شانگهای د همکاريو سازمان
د شانګهای همکاریو سازمان په انګرېزي: دا یو داسې اېتلاف دی چې روسیه، چین، ایران او د مرکزي اسیا هېوادونه یې غړیتوب لري. د شانګهای همکاریو سازمان اېسسياو په ۲۰۰۱ کال کې د چین، روسیې او مرکزي اسیا څلورو هېوادونو قزاقستان، قرغزستان، تاجکستان او ازبکستان لخوا چې د پخواني شوروي اتحاد غړي دي، رامنځ ته شو. غړي دا سازمان د شانګهای پنځه په نوم د پولو اړوند له یوه تړون چې په ۱۹۹۶ کال د روسیې، چین او مرکزي اسیا هېوادونو ترمنځ لاسلیک شوی و، سرچینه اخلي. دغه تړون د چین په وړاندېز په دې هدف د سازمان کچې ته لوړ شو چې د سیمې هېوادونو ترمنځ د ښه ګاونډيتوب اړیکو او همدا راز د سوداګرۍ او امنیت په برخو کې خپلمنځي همکاریو ته وده ورکړل شي. بریتانیا کې د نړیوالو مطالعاتو له نړیوال انسټیتیوټ څخه نیګل ګولډ-ډاویس وايي د شوروي اتحاد د پاشل کېدو او پراخې ګډوډۍ په اړه اندېښنې موجودې وې. دا له شوروي د وروسته وخت اقدام و چې سیمه ییز نظم وساتل شي. ځواک هند او پاکستان په ۲۰۱۷ او ایران په ۲۰۲۳ کال کې له دغه سازمان سره یو ځای شو. د شانګهای همکاریو سازمان غړي هېوادونه په ګډه د نړۍ ۴۰ سلنه نفوس جوړوي، د نړۍ ۲۰ سلنه ناخالص کورني تولیدات برابروي او د نړۍ ۲۰ سلنه د تېلو زېرمې یې په واک کې دي. د اېسسياو د قزاقستان په سرمشریزه کې به د افغانستان او منګولیا په څېر څارونکي غړي او د ترکیې او سعودي عربستان په څېر د ډیالوګ شریکان هم ګډون وکړي. تګلاره د شانګهای همکاریو سازمان د رامنځ ته کېدو یو ستر هدف د د دریېو بدیو ترهګرۍ، بېلتونپالنې او سختدریځۍ خلاف مبارزه وه. بریتانیا کې د چاتم هاوس په نوم د بهرنیو اړیکو فکري بنسټ انېتې بوهر وايي دا تر ډېره د چین لخوا د دغه هېواد شمال لوېدیځ سینکیانګ سیمه کې د بېلتونپالنې د فشار د اندېښنو اړونده ده. اویغور ملتپالي په ملګرو ملتونو کې د یوه خپلواک سینکیانګ یا ختیځ ترکستان غوښتنه کوي. چین غواړي د دغه حرکت تر شا ولاړ وسله وال وځپي. د دې سیمې اکثریت اوسېدونکي تورک توکمه اویغور مسلمانان دي. بېجېنګ د مرکزي اسیا له هېواونو سره په ګډه د دې هڅه کوي چې د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ بېلتونپالو لخوا له پولو بهر په شینجیانګ کې د بریدونو او نفوذ هڅې شنډې کړي. روسیه هم په مرکزي اسیا کې د اسلامي دولت داعش - خراسان څانګې او حزب التحریر په څېر فعالو ډلو ته اندېښمن ده چې په خاوره کې یې بریدونه ونه کړي. د شانګهای همکاریو سازمان د دغو ګواښونو پر وړاندې مبارزې لپاره د استخباراتي مالوماتو شریکولو او د ترهګرۍ ضد عملیاتو د همغږه کولو له لارې د ترهګرۍ ضد یو سیمه ییز چوکاټ رامنځ ته کړی دی. خو د لندن په کنګز کالج کې د جګړې مطالعاتو له څانګې نتاشا کوهرت وايي، د ترهګرۍ ضد ډېر ګامونه د دولتونو ترمنځ په دوه اړخیزه توګه اخیستل کېږي. ډاکتره کوهرت زیاتوي، چین د شانکهای همکاریو سازمان ته په مرکزي اسیا کې د خپلو سوداګریزو لېنکونو پراختیا لپاره د یوې ګټورې وسیلې په سترګه ګوري. بېجېنګ دې ته لېوال دی چې د قزاقستان په څېر د مرکزي اسیا هېوادونو کې د تېلو او ګازو لا ډېرو سرچینو ته لاسرسی ومومي. مرکزي اسیا همدا راز د هغو سوداګریزو لارو پر سر پرته ده، چې چین یې د کمربند او سړک نوښت په اډانه کې د لوېدیځ پر لور د غځولو هوډ لري. اغلې کوهرت وايي چین خپلو صادراتو لپاره د روسیې د اورګاډو پر لیکو متکي دی او اوس غواړي له مرکزي اسیا ښکته په ایران کې تر سمندر پورې د اورګاډي یوه نوې شبکه وغځوي. ډاکتره کوهرت زیاتوي، د شانګهای همکاریو سازمان یوه سمبولیک اهمیت هم لري. د نوموړې په وینا، چین د شانګهای همکاریو سازمان د خپل دغه لیدلوري ترویج لپاره کاروي چې د تمدنونو ترمنځ د ډیالوګ په نوم نوی نړیوال نظم د لوېدیځ په مشرۍ د اوسني نظم ځای ناستی کړي. خو د ډاکتر ګولډ-ډاويس په وینا، شانګهای همکاریو سازمان د خپلو غړو هېوادونو له اندازې او ځواکمنتیا سره سره ډېر کم اغېزناک ثابت شوی او دا چې تر اوسه کومه ستره لاسته راوړنه نه لري. دی وايي دا د یوه نوي، لوی او غیر لویدیځ سازمان په توګه معرفي شو. خو اغېزمنتیا یې د خپلو برخو له مجموعې کمه ده. د غړو ترمنځ یې دومره باور نشته چې په خپلو کې همکاري وکړي، ظرفیتونه شریک کړي او لوی شیان ترلاسه کړي. د ډاکتر ګولډ -ډاویس په وینا، لوېدیځ قدرتونه د شانګهای همکاریو سازمان ته د نړۍ سیاست کې د یوه ځواک په توګه نه دی اندېښمن، خو د چین روسیې او روسیې ایران په څېر د غړو ترمنځ یې د اړیکو غوړېدو ته اندېښنه لري. د پراختيا ستونزې هند، پاکستان او ایران وروسته د شانګهای همکاریو سازمان سره یو ځای شوي دي. دې چارې د دغه سازمان یووالی له خطر سره مخ کړی ځکه له یوې خوا له اوږدې مودې راهیسې د هند او پاکستان او له بلې خوا د هند او چین ترمنځ سرحدي شخړې روانې دي. ډاکتر بوهر وايي همدغه تربګنۍ په سرمشریزه کې د پاروونو لوی لامل ګرځېدلی. دې همدا راز د سازمان پر اصلي اهدافو سیوری غوړولی او د مرکزي اسیا هېوادونه یې ځکه نهیلي کړي چې د کمرنګه حضور احساس کوي. ډاکتر ګولډ-ډاویس وايي شانګهای همکاریو سازمان د غړو ترمنځ د اړیکو د پیاوړتیا پر ځای د غړو شمېر د ډېرېدو له لارې هڅه کړې چې خپل اهمیت وښيي. سرچينې