ځانګړی نسبيت
په فزيک کې د ځانګړي نسبيت نظريه يا په لنډ ډول خاص نسبيت، د فضا او وخت تر منځ د اړيکې په پام کې نيولوسره يوه علمي نظريه ده. د البرت انشټاین اصلی ډول يا سلوک کې یاده شوې نظریه د لاندې دوو ادعاوو پر بنسټ ولاړه ده: د فزيک قوانين ثابت دي ورته يا يو شان دي په ټولو د سرچينې په ټولو چوکاټونو کې چې هغه بې له سرعت نه د سرچينې چوکاټونه دي. په خلا کې د نور چټکتیا د نور د سرچينې يا رعايتوونکي د حرکت په پام کې نيولو نه پرته، د ټولو رعايتوونکو لپاره يو ډول دی. اصل او اهميت خاص نسبيت، په اصل کې د البرت انشټاین په واسطه د ۱۹۰۵ ز کال د سپتمبر په ۲۶ مه د نوموړيد متحرکو جسمونو په برېښنايي محرکو قوو باندې ترعنوان لاندې مقاله خپره شوه. د مکسول د برېښنايي جاذبې قوې معادلې سره د نيوټن د ميخانيک بې نظیروالی او په تجربوي ډول د مايکلسن مورلي - بې ارزښته يا باطله پایله او د پایلې په توګه په لاس راغلو ورته تجربو ته اشاره وکړه، چې په تاريخي ډول ايتر شتون نه درلود. دې د انشټاین د خاص نسبيت ته وده ورکړه، چې ميخانيکونه سموي، تر څو د ټولو حرکتونو په ګډون په ځانګړي ډول هغه حالتونه اداره کړي چې په يوه سرعت کې هغه نور ته نږدې وي، چې د نسبيتي چټکيا په توګه پېژندل کېږي. خاص نسبيت نن ورځ ثبوت شوی دی، چې په هر سرعت کې، چې جاذبي او کوانټم د انرژي اساسي واحد کميت اغېزې بې ارزښته وي؛ د حرکت يوه تر ټولو دقيقه نمونه وي. ان په همدې ډول، د نيوټن نمونه يا موډل تر اوسه په ټيټو چکتیاوو يا سرعتونو کې د نور د سرعت اړوند د يوه ساده او دقيق اټکل په توګه د کارېدنې وړ دی. د بېلګې په ډول: هره ورځ پر ځمکه باندې حرکتونه. خاص نسبيت، د عواقبو پراخې ساحې لرې چې په تجربوي ډول تاييد شوې دي. په دې کې د همزماني نسبيت، د وزن انقباض، د وخت پړسوب ، د نسبيتي شتاب د جمعې فرمول، د نسبيتي تسلسل اغېزه ، نسبيتي کتله، د سرعت يو طبيعي حد، د کتلې او انرژي برابري، د سببيت چټکتیا او د توماس د لوري يا مسير تغيير شاملېږي. دې د بېلګې په ډول: د يوه مطلق طبيعي وخت معمول نظريه، په هغه وخت سره معاوضه کړې ده، چې د سرچينې په چوکاټ او درې بعدي حالت پورې تړلی دی. د دوو پېښو تر منځ د يوه ثابت وخت په پرتله، د فضايي وخت يو ثابته واټن يا ځنډ شته. د فزيک له نورو قوانينو سره په ترکيب، د خاص نسبيت دوه فرضيې يا ادعاوې د کتلې او انرژي معادله اټکلوي، لکه څرنګه چې د کتلې او انرژي په فرموله کې تشرېح شول، چې په يوه خلا کې د نور سرعت دی. دا تشرېح کوي چې، د برېښنا او د جاذبې قوې څرنګه سره تړلې دي. د خاص نسبيت يوه مهمه بڼه، د ګاليلا د بڼې تغيیراتو او د نيوټن د ميخانيک له لورينز د بڼې بدلونونو سره معاوضه ده. وخت او فضا له يو بل نه په بېل ډول نه شي تعريف کېدلی لکه څرنګه چې مخکې د داسې حالت فکر کېده. په بله وینا: وخت او فضا په يوه مفرده رشته يا لړۍ کې چې د په توګه پېژندل کېږي، يو له بل سره ګنډل شوي دي. هغه پېښې چې په ورته وخت کې د يوه رعايتوونکي لپاره رامنځته کېږي، کولی شي په بېلابېلو وختونو کې د نورو لپاره هم رامنځته شي. تر هغه چې انشټاين عمومي نسبيت رامنځته کړ، چې يو مايل يې معرفي کاوه ، تر څو د جاذبې قوه ترکيب کړي، د خاص نسبيت عبارت، لا نه کارېده. ځينې وختونه يې محدود شوی نسبيت، خاص يعنې په حقيقت کې خاص حالت ژباړه کېده. په خاص نسبيت کې د انشټاين يو څه کار د هنډريک لورينز او هنري پوينکير په واسطه د لومړنيو کارونو پر بنسټ و. یاده شوې نظريه، په اړين ډول په ۱۹۰۷ ز کال کې بشپړه شوه. نوموړې نظريه ځکه خاص ده، چې يوازې په خاص حالت کې عملي کېږي، چې په کې هموار وي او هغه د انحنا ده چې د انرژي د حرکت اندازې په واسطه تشرېح شوی دی او د جاذبې قوې مسبب په پام کې نه دی نيول شوی. د دې لپاره چې د جاذبې قوې ته په سم ډول توافق ورکړل شي، انشټاین په ۱۹۱۵ ز کې عمومي نسبيت د فرمول په بڼه رامنځته کړ. خاص نسبيت د ځينو تاريخي توضيحاتو برعکس، سرعتونو ته او د سرچينې د سرعت ورکوونکو چوکاټونو په توګه توافق ورکاوه. د ګاليلا د نسبيت نظريه ،اوس د خاص نسبيت يو اټکل دی چې د لږو چټکياوو يا سرعتونو لپاره منل شوې ده. خاص نسبيت د عمومي نسبيت لپاره يو اټکل ګڼل شوی دی چې د کمزوري جاذبي ساحو لپاره چې يه کافي ډول کوچنيو اندازو،لکه: کله چې قوې په پام کې ونه نیول شي او هم د آزاد غورځېدلو په حال کې د منلو وړ دی. که څه هم عمومي نسبيت غير ايوکلايډيني هندسه - د دې لپاره سره يو ځای کوي، چې د د هندسي انحنا په توګه د جاذبي اغېزې وړاندې کړي. خاص نسبيت په هموار پورې محدود شوی دی، چې د په توګه پېژندل کېږي. هر څومره چې نړۍ په ظاهري - ډول نمونه کېدلی شي، د لورينز يو ثابت چوکاټ چې د خاص نسبيت په واسطه ساکن شوی يا پايدار شوی دی، کولی شي، د دې منحني په هره نقطه کې په کافي ډول کوچني ګاونډي لپاره تعريف شي. ګاليله وار له مخه ادعا کړې وه، چې د هوساينې غير امتياز ورکړل شوې سرچينې چوکاټونه هېڅ دقيق او په ښه ډول تعريف شوی حالت نه شته، چې همدې اصل ته اوس د ګاليله د نسبيت اصل وايي. انشټاین دې اصل ته پراختيا ورکړه، په دې ډول چې د نور د ثابت سرعت لپاره يې يوه ښکارنده وګڼله، چې د ميکلسن مورلي په تجربه کې مراعات شوې وه. نوموړي فرض کړه چې، دا د ميخانيک د قوانينو او برېښنايي محرک دواړو په ګډون د فزيک د ټولو قوانينو لپاره ځای نيسي. سنتي دوه فرضيې خاص نسبيت ته رسېږي انشټاين دوه بنسټيزې قضيې تشخيص کړې، چې ښکاري د د ايتر ميخانيک يا برېښنايي متحرک د پېژندل شوو قوانينو د ريښتيني اتبار يا جواز په پام کې نيولو نه پرته تر ټولو اطمیناني قضيې وي. دا قضيې په خلا کې د نور د سرعت ثبات او د سيستم له ټاکنې نه د فزيکي قوانينو په ځانګړي ډول د نور د سرعت ثبات خپلواکي وه. د هغه د ۱۹۰۵ ز کال د خاص نسبيت په اړينه پېژندنه کې، نوموړي دا فرضيې په دې ډول بيان کړې دي: د نسبيت اصل هغه قوانين چې د فزيکي سيستمونو حالتونو ازمويل يې په واسطه بدلون کوي، نه دي اغېزمن شوي. که څه هم د حالت دا بدلونونه يوه ته راجع شي، يا د دوو سيستمونو نورو ته، يو په بل پورې اړوند په ورته تعبيري حرکت کې راجع شي. د ثابت نور د سرعت اصل، نور تل په خالي فضا کې له معلومې چټکتيا سره خپرېږي، چې د نور خپروونکي جسم د حرکت له حالت نه خپلواک دی له سريزې يا مقدمې نه. دا په دې معنا چې نور په خلا کې په سرعت سره خپرېږي د جهت خپلواک، يو ثابت پرله پسې پېښېدونکی د په لږ تر لږه يو سيستم کې د نور د سرچينې د حرکت د حالت په پام کې نيولو پرته ثابت يا نه ښورېدونکی سيستم منظموي. د نور د سرعت ثبات د مکسول د برېښنايي جاذبې قوې د نظريې او د ځلېدونکي ايتر لپاره د نښې يا ثبوت د نشتوالي په واسطه وهڅول شو. په هغې کچې باندې مبارزه کوونکې نښې يا ثبوت شته، چې د ميکلسن مورلي د تجربې د بې ګټې يا باطلې پایلې په واسطه يې انشټاين اغېزمن کړی و. په هر حال، د ميکلسن مورلي د تجربې شنډېخنثی يا باطلې پایلې، د نور سرعت د ثبات له نظريې سره په پراختيا موندلو او ژر منښت کې مرسته وکړه. سرچینې