روسيه کې د رسنيو ازادي
روسيه کې د رسنيو ازادي د خپلواکو سياستونو د پلی کولو په موخه د ټوليزو رسنيو کانالونو د رئيسانو په وړتيا او له فشار څخه پرته د کار کولو او د اطلاعاتو سرچينو ته د لاسرسي په موخه د ژورنالېتسانو په وړتيا پورې اړه لري. د روسيې رسنۍ، تلوېزيوني او راډيويي کانالونه، مهالنۍ او انټرنيټي رسنۍ دي، چې د روسي فدراسيون د قوانينو له مخې ښايي دولتي يا خصوصي ملکيت وي. روسيه تر ۲۰۲۲ ز کال پورې د بې پولې خبريالانو د مطبوعاتو د ازادۍ په لیکلړ کې له ۱۸۰ هېوادونو څخه ۱۵۵ ځای خپل کړ. د ۲۰۱۷ ز کال د مطبوعاتو د ازادۍ د ازادۍ کور په راپور کې روسيې ۸۳ نومرې تر لاسه کړې چې ۱۰۰ نمرې يې تر ټولو خرابه کچه وه، چې زياتره لامل يې په ۲۰۱۴ ز کال کې د نويو قوانينو وړاندې کول وو چې پر ټولنيزو رسنيو باندې يې د دولت واک نور هم پراخ کړ. د خپلواکۍ کور په کريميا کې حالت نور هم خراب وباله. ياده سيمه کې په ۲۰۱۴ ز کال کې د روسيې له لورې له خپلې خاورې سره له تړلتيا الحاق څخه وروسته د روسيې د قانوني او ناقانونه واک وسيلې د ازادۍ کور په وينا دواړه په منظم ډول د بيان ازادۍ د ټاکلو محدودولو لپاره پلي کېږي. ګڼ نړيوال سازمانونه په روسيه کې د مطبوعاتو د ازادۍ د معاصر حالت پر بېلابېلو اړخونو باندې نيوکه کوي. د روسيې حکومت د انټرنيټ سانسور کې ښکېل دی. تاريخچه قانوني چوکاټ د روسيې اساسي قانون د بيان او مطبوعاتو ازادي ورکوي، که څه هم د حکومت د قانون پلي کولو، بيوروکراتيک مقرراتو او په سياسي دول هڅول شويو جرمي پلټنو مطبوعات ځان سانسورۍ ته اړ کړي دي، چې د ځينو اختلافي مسائلو پوښښ محدودوي او په پای کې له دې حقونو څخه سرغړونې کېږي. د بشري حقونو د څار سازمان په وينا د روسيې حکومت د قانون، بنديز او سانسور د ټاکنيز تر سراوي له لارې پر ملکي ټولنه باندې واک اچوي. د بشري حقونو کمېشنر د روسيې چې په رسمي ډول د بشري حقونو کمېشنر نومول شوی دی، د پارلمان له لورې د يوې ځانګړې دورې لپاره ټاکل شوی دی. ياد کمېشنر د خپلې دورې له پای ته رسېدلو څخه مخکې له دندې څخه نه شي ګوښه کېدلی او د ولسمشر او حکومت په ګډون د واک د هيڅ ادارې تابع نه دی. د روسيې ۸۳ اداري سيمې د خپل سيمه ييز کمېشنر د ټاکلو حق لري، چې واک يې په همغې سيمې په محدود دی. له نيمايي څخه زياتو اداري سيمو دا چاره تر سره کړې ده. د روسيې ولاديمير لوکېن په ۲۰۰۶ ز کال کې راپور ورکړ، چې په روسيه کې د بيان ازادۍ د نه شتون وړانديز به يوه مبالغه وي، د بيان ازادۍ لپاره د اساسي قانون له مخې ورکړل حق په بنسټيز ډول په پام کې نيول کېږي او همدارنګه روسيه کې هيڅ بنسټيز کړای شوی سازماني سانسور شتون نه لري. په ښکاره ډول د همدې دلاېلو له امله ژورنالېستان او خپرونکي ډېر لږ له کمېشنر څخه د اطلاعاتو د غوښتلو، ترلاسه کولو، لېږد، خپرولو يا وېش په برخو کې د خپل حق د بنديزونو په اړه خواشيني څرګندوي. سره له دې ټولو بيا هم په اوښتل شويو بڼو کې د پام وړ کچه بنديزونه شته، چې زياتره وختونه د چارواکو او شاهي سوداګرۍ له لورې پر ټوليزو رسنيو باندې د اقتصادي فشار له لارې اچول کېږي. يوازې په نوم ځان سانسور يا په دري کې خودسانسوري هم پارخه ده. د ځان سانسوري ژورنالېستان د هغو اطلاعاتو له خپراوي څخه ځان ساتنې ته هڅوي، چې د دوی په اند ښايي چارواکي خوښ نه کړي. نو په زياتو ځايونو کې د چارواکو د ستايلو حق ډاډمن تضمين کېږي، به داسې حال کې چې سرچپه يا برعکس حق يې يوازې په رسمي ډول اعلان شوی دی. د ۲۰۰۸ ز کال په کالني راپور کې ولاديمير لوکېن وليکل، چې د هغو اصطلاحاتو د پراخه قانوني ژباړې درلودل مهم دي، چې ښايي د فکر او بيان ازادي محدوده کړي. نوموړي د ټاکنو د قانون ايښودنې د هغه سمون يا تعديل پر وړاندې وينا وکړه، چې د مبارزه کوونکو نوماندانو د نيوکې عملي مخنيوی دی او ياد قانون يې ښکاره ډول زياتی وباله. نوموړی د افراطي فعاليتونو پر وړاندې د مبارزې قانون په اړه ډاډمن نه و او يادونه يې وکړه، چې افراطيت او اختلاف کول بايد په قانوني ډول په کلک ډول وېشلی وي. د ژورنالېستانو پر وړاندې بريدونه او ګواښونه روسيه کې د ژورنالېستانو پر وړاندې خطرونه د ۱۹۹۰ لسيزې له لومړيو راهيسي په ښه ډول پېژندل شوي دي، مګر د ۲۰۰۶ د اکتوبر پر ۷ نېټه په مسکو کې د انا پولېټکووسکايا له وژنې څخه وروسته د ناحل شويو وژنو د شمېر په اړه اندېښنه زياته شوه. په داسې حال کې چې نړېوالو څارونکو د لسګونو مړينو په اړه يادونه وکړه، په روسيه کې دننه ځينو سرچينو له دوه سوو څخه د زياتې مړينې خبر ورکړ. په روسيه کې د هغو ژورنالېستانو د ياد ورځ هر کال د ډسمبر پر ۱۵ نېټه نمانځل کېږي، چې د دندې پر مهال د دندې په ليکو کې وژل شوي دي. پر ژورنالېستانو باندې بريدونه د ۱۹۹۰ لسيزې له لومړیو راهيسې يو شمېر هغه روسي خبريالان وژل شوي دي ، چې په چيچنيا کې يې حالت، د سازمان شوي جرم، دولتي او اداري چارواکو او لويو سوداګريو په اړه مخالفو کيسو ته يې پوښښ ورکړی دی. د ژورنالېستانو د خونديتوب کمېټې په وينا له ۱۹۹۲ ز کال راهيسې ۵۰ ژورنالېستان په روسيه کې د خپل مسلکي فعاليت له امله وژل شوي دي، چې په دې سره روسيه له ۱۹۹۲ څخه تر ۲۰۰۶ ز کالونو دوره کې د ژورنالېستانو لپاره د نړۍ درېيم تر ټولو خونړی هېواد شو. د نوموړو ۵۰ تنو وژل شويو ژورنالېستانو له ډلې ۳۰ تنه يې له ۱۹۹۳ څخه تر ۲۰۰۰ زکال او ۲۰ تنه نور يې له ۲۰۰۰ څخه تر ۲۰۰۶ ز کال پورې وژل شوي دي. د ګلاسنوسټ د دفاع بنسټ د معلوماتو له مخې په ۲۰۰۶ ز کال کې ژورنالېستانو د شکمنو مړينو ۹ قضيې وې او همدرانګه پر ژورنالېستانو باندې ۵۹ بريدونه او پر چلوونکو د رسنيو دفترونو باندې ۱۲ بريدونه شوي دي. په ۲۰۰۵ ز کال کې د ټولو قضيو لښتليک لېست ۷ مړينې، ۶۳ د مرګ ژوبلې هڅې، پر چلوونکو دفترونو باندې ۱۲ بريدونه، د سانسور ۲۳ پېښې، ۴۲ جنايي قانوني څارنې، ۱۱ ناقانونه ګوښه کول، د پوځي وزمه ځواکونو له لورې د نيونې ۴۷ قضيې، ۳۸۲ محاکمې، د ۲۳ چلوونکو دفترونو تړل، ۱۰ شړل يا اخراج، د ۲۸ چاپي خپرونو په زور بندول، د خپرونې له چاپ يا خپرولو څخه ۳۸ د انکار پېښې، د ډارونې ۲۵ عملونه او د روسيې د ژورنالېستانو له حقونو څخه ۳۴۴ نور تېري راونغاړل. د ۲۰۰۶ ز کال د اکتوبر پر ۷ نېټه روسيې ژرونالېسته انا پوليتکوفوسکايا د خپل استوګنځي په ډيوډۍ د انتظار کوته کې په ډزو ووژل شوه. نوموړې په چيچنيا کې د روسيې د کړنو او د روسيې پلوي چيچني حکومت پر وړاندې د نيوکو له امله نامتو وه. د نوموړې مړينې په لويديځو رسنيو کې د روسيې د نيوکو د يوې نارې يا شور لامل شوه. يادې نيوکې په دې تورونو سره مل وې، چې ولاديميرپوتين د هيواد نويو خپلواکو رسنيو په ساتنه کې پاتې راغلی دی. د مطبوعاتو نړيوال بنسټ د مقرراتو د ټاکنيزې کارونې، په سياسي ډول د هڅول شويو جنايي پلټنو، د ژورنالېستانو د بندي کوونو، د رسنيو د تړلو او د امنیتي خدمتونو له لورې د تېري کوونکو ځورونو راپور ورکوي. د سازمان په وينا روسيه په ۲۰۰۹ ز کال کې د ۹ تنو په وژنو سره لا هم د ژورنالېستانو لپاره تر ټولو ګواښونکی خطرناک اروپايي هېواد دی. د بخښنې نړيوال سازمان په ۲۰۰۹ ز کال کې راپور ورکړ، چې د بشري حقونو ساتونکي، ژورنالېستان او وکيلان چې د بشري حقونو د ناسمو کارونو په اړه په څرګند ډول خبرې کوي، له ګواښونو او ډار سره مخامخ دي. داسې برېښي چې پوليس د دې دول ګواښونو په پلټلو او د مدني ټولنې پر فعالانو باندې د بريدونو لپاره د معافيت فضا رامنځته کولو کې لېوالتيا نه لري. د بخښنې نړيوال سازمان د خپلواکو نظرياتو پر وړاندې د مخ پر وده نه زغم د اقليم حالت په اړه هم راپور ورکړ. د ژورنالېستانو د خونديتوب کمېټې په وينا روسيه نن ورځ د سړې جګړې پر مهال کالونو په پرتله خورا ګواښونکی يا خطرناک ځای دی. يوازې عراق او الجزاير د مطبوعاتو لپاره د ژوند د ټولو زيات ګواښونکو هېوادونو د لېست په پورته برخه کې ځای لري. د ۲۰۱۶ په اکتوبر کې د چيچني ژورنالېستانو يوې ډلې په ګارډين کې يوه بې نومه ډراماتيک غوښتنه خپره کړه، چې هغه ډار او فزیکي بريدونه يې په کې بيان کړل، چې دوی يې د رمضان کاديروف تر حکومت او بشپړ واک لاندې تجربه کوي او چارواکي يې په جمهوريت جمهوري هېواد کې پر رسنيزو سازمانونو باندې په زور پلي کوي. سرچينې