د غرني قره باغ شخړه
د غرني قره باغ شخړه د ارمنستان او اذربایجان ترمنځ د ناګورنو قره باغ جنجالي سیمې پر سر قومي او قلمروي شخړه ده چې تر ډېره پورې ارمنستاني وګړي په کې مېشت دي او د هغو په چاپېر اووه ناحیو کې د ناګورنو قرباغ د لومړۍ جګړې تر مهاله په کې تر ډېره اذربایجاني وګړي استوګن و چې بیا هغوی ترې وشړل شول. دغه قلمرونه په ډي فکټو یا عملي بڼه کنټرل کېږي چې په یو شمېر دغو برخو باندې د قره باغ یا ارتساخ د جمهوریت له خوا ادعا کېږي هغه جمهوریت چې د لږ په رسمیت پېژندلو جمهوریتونو په ډله کې راځي؛ له دې سره دا په نړیواله توګه د آذربایجان قلمرو ګڼل کېږي. د دغو شخړو سرچینه شلمې پېړۍ ته اړوندېږي خو پر سر یې اوسني جنجالونه له ۱۹۸۸ زکال څخه راپیل شول هغه مهال چې د قرباغ ارمني وګړو له سویلي اذربایجان څخه سویلي ارمنستان ته د قرباغ د اړوند کېدو غوښتنه وکړه. دغه اختلافاتو د ۱۹۹۰مې لسیزې په لومړیو کې یوې بشپړې جګړې ته لار برابره کړه چې بیا وروسته په لږ شدت لرونکې شخړې واوښتل تر هغه چې د ۲۰۱۶ زکال په اپرېل میاشت کې یې بیا زور واخیست او په ۲۰۲۰ زکال کې د بشپړې جګړې لامل وګرځېدل. د اوربند هوکړه چې په ۱۹۹۴ زکال کې په بېشکک کې لاسلیک شوه له امله یې دوه لسیزې نسبي ثبات رامنځته شو؛ هغه وضعیت چې په پام وړ توګه په سیمه کې د ارمنستان له خوا د خپل ځایګي جوړولو له امله د اذربایجان د مخ پر زیاتېدونکي ناهیلیتوب لامل وګرځېد. د ۲۰۱۶ زکال په اپرېل میاشت کې د اختلافاتو زور اخیستل د ۲۰۲۰ زکال تر جګړې پورې د دغه اوربند تر ټولو مرګونی نقض و. ازمایښتي اوربند د درې اړخیز اوربند په هوکړې سره د ۲۰۲۰ زکال د نومبر په ۱۰مه وشو او له امله یې اذربایجان ډېری هغه برخې چې د ناګورنو قرباغ په لومړۍ جګړه کې یې له لاسه ورکړې وې بېرته ترلاسه کړې. د اذربایجان ولسمشر الهام علي یوف ادعا وکړه چې شخړه په دې توګه پای ته ورسېده؛ په داسې حال کې چې د اوربند له هوکړې وروسته د ۲۰۲۱-۲۰۲۲ زکال پر مهال د ارمنستان او اذربایجان ترمنځ په پوله باندې شخړو د ۲۰۲۱ زکال د مۍ میاشتې څخه راوروسته د دواړو خواوو لپاره دوامداره تلفات له ځانه سره لرلي. د ناګورنو قرباغ لومړۍ جګړه ۱۹۸۸- ۱۹۹۴ زکال د ناګورنو قره باغ لومړۍ جګړه چې په ارمنستان کې د قره باغ یا ارتساخ آزادۍ غوښتونکې جګړه هم بلل کېږي هغه وسله واله جګړه وه چې د ۱۹۸۰مې لسیزې له وروستیو څخه یې د ۱۹۹۴ زکال تر مۍ میاشتې پورې یې په سویل لویدیځ اذربایجان کې د ناګورنو قره باغ په راوتلو او ننوتلو برخو کې دوام وموند؛ دغه جګړه د ناګورنو قره باغ اکثریت ارمني قوم لرونکو وګړو وکړه چې د ارمنستان جمهوریت یې ملاتړ کاوه. د جګړې په پراختیا ارمنستان او اذربایجان چې دواړه پخواني شوروي اتحاد ته اړوند و د ناګورنو قرباغ په لوړو څوکو کې له یو بل سره په اوږد مهاله او نه اعلان شوې جګړه کې ښکېل شول او اذربایجان غوښتل څو د ناګورنو قره باغ جلا غوښتونکی خوځښت وځپي. د دغې آزادۍ غوښتونکې سیمې پارلمان له ارمنستان سره د یوځای کېدو په موخه مثبته رایه ورکړه. دغه ټول پوښتنه چې د ناګورنو قره باغ د اذربایجاني الاصله وګړو له خوا تحریم شوې وه ترسره شوه او ډیری رایو ورکوونکو د خپلواکۍ لپاره رایه ورکړه. د ارمنستان سره د الحاق کېدو په موخه غوښتنه؛ د ۱۹۸۸ زکال پر مهال بېرته په نسبتا سوله ئیز ډول پیل شوه. د شوروي اتحاد پاشل کېدو ته په نږدې کېدو سره دغه اختلافات په تدریج سره د دغې سیمې د ارمني او اذربایجاني وګړو ترمنځ د قومې شخړې پر لور شول. دواړو اړخونو په یو بل باندې د قومي تصفیې او د عام وژنې تورونه پورې کړل. د دغو دوه قومي ډلو ترمنځ شخړه د ۱۹۸۸ زکال د فبروري په شلمه وروسته له هغه پیل شوه چې د خپلواکۍ غوښتونکې قرباغ سیمې پارلمان له ارمنستان سره د یوځای کېدو پرېکړه وکړه. د شوروي اتحاد د پاشل کېدو شرایطو په شوروي اذربایجان کې د ارمنستاني جلا غوښتونکي خوځښت د هڅو لپاره لار برابره کړه. له اذربایجان څخه د جلاتوب اعلان د دغې ځمکې پر سر د شخړو وروستۍ پایله وه. هغه مهال چې اذربایجان له شوروي اتحاد څخه خپلواکي ترلاسه کړه اذربایجان د دغې منطقې واکونه واخیستل او ډیری ارمني الاصله وګړو له اذربایجان څخه د جلاتوب لپاره رایه ورکړه. په دغه بهیر کې دوی په رسمیت باندې د نه پېژندل شوي ناګورنو قرباغ د جمهوریت اعلان وکړ. په بشپړه توګه جګړه د ۱۹۹۲ زکال د ژمي په وروستیو کې پیل شوه. نړیوالو منځګړو له دې ډلې د اروپا د همکاریو او خوندیتوب سازمان ونشو کولای دغه جګړې ته پای ټکی کېږي. د ۱۹۹۳ زکال په پسرلي کې ارمني ځواکونو له خپلو حدودو بهر سیمې ونیولې او ګواښ یې وکړ چې په جګړه کې به د سیمې نور هېوادونه هم ورګډ کړي. په ۱۹۹۴ زکال کې د جګړې په پای سره ارمنیانو د ډېری دغې سیمې بشپړ کنټرول په واک کې درلود او همدارنګه یې له خپلې سیمې بهر د آذربایجان ۹ سلنه خاوره هم په خپل واک کې لرله. د دغې جګړې له امله له اذربایجان څخه ۲۳۰۰۰۰ ارمني وګړي او له ارمنستان او قرباغ څخه ۸۰۰ زره اذربایجاني وګړي د خپلو کورنو پرېښودو ته اړ شول. د دواړو خواوو ترمنځ اوربند د ۱۹۹۴ زکال په مۍ میاشت کې د روسیې په منځګړیتوب لاسلیک شو او په دې سره دیپلماتیکو حل لارو موندلو ته لار پرانیستل شوه. ورته مهال د ۱۹۹۴ زکال له اوربند وروسته هم په راتلونکو کلونو کې یو شمېر نښتې رامنځته شوې. اوسنۍ پوله ئیزې ستونزې ۲۰۲۱- تر اوسه اوسنۍ پوله ئیزې ستونزې د ۲۰۲۱ زکال د مۍ په ۱۲ مه پیل شوې، هغه مهال چې اذربایجاني ځواکونه د سیونیک او ګغارکونیک په ایالتونو کې څو کیلومتره د ارمنستان په خاوره کې مخکې ولاړل او نږدې ۴۱ کیلو متر مربع ۱۶ مایل مربع ارمنستاني قلمرو یې ونیو. اذربایجان د اروپايي پارلمان، متحده ایالاتو او فرانسې له غوښتنې سربېره - چې د اروپا د همکاریو او خوندیتوب سازمان په اډانه کې د مېنسک ډلې د دریو مخکې وړونکو هېوادونو څخه دوه دي د ارمنستان له قلمرو څخه چې په نړیواله توګه په رسمیت پېژندل شوی خپل ځواکونه وه نه ویستل. کړکېچ د ۲۰۲۱ زکال په جولای میاشت کې د ارمنستان نخجوان په پوله کې د شخړو له امله زور واخیست. دغو شخړو ګغارکونیک کلبجر سیمې ته پراختیا ومونده او د دواړو خواوو ترمنځ د تلفاتو راپور ورکړل شو. د ۲۰۲۱ زکال د نومبر په ۱۷ مه له سویلي قفقاز سره د اړیکو د پلاوي مشرې ماریانا کایوارند، د ارمنستان د چارو اړوند د اروپا د پارلمان دایمي راپور ورکوونکي اندري کواتچف او د اذربایجان په چارو کې د اروپايي پارلمان دایمي راپور ورکوونکې ژیلینا زووکو د یوې ګډې اعلامیې په خپرولو سره د ۲۰۲۱ زکال د نومبر په ۱۶مه د اذربایجان له خوا پیل شوي عملیات د ۲۰۲۰ زکال د اوربند را وروسته له هوکړې څخه تر ټولو ناوړه سرغړونه وبلله. بیاځلي نښتې د ۲۰۲۲ زکال په اګست میاشت کې د دریو کسانو د مړینې لامل وګرځېدې او په دې سره روسیې اذربایجان د اوربند په ماتولو تورن کړ. د ۲۰۲۲ زکال د سپټمبر د ۱۳مې نېټې پر سهار د اذربایجاني او ارمنستاني ځواکونو ترمنځ پراخه جګړه پیل شوه. د ارمنستان دفاع وزارت وویل چې اذربایجان واردنیس، ګوریس، سوت او جرموک ښارونو ته څېرمه د ارمني ځواکونو په پوستو باندې د توپونو او درنو وسلو برید وکړ. د اذربایجان دفاع وزارت بیا وویل چې ارمنستان د داشکسان، کلبجر او لاچین سیمو کې په پراخو تحریکاتو لاس پورې کاوه. په دغه شخړه کې لږ تر لږه ۴۹ ارمنستاني او ۵۰ اذربایجاني پوځي کارکوونکي ووژل شول. سرچينې