روښانتیا په بودیزم کې
د روښانتیا د انګریزې اصطلاح د بېلابېلو بودايي اصطلاحاتو لویدیځه ژباړه ده، چې تر ټولو مهم یې بودي او ویموتي دي. د بودي د خلاصه شوي نوم معنا پوهه یا عقل دی یا له یوه بودا څخه راو ېښ شوی عقل. د بود لفظي ریښه د راوېښیدو معنا ورکوي، چې د هغه لغوي معنا له راوېښیدو سره نږدې ده. که څه هم د بودي اصطلاح په نورو هندي فلسفو او دودونو کې هم کارول کېږي، خو تر ټولو ډېر د بودایزم په برخه کې کارول شوې ده. بیا له بندونو او خنډونو څخه د ازادي یا رهايي په معنا ده. د روشنګري اصطلاح په لویدیځه نړۍ کې په ۱۹مه پیړۍ کې د الماني فیلسوف ماکس مولر د ژباړې له لارې مشهوره شوه. دغه اصطلاح د واقعیت یا حقیقت د تعالی د لویدیځ د عمومي بصیرت ضمني مفهوم ده. همداشان دا اصطلاح د ګڼو نورو بودايي اصطلاحګانو او مفاهیمو د ژباړې لپاره کارول کېږي، کوم چې د لومړي بصیرت د معنا کولو سانسکریټ، چینیايي، او جاپاني لپاره کارول کېږي؛ پوهنه ؛ د ځورونکو احساساتو او غوښتنو له منځه وړل ؛ او د عالي بودایت لاسته راوړل ، چې دا ټول د له خوا په نمونه یې ډول سره بیان شوي دي. دا تراوسه پورې نه ده مشخص شوې چې د بودا بیداري په دقیقه توګه څه شی له ځانه سره لري. ښایي دا کار د پوهې په ښکېلولو سره وکړای شي چې ازادي د ذهن او په ترکیب کېدو تر لاسه کړي او د هوس د را پورته کېدو او پای ته رسیدو په اړه پوهیدو لپاره کارول شوې وې. د بودیزم په مطالعه کې د او بصیرت تر منځ اړیکه یوه له اصلي ستونزو ګڼل کېږي، چې د بودايي تمرینونو له بنسټونو څخه یو ګڼل کېږي. په لویدیځه نړۍ کې، د معنوي روښانتیا مفهوم عاشقانه معنا ځان ته نیولې ده. دا مفهوم د ځان غوړیدنې او ځاني حقیقت او ځاني کذب په مترادفو کلیماتو باندې بدل شوی دی، چې د یوه اساسي جوهر په توګه په پام کې نیول شوی چې د ټولنیزو شرطونو تر پوښښ لاندې راغلی. د صرف علم بودي، چې په سانسکریټ کې ورته ویل کېږي، د بیداریدو، بشپړې پوهې، بشپړې پوهې یا عقل په معنا ده چې له امله یې یو سړی بودا یا جینا، اراهنت؛ فاتخ، بریالی کېږي، منور یا روڼ اندی فکر د یوه بودا یا . دا یوخلاصه شوی نوم دی، چې د له لفظي ریښې جوړ شوی او په سانسکریټ کې ورته راویښیدل، پوه کېدل، رابیداریدل، راپورته کېدل، وېښ اوسیدل، د هوشیاري تر لاسه کول له یوه استراحت وروسته، مشاهدې کولو، توجه، پاملرنې څخه جوړ شوی دی. دا د او ، په فعلونو پورې اړوند ده چې د خبریدو یا اګاه کېدو، درک، زده کړې، پوهیدو، راویښیدو یا سانسکریټي په معنا ده. د سانسکریټ د مؤنث نوم ، ده چې د پیش بیني، شهود، ادراک او لیدلوري په معنا ده. ژباړه رابرټ ایس. کوهن وايي چې د بودیزم په اړه زیاتره په انګریزې ژبه لیکل شوي کتابونه د روشنګري اصطلاح د د اصطلاح د ژباړلو لپاره کاروي. د ریښه، چې دواړه او بودا ترې مشتق شوي دي، د بیداریدو یاد هوښیاری د تر لاسه کولو معنا ورکوي. کوهن دا هم وايي چې د یوې روښنايي پایله نه ده، بلکې د عملي کولویو تګلوری یا درک ته رسیدل دي. د روښانتیا اصطلاح د پیښې له مخې ده، په داسې حال کې چې د بیداریدو اصطلاح بیا د یوه بهیر له مخې ده. د روشنګر له اصطلاح څخه د لویدیځ کاروونه مسیحې ریښې لري، لکه کالوین چې وايي: دا یوازې خدای ج دی چې زموږ ذهن د هغه د حقایقو په اړه پوهیدو لپاره روښانه کوي. د ۱۹مې پیړۍ په لومړیو کې د اصطلاح د ذکاوت په معنا ژباړل شوې وه، خو د روڼ اندي اصطلاح بیا د لومړي ځل لپاره په ۱۸۳۵ زکال کې د یوې فرانسوۍ مقالې په انګریزې ژباړه کې کارول شوې وه، په داسې حال کې چې د روشنګري د اصطلاح لومړی ځل ثبت شوې کارونه بیا د بنګال د اسیايي ټولنې ژورنال ۱۸۳۶ز، فبروري ته د اکسفورډ د انګریزې ډیکشنري له خوا ځانګړی شوی. په ۱۸۵۷ کال کې، د ورځپاڼې په یوه لنډه مقاله کې د بودا لپاره د روشنفکر اصطلاح وکاروله، چې بیا په دا بل کال کې د مکس مولر له خوا بیا چاپ شوه. له هغه وروسته، د همدې اصطلاح کارول له کاره ولویدل، خو له یوه الماني ورکشاپ وروسته د مکس مولر د یادښتونو په چاپیدو سره چې د مقاله کې یې په کې راوستې وه، بیا راښکاره شوه. دغه کتاب په ۱۹۶۹ کال کې الماني ژبې ته وژباړل شو، چې د اصطلاح یې کارولې وه. مکس مولر یو ذات ګرا کس و چې پر طبیعي دین باندې یې اعتقاد درلود او دین یې د انسانانو د ذاتي ظرفیت په توګه پیژانده. روشنګري داسې یوه وسیله وه چې د طبیعي دین حقایق یې تر لاسه کول، کوم چې له یوازې اسطورې پیژندنې څخه بېل ؤ. د ۱۸۷۰ زلسیزې په نیمايي کې، بودا ته د روڼ اندي خطاب کول ډېرعام شوي وو او د ۱۸۸۰ ز لسیزې په پای کې بیا د روڼ اندي او روښانتیا اصطلاحات په انګریزې ادبیاتو کې ډېر غالب وو. اړوند اصطلاحات بصیرت بودي د یوهانس برانخورسټ، ټیلمن ویټر او .. نورمن په وینا: بودي په لومړي سر کې مشخص نه شوه. .. نورمن وايي:دا اصلاً هېڅ نه ده مشخص چې د بودي ترلاسه کول یعنې څه؟ موږ پردې عادت شوي یو چې بودي روشنګري ته وژباړو، خو دا ډېره ګمراه کوونکې ده... دا تر اوسه پورې واضح نه ده چې بودا د څه شي په اړه راوېښ شوی و؟ یا هم دا چې په کومه ځانګړې نقطه کې د هغه بیداري را منځته شوې وه. د نورمن د خبرو له مخې، بودي ښايي په اصل کې په دې معنا وي چې د په تمرین سره پرې تر لاسه شوې وي. په لومړي سر کې ښايي یوازې ذکر شوي وي، چې ټیلمان ویټر هان دا پایله ترې اخلي چې په اصل کې په خپله د خوشحالۍ یا درد په ارامولو سره په څلورمه کې د ازادیدو په معنا وه نه د بشپړ عقل یا بصیرت تر لاسه کول. ګومبریچ هم دا استدلال کوي چې پر بصیرت باندې ټینګار کول وروستۍ پرمختیا ده. د تیراوادا په بودیزم کې، بودي بیا د روشنګري د څلورو پړاوونو عملي کول او پر یوه باندې اوښتو ته اشاره کوي. د تیراوادا په بودیزم کې، بودي له ستر بصیرت سره برابر ګڼل کېږي او د څلورو شریفو حقایقو تحقق بیا د رهايي ازادیدو لامل ګرځي. د نیاناتیلوکا له مخې، هغه څوک چې له چورت وهلو او بې هوښۍ څخه د ناپاکي په مټ را وېښیږي او څلور شریف حقایق درک کوي. له څلورو شریفو حقایقو سره د بودي دغه معادله د هندي مذهب په افکارو کې د رامنځته شوو پرمختګونو پروړاندې وروستی پرمختګ دی، چېرې چې ازادوونکی بصیرت د ازادۍ لپاره اساسي عنصر ګڼل کېده. د بودا د ازادیدو د بصیرت دغه څلور شریف حقایق بالاخره د ، د علیت د دولس ځلې ځنځیر له خوا لغوه شول او بیا وروسته د ، د خپل ځان خالي کېدو په مټ لغو شول. د په بودیزم کې، بودي له ، د بودا په طبیعت کې له بصیرت، او سره برابر راغلی دی. چې دا د مطلق او نسبي له دوه ګونې نه عملي کېدو سره مساوي دی. سرچينې او ياداښتونه