د صبرا او شاتیلا ټولوژنه
د صبرا او شاتیلا ټولوژنه له شاوخوا ۴۶۰ څخه تر ۳۵۰۰ پورې ملکیانو وژنه وه چې تر ډېره فلسطینیان او شیعه لبنانیان په کې شامل وو- دا ټولوژنه د ۱۹۸۲ کال د سېپټمبر د ۱۶مې او ۱۸مې نېټې تر منځ د لبنان د کورنۍ جګړې په بهیر کې د بیروت په ښار کې پېښه شوه. دا ټولوژنه د لبناني پوځيانو پهواسطه تر سره شوه چې په لبنان کې د اصلي مسیحي جبهې پوځیان او د اسرائیلو د دفاعي پوځيانو متحدین وو هغوی د بیروت صبرا او د هغې تر څنګ د شاتیلا د مهاجرینو پنډغالیکمپ محاصره کړ. د ۱۹۸۲ کال په جون کې اسرائیلو په لبنان کې د فلسطینیانو د اوږدمهاله بلوا د جرړو ایستلو په موخه پر لبنان برید وکړ. د اګست په ۳۰مه د فلسطین د ازادۍ سازمان د بیروت په لویدیځ کې تر اونیو جګړې وروسته له لبنان څخه خارج شو. د سېپټمبر په ۱۴مه له اسرائیلو سره متحد لبنانی سیاستوال بشیر الجمیل ووژل شو او فالانژېستیان یې د غچ اخیستونکي برید غوښتنې ته اړ کړل. د فالانژېستیانو پوځي څانګې او لبناني پوځيانو له اسرائیلي پوځ سره د بیروت په لویديځ کې پرمختګ وکړ چې د ټولو لورو تر منځ د اوربند له موافقې څخه سرغړونه وه. اسرائیلي پوځيانو د پرمختګ د یوې برخې په توګه لبناني پوځيانو ته امر وکړ چې له صبرا او شاتیلا څخه د جنګیالي پاک کړي. عام باور دا دی چې دا ټولوژنه د لبناني سیاستوال هوبیکا په امر شوې ده چې کورنۍ او کوژدنه یې په ۱۹۷۶ کال کې د فلسطیني وسلوالو او کیڼ اړخو لبناني ملېشو پهواسطه وژل شوي وو، چې دا پهخپله د عیسوي ملېشو په لاس په کارانتینا کې د فلسطینیانو او لبناني شیعهګانو ټولوژنې ته یو ځواب و. په ټوله کې د سویلي لبنان د ځینې پوځیانو په ګډون د ۳۰۰ او ۴۰۰ تر منځ پوځي ملېشو په دغه ټولوژنه کې برخه اخیستې وه. د ټولوژنې له راڅرګندېدلو سره اسرائیلي پوځ د جرمونو د ترسره کېدو اړوند راپور ترلاسه کړ، خو د مخنیوي لپاره یې هېڅ اقدام ونه کړ. سربېره پر دې اسرائیلي پوځیان د پنډغالي د اوسېدونکو له وتلو څخه د مخنیوي لپاره د پنډغالي په خروجي برخو کې مېشت شول او د لبناني پوځيانو په غوښتنه یې د شپې د صبرا او شاتیلا د روښانولو لپاره د ټولوژنې پر مهال د مرمیو اورونه وغورځول. د ۱۹۸۳ کال په فبرورۍ کې د ملګرو ملتونو د سرمنشي د مرستیال مکبرایډ په مشرۍ یو خپلواک کمیسیون دې پایلې ته ورسېد چې د اسرائیلو پوځ د هغه مهال د اشغالګر ځواک په توګه په شاتیلا او صبرا کې د ملېشو د ټولوژنې مسول دی. کمیسیون همدارنګه اعلان وکړ چې دا ټولوژنه یو ډول نسل وژنه ده. د ۱۹۸۳ کال په فبرورۍ کې د اسرائیلو د کاهان کمیسیون دا وموندله چې اسرائیلي سرتېرو د ملېشو پر اقداماتو له پوهاوي سره سره بیا هم ونه شو کولی د وژنې د درولو لپاره جدي ګامونو واخلي او یې په غیر مستقیم ډول د دغو پېښو مسول وباله او د اسرائیلو پخوانی د دفاع وزیر اېریل شارون یې د وینې تویدنې او غچ اخیستنې خطر د پامه غورځولو له امله له خپل موقف څخه استعفا ته اړ کړ. مخینه له ۱۹۷۵ څخه تر ۱۹۹۰ کال پورې له ګاونډيو هېوادونو سره ائتلافي سیالو ډلو د لبنان په کورنۍ جګړه کې د یو بل پر وړاندې جګړه وکړه. د دغو ډلو تر منځ نښتو او ټولوژنې د زرګونه قربانیو ادعا وکړه. مثالونه: د سوریې په ملاتړ د کتائب او د هغه د متحدینو پهواسطه د بیروت په اکثریت ملسمان مېشته ولسوالۍ کې د کوردیانو، سوریهیانو او فلسطینیانو پر وړاندې د کارانتینا ټولوژنه د ۱۹۷۶ کال جنوري؛ د لبناني پوځیانو د استخباراتو د مشر ايلي هوبیکا د کورنۍ او کوژدنې په ګډون د ماروني د مسیحيانو پر وړاندې د فلسطین د ازادۍ جبهې پهواسطه د دامور ټولوژنه د ۱۹۷۶ کال جنوري او د فالانژیستانو او د هغوی د متحدینو پهواسطه د تل الزعتر ټولوژنه د ۱۹۷۶ کال اګست میاشت چې د په نږدې ختيځ کې فلسطیني بېځایه شویو ته د ملګرو ملتونو د مرستې او کارموندنې اداره لهخوا اداره کېدونکي پنډغالي کې میشتو فلسطینیانو پر وړاندې ترسره شوه. د لبنان د کورنۍ جګړې په ټوله موده کې د قربانیانو شمېر شاوخوا ۱۵۰۰۰۰ و. د لبنان له سویل څخه پر اسرائیلو برید کړی و او اسرائیلو د ۱۹۷۰یمې لسیزې له لومړیو څخه د ۱۹۸۰یمې لسیزې تر لومړیو پورې د لبنان په سویل کې د پر پوستو بمبار کاوه. که څه هم هغه لامل چې اسرایلي لوري د جګړې د اعلان لپاره ورته اشاره کړې د ۱۹۸۲ کال د جون په درېیمه په بریتانیا کې د اسرائیلو د سفیر شلومو آرګوف د وژنې هڅه وه. دا هڅه د سوریې یا عراق په ښکېلتيا په عراق کې د مېشت ابونضال کار و. د ډېوېډ هېرسټ او بیني موریس په څېر تاریخ پوهانو او ناظرانو بیا داسې څرګندونه کړې چې نهشوی کولی په دغه برید کې لاس ولري او ان یا یې تایید کړي ځکه د ابونضال ډله د عرفات د سخته سیاله وه او ان د دغې ډلې ځینې غړي يې وژلي وو. د فلسطین د ازادۍ جبهې د اسرائیلو د سفیر د وژنې هڅه وغندله. له دې سره اسرائیلو دا پېښه له سره د اوربند ماتولو د توجیهې او په لویه کچه پر لبنان د یرغل د لامل په توګه وکاروله. اسرائیلو تر جګړې وروسته خپل اقدامات د پهواسطه د لبنان د پولې په ګډون له څو جبهو څخه لېږدېدونکي تروریزم ته د ځواب په توګه وړاندې کړ. په هر حال دا تاریخ پوهان داسې استدلال کوي چې له اسرائیلو سره د هغه مهال لازم الاجرا اوربند ته درناوی درلود او د یهودي دولت او لبنان تر منځ پوله یې له یوې لسیزې څخه د ډېرې مودې لپاره باثباته ساتلې وه. د هغه اوربند په بهیر کې چې ۸ میاشتې یې دوام وکړ؛ یونیفل - په لبنان کې د ملګرو ملتونو د سولې سازمان راپور ورکړ چې د اسرائیلو پر وړاندې ان یو پاروونکی اقدام هم نه دی کړی. د اسرائیلو دولت د اوربند ماتولو او پر د برید لپاره څوګوني لاملونه وازمویل او ان اسرائیلي مخالفان یې په دې تورن کړل چې د دولت لهخوا عوام فریبي اسرائیل په جګړه ګواښي. د سفیر د وژنې تر هڅې مخکې دا ټول توجیهات د متحده ایالاتو پهواسطه چې د هغه متحده وه د پر وړاندې د جګړې د پیل لپاره د ناکافي لاملونو په توګه له پامه غورځول شوي وو. د ۱۹۸۲ کال د جون په ۶مه اسرائیلو پر لبنان برید وکړ او د شمال پر لور یې حرکت وکړ تر څو پلازمېنه بیروت محاصره کړي. نښته د ښار تر پراخې محاصرې وروسته د ۱۹۸۲ کال د اګست په ۲۱مه د دواړو لورو تر منځ د متحده ایالاتو په منځګړیتوب پای ته ورسېده چې فلسطیني جنګیالیو ته یې د لویدیځو هېوادونو تر څار لاندې د خوندې تخلیې اجازه ورکړه او د کډوالو په پنډغالي کې یې د مېشتو کډوالو او ملکیانو خوندیتوب تضمین کړ. د ۱۹۸۲ کال د جون په ۱۵مه د یرغل له پیل څخه ۱۰ ورځې وروسته د اسرائیلو کابینې هغه وړاندیز تصویب کړ چې د لومړي وزیر مناخم بګین لهخوا وړاندې شوی و او پر بنسټ يې اسرائیلي پوځ نباید لویدیځ لبنان ته دننه شوی وی خو دا باید د لبناني ځواکونو پهواسطه ترسره شوي وی. لوی درستیز رافیل ایتان لا د مخه امر کړی و چې اکثره عیسوي ښي اړخه ملېشې باید په جګړه کې برخه وانخلي او دا وړاندیز یې د خلکو له هغو عمومي شکایتونو سره د مبارزې لپاره و چې پر بنسټ يې د اسرائیلو پوځ تلفات ورکول په داسې حال کې چې متحدان یې ولاړ وو. د اسرائیلو ورپسې څېړنو په لویدیځ بیروت کې له فلسطینیانو پرته د ملېشو ځواک شاوخوا ۷۰۰۰ تنه اټکل کړ. دوی د بشپړ بسیج پر مهال د لبناني پوځیانو شمېر ۵۰۰۰ تنه اټکل کړی و چې له دې څخه ۲۰۰۰ تنه یې پوره وخت پوځيان وو. سرچينې