شيدې
شيدې په انگرېزي: يوه مکدره سپين رنگې مايع ده چې لوړ غذايي ارزښت لري او د تي لرونکو حيواناتو د تيونو د غدواتو په واسطه توليديږي. دا د نوو تولد شويو بچانو لپاره مخکې لدې چې دوۍ د نورو غذايي موادو د هضم قابليت پيدا کړي د تغذيې ابتدايي منبع تشکيلوي.د د لارښونو مطابق يوه ماشوم ته په اولو شپږ مياشتو کې يواځې تی ورکول کيږي او له هغه څخه وروسته نور غذايي مواد ورسره يوځاې کيږي.شيدې د پرولاکتين او اکسيتوسين هورمونونو د تأثير لاندې د ماشوم د پيدا کيدو څخه وروسته په تيونو کې په توليد شروع کوي.همدارنگه د شيدو اصطلاح د سپين رنگې غير حيواني مايع لپاره هم استعمالېږي لکه ، ، ، او داسې نور.لومړنۍ توليد شوې شيدې د ورږو په نوم يادېږي او د مور څخه انتي باډي گانې ماشوم ته انتقالوي ، پدې معنی چې ورږه د زيات مقدار انتي باډيو لرونکي دي او دا انتي باډي ماشوم له زيات شمېر امراضو څخه ساتي.ورږه نظر شيدو ته په کمه اندازه غوړ او لکتوز او په زياته اندازه پروتين او انتي باډی گانې لري. درې څلور ورځې وروسته ورږه په اسمانې سپين رنگه شيدو بدلېږي چې دا شيدې لوړ مقدار غوړ او کاربوهايډرېت لري. د خامو شيدو ترکيب له یوه حیوان څخه بل حیوان ته تفاوت لري خو په عمده توگه د کافي مقدار اوبو ۸۰-۹۰٪ ، شحمي موادو ، پروتينونو ، لکتوز، منرالونو او ویټامینونو لرونکې دي.حيواني شيدې د لومړي ځل لپاره هغه وخت د انسانانو په واسطه استعمال شوې کله چې دغه حيوانات اهلي شول ، د غوا شيدې د لومړي ځل لپاره د غذاء په ډول په شرق اوسط کې وکارول شوې.لکتوز چې یو کابوهایدریت دی او په طبیعت کې په شيدو ، د نبات په گلانو او یوشمیر محدودو استوایي بوټو کې وجود لري ؛ د ماشومانو په واسطه په اسانۍ سره هضمیږي خو گڼ شمیر کاهل انسانان تقریباً ۷۵٪ د لکتوز د عدم تحمل لرونکي دي. په دغو خلکو کې لکتوز لرونکې شيدې د معدي معايې ستونځو او اسهالاتو لامل گرځي. په ۱۸۷۸۱۱۱ ميلادي کال کې د لومړي ځل لپاره شيدې په بوتل کې توليد شوې چې همدې ورځې ته د شيدو ورځ وييل کېږي او په ځينو هېوادونو کې دا ورځ لمانځل کېږي. شيدې په دوه ډوله مصرفېږي: په طبیعي شکل د شيدو مصرف. د شيدو د محصولاتو مصرف. اکثره خلک د شيدو څخه په خپل طبیعي شکل گټه اخلي او ځینې نور د شيدو له محصولاتو څخه اسنفاده کوي. زيات شمیر غذایي محصولات له شيدو څخه لاسته راځي لکه کریم ، کوچ ، مستې ، پوڅه ، پیروی ، تروې ، کورت ، چکه ، ایسکریم او داسې نور. انسانان د مختلفو حيواناتو وزې ، میږې ، غوا ، میښې ، اوښې او داسې نورو د شيدو څخه په مختلفو ډولونو استفاده کوي. ښځینه تي لرونکي حيوانات خپل نوي زیږیدلي بچیان د همدې شيدو په واسطه تغذیه کوي. د حيواناتو هره نوعه د خپل بچي د ضرورت مطابق شيدې جوړوي او ترکيب يې د حيواناتو له یوې نوعې څخه بلې نوعې ته تفاوت لري چې دا تفاوت نظر د بچي ضرورت ته عیار شوی دی. د نمونې په توگه هغه حيوانات چې زر زر لوییږي لکه غوا چې په ۵۰ ورځو کې د خپل وزن دوه برابره وزن اخلي شيدې يې د پروتينو لوړه اندازه لري او برعکس هغه حيوانات چې د شحمو یوه ډبل پوړ جوړوي او زياتو غوړو ته اړتیا لري شيدې يې هم د شحمو څخه غني وي. دشيدو د تولید اندازه د غذاء په نوعیت ، ښه والي او خرابوالي پورې اړه لري . په ټوله نوۍ کې شيدې او دهغو محصولات په تجارتي توگه تولید او خرڅیږي. په پرمختللو هېوادونو کې شيدې د یوشمیر ماشینونو په واسطه لوسل کېږي چې د په نوم یادیږي . په غربي هېوادونو کې تقریباً ټولې شيدې له غواوو څخه لاسته راځي، د امریکا په متحده ایالاتو کې ۹۰٪ ، په لویه بریطانیا کې ۸۰٪ لبنیات تولیدونکې غواوې د له نوعې څخه دي ، په امریکا کې نورې لبنیات تولیدونکې غواوې عبارت دي له : ، ، ، ، او څخه. په ټوله نړۍ کې د شيدو زيات تولیدونکی هېواد هند دی ، وروسته په ترتیب سره امریکا ، جرمني او پاکستان هېوادونه دي. د شيدو فزیکي او کیمیاوي جوړښت: شيدې په اوبو کې د شحمو او پروتينونو یو یا کلویید دی، شحم د گلوبیولونو په شکل پکې وجود لري. هر شحمي گلوبیول د یوې غشاء په واسطه احاطه شوی کومه چې د فاسفولیپیدو او پروتينو څخه جوړه شوې ده. دغه غشاء له یوې خوا نه پریږدي چې دغه گلوبیولونه سره یوځای شي او له بلې خوا دغه گلوبیولونه د هغو انزایمونو له هضمي تأثیر څخه ساتي کوم چې د شيدو په مایع برخه کې وجود لري. د غوا په خامو شيدو کې دغه شحمي گلوبیولونه په اوسط ډول ۴ مایکرومتره جسامت لري. په شحمو کې منحل ویټامینونه لکه ، ، او د شيدو په شحمي برخه کې وجود لري. په همدې ډول د شيدو شحمي برخه ؛ اړین شحمي اسیدونه چې په بدن کې نشي جوړولی هم په خپل جوړښت لري. د شيدو په مایع برخه کې غټ ترین جوړښت د پروتين د څخه عبارت دی. په هر کې د پروتين په زرگونو مالیکولونه وجود لري چې دغه ماليکولونه یو له بل سره د کلسیم فاسفیت دوړو ذراتو په واسطه نښتي دي. هر تقریباً کروي شکل او د یو مایکرو متر ۱۱۰ برخه قطر لري. پروتين څلور ډولونه لري چې په مجموعي توگه د شيدو د پروتين د وزن ۸۰٪ جوړوي. یو بشپړ پروتين دی ؛ یعنې ټول اړین امینو اسیدونه چې عضویت يې نشي جوړولی په کې وجود لري. د پروتين خارجي طبقه د څخه جوړه شوې ده چې دا د منفي برقي چارچ لرونکې طبقه ده نو ځکه یو بل دفع کوي او نه پریږدي چې یو له بل سره ونښلي. شحمي گلوبیولونه او د کاسین پروتين مایسل په گډه د شيدو د سپین رنگ په رامنځته کولو کې برخه اخلي. شحمي گلوبیولونه یو مقدار زیړ نارنجي کاروتین لري چې دا مواد په ځینو نسلونو لکه او رمو کې زيات وي او دا زياتوالی د دوۍ شيدو ته کریمي یا سور ته مایل رنگ وربښي. شيدې د کاسین څخه پرته زيات شمیر نور پروتينونه هم لري ، دغه نور پروتينونه نظر ته په اوبو کې ډیر منحل دي او همدارنگه د کاسین په شان غټ ساختمانونه هم نه جوړوي ، دغو پروتينو ته ویل کېږي او دا په دې خاطر چې د مستو د جوړیدو په وخت کې چې کاسین لخته کېږي دغه نور پروتينونه په د شيدو هغه مایع برخه چې په مستو باندې له بدلیدو وروسته پاته کېږي کې پاته کېږي. د شيدو د پروتينو دوزن ۲۰٪ جوړوي او ډیر عام پروتين يې د په نوم یادیږي. د شيدو قند چې د لکتوز په نوم یادیږي د گلوکوز او گلکتوز څخه جوړشوی دی ، شيدو ته خوږ خوند ورکوي ، د شيدو د جوړښت ۵٪ او د شيدو د کالوري ۴۰٪ جوړوي. شيدې په خپل جوړښت کې گڼ شمیر منرالونه لري چې تر ټولو زيات يې کلسیم او فاسفورس دي ، همدارنگه په کمه اندازه پوتاشیم ، سودیم ، سلفر ، المونیم ، مس ، ایودین ، منگنیز او زینک هم په شيدو کې وجود لري. شيدې د کلسيم يوه ډيره غني منبع ده ، د نمونې په ډول یو لیتر شيدې د ۲۱ هگيو يا ۱۲ کيلو گرامه سرې غوښې او يا ۲٫۲ کیلو گرامه بشپړغنمو د غنمو مغز له پوستکي سره د مړې په اندازه کلسیم لري. شيدې د او ویټامینونو یوه په زړه پورې منع ده. په همدې ډول نور ویټامینونه هم په شيدو کې په کمه اندازه وجود لري ، نو ځکه په تجارتي شيدو کې ډي ویټامینونه علاوه کېږي. همدارنگه په خامو شيدو کې د وینې سپین حجرات ، د تیونو د غدواتو حجرات ، مختلفې بکتریاگانې او زيات شمیر مختلف فعال انزایمونه وجود لري. د شيدو ترکيب لکه څرنگه چې ورته اشاره وشوه په مختلفو حيواناتو کې فرق کوي. د خرې او اسپې شيدې د شحمو کم مقدار لري حال داچې د او شيدې له ۵۰٪ څخه زيات شحم لري. په هغو شيدو کې چې د تجارت لپاره ورڅخه استفاده کېږي یوشمیر مواد لکه ویټامین ډي ، ویټامین ورعلاوه کېږي او شحمي مواد يې کمیږي. د شيدو پخول : په دې عملیه کې شيدو ته د حرارت ورکولو په واسطه ټول مضره مایکرو ارگانیزمونه وژل کېږي او بیا شيدې بیرته یخیږي چې وروسته ذخیره او یا کوم بل ځای ته انتقالیږي. دغه شيدې باید په یخ ځاې کې وساتل شي ترڅو خپل تازه والی له لاسه ورنه کړي . په دغو شيدو له پاسه دوخت د ختمیدو نیټه لیکل کېږي چې له هغه تاریخ څخه ورسته باید استعمال نشي. یوه نوې عملیه چې د په نوم یادیږي او په دې کې شيدو ته د لږ وخت لپاره ډیر لوړ حرارت ورکول کېږي چې بیا دا شيدې دزيات وخت لپاره د استفادې وړ دي. : دې عمليې په قسمي توگه د ځای نیولی دی ، او هغه شيدې چې په دې کې لاسته راځي اوږد لري او په خوند کې يې هم کوم تغیر نه رامنځته کېږي ، په دې عملیه کې کریم له برخې څخه جدا کېږي او بیا برخه د څخه تیریږي چې په نتیجه کې ۹۹٫۹٪ مایکرو ارگانیزمونه له شيدو څخه پاکېږي ، حال داچې په کې ۹۵٪ مایکرو ارگانیزمونه لمنځه ځي. د شيدو کریم برخه جدا پاستورایز کېږي او وروسته دواړه بیرته سره گډیږي. سرچينې ۱- . ۲- ۳- ۴- . ۵- . ۶- !. ۸- .