حیاتي کیمیا
تعریف هغه علم دی کوم چی د کاربن د مرکباتو او په یو ژوندی موجود کې د هغی د ترکیباتو څخه بحث کوي. یا هغه علم دی کوم چی د یو ژوندی موجود د بدن د کیمیاوي جوړښت او د یو ژوندی موجود په انساجو کې د کیمیاوی موادو د انقلاب څخه بحث کوي. تاریخچه حیاتی کیمیا د نن څخه تقریبا کاله وړاندی رامنځ ته شویده. او د بیولوژی د علم یوه څانګه ده.لومړی عالم چی د یو ژوندی موجود په کیمیاوی ترکیب یی کار وکړو د په نوم یادیږی. دې عالم حیوانې او نباتی انساج تجزیه کړل.د حیاتی کیمیا څخه مخکی باید د عضوي کیمیا ځيني برخی وڅیړل شي وظیفوي ګروپونه : د یو اتوم یا اتومونو یو ګروپ چي یو کیمیاوي مرکب ته یو ځانګړئ شکل ورکړي د وظیفوي ګروپ څخه عبارت دی لکه : ، د هایدروکسل وظیفوي ګروپ وظیفوي ګروپ د تیزابو ، -- د ایترو وظیفوي ګروپ په مجموع کی هم د وظیفوي ګروپونو څخه عبارت دي چي دا عناصر د کیمیاوي مرکباتو فزیکی او کیمیاوي خواص تعینوي. ۲ الکول : که چیرته د هایدروکسل ګروپ د یو کاربن سره وصل وي نو د الکولو څخه عبارت دي او عمومی فرمول یی - الکول د دوه برخو څخه جوړ شوي دي یوه برخه یی او بله برخه یی د راډیکل څخه عبارت دی او الکول په دری ډوله دي. الف- اولی الکول : هغه الکول دي چی د ګروپ لرونکی کاربن یی د یو کاربن سره وصل وي لکه : ب دوهمی الکول : هغه الکول دي چی د ګروپ لرونکی کاربن یی د دوه کاربنونو سره وصل وي لکه - ج دریمی الکول : هغه الکول دي چی د ګروپ لرونکی کاربن یی د دریو کاربنونو سره وصل وي لکه - ۳ ایستر : د مشبوع هایدروکاربنونو د مشتقاتو څخه دي چي عمومی فرمول یی - - دی او دوه ډولونه لري. متناظر ایتر او غیر متناظر ایتر الف - متناظر ایتر : هغه ایتر دي د دواړو خواو ته یو ډول د الکایل ګروپونه وصل وي. ب- غیر متناظر ایتر :هغه ایتر دی چي د دواړو خواو ته مختلف د الکایل ګروپونه وصل وي. نو بیا په نوم ایښودنه کی اول د چپ خوا د راډیکل نوم او بیا وروسته د ښی خوا د راډیکل نوم اخلو.لکه : د ایتر استحصال : که چیرته د دوه مالیکوله الکولو څخه یو مالیکول اوبه وویستل شي نو ایتر لاس ته راځي. لکه : - - - ۴ الدیهاید : که چیرته د کاربونیل د ګروپ کاربن د یو هایدروجن او یو کاربن یا یو راډیکل سره وصل وي الدیهاید بلل کیږي. لکه : ۵ - کیتون : که چیرته د کاربونیل د ګروپ کاربن د دوو کاربنونو سره وصل وي نو د کیتون څخه عبارت دی. لکه : ۶ کاربوکسلیک اسید : که چیرته د هایدروکسل ګروپ او د کاربونیل ګروپ په یو کاربن باندی وصل وي د کاربوکسلیک اسید څخه عبارت دی. څرنګه چي د نوم څخه یی معلومیږي چی د کاربونیل ګروپ او د هایدروکسل ګروپ څخه اخیستل شوي دی چي په مجموع کې د کاریوکسلیک اسید جوړوي. او عمومي فرمول یی په لاندی ډول دی : ۷ ایستر :که چیرته کاربوکسلیک اسید د الکولو سره تعامل وکړي او یو مالیکول اوبه د لاسه ورکړي نو ایستر په لاس په لاس راځي. لکه : - څرنګه چی او په عین ګروپ کی قرار لري نو سلفر هم د اکسیجن په څیر ورته مرکبات جوړوي. خو د یو مرکب په سر کی به یی د کلمه ذکر کیږي. لکه : - - -- -- ۸ ریډیکشن : که چیرته په یو کیمیاوي مرکب باندی هایدروجن نصب شي او اکسیجن تری لیري شي ارجاع بلل کیږي. که چیرته تیزاب ارجاع شي نو الدیهاید لاس ته راځي او که الدیهاید ارجاع شي نو الکول لاس ته راځي لکه : ۹ اسیتایل او هیمی اسیتایل : که چیرته الدیهاید او الکول سره تعامل وکړي هیمی استایل لاس ته راځي او که چیرته هیمی استایل او الکول سره تعامل وکړئ استایل او یو مالیکول اوبه لاس ته راځي. - ۱۰ اسید انهایدراید : که چیرته دوه مالیکوله کاربوکسلیک اسید پخپل سره تعامل وکړي او یو مالیکول اوبه د لاسه ورکړي نو اسید انهایدراید لاس ته راځي. لکه : ۱۱ امایدز : که چیرته تیزاب د امونیا سره تعامل وکړي او ورڅخه یو مالیکول اوبه ویستل شي نو امایدونه لاس ته راځي. لکه : ۱۲ امینونه : د امونیا څخه مشتق دي. که چیرته د امونیا یو هایدروجن د الکایل په ګروپ باندی عوض شي نو لاس ته راځي. لکه : که چیرته د امونیا دوه هایدروجنونه د الکایل په ګروپ باندی عوض شي نو لاس ته راځي. لکه : که چیرته د امونیا دري هایدروجنونه د الکایل په ګروپ باندی عوض شي نو لاس ته راځي. لکه : ۱۳ امینو اسیدونه : که چیرته د تیزابو ګروپ یوه امونیا ولري نو د امینو اسید څخه عبارت دی. لکه : که چیرته امین د الفا په کاربن باندی وصل وي نو ورته الفا امینواسید وایی. لکه : چي دغه امینواسیدونه په حیوانی پروټینونو کی زیات پیداکیږي. که چیرته د امین ګروپ په کاربن باندی نصب وي نو ورته بیتا امینواسید وایی. لکه : دغه امینو اسیدونه په حیوانی پروټینونو کی وجود نلري یواځی د بکتریا خارجی قشر ورڅخه جوړشوي. الفا کاربن :هغه کاربن دی چی په یو مرکب کې اول ځاي ولري او وظیفوي ګروپ پری نصب وي. ۱۴ پیپتایډی اړیکه : د امینو اسیدونو د امین ګروپ د بل امینو اسید د د ګروپ سره تعامل کوي او یو مالیکول اوبه د لاسه ورکوي کومه اړیکه چي دلته منځ ته راځي د څخه عبارت ده. لکه : ۱۵ هایدروجنی اړیکه : که چیرته یو شمیر مالیکولونه یوه جوړه غیرجوړه شوي الکترونونه ولري او په یو بل مالیکول کې هایدروجن چي الکترونونه ونه لري دغه غیر جوړه شوي الکترونونه ځان ته راجذب کړي نو دلته یو اړیکه د او بل مالیکول ترمنځ جوړيږي چی دا اړیکه د هایدروجني اړیکی په نوم یاديږي. لکه : کاربو هایدریتونه یا قندونه په طبیعت کې ډیر داسې مواد شته چي د او څخه جوړشوي وي. چي دغه ډول مواد د قندونو په نوم یادیږي. قندونه په عمومی ډول په اوبو کې منحل دي خو په عضوي محلول کې غیر منحل دي. خو په طبیعت کې یو شمیر مغلق مرکبونه شته چي په اوبو کې هم غیر منحل دي. د خوند له مخی قندنونه خواږه دي خو یو شمیر مغلق قندونه پیکه خوند لري. قندونه د کیمیاوي جوړښت له مخی ډولونه - : په طبیعت کې د ټولو نه د کم مالیکولی وزن لرونکی قند دی چی د دری کاربنه قند څخه عبارت دی. یعنی په طبیعت کې یو کاربنه او دوه کاربنه قند وجود نه لري. د دری کاربنه قندونو نموني عبارت دي له : چی دغه دواړه قندونه د حجری په سایتوپلازم کې د ګلوکوز د استقلاب منحل کیدل څخه د د عملیي د لاری جوړيږي چی وروسته دغه دواړه قندونه سره تعامل کوي او فرکتور جوړوي. فرکتوز : د ځینی انزایمونو په واسطه په ګلوکوز بدلیږي. چی ګلوکوز بیا د نشایستی په ډول په حیوانی او نباتی انساجو کې ذخیره کیږي او حیوانات او نباتات ورڅخه انرژی اخلئ. قندونه د څخه جوړشويدي. د قندونو په ترکیب کې د او نسبت : دی یعنی که اکسجن وي نو هایدروجن به وي. قندونه د مشرح فرمول له مخي ځنځیري شکل لري. هر قند د یو څخه زیات د ګروپونه لري. هر قند د الدیهاید یا کیتون وظیفوي ګروپ لري. په یو قند کې هر کاربن پرته له فعال کاربن څخه یو یو د ګروپ لري. دا فعال کاربن هغه دی چي وظیفوي ګروپ پري نصب دی. قندونه د الدیهاید او کیتون د وظیفوي ګروپونو د لرلو له مخی په دوه ډوله دي. : هغه قندونه دي چی د الدیهاید ګروپ ولري. : هغه قندونه دي چی د کیتون ګروپ ولري. د قندونو نوم ایښودنه - د الدیهایدی قندونو نوم ایښودنه : دا چی د ټولو څخه ساده قندونه دری کاربنه قندونه دي نو نومونه یی په لاندی ډول دي. - د کیتونی قندونو نوم ایښودنه : ددې لپاره لاندی ډول نومونه راځي. په طبیعت کې کاربنه قندونه وجود نه لري. او کاربنه قندونه د نباتاتو په حجراتو کې د نورو قندونو د میتابولیزم څخه رامنځ ته کیږي. یعنی د کاربنه قندونه شته او نور نه. د قندونو نوري فعالیت که چیرته د لمر وړانګی د یو مرکب د هستی څخه تیری کړو. نو هغه وړانګی چه د هستی څخه تیریږي د وړانګو په نوم یادیږي. او هغه وړانګی چی نه تیریږي د وړانګو په نوم یادیږي. پس که چیرته قندونه د نور د وړانګو په مقابل کې کیږدو نو هغه وړانګی چی ښی خوا ته کږي شی نو دغه قند د په نوم يادیږي. او که برعکس چپ خوا ته کږي شي نو دغه قند د په نوم یادیږي. یا د ښی خوا لپاره استعمالیږي او برعکس هغه ګلوکوز دی چی وړانګي یی چپ خوا ته کږي شي. نوټ : یو قند ولی د لمر وړانګو ته د نوري فعالیت لپاره ږدو؟ ځکه دغه عملیه یا فعالیت مونږ ته د قند ډول او غلظت څرګندوي. لکه : که ګلوکوز د لمر وړانګو ته کیږدو نو وړانګی د په اندازه ښی خوا ته کږوي. او که فرکتوز د لمر وړانګو ته کیږدو نو د لمر وړانګی د په اندازه چپ خوا ته کږيږي. په اصل کې د نور د وړانګو ښی یا چپ لور ته کږولو ته وایی. چي په کیمیا ورته وایی یعنی کږیدل. غیر متناظر کاربن : هغه کاربن ته ویل کیږي چي د څلورو مختلفو ګروپونو سره وصل شوي وي. لکه په ګلوکوز کې غیر متناظر کاربنونه وجود لري او ګلسیرو الدیهاید کې غیر متناظر کاربن وجود لري. لکه : برعکس متناظر کاربن هغه دی چی د عین ګروپونو سره وصل وي. لکه : میتان په طبیعت کې ډیر قندونه شته چی د وروستی دوهم کاربن له مخی طبقه بندی کیږي. کچیرته د فعال کاربن څخه نمره وهل شروع کړو که په کاربن باندی د ګروپ ښی خوا ته راشی دغه ډول قندونو ته - وایی. برعکس که چپ خوا ته وي نو دا ډول قندونو ته - وایی. لکه : دغه ډول تقسیمات د میتابولیزم له مخی ډیر د اهمیت وړ دي. ځکه چی - د حیواناتو او انسانانو لپاره د استفادی وړ دي. او د هضم لپاره یی په ځان کې انزایمونه لري. خو - یواځی د بکتریاوو په واسطه تولیدیږي کوم چی حیوانات او نباتات ترې استفاده نشی کولاي. د ساده قندونو فرمول د لمړي ځل لپاره د یو جرمنی عالم . له خوا ولیکل شوي.چی یو د ګروپ یی ورکړي وؤ. چی دا یو ګلوکوز وؤ. څرنګه چی د ساده قندونو دغه ډول فرمولونه د ګلوکوز د انواعو خصوصیات په ښه ډول نشی ښودلائ. نو یو بل جرمنی عالم د په نوم ساده قندونو ته دا ډول شکل ورکړو. چی ګلوکوز په اوبو کې منحل کړ او د لمر وړانګو ته یی کیښود له نیم ساعت وروسته د لمر وړانګی د درجو په اندازه کږي شوي یعنی په کیمیا کی د لمر د وړانګو کږیدلو ته وایی. نو ثابته کړه چی د نور د وړانګو کږیدل نه یواځی په - کې بلکی د قندونو په محلولونو کې هم رامنځ ته کیږي. یعنی قند چی په هر شکل وجود لري نو یی ثابت پاتی کیږي. همدارنګه وویل چی قندونه د او ......... کاربن او کاربن سره تعامل کوي. چی د یو مالیکول په خارجولو سره دوه ډوله نور قندونه د او په نامه رامنځ ته کوي. کچیرته په یو قند کې د ګروپ په اول کاربن باندی ښی خوا ته واقع وي. نو د الفا ګلوکوز په نوم یادیږي. کچیرته د ګروپ په اول کاربن باندی چپ خواته وجود ولري نو د بیتا ګلوکوز په نوم یادیږي. الفا ګلوکوز : د حیواناتو او نباتاتو یا هغه حیواناتو چی ساده معده ولري د هضم وړ دی. بیتا ګلوکوز : د هغه حیواناتو لپاره چی مرکبی معدي ولري او د ګلوکوز د هضم لپاره پخپلو شکمو یا کې انزایمونه ولري د هضم وړ دی. په نړۍ کې د په اندازه د ګلوکوز قندونه وجود لري. د ګلوکوز د تعامل معادله داده چی او کاربن سره تعامل کوي. او او په نامه قندونه جوړوي. نو دا چی د او قندونو د لیکلو لپاره ډیر وخت او ډیر ځای ته ضرورت دی.نو د په نامه یو عالم ددوی لپاره حلقوی فرمولونه جوړ کړل چی په لاندی ډول دي. - یو شپږ ضلعی رسموؤ. - کچیرته د ګروپ په اول کاربن باندی ښی خوا ته واقع وي نو د ګروپ لاندی لیکل کیږی. او کچیرته د ګروپ په اول کاربن باندی چپ خواته وي نو په حلقوی فرمول کې پورته لیکل کیږي. لکه د قند کې : ساده قندونه په طبیعت کې ډیر قندونه شتون لری چی ټول کاربنه دي. ددغه کاربنه قندونو د جملی نه قندونه زمونږ په ژوند کې د انرژی او نورو محصولاتو د تولید لپاره مهم دي. چی عبارت دي له : ورته ځکه استعمالیږي چی په کاربن باندی د ګروپ ښی خوا ته وصل وي. کاربنه قندونه : د پنځه کاربنه قندونو د جملی نه د قند ډیر مشهور دی او نور کاربنه قندونه عبارت دي له : - - - - کاربنه قندونه : د کاربنه قندونو د جملی نه قندونه ډیر مهم دي. چی عبارت دي له : - - کاربنه قندونه : په طبیعت کې صرف قندونه وجود لري. چی عبارت دي له : د ساده قندونو تعاملات د قندونه پخپل منځ کې سره تعامل کوي او ګلوکوزسایډی اړیکه رامنځ ته کوي. یعنی مختلف ساده قندونه د ګلوکوزسایډی اړیکی په واسطه سره یو ځای کیږي تعامل کوي او مختلف مغلق قندونه جوړوي. الف : د بل سره تعامل کوي د اول او څلورم کاربن تر منځ د یو مالیکول اوبو په لیری کیدلو سره ګلوکوزسایډی اړیکه رامنځ ته کوي او مرکب قند لاس ته راځي. ب : که چیرته د یو قند کاربن د ګروپ سره په باندی تعویض شي نو لاس ته راغلی قند د په نوم سره یادیږي. چی یو ښه مثال یی د قند دی. که چیرته د قند دویم کاربن د ګروپ د په واسطه تعویض شي نو لاس ته راغلی قند د په نوم یادیږي. چي دغه قند د کروموزوم ، جنین ، پروټینونو او انزایمونو په تولید کې مهم رول لري. -که چیرته د یو قند د د امین د ګروپ سره تعویض شی نو لاس ته راغلی قند د په نوم يادیږي. هغه قندونو ته ویل کیږی چی د - پوری د ساده قندونو څخه جوړ شوی وي. چی په دوه ډوله دی. - - : هغه مرکب قندونو ته ویل کیږی چی د یو ډول ساده قندونو د یوځای کیدلو څخه رامنځ ته کیږي. لکه : او د نشایستی ساختمانی واحد چی نشایسته یو پولی سکراید دی. د سلولوز ساختمانی واحد دی. : هغه مرکبو قندونو ته ویل کیږی چی د - پوری د مختلفو ساده قندونو د یوځای کیدلو څخه رامنځ ته کیږي. لکه : او یو څو مهم مرکب قندونه - : د په نوم د یوډول نشایستی ساختمانی واحد دی. چی د دوه مالیکوله څخه د - په واسطه رامنځ ته شوي دی. فرمول یی په لاندی ډول دی. : د په نوم د یو ډول نشایسی ساختمانی واحد دی البته حیوانی نشایستی چی د په نوم یادیږي. چی دغه قند د دوه مالیکوله څخه د په - په واسطه رامنځ ته شوي وي. - : هغه مرکب قند دی چی د دوه مالیکوله څخه د په واسطه تشکیل شوي دی. : د شیدو د قند په نوم هم یادیږي کوم چی د ماشومانو د تغذیی لپاره ډیرمهم دی. دا قند په بدن کې د جذب ګړندی کوي او هم جوړوي.چی دغه د هاضمی جهاز راښکته کوي او هم د میکروبونو د ودی مخنیوي کوي. د یو مالیکول او مالیکول څخه د - - په واسطه لاس ته راځي. : دغه مرکب قند د یو مالیکول څخه د - په واسطه لاس ته راځي. مغلق قندونه هغه قندونه دي چی د زیاتو ساده قندونو د یوځای کیدلو په نتیجه کې رامنځ ته کیږي. هغه ساده قندونه چی په مغلقو قندونو کې د په واسطه مغلق قندونه رامنځ ته کوي د - پوری دي. هغه پولی سکرایدونه چی د په واسطه رامنځ ته کیږي عبارت دي له نشایستی او ګلایکوجن څخه. او هغه پولی سکرایدونه چی د په واسطه رامنځ ته کیږي عبارت دي له سلولوز او همی سلولوز څخه عبارت دی. پولی سکرایدونه په دوه ډوله دي: : هغه مغلق قندونه دي چی د یو ډول ساده قندونو د یوځای کیدلو په نتیجه کې رامنځ ته کیږي. دغه ډول قندونه په نباتاتو کې زیات او په حیواناتو کې کم پیدا کیږي. : هغه مغلق قندونه دي چی د مختلفو ساده قندونو د یوځای کیدلو په نتیجه کې رامنځ ته کیږي. لکه : ، ، : د حیواناتو په وینه کې پیدا کیږي او د وینی د لخته کیدلو مانع ګرځي. : دغه قند په حجراتو کې د په واسطه تولیدیږي. که چیرته په حجراتو کې دغه قند کم شی حجرات سستیږي او د خون ریزی باعث کیږي. : دا ډول قندونه د هډوکو او کرپندوکو د انساجو د جوړولو وظیفه په غاړه لري. یو څو مهم پولی سکرایدونه څو قیمته قندونه هغه ساده قندونه چی مغلق قندونه ورڅخه جوړیږي عبارت دي له : مغلق قندونه د ساده څخه د - - - - - - ګلوکوزسایډی اړیکی په واسطه رامنځ ته کیږي. : نشایسته په طبیعت کې پیدا کیږي چی د حیواناتو او نباتاتو لپاره د انرژی منبع ده. او په دوه ډوله ده : - : یوه نباتی نشایسته ده چی ساختمانی واحد یی مالتوز دی او د - ګلوکوزسایډی اړیکی په واسطه رامنځ ته کیږي. دا قند ----- په دا سې شکل یو زنځیر جوړوي. او ساختمانی فرمول یی په لاندی ډول دی. - : دا ډول نشایسته په نباتاتو کې زیاته او په حیواناتو کې په کمه اندازه پیدا کیږي.او د - او - ګلوکوزسایډی اړیکی په واسطه رامنځ ته کیږي. او تقریبا د - پوری د ګلوکوز مالیکولونه لري. د قندونو مشتقات هغه مرکبات دي چی د قندونو د اکسیدیشن او ریډیکشن څخه په انساجو کې جوړیږي عبارت دي له : - هغه قندونه چی د په نتیجه کې رامنځ ته شوي وي. - که چیرته د ګلوکوز اول کاربن شی نو لاس ته راځي. تیزاب دي چی په طبابت کې د عملیاتو لپاره استفاده کیږي. که چیرته د ګلوکوز کاربن شی نو لاس ته راځي. که چیرته د ګلوکوز او کاربن شی نو لاس ته راځي د ریډیکشن په نتیجه کې رامنځ ته شوي قندونه : د قندونو څخه د ارجاع په نتیجه کې او لاس ته راځي. چی ددې دواړو څخه په طبابت کې استفاده کیږي. - که چیرته د ګلوکوز اول کاربن ارجاع شي نو لاس ته راځي. - هغه مرکب دی چی د ځیګر څخه انساجو ته د شحمیاتو د انتقال وظیفه لري. کچیرته په انساجو کې ورته اړتیا پیدا نشی بیا یی بیرته ځیګر ته انتقالوي. په بدن کې د په زیات والی سره د په نوم ناروغی منځ ته راوړي. سرچینې واحدالله ليکنې چې کار غواړي