محور ځواکونه
محور ځواکونه ، چې په اصل کې د روم-برلین محور بلل کېده، یو پوځي ائتلاف و چې دویمه نړیواله جګړه يې راپيل کړې وه او د متفقینو پر وړاندې وجنګېدل. د محور اصلي غړي نازي جرمني، د ایتالیا پاچهي او د جاپان سترواکي وه. محور د متفقینو پر وړاندې د مخالفت له امله سره یولاس شول، کنه دوی د پرتلې وړهمغږي او ايډیالوژیک انسجام نه درلود. محور د ۱۹۳۰مې ز لسیزې په نیمايي کې هغه مهال لاوده وکړه چې جرمني، ایتاليې او جاپان د خپلو پراختیاپالو ګټو د خوندي ساتلو په موخه دیپلوماتيکې هڅې پیل کړې. لومړی ګام د جرمني او ایتالیی تر منځ د ۱۹۳۶زکال په اکتوبر میاشت کې د پروتوکول لاسلیک کېدل و او ورپسې د ایتالیی مشر بېنیتو موسیایتالیني اعلان وکړ چې نور ټول اروپايي هېوادونه ښايي چې له دې وروسته د روم-برلین محور باندې راتاو شي، نو ځکه يې د محور اصطلاح رامنځته کړه. د همدې کال په نومبر میاشت کې د جرمني او جاپان تر منځ د کمېنټرن ضد تړون - په نامه د کمونستي ګوندونو ضد معاهده لاسلیک کړه. ایتالیا له دې تړون سره په ۱۹۳۷ز او ورپسې هنګري او هسپانیه په ۱۹۳۹ ز کې یوځای شول. په ۱۹۳۹ز کال کې د پولادي تړون تر نامه لاندې د روم-برلین محور پوځي تړون رامنځته شو او د ۱۹۴۰ ز کال د درې اړخیز تړون له مخې د جرمني، ایتالیې او جاپان، او وروسته د نورو هېوادونو پوځي موخې مدغم شوې. دې درېیو تړونونو د محور تړون بنسټ جوړ کړ. په ۱۹۴۲ز کال کې د محور د اوج پر مهال، دې ځواکونو د اروپا، شمالي افریقا او ختیځې آسیا په ډېری سیمو د اشغال، الحاق او لاسپوڅو دولتونو له لارې څارنه کوله. د متفقینو برعکس، دوی درې اړخیزې سرمشریزې نه درلودې، همکاري او همغږي په ټيټه کچه وه، په داسې حال کې چې، د محور د سترو ځواکونو ګټې ان له یو بل سره په ټکر کې وې. په ۱۹۴۵ز کال کې د محور ځواکونو په ماتې او د دوی د اتحاد په له منځه تللو سره جګړه پای ته ورسېده. د متفقینو په څېر د محور غړیتوب هم اسان و، نو ځکه هېوادونو اړخونه بدلول او د جګړې په اوږدو کې يې د خپلو ځواکونو د ښکېلتیا کچه بدلوله. په ځانګړې توګه په اروپا کې دننه د محور اصطلاح، لومړی د ايټاليې او جرمني د اتحاد لپاره وکارول شوه، خو له اروپا نه بهر داسې درک کېږي چې جاپان هم په دې کې ورشامل و. مبادي او خلقت د محور اصطلاح په لومړي ځل د ایتالیا-جرمني د اړیکو لپاره د ۱۹۲۳ز کال په سپتمبر میاشت کې د ایټالوي لومړي وزیر بینیتو موسیایتالیني له خوا هغه مهال وکارول شوه چې ده د رابیرتو سوسټر د جرمني جمهوریت خپرونې په سریزه کې وایتاته ولیکل چې: په دې کې هېڅ شک او شبه نشته چې د اروپايي تاریخ د محور دا شېبه له برلین نه تېرېږي . په هغه وخت کې، دی د هیوم آزاد دولت پر سر د شخړې له امله د یوګوسلاویا او فرانسې پر وړاندې د وایمار جمهوریت سره د اتحاد په لټه کې و. دا اصطلاح، د هنګري د لومړي وزیر ګیولا ګومبوس له خوا د ۱۹۳۰مې ز لسیزې په لومړیو کې هغه مهال وکارول شوه چې، ده د جرمني او ايټاليې سره د هنګري د اتحاد لپاره منډې ترړې کولې. د ګومبوس هڅو پرایتالیا-هنګري روم پروتوکولونو اغېز درلود، خو په ۱۹۳۶ز کال کې په مونیخ کې له جرمني سره د مذاکراتو پر مهال د هغه ناڅاپي مړینې او د هغه د ځایناستي په توګه د کالمان داراني راتګ په درې اړخیز محور کې د هنګري ښکېلتیا ته د پای ټکی کېښود. د ایتالیا د بهرنیو چارو وزیر ګاایتالیازو سیانو او د جرمني د سفیر اولریچ وان هسیل تر منځ د جنجالي مذاکراتو پایله نولس-ماده يي پروتوکول و چې سیانو او د هغه آلماني سیال کوسنتانتین وان نیورات له خوا په ۱۹۳۶زکال لاسلیک شو. کله چې موسولویني د نومبر په لومړۍ نېټه په عام محضر کې د دې پروتوکول لاسلیک کول اعلان کړل، هغه د روم-برلین محور جوړېدو ناره وکړه. د جرمني-ایتالیا اتحاد لومړنۍ طرحې د ۱۹۲۰مې ز لسیزې له لومړیو نه د دوس بېنیتو موسیایتالیني په مشرۍ د ایتالیا هېواد له جرمني سره د فرانسې پر ضد د ستراتیژیک اتحاد په لټه کې و. وړاندې له دې چې موسیایتالیني د دولت رئیس شي، هغه د ایتالیا د فاشسیت غورځنګ د مشر په توګه وروسته له هغه له ماتې خوړلي جرمني سره د اتحاد غږ پورته کاوه چې، د ۱۹۱۹-۱۹۲۰ ز د پاریس سولې کنفرانس لومړۍ نړیوالې جګړې ته د پای ټکی کېښود. هغه باور درلود چې ایتالیا کولای شي، د فرانسې پر ضد له جرمني سره د اتحاد له لارې په اروپا کې خپل اغېز پراخ کړي. د ۱۹۲۳ز کال په لومړیو کې، جرمني ته د نېک نیت ښودلو د یوه اقدام په توګه، ايټاليې په پټه د جرمني پوځ ته وسلې واستولې، چې بیا د دې کار له امله د ورسای تړون د احکامو له مخې په ستره کچه بدلون رامنځته شو. د ۱۹۲۰مې ز لسیزې نه راپه ديخوا، ایتالیې پتېیلې وه چې په ۱۹۳۵ز کال کې به د فرانسې په وړاندې د جګړې چمتووالی نیسي، ځکه په ۱۹۳۵ز کال کې د ورسای تړون له مخې د جرمني وجیبې پای ته رسېدلې وې. په ۱۹۲۴ز کال کې د ایټالوي جنرال لوئيګي کاپېلو او د جرمني د پوځ کلیدي څېرو، لکه: وان سیکټ او ایریک لودیندورف تر منځ په برلین کې لېدنې وشوې او دوی د جرمني او ایتالیې تر منځ په پوځي همکارۍ وغږېدل. په هغه وخت کې موسیایتالیني له جرمني سره د اتحاد د هلو ځلو په بهیر کې پر دغه یوه ټکي ډېر ټینګار کاوه چې: ایتالیاباید دوی...له ځان سره وتړي، نه دا چې دوی یې په ځان پورې وتړي. د ایتالیا د بهرنیو چارو وزیر دینو ګراندي د ۱۹۳۰مې ز لسیزې په لومړیو کې د فرانسې او جرمني تر منځ د ایتالیا د اړیکو په تړاو دبرخلیک ټاکونکي وزن پر اهمیت ټینګار وکړ، ځکه دی پوهېده چې ایتالیا په هغه وخت کې یو ستر ځواک نه و، خو ایتالیا په اروپا کې یوه اړخ یا بل اړخ ته د خپل ملاتړ ورکولو او د درېیو واړو هېوادونو تر منځ د اړیکو توزان په اړه د سیاسي حالت د بدلون لپاره پوره او پياوړی اغېز لري. دانیوب اتحاد، د اطریش پر سر شخړه په ۱۹۳۳ز کال کې اډولف هټلر او نازي ګوند په جرمني کې واک ته ورسېدل. د ۱۹۲۰مې ز لسیزې راهیسې هټلر د جرمني او ایتالیې تر منځ د یوه اتحاد لپاره ناره پورته کړې وه. لږ وروسته له هغه چې دی د هند صدراعظم وټاکل شو، هټلر موسیایتالیني ته یو شخصي پيغام واستاوه، هغه ته يې د درناوي او تعظیم مراتب وړاندې کړل او په ډاګه يې کړه چې د جرمني-ایتالیې ملګري او ان اتحاد انتظار کوي. هټلر پوهېده چې د ایتالیا اندېښنه لري، هسې نه چې جرمني په سویلې تیورول د ملکیت دعوه ونه کړي، نو ځکه يې موسیایتالیني ته ډاډ ورکړ چې، جرمني د سویلي تیورول په اړه لېوالتیا نه لري. هټلر په خپل کتاب زما جګړه کې په ډاګه کړې ده چي : د جرمني-ایتالیې اتحاد نه ترلاسه کېدونکې ګټو ته په کتو سره، سویلي تیورول کومه مسئله نه ده. کله چې هټلر واک ته ورسېد، د ایتالیا د څلورو ځواکونو ریاست طرحه د بریتانیې د پام وړ وګرځېده. سرچینې