اهل سنت او جماعت
سني اسلام، د اسلام ترټولو ډېره لویه څانګه ده چې د نړۍ له مسلمانانو څخه ۸۵- ۹۰ سلنه پيروان لري. نوم یې د سنت کلمې څخه اخیستل شوی چې د محمد صلی الله علیه وسلم سیرت ته اشاره کوي. د سني او شیعه مسلمانانو تر منځ توپیرونه د محمد صلی الله علیه وسلم د ځای ناستي پر سر د اختلاف له امله رامنځ ته شول او وروسته یې پراخ سیاسي اهمیت او همدارنګه دیني او فقهي اړخونه ترلاسه کړل. د سني روایتونو پر بنسټ، محمد صلی الله علیه وسلم کوم ځای ناستی نه دی پرېښودلی او د ثقیفه پېښې غونډې ګډون کوونکو ابوبکر رض د راتلونکي لومړي خليفه په توګه وټاکه. دا د شیعه ګانو له نظر سره په تضاد کې دی، چې وايي محمد صلی الله علیه وسلم خپل زوم او د تره زوی علي بن ابي طالب رض د خپل ځای ناستي په توګه وټاکه. د سني ډلې لارویانو ته په عربي کې د اهل سنت والجماعت د سنت او ټولنې خلک یا په لنډه توګه اهل سنت ویل کېږي. عقایدو او عملونو ته يې کله کله په انګلیسي کې تسنن ویل کېږي، په داسې حال کې چې لارویان یې د سني مسلمانانو، سنيانو، سنيان او اهل سنت په نوم يادېږي. سني ډلې ته کله کله حنیفي اسلام هم ویل کېږي، که څه هم ځینې پوهان دا ژباړه نامناسبه بولي. قرآن کریم او حدیثونه په ځانګړې توګه کوم چې په کتب السته کې راټول شوي او اجماع په سني ډله کې د ټولو دودیزو فقو بنسټ جوړوي. شرعي احکام له همدغو بنسټيزو سرچینو څخه د قیاسي استدلال، د عامه هوساينې او د فقهي مصلحت په پام کې نيولو سره، د فقهې له اصولو څخه په ګټې چې د دودیزو شرعي مکتبونو فرقو له خوا رامنځته شوي دي، اخیستل کېږي. په عقیدوي مسائلو کې، سني عقیده د ایمان عقیدې په شپږو رکنو ولاړه ده او د کلام دین پوهنې اشعري او ماتریدي فرقې او همدارنګه د متن پوهې فرقه چې د دودیزې دین پوهنې په نوم پېژندل کېږي، تر خپل چتر لاندې راوړي. اصطلاح پېژندنه سنت سنت، چې له مخې يې سنيان نومول کېږي، پخوانۍ عربي اصطلاح ده او له اسلام څخه د پخوا دوران په ژبو کې ریښه لري. دا هغو دودونو ته کارول کېده چې ډېر خلک یې لارویان وو. د درېم سني خلیفه عثمان ابن عفان رض له شهادت وروسته دې اصطلاح ډېر سیاسي اهمیت پیدا کړ. ویل کېږي چې د علي رض ابن ابي طالب نامتو لاروي مالک الاشتر د صفین د جګړې پر مهال د دې اصطلاح په وسیله چې د علي رض دښمن معاویه بن ابي سفیان د سنت وژني، لښکر هڅوو. له جګړې وروسته پر دې توافق وشو چې د جګړې د حل لپاره باید د صالح سنت، یووالی راوستونکي، نه د تفرقه اچوونکې اسد السنة العدل الأماعة اعیر المفرقه باندې مشوره وشي. دا چې کوم وخت د سنت اصطلاح د پیغمبر سنت سنت النبی لنډه بڼه شوه لا تر اوسه معلومه نه ده. د امويانو خلافت پر مهال څو سياسي خوځښتونو د خدای د کتاب قرآن او د هغه د پیغمبر د سنت په نوم خپلې جګړې رهبري کړې چې له دې جملې شيعه او خوارج وو چې د دولت د جوړولو پر وړاندې يې بغاوت وکړ؛ د سنت اصطلاح د دويمې کورنۍ جګړې ۹۲-۶۸۰ په ترڅ کې د شیعه عقیدې تشیعو څخه نیوکه کوونکي مفهومونه ترلاسه کړل. د مسروق بن الصدق ۶۸۳ کال کې مړ شوی چې په کوفه کې مفتي و لیکلي چې د لومړيو دوو خليفه ګانو ابوبکر رض او عمر ابن خطاب رض سره یې مينه لرله او د هغوی لومړيتوب فضائل یې منل. د مسروق شاګرد، عالم الشعبي د ۷۲۱ او ۷۲۹ کلونو تر منځ مړ شوی چې په کوفه کې د کورنۍ جګړې پر مهال لومړی د شیعه ګانو پلوي وکړه، خو د دوی د تعصب له امله په غوسه وګرځېد او په پای کې یې پرېکړه وکړه چې د امويانو خلیفه عبدالملک سره یوځای شي او د سنت مفهوم یې مشهور کړ. همدارنګه الشعبي روایت کوي چې هغوی د کرکې له مخې عایشه بنت ابي بکر ته سپکاوی کړی او دا یې له سنت څخه سرغړونه وګڼه. د اهل سنت یا اهل سنت والجماعت د اوږدو کلمو پر ځای د سنیانو لپاره د یوې ډلې نوم په توګه د سنت اصطلاح نسبتاً یوه نوې پدیده ده. ښایي ابن تیمیه و چې په لومړي ځل یې دا لنډه اصطلاح وکاروله. وروسته د اسلامي اتحاد پوهانو لکه د محمد رشید ردا له لوري د هغه په السنه و الشیعه و الوھابیه و رفیضا رساله کې مشهور شو: حاقایق دینیہ التعریضی او شیعیه اییحیماء سنت او شعیه، یا وهابیت او رافضیزم: دیني تاریخ، د ټولنپوهنیز او اصلاح کوونکي حقایق چې په ۱۹۲۸-۲۹ میلادي کال کې خپره شوه. په عربي خبرو اترو کې کله چې وغواړي د شیعه ګانو سره یې توپیر وشي معمولا د سنت اصطلاح د سني مسلمانانو لپاره د نوم په توګه کارول کېږي. سنت-شيعه جوړه اي کلیمه هم په لوېديځو څېړنيزو ادبياتو کې کارول کېږي ترڅو د سني- شيعه توپير څرګند کړي. اهل سنت د اهل سنتو لپاره یو له لومړنیو اثباتي اسنادو څخه د بصري عالم محمد ابن سیري ۷۲۸ کال کې مړ شوی څخه اخیستل کېږي. د مسلم بن الحجاج په صحیح روایت کې راغلي دي: پخوا به د اسناد په اړه چا پوښتنه نه کوله، خو کله چې فتنه پیل شوه، یو چا وویل: موږ ته د خپلو خبر ورکوونکي نومونه ووایه. نو یو چا به بیا ځواب ورکوو: که د سنتو خلک به وو، حدیث خبر به یې منل کېده، خو که دوی بدعت کاران وی، حدیث خبر به یې نه منل کېده. جي اچ اې جوینبول داسې و انګېرل، چې په دې بیان کې د فتنې اصطلاح د عثمان بن عفان رض له شهادت وروسته په لومړۍ کورنۍ جګړې ۶۶۱-۶۶۵ پورې تړاو نه لري، بلکې په دویمې کورنۍ جګړې ۶۸۰-۶۹۲ پورې تړاو لري چې اسلامي ټولنه په څلور ډلو عبدالله بن الزبیر، امویان، شیعه د مختار بن ابی عبید تر مشرۍ لاندې او خوارج باندې ووېشل شوه. د اهل سنت اصطلاح په دې حالت کې هغه چا ته ویل کېده چې د جنګ د مختلفو پلوو له بدعتي لارښوونو څخه لېرې وو. د اهل سنتو اصطلاح تل د ستاینې وړ نوم و. ابوحنيفه ۷۶۹ کال کې وفات شوی چې له مرجئیه سره يې موافقه درلوده، ټينګار يې کاوه چې دا خلک صالحان او اهل سنت دي اهل العدل و اهل سنت. د جوزف وان ایس په وینا دا اصطلاح د عزتمند او صادق مومن خلکو معنی نه درلوده. د احنافو په منځ کې د اهل سنت او اهل العدل صالحان خلک نومونه د اوږدې مودې لپاره د بدلون وړ وو. په دې توګه حنفي ابو القاسم سمرقندي ۹۵۳ کال کې مړ شوی چې د سامانيانو لپاره يې د دیني اصولو کتاب ولیک چې کله به يې د خپلې ډلې لپاره يوه کلیمه او کله به یې بله کاروله. د اهل سنت پلوی صاحب سنت د سنت لاروی و. دا اصطلاح د عبدالله بن المبارک ۷۹۷ کال کې مړ شوی د بېلګې په توګه د هغه چا لپاره وکاورله چې د شیعه، خوارجو، قدریانو او مرجئیانو له ښوونو ځان لرې ساتي. له دې سره، د نسبي صفت سنت هم د مفرد کس لپاره کارول کېده. په دې توګه نقل شوي چې د قرآن له کوفي عالم ابوبکر بن عويش ۸۰۹ کال مړ شوی څخه پوښتنه وشوه چې هغه څنګه سني شو. هغه داسې ځواب ورکړ: هغه څوک، چې کله د بدعتونه څخه یاودنه کېږي، د دوی په اړه هېڅ نه تحریک کېږي. د اندلیسي عالم ابن حزم ۱۰۶۴ کال مړ شوی وروسته ښوونه وکړه، هغه څوک چې په اسلام اقرار کوي په څلورو ډلو باندې یې کولای شو ووېشو: اهل سنت، معتزليان، مرجئیان، شیعه ګان او خوارج. دلته معتزلیانو د قدریانو ځای ونیو. په نهمه پېړۍ کې د نورو مثبتو ضمایمو پر مټ د اهل سنت د اصطلاح په پراخولو پیل وشو. ابوالحسن اشعري د خپلې ډلې لپاره لکه د اهل سنت والاستقامت د سنت او رښتنوالۍ خلک، اهل سنت والحديث د سنت او حدیث خلک یا اهل الحق و السنة د حق او سنت خلک اصطلاح ګانې کارولې دي. دا هم وگورئ د اهل سنتو په نړیواله غونډه اسلام دين سني اسلام