رخشانه (سندرغاړې)
مېرمن رخشانه زوکړه ۱۳۱۹ لمريز لېږدي کال - مړینه د ۱۳۹۹ ل ل کال د مرغومي لومړۍ ۱۹۴۰ زېږدي کال - د ۲۰۲۰ زېږدي کال د ډيسمبر ۲۱ يوه افغانه پښتو او پاړسي ژبې سندرغاړې وه. مخينه جانا نه ځان ته غره نه شي که ته مومند یې زه خیالي وزیره یمه میرمن رخشانه چې آر نوم یې حمیده اصیل وو، پر ۱۳۱۹ لمريز کال په کوهدامن کې زېږېدلې وه. نوموړې د جنرال اصیل خان وزیري لور او په ټبر وزیره پښتنه وه. مور یې خدیجه طرزي نومیده او د افغانستان د خپلواکۍ د اتل اعلیحضرت امیر امان الله خان په وخت کې د موسیقۍ ښوونکې وه او نجونو ته یې موسیقي ورزده کوله. د مېرمن رخشانې مور خدیجه د موسیقۍ ښوونکې او خیاطه وه، ارمونیه یې غږوله او د موسیقۍ له راگونو سره اشنا وه. ښايي د مور اغېز يې وي چې رخشانې له ماشومتوبه له شعر او سندرو ویلو سره مینه درلوده. هغه مهال افغان دودیزه ټولنه کې د مېرمنې لپاره سندرې ویل اسان نه وو. د رخشانې نورو خپلوانو او کورنۍ یې د دې له سندرو ویلو سره مخالفت کاوه، خو دا ورته تسلیم نه شوه او پلار یې هم ملاتړ وکړ. رخشانې په پیل کې د فروزان په نوم سندرې ویلې، خو وروسته په رخشانه مشهوره شوه. هغې د موسیقۍ پیل له زینب نندارې وکړ او ډېرې سندرې یې مشهورې دي. مېرمن رخشانه پر ۱۳۴۰ او ۱۳۵۰ لمريزو کلونو د افغانستان یوه ډېره منلې او مشهوره سندرغاړې وه او د افغانستان راډیو کې یې نږدې شپږ سوه پښتو او دري سندرې ثبت کړې چې د راډيو افغانستان په ارشیف کې خوندی دی. هغې د پښتو ژبې له سندرغاړيو ارواښاد استاد اولمير، قمرگلې، عبدالحميد کندهاري سره هم گډې پښتو سندرې ويلې دي. نوموړې د افغانستان په لومړني فېلم روزگاران کې هم یوه سندره ویلې ده. باید وویل شي، هغه وخت چې اروا ښاد استاد عبدالروف بېنوا د راډیو افغانستان سروال رئیس وو نو د رخشانې هنري نوم یې پر هغې کېښود. رخشانه د شهید داود خان د رژیم په وروستیو وختونو کې امریکا ته ولاړه او تر هغې ورځې وروسته یې د خپلو هنري هڅو او هلو ځلو سره خدای پاماني وکړه. سندرغاړې رخشانې د پښتو شاعرانو او په هغو کې د ارواښاد شهید سیلاب ډیر شعرونه خپلو پښتو سندرو کې ویلي دي. ویل کیږي چې یو ځل د مصر د هېواد نه یو کلتوري پلاوی افغانستان ته راغلی وو او کله چې میرمن رخشانې خپل کنسرت ورکړ نو د هغو دومره خوښ شو چې دې ته یې د مصر د نامتو سندرغاړې ام کلثوم لقب ورکړ. د افغانستان ملي تلوېزون پخوانی مشر او طنز لیکوال هارون یوسفي وايي، مېرمن رخشانه دومره مشهوره وه چې د خپل وخت نږدې ټولو رسمي کلتوري سفرونو کې یې گډون درلود. اغلې رخشانې د خپلو هنري فعالیتونو او کنسرتونو د ورکولو لپاره د تاجيکستان، ازبکستان، چکوسلواکيا او ایران هېوادونو ته هم هنري سفرونه کړي دي. د نوموړې پلار د پاچا امان الله خان ژباړن او د محمد ظاهر شاه په واکمنۍ کې له هغه سره نږدې پاتې شو او تر مرگه پاچا تقاعد نه کړ. رخشانه یوازنۍ مېرمن وه چې د ښځو نهضت پر مهال یې د داود خان صدراعظمۍ پر مهال له سره څادري لرې کړه، له پلار سره سېنما ته ولاړه او وروسته یې مور هم همدا کار وکړ. کډوال کېدل رخشانه پر افغانستان د پخواني شوروي اتحاد تر یرغل وروسته امریکا ته کډواله شوه او له نږدې څلوېښتو کلونو راهیسې هلته اوسېده. مدني اکر او کورنۍ رخشانه د حبیب، حمید، زبیر او مسعود په نومونو څلور زامن او د رویا په نامه یوه لور لري. اخځليک ۱- د لیکوال لطيف ياد فېسبوک پاڼه. ۲- پښتنې سندرغاړې