د خوشحال خان خټک ژوند
د پښتو کلاسيکې دورې دويم پړاو او خوځښت زيات د خوشحال خټک کورنۍ ته منسوب دی ، خوشحال خان خټک د پښتو ادب يو غښتلی ، ملي ، قومي ، اجتماعي او حماسي بنسټګر بلل کيږي . ښايي يادونه وشي چې په دغه وخت کې په نظم او نثر کې ډېر کتابونه ليکل شوي او د فورم موضوع له پلوه ډېر بډای او غني دي ، دلته مونږ لومړی د همدې کورنۍ بنسټګر پر ژوند او ادبي هڅو بحث کوو: خوشحال خان خټک د خوشحال د اثارو او ژوندانه لپاره اوږده څېړنه په کار ده ،ځکه توره او غيرت ، فکر او سياست ،ورکړه او سخاوت ، ليکوالي او کتابت دا ټول د خوشحال خان خټک په وجود کې يوځای شوي ، خوشحال خټک د خپلې زېږدنې او د خپل پلار او نيکه ګانو د پېژندګلوۍ په باب داسې وايي: د هجرت زر دوه ويشت سن و چې زه راغلــــــــم په جـــهـــــــان زه خوشحال د شهبـــاز خان يم چــې تورزن يم کان پــــــه کان شهبـــــاز خان د يحيی خــــان و چې بل نـــه و هســــــې ځوان يحيی خــــــــــــان د اکـــــوړي و چې په توره شو سلطـــــــــــــــــان هو ! خوشحال خان د شهباز خان زوی ، د يحيی خان لمسی ، د ملک اکوړي کړوسی او د ملک دروېش محمد چې په چنجو مشهوردی کودی و. نوموړی د هندي مغلو د جلال الدين اکبر ۹۶۳-۱۰۱۴هجري په وخت کې د خټکو د ټبر لوی مشر او د کابل د لارې ساتندوی و او د خوشحال د کورنۍ ټاټوبی سرای هم ده ودان کړی دی چې اکوړه يې هم بولي او د پېښور لمر خاته په ۳۵ ميلۍ کې اباده شوې ده ، خوشحال خان هم په همدې د خټکو اکوړي سرای کې ۱۰۲۲ سپوږميز کال د ربيع الثاني په مياشت کې زېږېدلی دی. خوشحال خان خټک په کوچنيوالي کې د ډېرو سختو پېښو سره مخامخ شوی دی هغه د شپږو کالو و ، چې په لنډي سيند کې ولوېد او نژدې و ، چې مړ شي ، خو د سيند نه ژوندی راووت ، په اته کلنۍ کې د څپر نه پرې يو کاڼۍ راوليد او دی يې په تندي زخمي کړ ، تر اوو ورځو پورې يې حال خراب و، بيا وروسته له څه مودې روغ شو. په ديارلس کلنۍ کې د خپل پلار شهباز خان سره د يوسفزيو د باکوخان په مقابل کې په جګړه کې برخه واخيسته او په جګړه کې يې ډېره ميړان وکړه ، خوشحال خان په اتلس کلنۍ کې واده کړی دی ، خوشحال خان په شل کلنۍ کې په شعر ويلو پيل کړی دی: په شل کاله کې ديګ زما د شعر په اور بار شو په دا دور يې پوخ چې شپېتــــــــه کاله مې تللي په ۱۶۴۰-۱۶۴۱ز کلونو کې کمال زيو د يوسفزيو يوه پښه ده خټکو ته د ماليې ورکولو نه انکار وکړ،خو شهباز خان په يوسفزو باندې حمله وکړه او خوشحال خان چې په دغه وخت کې اته ويشت کلن زلمی و ، هم ورسره په دې جګړه کې ملګری و . شهباز خان سخت ټپي شو او خوشحال هم په پښه په غشي ولګېد، شهباز خان له دې ټپ څخه پنځه ورځې وروسته په ۱۰۵۰هجري ۱۶۴۱ز کال مړ شو او خوشحال خان خټک ۴۰ورځې وروسته جوړ شو ، خوشحال خټک د خپل پلار د مړينې نېټه داډول ښودلې ده : سن د هجر زر پنځـــوس و چې شهيد شو شهباز خان د شهباز خان د مرګ نه وروسته خوشحال خان د شاه جهان له خوا د سردار په توګه د پلار پرځای وټاکل شو ،خوشحال خان په دې وخت کې اته ويشت کلن و ، چې مشري ورپه غاړه شوه او تر ډېره عمره پورې يې دا کار کړی دی . مغلو د خپل مقصد لپاره خټک او يوسفزي يو له بل سره په جنګ جګړو اخته کړي وو، ځکه شاه جهان په دې خبره پوهېده چې پرته د خټکو له دوستۍ او ملګرتيا په پښتنو باندې حکومت نشي کولای ، نو په دې اساس د هغه له خټکو سره ظاهري وضع ډېره ښه وه ،مګر په باطن کې يې هيڅ کوم لوی منصب خټکو ته نه و، ورکړی . د شاه جهان په وخت کې د خټکو او يوسفزيو ترمنځ سخته دښمني وه ،ځکه د خوشحال خان پلار هم د يوسفزيو له خوا مړ شوی و او خوشحال خان د خپل پلار انتقام د اخيستلو په غرض د يوسفزيو سره ډېرې جګړې کړي اود هغوی ډېر کلي يې سېځلي دي . کله چې په ۱۶۵۷ز کې شاه جهان په ناروغۍ اخته شو او زامن يې د پادشاهۍ نيولو پر سر په خپلومنځونو کې سره ونښتل او نتيجه کې اورنګ زېب په ۱۶۵۹-۱۷۰۷ز کې بريالی شو او خپل پلار او خپل ورونه يې بنديان کړل او د او داراشکوه يې وواژه ، په دغو پېښو کې خوشحال خان خټک د اورنګ زېب ملګری واو له ده سره يې ډېره مرسته وکړه . کله چې اورنګزېب خپل سياسي قدرت ټينګ کړو ، نو ځينو مسئلو ته يې رامخه شوه چې په دې کې يو هم د خوشحال خان نيول او د پښتنو ځپل وو. سيد مير خوافي چې په کابل کې د اورنګزېب والي و، د پېښور نائب ميرزا عبدالرحيم ته يې د څو تنو مشرانو نيولو او بندي کولو امر له پاچا ځنې اخيستی و، کله چې سيدمير خوافي پېښور ته راغی او خوشحال خان يې د مشورې په پلمه راوغوښته او خوشحال خان هم په ۱۶۶۴ز کال پېښور ته راغی ، نو په همدغه وخت کې خوشحال خان په چل ونيول شو او بيا يې ډيلي ته بندي بوته ، له همدې وخته د خوشحال خان د کورنۍ۵۸ کلنه دوستي او وفاداري چې له مغلو سره يې د ځينو مجبوريتونو له کبله ساتلې وه ، په دښمنۍ بدله شوه او خوشحال خان د اورنګ زېب دښمن شو ، خوشحال خان يونيم کال په بند کې تېر کړ او څه موده نور په هند کې نظر بند پاتې شو . د ه خپل ډېر شعرونه په بند او نظر بندۍ کې ويلي دي ، همدغه بندي توب په خوشحال خان ډېره سخته اغېزه وکړه او دده په روح کې يې د انتقام سوځنده جذبه راپيدا کړه . خوشحال خان په دې راز ښه پوه شو چې شخصي اقتدار د شخصيت دښمن دی او ظالم ، مستبد او فيوډالي حکومتونه خوشحال غوندې شخصيتونه نشي منلی ، دغه راز عواملو ده کې ډېر لوی انقلابي فکر راپيدا کړ او د ظالم حکومت اصلي څېره ورته روښانه شوه . خوشحال خان په زندان کې په شپو شپو خپله اينده سنجوله او پس د ډېر فکر نه يې دا فيصله وکړه : پس له بنده دی دا عزم د خوشحال خاطر جزم يا نيولی مـخ کلــــې ته يا مغـــــلو ســــــره رزم د همدې عزم او پيمان په اثر کله چې په ۱۶۶۸-۱۶۶۹ز کال کې خپل هېواد ته راغی ، نو فکر او احساس کې يې داسې بدلون راغلی و ، چې بيا ترمرګه د فيوډالي مغلو سره جوړه ونکړه . خوشحال خان د ۷۸ کالو په عمر د ۱۱۰۰سپوږميز کال د دويمې خور په ۲۸ له دې دنيا نه ولاړ او د هوړې د غره ترڅنګ د ابدي ارام غېږې ته وسپارل شو . د خوشحال خان خټک اثار سره له دې چې د خوشحال خان سرګردانه ژوند يا په جنګ جګړو کې يا په بنديتوب او په ښکار او ګرځېدو تېر شوی دی ، خو بيا هم هغه ډېر اثار ليکلي دي او ډېر په دې خبره سره يو خوله دي ، چې خوشحال خان تر درې سوه ډېر اثار دلودل . د خوشحال کوم اثار چې د زمانې له تاړاکه پاتې دي په لاندې ډول دي : دېوان : د خوشحال خان دېوان تر څلوېښتو زرو زيات بيتونه لري لکه چې په خپله وايي: درست دېوان مې لکه باغ د علم ګنـج دی پکې هر رنګه ګلونـــــــــــــه هـر نهـــــــــــــــال د دېوان مې که بيت بيت سره حساب کړې تر څلوېښت زره به تېر شي په ســـــــــږ کال فضل نامه : فضل نامه دوړوکي بحر مثنوي مذهبي مسايل يو ديني کتاب دی. فرخنامه : د تورې او قلم بحث اثر دی. فراقنامه رياضي الحقيقت هدايه : له عربي نه پښتو ترجمه ده . دستارنامه طب نامه سوات نامه آئينه : د فقه کتاب بازنامه : د ښکار بحث دی. بياض : په نثر کې د پښتو تاريخ دی. د پښتنو تاريخ : ورک دی ځنځيرۍ : د لنډ ليک په باره کې يوه رساله ده . د خوشحال رباعيات . تفسير سورت يوسف