د هند وېش
د هند وېش په ۱۹۴۷ ز کال کې برتانوي هند په دوه خپلواکو حاکميت لرونکو سيمو هند او پاکستان باندې ووېشله. د هند حاکميت سيمه نن ورځ د هند جمهوريت او د پاکستان سيمه د پاکستان اسلامي جمهوريت او د بنګله دېش ولسي جمهوريت دی. دې وېش د مسلمان او نامسلمان سيمو په کچه د بنګال او پنجاب دوه سيمو يا ولايتونو وېش راونغاړه. د هند وېش د برتانوي هندي فوځ، د هند د شاهي سمندري ځواک، د هند د شاهي هوايي ځواک، د هند د مدني خدمت، د رېل پټلۍ او مرکزي خزانې د وېش شاهد و. د هند د ۱۹۴۷ زکال د خپلواکۍ قانون کې هم د دې وېش يادونه شوې ده او د برتانوي سلطنت لکه په هند کې د تخت او تاج حکومت د له منځه وړلو يا منحل کېدلو لامل شو. د هند او پاکستان خپل چارې خپلواکه واکمنۍ په قانونۍ ډول د ۱۹۴۷ ز کال د اګسټ د ۱۵ نېټې په نيمه شپه رامنځته شوې. وېش د مذهبي ليکو په اوږدو کې د ۱۰ او ۲۰ ميليون تنو تر منځ بې ځايه کړل، چې په نويو جوړو شويو حاکميت لرونکو سيموې کې لوی ناورين رامنځته کړ. دا حالت زياتره وختونه په تاريخ کې د کډوالۍ د تر ټولو لوی کړکېچ په توګه بيانېږي. په پراخه کچه تاوتريخوالی و، چې د وېش پر مهال يا ورڅخه د مخه د وژنو اټکلونه د څو سوه زرو او دوه ميليون تر منځ د شک وړ او توپير لری. د وېش سخت طبيعت د هند او پاکستان تر منځ د دښمنۍ او بدګمانۍ فضا رامنځه کړه، چې تر نن ورځې پورې يې د دوی تر منځ اړيکو باندې اغېز کوي. د هند وېش اصطلاح په ۱۹۷۱ ز کال کې له پاکستان څخه د بنګله دېش بېلتون او د برتانوي هند له ادارې څخه د سيلون ننۍ سريلانکا او برما نني ميانمار بېلتونونه نه رانغاړي. همدارنګه دا اصطلاح په دوه نويو حاکميت لرونکو سيمو کې د شهزاده ايالتونو سياسي يووالی او د حيدراباد، جوناګاد او جمو او کشمير په شاهي ايالتونو کې د يو ځای کولو يا په ځان پورې د تړلو يا وېش راپورته کولو شخړې هم نه رانغاړي، که څه هم د وېشل پر مهال په ځينو شاهي ايالتونو کې د مذهبي توپيرونو پر بنسټ تاوتريخوالی پيل شو. دا وېش د ۱۹۴۷-۱۹۵۴ دورې پر مهال هند کې د فرانسوي هند د کلابند شويو سيمو يوځای کېدنه هم نه پوښي او په ۱۹۶۱ زکال کې د هند له لورې د پرتګالي هند د نورو سيمو په ګډون د ګوا سيمې په ځان پورې تړل هم تر پوښښ لاندې نه نيسي. په ۱۹۴۷ ز کال په سيمه کې د وخت نوروې سياسي هستۍ د سيکم پاچاهي، د سيکم پاچاهي، د نيپال پاچاهي، د افغانستان پاچاهي او مالديف له وېش څخه اغېزمن نه شول. شاليد، له دويمې نړيوالې جګړې څخه مخکې ۱۹۰۵ ۱۹۳۸ د بنګال وېش: ۱۹۰۵ ز کال په ۱۹۰۵ زکال کې لارډ کرزون د هند د وايسرای په توګه د خپلې دويمې دورې پر مهال د بنګال ولسمشري، چې په برتانوي هند کې تر ټولو پراخه اداري فرعي وېش و، په مسلمان مېشت ختيځ بنګال او اسام او هندو مېشت بنګال سيمه د ختيځ بنګال، بيهار، جرخند او اوديشا نني هندي ايالتونه باندې ووېشل. د بنګال وېش په نوم د کرزون قانون چې د ويليم بينټينک د وخت له راهيسې د بېلابېلو استعماري ادارو له لورې په پام کې نيول شوی و که څه هم هيڅکله پرې عمل ونه شو، د ملتيال سياست بې سارې بدلونکی و. د بنګال هندو ځمکوال اشرافو چې زياتره ځمکې يې ختيځ بنګال کې مسلمان بزګرانو ته په اجاره ورکړل شوې وې، پياوړی اعتراض وکړ. د بنګالي هندو لوی منځني ټولګي چې د بيهارس او اورياس له لورې د نوي بنګال ولايت کې د بې شمېره بنګاليانو د اوسېدلو له امله خوابدي وو، احساس کړه چې د کرزون قانون د دوی د سياسي ادعا د سزا په مانا و. د کرزون د پرېکړې پر وړاندې خپرېدونکو نيوکو په پراخه ډول د د هند پېرودلو مبارزې بڼه خپله کړه، چې د برتانوي توکو پرېکون يې راونغاړه. لاريون کوونکو کله کله مګر په رسوايۍ سره د سياسي تاوتريخوالي بڼه خپله کړه، چې پر ملکيانو باندې بريدونه په کې شاملېږي. تاوتريخوالی که څه هم ښايي بې ګټې ځکه و، چې زياتره پلان شوي بريدونه يا د انګليستان له لورې وار له مخه شنډ او يا بې پايلې شول. د لاريون د دواړو ډولونو لپاره د لاريون غږ د يعنې مور ته سلام شعار و، چې د بانکيم چاندرا چاټيرجي د صندرې سرليک و، چې د څخه يې مرسته وغوښتله، چې د بنګال، هند او د هندو رب النوعه کالي يې په بېلابېل ډول پلوي کوله. ګډوډي هغه مهال له کلکتې څخه د بنګال شا او خوا سيمو ته خپره شوه، چې د کلکتې انګليسي لوستي زده کوونکي بېرته خپلو کلو او ښارونو ته ستانه شول. د شعار مذهبې انګېزې او د وېش پر وړاندې سياسي ناوړه رويه په داسې ډول سره ګډ شول، چې ځوانانو د په څېر ډلو کې دولتي ودانۍ په بمونو والوزولې، وسله والې غلاګانې يې وکړې او د برتانوي چارواکو په وژلو يې لاس پورې کړ. دا چې کلکته د سترواکۍ پلازمېنه وه، سپکاوی يا ناوړه چلند او شعار دواړه ډېر ژر په ملي کچه وپېژندل شول. د سمونونو د وېرې تر څنګ چې د هندو ډېره کيو په ګټه وو، د بنګال د وېش پر وړاندې فشار راوړونکی پراخه هندو لاريون د دې لامل شو، چې په ۱۹۰۶ ز کال کې د نوي وايسرای يا د سلطنت د استازي لارد مينټو پر وړاندې ممتاز خواص مسلمانان د مسلمانانو لپاره د بېلې ټاکنيزې سيمې غوښتنه وکړي. د دې تر څنګ يې د ټول نفوس د خپلې برخې يا ونډې په تناسب د استازولۍ غوښتنه وکړه، چې د پخوانيو واکمنانو او له برتانيې سره د دوی د مرستې د ثبت په توګه خپل دواړه دريځونه منعکس کوي. دا به ښايي د ۱۹۰۶ ز کال په ډسمبر کې په ډاکا کې د - د بنسټ ايښودنې لامل شي. که څه هم کرزون له خپل فوځي مشر لارډ کيچينر سره د شخړې له امله له خپلې دندې څخه له استعفا وروسته د اوس لپاره بېرته انګليستان ته ستون شوی و، مګر ياده اسلامي ټولنه يا ليګ د نوموړي د وېش پلان پلوی و. د مسلمانو د ممتازه پرګنې دريځ چې د ليګ په دريځ کې منعکس شوی و، د تېرو درې لسيزو په اوږدو کې په وار وار روڼ شوی و، چې د روڼوالي لړۍ يې د برتانوي هند د ۱۸۷۱ سرشمېرنې سره پيل شوه. يادې سرشمېرنې په لومړي ځل د مسلمان ډېره کيو په سيمو کې وګړي اټکل کړل. کروزن د خپلې برخې لپاره د ختيځ بنګال د مسلمانانو محکمې ته د کرزون غوښتنه ان له ۱۸۷۱ سرشمېرنې راهيسې او د ۱۸۵۷ زکال اله ګوله او د انګليس او افغان په دويمه جګړه کې له دوی سره د مسلمانانو د جګړې د تاريخ په رڼا کې له برتانوې اندېښنو څخه راپورته شوې وه. له ۱۸۷۱ راهيسې په درې لسيزو کې د شمالي هند په اوږدو کې مسلمان مشرانو په نوبت سره د ځينو نويو هندو سياسي او ټولنيزو ډلو له لورې عمومي دښمني ازمايلې ده. د بېلګې په ډول: اريا ساماج نه يوازې دا چې په خپله پارونه يا تحريک کې يې د غوا د خونديتوب ټولنو ملاتړ کاوه، تر څنګ يې دا چې د سرشمېرنې د مسلمانانو شمېر ته اندېښمن وو، هندو ډلې ته مسلمانانو د بېرته ورتګ د هرکلي په موخه د د بېرته ګرځېدنې يا بيا بدلون پېښې منظم کړې. د ۱۹ پېړۍ په وروستيو کې مسلمانان په متحده ولايتونو کې له دې امله اندېښمن شول، چې هندو سياسي استازولي زياته شوه او هندوان د هندي او اردو مخالفت ان د ۱۸۹۳ ز کال د غوا د وژنې ضد پاڅونو کې په سياسي ډول سمبال شوي وو. په ۱۹۰۵ ز کال کې د مسلمانانو وېرې هغه مهال زياتې شوې، چې ټيلاک او لايپاټ رای په کانګرس کې د مشرۍ دريځونو ته د پورته کېدلو هڅه وکړه او کانګرس په خپله د کالي د سمبوليزم په شا او خوا کې راټول شو. دا د بېلګې په ډول د ډېری مسلمانانو له لاسه نه وو، چې د باندي ماتارام لاريون چيغه په لومړي ځل په انندمات ناول کې راښکاره شوه، چې هندوانو په کې له خپلو مسلمان ظالمانو سره جګړه کړې وه. په پای کې د داکا د نواب خواجه سميع الله په ګډون مخور مسلمان، چې په شاه باغ کې يې په خپله ماڼۍ کې د ليګ د لومړۍ ناستې کوربه توب وکړ، خبر و چې د ډېره کيو مسلمانانو درلودونکی نوی ولايت به په مستقيم ډول د مسلمانانو په ګټه وي، چې د سياسي واک غوښتونکي دي. سرچينې