نس ناستی
د٥-١٠ ميليون ماشومانودمړيني سبب ګرځي ددغي ناروغي دمنځته راتګ سر ه غربت دشخصي اوټولنيزي حفظ الصحي خرابوالي په سمه توګه دفضوله موادونه ځاي په ځاي کول اوداسي نورډيرمرسته کوي.زمونږګران هيوادافغانسښي زياتي اوله کبله يې دمړينوکچه هم ډيره لوړه شوي ده .نوځکه دننګرهارپوهنتون دښووني اوروزني پوهنځي دکيميا اوبيولوژي څانګي له خواراته دنده راکړل شوي پدغه برخه کي يوڅه کيکنه ترسره کړم ترڅوددغي خطرناکې ناروغي عوامل په ډاګه اوله ضررڅخه ټولنه وژغورل شي ا وهمدارنګه دمړينوکچه راټيټه شې .چي دغه ليکنه په پښتوملي ژبه اولاندي عناوين پکښي شامل دي داسهال تعريف ،داسهال ډولونه ،داسهال لاملونه ،داسهال انتاني لاملونه ،داسهال غيرانتاني لاملونه ،اپيديمولوژي ،ديها استادمحمدناصرهمدر د راته لازمي لارښونې کړي دي چې دزړه له کومي تري مننه کوم اودالله څخه ورته دډيراجرغوښتونکې يم .په پاي کښې خپل سترڅښتن تعالي ته دزيات نه زيات ځله شکروباسم چې ماته يې ددغې ليکنې دبشپړيدتوفيق راکړاو ورته لاس په لپه يم چې زمادغه هڅه بيولوژي پوري داړونده کسانولپاره داستفادي وړوګرځوي . اسهالنس ناستي تعرېف :که چېرې دما شوم دغاېطه موادووزن په٢٤ساعتونوکې دلس ګرام په کېلوګرام وزن دبدن څخه اوپه لوېانوکْښى٢٠٠ګراموڅخه زېات شى اسهال نس ناسته بلل کېږى همدارنګه دزېاتومايعاتواوالکترولايتوضايع کيدوته هم اسهال ويل کيږې .ياپه بل عبارت په٢٤ساعتونو کې ددريويازياتونرمواواوبلنوغايطه موادوخارجيدوته اسهال ويل کيږي په پورتني تعريف کې دغايطه موادو ددفعاتودشميرځيني دغايطه موادوقوام ټنګښت دډير ارزښت وړدي.١-م م ،١-٢. داسهال ډولونه په عمـــــومي ډول سره اسهــــــال په دريو ډولـــونو ويشـــــل کيږي. چـې عبارت دي له :١:- حاداسهال ٢:- مزمن اسهال ٣:- دوامداره اسهال . ١- حاد اسهال : که چيرې دنس ناستي يوه حمله ددووانيوڅخه لږدوام وکړي دحادنس ناستې په نامه ياديږې. ٢-مزمن اسهال : که چيري نس ناسته ددووانيوڅخه زيات دوام وکړې اويا ماشوم په تيرو دريو مياشتو کې دنس ناستي دري حمــــــلي تيري کړې وي او انتاني سرچينه ونه لري دمزمن اسهال په نوم ياديږي.چې په ښکاره توګه دسوء جذب اويا سوءجذب څخه پرته دنورو غړود ناروغيو له کبله رامنځ ته شوي وي . ٣-دوام دار اسهال : هغه نس ناسته چې احتما انتانې منشا ولرې په حاده توګه پيل اودڅوارلسو يازياتو ورځولپاره وغځيږي دوام داره اسهال بلل کيږې.که چيري دوام داره اسهال ددريو مياشتو څخه لږ عمر کې رامنځ ته شي په نامه ياديږې داسهال دزياتي څيړنې څخه وړاندې به دکولمودمخاطې غشاء په وظفوي اناتومې باندي لنډ رڼاواچوو.١-م م،١٠-١٣. .دکلمودمخاطې غشاء وظيفوي هستولوژي دکوچنيو کولمو وظيفوې واحد په نامه ياديږي چې دکولمو دغشاء دجذب اوهضم ساحه ي پراخه کړي ده تر منځ ژوره ساحه د په نامه ياديږي. په پورتني برخه کې رسيدلي حجرات موجوددي چې دجذب دنده په غاړه لري. په داسي حال کې چې د په اپيتليم کښي نارسيدلي اطراحي حجرات موجود دي د دپورتني برخي حجرات د ٤-٥ ورځي وروسته د دحجراتو څخه نوي کيږي .د دحجراتو په کې هضميږي انزايمونه او انتقالي پروتينونه قرار لري دغه انتقالي پروتينونه دکولمو دمخاطي غشاء څخه دالکترولايتو دتيريدو دنده په غاړه لري . دمعدي په امعاي غشاء کې کوچيني سوري موجود دي چې دکو چينيو کولمودازموتيک بار دتعادل سبب ګرځي. .دکولمو دمخاطي غشاء څخه دالکترولايتو تيريدنه دڅو ميکانيزمونو په واسط صورت نسي .چې په لاندي ډول تري يادونه کيږي . ١- : په دغه ميکانيزم کښي ځني پروتينونه دکولمودمخاطي غشاء څخه دګلوکوز اوسوديم دتيريدودنده په غاړه لري .دغه انتقالي پروتينونه دخپل عمل داجراء لپاره د دغشاء په دواړو خواو کې دسوديم تفاضل ته اړتيا لري . چه دغه تفاضل دکولمودحجـراتو دقاعـــــــــــدوي وحشي غشاء په واسطه ساتل کيږي دګـــــــــــلوکوز ګلــکـــــــــــتوزپه ســــوء جذب کې په کښې واقع شوي وي اوهمدغه له کبله پورتني ميکانيزم خراب اواسهال رامنځته کيږي. ٢- : په دغه کښې دوه ميکانيزمونه شامل دي چې يو يېڅخه عبارت دي که په ارادي توګه دجيني تشويش له کبله دغه بدلون خراب شي نوپه ارادي ډول دسوديم ياکلورايډ دنه جذ ب له کبله اسهال پيداکيږي. په کولون کښي سوديم د او په واسطه جذبيږي چه دغه ميکانيزمونه دالديسترون په واسطه تنظيميږي ١-م م،٢-٤. داسهال لاملونه داســــهال پـــه منــــځ ته راتلوکښې مختــلف انتانات لکه ويروســـونه .باکترياګاني؛پرازيتونه اوفنګسونه مهم رول لرې خودانتاناتوڅخه پرته بعـــضي نورغيرانتاني لاملونه هم په لاندي توګه دڅيـړني لاندي نيول کيږي . داسهال انتاني لاملونه ويروسونه: څيړنوښودلېده چې په ماشومانوکښې اسهال پنځوس په سلوکښې دويروسونوله کبله رامنځته کيږي .چې عبارت دي ---اوهمدارنګه نظرنورووېروســــونوته زېات داســهال دمنـــــــځ ته راتلومسؤل ګڼل شوي دي .دپورتنــــــيوڅلوروويروسونوڅخه په لاندي ډول په پراخه توګــه يادونه کيږي. ١- :داويروس داو په نامه هم ياى يږي دادې ويروس دې چې تقرېبا ٨٠ملي متره قطرلري اوپه ---- ګروپونواو ١-٢ سب ګروپونوباندي طبقه بندي شوي دي .دګروپ کوم چې دنورو ګر و پونو سره کوم انتي جينک اړيکه نلري نظر نوروګروپونوته زيات دانسان داخته کيدو سبب ګرځي .د ګروپ يواځي په چين کښي ما شومان اخته کوي . د ګروپ هم کله کله ناروغي توليدوي خونور ګروپونه يي په حيواناتو کې ناروغي منځ ته راوړي .داويروس هر کال په نړي کې ١٢٥ ميليون څخه زيات دپنځه کالو څخه کم عمره ماشومان اخته کوي چه هر کال ٦٠٠٠٠ ماشومانو دمړيني سبب ګرځي .روټا ويروس زياتره په ژمي او مرتوب موسم کښې نس ناسته منځ ته راوړي چه دناروغي شدت يي د٣-٢٤ مياشتني عمر ماشومانو کې زيات دي خود دوه کالو څخه پورته عمر کې هم شديده ناروغي منځ ته راوړي شي.دموردپلاسنتا دلاري ماشوم ته دانتي باډي انتقال اوهم دموردشيدو په واسطه تغذيه ماشوم ددريو مياشتو پوري ددغه ويروس دحملاتو څخه ساتي خود او په ځينو پيښو کې دروټا ويروس ځيني ستيرونونه ليدل شوي دي .هغه ماشومان چې په خوارځواکۍ اخته اويادکولمو ځينې ناروغي. لکه ولري ددي ويروس له کبله په شديدي نس ناستي اخته کيږي .داويروس په غټانو اونوي زيږيدلوماشومانو کي اسهال منځ ته نشي راوړي . داويروس اوهم نور ويروسونه دخولي غايطي له لاري انتقاليږي. ٢-: په کم عمره ماشومانوکې دويروسي دوهم عمده لامل څخه عبارت دي چه په پرمختللي او مخ په وده هيوادونو کې داسهال زياتي پښي دهمدغه ويروس له کبله رامنځ ته کيږي چه دايو - ويروس دي چې٣٠ نانـــو متره قطراواته سيروتوپونه لري داويروس په شــــيدي خوړونکو اوکم عمره ماشــــــومانو کې دژمي په موسم کې دخـــفيفي او متوسطــي او اوبلـــــني نس ناستي سبب کرځـي .داويروس په شان منظره جوړوي خوپه دومره توپيرسره چې ددغه ويروس له کبله منځ ته راغلي اسهال کې اعراض خفيف اودهايدريشن نه واقع کيږې دا ويروس عــــــمومًاپه روغتـــونونوکې داسهال دنـــاڅاپي خپريدوسبب ګرځي . ٣---:داهم يو ويروس دي چې٨٠ نانو متره قطر لري داويروس هم ددوه کالوڅخه کم عمره ماشومانو کې دټول کال په موده کې داسهال سبب ګرځي . ددي ويروس سيروتيپونه په غايطه موادو کې موندل شوي خوبيا هم يواځي٤٠ او٤١سيروټيپ يي اسهال منځ ته راوړي خو دغه دوه سيروټيپونه يي تنفسي سيستم نه خرابوي په روغتون کې داناروغــــي دناڅاپي طريقـــي ســبب ګرځي خود او ويروسونو په شان ناڅاپي طريقه منځ ته نشي راوړي . . ٤- : داکوچني ويروسونه دي چه ٢٧-٣٥ نانومتره قطر اوپه غټوماشومانواوزړوکي دناڅاپي طريقي سبب ګرځي.د او ويروسونوته کله ويروس هم وايي داويروس په مکتبونو، کشتيو او روغتونــونــوکې په نــاڅاپي ډول نــاروغي منځ ته راوړي دپورتنـــيو ويروسونوبرسيره ځيني نور ويروسونه لکه او ، او هــم اســهال منــځ ته راوړي شي. پورتني ټول ويروسونه کوم چې په انسان کې داسهال د منځ ته راوړلومسؤل کڼل شوي دکوچنيوکولمودپورتني برخي دمنتن کيدوتخريب اوهواريدوسبب ګرځي.دغه بدلونونه کيداي شي چې داسهال له بڼي سره ډيره اړه ونلري اوزياتره وخت داسهال د بڼي دښه کيدو وړاندي اصلاح کيږي . ددي سره سره چې اسهال ته اصطلاح هم استعماليږي .خوبياهم دمعدي په مخاطي غشاکې کوم خاص بدلون نه ترسترګوکيږي اويواځي دويروس پواسطه دمنتن کېدوپه صورت کې دمعدي تخليه وروکيږي پورتني ټول ويروسونه ېاخودکولمودجذب اواطراح دتناسب ترمنځ موازنه خرابوي اويادڅوکاربوهايدريتوخصوصاَ لکتوزسؤجذب منځته راوړي چې زياتره شواهدلمړنۍ نظرتائدوي دوړوکولموويروسي التهاب دکولمودنفوذقا بليت دزياتوالي سبب ګرځي اودکولمو غټ ماليکولونه ورڅخه تيريږي نوفکرکيږي چې کيداي شي همدغه دخوړوسره دحساسيت سبب وګرځي.ا-م م،٤-٢٠. داسهال غيرانتاني لاملونه ١- خوارځواکي: خوارځواکې په ماشومانوکې داتروفي له کبله دکولمودجذب ساحه کموي اوانتاناتوته لاره برابريږي دصفراوي تيزابوجوړيدل هم کميږي دپانکراس دانزايمونو کموالي د انزايم دفعاليت کموالي دکولمودحرکاتوبدلون اودکولمودنارمل فلوار بدلون ټول داسهال په منځته راتلوکې رول لوبولي شي . ٢- دانتي بيوتيک استعمال : هغه ماشومان چې دانتي بيوتيکو په واسطه ددرملني لاندي نيول شوي وي ٦٠ يي په اسهال اخته کيږي ځيني انتي بيوتيکونه په کولموکيې دکاربوهايدريت دانتقال دکمښت اودکولمود داندازي دټيټوالي سبب ګرځي چي دهمدي کبله کيداي شي اسهال رامنځته شي همدارنګه دنارمل فلورا دمنځه تګ اودنورو مايکرو اورکانيزمونو زياته نشونما هم ددغه رنګ اسهال سبب ګرځيداي شي. هغه اسهال چي دانتي بيوتيکو له کبله پيدا کيږي اوبلن وصف لري اود انتي بيوتيکو دبنديدوسره کميږي هغه ماشومان چې انتي بيوتيک استعمالوي خصوصا سفالو سپورين او اموكسي سلين د٢-١٠ پوري پکښي دله کبله اسهال رامنځته کيږي چې دانتي بيوتيکو داستعمال څخه تر اتواونيو پوري ددغه باکتريا له کبله دنس ناستي احتما ل شته دي. ٣- خــــــــــــواړه: زيات خوراک زيات خوراک خصوصًا په کوچنيو تي رودونکو کې داسهال سبب ګرځيدلاي شي په شيدو خوړونکوکي دپانکراس په نسبي توګه کم وي چې دهمدي کبله پکې دنشايسته لرونکو خوړودخوراک وروسته اسهال رامنځته کيږي. دميووجوس خصوصًا که په زياته اندازه فرکتوزاوساربيتول ولري دازموتيک اسهال سبب ګرځيداي شي. دباکترياوو پرته ځيني نورمواد لکه :درانه فلزات هم دتسمم له کبله اسهال رامنځته کوي. ٤- دخوړوسره حساسيت: دبعضي خوړوسره دحساسيت له کبله هم اسهال رامنځته کيداي شي ٢-٣ ماشومان دعمر په اولنيودريو کلونوکې دغوا دشيدو سره دحساسيت له کبله په اسهال اخته کيږي. ٥- دخوړو تسمم يا زهري کيدل : کله کله خواړه دځيني انتاناتو په واسطه لکه او منتن کيږي دغه انتانات په خوړوکې توکسينونه توليد وي چې دخوړلوڅخه ورسته په ماشومانوکې داسهال سبب ګرځي دباکترياوو پرته ځيني نورمواد لکه درانه فلزات هم دتسمم سبب ګرځي اواسهال رامنځته کوي داسهال امله په بدنکې فزيولوژيک بدلونونه: دماشوم دبدن ٦٠ وزن دمايعاتو څخه جوړشوي دي چې دغه مايعات په دوه برخو کې قرارلري چې دخارج حجروي اوداخل حجروي برخو څخه عبارت دي .په خارج حجروي مايعاتو کې دوراني وينه بين الخلالي مايعات اوافرازات شامل دي څرنګه چې په اسهال کې خارج حجروي مايع ضايع کيږي نوله همد ي کبله که چيري ناروغ ته دمايعاتو ضرورت پيښ شي نودغه مايع جوړښت چې ناروغ ته ورکول کيږي بايد دخارج حجروي مايع دترکيب په شان وي چې دسوديم اندازه يي په اټکلي ډول زياته اود پوتاشيم اندازه يي بايد کمه وي پښتورګي ددوران څخه دمايعاتو اومتابوليتونو دفلتر کولو غليظ کولورقيق کولو اوددوباره جذب دعمليو په واسطه دخارج حجروي ماحول الکترولايتونه تنظيموي. خوبايد په ياد ولرو چې په ډيرو کم عمره شيدي خوړونکو کې دګوردي وظيفوي قابليت دغټوماشومانو په نسبت ډير پياوړي نه وي داسهال په صورت کې زياته اندازه اوبه اوپه ابوکې منحل غذايي مواد لکه: الکترولايتونهميتابوليتونه اوويټامينونه دبدن څخه خارجيږي دعضويت څخه داوبووتنه دخارج حجروي چاپيريال دمايع دکميدو اوغونجيدو سبب ګرځي.داسهال په نيژدي نيمايي پيښوکې په پلازما اوخارج حجروي ماحول کې دسوديم غلظت تقريبا نارمل حالت ک پاتي کيږي ١٤٠په ليټرکې داسهال په ٤-٤٥ پيښوکې په غايطه موادوکيې په زياته اندازه سوديم خارجيږي چې په دغه صورت کې دسيروم اوخارج حجروي مايعاتو دسوديم اندازه په نسبي ډول کميږي يعني څرنګه چي سوديم دخارج حجروي مايعاتو دازموتيک فشار په ساتلوکې ډيره ونډه لري نوله همدي کبله دخارج حجروي مايعاتو اندازه ښکته کيږي اودخارج حجروي چاپيريال څخه داخل حجروي چاپيريال ته دمايعاتو دحرکت سبب ګرځي چي دغه کاربه دخارج چاپيريال دمايعاتو دلا کميدو او غـونجـيدو سبب شي څـرنـګه چي په نـورمـال حالت کې د پوستــکـي اوايلا ستستي دي داوبو اوشحم په واسطه ساتل کيږي نو په کې به دخارج حجروي اوبو دکموالي له کبله دپوستکې ايلاستيستي خرابيږي اودناروغ پوستکې به دزاړه سړي دپوستکې په شان ګونځي پيداکړي په دغه صورت کې که چيري پوستکي ددوه ګوتو په واسطه کش شي نودبيرته خوريدو لپاره به يي څوثاني وخت په کاروي.داسهال په ٥ پيښو کې خصوصا که ناروغ زيات مالګين مايعات واخلي شيدي استعمال کړي دپوښتورګو وظايف خرابوي دپوستکي اوسږودلاري زياتي اوبه ضايع شوي وي اودماشوم اوچاپيريال دحرارت ددرجي زياتوالي چې زياته اندازه اوبه په خوله کې ضايع کيږي. دسيروم دسوديم اندازه په لترکي١٥٠ څخه لوړيږي په دغه ماشومانوکې دخارج حجروي مايعاتو ازموتيک فشارنسبتا لوړوي نوځکه اوبه دحجراتو څخه خارج حجروي مسافرته سرايت کوي چي دهمدي کبله په دپوستکي په ايلاستيکيت کې ډيرکموالي رانشي په دغه حالت کې ترڅوډاکتر ددوران او ګوردو وظايفوته متوجه نشي زياتره وخت يوشديد ډيهايدرشن ته دخفيف ديهايدرشن فکرکوي په دغه وخت کښي پوستکي لوند اودڅرمني اوخميري په شان شکل اختياروي دخارج حجروي مايع دحجم دکموالي له کبله دويني حجم کميږي نوځکه دناروغ نبض خفيف فشار ټيټ اواطراف يي يخيږي.دټيټ هايدروستاتيک فشارله کبله دګوردو په ګلو ميرولونو کې په سمه توګه فلتريشن صورت نشي نيولي چې دايوه بده نښه ده ځکه چې پښتورګي دوظيفي دکموالي په صورت کې ميتابوليک بي نظمي نشي اصلاح کولي نوځکه دادارارجريان دناروغي په معلومولو کې ډير ارزښت لري.داسهال دشديدو پيښو په ځاي کې کيداي شي دګوردو عدم کفايه تاسيس وکړي داسهال دناروغانو په غايطه موادوکې په زياته اندازه پتاشيم خارجيږي. که چيري اسهال دڅوورځوڅخه ډير اوږد شي نوپه وينه کې به دپتاشيم اندازه ډيره کمه او رامنځته کيږي چې دا کار په خوارځواکۍ اخته ماشوما نوکښي ډير پيښيږي . د په صورت کې ماشوم ته دګيډي پړسوب فلجي انسدادد عضلاتو د کموالي تغيرات پيداکيږي. څرنګه چې دکولموافرازات قلوي وي اوپه اسهال کې په زياته اندازه باي کاربونيټ خارجيږي. نوځکه معمولا تاسيس کوي په دغه صورت کې ترڅو قلويت په هرليترکې د ١٢ ملي مول څخه کښته شوي نه وي اعراض تاسيس نه کوي خوکله چي دويني قلويت د١٢ ملي مول څخه کښته شي نودناروغ تنفس سريع اوژورګرځي چي ورته وايي. اپيديمولوژي: اسهال دتوجه وړ ناروغي ده چې هرکال مخ په وده هيوادونوکې دزياتو مړينو اومعيوبيتونو سبب ګرځي ١٠،٥،١ په نړي کې هرکال دپنځه کالو څخه په کم عمره ماشومانو کې ددي ناروغۍ ١٠٠٠ ميليونه پيښي رامنځ ته کيږي. په اټکلي توګه ويلي شو چې هرماشوم په کال کې داسهال د٢-٨ حملي تيروي ددي ناروغۍ له کبله په نړي کې ٥-١٠ ميليونه ماشومان مړه کيږي، ٨٠ فيصده ماشومان چې عمري ددوه کالوڅخه کم وي يواځي په هند کې ددي ناروغۍ له کبله هرکال يونيم ميليون ماشومان مړه کيږي. ددي ناروغۍ حملات د٦-٩ مياشتني په عمرکې فوق العاده زيات دي داسهال ١٧ پيښي تطبيق په لمړنيو ورځوکې رامنځ ته کيږي، دروغو ماشومانو په نسبت په خوارځواکې اخته ماشومانو کې ددي ناروغۍ پيښي ٥٧ چنده زياتي وي مخ په وده هيوادونوکې داناروغي دبستر دناروغانو ٣٠ جوړوي خو په هند کې په اوړي اوباراني موسم کې ٧٥ فيصده ماشومان داسهال له کبله بسترکيږي. په معتدله سيموکې انتانات زياتره وخت دنس ناستي سبب ګرځي خوپه ګرموسيمو کې - دکال په ټولو فصلونو خصوصا نسبتا وچو اويخو مياشتوکې اوباکتريايي انتانات په ګرم اوباراني موسم کې زياتره وخت اسهال منځته راوړي.داسهال زياتره پيښي ٣-٥ ورځو زيات دوام نکوي خود ٥-١٥ فيصده پيښي ددوه اونيو زيات وخت لپاره اوږديږي چې په دغه وخت کې داسهال تداوي ډيره پيچلي اود اقتصاد له نظره ډيره درنه تماميږي دااسهال انتاني عوامل دخولي غايطي -له لاري انتقاليږي چې ککړوخواړو او اوبو دلاري ديوکس څخه بل کس ته انتقال اواسهال رامنځته کوي.٢-م م،٤٢-٤٤. لا ندي عوامل داسهال په منځته راتلوکې رول لري. ١-د بيکاره موادو غير صحي ځاي په ځاي کول. ٢- دفردي اوکورنۍ حفظ الصحي نه مراعاتول. ٣- غلط عادات. ٤- د غلطي لاري. ٥- خوارځواکې. ٦- دمعافيتي سيستم کموالۍ يانشتوالي. ٧- دمعدي دتيزابو داندازي ټيټوالي. ٨- دکولمو دحرکاتو کموالي. ٩- ارثي عوامل. ١٠- شري. ١١- انديميک سيمو ته سفر. ١٢- دمور دشيدو نشتوالي. ١٣- دموردتعليم دکچي ټيټوالي.٢-م م،٢٥-٢٧. دهايدريشن داسهال په ګډوډيوکې دټولو څخه بنسټيزه ګډوډي ډيهايدريشن دي. څرنګه چې داسهال په درملنه کي دډيهايدريشن اصلاح لمړني مقام لري نولازمه ده چي اسهال دتداوي څخه دواړاند په دغه ګډوډي باندي رڼا واچوو: دديهايدريشن دشدت تعينول اعراض اونښي خفيف ديهايدريشن متوسط ديهايدريشن شديد ديهايدريشن دوزن ضايع ٣-٥ فيصده ٤-٩ فيصده ١٠ فيصده څخه زيات دناروغ عمومي وضيعت شيدي رودونکي اوکم عمره ماشومان غټ اوکاهلان بيداره،نا رامه ماشوم تنده لري بيدارنا رام اوياليترجيک وي اودتماس سره مخرش وي ماشوم ليترجيک ياکوماکي وي اطراف يخ اوخوله کوي داطرافو خراب اوسيانوزسس موجودوي تنده لري بيداراونارامه وي تنده لري بيداروي اودوضعيت دتغيرسره ي فشار ښکته کيږي معمولا شعورلري خوله کوي يخ اوسيانوتيک وي دلاس اوپښو د ګوتوپوستکي ګونځي وي عضلي دردونه موجود وي. نبض نورمال وي چټک او خفيف وي چټک،خفيف اوبعضي وخت داندازي وړ نه وي تنفس نورمال وي تنفس ژوراوکيداشي چټک وي تنفس ژور اوچټک وي قدامي ليګنده نورمال وي ټيټه وي ليګنده ډيره ټيټه وي دويني سيتوليک فشار نورمال وي نورمال ياټيټ وي اودوضيعت دتغيرسره يي فشارټيټيږي فشارټيټ اوکيداي شي دتعين وړ نه وي دپوستکي ايلاسيستي پوستکي دشوکي وروسته ژر لمړني حالت ته خپريږي پوستکي يي په قراره خپل لمړني حالت ته خپريږي پوستکي ډيرزيات ورو خپل لمړني حالت ته خپريږي سترګي نورمال وي ښکته شوي وي ډيري ژوري اوښکته وي اوښکي موجودي وي اوښکي نه وي ياکمي اوښکي نه وي مخاطي غشا لمده وي وچه وي ډيره وچه وي ادرار نورمال وي مقداريي کم اوتياره وي ادرار نه وي د له نظره دديهايدريشن طبقه بندي الف- د : په دغه نوعه ديهايدريشن کي دويني سوديم نورمال وي ازوتونيک ديهايدرشن ددغه ديهايرشن د٧٠-٨٠فيصده جوړوي ب:-: كله چې داوبو په نسبت دالكترولايتونو ضايع زياته وي په دغه صورت كې دپلازما دسوديم اندازه په هر ليتر كې ١٣٠څخه ښکته کيږي چې دغه نوعه دهايدرشن ته هايپو تونيک دهايدرشن وايي چې د١٠-١٥ فيصده پيښو کې دغه نوعه دهايدرشن موجودوي . ج:- : دغه نوعه دهايدرشن هغه وخت رامنځته کيږي چې په اسهال کې دالکترولايتو په نسبت زياتي اوبه ضايع شوي وي دويني دسوديم اندازه په دغه نوعه دهايدريشن کې ١٥٠ څخه زياته وي . ٢-م م، ٤٥-٥٥. جدول په دي شکل سره ازوتونيک دهايدريشن هايپوتونيک دهايدريشن هايپرتونيک دهايدريشن دپوستکې رنګ خړ وي خړوي خړ وي حرارت ناروغ يخ وي ناروغ يخ ياګرم وي ناروغ يخ وي دپوستکې ضعيف وي بد نه وي ډيرضعيف وي جس پوستکې وچ وي ډبل وي لوندوي کباب شوي وي کمه لمده وي سترګي سترګي ننوتلي اونرمي وي ننوتلي وي ننوتلي اونرمي وي قدامي ليګنده ښکته وي ښکته شوي وي ښکته شوي وي حثيت اوشعور ناروغ وي ډيرمخرش وي ناروغ کوما کې وي نبض چټک وي متوسطه اندازه چټکه وي چټک وي دويني فشار ټيټ وي متوسطه اندازه ټي ډيرټيټ وي ٤-٥ داسهال اختلاطات ١- کانګي: داسهال په حالت کې کانګي دديهايدريشن انتان دکولمو تخريش دکولمو دوظيفوي بندش سيستيميک انتاناتو اودخولي دلاري دمايعاتو دسريع تطبيق له کبله پيداکيږي. ٢- دګيډي پړسوب: دغه اختلاط دهايپو کليميا او له کبله رامنځته کيږي. ٣- هايپو کليميا: دپتاشيم اندازه په هرليترکې ٣-٥ څخه کمه وي که چيري داسهال په جريان کې ضايع شوي پتاشيم دوباره معاوضه نشي دغه اختلاط رامنځته کيږي په دغه ناروغانوکې دګيډي پړسوب دکولمو فلجي انسداددعضلاتو ضعيفي دريفلکسونوضعيفوالي بي علاقه ګي دګوردي تخريب اودزړه بي نظمي رامنځته کيږي ٤- : دحاد اسهال په ترڅ کې جټکي دمختلفو عواملوله لکه تبه دسوديم داندازي زياتوالي اوکموالي،هايپو ګلسيميا دترومبوزاود داسيدوسس داصلاح لپاره دباي کاربونيټ دورکولو وروسته هايپوکليسيميا رامنځته کيداي شي. ٥- ميتابوليک اسيدوسس: په غايطه موادوکې دباي کاربونيت دزياتي ضايع له کبله ميتابوليک اسيدوسس پيداکيږي دټيټ فشار اوانسا جوته دويني د دکموالي له کبله لکتيک اسيدوسس اودغذاد کمي اخيستني له کبله کيتوسس رامنځته کيداي شي که چيري ناروغ دزړه بدوالي،کانګي،سردردي اودګيډي درد ولري ضعيف اسيدوسس ته فکر پکاردي خود شديد اسيدوس په صورت کې ناروغ ژور اوچټک تنفس کوي چې وروسته ناروغ او حالت ته ځي ددي امکان هم شته چې داسيدوسس له کبله په ناروغ کې دمحيطي رګو توسيع اوشاک رامنځته شي. ٦-تبه: تبه زياتره په هغه نس ناسته کې چي دسجلا له امله وي اوهمدروتاويروس په اسهال کې ليدل کيږي په عومومي توګه ويلي شوچې تبه هغه وخت رامنځته کيږي چې دکولمومخاطي غشادسببي عامل دحملي لاندي راشي خوکه چيري اسهال دکوم توکسين لکبله رامنځته شوي وي لکه کولرا په دغه صورت کې تبه موجوده نه وي کله تبه دديهاريشن سره يوځاي رامنځته کيږي اوکله چې ديهايدريشن اصلاح شي تبه له منځه ځي ٧-دنورمالي اندازي څخه زيات ديهايدريشن : کيدايشي چې په هغه ماشومانوکې چې زياته زياته اندازه مايعات اخلي اذيمارامنځته شي دسترګوپړسوب دزياتومايعاتوداخستلويوه ښه نښه ده دزياتومايعاتوداخستلوله کبله ناروغ ته دسږواذ يماهم پيداکيدايشي دغه اختلاطات زياتره وخت دوريدي مايعاتودتطبيق له کبله پيداکيږي ٨-هايپونتريميادويني دسوديم اندازه چي د١٣٠ملي مول في لترڅخه کمه وي: داسهال داسهال په ٤٥-٤٠فيصده دناروغانوپه په غايطه موادوکې په زياته اندازه سوديم خارجيږي چې دهمدي کبله هايپونتريمياته لاره برابريږي خودهايپونتيريميا په منځ ته راتلوکې داسهال په دوران کې درقيقومايعاتواويواځي اوبوچښنه ډيررول لري دغه ناروغان خوبجن حالت کې وي اوکله کله پري اختلاجات هم راځي په سوتغذي اخته ناروغانوکې دنس ناستي په صورت کې زياتره وخت هايپونتريمياتاسس کوي د په نسبت دهايپونتيريمک ديهايدرشن دکبله دمړينوکچه ډيره زياته ده. ٩- هايپرنتريميادويني دسوديم اندا.زه د١٥٠ملي مول څخه زيا ته وي: دمالګينومايعاتواو شيدواستعمال دګردي دوظايفو خرابوالي دپوستکې اوګوردودلاري داوبوزياته وتنه اودماشوم اوچاپيريال ذحرارت ددرجي زياتوالي ذغه اختلاطه لاره برابره وي دغه اختلاط زياتره وخت هغه ماشومانوکې چې عمري ديوکال خوصوصاًدشپژومياشتوڅخه کم وي ليدل کيږي په دغه ماشومانوکې دکانګو تبي اوخوړواومايعاتودنه خوړلوتاريخچه مثبت وي داسهال په دوران کې دزياتوقندي مايعاتوچښنه هم ددغه اختلاط سره مرسته کوي دديهايدريشن څخه پرته هايپرنتريماپه هغه نوزيژيدلوماشومانوکې ليدلي شوچې داسهال دودريدووروسته ورته هم په زياته پيمانه ورکول شوي وي. ١٠- داثناعشردمخاطي غشاتخريب اودلکتوزنه زغم: داسهال په ځيني ناروغانوکې داثناعشرمخاطي غشاتخريبيږي اوپه ماشوم کې دشيدودقندسره عدم تحمل پيداکيږي کله کله دغه نه زغم ډيرشديداوماشوم داسهال څخه څواوني وروسته هم دشيدودهضميدوتواناي دلاسه وکوي که چيري اسهال دکوم بل ميکانيزم له کبله رامنځ ته شوي وي نودلکتوزدعدم تحمل له کبله به داسهال ازموتيک ميکانيزم هم ورسره يوځاي شي .دغه اختلاط زياتره وخت په هغه ماشومانوکې ليدل کيږي چې دغوادشيدوپه واسطه تغذيه کيږي کوم ماشوم چې دلکتوزعدم تحمل پيداکړي اوشيدي ورکول کيږي لا ندي مشکلات به رامنځ ته کړي. الف- دغا يطه موادودحجم زياتوالي . ب :- ماشوم وزن نه اخلي اودديهايدريشن علايم سختيږي ج- هغه موادچې په بدن کې په کميدووي په غايطه موادوکې په زياته اندازه خارجيږي . ١١- دګلوکوزنه زغم: دغه اختلاط ډيرنادروي زياتره وخت دانتاني اسهال سره ځيني وخت نورعوامل لکه خوارځواکې يوځاي کيږي اوپه نتيجه کې دګلوکوزسؤجذب رامنځ ته کيږي دګلوکوزدسؤجذب په صورت کې د ورکول هم داسهال دزياتوالي سبب ګرځي . ١٢- دګردوعدم کفايه : دديهايدريشن اوشاک له کبله کله دګردوعدم کفايه رامنځته کيږي . ١٣- خوارځواکې: . په نس ناسته کې خوارځواکې دلا ندي دلا يلوله امله پيداکيږي. الف- دکلمودجذب خرابوالي له کبله په غايطه موادوکې لکه خارجيږي. ب- دانتان له کبله کتا بوليزم زياتيږي . ج- ځيني لکه - په تشوميتيازوکې خارجيږي . د- داسهال دناروغانواشتهاخرابه وي . ه- دغلطوعقايدوله کبله مورګاني داسهال په دوران کې اوهم داسهال څخه وروسته په ماشوم باندي دخوړومحدوديتونه . ١٤- : دغه اختلاط زياتره وخت په قبل الميعادماشومانوکې پيداکيږي . ١٥- ثانوي باکترياي انتانات: برانکونمونيما دمتوسط غوږالتهاب دبولي لارومنتن کيدل اودپوستکي انتانات هم داسهال په وخت کې رامنځته کيداي شي ١٦- هايپوګليسيميا. ١٧- مزمن اسهال. ١٨-د څخه لاندي دمايعاتوتجمع چي په وروستني ژوندکې ددماغي تاخرسبب ګرځي. ١٩- . ٢٠- د د اطراح سندروم . ٢١- توکسيک ميګاکولون. ٢٢- ديهايدريشن ٣-م م،١٤١-١٤٧. . دمايعاتوورکړه دوريدله لاري ټول هغه ناروغان چې شديدديهايدريشن ولري هغه ناروغان چې خفيف ديهايدريشن ولري هم په لاندي حالا توکې وريدي مايعاتوته اړه وي . ١- که دتغوط ددفعاتوتعداددومره زيات وي چې دخولي دلا ري مايعاتوپه واسطه دناروغ دديهايدريشن څخه مخنيوي نشي کيداي. ٢- دوامداره کانګي استفراق. ٣- کله چې ماشوم څښاک نکوي. ٤- دګلوکوزسوء جذب موجودوي ځکه چې پدي حالت کې ناروغ دګلوکزله کبله نشي استعمالولي. ٥- وړاندي هم ذکرشوه چي دشديدديهايدريشن ټول ناروغان دوريدي مايعاتودتطبيق پواسطه تداوي کيږي چې د ددرملني دپلان څخه استفاده پکي کيږي. که چيري ناروغ ته دوريددلاري مايعات ورکول کيداي شي ناروغ ته بايدژرترژره وريدي مايعات تطبيق شي خودسيروم دتطبيق دوخته پوري بايد ماشوم ته دخولي دلاري ورکولوته ادامه ورکړل شي په شديد دهايدريشن کې ناروغ ته دوريد دلاري سل ملي ليتره په کيلوګرام وزن دبدن محلول ورکووخوکه چيرې نه وي پرځاي نارمل سلاين هم استعمالولي شو. دمايعاتودورکولولاري عمر لومړي٣٠ملي ليتر په کيلوګرام وزن دبدن وروسته ٧٠ملي ليترپه کيلو ګرام وزن دبدن تي رودونکي١٢مياشتوڅخه کم يوساعت پنځه ساعتو غټ ماشومان ١٢مياشتوڅخه زيات نيم ساعت دوه نيم ساعتو که چيري دماشوم عمر ددولسومياشتوڅخه کم وي نودپورتنيومايعاتو څخه ٣٠فيصده ورته په يوساعت اوپاتې ٧٠فيصده مايعات ورته په پنځه ساعتوکې ورکول کيږي خوکه چيري دماشوم عمرددولسومياشتوڅخه کم يازيات وي نو٣٠فيصده مايعات ورته په نيم ساعت کې اوپاتي ٧٠فيصده مايعات ورته په دوه نيم ساعتوکې ورکول کيږي . که چېري دپورتني مايع دورکولوسره دماشوم نبض دحس وړ نه وي اوياډيرخفيف حس کيږي په دغه صورت کې ورته په همدغه اندازه نوموړي مايع دوباره ورکول کيږي ناروغ بايددهر١-٢ ساعته وروسته ارزيابي شي . که چيري دناروغ په دهايدريشن کې ښه والي نه راځي بايدچې مايعات په تيزي سره ورکړل شي . کله چې ناروغ دچښلوتوانائي پيداکړه نوډيرژربايدورته په تي رودونکوکې د٣-٤ ساعته اوپه غټوماشومانوکې د١-٢ ساعته وروسته دخولي دلاري په هرساعت کې ٥ ملي ليتر په کيلوګرام وزن دبدن د محلول ورکړل شي . په تې رودونکوکې شپږ ساعته اوپه غټوماشومانوکې دري ساعته وروسته بايدماشوم وکتل شي . که چيري ناروغ په ٣٠دقيقوکې دمايعاتودتطبيق ساحي ته نشي رسيدلاي نوآياناروغ ته تيرولاي شى ؟ که چيري ناروغ ته تيرولاي شى نوناروغ ته نوموړي تيوب دلاري دشپږوساعتوپوري هرساعت ٢٠ ملي ليتره په کيلوګرام وزن دبدن ورکړي چې په شپږوساعتوکې به ١٢٠ملي ليتر په کيلوګرام وزن دبدن مايعات ورکړل شي ناروغ دهر١-٢ ساعته وروسته بايدوکتل شي که چيري ناروغ دوام داره کانګي کوي اوياناروغ ته دګيډي پړسوب پيداشو نوپورتني مايع بايدورکړل شي . که چيري په ٣ساعته کې دناروغ په ديهايدريشن کې ښوالي رامنځته نشي نوناروغ دوريدي مايعاتودتطبيق ساحي ته بايدوليږدول شي . شپږساعته وروسته بياناروغ بايدوکتل شي اودتداوي مناسب پلان ورته وکتل شي خوکه چيري ناروغ ته نشي تيرولي نوبايدلاندي لارښوني عملي کړي. ١- که چيري ناروغ مايعات څښلي شي نوناروغ ته دخولي دلاري دمحلول ٢٠ملي ليتره په کيلوګيرام وزن دبدن هرساعت وروسته دشپږوساعتولپاره ورکوچې مجموعي مقداري ١٢٠ملي ليترته رسيږي. ٢-ناروغ هر١-٢ساعت وروسته وګوري که چيري کانګي موجودوي مايعات ورو ورو ورکړي که چيري هايدريشن کې دري ساعته وروسته ښه والي رانغي نوماشوم دمايعاتودتطبيق ساحي ته ورسوي. ٣-که ناروغ چښاک هم نشي کولاي نوبايدچې ډيرژردوريدي مايعاتودتطبيق ساحي ته اوياد . لپاره مناسب ځاي ته واستولشي.٣. عمومي تدابير. ١- فردي اواجتماعي حفظ الصحه بايدمراعات شي ددي هدف دلاسته راوړلولپاره بايدمورګاني دخوړودتيارولواوخوراک په وخت کې لاسونه پريمينځي اواوبه بايددامکان ترحده جوش شي اوخواړه اواوبه بايددمچانوحشراتواوګردونوڅخه وژغورل شي دميوي اوسبزي پريمينځل داستعمال څخه وړاندي ضروري خبره ده. ٢- هغه ماشومان چې په صحي توګه تغذيه کيږي بايدمورته ي لارښوونه وشي چې دشيدوورکولوسامان په سمه توګه پاک وساتي. ٣- مورګاني بايدوهڅول شي چې خپلي دسيني شيدي ماشوم ته ورکړي . ٤- دنس ناستي په دوران کې بايددتغذي ددفعاتوشميرزيات شي ترڅودخوارځواکي مخه ونيول شي. ٥- عواموته بايدصحي تعليمات ورکول شي. ٦- دنس ناستي په وخت کې بايدماشوم ته په کافي اندازه مايعات ورکړل شي . ٧- مورګانوته بايدپه کورکې داو ار اس دجوړولولياري وروښودل شي. ٨- دنس ناستي په هره پيښه کې بايدانتي بيوتيک استعمال نشي. ٩- موربايدوپوهول شي چې دضرورت په وخت کې دناروغي ددرملني په هکله دډاکترلارښووني ترلاسه کړي. ١٠-په معياري توګه بايددښارونوپه شان په اطرافوکې هم دوريدي مايعاتوتطبيق عموميت پيداکړي ٤ اخځليکونه: ١-اسحاق زي ،صميم .٢٠٠٥م.داسهال لاملونه .دکابل طب پوهنتون. ٢-چارديوال ،همايون .١٣٨٤ه ش.دکوچنيانواسهال.دافغانستان دودي کلتوري ټولنه جرمني. ٣- .جبارخيل ،عبدالناصر.١٩٩٦هـ ش . ديهايدريشن.دانش مطبعه .کابل . ٤- .--- لــــــــــــــوړو زده کـــــــــــــــــړو و زا رت نــــــــــــنــــــګرهــــارپـــښـــــوهنتـــــــــــون ښــــــــــوونــــي اوروزنــــــي پوهنـــــــځي کــــيميااوبــــيــــالـــــــــوژي څــانــــــګـــه ترتيب کوونکي : محمدعابد عزيزي لارښـــوداســــتاد: پوهنمل محمدناصرهمدرد کال : ١٣٩٠ل ل لړليک شماره سرليک مخ ١ - داسهال تعريف..١ ٢ - داسهال ډولونه ..١ ٣ - دکولمودمخاطي غشاوظيفوي هستولوژي ٤- داسهال لاملونه ..٣ ٥- داسهال انتاني لاملونه ٤ ٦- داسهال غيرانتاني لاملونه .. ٧ ٧- داسهال له امله په بدن کې فزيولوژيک بدلونونه ٨ ٨- اپيديمولوژي .. ٩- هغه عوامل چې داسهال په منځته راتلوکې رول لري .. ١٢ ١٠- ديهايدريشن ........................................................١٣ ١١- دله نظره دديهايدريشن طبقه بندي .....................١٤ ١٢- داسهال اختلا طات..................................................١٥ ١٣- دمايعاتوورکړه دوريدله لاري......................................١٩ ١٤- عمومي تدابير..........................................................٢٢. ١٥- اخځليکونه................................................................٢٣