ميهېل کوګالنيسيانيو
ميهېل کوګالنيسيانيو د ميهېل کوګالنيسيانيو، مايکل ډي کوګالنيچن په نوم هم يادېږي، چې د ژوند موده يې د ۱۸۱۷ ز کال د سپټمبر له ۶ څخه د ۱۸۹۱ ز کال د جولای تر لومړۍ نېټې پورې وه. نوموړی د رومانيا د ليبرال دولتي چارو پوه، وکيل، تاريخپوه او ورځپاڼه ليکونکی و، چې د ډومنېټور الکساندريا لون کيوزا تر مشرۍ لاندې د دانيوب د شهزاده تر واک لاندې سيمو د ۱۸۵۹ ز کال له اتحاديې څخه وروسته د ۱۸۶۳ ز کال د اکتوبر پر ۱۱ نېته د رومانيا لومړی وزير شو او وروسته يې د لومړي کارل تر مشرۍ لاندې د باندنيو چارو د وزیر په توګه خدمت وکړ. هغه د کيوزا او کارول تر مشرۍ لاندې څو ځله د کورنيو چارو وزير و. د خپلې دورې له خورا نفوذ لرونکو روښانفکرانو څخه و. کوګالنيسيانيو د خپل ژوند د ډېرې مودې لپاره د منځلاري ليبرال يا خپلواکي غوښتونکي بهير تر څنګ د شهزاده ميهېل سټورډزا د ياور په توګه خپل سياسي مسلک پيل کړ. په داسې حال کې چې د نندارځي د مشر په توګه يې خدمت کاوه او له شاعر واسيل الکساندري او فعال ايون ګيکا سره يې په ګډه ډېرې خپرونې خپرولې. د په نوم د لوړ نفوذ لرونکې مجلې له مديريت کولو او کې د پروفيسور په توګه له خدمت وروسته د ۱۸۴۳ ز کال د خپلې رومانتيک ملتپالنې د پرانېستې وينا پر سر له چارواکو سره په شخړه کې ښکېل شو. نوموړی د ۱۸۴۸ ز کال مالداويايي نيمګړي يا شنډ اوښتون ايډيالوګ و او د په نوم خپل اصلي سند يې تاليف کړ. کوګالنيسيانيو د کريميا له کورنۍ جګړې ۱۸۵۳ ۱۸۵۶ څخه وروسته له شهزاده ګرېګوري الکساندريو ګيکا سره يو ځای د روما غلامۍ له منځه وړلو په موخه د قانون د مسودې ليکلو دنده پر غاړه درلوده. له الکساندري سره په ګډه يې د په نوم اتحادپلوې مجله کره يا مديريت کړه، د لپاره يې د ټاکنو پر مهال د پام وړ ونډه ولوبوله او په برياليتوب سره يې د کيوزا تخت يا پاچاهۍ ته وده ورکړه. د يادونې وړ ده چې کيوزا د کوګالنيسيانيو د ژوند ملګری و. کوګالنيسيانيو د دوديزو رتبو او سرليکونو يا وړ نومونو او د عيسوي روحانيونو د اوستوګنځايونو خانقاه يا صومعو د ملکيت د خوندي کولو په موخه د قوانينو تصويب ته وده ورکړه. د ځمکې په سمون کې د نوموړي هڅو د پايله درلوده او د دې لامل شو، چې کيوزا يې د ۱۸۶۴ ز کال په مې کې د يوې کودتا له لارې پلې کړي. که څه هم کوګالنيسيانيو په ۱۸۶۵ ز کال له پاچا سره له خپلو شخړو څخه وروسته له دندې څخه لاس واخېست. نوموړي يوه پېړۍ وروسته مخکې له دې چې د روسيې او ترکيې تر منځ له ۱۸۷۷ څخه تر ۱۸۷۸ ز کال پورې جګړې ته د رومانيا د ننوتلو پرېکړه کې مهمه ونډه ولوبوي، د خپلواکي غوښتونکي ملي ګوند په جوړولو کې يې مرسته وکړه. په ياده جګړه کې د رومنيا د ښکېل کېدلو غوراوي د هېواد خپلواکي سپېڅلې کړه. کوګالنيسيانيو د شمالي ډوبروجا سيمې په لاس ته راوړنه او وروسته يې استعمار کې هم لوی لاس درلود. نوموړی د خپلو وروستيو کالونو پر مهال د رومانيا اکاډمۍ نامتو غړی او یو وخت ولسمشر و او د لنډې مودې لپاره يې فرانسې لپاره د رومانيا د استازي په توګه هم خدمت وکړ. ژوندليک د ژوند لومړي وختونه کوګالنيسيانيو په نومي سيمه کې زېږېدلی دی، چې د مولډاوي بويرانو د کوګالنيسيانيو په کورنۍ پورې اړه لري. د زوی او د لمسی و د ۱۹۴۷ ز کال په يو سند کې د خپل نوم د لاسليک کولو له امله د يادونې وړ دی، چې د شهزاده کونسټانټين ماوروکورډېټس له لورې صادر شوی و او د همدې سند له لارې په مولداويا کې د غلامۍ بنسټ له منځه ويوړ. د ميلهېل مور کاټينکا چې کورنی نوم يې سټاويلا يا دی د نوموي په وينا بيسربيا کې له يوې روماني کورنۍ څخه وه. ليکوال په دې وينا وياړي، چې: زما کورنۍ هيڅکله په باندنيو هېوادونو يا ولسونو کې د خپل اصليت په اړه پلټنه نه ده کړې. سره له دې هم کوګالنيسيانيو په يوه وينا کې چې له خپلې مړينې څخه لږه موده مخکې کې يې ورکړه، يادونه وکړه چې مور يې د ژنوايي کورنۍ له نسب څخه وه، چې د يا په ژنوايي مستعمره کې د پېړيو لپاره واوسېدل او وروسته بيا په بيساربيا کې خپره شوه. د ميلهېل کوګالنيسيانيو د ژوند په جريان کې د نوموړې د زوکړې د کره کال په اړه ټولمنلې نېټه نه وه او ډېری سرچينې په تېروتنې سره ۱۸۰۶ ز کال يادوي. نوموړي ته په خپله وينا کې ياده ګډوډتيا ومنله او د خپلې زوکړې د کره نېټې په اړه يې وويل، چې د هغه د مور له لورې په يو خوندي شوي ثبت کې شته. دا همغه وخت و چې نوموړي يادونه وکړه، چې مذهبي مور يې مارګيوالا کاليماچ وه. نوموړې يوه کاليماچۍ بويره وه، چې په سټرډزا کورنۍ کې واده شوه او د ميهېل سټرډزا چې د کوګالنيسيانيو شونی دښمنه يا ساتونکې وه مور وه. کوګالنيسيانيو مخکې له دې چې د د ملګري او د ټرانسلوانيايي مکتب اړوند راهب ګيرمېن ويډا له لورې وروزل شي، د سيمې په خانآقاه يا صومعه کې يې زده کړې وکړې. نوموړي په ميروسلاوا کې خپلې لومړنۍ زده کړې بشپړې کړې، چې د يادې سيمې د په نوم ليليه ښوونځي کې يې ګډون وکړ. د همدې دورې د لومړيو پر مهال يې په لومړي ځل له شاعر واسيل الکساندري دوی د ويډا او دواړو تر لاروښوونو لاندې زده کړې وکړې، کوستاچي نيګري او کيوزا سره وکتل. په هغه وخت کې کوګالنيسيانيو د تاريخ د برخې لېوال زده کوونکی او د پخوانيو مالداوي تاريخونو په اړه يې خپلې پلټنې پيل کړې. نوموړي د شهزاد سټردزا په مرسته له هېواد څخه د باندې زده کړو ته دوام ورکړ، چې زياتره يې د په فرانسوي ښار چې دلته پرې د شهزاده سټرډزا د پخواني روزونکي له لورې پام کېده او وروسته د برلين پوهنتون کې وې. د کوګالنيسيانيو د همکارانو په منځ کې يو هم راتلونکی فيلسوف ګيريګوري سټرډزا و، چې د مالدويايي پاچا زوی و. په کې پاتې کېدنه يې لږه موده وروسته د روسي چارواکو د لاسوهنې په واسطه پای ته ورسېده. يادو روسي چارواکو د مالداويا سيمه د نظام د مقرراتو له مخې څاره او باور يې درلود، چې د چې د فرانسې اوښتون ګډونوال و د نفوذ له لارې زده کوونکو کې سرکښه نظريات خپاره شوي دي. د دوی د همدې فکر پر بنسټ د سټرډزا او نورو شريفو خلکو د زامنو په ګډون ټول مالداوي زده کوونکي د ۱۸۳۵ ز کال په وروستيو کې له ښوونځي څخه وشړل او بېرته د زده کړو اړوند پروسي بنسټونو کې شامل شول. په برلين کې نوموړی په برلين کې د خپلې دورې پر مهال له فردريک کارل اون ساويګني ، الکساندر اون همبولټ او ايډوارډ ګېنس او په ځانګړي ډول له پروفيسور ليوپولډ اون رېنکي سره په اړيکه او له همدوی څخه زيات اغېزمن شوی و. سیاسینو له تاريخي پوهې سره د اشنايۍ د اړتيا په اړه د يادو پوهانو نظريات کوګالنيسيانيو وار له مخه منلي وو. په هغو پاڼو کې چې نوموړي د روماني فکر په اړه د جورج ويلهيم فريدريک هيګل له لورې د تمرين شوي اغېز لپاره ځانګړې کړې، ټيودور ويانيو يادونه وکړه، چې د هيګل اړوند ځانګړي اصول د کوګالنيسيانيو د پاتې کېدلو پر مهال د برلين پوهنځي عامې ځانګړتياوې وې. نوموړي يادونه وکړه، چې په وروستيو کالونو کې سياست هغه نظریات خپل کړل، چې د هيګل له نظرياتو سره همغږي وو، چې هغه اصل يې ډېر د يادونې وړ دی چې مقننه قوې د ملتونو له انفرادي روح يا روان سره سم د قوانين تصويب ته اړتيا درلوده. کوګالنيسيانيو وروسته په وياړ سره يادونه وکړه، چې هغه د رانکي لومړنی روماني زده کوونکی و او ادعا يې وکړه، چې له همبولټ سره په خبرو اترو کې لومړنی شخص و، چې د او او همدارنګه له دې څخه وړاندې د روڼ اندي له لورې کارول شويو نسخو ته د ورګرځېدونو پر ځای يې د او ويوکو د معاصرې فرانسوي ژبې کټ مټ او ويوکي وکارول. تاريخپوه نیکولای لورګا هم د هغې ونډې يادونه وکړه، چې کوګالنيسيانيو د معياري په توګه دې ورګرځوونو يا ماخذونو د عامولو به برخه کې ولوبوله. سرچينې