د ایران د اټومي پروګرام اړوند لیدلوري
د ایران د اټومي پروګرام اړوند بېلابېل لېدلوري شتون لري ځکه چې د ایران اټومي پروګرام یوه بحث پارونکې جیوپولټیکي موضوع ده. اوریل ابولوف د ایران د اټومي پروګرام تر شا پنځه احتمالي لاملونه ښوولي: ۱ اقتصاد، تر ډېره د انرژۍ په برخه کې اړتیاوې؛ ۲ هویتي سیاست، غرور او ځایګی؛ ۳ له بهرنۍ لاسوهنې څخه مخنیوی؛ ۴ سیالي څو خپل منطقوي نفوذ پراخ کړي؛ او ۵ داخلي سیاست، څو د اټومي انحراف پر مټ د رژیم د داخلي مشروعت اړوند کړکېچ راکم کړي. په لاندې کې د ایران د اټومي پروګرام اړوند بېلابېل لیدلوري راوړل شوي دي. د ایرانیانو خپل دریځ ایرانیان د خپل پخواني پاچا د هغه دریځ په غوره کولو سره چې په ۱۹۸۶ زکال کې یې د هغو اړوند څرګندونې کړې وې، احساس کوي چې د دغه هېواد ارزښتمن نفت باید د با ارزښته محصولاتو لپاره وکارول شي، نه د برېښنا د ساده تولید په موخه. پاچا وړاندې ویلي وو چې نفت یوه ارزښتمنه ماده ده، له هغو ډېره ارزښتمنه ده چې باید وسوزول شي.... موږ تصور کوو چې ډیر ژر کولای شو ۲۳۰۰۰ میګاواټه برېښنا د اټومي بټیو پر مټ تولید کړو. په ۲۰۰۸ زکال کې اټکل وشو چې که چېرې د ایران د تېلو د تولید کچه په همدې ډول ثابته پاتې شي ایران یوازې دومره نفت لري چې کولای شي ۷۵ کاله او یا هم له هغو لږ زیات دوام راوړي. ایران همدارنګه له مالي بندیزونو سره مخ دی او ادعا کوي چې د دغه هېواد د نفتو په صنعت کې د اضافي ظرفیت رامنځته کول پرته له دې چې په هغو کې د انرژۍ د تولید د کارخونو د جوړښت لګښت په پام کې ونیسي، ۴۰ میلیارده ډالر لګښت به ولري. د جان هاپکینز پوهنتون څخه راجر سټرن هم تر یوه بریده له دغه لیدلوري سره موافق و او په ۲۰۰۶ زکال کې یې وړاندوینه وکړه چې د انرژۍ په برخه کې سبسایډي، له بهرنۍ پانګونې سره مخالفت او د ایران د پلان شوي اقتصاد ناکامي لامل ګرځي چې تر ۲۰۱۴ یا ۲۰۱۵ زکال پورې د دغه هېواد د نفتو صادرات په ټپه ودرېږي، په داسې حال کې چې نوموړي څرګنده کړه دغه چاره د نفتو د اعظمي کچې له تولید سره هېڅ اړیکه نه لري. له دې وړاندې د متحده ایالاتو د ولسمشر جرالډ فورډ اداره هم ورته ارزونې ته رسېدلې وه؛ همدارنګه د بریتانیا د پارلمان د بهرنیو اړیکو منتخبې کمېټې او د متحده ایالاتو د علومو ملي اکاډمۍ له خوا ترسره شوو خپلواکو څېړنو هم دا تائید کړې وه چې ایران د خپل اټومي پروګرام لپاره پام وړ اقتصادي امکانات لري. ایران په ۱۹۹۵ زکال کې اعلان وکړ چې هوډ لري د چین هېواد په مرسته د هګزافلوراید یورانیمو د تجزیې یوه بټۍ د اصفهان د اټومي ټکنالوژۍ په مرکز کې جوړه کړي. د ۱۹۹۶ زکال په نومبر میاشت کې د نړیوال اټومي اژانس یو پلاوي د ایران اصفهان ته سفر وکړ، ایراني چارواکو د دغه آژانس د خوندیتوب برخې ته راپور ورکړ چې ایران هوډ لري د خپلې اټومي ټکنالوژۍ په مرکز کې د هګزافلوراید یورانیمو د تجزیې کولو بټۍ جوړه کړي. په پام کې وه چې دغه بټۍ به په ۲۰۰۰ زکال کې پرانیستل شي، خو دغه پروژه د چینايي اړخ له خوا د متحده ایالاتو د فشارونو له امله د ۱۹۹۷ زکال په اکتوبر میاشت کې نیمګړې پرېښودل شوه. په ۲۰۰۰ زکال کې ایرانیانو د یورانیمو د تجزیې دغه پروژه د هغو نقشو پرمټ بشپړه کړه چې چینایانو ورته سپارلې وې او په دې سره یې د خپلې دغې پروژې د بشپړوالي راپور د اټومي انرژۍ نړیوال آژانس ته وړاندې کړ. دغه تاسیسات د آراک په اټومي تاسیساتو کې د درنو اوبو د یو ریکټور لپاره د سون توکو په توګه د یورانیم اوکساید د برابرولو او همدارنګه د نطنز د بډایه کوونکو تاسیساتو لپاره د اړتیا وړ هګزافلوراید یورانیمو د چمتو کولو په موخه جوړ شول. ایران استدلال کوي چې د خپلو پروګرامونو اړوند یې اطلاعات خپاره کړي له دې سره چې په نږدې ټولو مواردو کې دغه هېواد د اټومي انرژۍ د نړیوال آژانس سره د خوندیتوب د هوکړې له مخې د هغو په افشا کولو موظف نه دی. ایران څرګندوي چې د خپلو باور رامنځته کوونکو اقداماتو په ځواب کې یې د مقابل لوري څخه دروغینې ژمنې او پریمانه غوښتنې ترلاسه کړې او همدارنګه اروپايي ټولنې له هغوی سره په سادګۍ د اوږد مهاله او بې ګټې مذاکراتو غوښتنه لرله څو ایران د سوله ییزې اټومي ټکنالوژۍ په برخه کې له خپل مسلم حق راوګرځوي. د منځني ختیځ لیدلوري د عربي نړۍ لیدلوري د دیپلماتیکو اسنادو خپرېدل په ۲۰۱۰ زکال کې خپرو شوو دیپلماتیکو اسنادو څرګنده کړه چې د سعودي عربستان او بحرین په څېر د فارس خلیج د یو شمېر هېوادونو چارواکو د ایران د اټومي پروګرام د درولو په موخه له پوځي برید ملاتړ کاوه. دغه دیپلماتیکو اسنادو څرګندوله چې د سعودي عربستان پاچا ملک عبدالله څو ځله له امریکایانو غوښتي و چې په ایران باندې برید وکړي او د هغو اټومي پروګرام له منځه یوسي؛ د هغه په خپله په خبره د مار سر پرې کړي. اردني او بحریني چارواکي هم له نظامي اقدام څخه په ګټنې د ایران د اټومي پروګرام د پای ته رسولو غوښتونکي و، په داسې حال کې چې د سعودي عربستان، متحده عربي اماراتو او مصر مشرانو ایران، شیطان او موجود ګواښ بللی و چې پر باور یې دوی په جګړه کې ښکېل کوي. د دغو خپرو شوو دیپلماتیکو اسنادو څخه په یوه کې د بهرین پاچا حمد بن عیسی بن سلمان آل خلیفه ویلي و چې د افغانستان او عراق د ستونزو سرچینه باید په ایران کې ولټول شي او زیاته کړې یې وه چې د ایران اټومي پروګرام باید ودرول شي، آن که چېرې نظامي اقدام ته اړتیا ولري. حمد څرګنده کړې وه چې د هغو د پرېښودو ګواښ د هغو د درولو له ګواښ څخه زیات دی. اسرائیلي لیدلوري یو شمېر اسرائیلي چارواکو په ښکاره بڼه د ایران اټومي پروګرام د اسرائیلو پر وړاندې موجود ګواښ باله او ټینګار یې کاوه چې د ایران پر وړاندې یې له ټولو لارو چارو څخه په کار اخیستو کې لاس خلاص دی. دغه ګواښ د هغه ګواښ سره پرتله کېده چې له هلوکاسټ وړاندې په اروپا کې یهودان ورسره مخ و. ورته مهال یو شمېر اسرائیلي چارواکو په خصوصي او یا هم څرګنده بڼه د ایران له اټومي پروګرام څخه دغه ډول توصیف رد کاوه. د اکونومېسټ ورځپاڼې په خبره ګڼ شمېر اسرائیلي کارپوهان چې له خبرو سره لیوالتیا لري، د ایران د اټومي برید ګواښ ډیر لږ ارزوي. په ۲۰۱۷ زکال کې د موساد پخواني مرستیال، رام بن باراک څرګنده کړه چې دی فکر نه کوي ایران دې له اټومي بم څخه ګټنه وکړي، خو په دې سره کولای شي ځان له بهرني فشار څخه خوندي وساتي. همدارنګه به په نړۍ کې بې ثباتي په داسې توګه خپره کړي چې د هغو له عواقبو څخه به اندېښمن هم نه وي. د شمالي امریکا او اروپايي اتحادیي دریځ جي ۸ هېوادونه له ۲۰۰۳ زکال را وروسته هغه مهال چې د اټومي انرژۍ نړیوال آژانس د ایران د وړاندې نه اعلان شوو اټومي چارو اړوند څېړنې پیل کړې د جي ۸ هېوادونو ډلې کاناډا، فرانسه، جرمني، ایټالیا، روسیه، جاپان، بریتانیا او متحده ایالات څو ځله د ایران د اټومي پروګرام اړوند خپلې اندېښنې څرګندې کړې. په ۲۰۰۳ زکال کې په فرانسې کې د جي ۸ هېوادونو په سر مشریزه غونډه کې دغو مشرانو وویل: موږ به د ایران د اټومي پروګرام پرمختللې چارې له پامه وه نه غورځوو. په ۲۰۰۵ زکال کې د دغې ډلې مشران دې پایلې ته ورسېدل چې اړینه ده ایران باید نړیوالې ټولنې ته عیني ضمانتونه وړاندې کړي او وښيي چې اټومي پروګرام یې یوازې د سوله ییزو موخو لپاره دی څو نړیوال باور رامنځته کړي. آسیایي دریځ د چین دریځ د ۲۰۱۲ زکال په جنوري میاشت کې د چین لومړي وزیر ون جیابائو په کلکه سره د ایران اټومي پروګرام وغانده او څرګنده یې کړه چې چین په کلکه مخالف دی چې ایران دې خپل اټومي پروګرام پراخه کړي او اټومي وسلو ته دې لاسرسی ومومي، ورته مهال ایران د دغې موضوع په غبرګون کې د هرمز تنګي د تړلو خبرداری ورکړ چې د ډیرو هېوادونو له خوا د یو متجاوزانه اقدام په توګه وګڼل شو. له ایران سره د سوداګریزو اړیکو اړوند، لومړي وزیر ون څرګنده کړه چې دغه معاملات له دیپلماتیکو معاملاتو جلا دي. د جاپان دریځ د ۲۰۱۰ زکال په اګست میاشت کې جاپان په ایران باندې د هغو د اټومي پروګرام له امله یو لړ بندیزونه ولګول چې پر مټ یې له یو شمېر ایراني بانکونو سره د دغه هېواد معاملات منع شول او همدارنګه یې د انرژۍ په برخه کې پانګونې په نښه کړې. د هند دریځ له متحده ایالاتو سره د هند چټکو وده لرونکو اړیکو د هند د بهرنۍ پالیسۍ جوړونکي له ستونزمنو حالاتو سره مخ کړي. هند یو له هغو اټومي هېوادونو څخه دی چې د اټومي وسلو د نه پراختیا په تړون کې شامل نه دی، خو په خپل ګاونډ کې یې په اټومي وسلو باندې د سمبال یو هېواد د شتون له احتمال څخه اندېښنه څرګنده کړه. لومړي وزیر مانموهان سېنګ څرګنده کړه چې دی اټومي وسلو ته د ایران د لاسرسي سره مخالف دی. نور هېوادونه د ایران د اټومي انرژۍ د پروګرام سره د یو شمېر هېوادونو له مخالفت سربېره یو شمېر هېوادونو د ایران له اټومي پروګرام څخه خپل ملاتړ اعلان کړ. په دغو هېوادونو کې عراق، الجزایر او اندونیزیا شامل و. ترکیې هم د سوله ییزو چارو لپاره د ایران د اټومي انرژۍ له پروګرام څخه خپل ملاتړ اعلان کړ؛ ورته مهال مصر د دغه کړکېچ لپاره د سوله ئیزې حل لارې غوښتنه وکړه. د روسیې ولسمشر ولادمیر پوتین هم د ایران له خوا د لا روڼتیا غوښتنه وکړه او څرګنده یې کړه چې هېڅ داسې عیني شواهد شتون نه لري چې وښيي ایران د اټومي وسلو د جوړولو په هڅه کې دی. سرچينې