ځای په ځای کېدونکی عنصر
ځای په ځای کېدونکی عنصر په انګلیسي: یا ، ترانسپوزون یا ټوپوهونکی جېن او یا هغه جېن چې د ځای په ځای کېدنې وړتیا لري، په کې د نوکلیک اسید یوه لړۍ ده چې د جېنوم دننه خپل موقعیت بدلولای شي، ځیني وخت اوښتونونه رامنځته کوي یا بېرته راګرځوي او د حجرې جنتیکي اصلیت او د جېنوم اندازه اړوي. د ځای بدلون ډېري وخت د ورته جنتیکي مادې د تکثیر لامل ګرځي. باربارا مککلینتوک د دغو جېنونو د کشفولو په پار، په ۱۹۸۳ز کال کې د نوبل جایزه ترلاسه کړه. په شخصي طبابت کې د دغه جېن اهمیت ورځ په ورځ زیاتېږي، او همدا راز، د زیاتشمېر بُعدونو لرونکو فضاګانو کې ستونزمنو شننو او تحلیلونو ته په کتو سره، دغه جېن د ډېټا په تحلیل کې تر ډېره د پام وړ ګرځېدلی دی. ځای په ځای کېدونکي عناصر د جېنوم لویه برخه جوړوي او په یوکاریوتي حجره کې د کتلې د لویې برخې لپاره دنده لري. که څه هم دغه عناصر ځاناړي دي، خو ډېرشمېر یې د جېنوم په کارکړنه او تکامل کې د اهمیت وړ ګڼل کېږي. سربېره پر دې، ترانسپوزونونه، د یوه ژوندي موجود دننه د د اړولو په موخه د یوې وسیلې په توګه، د څېړونکو لپاره خورا ګټور دي. لږ تر لږه، دوه ډوله ځای په ځای کېدونکي عناصر شتون لري: ډول، یا رتروترانسپوزونه، په ټولیزه توګه د معکوس ترانسکرپشن لهلارې عمل کوي؛ په داسې حال کې چې ډول، یا د ترانسپوزونه، د درج او حذف لپاره اړین ترانسپوزېز پروټین کوډ کوي او ځینې یې د نورو پروټینونو لپاره هم د کوډ کولو عملیه ترسره کوي. کشف باربارا مککلینتوک، د نیویارک د کولډ سپرېنګ هاربر په لابراتوار کې، لومړني ځای په ځای کېدونکي عناصر په جوار کې کشف کړل. د کشف پر مهال، مککلینتوک د تجزیه شویو کروموزومونو لرونکو جوار بوټو باندې ازمایښتونه ترسره کول. د ۱۹۴۴-۱۹۴۵ز په ژمي کې، مککلینتوک د جوارو هغه تخم چې د ځاني ګردهخپرونې عملیه یې بشپړه کړې وه، وکرل؛ یعنې د ګل تارونو خامې له بساک څخه خپله ګرده ترلاسه کړې وه. دغه زړي د داسې بوټو له یوه اوږده کتار څخه ترلاسه شوي وو چې ځاني ګردهخپرونه یې بشپړه شوې وه او د نهمو کروموزومونو په څوکو کې د څانګو د ماتېدنې لامل ګرځېدلي وو. څرنګه چې د جوارو بوټي په وده پیل وکړ، مککلینتوک د پاڼو پر مخ د غیرعادي رنګونو نمونو ته ځیره شوه. د بېلګې په توګه: یوې پاڼې دوه بېرنګه پینې درلودلې چې اندازې یې تر ډېره یوشان وې او څنګ په څنګ د پاڼې پر مخ پرتې وې. مککلینتوک داسې یوه فرضیه وړاندې کړه چې، د حجروي وېش پر مهال، ځانګړې حجرې خپلې جنتیکې مادې له لاسه ورکوي، په داسې حال کې چې ځینې نورې یې بایللې مادې بېرته ترلاسه کوي. سره لهدې، د بوټو د اوسني او پخواني نسل د کروموزومونو پرتله کولو پر مهال، هغې وموندله چې د کروموزوم مشخصو برخو خپل موقعیت ته بدلون ورکړی. دغه ښکارنده د هغه مهال متداوله جنتیکي تیوري رد کړه، چې ګڼې جېنونه د یوه کروموزوم پر مخ په خپل موقعیت کې ثابت پاتې کېږي. مککلینتوک وموندله چې جېنونه نهیوازې خوځېدلای شي، بلکې د ځانګړو چاپېریالي شرایطو لهامله یا د حجرې د ودې بېلابېلو پړاوونو په اوږدو کې ګُل یا روښانه شي. همدا راز، مککلینتوک وښودله چې د جېن اوښتونونه معکوس کېدلای شي. هغې د خپلو موندنو په هکله راپور په ۱۹۵۱ز کال کې وړاندې کړ او په ۱۹۵۳ز کې یې د خپلو کشفیاتو په تړاو، د په علمي ژورنال کې د جوار په ټاکل شویو برخو کې د بېثباتۍ القا تر سرلیک لاندې مقاله خپره کړه. په ۱۹۵۱ز کې د کولډ سپرېنګ هاربر په سمپوزیم کې، چېرې چې مککلینتوک خپلې موندنې د لومړي ځل لپاره خپرې کړې، د هغې وینا له مړې چوپتیا سره مخ شوه. د ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ز لسیزو تر پایه پورې د هغې هڅې او فعالیت له پامه غورځېدلی ؤ، ترڅو چې ځای په ځای کېدونکي عناصر په باکتریا کې وموندل شول او د هغې موندنې بیاځلي کشف شوې. له لومړنۍ څېړنې څخه څه باندې دېرش کاله وروسته، مککلینتوک په ۱۹۸۳ز کال کې، د ځای په ځای کېدونکو عناصرو د کشفولو په پار، په فزیولوجي یا طب کې د نوبل جایزه ترلاسه کړه. ډلبندي ځای په ځای کېدونکي عناصر د ګرځنده جنتیکي عناصرو بېلابېلو ډولونو یو ډول ښیي. دغه عناصر، د ځای په ځای کېدنې میکانیزم لهمخې، پر دوو ډلو وېشل کېږي: د کاپي او پېست ډله د ځای په ځای کېدونکو عناصرو ډول، د کټ او پېست ډله د ځای په ځای کېدونکو عناصرو ډول. رتروترانسپوزون ډول ځای په ځای کېدونکي عناصر په دوو پړاوونو کې کاپي کېږي: لومړی، له څخه ته ترانسکرپت کېږي او تولید شوې بیا ته په معکوسه توګه ترانسکرپت کېږي. وروسته بیا، دغه کاپي شوې بېرته جېنوم کې په یوه نوي موقعیت کې درج کېږي. د معکوس ترانسکرپشن عملیه د یوه معکوس ترانسکرپتېز په واسطه ګړندۍ کېږي، چې تر ډېره، د ځای په ځای کېدونکي عنصر لهخوا کوډ کېږي. د رتروترانسپوزونونو ځانګړنې، د په څېر رتروویروسونو ته ورتهوالی لري رتروترانسپوزونه په ټولیزه توګه، پر درېیو اصلي ډلو باندې وېشل کېږي: رتروترانسپوزونونه، له اوږدو وروستیو تکرارونو سره : چې د رتروویروسونو په څېر، معکوس ترانسکرپتېز کوډ کوي. رتروترانسپوزونه، له اوږدو نوستلو شیندل شویو هستوي عناصرو سره ، - یا : چې معکوس ترانسکرپتېز کوډ کوي خو نهلري او د د پولیمیرېز په واسطه ترانسکرپت کېږي. لنډ نوستلي هستوي عناصر : چې معکوس ترانسکرپتېز نهکوډ کوي او د د پولیمیرېز په واسطه ترانسکرپت کېږي. کولای شو رتروویروسونه هم د ځای په ځای کېدونکو عناصرو په توګه وانګېرو. د بېلګې په توګه:د یوې کوربه حجرې دننه ته د رتروویروسي له بدلون وروسته، نوې تولید شوې رتروویروسي د کوربه حجرې په جېنوم کې مدغم کېږي. دغه مدغم شوې ګانې د پروویروسونو په نامه یادېږي. پروویروس د یوکاریوتي رتروترانسپوزون یوه ځانګړې شوې بڼه ده او کولای شي ډوله منځګړي تولید کړي چې کېدای شي کوربه حجره پرېږدي او نورو حجرو ته سرایت وکړي. د رتروویروسونو او د پروکاریوتي ځای په ځای کېدونکو عناصرو د موقعیت بدلون دورې څه ناڅه سره ورته دي، چې د دغو دوو ترمنځ یوه لېرې اړیکه ښیي. د ترانسپوزونه د ډول ځای په ځای کېدونکو عناصرو د موقعیت بدلون کټ او پېست میکانیزم د په یوه منځګړي کې شتون نهلري. د موقعیت بدلون لړۍ د څوګونو ترانسپوزېز انزایمونو لهخوا ګړندۍ کېږي. ځیني ترانسپوزېزونه، په ناڅرګنده توګه، د هر ډول هدف مکان سره نښلي، په داسې حال کې چې ځیني نور بیا د هدف څرګندو لړیو سره وصل کېږي. ترانسپوزېز د هدف سیمې یوه برخه په تدریجي بڼه غوڅوي او تېرې زیږې څوکې رامنځته کوي، د ترانسپوزون غوڅوي او هدف له برخې سره یې سرېښوي. د یو پولیمیرېز، د تېرو او زیږو څوکو لهامله رامنځته شوې تشې ډکوي او د لیګېز د قند-فاسفېت شمزۍ تړي. دا د هدف برخې د تکثیر لامل ګرځي او د د ترانسپوزونو د درج برخې کېدای شي په لومړي سر کې د لنډو مستقیمو تکرارونو په تدریجي بڼه د هدف غوڅېدنه چې د پولیمیرېز په واسطه ډکېږي او وروسته بیا د معکوسو تکرارونو لهلارې چې د ترانسپوزېز په واسطه د ځای په ځای کېدونکي عنصر د غوڅېدنې لپاره د اهمیت وړ دي معلومې شي. د کټ او پېست ځای په ځای کېدونکي عناصر تکثیر کېدلای شي، که چېرې د هغو د موقعیت بدلون د حجرې د دورې په پړاو کې پېښ شي، کله چې یوه مرستندویه برخه مخکې تر مخکي غبرگه خو د هدف یوه برخه لا غبرگه شوې نهوي. د هدف په برخه کې د دغه ډول تکثیر په پایله کې جېن تکثیر وکړي، چې د جېنوم په تکامل کې د اهمیت وړ ونډه لري. د ټول ترانسپوزونه د کټ او پېست میکانیزم لهلارې نه انتقالېږي. په ځینو حالتونو کې، د موقعیت داسې یو تکراري بدلون تر سترګو کېږي چې د هغه په ترڅ کې یو ترانسپوزون ځان د هدف په یوې نوې برخه کې تکراروي د بېلګې په توګه: هلیترون. سرچينې