مرجاني ډبرې
مرجاني ډبرې یو ځمکلاندې ایکوسیستم دی چې په ډبره جوړوونکو مرجانونو سره پېژندل کېږي. ډبرې د هغو مرجاني پولیپونو له مستعمراتو څخه جوړې دي چې د کلسیم کاربونېټ په مرسته سره چسپېدلي دي. ډېری مرجاني ډبرې له هغو ډبرینو مرجانونو څخه جوړې دي چې پولیپونه یې په ډلهييز ډول راټولېږي یا کلسټر کېږي. مرجان د نېش وهونکو یا نایډریا په کورنۍ کې له انتوزوا طبقې سره تړاو لري چې سمندري شقایق او سمندري کب هم په کې شاملېږي. د سمندري شقایقونو پر خلاف مرجانونه څه ناڅه کلک کاربونېټي سکلېټونه ترشح کوي چې له مرجان سره مرسته کوي او خوندي یې ساتي. اکثره ډبرې په ګرمو، کمعمقه، رڼو، لمرینو او څپاندو اوبو کې ښه وده کوي. مرجاني ډبرې د لومړي ځل لپاره ۴۸۵ میلیونه کاله مخکې د ارډویسین دورې په لومړیو وختونو کې را څرګندې شوې او د کامبرین دورې د میکروبي او سفنجي ډبرو ځای یې ونیو. کمعمقه مرجاني ډبرې چې کله ناکله د سمندر باراني ځنګلونه هم نومول کېږي، د ځمکې یو شمېر رنګارنګ یا متنوع ایکوسیستمونه جوړوي. دا ایکوسیستمونه د نړۍ د سمندرونو څه کم ۰.۱ سلنه مساحت اشغالوي چې د فرانسې د مساحت شاوخوا نیمايي برخه کېږي، له دې سره سره د ټولو سمندري نوعو لږ تر لږه ۲۵ سلنه نوعو ته مېشتځایونه برابروي چې کبان، تن پوستي، چینجیان، کلک پوستي، خار پوستي، سفنجونه، ټیونیکېټونه او د نایډریا د کورنۍ نور حیوانات په کې شاملېږي. مرجاني ډبرې په هغو سمندري اوبو کې وده کوي چې کم مغذي مواد لري. مرجاني ډبرې معمولاً د ګرمو اوبو په کمو اعماقو یا ژورو کې موندل کېږي، خو ژورې اوبه او د سړو اوبو مرجاني ډبرې په کوچنیو کچو په نورو سیمو کې هم موجودې دي. مرجاني ډبرې له ۱۹۵۰ کال راهیسې په دې خاطر ۵۰ سلنه کمې شوې دي چې د اوبو له شرایطو سره حساسې دي. دغه ډبرې د ګڼو عواملو له خطر سره مخ دي چې اضافي مغذي مواد نایتروجن او فاسفورس، د سمندرونو د ګرمۍ کچه لوړېدل او اسیدي کېدل، له حد ډېره کبنیونه مثلاً د چاودنې په مرسته کب نیونه، ساینایډ کب نیونه، د نیزې په مرسته کب نیونه، د لمر ضد کریمونو استفاده او د ځمکې د کارولو مضرې طریقې دي چې جاري اوبه او زیمونه ایستل مثلاً د ترزیق د څاهګانو یا د بدرفت د څاهګانو له لارې یې بېلګې دي. مرجاني ډبرې سیاحت، کب نیونې او د ساحلې کرښو ساتنې ته ایکوسیستي خدمتونه وړاندې کوي. د مرجاني ډبرو کلنی نړیوال اقتصادي ارزښت د ۱۹۹۷ او ۲۰۰۳ کلونو د اټکل له مخې له ۳۰ څخه تر ۳۷۵ میلیارده ډالرو؛ د ۲۰۲۰ کال د اټکل له مخې تر ۲.۷ ټریلیونه ډالرو؛ او د ۲۰۱۴ کال د اټکل له مخې تر ۹.۹ ټریلیونه امریکايي ډالرو پورې اټکل شوی دی. جوړښت ډېری مرجاني ډبرې د کنګل تر وروستۍ دورې وروسته هغه مهال جوړې شوې چې د کنګل د ویلې کېدو له امله د سمندر سطحه پورته راغله او د لویو وچو په رپونو کې سېلابونه وبهېدل. ډېری مرجاني ډبرې تر ۱۰۰۰۰ کلونو کم عمر لري. کله چې ټولنو ځانونه تثبیت کړل، ډبرو پورته لوري ته وده وکړه او د سمندرونو سطحه یې لوړه کړه. هغه ډبرې چې ډېرې ورو ورو پورته ځي، ښايي تر کافي رڼا پرته غرقې شي. مرجاني ډبرې د لویو وچو له رپونو لرې د سمندر په ژورو کې، د سمندري ټاپوګانو په شاوخوا او په مرجاني ټاپوګانو کې هم موندل کېږي. ډېری دغه ټاپوګان اتشفشاني منشا لري. د ځینو نورو منشا ټکټونیکي ده چې په هغو کې د ټکټونیکي تختو حرکت د سمندر تل راپورته کړی دی. موقعیتونه اټکل کېږي چې مرجاني ډبرې ۲۸۴۳۰۰ کیلومتره مربع ۱۰۹۸۰۰ مایل مربع ساحه رانغاړي چې د سمندرونو د سطحې ۰.۱ سلنه کېږي. د هند-ارام سمندر سیمه چې سره بحیره، د هند سمندر، سوېلختیځه اسیا او ارام سمندر په کې شاملېږي د دغه ټولټال ساحې ۹۱.۹ سلنه برخه جوړوي. په سوېلختیځه اسیا کې د دغه شمېر ۳۲.۳ سلنه برخه شاملېږي، په داسې حال کې چې د استرالیا په ګډون ارام سمندر بیا د دغه شمېر ۴۰.۸ سلنه برخه رانغاړي. د اتلانتیک او کارایيب سمندرونو مرجاني ډبرې د دغه شمېر ۷.۶ سلنه برخه جوړوي. که څه هم مرجانونه هم په معتدلو او هم په ګرمو اوبو کې موجود دي، د کمعمقه اوبو ډبرې یوازې په هغه ساحه کې جوړېږي چې د استوا کرښې له شاوخوا ۳۰ شمالي درجو څخه تر ۳۰ جنوبي درجو پورې امتداد لري. د ګرمو اوبو مرجانونه تر ۵۰ مترو ۱۶۰ فوټو په ډېرو ژورو یا اعماقو کې وده نه کوي. د اکثرو مرجاني ډبرو لپاره حد اکثر تودوخه ۲۶ تر ۲۷ درجې سانتي ګراد ۷۹ تر ۸۱ درجې فارنهایټ ده او کم شمېر ډبرې تر ۱۸ درجې سانتي ګراد ۶۴ درجې فارنهایټ په ټيټو اوبو کې موجودې دي. له دې سره سره، د فارس خلیج ډبرې په ژمي کې له ۱۳ درجې سانتي ګراد ۵۵ درجې فارنهایټ او په اوړي کې له ۳۸ درجې سانتي ګراد ۱۰۰ درجې فارنهایټ تودوخې سره سازګارې شوې دي. د لارک ټاپو په شاوخوا کې ۳۷ سکلراکټیني مرجاني نوعې په دغسې چاپېریال کې ژوند کوي. ژواک بېلابېلوالی اوبړۍ ډبرې په دوامدار ډول د اوبړیو د تېري له خطر سره مخ دي. له حده ډېره کب نیونه او له وچې څخه سمندر ته د ډېرو مغذي موادو تګ کولای شي اوبړیو ته د مرجانونو د رقابت او وژلو وړتیا ورکړي. د مغذي موادو کچه ښايي د فاضلابو د اوبو یا کیمیاوي سرو په پایله کې ډېره شي. جاري اوبه کولای شي نایتروجن او فاسفورس ولېږدوي چې د اوبړیو د ډېرې ودې لامل کېږي. اوبړۍ کله ناکله د فضا لپاره له مرجانونو سره سیالي یا رقابت کولی شي. وروسته بیا اوبړۍ کولای شي مرجانونه د اکسیجن د کمولو له لارې په ډبرو کې تربت یا ساهبندي کړي. د اکسیجن کمښت کولای شي د تحجر یا تیږه کېدو سرعت کم کړي، مرجان کمزوری کړي او په ناروغۍ د اخته کېدو او ویجاړۍ لپاره یې لا ډېر زیانمنونکی کړي. اوبړۍ په ګڼو سروې شویو مرجاني ځایونو کې ژوند کوي. د اوبړیو په نفوس یا جمعیت کې چمني اوبړۍ، مرجاني اوبړۍ او ماکرو اوبړۍ شاملېږي. ځینې سمندري چیژګیان دغه اوبړۍ خوري او په دې توګه د اوبړیو د تېري خطر کمولی شي. سفنجونه سفنجونه د سیستم د مرجاني ډبرو د فعالیت لپاره اړین دي. اوبړۍ او مرجانونه په مرجاني ډبرو کې عضوي مواد تولیدوي. دا ماده د هغو سنفجونو له لارې فېلتر کېږي چې دغه عضوي ماده پر کوچنیو ذراتو بدلوي او په وار سره د اوبړیو او مرجانونو لهخوا جذبېږي. ایکوسیستمي خدمتونه مرجاني ډبرې سیاحت، کب نیونې او د ساحلي کرښو ساتنې ته ایکوسیستمي خدمتونه وړاندې کوي. د مرجاني ډبرو نړیوال اقتصادي ارزښت په هر کال کې له ۲۹.۸ څخه تر ۳۷۵ میلیارده ډالرو پورې اټکل شوی دی. شاوخوا ۵۰۰ میلیونه کسان له هغو ایکوسیستمي خدمتونو څخه ګټهمن دي چې مرجاني ډبرې یې وړاندې کوي. د یو کلیومتر مرجاني ډبرو د له منځه وړلو د یوې ۲۵ کلنې دورې په جریان کې اقتصادي لګښت د ۱۳۷۰۰۰ او ۱۲۰۰۰۰۰ تر منځ ډالره اټکل شوی دی. د سرکیس او د هغه د همکارانو په وینا، د برموډا مرجاني ډبرې د شپږو مهمو ایکوسیستمي خدمتونو پر بنسټ په متوسط ډول هر کال دغه ټاپو ته ۷۲۲ میلیونه ډالره اقتصادي ګټه اړوي. ګواښونه مرجاني ډبرې ۴۸۵ میلیونه کاله مخکې تر پیدایښت را وروسته له ګڼو ګواښونو سره مخ دي چې ناروغۍ، ښکار، مهاجمې نوعې، اوبړۍ او د جیولوژۍ اړوند خطرونه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. وروستي انساني فعالیتونه هم جدي ګواښونه له ځان سره لري. له ۲۰۰۹ څخه تر ۲۰۱۸ کال پورې په ټوله نړۍ کې مرجاني ډبرې ۱۴ سلنه کمې شوې دي. د ګلخانهيي ګازونو انتشار یا خپرښت د سمندر د تودوخې د ډېرېدو او همدا راز د سمندر د سطحې د لوړېدو له لارې یو پراخ خطر رامنځته کوي، که څه هم چې مرجانونه د سمندري اوبو د پي.اېچ او کاربونېټي کچو په بدلولو سره خپل مایعات سازګاروي او د سمندرونو د اسیدي کېدو تر مستقیم خطر لاندې نه راځي. د انسان لهخوا د جوړو شویو او اتشفشاني ایروسلونو ککړتیا هم کولای شي د سمندر د تودوخې کچه بدله کړي. په ۲۰۱۱ کال کې دوو څېړونکو وړاندیز وکړ چې سمندري بېشمزۍ یا غیر فقاریه حیوانات د هغو عواملو له اغېزو سره مخ دي چې د پرمین دورې په پای کې د انهدام یا ټولیز له منځه تګ په جریان کې پېښ شول؛ او په دې برخه کې هغه جنسونه ډېر زیانمنونکي دي چې کمزورې تنفسي فیزیولوژي او کمزوري پوستکي لري چې مرجانونه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. سرچينې