د عمومي نسبيت تاريخ
عمومي نسبيت د ځمکې د جاذبې د قوې يوه نظريه ده، چې د البرت انشټاين له لورې د ۱۹۰۷ او ۱۹۱۵ ز کالونو تر منځ رامنځته او له ۱۹۱۵ څخه وروسته په کې نورو پوهانو مرسته وکړه. د عمومي نسبیت له مخې د کتلو تر منځ کتل شوی جاذبي کښښ د يادو کتلو له لورې د وخت او ځای له کږېدنې څخه اغېزمنېږي. د عمومي نسبيت له منځته راتګ څخه وړاندې د نيوټن د نړيوالې جاذبې قانون د کتلو تر منځ د جاذبې قوې د باوري تشريح په توګه له دوه سوو څخه د زياتو کالونو لپاره منل شوی و، که څه هم نيوټن په خپله هم يادې نظريې ته د جاذبې د طبيعت په اړه د وروستي مفهوم په توګه ونه کتل. د نيوټن د جوړښت په يوه پېړۍ کې په پاملرنې سره تر سره کېدونکې ستورپوهنيزې کتنې د يادې نظريې او کتنو یا مشاهدو تر منځ نه تشرېح کېدونکي توپيرونه څرګند کړل. د نيوټن د موډل له مخې د ځمکې د جاذبې قوه د لويو مادو تر منځ د يوې راښکونکې قوې پايله وه. که څه هم ان نيوټن په خپله د يادې قوې له نامعلوم طبيعت څخه ځورېده، مګر بنسټيز چارچوکاټ د حرکت په تشرېح کولو کې خورا بریالی و. که څه هم ازمايښتونه او کتنې ښيي، چې د انشټاین تشرېح د هغو بېلابېلو اغېزو ځواب ويونکې ده، چې د نيوټن د قانون له لورې ناڅرګند دي. لکه: د عطارد او نورو سيارو په مدارونو کې د دقيقې ګډوډۍ. عمومي نسبيت د ځمکې د جاذبې قوې لکه جاذبي څپو، جاذبي عدسيه اچونې غير عادي اغېزې او پر وخت باندې د جاذبې قوې اغېزه هم اټکل کوي، چې د جاذبي وخت د اوږدوالي په نوم يادېږي. نوموړې زياتره وړاندوينې د ازمايښت يا کتنې په واسطه تاييد شوي دي، په داسې حال کې چې نور يې د روانې څېړنې تابع دي. عمومي نسبيت په د ستورو په معاصر فزيک پر يو اړين توکي بدل شوی دی. د نسبيت دا ډول د تورو سورو يا د فضا د سيمو د شته ادراک يا پوهېدنې لپاره بنسټ جوړوي، چې جاذبي کښښ په کې دومره پياوړی دی، چې ان رڼا ورڅخه نه شي تښتېدلی. د دوی د پياوړې جاذبې په اړه په اړه انګېرل کېږي، چې د اسماني جسمونو د معلومه ډولونو لکه فعاله کهکشاني هسته يا له لورې د خپرې شوې پياوړې وړانګې لپاره ځواب ويونکی دی. عمومي نسبيت د نړۍ پېژندنې د معيار د چارچوکاټ برخه هم دی. د عمومي نسبيت پيدايښت لومړنۍ پلټنې لکه څرنګه چې انشټاین وروسته وويل، د عمومي نسبيت د پرمختګ لامل په خاص نسبيت کې د حرکت د مخنيونکي يا حرکت غوره توب و، په داسې حال کې چې د حرکت هیڅ ځانګړي حالت ته لومړيتوب نه ورکوونکې نظريه له پيله د نوموړي په نظر خورا د منلو قناعت وړ برېښېده. نو په داسې حال کې چې انشټاین لا په ۱۹۰۷ ز کال په خپل دفتر کې کار کاوه، هغه څه يې درلودل چې نوموړی يې خپل تر ټولو خوښ فکر ګڼي. نوموړی وپوهېده چې د نسبيت اصل جاذبي ساحو ته غځېدلی شي. په پای کې نوموړي په ۱۹۰۷ کال تر خاص نسبيت لاندې د ګړنديتوب په اړه يوه مقاله وليکله، چې په ۱۹۰۸ کې خپره شوه. په ياده مقاله کې يې بحث وکړ، چې ازاد غورځېدل په رښتيني ډول مخنيونکی حرکت دی او د يو ازاد غورځېدونکي څارونکي لپاره بايد د خاص يا ځانګړي نسبيت اصول پلي شي. دا استدلال د مساوات اصل ګڼل کېږي. انشټاین په همدې مقاله کې د جاذبي وخت د اوږدوالي ښکارنده هم اټکل کړه. په ۱۹۱۱ ز کال کې البرت انشټاین د ۱۹۰۷ ز کال د مقالې سپړونکې بله مقاله خپره کړه. په دې مقاله کې يې په يوه ډول د ګړندی شوي صندوق حالت په يوه جاذبي ساحه کې ونه ګڼه او يادونه يې وکړه چې دا به له هغه صندوق څخه د توپير ورکولو وړ نه وي، چې لا هم په نه بدلېدونکې جاذبي ساحه کې کېښودل کېږي. نوموړي خاص نسبيت د دې څرګندولو په موخه وکاروه، چې د يو صندوق په پورتنۍ برخه کې مخ پورته ګړندي کېدونکي ساعتونه به د هغو د ښکته يآ د صندوق د بېخ برخې ساعتونو په پرتله تېز وچلېږي. نوموړي دا پايله تر لاسه کړه، چې د وخت د تېرېدلو اندازه په جاذبي ډګر يا ساحه کې د درک يا موقعيت پر بنسټ ده او دا چې د اندازې توپير لومړني اټکل لپاره له جاذبي ځواک سره متناسب ده. يادې مقالې د لويو جسمونو لکه لمر يا مشتري له خوا د رڼا کږېدل يا يوې خواته کول هم اټکل کړل. که څه هم ياد اټکل يو څه بې خونده و، مګر نوموړي ته يې د دې محاسبې کولو لاره هواره کړه، چې کږېدل هيڅکله صفر نه دي. انشټاین له ستورپوهانو سره استدلال وکړ، چې د لمر کسوف او خسوف پر مهال هغه وخت چې دوی د ليدلو وړ وي لمر ته نږدې د منظمو ستورو د رڼا کړېدلو د سيده کتنې هڅه وکړي. المان ستورپوه ايروين فينلی فريونډلېچ - د نړۍ ټولو پوهانو ته د انشټاین ننګونه عامه خپره کړه. د ۱۹۱۱ په اکتوبر کې فريونډلېچ په برلين کې له ستورپوه چارلس ډي پيرين . سره اړيکه وکړه. د اړيکې موخه يې د رڼا د کږېدنې په اړه د انشټاین د اټکل د ثابتولو لپاره د ازمايل کېدونکو شته لمریز کسوف يا خسوف انځورونو په مناسبيت په اړه پوښتنه کول وه. پيرين چې په کورډوبا کې د ارجنټيان د ستورو د ملي کتنځي رئيس و، هغه مهال چې د په نوم د ستورو کتنځي کې و؛ په ۱۹۰۰، ۱۹۰۱، ۱۹۰۵ او ۱۹۰۹ کالونو کې يې د لمريز کسوف په څلورو سفرونو کې ګډون کړی و. ... نوموړی د په نوم د ستورو کتنځي د رئيس ډبليو ډبليو کمبېل . . په اند د لمريز کسوفونو په برخه کې بې جوړې څارونکی شوی و. نوموړي باور نه درلود، چې د کسوف شته انځورونه به د انشټاین د ادعا په ثابتولو کې ګټور وي. فريونډلېچ په ۱۹۱۲ ز کال کې وپوښتل، چې ايا پیرين به په برازيل کې د ۱۹۱۲ د اکتوبر پر ۱۰ باندې د لمریز کسوف لپاره د خپلې خپرونې د برخې په توګه د رڼا کږېدل راونغاړي. د لېک د ستورو کتنځي رئيس ډبليو ډبليو کېمپبيل پيرين ته د خپلې دننۍ خوځېدونکې کېمرې عدسيې لينزونه په پور ورکړل. پيرين او د کورډوبا ډلې د کسوف يا خسوف يوازینی ټولګی و، چې د رڼا د کږېدنې لپاره ځانګړي شوي تجهيزات يې جوړ کړل. له بده مرغه چې د ټولو سفرونو پر مهال سخت باران وشو، چې د هر ډول کتنو مخه يې ونيوله. سره له دې هم پيرين لومړنۍ ستورپوه و، چې د انشټاین اټکل د ازمايلو په موخه يې د رڼا د کږېدنې د کتلو لپاره ځانګړې هڅه وکړه. دوه کالونه وروسته درې څارونکو يا مشاهداتي رئيسانو پيرين، فريونډلېچ او کمپبېل د ۱۹۱۴ د اګسټ د ۲۱ نېټې لمريز کسوف لپاره روسيې سترواکۍ ته په خپلو سفرونو کې د رڼا کږېدل رانغاړل. له بده مرغه چې د ورېځو او لومړۍ نړيوالې جګړې د پيل له امله هيڅ پايلې شونې نه وې. که څه هم پيرين د رڼا د کږېدنې په اړه د انشټاین د اټکل ثابتولو په موخه د يوې هڅې له مخې وکولی شول لومړني انځورونه واخلي. د روښانه ورېځې پوښ د ستوري د سمو درکونو د معلومولو مخنيوی وکړ. په ۱۹۱۲ او ۱۹۱۴ ز کالونو کې د هوا تړلي حالت او د پايلو نه شتون له انشټاین سره مرسته وکړه. که چېرې روښانه انځورونه او د اندازې وړ پايلې شونې وی، نو د انشټاین د ۱۹۱۱ ز کال اټکل ښايي ناسم ثابت شوی وی. د کږېدنې يا ماتېدنې هغه اندازه چې نوموړي په ۱۹۱۱ کې محاسبه يا وشمېرله، د دوه عواملو له ډلې د يوه په واسطه خورا کوچنۍ د ليندۍ ۰،۸۳ ثانيې ځکه وه، چې د هغه له لورې کارول شوی اټکل د رڼا چټکتيا ته نږدې د خوځنده شيانو لپاره په ښه ډول کار نه کوي. کله چې په ۱۹۱۵ ز کال کې انشټاین د عمومي نسبيت نظريه بشپړه کړه، دا تېروتنه يې سمه کړه او د لمر له امله د رڼا کږېدنې سمه اندازه يې د لیندۍ ۱،۷۵ ثانيې اټکل کړه. ايډينګټون او ډيسون په ۱۹۱۹ ز کال او ډبليو ډبليو کېمپبېل په ۱۹۲۲ ز کال کې وتوانېدل، چې د انشټاین له سمې شوې وړاندوينې سره خپلې پايلې پرتله کړي. سرچينې