د DNA غبرګېدنه
په مالیکولي بیولوجي کې، د غبرګېدنه یا کاپي اخېستنه په انګلیسي: د اصلي له یوه مالیکول څخه د د دوو ورته نسخو د تولیدولو بیولوجیکي بهیر ته ویل کېږي. د غبرګېدنه د بیولوجیکي وراثت لپاره تر ټولو اړینې برخې په توګه عمل کوي او په ټولو ژوندي موجوداتو کې پېښېږي. دغه عملیه، د ودې او د تخریب شویو نسجونو بیارغونې پر مهال، حجروي وېش لپاره اړینه ده، په داسې حال کې چې د هرې یوې نوې حجرې لپاره د خپلې کاپي اخېستنه تضمینوي. حجره د وېش جلا ځانګړنه لري، چې د غبرګېدنه اړینه ګرځوي. د دوو بشپړوونکو څانګو له غبرګې مارپېچې بڼې څخه جوړه شوې ده. غبرګه مارپېچه بڼه یوه دوهڅانګهییزه بیانوي چې پهدې توګه له داسې دوو خطي څانګو څخه رامنځته شوې ده چې یو د بل پر وړاندې واقع شوي دي او یو له بله تاوېږي. د غبرګېدنې پر مهال، دغه څانګې سره جلا کېږي. وروسته بیا، د اصلي مالیکول هره څانګه د خپلې جوړې د تولید لپاره د یوه قالب په توګه عمل کوي؛ دغې عملیې ته نیمهساتونکې غبرګېدنه وایي. د نیمهساتونکې غبرګېدنې په پایله کې، نوې مارپېچه بڼه به د اصلي له یوې څانګې او همدا راز یوه نوې ترکیبي څانګه رامنځته شي. د حجروي تصحیح او د خطا ارزولو میکانیزمونه د غبرګېدنې په عملیه کې خپله دنده په بشپړه توګه ترسره کوي. په یوې حجره کې، د غبرګېدنه د جېنوم په هغو ځانګړو برخو، یا د غبرګېدنې په پیل ټکو کې پیلېږي، چې د یوه اورګانیزم لپاره جنتیکي مواد لري. په پیل ټکي کې د سپړلو او د هلیکېز په نامه انزایم په واسطه برابرو شویو د نویو څانګو ترکیبولو په پایله کې د غبرګېدنې پنجې د پای ټکي په دواړو لورو کې وده کوي. یوشمېر پروټینونه د غبرګېدنې له پنجې سره یوځای ونډه اخلي ترڅو د د سنتیز په پیل او دوامداره ساتلو کې مرسته وکړي. تر ټولو مهمه دا ده چې، د پولیمیرېز نوې څانګې د هغو نوکلوتیدونو په اضافه کولو سره، چې د هرې څانګې قالب بشپړوونکي دي، سنتیز کوي. د غبرګېدنه د انترفاز د -پړاو په اوږدو کې پېښېږي. سربېره پر دې، د غبرګېدنه د تکثیر په لابراتواري شرایطو په مصنوعي توګه، له حجرې دباندې کې هم ترسره کېدلای شي. له حجرو او د مصنوعي له لومړنیو برخو څخه د جلا شوي پولیمیرېزونه کېدای شي د نمونهیي په یوه مالیکول کې، په پېژندل شویو لړیو کې د سنتیز عملیې د پیلولو لپاره وکارول شي. د پولیمیرېز ځنځیري تعامل د لیګېز ځنځیري تعامل او د ټرانسکرپشن په واسطه تکثیر یې ښې بېلګې دي. د ۲۰۲۱ز کال په مارچ کې، څېړونکو د ځینو شواهدو راپور وړاندې کړ چې د لېږدوونکې یوه لومړنۍ بڼه، د ټرانسلېشن یوه اړینه برخه ده، له جنتیکي کوډ سره سم د نویو پروټینونو بیولوجیکي سنتیز، کېدای شي پهخپله د ژوند، یا د آبیوجنیزس د پراختیا په لومړیو کې یو تکثیري مالیکول وي. د جوړښت د یوه دوهڅانګهییز جوړښت په توګه شتون لري، چې دواړه څانګې یو له بله تاو شوې دي او ځانګړی دوهګونی مارپېچ یې رامنځته کړی دی. د هره څانګه د نوکلوتیدونو د څلورو ډولونو یو ځنځیر دی. په کې یو دياوکسيریبوز قند، یو فاسفېت او یوه نوکلوتیدي قاعده شتون لري. د نوکلوتید څلور ډولونه د ادنین، سایتوزین، ګوانین او تایمین څلورو نوکلوتیدي قاعدو پورې اړه لري، چې په لنډه توګه، په ، ، او ښودل کېږي. ادنین او ګوانین د پورین قاعدې دي، په داسې حال کې چې سایتوزین او تایمین پیریمیدینونه دي. دغه نوکلوتیدونه د فاسفوديایستر هغه اړیکې جوړوي چې دننه خوا ته یعنې، د مخالفې څانګې په لورې له نوکلوتیدي قاعدو سره د مارپېچي بڼې فاسفېت-دياوکسيریبوزي شمزۍ رامنځته کړې دي. نوکلوتیدي قاعدې د څانګو ترمنځ د هایدروجني اړیکو لهلارې سره تطبیق کېږي ترڅو د قاعدې جوړې رامنځته کړي. ادنین له تایمین سره دوه هایدروجني اړیکې او ګوانین له سایتوزین سره درې هایدروجني اړیکې جوړه کېږي. د څانګې لوری جهت لري او د یوې واحدې څانګې بېلابېلې څوکې د درېیم پای څوکې او د پنځم پای څوکې په نامه یادېږي. د منل شوي اصل لهمخې، که چېرې د یوې واحدې څانګې د قاعدې لړۍ په پام کې ونیول شي، د لړۍ کیڼه څوکه څوکه او ښي څوکه یې څوکه ده. د غبرګ مارپېچ څانګې غیرموازي دي، چې یوه یې څخه ته او مخامخ څانګه یې له څخه ته ده. دغه ګړنې په هغه دياوکسيریبوز د کاربن اټوم ته اشاره کوي چې وروستی فاسفېت په ځنځیر کې ورسره نښلي. جهتوالی د پر سنتیز باندې اغېزې لري، ځکه چې د پولیمیرېز یوازې په یوه جهت کې، د د یوې څانګې څوکې ته د نوکلوتیدونو په زیاتولو سره، سنتیز کړي. په کې، د هایدروجني اړیکې لهلارې، د مکمِله قاعدو جوړه کېدنه پهدې معنی ده چې په هرې څانګه کې شته معلومات له حده زیات شوي دي. فاسفوديایستر بینالرشتوي اړیکې د هایدروجني بینالرشتوي اړیکو په پرتله لا غښتلې دي. د فاسفوديایستر اړیکو اصلي دنده په هغه ځای کې ده چې د په پولیمیرونو کې د یوه نوکلوتید د کاربن اټوم د بل نوکلوتید له د کاربن له اټوم سره ونښلوي، په داسې حال کې چې هایدروجني اړیکې د غبرګ مارپېچونه د مارپېچ محور په اوږدو کې ټینګوي، نه د محور په اوږدو کې. پهدې توګه، زمینه برابرېږي ترڅو څانګې یو له بله جلا شي. لهدې امله، پر یوې واحدې څانګې باندې پراته نوکلوتیدونه کېدای شي پر یوې نوې سنتیز شوې شریکې څانګې باندې د نوکلوتیدونو د بیاجوړولو لپاره وکارول شي. د غبرګېدنې بهیر د غبرګېدنه، د ټولو بیولوجیکي پولیمیرایزېشني بهیرونو په څېر، په درېیو انزایمي کتلستي او منظمو پړاوونو کې ترسره کېږي: پیل، غځېدنه او پای. پیل د دې لپاره چې یوه حجره سره ووېشل شي، په لومړي سر کې یې د غبرګېدل اړین دي. د غبرګېدنه یو ټول-یا-هېڅ بهیر دی؛ کله چې د غبرګېدنې بهیر پیل شي، تر بشپړېدو پورې دوام کوي. کله چې غبرګېدنه بشپړه شوه، بیاځلي د حجرې په ورته دوره کې نهپېښېږي. د دغه بهیر امکان د مخکې تر غبرګېدنې کمپلکس د پیل وېش په واسطه رامنځته کېږي. غځېدنه د پولیمیرېز فعالیت لري. د د غبرګېدنې ټول پېژندل شوي سیسټمونه، د سنتیز تر پیل دمخه یوه ازاد هایدروکسیل ګروپ ته اړتیا لري یادونه: د نمونه له څخه لوري ته لوستل کېږي، په داسې حال کې چې یوه نوي څانګه له څخه لوري ته سنتیز کېږي. د سنتیز لپاره څلور جلا میکانیزمونه پېژندل شوي دي: ټولې حجروي ژوندۍ بڼې او د ډېري ویروسونه، فاژونه او پلاسمیدونه یو پرایمېز کاروي ترڅو د یوه ازاد هایدروکسیل ګروپ په واسطه چې وروسته د یوه پولیمیرېز پر مټ غځېږي د یو لنډ پرایمر سنتیز کړي. رترو عنصرونه د رترو ویروسونو په شمول له یوې لېږدوونکې څخه کار اخلي چې د غبرګېدنه د ازاد هایدروکسیل ګروپ په رامنځته کولو سره پیلوي؛ دغه هایدروکسیل ګروپ د غځېدنې لپاره د معکوس ټرانسکرپت کوونکي انزایم لهخوا کارول کېږي. په ادنو ویروسونو او د باکتریا فاژونو په ډله کې، د هایدروکسیل ګروپ، جېنوم ته د نښتي پروټین وروستنی پروټین د یوه امینو اسید د یوه اړخیز ځنځیر پر مټ رامنځته کېږي، چې نوکلوتیدونه ورته د پولیمیرېز لهخوا د یوې نوې څانګې جوړولو لپاره وراضافه کېږي. د په یوهڅانګهییز ویروسونو کې د ویروسونو هغه ډله چې سېرکو ویروسونه، جمیني ویروسونه، پاروو ویروسونه او داسې نور په کې شامل دي او همدا راز په ډېریو هغو فاژونو او پلاسمیدونو کې چې د څرخېدونکې دایرې غبرګېدنې میکانیزم څخه کار اخلي، د دننی نوکلاز د جېنوم په څانګه یوهڅانګهییز ویروسونه یا د په یوې څانګه پلاسمیدونه کې یوه تشه سوری رامنځته کوي. د سورۍ شوې څانګې څوکه پر نوکلاز باندې پاتې شوي تایروسین ته انتقالېږي او وروسته بیا د ازاد هایدروکسیل ګروپ د پولیمیرېز لهخوا د نوې څانګې سنتیز کولو لپاره کارول کېږي. سرچينې