چڼاس
چڼاس په لاتين: چې د قارچونو،پنجیانو په نومونو سره هم یادیږي تر دې مهاله تر سل زره زیاتې نوعې پیژندل شوي دي چې تقریباً د نړۍ په ټولو برخو کښې ژوند کوي. زیات شمیریې په وچ چاپیریال کښې يواځې ځولومړني ابتدايي ډولونه یې په اوبو کښې ژوند کوي. هغه پوهه چی فنگوسونه تر ځیړنی لاندی نیسی د مایکولوژی په نامه سره یادیږی. چڼاس پگمنټ او کلوروفیل نلري. ډیرۍ یې د سپروپیت په شکل د عضوي موادو اویا په د مړو جسدونو د پاسه ژوند کوي، یوشمیریې د پرازیت په شکل د تیارشویو غذايي موادو چې ژوندي موجودات یې د ځان لپاره چمتوکوي، ژوند کوي. د په شاه وخواکښې د چڼاس نوعې د انسانانو ناروغۍ منځ ته راوړي،په همدومره شمیره په حیواناتو کښې بیلا بیلې ناروغۍ منځ ته راوړي چې زیاتره یې د پوټکي ناروغۍ دي. له اتو زرو څخه زیاتې د چڼاسو نوعې په نباتاتو کښې بیلابیلې ناروغۍ منځ ته راوړي. هر پرازیتي فنگس کولای شي ځو ډوله نباتات تر خپلې حملې لاندې ونیسي. ددې چڼاسو له ډلې څخه ځینې اجباری پرازیتونه او ځینې یې اختیاري پرازیتونه دي. هغه فگسونه چې د عضوي موادو په تجزیه کښې رول لري د حیاتي اهمیت لرونکي گڼل کیږي. همدارنگه د غذا په جوړولو لکه پنیر، ډوډۍ د تخمر عملیه کښې هم حیاتی رول لري. د انتي بیوتیکونو په برابرولو کښې هم ستر اهمیت لري، همدارنگه د لرگیو او د نساجۍ د الیافو د خرابیدو سبب کیږي چې د بشر اقتصاد ته نه جبرانیدونکی زیان اړوي. له بلې خوا چڼاس د نباتاتو د زیات شمیر بلابیلو ناروغۍ سبب کیږي، د نباتاتو حاصل راټیټوي ځینې وختونه د غذایي موادو د کاختۍ سبب کیږي. د چڼاسو عمومي ځانگړتیاوې چڼاس د ژوندیو موجوداتو له گروپ څخه عبارت دي چې: کلورفیل نلري د عملیه ورکښې صورت نه نیسي د ځان لپاره غذانشي برابرولاي، د غذا د لاس ته راوړلو لپاره نورو منابعو ته اړتیا لري. د چڼاسو جسم په عمومي صورت سره رشتوي دی. چڼاس د مشخصو حجرو لرونکي دي. د چڼاسو حجرې مشخص حجروي دیوال لري چې حجرې ته یې شکل ورکړی او داخلي محتویات یې ساتي. دچڼاسو په حجروکښې هستې په اسانۍ سره د تشخص وړ دي چڼاس لیږدونکي نسجونه نلري. فنکسونه د حرکت کولو وړتیا نه لري. له یو ځای څخه بل ځای ته دلیږد لپاره بیروني عواملو باد ، باران، حشرات او نورو ته اړتیا لري. چڼاس حقیقي ریښه ، تنه او پاڼه نلري، مگر ځینې داسې جوړښتونه لري چې په ښکاره دریښې، تنې او پاڼې په بڼه معلومیږي. په داسې حال کښې چې حقیقي ریښه او تنه نه دي. د چڼاسو د بدن د هرې برخې کوچینۍ برخه د تکثیر وړتیا لري. چڼاسو د په زوجي او غیر زوجي ډول سره د تکثیر وړتیا لري. د زوجي تکثیر غړي مشخص او ټاکلي دي د بدن د نورو برخو سره څرگند توپیر لري. د ځینو استثناوو په لرلو سره وده ایز غړي یا یې یو له بل سره ورتوالی لري. دزوجي تکثیر غړي د چڼاسو د طبقه بندۍ لپاره غوره پیژندگلوي ده. د چڼاسو مافولوجي دچڼاسو جسم د ډیرو کوچینیو مایکروسکوپی رشتو څخه جوړشوی . هره رشته د بلل کیږي د کلیمه د لاتین د کلیمې څخه اخستل شوې ده چې د غڼې د تار ، الیاف درشتې په معنی سره ده. که یوه هایفا په نظرکښې ونیول شي په حقیقت کښې دا ریشته له یو ظریف نازک شفاف او تیوب ډوله جوړښت څخه چې د حجروي دیوال لرونکې ده، جوړه شوی چې داخلي محتویات یې جوړوي. پروتو پلازم د غلظت له مخې په بیلا بیلو چڼاسو کښې توپیرلري. د مجموعه چې د فنگس بدن جوړوي د په نوم یادیږي. که مایسلیم د بندونو لرونکی وي د په نوم او که چیرې مایسلیم بندونه ونلري وي او پروتوپلازم هغې کښې تل جریان ولري داډول مایسلیم د سینوسایتیک مایسلیم په نوم یادیږي. د ځینو چڼاسو مایسلیم د پيتې په شکل پنډ جوړښت غوره کوي چې د په نوم یادیږي د لاتین له دوو کلیمو څخه اخستل شوی د ریښې په معنی او د شکل په معنی سره دي. په دې جوړښت یا ساختمان کښې هایفاؤ خپل هویت دلاسه ورکړی دي یوه پیچلې ټینگه کتله جوړوي چې د ناسمو چاپیریالي شرایطو په وړاندې مقاومت لري او په داډول شرایطو کښې د رکود په شکل پاتې کیږي. دځینوچڼاسو بعضې مایسلیمونو فایفاوې نیم مایکران عرض لري،په یوشمیر نوروکښې کایکران پوری رسیږي، په ځینو نورو کښې ځو مایکرانه وي اوپه ځینو نوروکښې تر ځو مترو پورې رسیږي. هغه چڼاس چې دي په خاص ډول هغې چې اجباری پرازیټی دي غذا له میزبان څخه د یو مخصوص جوړښت په واسطه اخلي. هستوریم د جوړښت لمخې په دری ډوله دي. د وده له یو مخصوص جوړښت جرم تیوب څخه پیلیږي د سپورنو د نېښ وهلو څخه منځ ته راځي، نو ویلای شو چې جرم تیوب د مایسلیم له لومړنۍ ودې څخه عبارت دي چې د فنگس د سپورونو څخه منځ ته راځي. هایفا له ډیرو وړو جوړښتونو څخه چې د بیلا بیلو شکلونو، اندازو او رنگونو لرونکي وي، منځ ته راځي دا جوړښتونه د په نوم یادیږي. سپورونه د تکثیرد کوچیني واحدونه دي چې د زیات شمیر چڼاسو په واسطه تولیدیږي او د عین نوع افرادو د ډیروالي سبب کیږي. د چڼاسو طبقه بندي د چڼاسو طبقه بندي زیاته ستونزمنه ده مگر تاسو د مایکو لوژيد نویو زده کوونکو په توگه پریشانه نه شی. په عین وخت کښې بایدمتوجې اوسۍ چې د فنگسونوپه طبقه بندۍ کښې بیلا بیل نظرونه شتون لري. د چڼاسو د طبقه بندۍ په اړه اختلافات له هغو اختلافاتو څخه سرچینه اخلي چې د چڼاسو د ساختمان ، جوړښت د پراختیا اودهغوی د فزیولوژۍ په اړه شتون لري. یا طبقه بندي د دوو موخو لپاره کیږي. لومړی داچې یو ژوندی اورگانیږم د بین المللي منل شویو معیارونو سره سم و نومول شي، پرته له دې چې ناسم پوهاوی منځ ته راشي د همغې برخې علماء پرته له کوم شک څخه پوهاوی وکولای شي. دوهم داچې اړیکه یا ارتباط خپله د اورگانیزم سره د نورواورگانیزمونو څخه پوهاوی ولري. په دوو فرعي دیوژن ویشل کیږي حقیقي فنگسونه حقیقي چڼاس حقيقي چڼاس د په شاه وخواکښې د چڼاسو زیاتې نوعې په دې فرعي دیویژن کښې شاملي دي. یو محدود شمیر نوعې په اوبوکښې ژوندکوي دي . پاته ټولې نوعې په خاوروکښې اوسیږي، چې د سپورونو زوجي او غیر زوجي سپورونو په واسطه تکثیر کوي. د باد ،باران او حشراتو په واسطه خپریږي. ددې ډیویژن تقریبا ټول غړي رشتوي بدن لري. د بدن هره رشته یې د او د هایفاؤ کتله یا مجموعه چې د فنگس بدن ورڅخه جوړي شوی د مایسلیم په نوم یادیږي. ددې ډلې د چڼاسو حجرې د عالي نباتاتو د حجرو په شان سره دي، حجروي دیوال یې د سلولوز، مرکباتو څخه جوړ شوی دي. همدارنگه حجرې لرونکې د ، ، ، اوهستې دي . د حقیقي چڼاسو فرعي دیویژن په ځلورو کلاسون و ویشل کیږي. یا چڼاس بندونه نلري.په اوسني وخت کښې دا کلاس په دوو کلاسونو ویشل کیږي یا یا یا یا ناقص فنگسونه الجي ډوله فنگسونه د ، سوځیدنه، اوبه لرونکی پوپنک او ډوډۍ پوپنک عاملین ددې کلاس له نماینده گانو څخه گڼل کیږي. ددې کلاس ځینې چڼاس دي په داسې حال کښې چې یو شمیرنباتي پیچلې ناروغۍ منځ ته راوړي. دا چڼاس د الجیانو سره ورته والی لري د وده ایزو او تکثیرو غړو له مخې له الجیانو سره ورته والی لری.ددې کلاس غړي د وچریا الجي په شان بندونه نلري. په همدې اساس ددې کلاس افراد د او د کلاسونو له افرادوڅخه تفریق کیږي. ددې کلاس افراد په زوجي او غیر زوجي طریقو سره زیاتوالي تکثیر کوي، ددې کلاس دری مهم اردرونه عبارت دي له: یا : سوزیدنه ، وچیدل ، خوساکیدنه ،سپین رنگه سرخي ددې اردر افراد ن بوټو کښې منځ ته راوړي. یا تور پوپنکونه ددې چڼاسو په زیات شمیر افرادو کښې تکثیر د مذکر عضوه او مؤنثه تکثیري عضوه په نومونو سره یادیږي. په عمومي صورت سره دا چڼاس د ابتدایي فنگسونو په نوم یادیږي. اسکومایسټ دفنگسونویو لوي صنف دي، دیرش سلنه د نباتاتو د ناروغیو منځ ته راوړونکو ټولوپیژندل شوې نوعې په دې کلاس کښې شاملې دي. ددې کلاس اکثراً افراد په زیاتو سیمو کښې پیداکیږي، ځینې له دوي څخه او اکثراً یې پرازیتونه دي. ځینې یې د چڼاسو له ډلې څخه دي . له دوو کلیمو څخه په معنی د او په معنی د ځمکه په دې معنی چې د خاورو لاندې وده کوي او په هغه ځای کښې باقي پاته کیږي. یو محدود شمیریې دي داهم له دوو کلیمو څخه اخستل شوی، په معنی د د حیواناتو فاضله او په معنی د خوښولو سره دي، یواځې د حیواناتو په فاضله موادو باندې وده کوي. ددې کلاس غړي زیات اقتصادي اهمیت لري . په عمومي شکل سره د نباتاتو عمده ناروغۍ،د غله جاتو د ریښو ورستیدل او نورې زیات شمیر ناروغۍ ددې کلاس غړي منځ ته راوړي. همداشان خیمرمایه هم دې کلاس پورې اړه لري چې د پنیر په جوړښت، ډوډۍ او نورو ترکیبونو کښې زیات اهیمت لري. د انتي بیوتیکونو په برابرولو کښې د او جنسونه زیات اهمیت لري. ددې صنف ټول غړي د زوجي تکثیر شریک خاصیت لري چې د له تولید څخه عبارت دي . اسکسونه په ټولیزه توگه د په نوم یادیږي. : د کځوړې په شان جوړښت دي چې پکښې تولیدیږي معمولاً ځلور یا اته عدده سپورونه ورکښې تولیدیږي. په همدې اساس دا چڼاس د په نوم یادیږي. کیدای شی لوځ تولید شي او یا داخل د یو جوړښت کښې تولید شي چې بلل کیږي دشکل له مخې په دری ډوله دي کلیستوتشیم: عبارت له هغې څخه دي چې بشپړ تړلی وي. اپوتیشیم: عبارت له هغې څخه دی چې په بشپړه توگه خلاص وي. : عبارت له هغې تړلي څخه دی چې پاسنۍ برخه کښې یوه مجرا ولري. دا کلاس سپاړس ارده لري چې له دې جملې څخه مهم یې عبارت دي له: ددې اردر نماینده دي. ددې اردر نماینده د شفتالو د پاڼو د تاویدو ناروغۍ عامل دي. ددې اردر نماینده د خاکسترک ناروغۍ عامل دي. ددې اردر نماینده او چڼاس دي. بسیدومایسټ زیات شمیر لوی غوښین چڼاس لکه خال پري یا هلالي چڼاس ، دسورخیو او تورکو او چڼاس په دې کلاس کښې شامل دي. دا چڼاس د فوق العاده انکشافي چڼاس له جملې څخه دي. داگروپ چڼاس د له لحاظه د سره شباهت لري ، ولې د هغې په پرتله یې زیات تکامل کړی دي. داچڼاسو ډیری د په شکل په لرگیو و عضوي موادو، چرم، الیافو ژوند کوي او زیات تاوان ورته اړوي، ځینې غوښین شکلونه د دوی زهرجن ډولونه دي. په افغانستان کښې د سرخیو او تورکو چڼاس دوه مهم پتوجنونه دي چې هرکال غلو خصوصاً غنمو ته زیات تاوان اړوي. د د کلاس چڼاس د د تولید د یو مخصوص جوړښت د پاسه د نورو چڼاسو سره توپیر لري. معمولاً یو هستوي او دي د په شکل د ، او محصول دي. معمولا ځلور عدده د هر دپاسه تولیدیږي. بسیډیمونه لکه د اسکسونه د دوه هستوي ریشتو د پاسه تولیدیږي. مگر برعکس اسکوسپرونه چې د اسکسونو داخل کښې تولیدیږي بسیډیوسپرونه معمولا د دپاسه تولیدیږي ، د پخوالي په وخت کښې د څخه د چاپیریال په لوري ازادیږي. د کلاس د زیاتو مهمو فنگسونولرونکی دی.چې زیات شمیر یې مضر او یو شمیر گټور چڼاس هم پکښې شامل دي. سرخي او تورکي د بوټو خصوصاً د غلودوه ډلې عمده پرازیتونه دي چې هر کال د نباتاتو د حاصل ته میلینونه دالره تاوان اړوي.همدارنگه یو شمیر چڼاس د لرگیو د تخریب سبب کیږي. له بلې خوا د مرخیړیو روزنه چې د غذا په ډول ورڅخه استفاده کیږي، په نړۍ کښې دډیرپخوا څخه رواج لري . که څه هم یواځې د مرخیړیو یوه نوعه په زیاته پیمانه کرل کیږي. ولې یو شمیر وحشی مرخیړي هم د غذايي ارزښت له امله د زیات اهمیت وړ دي. د کلاس دوه فرعی کلاسونه لري چې عبارت دي له: . : ددې کلاس مهم اردرونه عبارت دي له: مرخیړي . : ددې فرعي کلاس مهم اردر عبارت دي له: د سرخیو فنگسونه د توروکو فنگسونه سرچينې ماخذونه پوڅکۍ