لویه شمالي جګړه
لویه شمالي جګړه ز-ز کال هغه جګړه وه، چې په کې د روسیې د تزاروم په مشرۍ ائتلاف په بریالیتوب سره په شمالي، مرکزي او ختیځې اروپا کې د سويډن د سترواکۍ له برترۍ سره مقابله وکړه. د سويډن ضد اتحاد لومړني مشران د روسیې لومړی پیټر، د ډنمارک ناروې څلورم فریډریک او د ساکسوني پولنډ لیتوانیا دویم اګوستوسو. څلورم فریډریک او دویم اګوستوس د دولسم چارلس په مشرۍ د سویډن له خوا ماتې وخوړه او په ترتیب سره په ز او ز کلونو کې له اتحاد نه ووتل، خو په ز کال کې د پولتاوا په جګړه کې د دوولسم چارلس له ماتې وروسته بیا یوځای شول. د لویې برتانیې لومړی جورج او د هانوور رای ورکونکو په ز کال کې د هانوور لپاره او په ز کال کې د انګلستان لپاره له ائتلاف سره یوځای شول او په ز کال کې د برانډنبرګ-پروشیا لومړی فریډریک ویلیم هم ورسره یوځای شو. دوولسم چارلس د سویډني پوځ مشري وکړه. د سوېډن په متحدینو کې هولسټین-ګوتورپ، د لیسزینسکي لومړی ستانیسلاوس ز-ز په مشرۍ څو پولنډي واکمنان او قزاقان د اوکراین هیتمن ایوان مازیپا ز-ز تر مشرۍ لاندې شامل وو. عثماني سترواکۍ په لنډمهاله توګه د سوېډن د دولسم چارلس کوربه توب وکړ او د لومړي پیټر پر ضد یې مداخله وکړه. جګړه هغه مهال پیل شوه، چې ډنمارک-ناروې، ساکسون او د روسیې اتحاد د فرصت احساس وکړ؛ ځکه سویډن د ځوان دولسم چارلس له خوا اداره کېده، ده د سویډن سترواکۍ پر وړاندې د جګړې اعلان وکړ او د سویډن پر هولسټین ګوتورپ، سویډني لیوونیا او سویډن باندې یې درې اړخیز برید وکړ. انګریا سویډن په ترتیب سره په ټراوینډال ز کال په اګسټ او ناروا ز کال په نومبر کې د ډنمارک او روسیې بریدونه ودرول او په ځوابي برید کې یې د دویم اګوسټوس ځواکونه د پولنډ لیتوانیا مشترک المنافع له لارې ساکسون ته وشړل او اګوسټوس یې د ۱۷۰۶ز کال په سپټمبر کې له واکه ګوښه کړ همدارنګه هغه یې اړ کړ، چې د الټرانسټاډټ په تړون ز کال اکټوبر کې ماتې ومني. دغه تړون اووه کاله مخکې د اتحاد د جوړونکي جوهان رین هولډ پټکول سپارل او اعدامول هم خوندي کړي وو. په همدې حال کې په ناروا کې د لومړي پیټر ځواکونه له ماتې نه روغ رمټ وتلي وو او د سویډن په بالتیک ولایتونو کې یې ځای نیولی و، چې په ۱۷۰۳ز کال کې یې د سینټ پیټرزبورګ په تاسیسولو سره د بالتیک سمندر ته د روسیې لاسرسی ټینګ کړی و. دولسم چارلس له پیټر سره د مقابلې لپاره له ساکسون نه روسیې ته لاړ، خو ټاکنیزې مبارزې په ز کال کې د پولتاوا په اوسني اوکراین کې په برخلیک ټاکونکې جګړه کې د سویډن د اصلي پوځ په ویجاړولو او عثماني ښار بیندر ته د چارلس له جلاوطنۍ سره پای ته ورسېد. عثماني سترواکۍ د پروت سیند په کمپاین کې د روسیې-مولداوي پوځ ته ماتې ورکړه، خو د سولې تړون د روسیې د موقف لپاره کومه لویه پایله نه لرله. له پولتاوا وروسته د سویډن ضد ائتلاف بیا را ژوندی شو او وروسته هانوور او پروشیا هم ورسره یوځای شول. په ز کال کې د وروستي ښار ریګا له سقوط سره، د بالتیک سمندر په سویل او ختیځ کې په طاعون ځپلو سیمو کې پاتې سویډني ځواکونه وشړل شول. د ائتلاف غړو د سویډن ډېری واکمنۍ په خپل منځ کې وویشلې او د سویډن ډومینیم ماریس بالټیک یې هم ویجاړ کړ. سویډن له لوېدیځ نه د ډنمارک ناروې او له ختیځ نه د روسیې له خوا اشغال شوی و. تر دې مخکې یې په ز کال کې فنلینډ اشغال کړی و. سویډن د هیلسنګبورګ په جګړه کې ډنمارکي یرغلګرو ته ماتې ورکړه. دولسم چارلس د ناروې محاذ پرانیست، خو په ز کال کې د فریډریکسټن په محاصره کې ووژل شو. جګړه د سویډن په ماتې سره پای ته ورسېده، روسیه په بالتیک سیمه کې د نوي واکمن ځواک په توګه او د اروپا په سیاست کې د نوي لوی ځواک په توګه پاتې شوه. لوېدیځ قدرتونه، لویه بریتانیا او فرانسه، د هسپانیا د ځایناستۍ په جګړه کې ښکېل شول ز-ز چې هسپانوي واکمنۍ ته د انجو د ځایناستي بوربن فیلیپ او د فرانسې او هسپانیې د احتمالي یوځای کېدو په اړه پیل شوې وه. د لویې شمالي جګړې رسمي پایله د سویډني-هانوریان او سویډني-پروشیا د ستاکهولم تړونونو ز، د فریډریکسبورګ د ډانو - سویډني تړون ز او د نیستاد د روسیې - سویډني تړون ز سره پای ته ورسېده. د دغو تړونونو پرمټ سویډن له حقوقي تادیاتو نه معافیت واخیست او د بالتیک ولایتونه او د سویډن پومیرانیا سویلي برخه یې له لاسه ورکړه. د سولې تړون هم د هولسټین-ګوتورپ سره خپل اتحاد پای ته ورساوه. بریمن-ورډن د هانوور لاس ته ورغی، برانډنبرګ-پروشیا د اوډر ساحل سټیټین لاګون ترلاسه کړ، روسیې د بالتیک ولایتونه تضمین کړل او ډنمارک په شلیسویګ هولسټین کې خپل دریځ پیاوړی کړ. په سویډن کې مطلقه پاچاهي د دولسم چارلس په مړینې سره پای ته ورسېده او له دې سره د سویډن د ازادۍ دور پیل شو. بالتیک سمندر سویډن د ز او ز کلونو ترمنځ، د بالتیک سترواکۍ رامنځته کړه، چې پلازمېنه یې د فنلینډ په خلیج کې وه او د کاریلیا، انګریا، استونیا او لیونیا ولایتونه پکې شامل وو. د دېرش کلنې جګړې په لړ کې سویډن په المان کې د لوېدیځ پومیرانیا، ویسمار، د بریمن دوچي، او ورډن په ګډون سیمې ترلاسه کړې. په همدې موده کې سویډن د ساونډ په شمال کې د ډنمارک او ناروې ولایتونه فتح کړل ۱۶۴۵ز ۱۶۵۸ز. دا بریاوې ښایي یوه ښه روزل شوي پوځ ته منسوب شي، چې له نسبتا کوچنۍ اندازې سره سره یې، د زیاترو براعظمي پوځونو په پرتله مسلکي و او همدارنګه د مې پېړۍ په اوږدو کې د ادارې عصري کولو دواړه ملکي او نظامي ته یې هم نسبت ورکولای شو، چې سلطنت ته یې د دې ته توان ورکړ، چې د هېواد سرچینې او د هغې سترواکۍ په مؤثره توګه وکاروي. په میدان کې جګړه کول، د سویډني پوځ، چې د دېرش کلنې جګړې په لړ کې یې د توکمیز سویډن په پرتله ډېر الماني او سکاټلینډي اجیران درلودل، خو دوی د سویډن د ځایناستي له خوا اداره کېدل. ډنمارک، ریګا او ناروا:۱۷۰۰ز کال د ډنمارک ناروې څلورم فریډریک خپل لومړی برید د سویډن د متحد هولسټین ګوتورپ پر وړاندې وکړ. د ۱۷۰۰ز کال په مارچ کې، ډنمارکي پوځ ټونینګ محاصره کړ. په ورته وخت کې، د دویم اګوستوس ځواکونو د سویډن د لیوونیا له لارې پرمختګ وکړ، دونمونډ یې ونیوه او ریګا یې محاصره کړه. د سویډن دولسم چارلس لومړی پرډنمارک د برید تمرکز وکړ. د سویډن سمندري ځواک وتوانېد، چې د ډنمارک ساونډ محاصره کړي او د ډنمارک پلازمېنې کوپنهاګن ته نږدې خپل پوځ ځای پر ځای کړي. په ورته وخت کې، د انګلیس - هالنډ ګډې بېړۍ هم د ډنمارک په لور لاره جوړه کړې وه. هغوی د سویډن له بېړیو سره یوځای، د جولای له مې نه تر مې پورې پر کوپنهاګن بمباري وکړه. د سمندري قدرتونو انګلستان او هالنډ جمهوریت له خوا دغه حیرانوونکي اقدام او فشار ډنمارک ناروې دې ته اړ کړل، چې د ز کال په اګست کې د ټراوینډال د سولې د شرایطو له مخې له جګړې نه ووځي. سوله د دولسم چارلس د مړینې په وخت کې، د سویډن ضد متحدین سره ووېشل شول، ترڅو د مات شوو او شاته شوو سویډني لښکرو له خوا د پاتې شوي واک تشه ډکه کړي. لومړي جورج او څلورم فریډریک دواړه په شمالي جرمني کې د تسلط غوښتونکي وو، په داسې حال کې چې اګوسټوس سټرانګ په سویل ختیځ بالتیک ساحل کې د لومړي فریډریک ویلیم د هیلو په اړه اندېښمن و. لوی پیټر، چې ځواکونه یې د بالتیک سمندر په شاوخوا کې خپاره شوي وو، په ختیځې مرکزي اروپا کې د تسلط تصور وکړ او هڅه یې وکړه چې د میکلینبرګ په لوېدیځ کې سمندري اډې تاسیس کړي. د ز کال په جنورۍ کې، لومړي جورج، اګوسټوس او شپږم چارلس په ویانا کې یو تړون پای ته ورساوه او موخه یې دا وه، چې د روسیې سرحدونه له جګړې نه مخکې محدود کړي. سرچينې