای کې پيرمحمد کاروان داسې وايي: سپينې ورځې رانه ورکې رانه تاوې تورې شپې دي ۶ : ۲۰ مخ په پورته ياد شوي بيت کې سپينې او تورې ، ورځې او شپې متضادې کلمې دي چې ښاغلي کاروان د دې کلمو په راوړلو سره د طباق ادبي صنعت ته په خپل شعر کې ځای ور کړی دی. يا هم لکه د پيرمحمد کاروان په دې بل بيت کې : د ګلاب او د اغـــزي له امتزاجه د دوښمن او دوستانو له مزاجه ۵ : ۱۲۹ مخ په پورته بيت کې ګورو چې د ګلاب او اغزي کلمې او همدرانګه د دوښمن او دوستانو کلمې يو د بل ضد کلمې دي او په دې بيت کې راغلې دي، نو په دې دليل باندې ويلی شو چې په دې بيت کې د اسمي طباق ادبي صنعت راغلی دی.دا هم د اسمي طباق ځينې نورې بېلګې : مړه قومونه پرې ټول عمر ژوندي پايي د شهيـــــد له جنــــــازې راواخلـــــی راز ۴ : ۱۶۳ مخ ها سپين زنځير په سرو ګوليو ولي پر هغو شتو سترګو هم تور وريږي ۵ : ۱۰۲ مخ د مرګ مرغان راټولوي چې پکې ځالې وکړي ژوند له کورونو باسي ورانې کنډوالې راکوي ۶ : ۳۷۷ مخ ګناهونه ثوابونه که ښادۍ دي که غمـونـــــه تول د ټولو دې راوښود پيمانه مې درنه جوړه ۶ : ۳۶۳ مخ کړوال فعلي طباق : که چېرته طباق د دوه فعلونو ترمنځ راغلی وي، کړوال طباق يې بولي، بېلګه يې په لاندې بيت کې ولولئ: ۸ : ۱۱۲ مخ وچکالي د نغمو راغله بــــارانــــي ترنـــــــم راوړه ۶ : ۲۳ مخ وچکالي او باراني چې يو د بل تضادې کلمې دي او دلته د فعل په ډول کارول شوي دي نو ځکه ويلی شو چې په پورته بيت کې د فعلي طباق ادبي صنعت کارول شوی دی. يا هم لکه دا بل بيت: په ويښه هم زمـــــــــا په سترګو کې يې د سهار خوب مې يې تعبير مې ته يې ۵ : ۸۲ مخ په پورته بيت کې ويښه او خوب چې يو د بل تضادې کلمې او فعلونه دي، نو ويلای شو په پورته بيت کې فعلي طباق ادبي صنعت کارول شوی دی. د فعلي طباق يوه بله بېلګه په دې لاندې بيت کې وګورئ : په غوغا وي سمندر وي، غلی غلی ارام کړې د شبنم يوه زرينه، دُر دانـــــه مې درنـــــه جوړه ۶ : ۳۶۳ مخ په پورته ذکر شوي بيت کې د غوغا او غلی غلی کلمې چې يو د بل ضد واقع شوي او دواړه کلمې فعلونه دي،نو ځکه وايو چې په دې بيت کې د فعلي طباق ادبي صنعت کارول شوی دی. تکرار حسن : اوس به په لومړي کې دلته د تکرار حسن په ادبي صنعت لږ څه رڼا واچوو تکرار حسن هغه صنتعت ته وايي چې شاعر په خپل کلام کې کومه کلمه د تدريج، تاکيد، ډېروالي يا نورو اغراضو له مخې تکرار کړي، تکرار حسن بلل کيږي. ۲ : ۴۶ مخ د تکرار حسن ادبي صنعت د پيرمحمد کاروان په شاعرۍ کې هم ډېر استعمال شوی دی چې دلته يې مونږ ځينې بېلګو ته اشاره کوو: دا لشې لشې باڼه دې بلې خوا ته يوسه دلته په دې کلي کې د شنو غنمو لو دی ۵ : ۱۶۷ مخ په پورته بيت کې د لشې لشې کلمې شاعر په خپل کلام کې په تکرار سره راوړي دي او د تکرار حسن ادبي صنعت پکې استعمال شوی دی. يا هم په دې بل بيت کې وګورئ : د غم تورې تورې لـــړې راخورې څپې څپې دي ۶ : ۲۰ مخ په پورته بيت کې تورې تورې او څپې څپې کلمې شاعر په خپل کلام کې په تکراري ډول راوستي دي او د تکرار حسن ادبي صنعت يې مراعت کړی دی. د تکرار حسن نورې بېلګې : سهار زمونږ بهير ته و راغلی يک تنها ماښام له ډېرو ډېرو ډيوه ګيو ســـــره ولاړ ۵ : ۱۲۱ مخ لپـــــې لپــــــې وينـــــې تويې ټکـــي ټکـــي پۍ دي پړانګ ته ګوره پښو لاندې يې سرې د ګل غوتۍ دي ۶ : ۱۲۰ مخ ورکه شوه دعا په عرش کې بيا په بېرته رانغله ژوبل مــو پر وچــــو وچـــو شونډو امين پاتې شو ۶ : ۲۷۰ مخ مسته په څپو او مستــــه له سېلابه ده ښکاري راوتلې د سندرو له دريابه ده ۶ : ۵۷ مخ وخانـــــده او وخانــــده خزانــــــه راته وخانـــده ستا له ژوبل ژوبل پاڼې پاڼې ګل نه ځار شمه ۳ : ۵۸ مخ لپې لپې اوښکې راوړه د تاک پاڼې پاڼې وچې اواره ملګر په څه شوې؟ د لغمان مماڼې وچې ۴ : ۱۸۳ مخ زړه يې په ټولو پسې ټول داغ داغ د ژوند د دښتې دا غاټول داغ داغ ۴ : ۱۷۹ مخ تلمېح : تلمېح په لغت کې ليدو او اشاره کولو ته وايي او په اصطلاح کې که شاعر په خپل کلام کې يو مشهورې پېښې او کيسې ته په لنډه توګه اشاره وکړي يا د يو ايت يا حديث ژباړه په خپل کلام کې راوړي تلمېح بلل کيږي. ۸ : ۱۵۱ مخ وخت به راځي چې غاښ د زهرو به ښامار نه لري منصور به ګرځي مستــــانـــــــــه ملا به دار نه لري مارغان دې راشي زمونږ لپو کې دې ځالې وکړي غــر مــــو نښتر نه لري کلی مــــــو چنـــــــار نه لري ۱ : ۵ مخ د پورتنيو بيتونو په لومړي بيت کې د يوې تاريخي پېښې نغوته او اشاره ده هغه دا چې ابوالمغيث عبدالله بن احمد بن ابي طاهر مشهور په حسين بن منصور حلاج باندې چې د درېمې هجري قمري پېړۍ له ډېرو پياوړو شاعرانو له جملې څخه دی يو شمېر علماوو، د دې زده کړې کفر بللې وه او د بغداد قاضي ابوالفضل جعفر يو د انا الحق په کلمې باندې پرې د اعدام حکم وکړ او په ۳۰۹ هجري قمري کال د کفر او الحاد په تور د ډېرو وهلو ټکولو نه وروسته په دار وځړول شو، نو په پورته بيت کې د منصور يادونه شوې او تلمېح ادبي صنعت پکې کارول شوی دی. يا هم لکه په دې بل بيت کې : بُت جـــوړوم بُت مـــــاتـــوم يــــــــاره دا هنر لرم زه د زړه له په کور کې له خيليل سره اذر لرم ۵ : ۱۷۷ مخ په پورته بيت کې د خليل څخه مراد ابراهيم خليل الله دی او د اذر څخه د ابراهيم عليه السلام پلار مطلب دی، چې پلار يې بتان جوړول او ابراهيم عليه السلام به ماتول چې په دې بيت کې د دې تاريخي پېښې يادونه شوې ده او د تعريف په استناد ويلی شو چې په دې بيت کې د تلمېح ادبي صنعت پروت دی. يا دا چې د پيرمحمد کاروان په دې بل بيت کې وګورئ : چې جنګي جهازونه نه وي نه يې بم نه يې شعلې وي چې مجنون وي امن امن سوله سولــــه به ليلې وي په ياد بيت کې د مجنون او ليلا يادونه شوې ده چې دوی دواړه ډېر پخواني او مشهور عاشقان وه او د دوی دواړو يادونه په پورته بيت کې شوې ده او له دې څخه دا څرګنديږي چې په پورته بيت کې د تلمېح ادبي صنعت کارول شوی دی. د تلمېح ادبي صنعت نورې بېلګې : تاوې چې لوی رنځ بې وطني ده او درمان ته يې وخېژه اسمــــــان ته ور پسې مسيحــــــــــــا راولئ ۴ : ۱۱۵ مخ موسی ستا د موسکا چې کړو نشه يتيمو اوښکو دا پړک د کوه طور په تجليــــات نـــــــــــــــــه ور کوم ۴ : ۱۱۱ مخ مجنونه! که ليلا غواړې راځه، راځه ، راځه د خوږ زړګي په دښته کې خېمې ولګـــــــــــــوه ۳ : ۴۲ مخ خدايه کبر کړې زوال د يزيديانو وينه وچه په دوهمـــــــــــه کربلا شه ۳ : ۳۷ مخ زه چې ماشوم وم افسانې مې خوښې چې تُرابان بــــــه ګل اندامـــــــــــه يووړه ۵ : ۸۴ مخ غم مه کوه ژوندۍ به وي ټپـــــــې د ملالـۍ شنې ټکې که اسمان پر يکه زار وغورځوي ۵ : ۱۷۹ مخ مبالغه : کله چې شاعر په خپل کلام کې د يو شه ښه والی يا بد والی داسې حد ته ورسوي چې له پېښېدو څخه ډېر لرې شي يا تصديق او تکذيب ته شدت ور کړي چې د محال درجې ته ورسيږي مبالغه بلل کيږي چې په درې ډوله ده : ۱ تبليغ : په لغت کې خبر رسولو ته وايي او په اصطلاح کې که چېرته يو شاعر د يوې موضوع په هکله مبالغه داسې حد ته ورسوي چې عقلاً او عادتاً امکان ولري، خو پېښه شوي نه وي تبليغ بلل کيږي. ۸ : ۱۵۶ مخ رانژدې زړه ته تر ليلا نه ډېر يې دا لرې نه ده چې مجنون نشــــم ۵ : ۹۱ مخ په پورتني بيت کې ويل شوي دي چې نژدې دي چې د دوی مينه د ليلا او مجنون حد ته ورسيږي چې دا کار عقلاً او عادتاً امکان لري. ۲ اغراق : اغراق په لغت کې ډوبولو يا په يو څيز کې افراط کولو ته وايي او په اصطلاح کې که شاعر په خپل کلام کې مبالغه داسې حد ته ورسوي چې عقلاً د منلو وړ وي او عادتاً د کېدو امکان و نه لري، اغرق بلل کيږي. ۸ : ۱۵۷ مځ لکه دا لاندې بيت کې : ما سره غرونه غرونه مينه کوه زما پر زړه د هــنــــــر لاس تېروه ۵ : ۸۲ مخ په پورته بي کې غرونه غرونه مينه کول او په زړه باندې د هنر لاس تېرول عقلاً امکان لري، خو عادتاً دا له امکانه وتی او ناشونی کار دی، نو ويلی شو چې په پورته بيت کې د اغراق ادبي صنعت پروت دی. ۳ غلو : غلو په لغت کې له حد څخه تجاوز کولو ته وايي او په اصطلاح کې د مبالغې هغه ډول دی چې په هغې کې شاعر د خپل کلام مبالغه داسې حد ته رسوي چې عقلاً او عادتاً د منلو وړ نه وي، لکه دا لاندې بيت : شمـــــــع قلـــــــــــــم شــــــــي او خبــــــرې کوي پر سر يې شيـــــــن د غــــزل توري ناست وي شمــــــع نښتر شي شمــــــــــــــع وغځيـــــــږي پرې سور وزرې غوندې ستوري ناست وي ۵ : ۹۰ مخ په پورته ذکر شوي بيت کې شاعر په خپل کلام کې مبالغه داسې حد ته رسوي چې عقلاً او عادتاً د منلو وړ نه ده، نو ځکه وايو چې په پورته شعر کې د غلو ادبي صنعت موجود دی. مراعات النظير : مراعات النظير هغه ادبي صنعت ته ويل کيږ چې يو شاعر په يوه شعر يا بيت کې کوم شی ذکر کړي، وروسته يې په يوه بله جمله يا بيت کې د ذکر شوي شي نور ملازمات او ملايمات راوړي، مراعت النظير يې بولي. ۲ : ۳۸ مخ لکه د پيرمحمد کاروان دا بيت : ګوړې او شکرې دې سنـــــدرو تــــــــه ور ګـــــــډې ښکاري چې کاروانه د هندو دوکان دې ګرو دی ۵ : ۱۶۷ مخ په پورته بيت کې ګوړې، شکرې، هندو، دوکان، او ګرو کلمو کې مراعات النظير ادبي صنعت پروت دی، ځکه دغه کلمې يو تر بله اړوندې دي او هم يې سره ښايسته اړيکې او مناسبات پاللي دي. دا بېلګه يې هم وګورئ : نه مې ساقي ليدلی نه مې ترې جـــــــام اخيستی ما خو د خپل صنم د سرو سترګو سلام اخيستی ۵ : ۱۶۸ مخ په ذکر شوي بيت کې ساقي، جام، صنم، سرو سترګو او سلام کلمې يو تربله مناسبات سره لري او د همدې مناسباتو له مخې ويلی شو چې په دې بيت کې مراعات النظير ادبي صنعت کارول شوی دی. په بل ځای کې بيا کاروان صيب داسې وايي : غنم، جوار، اوربشې، لونګي مهينـــې وريجې باغونه، ځنګلونه، ګلان سره زيړي دې ډېر شه ۵ : ۱۷۳ مخ په پورته بيت کې غنم، جوار، اوربشې، لونګي،مهينې وريجې، باغونه، ځنګلونه، ګلان، سره او زيړي چې دا ټولې کلمې يو تر بله اړوندې دي او هم سره اړيکې او مناسبات لري او د مراعات النظير ادبي صنعت پکې کارول شوی دی، همدارنګه په بل ځای کې پيرمحمد کاروان داسې وايي: ستــــا خوږې خبرې کرامـــــــــــات لري شکرې ځار دې شمه ښکلې نازنين به مسلمان کړې ۵ : ۱۵۷ مخ په پورته ذکر شوي بيت کې خوږې، خبرې، کرامات، شکرې، ښکلې، نازنين او مسلمان کلمې ټولې يو تربله اړوندې دي او هم سره ښکلې اړيکې او مناسبات لري، نو ځکه وايو چې په پورته بيت کې هم مراعات النظير ادبي صنعت کارول شوی دی. ايهام يا توريه : د ايهام لغوي مانا په وهم او ګومان کې اچول دي او په ادبي اصطلاح کې يو شاعر دوی يا زياتې سره مانالرونکې کلمې په خپله وينا کې داسې راوړي چې د لوستونکي يا اورېدونکي ذهن غير مقصوده ظاهري مانا ته واړوي، مګر د شاعر يا ناظم مقصوده مانا بله وي، ايهام يا توريه يې بولي. ۲ : ۳۹ مخ لکه دا بيت : لږ خو مې نبض د نظر نيســــــــــه د بڼــــــو پــــه ګوتو مړ شو که ستا رنځورې سترګې يې طبيبې نه شي ۴ : ۲۲ مخ په پورته بيت کې د باڼه د کلمې اصلي مانا د لېمه په مانا ده اما دلته يې د غير مقصودي ظاهري مانا، د ليدلو او کتلو مفهوم افاده کوي. بل ځای بيا پيرمحمد کاروان داسې وايي: دواړه په لانجه وو، خو شاعر يې شو ترمنځه بريد شپه د سپينو ستورو شوه سهـــــــار د ګلابونو دی ۵ : ۱۸۷ مخ په پورته بيت کې د بريد کلمه په اصل کې د حملې په مانا ده، اما دلته يې غير مقصوده ظاهري مانا استعمال شوې ده. حسن مطلع : حسن مطلع هغه صنعت دی چې د لومړي بيت الفاظ ډېر مانوس او ذهن ته نژدې وي چې ويونکی يا اورېدونکی دې ته مجبوره کوي چې راتلونکي بيتونه هم ووايي يا يې واوري او په ويلو او اورېدلو يې زړه خوښ شي. ۲ : ۴۶ مخ مثلاً پيرمحمد کاروان وايي : په هر درشل يې لکه خوږ بــــــاد د سبا تېرېدم سوړ اسويلی شوم چې په سيمه د اشنا تېرېدم د ژوند صحرا که وه اغزنه خو د ګل په ارمــان زه د تڼاکو پـــــــــه بڼـــــــو کې په صحرا تېرېدم ۳ : ۷۳ مخ يا هم دا بېلګه : د انن څه مست او مخمور يم چې له ځانه ګران ته راغلم له اغيارو نه بې باکـــــه پــــــــــــــه ډګـــــــر جانان ته راغلم که هرڅو يـم اوښکــــــــه اوښکـــــــه نور د هيلو راسره دی يو امېل يمــــــــــــــه جوړېږم په ګـــــــډا ګرېوان تــــه راغلم ۳ : ۴۶ مخ حسن مقطع : لومړی په حسن مقطع باندې لږ څه رڼا اچوو، حسن مقطع هغه ادبي صنعت دی چې شاعر خپل کلام په خوندورو او په زړه وړونکو الفاظو سره بې له کوم شرطه قطع کړي، لکه دا بيت : خير دی که وخت راته په دښتو کې اغزي کري کله درځم هغــــــــه کاروان يمـــــه بدل خو نه يم ۳ : ۴۷ مخ او په بل ځای کې بيا کاروان صيب داسې وايي : چې بادشـــــاه يې د شعـــر سلام ته راشي د کاروان په زړه کې داسې سندرمار دی ۴ : ۲۲ مخ سياقة الاعداد : سياقة الاعداد په لغت کې د اعدادو طرز ته وايي او په اصطلاح کې که چېرته يو شاعر په خپل کلام کې شمېرنې اعداد په مرتب ډول ذکر کړي سياقة الاعداد يې بولي، لکه په دې لاندې بيت کې : راځه چې وکړو يو په دوه درې خبرې زوی مړي ژونــــد ته لږ خوږې خبرې ۴ : ۲۰۷ مخ په پورته بيت کې يو، دوه او درې اعداد په مرتب ډول ذکر شو ي دي او سياقة الاعداد ادبي صنعت پکې کارول شوی دی يا هم دا پيرمحمد کاروان دا بل بيت وګورئ: يوه خبــــره ده سورش مې ته يې په دې کې نه ځاييږي دوه خبرې ۴ : ۲۰۷ مخ په ياد شوي بيت کې يوه او دوه اعداد ذکر شوي دي دي او د دې اعدادو په راوړلو سره ښاغلي پيرمحمد کاروان په خپل شعر کې د سياقة الاعداد د صنعت کارولی دی. همدارنګه په دې بل ځای کې داسې وايي : اول ميـــــن و، دوهم ښکلـــــی و او چــل يې وکړ اول چې لال د زړګي ور کړ دوهم لاس واخيست ۴ : ۲۷۱ مخ په پورتني بيت کې اول ، دوهم عددونه په ترتيب سره ذکر شوي دي او د سياقة الاعداد ادبي صنعت پکې راوړل شوی دی. يا دا چې په دې بل ځای کې داسې راغلي دي : درې واړه پرما ګران دي اول يار زما د کلي چنــــار زمـــــا د کلي او کوکنــار زما د کلي ۵ : ۱۸ مخ په پورتني بيت کې د درې ، اول عددونه راغلي او د دې په راوړلو سره شاعر په خپل شعر کې د سياقة الاعداد ادبي صنعت څخه کار اخيستی او ځای پرځای کړی دی. تدبيج : تدبيج په لغت کې ښکلا ور کولو ته وايي او په ادبي فنونو کې هغه ادبي صنعت دی چې شاعر په خپل کلام کې څو ډوله رنګونه راوړي وي. ۸ : ۱۵۵ مخ لکه دا لاندې بيت : سپين د ستورو مېخ مې د شپې پر تابوت بيا وهي سپين کفن سهار لرم، زېړی شهيـــــــــد د لمــــر لرم ۵ : ۱۷۸ مخ په پورته بيت کې د سپين، سپين او زېړ رنګونو يادونه شوې ده او د پورته تعريف له مخې ويلای شو چې د تدبيج ادبي صنعت پکې کارول شوی دی. يا هم دا بل بيت وګورئ : شپه او ورځ دې يادومه، باب د مخ او باب د څڼو څه په سپينــــــو کتابونو، څـه پــــه تــــــورو کتابونو ۴ : ۲۲ مخ په ذکر شوي بيت کې د سپينو او تورو رنګونو ذکر شوی دی، نو ويلی شو چې په دې بيت کې د تدبيج ادبي صنعت راوړل شوی دی، همدارنګه په بل ځای کې پير محمد کاروان وايي : سپين د تورو ورور ګڼمه تور د سپينو ورور ګڼم دواړه مې د دواړو سترګـــو سپيـــــــن او تور ګڼم ۵ : ۱۶۱ مخ په پورتني بيت کې د سپين او تور رنګونو يادونه شوې ده او د تدبيج ادبي صنعت پکې راوړل شوی دی. يا هم په دې لاندې بيت کې د تدبيج ادبي صنعت بله بېلګه وګورئ : خدايه! ژوند مې شين ځنګل د چور کونډۍ کړې پکـــــــې ګـــــډې په چغـــــــــــــار تـــــورې بلبــــلــــــې ۵ : ۱۴۴ مخ په پورته بيت کې شين او تورې د رنګونو په يادولو سره د تدبيج ادبي صنعت نه استفاده شوې. عارفانه تجاهل : يوه معلومه خبره په داسې ډول په کلام کې راوړل چې د څه لطافت او نزاکت په خاطر شاعر ځان پرې ناخبره اچولی وي، ته به وايې چې ده ته هيڅ پته نشته، نوموړی صنعت د څلورو غرضونو لپاره په کار وړل کيږي، تحير، تحقير، مدحه او هجوه. ۸ : ۱۳۶ مخ لکه په دا لاندې بېلګو کې : چوپ شمه که ووايم چې دنګه ياره تا ښيم خلک راته وايي چې کاروانه چنار څه مانا؟ ۵ : ۱۶۳ مخ په پورتني بيت کې شاعر ښه پوه دی چې چنار يې د خپلې معشوقې سره تشبيه کړی دی او هغه يادوي خو بيا هم ځان پرې ناخبره اچوي. يا د ا چې په بل ځای کې وايي : ته وا لکـــــــــه ورا د ښــــــاپېــــرو په کاله کې وه اخ چې څومره ډېره خوشحالي زما په زړه کې وه ۶ : ۱۱۲ مخ په پورته ذکر شوي بيت کې د شاعر مطلب ترې د خپلې معشوقې دی چې شاعر پرې ښه پوهيږي، خو ځن پرې ناګاره اچوي. همدارنګه په بل ځای کې داسې وايي : په سپوږمۍ کې مې اوبه ليدلې وې نه نه ما پـــــه خوب کې ته لېدلې وې ۶ : ۴۵۵ مخ په ياد شوي بيت کې شاعر د خپلې معشوقې ښايست ته اشاره کوي او مطلب ترې هماغه د خپلې معشوقې د ښايست بيانول دي، خو ځان يې پرې ناګاره اچولی دی. تنسيق الصفات : تنسيق په لغت کې په مزي کې د څيزونو اچولو او ترتيبولو ته وايي او په اصطلاح کې هغه ادبي صنعت دی چې شاعر په خپل کلام کې د يوه څيز لپاره څو صفتونه پرلپسې راوړي، تنسيق الصفات يې بولي. ۸ : ۱۳۳ مخ لکه په لاندې بېلګو کې : شپه به په نن سبا کې ښکلی سبــــا وزېږوي لکه شيدې د شپې له تيو سپېدې وبهېدې ۳ : ۱۳۷ مخ په پورته بيت کې ښکلی او شيدې د سبا لپاره صفتونه راړل شوي دي او د نتسيق الصفات ادبي صنعت يې کارولی دی. يا هم لکه دا لاندې بيت : د نيمې شپې ارامــه او روانه موسيقي يې خوږه خوږه دې اورمه جانانه موسيقي يې ۶ : ۳۳۲ مخ په پورته بيت کې ارامه، روانه، خوږه خوږه، اورمه صفتونه د موسيقۍ لپاره راوړل شوي دي. ارسال المثل : که چېرته شاعر په خپل کلام کې متل راوړي، نو نوموړي ادبي صنعت ته ارسال المثل وايي. ۸ : ۱۴۳ مخ لکه د پيرمحمد کاروان په لاندې بيت کې: مار چې د لستوڼي وي نه خپل او نه پردی غواړو کار يې چې ستـــم وي نه شرقی او نه غربی غواړو ۳ : ۳۱ مخ په دغه بيت کې مار ته په لستوڼي کې ځای مه ور کوه مشهور متل راغلی دی، نو ځکه يې ارسال المثل ادبي صنعت بللی شو، دا بله بېلګه يې هم ولولئ: بريد کا په تا لاس کې دې موږک د کمپيوټر دی څک غوږونــــــــــــه ګرځوه د برګې پيشو ميو دی ۵ : ۱۶۷ مخ په پورته بيت کې د زما پيشو ماته ميو مشهور متل کارول شوی دی او شاعر په خپل شعر کې د ارسال المثل ادبي صنعت نه استفاده کړې ده. جمع : که شاعر په خپل کلام کې څو څيزونه يا معناوې تر يوه حکم لاندې راولي جمع ادبي صنعت يې بولي. لکه د پيرمحمد کاروان دا لاندې بيت : ۸ : ۱۷۹ مخ ګوره چې کاروان د بلبلانـــو درتـه راولي راغلی له ځنګل نه د ګلونو جادوګر دی ۵ : ۱۳۴ مخ په پورتني بيت کې ګلونو، بلبلانو د ځنګل د حکم لاندې راغلې دي او جمع شوي دي او د جمع ادبي صنعت پکې کارول شوی دی، همدارنګه ښاغلی کاروان بل ځای داسې وايي : تار يمه تش تاريم په بېلتون پسې راوتی يم تاو به دې تر غاړې مرغلرې کړم وصال يمه ۵ : ۱۶۰ مخ په پورته ذکر شوي بيت کې تار، مرغلې تر يو حکم يانې غاړې لاندې راغلي دي، نو په دې اساس ويلی شو چې د جمع ادبي صنعت يې په خپل شعر کې کارولی دی، يا دا چې پيرمحمد کاروان په دې بل بيت کې وايي: بـــــــــــــاران بـــــــــــــاران نظر ورومـــــه پر تــــا زما د غرونو، د درو، د دامان رنګ لرې ته ۵ : ۱۶۴ مخ په پورته ذکر شوي بيت کې باران، درو او دامان د غرونو تر حکم لاندې راغلي دي او ښاغلي پيرمحمد کاروان په دغه بيت کې د جمع ادبي صنعت کارولی دی. دلته هم د پيرمحمدکاروان څو بيتونه چې د جمع ادبي صنعت پکې کارول شوی دی راخلم : کاشکې چې ستاسو په انګړ کې يوه شنه ونه شم لاندې ترې ټال وي ستا په سر کې يې راټلوې مرغۍ ۵ : ۱۶۹ مخ د اوبو تږی نـــــــــه يم بلې تندې واخيستمـــــه ښکاري اوبو کې سپينې تورې د ليلا لاسونه ۵ : ۱۸۱ مخ د نښتر څڼو کې د شپې زرينې ږومنځې وهي سپوږمۍ په پور واخلي له ستورو د رڼا لاسونه ۵ : ۱۸۱ مخ حجرې مو له جرګو له مرکو نه تشې مه شه ګودر ته نجونې درومي په کتار زما د کلي ۵ : ۱۸۰ مخ اوس موږ په زړونو کې سجدې کوو لمونځونه کوو جومات مو وويشــــت الوتکو او محـــــــراب نه لري ۵ : ۱۸۶ مخ حسن تعليل : مخکې له دې چې د پيرمحمد کاروان په اشعارو کې د حسن تعليل د ادبي صنعت بېلګې وړاندې کړو لومړی به په حسن تعليل په لنډ ډول رڼا واچوو حسن په لغت کې ښکلا ته وايي او تعليل په لغت کې د دليل په راوړلو سره د يو مطلب ثابتولو ته وايي په اصطلاح کې حسن تعليل هغه ادبي صنعت دی چې شاعر يې د يو طبيعي صفت لپاره داسې سبب پيدا کړي چې په حقيقت کې هغه سبب نه وي، ولې د لطافت او باريکۍ پيدا کولو په وجه يې هغه ته نسبت کېدای شي. ۸ : ۱۲۹ مخ لکه په دې لاندې بيت کې : د نرګس د غم رانجــــــــــه يې دي غوړلي چې چوپ چوپ دي د چنار تورې بلبلې ۵ : ۱۴۴ مخ په پورته بيت کې د نرګس د غم رانجه د چوپ چوپ لپاره نسبت کېدای شي او د چوپ چوپ لپاره د سبب په توګه راغلې ده. په همدې ډول په لاندې بيت کې وګورئ: زه مهاجره پکې ستا مخ ته ګورم له سپينو ستورو اينــــــــې جوړوم ۳ : ۶۵ مخ په ياد بيت کې سپينو ستورو د مخ لپاره نسبت ور کړل شوی او سبب يې ګرځولي دي چې د دې دليل پر بنسټ ويلای شو چې په پورته بيت کې د حسن تعليل ادبي صنعت کارول شوی دی. يا هم لکه دا بيت : د نري تار پر صراط وړمه ګنهګارې نغمې په هر قدم کې رانه سُر توييږي تــــال څاڅي ۵ : ۱۳۳ مخ په پورته بيت کې د نري تار پر صراط وړمه د ګنهګارې نغمې لپاره نسبت راغلی دی او د حسن تعليل صفت پکې مراعت شوی او کارول شوی دی. پيرمحمد کاروان جادوګر شاعر دی چې د خپل سترګو هر ليدلی حال، ټولنيزو پديدو او د خپل زړه خبرو ته يې د هنريت او شعريت لباس ور اغوستی دی. د کاروان صاحب د شعر هره مسره او هر بيت زلزله ده چې هرڅوک يې په بار بار ويلو نه ستړي کيږي او په ويلو يې روږدي کيږي هر شعر او غزل يې د خيال، عاطفې او پيغام څخه خالي نه دی او د دې ټولنې په غم خپه او په درد يې دردېدلی دی، لنډه دا چې د هر پښتو د زړه شاعر دی. د ښاغلي پيرمحمد کاروان شاعري د ادبي ښکلاوو خزانه ده، خو ما د خپل وس او پوهې تر حده ځينې ښکلاوې پکې څېړلي او پيدا کړي دي، خدای دې وکړي چې د ټولو د منلو وړ وګرځي. پايله دا چې زما د مونوګراف موضوع د پيرمحمد کاروان په شاعرۍ کې ادبي ښکلاوې دي، نو موضوع په ترتيب سره لومړی د پيرمحمد کاروان لنډه پېژندنه، زده کړې، دندې، چاپ او ناچاپ اثار مې په منظم ډول څېړلي دي دويم مې لفظي ښکلاوې او د هغه ډولونه په ژوره توګه څېړلي او خبرې مې پرې کړي لکه مطرف تجنيس، مزيد تجنيس، مزيل تجنيس، مضارع تجنيس او سجع سره د بېلګو مې راوړي دي بيا معنوي ښکلاوې او د هغې ډولونه لکه طباق، اسمي او فعلي طباق، تکرار حسن، تلمېح، ايهام، حسن مطلع، حسن مقطع، سياقة الاعداد او بېلګې مې وار په وار شنلي وروسته مې بيا په تدبيج، تنسيق الصفات، ارسال المثل، جمع او حسن په مفصل ډول خبرې کړي دي او څېړلې مې دي او په همدې ترتيب مې خپل د مونوګراف موضوع پای ته رسولې ده. ماخذونه اغېز، عبيدالله: ۱۳۹۴ ل کال، کاروان او چنار، پېښور، دانش تخنيکي څانګه خپرندوی پنهان، فضل محمود حاجي : ۱۳۸۱ ل کال، ادبي ارمغان، کوېټه، هېواد ادبي او کلتوري ټولنه خپرندوی . کاروان، پيرمحمد: ۱۳۷۱ ل کال، له ماښامه تر ماښامه شعري ټولګه ، پېښور، دانش تخنيکي څانګه خپرندوی . کاروان، پيرمحمد: ۱۳۷۶ ل کال، چنار خبرې کوي شعري ټولګه ، پېښور، دانش تخنيکي څانګه خپرندوی . کاروان، پيرمحمد: ۱۳۷۹ ل کال، د ښاپېرۍ ورغوی شعري ټولګه ، پېښور، دانش تخنيکي څانګه خپرندوی . کاروان، پيرمحمد: ۱۳۹۴ ل کال، زرزري وزرې شعري ټولګه ، پېښور، دانش تخنيکي څانګه خپرندوی . مسلم دوست، عبدالرحيم: ۱۳۸۸ ل کال، خوږه ژبه، پېښور، عنايت کتاب پلورنځی خپرندوی . همکار، محمد ابراهيم پوهنيار : ۱۳۸۷ ل کال، د بديع فن او پښتو شاعري، رڼا مرکز خپرندوی .