بیولوژيکي جګړه
بیولوژيکي جګړه چې د میکروبي جګړې په نامه هم پېژندل کېږي، د یوه جنګي عمل په توګه د انسانانو د وژلو، زیانمنولو او ناتوانه کولو په موخه د باکټریاوو، ویروسونو، حشراتو او فنجي په څېر بیولوژيکي زهر یا عفوني عوامل کارول دي. بیولوژيکي وسلې ژوندي موجودات یا د تکثیر په حال کې موجودات دي یعنې ویروسونه، چې په نړیوال ډول ژوندي نه ګڼل کېږي. د حشرهپېژندنې حشراتو جګړه د بیولوژيکي جګړې یو فرعي ډول دی. یرغلیزه بیولوژيکي جګړه د نړیوالو بشرپالو حقوقو، نړیوالو عرفي حقوقو او ګڼو نړیوالو معاهدو پر بنسټ ممنوع ده. په ځانګړي ډول د بیولوژيکي وسلو د ۱۹۷۲ کال کنوانسیون د بیولوژيکي وسلو پراختیا، تولید، پېرودل، لېږدول، زېرمه کول او کارول ممنوع کړي دي. له دې امله په وسلهوالو نښتو کې د بیولوژيکي عواملو کارول جنګي جنایت دی. د مخنیوي، خوندیتابه یا نورو سولهييزو موخو لپاره دفاعي بیولوژيکي څېړنې نه دي منع کړې. بیولوژيکي جګړه له هغو جګړو سره توپير لري چې د جمعي وژنې د وسلو نور ډولونه لکه اتومي جګړه، کیمیاوي جګړه او راډیولوژيکي جګړه په کې شاملېږي. دا ډول هېڅ یوه وسله هم غیر اتومي وسله نه ګڼل کېږي چې د چاودېدونکي، حرکي یا اور لګوونکي پتانشیل په دلیل کارول کېږي. بیولوژيکي وسلې ښايي پر دښمن د ستراتيژیک یا تکتیکي برلاسیتوب لپاره په بېلابېلو ډولونو وکارول شي. د ځینو کیمیاوي وسلو په څېر ښايي بیولوژيکي وسلې هم سیمې ته د ننوتو د مخنیوونکو وسلو په توګه ګټورې وي. دغه عوامل ښايي وژونکي وي یا نه وي او ښايي موخه یې یو فرد، د خلکو یوه ډله یا حتا ټول جمعیت وي. دغه وسلې ښايي د ملي دولتونو یا غیر ملي ډلو لهخوا وپېرل شي یا زېرمه شي. که یو ملي دولت په پټ ډول استفاده ترې وکړي، ښايي بیوترورېزم وبلل شي. عمومي کتنه بیولوژيکي برید ښايي ډېره ملکي مرګژوبله واړوي او په اقتصادي او ټولنیزو زېربناوو کې د سختې ګډوډۍ لامل شي. د پوځي استفادې لپاره د یوې تکتیکي وسلې په توګه د بیولوژيکي جګړې یوه لویه ستونزه دا ده چې د اغېز لپاره ډېرې ورځې نیسي او له دې امله ښايي مخالف ځواک په چټکۍ سره مهار نهکړای شي. ځینې بیولوژيکي عوامل چیچک، ذات الریه طاعون د ارېسول تنفسي قطراتو له لارې له یوه کس څخه بل کس ته د لېږدېدو وړتیا لري. دغه ځانګړنه یې ډېره په زړه پورې هم نه ده، ځکه ښايي عامل یا عوامل د دغه میکانېزم له لارې هغو کسانو ته هم ورشي چې باید ورنهشي. تر دې بده یې لا دا ده چې دغسې وسلې کېدای شي له هغو لابراتوارونو څخه لیک یا بهر شي چې په کې جوړې شوې دي، حتا که یې د استفادې لپاره اراده هم موجوده نه وي. د بېلګې په توګه کله چې یو څېړونکی پرې ککړ شي، تر دې وړاندې چې پوه شي پرې ککړ شوی، بېرون ته یې ورسره لېږدوي. په اېبولا د هغو څېړونکو د اخته کېدو او مړینې ګڼې پېښې ثبت شوې دي چې په لابراتوار کې یې کار پرې کاوه، هېڅ داسې شواهد نهشته چې وښيي د دوی کار د بیولوژيکي جګړې لپاره و، نو له دې څخه په ناڅاپي عفونت د اخته کېدو پتانشیل څرګندېږي، حتا د هغو دقیقو څېړونکو لپاره چې پر خطرونو یې هم پوره خبر دي. که څه هم ځینې ترهګر سازمانونه د بیولوژيکي جګړې مهارولو ته چندان پام نه کوي، خو کابو د ټولو هېوادونو د پوځي او ملکي جمعیت لپاره یوه لویه اندېښنه ده. تاریخچه لرغونې دوره او منځنۍ پېړۍ د بیولوژيکي جګړې د لومړنیو ډولونو تاریخ لرغونې دورې ته رسېږي. د بیولوژيکي وسلو د کارولو په اړه لومړنۍ مستنده پېښه په ۱۵۰۰ مخزېږد تر ۱۲۰۰ مخزېږد کلونو کې په هېټایټ متنونو کې ثبت شوې ده، ویل شوي چې په ټیولرمیا اخته کسان د دښمن سیمو ته ولېږل شول او د وبا د رامنځته کېدو لامل شول. اشوریانو د دښمن څاهګان د ارګوټ فنجي په واسطه زهري کړل، که څه هم پایلې یې نامعلومې وې. سیتیاني غشو ویشتونکو به خپل غشي او رومي سرتېرو به خپلې تورې په چټلیو او جسدونو ککړولې، بیا به ټپیان په ټيټانوس ناروغۍ اخته کېدل. په ۱۳۴۶ کال کې د مغولو د زرین پوځ د هغو جنګیالیو جسدونه چې د طاعون له امله مړه شوي وو، د محاصره شوي کریمیا ښار پر دېوالونو واچول شول. متخصصان په دې اړه د نظر اختلاف لري چې ایا دغه عملیات اروپا، نږدې ختیځ او شمالي افریقا ته د تاوون ناروغۍ د ورتلو لامل شول که نه چې کابو ۲۵ میلیونه اروپایان یې ووژل. بیولوژيکي عوامل تر شپاړسمې میلادي پېړۍ را وروسته د افریقا په ډېرو سیمو کې په پراخه کچه وکارول شول، ډېری وخت د زهرجنو غشو په څېر یا د جګړې په ډګر کې د پوډر د شیندلو او یا هم د دښمن د اسونو او خوراکي اوبو د زهري کولو په څېر وو. له ۱۷۶۳ څخه تر اوسه د برېتانیا پوځ د ۱۷۶۳ کال په جون میاشت کې د فورټ پیټ د محاصرې په جریان کې هڅه وکړه چې د ځايي امریکایانو پر خلاف له چیچک ناروغۍ څخه کار واخلي. دغه ناروغي له ۱۷۶۳ څخه تر ۱۷۶۴ کال پورې په اوهایو کې د سلو ځايي امریکایانو د وژل کېدو لامل شوه. دا څرګنده نه ده چې چیچک ناروغي د فورټ پيټ د پېښې پایله وه او که دا ویروس مخکې له مخکې په خلکو کې خپور و. د امریکا د انقلاب په جګړه کې جنرال جورج واشنګټن داسې خبر واورېد چې برېتانیوی جنرال ویلیم هاو غواړي هغه کسان له بوسټون څخه وباسي چې د چیچک ناروغۍ لپاره تلقیح شوي یعنې واکسین یې کړی تر څو نور امریکایان پرې اخته شي. واشنګټن د دې موضوع په اړه کنګرې ته راپور ورکړ خو ویې ویل چې په سختۍ سره اعتبار ورکولی شي. واشنګټن خپل سرتېري هم واکسین کړل او د روانې وبا اغېز یې کم کړ. ځینې تاریخپوهان په دې باور دي چې د برېتانیا سمندري وسلهوالو په ۱۷۸۹ کال کې د اسټرالیا په نیو سوټ وېلز کې له چیچک څخه کار اخیستی. ډاکتر سټ کاروس وايي: موږ یو داسې قوي تفصیلي کېس لرو چې ښيي چیچک ناروغي قصداً د کوم کس لهخوا د ځايي خلکو منځ ته راوړل شوې ده. په ۱۹۰۰ کال کې د میکروب تیورۍ او په باکټریاپوهنه کې پرمختګ په جګړه کې د بیولوژيکي عواملو د احتمالي استفادې په تخنیکونو کې د تجربو نوې کچه رامنځته کړه. د لومړۍ نړیوالې جګړې په جریان ۱۹۱۴-۱۹۱۸ کې د جرمني د سترواک دولت لهخوا د توري رنځ په بڼه بیولوژيکي ویجاړي وشوه چې بېلابېلې پایلې یې لرلې. په ۱۹۲۵ کال کې د جنیوا پروتوکول له کیمیاوي او بیولوژيکي وسلو څخه استفاده ممنوع کړه. سرچینې