سيتيا
سيتيا بریتانيا: ، متحده ايالتونه: ، له يوناني: ، رومي بڼه: په لرغونې پخوانۍ زمانه کې د مرکزي يوروشيا يوه سيمه وه، چې د ختيځ ايراني سيتيانو له لورې نيول شوې وه او مرکزي اسيا او د سيند ختيځ لوري ته د ختيځې اروپا ځينې برخې رانغاړي، چې د دې سيمې ختيځې څنډې د يونانيانو له لورې په ناڅرګند ډول راپېژندل شوي دي. لرغونو يونانيانو د اروپا ټولو شمال ختيځو سيمو او د تور سمندر شمالي ساحل ته د سيتيا يا سترې سيتيا نوم ورکړ. د اوسپنې دورې پر مهال ياده سيمه د سيتيايي کلتورونو د غوړېدلو شاهده وه. د نوم، چې د دې لومړنيو کوچي وګړو لپاره د يونانيانو له لورې ورکړل شوی دی، له ميلاد څخه مخکې له لومړۍ پېړۍ څخه تر دويمې ميلادي پېړۍ پورې په سيتيا کې واوسېدل. له ميلاد څخه مخکې اوومه پېړۍ کې د سيتيا اوسېدونکو د يوروشيا په اوږدو کې له تور سمندر څخه د ختيځې اسيا تر پولو پورې د سيمې پراخې برخې اداره کړې. د سيتيا سيمې درک او پراختيا د وخت په تېرېدلو سره توپير کوي، مګر په عادي ډول لويديځ لور ته زياته او د نقشې پر مخ د په نښه شوې سيمې په پرته زيات د پام وړ ختيځ لور ته وغځېده. ځينې سرچينې مستند کوي چې د سيتيان پياوړي، مګر سوله ييز خلک وو. د دوی په اړه ډېر څه نه دي پېژندل شوي. يوه ناتړلې کوچي سترواکي وه، چې له ميلاد څخه مخکې د اتمې پېړۍ په لومړيو کې رامنځته شوه. د سيتيايي کلتور نږدې د د آس د سپرلۍ اصالت او د ژوند د خپلواکې سوداګرۍ لارې باندې تمرکز وکړ. هيڅ داسې ليکنيز نظام نه دی تاييد شوی، چې د دې دورې نېټه په ډاګه کړي، نو له همدې له امله د يادې سيمې او د هغې وخت د اوسېدونکو په اړه اوسني د لاسرسي وړ ليکنيز معلومات د لرغونو مدنيتونو له تاريخ څخه وړاندې ليکنو څخه سرچينه اخلي، چې له يادې سيمې سره يې تړاو درلود؛ په ځانګړي ډول د لرغوني هند، لرغوني يونان، لرغوني روم او لرغوني فارس مدنيتونه. تر ټولو بشپړه تفصيلي لويديځه تشرېح د له لورې شوې ده. نوموړي ښايي سيتيا ته يون نه وي کړی او د هغه د پوهې د کره توب په اړه په علمي ډول بحث شته، مګر د لرغون پېژندې معاصرو موندنو د هيروډوټس ځيني لرغونې انګېرنې تاييد کړې دي او نوموړی په لرغونې سيتيا کې تر ټولو ګټور ليکوال پاتې کېږي. نوموړی وايي چې خپل ځان لپاره د سيتيانو خپل نوم و. جغرافيه هغه سيمه چې کلاسيک يا لرغوني ليکوالان يې سيتيا بولي، لاندې سيمې رانغاړي: د - جلګه: سويلي روسيه، روسي ، سويلي اورال سيمې او لويديځ قزاقستان چې د اوسېدونکې په کې له ميلاد څخه مخکې له نږدې ۸ پېړۍ څخه هستوګن شوي دي. د جنيټيکي ثبوت پر بنسټ له تور سمندرګي څخه تر بايکال جهيل پورې د دښتو پراخه جلګې. د قزاق جلګه: شمالي قزاقستان او د روسيې ګاونډ برخې. ختيځ پولينډ اوکراين، سويل لويديځه روسيه او شمال ختیځ بالکانونو ته ځواب ويونکې يا برابر ، چې په لويديځ کې له څخه د دانيوب تر څنډې خولې پورې او ختيځ لور ته تر پورې لړۍ جوړوي. د په ګوته شويو د سيمه، چې د قرغزستان، سويل ختيځ قزقستان او تغارې يا تشت په ګډون د مرکزي اسيا برخو سره سمون کوي. سيستان يا ساکيستان، چې د سويلي افغانستان، د ايران د سيستان او بلوچستان ولايتونو او بلوچستان، پاکستان سيمو سره مطابقت کوي، له سيستان تغارې يا تشت څخه تر اندس سيند پورې غځېږي. د انګليستان او يونان پاچاهيو له برياليو بريدونو څخه وروسته د انګلستان سيتيا سيمې ختيځ لور ته هم پراختيا وکړه او د ننني پنجاب سيمه يې تر لاسه کړه. سيمه چې د شمالي افغانستان او د تاجکستان او ازبکستان له ځينو برخو سره برابره ده. سيمه چې د شمالي قفقاز سره سمون لري. کوچنۍ سيتيا چې رومانيا او بلغاريا کې د يوې برخې په لرلو سره، د تور سمندرګي لويديځ کې د دانيوب سيند ښکته سيمې سره سمون لري. د سيتيانو لومړنۍ پاچهي له ميلاد څخه مخکې په اوومه پېړۍ کې د قفقاز په اوږدو کې د تور سمندرګي له شمالي سيمو څخه نفوذ وکړ. د سيتيانو لومړنۍ پاچهۍ د کورنيو توکميزو سمونونو له مخې اداره کېده، چې په ختيځ کې د کرنيزو وګړو د لاندې کوونې يا تسلط، تالان او ماليو کله نا کله د سوريې تر سيمې پورې، منظم باج يا خراج رسنۍ، د ډاليو په بڼه باج د مصر پينځه وېشتمه کورنۍ او ښايي د نظامي ملاتړ د نوي اشور سترواکي لپاره د اداينو پر بنسټ و. شونې ده چې ورته کورنۍ د سيتيا د تاريخ په ډېره موده کې پر ياده سيمه واکمني کړې وي. د نوم چې د يوې شاهي کورنۍ افسانوي بنسټګر دی، له ميلاد څخه مخکې اوومه پېړۍ کې د له لورې ذکر شوی دی. د او چې د خپل تاريخ په نږدې ختيځه دوره کې د سيتيا پاچایان وو او په شمالي جلګو کې د دوی ځيناستو په همدې ورته کورنۍ پورې تړاو درلود. هيرودت د يوې شاهي قبيلې پينځه نسلونه لښتليک کوي، چې ښايي له ميلاد څخه مخکې له اوومې تر شپږمې پېړيو په پای کې يې پاچهۍ کړې دي. ياد نسلونه او شهزاده دي. وروسته له نوموړي سره د هم عصره درې سيتيايي واکمنانو يادونه وکړه، چې ، او دي. له ميلاد څخه مخکې د شپږمې پېړۍ په لومړۍ نيمايي کې د نږدې ختيځ له لورې د ماتې خوړولو او شړلو څخه وروسته، سيتيانو بايد د تور سمندرګي شمالي ځمکې يو ځل بيا نيولی وی. د يادې پېړۍ په دويمه نيمايي کې سيتيان د ځنګلي جلګې د کرنيزو قبيلو باندې په واک تر لاسه کولو بريالي شول او هغوی يې د باج يا خراج له مخې ځای پر ځای کړل. په پای کې يې دولت د سيتيا د دويم پاچا په راڅرګندېدلو سره يو ځل بيا جوړ شو، چې له ميلاد څخه مخکې څلورمه پېړۍ کې تر ټولو لوړ ټکي ته ورسېد. د سيتيا دويمه پاچهي له ميلاد څخه مخکې پينځمه پېړۍ په پای او څلورمه پېړۍ کې د سيتيا ټولنيز پرمختګ له يونانيانو سره د دوی د سوداګرۍ په لومړيتوب ورکړل شوي دريځ، د يادې سوداګرۍ د اداره کولو په موخه د دوی په هڅو او له دې دواړو څخه په راپورته کېدونکو پايلو پورې اړه درلوده. تېری کوونکي کورني سياست د ناخپلواکو وګړو استثمار پياوړی او سخت کړ او د کوچي واکمنانو تر منځ يې ډلبندۍ ته وده ورکړه. له يونانيانو سره سوداګرۍ د مېشت کوونې پړاوونه هم وهڅول. د تور سمندر پر ساحل کې د يونان د ښاري دولتونو نږدې والی په سيتيايي ټوله کې د غلامۍ لپاره يوازې په يوه لوري کې يوه پياوړې، يعنې د دوی د اقتصاد د کارونې پر ځای يونانيانو باندې د غلامانو د خرڅلاو انګېزه وه. له دې امله لکه څرنګه چې په ګڼو جګړو کې جګړه ويجاړي رامنځته کوي، په ورته ډول ياده سوداګري د غلامانو د نيولو لپاره يو پاروونکی ځواک شو. سيتيا له ميلاد څخه مخکې له ۵ څخه تر ۳ پېړيو پورې د سيتيا حکومت له ميلاد څخه مخکې څلورمه پېړۍ کې د د واکمنۍ پر مهال خپلې سترې پراختيا ته ورسېده. ايزوکراتان باورمن وو، چې د سيتيايان، تراسيان او فارسيان د واک تر ټولو وړ او د تر ټولو سترې وړتيا درلودونکي خلک وو. له ميلاد څخه پخوا ۴ پېړۍ کې د پاچا تر مشرۍ لاندې د دولت درې ټوکيز جوړښت له منځه لاړ او واکمن واک خورا متمرکز شو. وروستۍ سرچينې نور د درې نوره يادونه نه کوي. سترابو وايي چې د شمالي نامدني وګړو يا بربريانو باندې واکمني وکړه. سرچينې