ايټالوي فلسفه
د يونانيانو او روميانو څخه په پيليدو سره او بشري رنسان، د ويښتابه د پړاو نوې فلسفې څخه په تېرېدو ايټاليا له زمانو راهيسې په لويديځه فلسفه ژور اغېز لري. یوناني رېښې ايټاليې ته فلسفه فيثاغورس راوړې وه، څوک چې په کروټون کې د فلسفې د ايټالوي مکتب فکر بنسټګر دی. د زينوفانيس، پارمينيډيس، زينو، امپيډوکلس او د وروستي په توګه د ګورجيس په ګډون د يوناني پړاو لوی ايټالوي فيلسوفان، اتن ته د فلسفې د راړولو مسئول دي. لرغونی روم د سيسرو ۱۰۶-۴۳ مخزېږديز، لوکريتيوس ۹۴-۵۵مخزېږديز، سنيکا ۴مخزېږديز -۶۵ ز، موسونيوس روفوس ۳۰ ۱۰۰ ز، پلوتارک ۴۵ ۱۲-ز، اپيکتيتوس ۵۵ -۱۳۵ز، مارکوس اورليوس ۱۲۱ -۱۸۰ز، د اسکندريې کليمينټ ۱۵۰-۲۱۵ز السينيوس دويمه زېږديزه پېړۍ، سکتوس امپریکوس درېيمه زېږديزه پېړۍ، د افروديسياس الکساندر درېیمه زېږديزه پېړۍ، امونيوس ساکاس درېیمه زېږديزه پېړۍ، پلوټينيسو ۲۰۵ ۲۷۰ز، پورفري ۲۳۲ ۳۰۴ز، ايامبليوکوس ۲۴۲ ۲۱۷ز، تمستيوس ۳۱۷- ۳۸۸ز، د هيپو ايوګستاين ۳۵۴ ۴۳۰ز، پروکلس ۴۱۱ ۴۸۵ز، د اسکندريا فيليوپونس ۴۹۰ ۵۷۰ز، دماسکيوس ۴۶۲ ۵۴۰ز، بيوتيوس ۴۷۲ ۵۲۴ز او د سليسيا سيمپليوسيوس ۴۹۰-۵۶۰ز په څېر ګڼ رومي فيلسوفان موجود وو. رومي فلسفه تر ډېره بريده د يونان د فلسفې تر اغېز لاندې وه. منځنۍ پېړۍ د ايټاليې د منځنيو پېړيو فلسفه تر ډېره بريده مسيحي وه چې د سينټ تاماس اکويناس په څېر ګڼ مهم فيلسوفان او الاهيات پوهان په کې شامل وو. اکويناس د ستر البرټ شاګرد و، څوک چې يو پياوړی تجربه پېژندونکی ډومينيکي و، په ديارلسمه پېړۍ کې د اکسفورډ فرانسسکن راجر بيکن ته ډېر ورته و. اکويناس ارستويي فلسفه يو ځل بيا مسيحيت ته راوړه. هغه باور درلود چې د عقيدې او لادينيت دليل تر منځ هېڅ ټکر نه شته. هغه باور درلود چې ارستو د حقيقت لپاره په انساني هلو ځلو کې لوړې څوکې ته رسېدلی دی، او په همدې بنسټ يې د خپل الاهي او فلسفي لرليد د چوکاټ جوړولو لپاره د ارستو فلسفه غوره کړه. هغه د پاريس په معتبر پوهنتون کې پروفيسر و. رنسانس رنسان په بنسټيز ډول يو ايټالوي فرورانسي خوځښت و او تر څنګ يې د هنرونو او فلسفې يو ستر پړاو و. د رسنانس فلسفې ته د امتياز ورکونکو عناصرو په منځ کې د کلاسيک تمدن او زده کړې بيا راژوندي کېدل د رنسانس معنا ده بيا زېږېدنه په ارستو باندې د اپلاتون د نسبي واکمنۍ بيا راګرځېدل، څوک چې د وروستيو منځنيو پېړيو په فلسفه واکمن شوی و، او د ځينو فلسفيانو په منځ کې له جادو او هرميټيسيزم سره ليوالتيا شامل دي. د ټولو پړاوونو په څېر، په دې پړاو کې هم د نېټو د ډلبندۍ او پولو لپاره د لاملونو پراخه ميلان شته. په ځانګړي ډول د وروستيو پړاونو څخه خورا زيات، د رنسانس په اړه باور کېږي چې په ايټاليا کې د ايټالوي رانسانس سره پيل او د اروپا له لارې ولېږدېد. بشرپالنه د رنسانس بشرپالنه يو اروپايي فکري خوځښت و، کوم چې د رنسانس مهمه برخه وه چې د څوارلسمې پېړۍ په وروستۍ نيمايي کې په فلورانس کې پيل شو او د ايټاليې په ډېره برخه يې اغېز پرېښود. د لاتيني ادبي او يوناني ادبي متنونو د اروپايي پوهانو د بيا موندنو څخه د بشرپالنې خوځښت جوړ شو. په لومړيو کې یو بشرپال د لاتيني ادبياتو يو ساده عالم يا ښوونکی و. د پنځلسمې پېړۍ تر نيماي پورې بشپالنې يو منهج وړاندې کړ - چې له ګرامر د ژبې لارښود، بلاغت، اخلاقي فلسفې، شعر او تاريخ څخه هغه ډول جوړ شوی و، څنګه چې لاتيني او يوناني ادبي ليکوالانو په مټ مطالعه شوی و. بشرپالنې د متنونو د لومړيو تنقيدي متنونو د تحليلونو لپاره اړين فکري او لغوي وسايل وړاندې کړل. د لورينزو والا له خوا د متني نقد لومړۍ بريا وموندله چې د قسطنطين هديه پاپ ته د واک د لېږد په اړه يو جعلي رومي شاهي فرمان و په منځنيو پېړيو کې لومړۍ جعل کاري ده چې په کيوريا کې جوړه شوې وه. دې متني نيوکې هغه مهال سخته لانجه پيدا کړه، کله چې ايراسمس د عهد جديد صحيفې د ولګيټ د ژباړې په کره والي په نيوکه کولو او له اصلي يوناني نسخو څخه د عهد جديد لوستلو ته په ودې ورکولو سره د ويلا پيروي وکړه. د ايټالوي رنسانس د بشردوستانو باور و چې ازاد هنرونه هنر، موسيقي، ګرامر، بلغات، ويناوالي،شاعري، د کلاسيکو متونو کارول او د دې يادو شويو ټولو مطالعه کول بايد د شتمنتيا په ټولو کچو کې عملي شي. هغوی د ځان، انساني ارزښت او انفرادي درناوي تايید هم وکړ. دوی باور درلود چې په ژوند کې هر شی يو ټاکلی طبيعيت لري، خو د انسان امتياز دا دی چې وکولای شي خپله لاره وټاکي. پيکو ډيلا ميرانډولا د کايناتو او په کايناتو کېد انسان د ځای د پيدايښت په اړوند په لاندې ډول ليکلي دي:خو کله چې کار پای ته ورسېد، مزدور دا هيله درلوده چې کاشکې داسې څوک وای چې د دومره ستر کار د طرحې په اړه يې فکر وکړي، د هغې له ښکلا سره مينه وکړي او د هغې پراختيا ته حيران پاتې شي. په همدې بنسټ، کله چې هر څه تر سره شول... هغه د انسان د پنځولو په اړه فکر وکړ...د همدې لپاره هغه انسان د يو ناټاکلي طبيعيت لرونکي مخلوق په توګه وټاکه او هغه ته يې د نړۍ په منځ کې په ځای ورکولو سره په دې ډول مخاطب کړ چې: ای ادمه! نه مو تاته ثابت هستوګنځای درکړی او نه تر تا پورې ځانګړې بڼه او نه تر تا پورې خاصه دنده، تر پايه پورې، چې ستا د هيلې سره سم او ستا د پرېکړې سره سم له تا سره کوم هستوګنخای شته، يا کومه بڼه او د کومو کارونو چې ته خپله غوښتنه کوې. د پاتې ټولو موجوداتو طبيعیت د قانون په حدودو کې محدود او را ايسار دی. ته به د ژوند په ښکته بڼو کې د انحطاط واک ولرې، کوم چې وحشي دی. ته به د خپل روح په پرېکړه، په لوړو بڼو د پیدا کېدو قدرت ولرې، کوم چې الهي دي. نوی اپلاتونيت ايټاليا همدا راز د نوي اپلاتونيت له خوځښت څخه هم اغېزمنه شوه، کوم چې هغه خوځښت و چې د کلاسيکې لرغونتيا په بيا راژوندي کېدو کې يې عمومي لېوالتيا درلوده. له اپلاتونيزم سره لیوالتيا په فلورانس کې په ځانګړي ډول د مديچي په زمانه کې پیاوړې وه. په ۱۴۳۸-۱۴۴۵ز کلونو کې په فلورانس کې د فيرارا فلورانس د شورا د ناستو په اوږدو کې، د ارتودوکس او کاتوليک کليساوو تر منځ د اختلاف له منځه وړلو د ناکامو هڅو پر مهال، کوسيمو ډي ميډيکي او د هغه فکري کړۍ د نوي اپلاتونيت فيلسوف جارج جيمسټوس پليتون سره بلدتيا پيدا کړې وه، د اپلاتون او اسکندريه د صوفیانو په اړه د هغه خبرو اترو کې چې د فلورانس علمي ټولنه دومره راجلب کړې وه چې هغوی ورته د نوي اپلاتون نوم ورکړ. په ۱۴۵۹ز کال کې جان ارګيروپولوس په فلورانس کې د يوناني ژبې او ادب په اړه درس ورکاوه او مارسيلو فکينو د هغه شاګرد شو. کله چې کوسیمو په فلورانس کې د اپلاتون د اکاډمۍ د بيا جوړولو هڅه وکړه، د مشرۍ لپاره يې د هغه انتخاب فيچينو و، چا چې له يوناني څخه لاتيني ته د اپلاتون ژباړه وکړه په ۱۴۸۴ ز کال کې خپره شوه، همدا راز د هرميټک کارپس د هلنستي يوناني اسنادو د ټولګې د ژباړې تر څنګ يې د ګڼو نورو نيوپلاټونسټانو لیکنې وژباړلې، د بېلګې په ډول:پورفيري، ايامبليچس، پلاټينس او داسې نور. فيچينو د جميستوس پلټون د وړانديزونو په تعقيب سره هڅه وکړه چې مسيحيت او اپلاتونيزم سره يو ځای کړي. سرچينې