مایکروپلاسټیک
د متحدو ایالتونو د سمندري او اتومسفیري ملي ادارې او د اروپا د کیمیاوي مرکز په وینا مایکروپلاسټیکونه د هر ډول پلاستیک هغه ټوټې دي چې اوږدوالی یې تر ۵ ملي متره ۰.۲۰ اېنچه کم وي. دغه پلاستیکونه د سینګار توکو، جامو، خوراکي بنډلبندیو او صنعتي پروسو په څېر له بېلابېلو سرچینو څخه طبیعي ایکوسیستمونو ته دننه کېږي او د ککړتیا لامل کېږي. مایکروپلاسټیک اصطلاح د دې لپاره کارول کېږي چې د بوتلونو په څېر د لویو پلاستیکي ضایعاتو او مایکروپلاسیتکونو تر منځ توپیر وشي. تر دې مهاله د مایکروپلاسټيک دوې ډلبندۍ مشخصې شوې دي. په لومړنیو مایکروپلاستیکونو کې هره هغه پلاستیکي ټوټه یا ذرات شاملېږي چې اندازه یې چاپېریال ته تر ننوتو وړاندې ۵ ملي متره یا تر دې هم کمه وي. په دې کې د جامو اړوند مایکروفایبرونه، کوچنۍ مرۍ او پلاستیکي مرۍ شاملېږي. دویمي مایکروپلاسټیکونه د لویو پلاستیکي محصولاتو له تجزیې څخه د طبیعي پروسو له لارې چاپېریال ته تر ننوتو وروسته رامنځته کېږي. د مایکروپلاستیک په دغه ډول سرچینو کې د اوبو او نوشابې بوتلونه، د کب نیونې تورونه یا جالونه، پلاستیکي کڅوړې، مایکرو وېو لوښي، د چای کڅوړې او د ټایرونو پوښونه شاملېږي. دغه دواړه ډولونه په ډېره اندازه په چاپېریال په ځانګړي ډول په سمندري ایکوسیستمونو کې باقي پاتې کېږي چې هلته د اوبو د ککړتیا لامل کېږي. د سمندر د ټولو مایکرو پلاستیکونو ۳۵ سلنه برخه له اوبدل شویو ټوکرونو یا جامو څخه جوړه ده چې تر ډېره یې لامل د وینځلو پر مهال د پلیسټر، اکریلیک او نیلوني جامو سولېدل دي. له دې سره سره مایکروپلاسټیکونه په هوا او ځمکنیو ایکوسیستمونو کې هم راټولېږي. دا چې پلاستیکونه په ټکني ډول له سلګونو تر زرګونو کلونو پورې تجزیه کېږي، مایکروپلاستیکونه د ډېرو ارګانېزمونو په بدنونو او نسجونو کې د راټولېدو لوړ احتمال لري. هغه زهري کیمیاوي مواد چې له سمندرونو او روانو اوبو څخه پیدا کېږي، کولای شي د خوراکي ځنځير بیولوژيکي پراخوالی ډېر کړي. په ځمکنیو ایکوسیستمونو کې څرګنده شوې ده چې مایکروپلاستیکونه د خاورې د ایکوسیستمونو د ژوند وړتیا کموي او د خاورې د چینجیو د وزن کمولو لامل کېږي. په چاپېریال کې د مایکروپلاستیکونو دوران او حرکت په بشپړ ډول څرګند نه دی، خو دا مهال د دغې ښکارندې یا پدیدې په اړه څېړنې روانې دي. په چین کې د سمندر د ژورې لایې د رسوب څېړنو په هغو رسوبي لایو کې د پلاستیک شتون څرګند کړ چې د پلاستیک تر اختراع ډېرې پخوانۍ دي او په دې توګه دا موندنې د سمندر د سطحې په نمونهيي څېړنو کې د مایکروپلاستیکونو کم ګڼل تر شک لاندې راولي. مایکروپلاستیکونه په لوړو غرونو کې او تر خپلو سرچینو ډېر لرې هم موندل شوي دي. مایکروپلاستیکونه د انسانانو په وینه کې هم موندل شوي دي، خو اغېزې یې تر ډېره نامشخصې دي. ډلبندي مایکروپلاستیک اصطلاح په ۲۰۰۴ کال کې د بریتانیا په پلیموت پوهنتون کې د سمندري بیولوژېست ریچارډ ټامپسون لهخوا وکارول شوه. مایکروپلاستیکونه دا مهال زموږ په نړۍ کې معمول دي. په ۲۰۱۴ کال کې اټکل وشو چې د نړۍ په سمندرونو کې له ۱۵ تر ۵۱ ټریلیون ټوټو انفرادي مایکروپلاستیکونه موجود دي چې وزن یې له ۹۳۰۰۰ تر ۲۳۶۰۰۰ مټریک ټنو پورې اټکل شو. سرچینې د مایکروپلاستیک د اکثرو ککړتیاوو لامل نساجي یا اوبدل شوي ټوکرونه، ټایرونه او ښاري دوړې دي چې په چاپېریال کې د شته مایکروپلاستیکونو څه باندې ۸۰ سلنه برخه جوړوي. په چاپېریال کې د مایکروپلاستیکونو شتون تر ډېره د اوبو د اړوندو څېړنو له لارې ثابتېږي. په دغو څېړنو کې د پلانکټون بېلګې اخیستنې، د شګلنو او خټینو رسوباتو تحلیل، د شمزۍ لرونکو او شمزۍ نه لرونکو ژویو لهخوا یې د مصرف کتنه او د هغو کیمیاوي ککړوونکو ارزونه راځي چې چاپېریال ککړوي. د دغه ډول مېتودونو له لارې څرګنده شوې ده چې په چاپېریال کې د ګڼو سرچینو اړوند مایکروپلاستیکونه موجود دي. د طبیعت ساتنې د نړیوالې اتحادیې د ۲۰۱۷ کال د راپور له مخې مایکروپلاستیکونه ښايي د ارام سمندرګي په هغو لویو ککړتیاوو یا کثافاتو کې ۳۰ سلنه ونډه ولري چې د نړۍ نور سمندرونه ککړوي. په اکثرو پرمختللو هېوادونو کې مایکروپلاستیکونه د سمندري کثافاتو د لویو ټوټو په پرتله د سمندري پلاستیک د ککړتیاوو لویه سرچینه ده. د موټرو ټایرونه د ټایرونو سولېدل او څيرېدل چاپېریال ته د مایکرو-پلاستیکونو له راتلو سره ډېره مرسته کوي. په ډېنمارک کې چاپېریال ته د مایکروپلاستیکونو د خپرېدو اټکل په کلني ډول له ۵۵۰۰ څخه تر ۱۴۰۰۰ مټریک ټنو ۶۱۰۰ تر ۱۵۴۰۰ ټنو پورې دی. دویمي یا ثانوي مایکروپلاستیکونه چې له پایزارونو یا بوټونو او د موټرو له ټایرونو څخه راځي، تر لومړنیو مایکروپلاستیکونو دوه برابره ډېر مهم دي. په دې څېړنه کې هغه مایکروپلاستیکونه نه دي شامل چې په چاپېریال کې د لویو پلاستیکونو له تجزیې څخه رامنځته کېږي. جامې څېړنو ښودلې ده چې د پليسټر، نیلون، اکریلیک او سپنډکس په څېر ډېری مصنوعي تارونه کېدای شي له جامو څخه توی شي او په چاپېریال کې باقي پاتې شي. له هرې جامې څخه په یو وار وینځلو کې څه باندې ۱۹۰۰ مایکروپلاستیک تارونه تویېدای شي چې په دې کې وړینې جامې تر ټولو ډېر یعنې د نورو جامو په پرتله ۱۷۰ برابره ډېر تارونه خوشې کوي. په منځني ډول د ۶ کیلوګرامه ۱۳ پونډه جامو د وینځلو پر مهال ښايي په هر ځل وینځلو کې ۷۰۰۰۰۰ تارونه ازاد شي. پر چاپېریال اغېزې په ۲۰۱۹ کال کې د اروپايي اتحادیې د علمي مشورې د میکانېزم لهخوا د خپرو شویو شواهدو د یوې پراخې څېړنې له مخې مایکروپلاستیکونه دا مهال د چاپېریال په هره برخه کې موجود دي. که څه هم تر اوسه د مایکروپلاستیکي ککړتیا له امله چاپېریال ته د کوم لوی ګواښ شواهد نهشته، خو که ککړتیا په اوسني سرعت سره دوام وکړي، ښايي ګواښونه به د یوې پېړۍ په جریان کې پراخ شي. په ۲۰۰۸ کال کې په واشنګټن پوهنتون کې د سمندري مایکروپلاستیک ککړتیاوو د شتون، اغېزو او برخهلیک په اړه د نړیوال څېړنیز ورکشاپ ګډونوال دې پایلې ته ورسېدل چې مایکروپلاستیکونه په سمندري چاپېریال کې د لاندې ټکو پر بنسټ یوه ستونزه ده: په سمندري چاپېریالونو کې د مایکروپلاستیکونو مستند شتون، د دغو ذراتو اوږدمهالې پاتې کېدنه او بالاخره په راتلونکي کې یې احتمالي راټولېدنه او د سمندري ارګانېزمونو یا موجوداتو له خوا یې خوړنه. پر دې سربېره، په اوږد مهال کې د پلاستیک د تخریب او ککړتیا د خپرېدو پایلې تر ډېره له پامه غورځول شوې دي. دا مهال په چاپېریال کې ډېره اندازه پلاستیک د تخریب په درشل کې دی، خو د خرابېدو او زهري ترکیباتو د خپرولو لپاره ډېر کلونه په مخ کې لري چې زهري پور بلل کېږي. مایکروپلاستیکونه نه یوازې په سمندر، بلکې د اروپا، شمالي امریکا، سوېلي امریکا، اسیا او استرالیا د سېندونو، لښتیو او رودونو د خوږو اوبو په سیستمونو کې هم پېژندل شوي دي. په متحدو ایالتونو کې د شپږو ایالتونو د سېندونو له ۲۹ ښاوخونو څخه په راټولو شویو بېلګو کې پلاستیکي ذرات موجود وو چې ۹۸ سلنه یې هغه مایکروپلاستیکونه وو چې اندازې یې له ۰.۳۵۵ څخه تر ۴.۷۵ ملي مترو پورې وې. د مایکروپلاستیکونو د پیدا کېدو ځایونه هوا هوايي مایکروپلاستیکونه په اتومسفیر کې دننه او بهر پېژندل شوي دي. په ۲۰۱۹ کال کې یوې څېړنې وښوده چې مایکروپلاستیکونه د اتومسفیر له لارې لرو پرتو سیمو ته په باد کې لېږدي. په ۲۰۱۷ کال کې یوې بلې څېړنې وښوده چې په داخلي هوا کې د مایکروفایبر موجود غلظت په هر متر مکعب کې له ۱ تر ۶۰ مایکروفایبرو پورې دی چې ۳۳ سلنه یې مایکروپلاستیکونه دي. یوه بله څېړنه د تهران د واټونو په دوړو کې د مایکروپلاستیک د کتنې په اړه وشوه او د واټونو د دوړو په ۱۰ بېلګو کې یې د مایکروپلاستیک ۲۶۴۹ ذرات وموندل چې د بېلګو د غلظت محدوده یې د واټونو د دوړو په هرو ۳۰ ګرامو کې له ۸۳ تر ۶۰۵ ذرو پورې وه. مایکروپلاستیکونه او مایکروفایبرونه د واورې په بېلګو او د لوړو غرونو په پاکه هوا کې موندل شوي دي چې دا یې له سرچینو څخه ډېر لرې واټنونه دي. له دې سره سره، د خوږو اوبو او خاورې د ایکوسیستمونو په څېر په هوا کې د موجودو مایکروپلاستیکونو پر اغېزو د پوره پوهېدو او اهمیت په اړه لا ډېرو څېړنو ته اړتیا ده. سرچينې