د شوروي اتحاد تاریخ
د شوروي اتحاد تاریخ نړۍ او روسیې ته د بدلون د دورې منعکسوونکی دی. که څه هم د شوروي روسیې او شوروي اتحاد اصطلاحات تر ډېره په ورځنیو خبرو کې سره مترادف دي چې پر شوروي اتحاد د روسیې واک یا د شوروي اتحاد پر مهال روسیې ته اشاره ده، هغه مهال چې د شوروي اتحاد شوروي روسیه بنسټیزو پایو ته اشاره کېږي تر ډېره په ځانګړي ډول د ۱۹۱۷ ز کال د اکتوبر انقلاب او په ۱۹۲۲ ز کال کې د شوروي اتحاد د رامنځته کېدو تر منځ څو کلونو ته اشاره کوي. له ۱۹۲۲ ز کال څخه مخکې د شوري څلور خپلواک جمهوریتونه شته وو: د روسیې شوروي سوسیالستي فېدراتيف جمهوریت، د اوکراین شوروي سوسیالستي جمهوریت، د بېلاروس شوروي سوسیالستي جمهوریت او د سویلي قفقاز فېدراتیف شوروي سوسیالستي جمهوریت . دا څلور د شوروي اتحاد لومړني جمهوریتونه و چې په ۱۹۲۴ ز کال کې د بخاران د خلکو شوري جمهوریت او د خوارزم د خلکو شوري جمهوریت ورسره یو ځای شو. د دویمې نړیوالې جګړې په بهیر کې او له هغې څخه لږ ځنډ وروسته د شوروي بېلابېلو جمهوریتونو د اروپايي هېوادونو ځينې برخې خپله ضمیمه وګرځولې او د ټووان د خلکو جمهوریت خپله ضمیمه کړ او د جاپان له سترواکۍ څخه يې د سویلي ساخالین او کورېل ټاپوګانې خپلې کړې. شوروي اتحاد په بالتیک سمندر کې هم درې هېوادونه ضمیمه کړل او د لېتواني، ، لاتویني او د اېستوني د شوري اتحاد سوسیالستي جمهوریتونه یې رامنځته کړل. د وخت په تېرېدو سره د پولو د حدودو معلومول د اتحاد په کچه د څو نویو جمهوریتونو د رامنځته کېدلو لامل شول، چې په روسیه کې دننه يې قومي کرښو او همدارنګه د کورواکه قومي سیمو د سازمانولو لپاره لار پرانیسته. شوروي اتحاد د وخت په تېرېدو سره پر نورو کمونیستو هېوادونو خپل نفوذ په ورو ورو له لاسه ورکړ. د شوروي اشغالګر پوځ د دویمې نړیوالې جګړې څخه وروسته په مرکزي او ختیځه اروپا کې د کمونیستو هېوادونو رامنځته کېدل اسانه کړل. دا د ورشو په تړون کې سازمان کړای شول چې د البانیا د خلکو سوسیالیستي جمهوریت، د بلغارستان د خلکو جمهوریت، د چېک سلواکیا سوسیالیستي جمهوریت، ختیځ المان، د مجارستان د خلکو جمهوریت، د پولنډ د خلکو جمهوریت او د رومانیا سوسیالیستي جمهوریت په کې شامل و. ۱۹۶۰ لسیزه د شوروي-البانیا د بېلوالي، د شوروي چين د بېلوالي او د کمونیستي رومانیا د سپوږمکۍ د لرېوالي دغه هېواد خپل سیاسي او پوځي تړاو له شوروي سره پای ته ورساوه، ژباړن شاهده وه. په ۱۹۶۸ ز کال کې پر چېک سلواکیا د ورشو تړون یرغل کمونیستي غورځنګ له ماتې سره مخ کړ. د ۱۹۸۹ ز کال انقلابونو په چوپړي هېوادونو هغه هېوادونه د سیاسي او پوځي پلوه له نورو سره تړاو لري کې کمونیستي واکمنۍ ته د پای ټکی کېښود. له مرکزي حکومت سره تاوتریخوالی د دې لامل شو چې په ۱۹۸۸ ز کال کې بنسټګر هېوادونه خپلواک جمهوریتونه اعلام کړي چې له امله یې په ۱۹۹۱ ز کال کې شوروي اتحاد په بشپړ ډول منحل شو. ۱۹۲۷-۱۹۱۷ز کلونه د دولت اصلي فلسفه په ابتدايي توګه د کارل مارکس او فرېدریک اېنګلس پر کار ولاړه وه. دا په اصل کې د مارکس نظریه او تیوري وه چې ویل یې: اقتصادي او پوځي نظامونه د بڼې له پلوه هرومرو له یو تکامل څخه تېرېږي، چې په پایله کې به یې یو سوسیالیستي دولت د سرمایه دارۍ کپيتالېست د اوسني نظام ځای ناستی شي، مخکې له دې چې د کارکوونکو په جنت کې نړیوالې همکارۍ او سولې ته لاسرسی وشي، یو سیستم به جوړ شي ،چې مارک یاد سیستم ته د خالص کمونیزم نوم ورکړ. روسیه چې په ۱۹۰۵ ز کال کې تر انقلاب وروسته د تزار له لږو بدلونونو څخه ناراضي وه، د انارشیزم، سوسیالیزم او نورو رادیز کال سیاسي نظامونو د چټک پرمختګ په خاوره بدله شوه. واکمن سوسیالیست ګوند، د روسیې سوسیال دیموکرات کارګر ګوند له مارکیستي ایډیولوژۍ څخه ملاتړ وکړ. په ۱۹۰۳ ز کال کې په ګوند کې د بېلوالي اوانشعاب ټولګې د ګوند د دوو اساسي مشرانو تر منځ د زیاتوالي په حال کې وې: بولشويکیان چې د اکثریت په معنا و د ولادمیر لينن تر مشرۍ لاندې او د مینشیویکیانو د اقلیت یعنې لږه کیو په معنا مشري د ژولیوس مارتوف پر غاړه وه، تر ۱۹۱۲ ز کال پورې دواړه ډلې د په نوم متحدې پاتې شوې، خو د لېنن او مارتوف تر منځ اړینو اختلافاتو د وروستي ځل لپاره ګوند ووېشه. دا ډلې نه یوازې له یو بل سره جنګېدي، بلکې ګډ دښمنان يې هم لرل، په ځانګړي ډول هغو کسانو چې بېرته د تزار د واک ته راستنولو هڅه کوله، د فبرورۍ تر انقلاب وروسته منشویکیانو د روسیې کنترول په لاس کې واخیست او یو لنډمهالی دولت یې رامنځته کړ، خو دې يوازې څو میاشتې دوام وکړ، تر هغه چې د اکتوبر په انقلاب کې چې د اکتوبر د لوی سوسیالیستي انقلاب په نوم هم یادیږي، بولشویکیانو واک تر لاسه کړ. د ګوند تر کنترول لاندې ټول سیاستونه او لیدلوري چې په کره توګه د روسیې کمونیست ګوند نه وو، په دې وځپل شول چې ګواکي د پرولتاریا د کارګرانو ټولنیزه ډله چې د هېواد یوازینی اقتصادي ارزښت بلل کېږي او د ګوند له باورونو سره په ټکر کې د انقلاب ضد یا د سوسیالیستۍ ضد هر ډول فعالیتونو استازی و. شوروي اتحاد د ۱۹۱۷ او ۱۹۲۴ ز کلونو تر منځ کلونو پورې له مرکزي ځواک سره چې د لومړۍ نړیوالې جګړې په بهیر کې يې دښمنان و سولې ته ورسېدل، خو د روسیې په کورنۍ جګړه کې د سپين پوځ د روسیې په کورنۍ جګړه کې د شوروي ضد دولتونو وسلهوال ځواکونه پر ضد او د نورو تر منځ د متحده ایالاتو، بریتانیا او فرانسې د بهرني پوځ پر وړاندې هم وجنګېدل. دا په خاوره کې د لویو بدلونونو لامل شو، چې د ځينو لپاره لنډمهالې وې، په پای کې يې ټول مخالفان په ګونډو کړل او په چټکۍ سره د شوروي په سبک حکومت ته پراختیا ورکړه او ځان يې په ټوله روسیه کې تثبیت کړ. د لینن تر مړینې وروسته په ۱۹۲۴ ز کال کې د روسیې د کمونیست ګوند سرمنشي جوزوف ستالین، د لینن ځای ناستی شو او تر ۱۹۵۰ز لسیزې پورې يې د شوروي اتحاد د مشر په توګه دوام وکړ. ۱۹۲۷-۱۹۵۳ ز کلونه د ۱۹۲۷ او ۱۹۵۳ ز کلونو تر منځ د شوروي اتحاد په تاریخ کې پر نازي المان د دویمې نړیوالې جګړې بریا شاملېږي، په داسې حال کې چې شوروي اتحاد د جوزوف ستالین تر واک لاندې پاتې کېږي. ستالین هڅه کوله تر څو خپل سیاسي سیالان پوپنا کړي او په ورته حال کې د شوروي ټولنه له مرکزي پلان سره، په ځانګړي ډول د کرنې په راټولولو او د درنو صنعتونو له پراختیا سره بدله کړي. د ګوند او دولت د ننه د سټالین ځواک تثبیت شو او په پای کې یې د سټالین شخصیت پالنې، د شوروي پټو پولیسو او ډلهییز خوځښت ته وده ورکړه. د شوروي ټولنې په جوړولو کې کمونیست ګوند د سټالین له مهمو وسیلو څخه و. خپلو موخو ته د رسېدو لپاره د سټالین په طریقو کې د ګوند پاکول، د ټولو خلکو سیاسي ځپل او جبري راټولول شامل وو، چې: د ګولاګ د کاریګرانو په کمپ کې د انسان په لاس رامنځته شوې قحطۍ او د وګړو د جبري بیا مېشتېدو پر مهال د میلیونونه کسانو د وژلو لامل شو. دویمه نړیواله جګړه، چې په شوروي اتحاد کې د هېواد پالنې د لویې جګړې په نوم پېژندل کېږي، د شوروي اتحاد ډېره برخه يې ویجاړه کړه چې د دویمې نړیوالې جګړې په بهیر کې له هرو درېیو مړو څخه یو د شوروي اتحاد د اتباعو استازولي کوي. تر دویمې نړیوالې جګړې وروسته د شوروي اتحاد پوځ مرکزي او ختیځه اروپا اشغال کړه، چېرې چې سوسیالیستي دولتونو واک تر لاسه کړ. په ۱۹۴۹ ز کال کې په اروپا کې د ناټو خلاف د ورشو له تړون سره د شوروي د ختیځ او لویدیځ بلاک تر منځ سړه جګړه پیل شوه، له ۱۹۴۵ ز کال څخه وروسته، سټالین په مستقیمه توګه په هېڅ جګړه کې داخل نه شو. سټالین د خپلې مړینې تر مهال ۱۹۵۳ ز کال پورې خپل زورواک حکومت ته دوام ورکړ. د شوروي اتحاد تاریخ ۱۹۶۴ز کال نه تر ۱۹۸۲ز کال پورې د شوروي اتحاد تاریخ له ۱۹۶۴ز کال نه تر ۱۹۸۲ز کال پورې چې د برژنیف دورې په نوم یادیږي، په شوروي سوسیالیستي جمهوریتونو اتحادیه باندې د لیونید برژنیف د واکمنۍ دوره پوښي. دا دوره د لوړې اقتصادي ودې او د سوکالۍ له ډېریدو سره پیل شوه، خو شوروي اتحاد له ټولنیز، سیاسي او اقتصادي ناورین سره د مخ کېدو له امله ډېره کمزورې پای ته ورسېده. اوسط کلنی عاید په ټپه ودرېد؛ ځکه چې اړین اقتصادي اصلاحات هېڅکله په بشپړ ډول پلي نه شو. نیکیتا خروشچیف د ۱۹۶۴ کال د اکټوبر په ۱۴مه د شوروي اتحاد د کمونست ګوند د مرکزي کمیټې د لومړۍ منشي او د وزیرانو د شورا د رئیس په توګه د ناکامو اصلاحاتو او د ګوند او دولتي بنسټونو د نه پاملرنې له امله له دندې ګوښه شو. برژنیف د خروشچیف پر ځای د لومړي منشي په توګه او د هغه پر ځای الکسي کوسیګین د وزیرانو د شورا د رییس په توګه وټاکل شو. انستاس میکویان او وروسته نیکولای پوډګورني د شوروي د سترې شورا د رییس په توګه وټاکل شول. د اندری کیریلنکو سره یوځای د سازماني منشي په توګه دوی یو غښتلې ډله ایز مشرتابه رامنځته کړ، کوم چې د هغه له استبدادي بڼې سره توپیر درلود چې د خروشچیف واکمنۍ ځانګړتیا وه. ډله ایزه مشرتابه لومړی د شوروي اتحاد د ثبات او د شوروي ټولنې د ارامولو لپاره عمل وکړ. برسېره پر دې دوی هڅه وکړه چې اقتصادي وده چټکه کړي، ځکه چې د خروشچیف د واک په وروستیو کلونو کې د پام وړ کمزورې شوی وه. په ۱۹۶۵ز کال کې کوسیګین د شوروي اقتصاد د غیر مرکزي کولو لپاره ډېری اصالحات پیل کړل، خو د اقتصادي ودې په برخه کې له لومړنیو بریاوو نه وروسته د ګوند دننه ځینو سخت دریځو د ګوند د اعتبار او ځواک د کمزوري کېدو له وېرې اصلاحات ودرول. د برژنیف په دوره کې نور کوم لوی اقتصادي اصلاحات نه دي ترسره شوي او اقتصادي وده د ۱۹۷۰زکال لسیزې له پیل نه تر نیمایي پورې مخ په کمېدو وه. همدارنګه د ډېری تاریخ پوهانو په وینا په ۱۹۸۲ز کال کې د برژنیف له مړینې سره د شوروي اقتصادي وده ږدې په ټپه ولاړ وه. د شوروي د اقتصاد یو لوی ځواک د تیلو او ګازو لویې زېرمې وې. د ۱۹۷۳ز او ۱۹۷۴زکلونو تر منځ د تېلو د ناورین په لړ کې د نړۍ د تېلو بیې څلور چنده زیاتې شوې په دې توګه د انرژۍ سکتور د شوروي اقتصاد اصلي محرک وګرځېد ، چې د شوروي ډېری کمزورۍ یې پټې کړې. د شوروي اتحاد تاریخ له ۱۹۸۲ز کال نه تر ۱۹۹۱ز کال پورې د شوروي اتحاد تاریخ له ۱۹۸۲ز کال نه تر ۱۹۹۱ز کال پورې د لیونید بریژنیف له مړینې او جنازې نه تر د شوروي اتحاد له ړنګېدو پورې مودې ته اشاره کوي. د کورني پرمختګ په لګښت د شوروي پوځ د پراخېدو له امله اقتصادي وده په ټپه ولاړه وه. د اصلاحاتو ناکامې هڅې، په ټپه ولاړ اقتصاد او د افغانستان په جګړه کې د شوروي ځواکونو پر وړاندې د متحده ایالاتو بریالیتوب د خلکو په ځانګړې توګه د بالتیک جمهوریتونو او ختیځې اروپا کې د نارضایتۍ لامل شو. سترې سیاسي او ټولنیزې ازادۍ چې د پخواني شوروي مشر میخایل ګورباچوف له خوا رامنځته شوې وې د شوروي پر حکومت د نیوکې فضا رامنځته کړه. همدارنګه په ۱۹۸۵ او ۱۹۸۶ز کلونو کې د تیلو په بیو کې ډراماتیک کمښت د شوروي مشرتابه په کړنو ژوره اغېزه وکړه. د شوروي څو سوسیالیستي جمهوریتونو د مرکزي کنټرول په وړاندې مقاومت پیل کړ او د ډیموکراسۍ زیاتوالی د مرکزي حکومت د کمزوری کېدو لامل شو. په دې توګه په ۱۹۹۱ز کال کې شوروي اتحاد هغه مهال رنګ شو کله چې بوریس یلسین د اصلاح غوښتونکي ګورباچوف د حکومت نسکورولو لپاره د ناکامې کودتا وروسته واک ترلاسه کړ. سرچينې