میترائیت
-- -::: -:-:-:-: : - -: :. - میترائیت چې د ميترایي اسرارو یا د ميترا مذهب په نوم هم پېژندل کېږي یو اسرار امېزه رومي مذهب و چې پکښې د ميترا په نوم خدای باندې باور کېده. که څه هم رومي میترا د ایرانيانو له خوا د زردشتي خدای یزاتا پرستښ څخه الهام اخیستی، خو د میترا رومي مذهب په یو نوي او ځانګړي انځور پورې تړاو لري چې هغه د پارسي او یوناني-رومي دودونو ترمنځ په دوام باندې بحث کوي. دا مذهب ډېری د لومړۍ زېږدیزې پېړۍ څخه تر څلورمې زېږدیزې پېړۍ پورې د رومي سترواکۍ د پوځ په منځ کې دود و او عمل پرې کېده. د میترا عبادت کوونکو د کوزیاڼې نوي ګډون او ګډو مذهبي خواړو اووه درجو پیچلی سېستم درلود. نويو ګډونوالو به ځانونه سینډېکسیوی بلل، یعنې هغه خلک چې د لاسونو په ورکړې سره یو ځای کېدل. دوی تر ځمکه لاندې عبادتځایونو کې سره لیدل چې اوس د میترایا مفرد میترایم په نوم یادېږي چې ګڼ شمېر یې تر اوسه پاتې دي. داسې برېښي چې د دغه مذهب مرکز په روم کې و او د روم د سترواکۍ په لوېدیځه نیمایي کې خورا مشهور و، په سویلي خوا کې د رومي افریقا او نومیډیا ان تر رومي داچیا پورې، په شمال کې تر رومي برتانیا پورې او په لږه اندازه په ختیځ کې په رومي سوریه کې شتون درلود. میترائیت ته د لومړني عیسویت د سیال په توګه کتل کیږي. په څلورمه پېړۍ کې میترائیان د عیسویانو له ځورونې سره مخ شول او وروسته بیا د هغه پېړۍ په پای کې دا مذهب د روم په سترواکۍ کې وځپل شو او له منځه یوړل شو. د لرغون پېژندنې اړوندو زیات شمېر موندنو لکه د غونډو ځایونو، یادګاري مجسمو او لاسي هنري اثارو په ټوله رومي سترواکۍ کې د میترائیت په اړه په عصري پوهاوي او پېژندنه کې مرسته کړې. د میترا نامتو انځوريزې نندارې ښیې چې هغه له ډبرې څخه زیږېدلی او یو غویی ذبحه کوي او د سُول لمر خدای سره په مېلمستیا کې ګډون کوي. شاوخوا په ۴۲۰ ځایونو کې د دغه مذهب اړوند توکي ترلاسه شوي دي. په موندل شویو توکو کې شاوخوا ۱۰۰۰ لیکنې، ۷۰۰ د غوایانو د وژنې صحنې توروکټوني، او شاوخوا ۴۰۰ نور یادګارونه دي. اټکل کېږي چې د روم په ښار کې به لږترلږه ۶۸۰ د میترایانو عبادتځایونو شتون درلود. د دغه مذهب څخه هېڅ لیکل شوي روایتونه یا د باورونو اړوند لیکلنې لاس ته نه دي راغلې او یوازې لږ معلومات په یوناني او لاتیني ادبیاتو کې د لیکنو، خلاصه معلوماتو او حوالو څخه ترلاسه کېدای شي. د شته فزیکي شواهدو تفسیر او روښانه کول لاهم ستونزمن او د اختلاف وړ کار دی. نوماوی د میترائیت اصطلاح یو نوی تړلیک دی. د روم د دورې لیکوالانو دې ته د میترایي اسرار، د میترا اسرار یا د پارسیانو اسرار په څېر عبارتونو سره اشاره کړې ده. عصري سرچینې ځینې وخت یوناني-رومي مذهب د رومي میترائیت یا لویدیځ میترائیت په نوم یادوي تر څو د پارسي میترا له عبادت څخه توپیر شي. د میترا رېښه د میتراس نوم لاتین او د یوناني سره معادل د میترا د پارسيانو خدای یوه بڼه ده او له زردشت څخه د مخه او له هغه وروسته د یوه پخواني خدای نوم و، دا مذهب د فرانز کمونټ په نوم لرغونپوه له دورې را په دېخوا د میترایي پوهانو لخوا پېژندل شوی دی. د دغه نوم د یوناني بڼې لومړنۍ بېلګه په څلورمه مخزېږده پېړۍ کې د زینوفون لخوا د سيروپیډیا په نوم اثر کې چې د پارس د پاچا لوی کوروش یو ژوندلیک دی، موندلی شو. د لاتیني یا کلاسیکې یونانۍ اصطلاح دقیقه بڼه د ګرامري پروسې د نوم اوړون له امله توپیر کوي. د لرغون پېژندنې اړوند داسې شواهد شتون لري چې عبادت کوونکو په لاتیني ژبه د خدای نوم فاعلي حالت دمیترا په نوم ليکلی دی. خو د پورفیري په یوناني اثر ډي ابسټيننشیاکې د ایوبولوس او پالاس لخوا د میترایي مذهب ورک شوي تاریخ ته اشاره شوې چې ليکوالانو یوه بهرنۍ اصطلاح او په موندل شوو اثارو کې یې د نه ګردانېدونکې کلیمه بلله. په نورو ژبو کې د خدای اړوند نومونه عبارت دي له: په ویدا کتاب کې د سانسکرېټ میترا، ملګری،ملګریتوب چې په رېګویدا کې د خدای د نوم په توګه ترې ستاینه شوې. په سانسکرېټ کې میترا د لمر د خدای نوم دی چې زیاتره وخت د سوریا یا ادیتیا په نوم پېژندل کېږي. د مي-اېت-را- بڼه له ۱۴۰۰م.ز څخه د هېتیانو او د میتاني پاچاهۍ تر منځ د سولې په یوه لیکلي تړون کې موندل شوې ده. ایراني میثرا او د سناسکرېټ میترا داسې انګېرل کېږي چې له هندي-ایرانۍ اصطلاح څخه راځي چې معنا یې قرارداد، هوکړه او تړون ده. معاصر تاریخ پوهان په دې اړه بېلابېل نظرونه لري چې یا دا نومونه یوه خدای ته اشاره کوي که نه. جان آر هینلز د میترامیثرامیتراس په اړه لیکلي دي چې د یو واحد معبود په توګه چې په بېلابېلو مذهبونو کې یې عبادت کېده. له بلې خوا ډېوېډ اولانسي د غوایانو وژلو میترا یو نوی خدای ګڼي چې په لومړۍ مخزېږده پېړۍ کې یې عبادت پیل شو او د هغه لپاره یو پخوانی نوم کارول شوی و. د لرغونو ايراني مذهبونو څېړونکې مریم بویس لیکي چې که څه هم داسې برېښي چې رومي میترائیت د تاریخ پوهانو د ګمان په پرتله لږ ایراني منځپانګه درلوده، لکه څنګه چې یوازې د میترا نوم ښیي، دا منځپانګه یو څه اهمیت درلوده. انځور پوهنه د میترا مذهب په اړه ډېری معلومات د شته ډبرینو لیکنو او مجسمو له څېړنې څخه لاس ته راغلي. د دې اثارو د ژباړنې لپاره ډېرې هڅې شوې دي. د روم په سترواکۍ کې د میترا خدای عبادت د هغه د انځورونو له لارې چې غویی ذبح کوي پېژندل شوی دی. د میترا نور انځورونه د روم په عبادتځایونو کې موندل کېږي، د بېلګې په توګه د لمر له خدای سول سره مېلمستیا او د ډبرې څخه د میترا د زېږون انځورونه. د دې انځورګرۍ تر شا د باورونو او دودونو د بیا رغونې لپاره متني سرچینې خورا لږ دي. په لاندې برخه کې د غوایو ذبح کولو صحنو تشرېحات وګورئ. داسې برېښي چې د غوایي ذبح کولو په حالت کې د خدای انځورونو کښلو دود د رومي میترائیت لپاره ځانګړی دی. د ډېوېډ اولانسي په وینا دا د ایراني او رومي دودونو تر منځ د څرګند توپیر ښایي تر ټولو غوره مثال وي: ... هېڅ داسې نښې نښانې شتون نلري چې وښیي ایراني خدای میترا کله هم د غوایي له وژلو سره کومه اړیکه درلوده. د غوایي ذبح کولو صحنې د میترا په ټولو عبادتځایونو کې تر ټولو غوره هنري اثر یا انځور، میترا د یوه سپېڅلي غوایي د ذبح کولو په حالت کې ښیي چې دغه کړنې ته ټاروکټوني وایي. په انځورونو کې ښایي ډبرینه لیکنه وي یا ميترا د یواځې درېدو په حال کې وي او نور معلومات کېدای شي شتون ولري او یا له منځه تللي وي. د دغه هنري اثارو اصلي ټوټه، میترا اناټولیایي جامې اغوستې او فریګي خولۍ په سر لري چې پر یوه ستومانه غوایي یې ګونډې وهلې، په کيڼ لاس یې تر پزو نیولی وي او په ښي لاس یې په چاړه وهي. د دې کار کړو پر مهال هغه د خپلې اوږې څخه د سول یا د لمر خدای انځور ته ګوري. یو سپی او مار د وینې خوا ته را نږدې کېږي. یو لړم د غوايي تناسلي غړي نیسي. یو کارغه شاوخوا الوتنه کوي یا په غویی ناست وي. د غوایي له لکۍ یا پرهار څخه د غنمو یو یا درې وږي را وځي. ډېری وخت غوایی په سپین رنګ کې لیدل کېږي. خدای په غیر طبیعي ډول په غوايي باندې ناست وي او خپله ښۍ پښه یې د غوایي سوه باندې اېښې وي او کیڼه پښه یې د غویی په شا او ډډې باندې اېښې وي. سرچينې