اکدي سارګون
اکدي سارګون چې د لوی سارګون په نوم هم پېژندل کېږي د اکدي سترواکۍ لومړی سترواک و چې له میلاد څخه د وړاندنۍ ۲۴ مې پېړۍ څخه تر ۲۳ مې پېړۍ پورې یې د سومریانو د ښاري دولتونو د فتوحاتو له امله شهرت موندلی و. ځینې مهال نوموړی د ثبت شوي تاریخ لومړنی کس بلل کېږي چې د سترواک په توګه یې واک چلولی. نوموړی د سارګونیک یا پخوانیو اکدیانو د لړۍ بنسټګر و چې د هغه له مړینې وروسته یې د یوې پېړۍ لپاره د کوتیانو له خوا د سومر د سترواکۍ د نیولو تر مهاله واکمني وکړه. د سومري پاچاهانو په نوملړ کې نوموړی د کیش د پاچا اور زابابا ساقي بلل شوی. داسې انګېرل کېږي چې د هغه په قلمرو کې د بین النهرین ډېره برخه او د شام یو شمېر برخې شاملې وې، له دې سره چې د هوریانو او ایلامیانو په قلمرونو یې هم یو شمېر بریدونه ترسره کړي و. د دغې پراخې واکمنۍ پلازمینه اکد یا اګاده و چې د لرغون پوهنې له مخې یې لا کره ځای معلوم نه دی. سارګون له میلاد څخه وړاندې ۸ مې پېړۍ څخه تر اوومې پېړۍ پورې په په نوو آشوري ادبیاتو کې د یوې افسانوي څېرې په توګه انځور شوی. له دې سره په اشورباني پال کتابتون کې د سارګون د تولد د افسانو لرونکې کتیبې موندل شوې دي. نوم د دغه اکدي نوم معمول ډول شارو اوکین یا شارو کین دی. دغه نوم په میخي خطونو کې په مختلفو ډولونو لکه لوګال پاچا- اوکین، شار-رو- ګن۶، شار-رو-کی-این، شار-رو-اوم-کی این؛ باندې ثبت شوی دی. د سارګون افسانو ته په اړوندو زړو بابلي کتبیو کې د شار-رو-اوم-کی-این په توګه لیکل شوی. په وروستیو آشوري متنونو کې دغه نوم تر ډېره پورې د لوګال-ګي.نا او یا د لوګال-ګین، په توګه د نوي اشوري پاچا دویم سارګون له نوم سره ورته لیکل شوی. د سارګون د نوم املا دویم سارګون ته په نغوتې کولو په عبري مقدس کتاب اشعیا ۲۰:۱ کې د په توګه ثبت شوی دی. د دغه اکدي نوم لومړي برخه، شارو په اکدي ژبه کې د پاچا په معنی ده. دویمه برخه یې له کینوم فعل څخه اخیستل شوې چې په اکدي ژبه کې د تائید کولو یا بنسټ اېښودو په معنی ده په عبري کې کون ته اړونده ده. د شارو-کین د لوستنې له مخې د هغو احتمالي تفسیر دا دی چې هغه پاچا چې ثبات یې رامنځته کړی یا هغه خدای پاچا واکمن کړی. دغه ډول نومونه تر ډېره غیرعادي دي. د اوکین د وروستاړي لرونکي نور نومونه تر ډېره پورې فاعل او مفعول لري، هماغه ډول چې په شمش-شوما-اوکین شمش وارث رامنځته کړی کې یې لیدلی شو. د دې په اړه چې د سارګن نوم سلطنتي دی یا داسې نوم دی چې هغه د خپل زیږون پر مهال لرلی د څېړونکو د نظر اتفاق شتون نه لري. شارو-کین د هغه پاچا په توګه چې واکمن یا مشروع دی معنی کېږي. د زوکړې افسانه د نوې آشوري دورې یو متن چې اوومې میلادي پېړۍ ته اړوندېږي او ادعا کېږي چې د سارګون خپله لیکلې بیوګرافي ده څرګندوي چې لوی پاچا د یو کاهن نامشروع زوی و. د دغه متن پیل دوه لومړي کالمونه د دریو خطي نسخو له قطعاتو څخه مشخص شوي چې لومړني قطعات یې د ۱۸۵۰ زکال په لومړیو کې کشف شول او د سارګون زیږون او ماشومتوب په لاندې ډول په کې تشریح شوی: زما مور یوه کاهنه وه، خو پلار مې نه پېژنم. د پلار وروڼه مې د غرونو مینان و. زما زیږون ځای آزوپیرانوست دی چې د فرات په ساحل کې موقعیت لري. زما کاهنه مور چې پر ما امېدواره وه، زه یې په پټه سره وزېږولم. هغه زه د وښو په صندوق کې کېښودم او د هغو دروازه یې په ما پسې قلف کړه، هغې زه په داسې ویاله کې خوشی کړم چې اوبو یې زه لېږدولی شوم. اوبو زه د اوبو کوونکی اکي پر لور یووړم. اوبو کوونکي اکي زه په زوی ګلوۍ ومنلم او زه یې وروزلم. ابوکوونکي اکی زه خپل باغوان وټاکلم. هغه مهال چې زه باغوان وم، ایشتار پر ما لورینه وکړه او ما د څلور ... کلونو لپاره پاچاهي وکړه. د تاریخي لیکونو مطالعه په اسنادو کې کارول شوې ژبه او خط داسې ښکاري چې سارګون په کتیبو کې له سامي اکدي ژبې څخه ګټنه ترویج کړې. هغه تر ډېره پورې وروسته له هغه چې د اکد ښار بنسټ یې کېښود ځان یې د اکد پاچا باله. داسې ښکاري چې هغه یو مهال د کیش او وروسته هم د بین النهرین د زیاتې برخې واکمني په لاس کې واخیسته او ځان یې سارګون، د اکد پاچا، د اینانا ناظر، د کیش پاچا، د آنو له خوا مسح شوی، د ځمکې پاچا د بین النهرین، د انلیل سومري پاچا په توګه یادوه. د سارګون د واکمنۍ پر مهال ختیځ سام معیاري شو او له میخي خط څخه ګټنې چې وړاندې په سومري ژبه کې ترې کار اخیستل کېده هغه ژبې ته چې اوس د اکدي ژبې په توګه پیژندل کېږي لار ومونده. د خطاطۍ سبک وده وکړه او متون په خټینو تختو او استوانه یي ټاپو باندې رامنځته شول چې د اساطیرو او ایینونو په څرګندونکو مواردو کې ترې کار اخیستل کېده. د کال نومونه په داسې حال کې چې د سومري پاچاهانو د نوملړ مختلفې نسخې سارګون د ۵۶،۵۵ او ۵۴ کلونو واکمنۍ کوونکي په توګه معرفي کوي، د هغه د واقعي سلطنت اړوند تاریخ لرونکي اسناد چې د کلونو څلور ډوله نومونه په کې کارول شوي موندل شوي. د دغو څلور کلونو نومونه د ایلام، ماري، سیموروم هوري سیمې او اوروا یو ایلامي ښار و پر وړاندې د هغه د بریدونو څرګندويي کوي. میراث د اکد سارګون ځینې مهال د هغه لومړني کس په توګه پېژندل کېږي چې په یوې سترواکۍ یې واک چلولی هغه چې د څو قومیتي قلمرو په توګه د مرکزي حکومت په معنی دی، په داسې حال کې چې د لومړنیو سومري واکمنانو لکه لوګال-زاګي-سي اړوند یې مشابه ادعا کېږي. د نوموړي واکمني همدارنګه په نږدې ختیځ کې د سامي سترواکۍ د مخکښې په توګه ګڼل کېږي چې د نوو سومریانو د وقفې په لرلو له میلاد وړاندې ۲۱۲۰ مو پېړو څخه له میلاد څخه له وړاندې ۱۵ مې پېړۍ څخه یې له میلاد څخه وړاندې په ۵۳۹ زکال کې د اوپیس په جګړه کې د هاخامنشیانو تر فتحې پورې دوام درلود. سارګون له خپلې مړینې څخه تر دوه زره کلونو وروسته پورې د بین النهرین د پاچاهانو لپاره د بېلګې په توګه ځای درلود. د آشور او بابل پاچاهانو چې خپلې سترواکۍ یې په بین النهرین کې جوړې کړې وې ځانونه یې د سارګون د سترواکۍ میراث داران بلل. سارګون کېدای شي د سترواکۍ مفهوم په واقعیت کې هغه ډول چې په وروستۍ آشوري دوره کې درک شوی و، معرفي کړې وي؛ نوی اشوري سارګون متن چې ښکاري د لومړي کس له خوا لیکل شوی، سارګون په کې راتلونکي واکمنان ننګوي چې کولای شي د ده پر څېر تور سري وګړي یعنې د بین النهرین بومي وګړي اداره کړي. سارګون خپل نوم د بین النهرین له راتلونکو دوه نورو پاچاهانو سره هم شریک کړی. لومړی سارګون د لرغونې آشوري دوری پاچا و چې احتمالا د اکدي سارګون په نوم هم نومول شوی. دویم سارګون بیا د نوو آشوریانو پاچا و چې د اکدي سارګون نوم پرې اېښول شوی و. دا هغه پاچا دی چې نوم یې د سارګون په عبري مقدس کتاب کې راغلی اشعیا:۲۰:۱. نوي بابلي پاچا نبونیدوس د سارګونید لړۍ له تاریخ سره پریمانه لېوالتیا لرله او آن د سارګون او د هغه د ځای ناستو په ماڼیو کې یې یو شمېر حکاکۍ ترسره کړې. سرچينې