پیر – ژوزف پرودون
پیر ژوزف پرودون بزانسون، ۱۵ جنوري ۱۸۰۹ پاریس، ۱۹ جنوری ۱۸۶۵ زکال فرانسوي سوسیالېست، سیاستوال، فیلسوف، اقتصاد پوه او د دوه اړخیزې انارشیستي فلسفې بنسټګر و. هغه لومړنی کس و چې له دغې اصطلاح څخه په ګټنې یې ځان انارشېست وباله چې په پراخه کچه د انارشېزم یو له اغېزمنو نظریه ورکوونکو څخه ګڼل کېږي. ګڼ شمېر نوموړی د انارشېزم پلار بولي. پرودون د ۱۸۴۸ زکال له انقلاب وروسته د فرانسې د پارلمان غړی شو او له هغه وروسته یې ځان فدرالېست وباله. پرودون هغه آزادي چې دی یې په لټه کې و د کمونېزم او مالکیت د ترکیب په توګه توصیف کړه. یو شمېر د هغه دوه اړخیزه فلسفه د فرد پالونکي انارشېزم برخه بولي په داسې حال کې چې یو شمېر نور هغه د ټولنیز انارشېزم برخه بولي. پرودون چې په بزانسون کې زېږېدلی و، هغه چاپګر و چې لاتیني ژبه یې د کتابونو د غوره چاپ کولو په موخه زده کړه. د هغه تر ټولو مشهوره ادعا چې د مالکیت څه دی؟ یا د حقونو او حکومت د اصولو څېړڼه تر نامه لاندې د هغه په لومړي اثر کې چې په ۱۸۴۰ زکال کې خپور شو؛ دا وه چې مالکیت غلا ده!. له چاپېدو وروسته دغه کتاب د فرانسوي چارواکو پام وړ وګرځېد. همدارنګه د کارل مارکس پام وړ وګرځېد چې له امله یې د هغو له لیکونکي پرودون سره اړیکه ټینګه کړه. دغه دواړو پر یو بل اغېز وکړ او هغه مهال یې له یوبل سره په پاریس کې ولیدل کله چې مارکس هلته تبعید شو. د دوی ملګرتیا هغه مهال له منځه لاړه چې مارکس د هغه اثر د اقتصادي تضادونو نظام یا د بې وزلۍ فلسفې ته د فلسفې د بې وزلۍ په عنوان غبرګون وښود. دغه اختلاف د نارینه کارګرانو په نړیواله ټولنه کې د مارکسیستي او انارشیستي وېش یو له سرچینو څخه جوړه کړه. یو شمېر نور لکه اډمونډ ویلسون ادعا کوي چې په پرودون باندې د مارکس برید له کارل ګرون څخه د پرودون له دفاع سرچینه اخیسته، چې د مارکس ډېر بد نه ترې راتلل، خو هغه د پرودون د اثارو ژباړې ته چمتوالی نیولی و. پرودون له کاریګري شورا ګانو او ټولنو، په خصوصي مالکیت باندې د کارګربزګر د مالکیت او یا هم د ځمکو او کاري سیمو له ملي کېدو ملاتړ کاوه. هغه ټولنیز انقلاب د سوله ئیزو لارو چارو له مخې لاسته راتلونکی باله. هغه د یو انقلابي د اعترافاتو په نامه خپل اثر کې څرګنده کړې چې انارشي له ځواک پرته نظم دی، هغه عبارت چې وروسته یې د یو شمېر انارشېستانو نظریاتو ته الهام وروبخښه او له مخې یې - سمبول رامنځته کړ؛ هغه سمبول چې نن ورځ د ښاري منظر له مخې د یو رایج ګرافیت په توګه پېژندل کېږي. پرودون هڅه وکړه چې د سرمایه دارانوکپیټلېستانو او سهم لرونکو د عوایدو د مالیې په راغونډلو سره د یوه ملي بانک بنسټ کېښودل شي، خو پاتې راغی. هغه بانک چې د یوې اعتباري اتحادیې د ورته اړخونو له مخې یې بې سوده پورونه ورکول. د هغه له مړینې وروسته د هغه پیرو میخائیل باکونین د خپلو پام وړ پلویانو لکه کارلو کافایرو، جوزف دژاک، پیټرکروپوتکین او بنجامین تاکر سره د پرودون له لیبرترین سوسیالېزم څخه فرد پالونکي انارشېزم، ټولیز انارشېزم، انارکو کمونېزم او انارکو سنډیکالېزم ته انشعاب وکړ. بیوګرافي لومړنی ژوند او زده کړې پرودون د ۱۸۰۹ زکال د جنوري په ۲۳ مه د فرانسې په بزانسون کې وزېږېد. پلار یې کلود فرانسوا پرودون چې د وربشو د اوبو جوړونکي او د هغو د بوتلو د تولید کوونکي په توګه یې کار کاوه له سویس سره پولې ته څېرمه د چاسانس کلي څخه و. مور یې کاترین سیمونین د کوردیرون څخه وه. کلود فرانسوا او کاترین پنځه زامن لرل چې دوه یې په ډېر کوچنیتوب کې مړه شول. د پرودون وروڼه ژان اتین او کولد په ترتیب سره په ۱۸۱۱ او ۱۸۱۶ زکال کې وزیږېدل او له پرودون سره یې نږدې اړیکه لرله. په ماشومتوب کې یې ډېر وخت په خپله کورنۍ میخانه کې کار کوه، په لومړنیو کرنیزو چارو کې یې مرسته کوله او د ښار په پرانیستې فضا کې یې لوبې کولې. پرودون په ماشومتوب کې هېڅ رسمي زده کړې وه نه کړې خو مور یې په درې کلنۍ کې هغه ته د کلماتو د حروفو پر ور زده کولو سره لوستل ور زده کړي و. تر لس کلنۍ پورې هغه کتابونه چې پرودون ورسره بلد شوی و یوازې انجیل، څلور آیمون وروڼه او یو شمېر سیمه ئیزې کالیزې وې. په ۱۸۲۰ زکال کې یې مور هڅه پیل کړه څو خپل زوی د بزانسون ښار په کالج کې شامل کړي. د دوی کورنۍ دومره بیوزله وه چې نه یې شو کولای د هغه فیس ورکړي، خو د د کلود فرانسوا د یو پخواني کارورکوونکي په مرسته یې وکولای شول په کال کې ۱۲۰ فرانکه د هغه د فیس لګښت راکم کړي. پرودن دا امکانات نه لرل په ښوونځي کې د حضور په موخه یو شمېر اساسي اړتیا وړ توکي لکه کتابونه او بوټان وپېري او له همدې امله له زیاتو ستونزو سره مخ و ځکه تر ډېره به د هغه بډایو ټولګیوالو په هغه ملنډې وهلې. خو له دې سره پرودون د زده کړو لپاره قوي اراده له ځانه ښووله؛ زیات مهال به یې د ښوونځي په کتابتون کې له پریمانه کتابونو سره تېراوه او همدارنګه به یې له ټولګي څخه بهر په خپل اضافي وخت کې د بېلابېلو موضوعاتو په اړه څېړنه کوله. وروسته ژوند او مړینه پرودون د ۱۸۶۵ زکال د جنوري په ۱۹ مه په پاسي کې ومړ او د پاریس په مونپارناس هدیره کې خښ کړای شو. فلسفه انارشېزم پرودون لومړنی کس و چې ځان یې انارشېست وباله. د پرودون دوه اړخیز انارشېزم د فرد پالونکي انارشېزم او ټولنیز انارشېزم ترکیب یا د هغو د منځنۍ لارې په توګه په پام کې نیول کېږي. د لري ګامبون په خبره، پرودون فرد پالونکی ټولنیز انارشېست و. داوړو انارکو کمونیست پیټر کروپوتکین او فرد پالونکی انارشېست بنجامین تاکر په ترتیب سره انارشېزم د سوسیالېزم د غیر دولتي ډول او د دولت او سود د لغو کولو په توګه تعریف کړی. په دغه برخه کې کروپوتکین او تاکر د پرودون له تعریف ملاتړ کوي چې څرګندوي موږ په انسان باندې د انسان حکومت د انسان له خوا د انسان له استثمار څخه زیات نه بولو. پرودون د مالکیت څه دی؟ په نامه خپل کتاب کې چې په ۱۸۴۰ زکال کې خپور شو، انارشېزم د ارباب یا حاکم د نشتون په توګه تعریف کوي او لیکي چې انسانان په برابرۍ کې د عدالت په لټه کې کېږي، له همدې امله ټولنه په انارشي کې د نظم په لټه کې کېږي. په ۱۸۴۹ زکال کې هغه د یو انقلابي د اعترافاتو په نوم خپل کتاب کې څرګنده کړه چې هرڅوک چې په ما باندې لاس اېږدي څو په ما حکومت وکړي، غاصب او ظالم دی او زه هغه خپل دښمن بولم. پرودون د انقلاب د عمومي ایډیا ۱۸۵۱ زکال په کتاب کې د له سلطې پرته ټولنې لپاره استدلال وکړ. د دغه کتاب په حکومت څه دی؟ فصل کې هغه ولیکل:تر حکومت لاندې راتلل په دې مانا دی چې د داسې موجوداتو تر نظر، پوښتنې، جاسوسۍ، هدایت، قانون مندۍ، شمېر، تنظیم، نوم ثبتونې، تلقین، موعظې، کنټرول، څېړنې، اټکل، ارزش ټاکلو، انتقاد او امر لاندې راشئ چې نه درباندې حق لري او نه هم د دغه چارو د ترسره کولو عقل او فضیلت لري. اداره کېدل یعنې دا چې په هره چاره او معامله کې له یاددښت، ثبت، شمېرو، مالیاتو، مهر، انداره کولو، شمېر ټاکلو، ارزونې، اجازې، اجازه لرلو، خبرداري، مخه نیولو، ممنوعیت، اصلاحاتو، صحیح والی او جزا سره مخ یاست. د عامه ګټو په بهانه او د عامه ګټو په نوم له مشارکت، ستونزې، یو شي ترلاسه کولو، استثمار، انحصار، اخاذي، غلا سره مخ کېږئ او د شکایت په لومړۍ کلمې سره له ځپلو، جریمې، توهین، تهمت، تخریب، ځورونې، قمچینې خوړولو، خلع سلاح کېدو، قید کېدلو، چپ کولو، بند، قضاوت، محکومیت، ویشتلو، تبعید، قرباني کېدو، پلورل کېدو او خیانت سره مخ کېږۍ؛ دا حکومت کول دي؛ دا عدالت دی او دا یې اخلاق دي. سرچينې