د کریمیې تاریخ
د کریمیې ټاپووزمې ثبت شوی تاریخ چې له تاریخي پلوه د توریس په یوناني: ، توریکا او د توریک چیرسونیز په نوم پیژندل کیږي، له میلاد څخه مخکې په پنځمه پیړۍ کې هغه وخت پیل شو چې د یونان بېلابېلې مستعمرې د دغې ټاپووزمې په اوږدو کې تاسیس شوې. د دغې ټاپووزمې د سویلي سمندرغاړې کلتور نږدې د ۲۰۰۰ کلونو لپاره یوناني پاتې شو او د رومي سترواکي له میلاد څخه مخکې ۴۷ کال له میلاد څخه وروسته ۳۳۰ کال او د دغې ټاپووزمې د ځای ناستې ایالتونو، د بیزانس سترواکي له میلاد څخه وروسته له ۳۳۰-۱۲۰۴ کال پورې، د ترابیزون سترواکي له میلاد څخه مخکې له ۱۲۰۴ کال څخه ۱۴۶۱ کال پورې، او د ټیوډورو خپلواک سلطنت چې له میلاد څخه وروسته په ۱۴۷۵ کال کې پای ته ورسېد، یو برخه وه. په دیارلسمه پیړۍ کې یې ځینې بندري ښارونه د وینیتیانو او جینوویزیانو له خوا اداره کېدل. کریمیه د ننه چندان باثباته نه وه او د فتوحاتو او یرغلونو اوږده لړۍ یې وزغمله، د منځنیو پېړیو په لومړیو دورو کې سایتیانان، سایتوسیمیریان توریان، یونانیان، رومیان، ګوټیان، هنسیان، بلغاریایان، کیپجکیان او خزریان هلته مېشت شول. په منځنیو پېړیو کې د دغې ټاپووزمې یوه برخه کیوان رس تر لاسه کړه، خو بیا د مغولو د یرغل په پایله کې د ګولډین هورډی د مغولو هغه ملیشې چې په دیارلسمه پېړۍ کې یې پر ختيځه اروپا برید وکړ یوه برخه شوه. دوی بیا وروسته پرلپسې د کریمین کانېټ او عثماني سترواکي له خوا وځپل شول چې د پنځلسمې او اتلسمې پیړۍ په بهیر کې یې ساحلي سیمې هم فتحه کړې. په ۱۷۷۴ ز کال کې عثماني سترواکي د لوی کتیراین له خوا ماته وخوړه. کریمیه د عثماني سترواکي له خوا د مشروطو تړونونو په ترڅ کې له روسیې سره معامله او په ۱۷۸۳ ز کال کې د روسیې ضمیمه شوه. له دوه پېړیو نښتو څخه وروسته، د روسیې جنګي بېړیو د عثماني سترواکي سمندري ځواک منهدم کړ او روسي ځواکونو د عثماني سترواکي ځمکنی پوځ هم له کلکې ماتې سره مخ کړ. د کوکوک کینارکا تړون له رامنځته کېدو سره سم د عثماني سترواکي عالي مقام دې ته اړ شو چې د کریمیې تاتاریان له سیاسي پلوه خپلواک وپېژني. په ۱۷۸۳ ز کال کې د لوی کتیراین له خوا د ماتې سره مخ عثماني سترواکي څخه د کریمیې جلا کېدل او د روسيې له سترواکي سره يې یو ځای کېدل، د تور سمندر په سیمه کې د روسیې ځواک زیات کړ. کریمیه یواځینۍ مسلمان مېشته خاوره وه چې د سلطان له واکه ووتله. د عثماني سترواکي پولې په ورو ورو محدودې شوې او روسیې وکولی شوی چې خپل سرحدونه د لویدیځ لورته تر نيېستر هغه سیند چې د اوکراین او مالدوا تر منځ سرحد کې پروت دی، ژباړن پورې وغځوي. د کریمیې جګړه یوه پوځي نښته وه چې د ۱۸۵۳ ز له اکتوبر څخه د ۱۸۵۶ ز تر فبرورۍ پورې یې دوام وکړ، چې په ترڅ کې يې روسیې د فرانسې، عثماني سترواکي، متحده پاچهي اوسنۍ انګلستان او پیدموت ساردینیا سره د اتحاد تړونونه له لاسه ورکړل. د شخړې د بېړنيو او مستقیمو لاملونو له امله په فلسطین کې د اقلیتو عیسویانو چې د عثماني سترواکي یوه برخه وو حقوق تر پښو لاندې شول. فرانسې د رومان کاتولیک حقوقو ته پراختیا ورکړه او په ورته وخت کې روسیې ختیځې ارتودوکس کلیساوې پراخه کړې. د جکړې اوږد مهاله اغېزې د دې لامل شوې چې عثماني امپراتوري راوپرځېږي، د روسیې او ترکیې د جګړو په پایله کې د روسيې سترواکي پراختیا ومونده او بریتانیې او فرانسې دا وړتیا پیدا کړه چې عثماني استرواکي په خپل ځای پاتې کړي، تر څو په اروپا کې د واک توازن وساتي. دا په پراخ ډول څرګنده شوې چې په یوه قضیه کې یوه مباحثه د کليدي لامل په توګه دخیله ده، چې هېڅکله يې د موخې لوی مغشوشوالی نه دی په ډاګه کړی بلکې د یوې داسې جګړې لامل شوې چې د هغې د نړیوالې بدنامې او بې کفایته قصابي لپاره ولاړه وه. په ۱۹۲۱ز کال کې د کریمیې خپلواک شوروي سوسیالیستي جمهوریت تاسیس شو. دغه جمهوریت بیا په ۱۹۴۵ ز کال کې منحل شو او کریمیه له ۱۹۴۵ز څخه تر ۱۹۵۴ ز کال پورې، د شوروي روسیې لومړنی سوسیالیستي جمهوریت او بیا د اوکراین له سره ۱۹۵۴-۱۹۹۱ ز کلونه متحده شوه. له ۱۹۹۱ ز کال څخه دغه خاوره د کریمیې د خپلواک جمهوریت له خوا وپوښل شوه او د سیوستوپول ښار د خپلواک اوکراین په دننه کې ځای پر ځای شو. په داسې حال کې چې د کریمیې د ۲۰۱۴ ز کال د کړکېچ په بهیر کې دغه ټاپووزمه د روسیې له خوا ونیول شوه او د دې لپاره په کې ټولپوښتنه وشوه چې بیا له روسیې سره یو ځای شي او که خپلواکه پاتې شي. وروسته د ټول پوښتنو پایلې له روسیې سره د یو ځای کېدو په ګټه اعلام شوې. کریمیه له روسیې فدراسیون سره د دوو فیدرالي بنسټونو: د کریمیې جمهوریت او د سیوستوپول فدرالي ښار په نومونو یو ځای شوه. له تاریخ څخه مخکې د لرغونپوهنې شواهد په کریمیه کې د انسانانو موجودیت د منځني پیلیولیتیک له وخت څخه ښیي. د لومړنیو انسانانو پاتې شوني چې د کیک-کوبار غار کې موندل شوي ښيي چې له میلاد مخکې ۸۰۰۰۰۰ کاله لرغونتوب لري. د لومړنیو انسانانو وروستي فتوحات هم ښودل شوي چې په ستاروسیلی له میلاد څخه مخکې، نږدې ۴۶۰۰۰ کال او بوران کیا ۳ له میلاد څخه مخکې، نږدې ۳۰.۰۰۰ کال کې موندل شوي. لرغونپوهانو د اناتومي له نظره د ابتدایي عصري انسانانو پاتې شونې په اروپا کې د کریمیې د غرونو د سیمفیروپول ختیځ په بوران کیا غارونو کې موندلي دي. یاد شوي فوسیلونه نږدې ۳۲۰۰۰ کاله عمر لري او له هغو اثارو سره چې د ګراویټین فرهنګ لرونکي دي، نږدې تړاو لري. د وروستي ګلیشیال مکسیموس په وخت کې د وروستیو اعظمي کنګل کېدو په بهیر کې کریمیه د تور سیند له شمالي سمندرغاړو سره په ټولیز ډول یو مهم پناهځای و چې د کنګل کېدلو له دورې څخه وروسته شمالي-مرکزي اروپا له هغه ځایه بیا استوګنه شوه. د ختیځې اروپا دښتې میدان په دې وخت کې د یخبندان څخه مخکې د خټینو چاپیریالونه په واسطه پوښل شوې وې، له دې سره چې اقلیم د انترستادیال په دورو کې لږ څه تود هم وه او د وروستي ګلیشیال مکسیموس له پیلېدو وروسته یې په پوره تودوالي پیل وکړ. د کریمیې په سیمه کې د انسانانو د هستوګنې تراکم یو څه لوړ و او دغه تراکم له نن څخه نږدې ۱۶۰۰۰ کاله مخکې زیات شوی. د تور سمندر د سیلاب د فرضیې پلویان ګومان کوي چې کریمیه له میلاد څخه مخکې په شپږمه پېړۍ کې د تور سمندر د اوبو د کچې لوړېدو تر وخته په ټاپو وزمې نه وه بدله شوې. په کریمیه کې د نیولاتیک پیل له کرنې سره نه، بلکې د کلاليخټینو لوښو د تولید له پیل، د اور اچوونکو ډبرو د وسیلو جوړولو تکنالوژیو کې د بدلونونو او د ځایي خنځیرانو له اهلي کېدو سره تړاو لري. د کریمیې په ټاپووزمه کې د غنمو د اهلي کېدو لومړني شواهد د مسو دورې د اردیچ-بورون له موندغالي سره تړاو لري چې تاریخ یې له میلاد څخه مخکې د څلورمې زریزې منځنیو ته ورګرځي. د یمنا یا د قبر کېندلو کلتور د کورګان د فرضیې له مخې چې د پروتو-اندو-اروپایي کلتور له وروستي پړاو سره سمون خوري، له میلاد څخه مخکې په درېیمه زریزه کې کریمیې ته رسېدلی و. لرغونتوب د اوسپنې عصر په لومړیو کې کریمیه د دوو ډلو کوربه وه: تایریان په جنوبي کریمیه کې او ختیځ ایراني-خبرې کوونکي سکایان د کریمیې د غرونو په شمال کې. تایریان له سکایانو سره ګډ شوي چې له میلاد څخه مخکې د درېیمې پیړۍ په پای کې دا لړۍ پیل شوې وه او د پخوانیو یوناني لیکوالانو په اسنادو او اثارو کې د تایري سکایانو او سکایا تایریانو په نومونو یاد شوي دي. په جغرافیکا د جغرافیوي علومو پوهنغونډ چې ۱۷ کتابونه په کې شامل دي او په یوناني ژبه لیکل شوی، ژباړن کې سترابو تایري ته د سکایانو د قبیلې په توګه اشاره کوي. په دې توګه هیرډوټس وايي چې تايري قبیلې له جغرافیوي پلوه د سکایانو هستوګنځي وو، خو هغوی سکایان نه دي. تایریانو د اېفېګنا او اورسېټ له یوناني افسانو څخه هم الهام اخیستی. هغه یونانیانو چې د لرغونې دورې په اوږدو کې په کریمیه کې مستعمرې جوړې کړې تایریان یې وحشي او جګړه مار خلک بللي دي. ان د یونانیانو او رومیانو د پیړیو اوسېدو او میشتېدو وروسته هم تایریان آرام نه وو او د تور سمندر له سمندري غلو سره په غلاوو کې ښکېل وو. له میلاد څخه مخکې په دویمه پېړۍ کې دوی د سکایان د پاچا سیلوروس تابع او متحدان شول. د کریمیې ټاپووزمه د کریمیې د غرونو شمال لور ته د سکایانو قبیلو اشغال کړې وه. چې مرکز یې د سکایان نیپولیس ښار و، چې د ننني سیمفیروپول د کریمیې دویم لوی ښار په څنډو کې موقعیت لري. دغه ښارګوټی د یوه وړوکي سلطنت واکمن و، چې د لاندیني دنیپر سیند او شمالي کریمیې تر منځ ځمکه يې پوښلې وه. له میلاد څخه مخکې په درېیمو او دویمو پېړیو کې د سکایانو نیوپولیس هغه ښار و چې اوسېدونکي یې ګډ سکایان-یونانیان وو. دغه ښارګوټي پیاوړي دفاعي دیوالونه او لويي عامه ودانۍ درلودې چې د یوناني معمارۍ له کارولو سره جوړې شوې وې. دغه ښارګوټی له میلاد څخه وروسته د درېیمې پېړۍ په منځنیو وختونو کې د ګوټیانو له خوا ویجاړ شو. سرچينې