د افریقا استعمار ختمونه
د افریقا استعمار ختمونه د ۱۹۵۰مې لسیزې د نیمایی او راوروسته څخه تر ۱۹۷۵ز کال پورې د سړې جګړې پر مهال ترسره شوه او خپلواکو دولتونو ته د متسعمراتي حکومتونو د لېږد له کبله په دې لویه وچه کې بنسټیز رژیمي بدلونونه رامنځته شول. دا بهیر ډېری مهال له تاوتریخوالي، سیاسي ګډوډیو، پراخو ناآرامیو او منظمو پاڅونونو سره هم په شمالي هېوادونو او هم د صحرا سوېل هېوادونو کې مل و. یو څو یې پدې توګه یادولی شو: په فرانسوي الجزایر کې د الجزایر جګړه، په پرتګالۍ انګولا کې د انګولا د خپلواکۍ جګړه، په بلجیمي کانګو کې د کانګو کړکېچ، په برتانوۍ کینیا کې د ماوماو پاڅون او د بیافرا په جلاغوښتونکي آیالت کې د نایجریا کورنۍ جګړه. مخینه د افریقا لپاره هلې ځلې، د ۱۸۷۰ او ۱۹۱۴ز کال تر منځ په افریقا کې د اروپايي امپریالیزم مهمه دوره وه چې نږدې ټوله اروپا او د هغې طبیعي سرچینې د کوچني شمېر اروپایي دولتونو لخوا کنټرولېدې. هر یاد اروپايي هېواد هڅه کوله چې د امکان تر حده ډېره ځمکه ترلاسه کړي خو په ورته مهال یې پخپلو منځونو کې له شخړې څخه ځان ساته. د افریقا ویش په ۱۸۸۵ز کال کې د برلین په تړون کې ومنل شو، خو هلته یې ځايي توپیرونو ته ډېر لږ پام وکړ. له استعمار څخه وړاندې نږدې ټولو افریقایي دولتونو خپل ملي حاکمیت له لاسه ورکړی و او یواځینی استثناء چې پاتې وه هغه د لیبیریا چې د ۱۹ پېړۍ په لومړیو کې پخواني افریقايي-امریکايي غلامان پکې مېشت وو او ایتوپیا چې بیا وروسته په ۱۹۳۶ز کال کې د ایټالیا لخوا اشغال شوه هېوادونه و. برتانیې او فرانسې تر ټولو ډېرې سیمې لاندې کړې وې خو جرمني، هسپانیې، ایټالیا، بلجیم او پرتګال هم مستعمرې درلودې. د مستعمرو ختمونې بهیر په مستقیمه توګه د دویمې نړیوالې جګړې په پایله کې پیل شو، په ۱۹۷۷ز کال کې، ۵۴ افریقايي هېوادونو له اروپايي استعماري ځواکونو څخه خپلواکي اخیستې وه. بهرنی لاملونه د نړیوالو جګړو په بهیر کې، افریقايي سرتېري د ټولواکیو لښکرو وغوښتل شول. ځینې افریقايي سرتېري رضاکار شول. د افریقايي پوځونو له ۱۳ میلیونه څخه ډېرو پخوانو سرتېرو په دویمه نړیواله جګړه کې برخه واخیسته او د اروپا او آسیا د جګړې په دواړو ډګرونو کې وجنګېدل. دا چاره د ژورې سیاسي پوهې، د لا ډېر درناوي تمې لرلو او خپل برخلیک د ټاکلو لامل شوه چې تر ډېره دا کار وړاندې شوی نه و. د ۱۹۴۱ز کال د اتلانیک کنفرانس په بهیر کې، برتانوي او امریکايي مشرانو له جګړې وروسته نړۍ په اندونو بحث وکړ. د امریکا د ولسمشر روزولت یوه خبره دا ورزیاته شوه چې ټول وګړي د خپل برخلیک د ټاکلو حق لري، چې دې چارې بیا برتانوي مستعمرو ته هیله وروبښله. د ۱۹۴۱ز کال د فبرورۍ میاشتې په ۱۲مه نېټه، د امریکا ولسمشر فرانکلین روزولت او برتانوي لومړي وزیر وېنسټون چرچیل له جګړې په وروسته نړۍ خبرې وکړې. پایله یې د اتلانتیک منشور شو. دا یو تړون نه و او د تایید لپاره د برتانیې پارلمان او یا د امریکا متحده آیالتونو سنا ته وړاندې نه شو، خو تر ډېره یو منل شوی سند وګرځېد. یو له بندونو څخه، یعنې درېیم بند، یې پر دې راڅرخېده چې وګړي حق لري پخپله خوښه د حکومتولۍ بڼه غوره کړي او د ځان اداره پخپل لاس کې بېرته واخلي. لومړي وزیر چرچیل د برتانیا په پارلمان کې دا استدلال وکړ چې یاد سند هغو ملتونو او اروپایی هېوادونو ته اشاره کوي چې تر نازي جغ یوغ لاندې دي. خو ولسمشر روزولت بیا وویل چې دا سند د ټولې نړۍ لپاره دی. ښکېلاک ضد سیاستوالو دا سند سملاسي په استعماري ځواکونو پورې اړوند وباله. د دویمې نړیوالې جګړې له پای ته رسېدو څخه درې کال وروسته، په ۱۹۴۸ز کال د ملګرو ملتونو د بشري حقونو نړیوالې اعلامیې د ټولو انسانانو دا حق په رسمیت وپېژندلو چې هر انسان آزاد او مساوي برابر زېږدلی دی. له دویمې نړیوالې جګړې وروسته، امریکا او افریقايي مستعمرو پر برتانیا فشار راوړ چې د اتلانتیک منشور شرطونه ومني. له جګړې وروسته ځینو برتانویانو افریقایې مستعمرې ماشومانه او خامې وبللې؛ برتانوي ښکېلاګرو په یادو مستعمرو کې په ځایی کچو ډیموکرات حکومتونه وروپېژندل. برتانیا اړه شوه چې هوکړه وکړي خو چرچیل پخپله د خپل برخلیک ټاکلو د حق نړیوال تطبیق ونه مانه. ایټالیا د دویمې نړیوالې جګړې په پایله کې خپله افریقايي ټولواکي له لاسه ورکړه چې دغه هېوادونه پکې راتلل: ایټالوۍ ختیځه افریقا، ایټالوۍ ایتوپیا، ایټالوۍ اریتیریا، ایټالوۍ سومالیا او ایټالوۍ لیبیا. سربېره پر دې، د نایجیریا، سینیګال او ګانا په څېر مستعمرو د خپل ځان اداره کولو هڅه وکړه ځکه استعماري ځواکونه جګړو ستړي کړي وو. مستعمراتي هېوادونو او وګړو ته د خپلواکۍ وربښلو په تړاو د ملګرو ملتونو د ۱۹۶۰ز کال اعلامیه کاږي چې استعماري استثمار د بشري حقونو څخه منکرېدل دي او واک باید بېرته د پام وړ هېوادونو او سیمو ته ورکړل شي. کورني لاملونه استعماري اقتصادي استثمار د سرچینو راوېستلو لکه د کانونو راوېستلو ګټه اروپايي ښکېلو اړخونو ته د کورنۍ پراختیا په بیه ورکوله چې د سترو ځايي ټولنیزو او اقتصادي خپګانونو لامل شوه. لومړني افریقايي ملتپال پدې آند و چې استعمار ختموونه یوه اخلاقي وجیبه ده چې پر دې مسئله له سیاسي اړخه راټولېدلای شوای. په ۱۹۳۰مه لسیزه کې، استعماري ځواکونو، ځېنې مهال په ناپامۍ سره، د ځايي افریقايي مشرانو یوه کوچنۍ نخبه ډله روزلې وه چې دوی په لویدیځو پوهنتونونو کې زده کړې ترسره کړې وې او پخپله د خپل برخلیک ټاکلو له اندونو سره بلد او پکې وتلي وو. که څه هم د خپلواکۍ خبره نه کېده خو د دغو مشرانو او استعماري ځواکونو تر منځ څه ناڅه ترتیبات رامنځته شوي وو او د افریقايي نشنلیزم یا ملت پالنې مشري کوله چې ځېنې څېرې یې دا دي: جومو کېنیاتا کینیا، کوامې نکروما طلايي ساحل، اوس ګانا، جولیوس نایریری تانګانیکا، اوس تانزانیا، لېئوپولډ سېډار سینغور سینیګال، ننمادي ازیکیوينایجیریا او فېلیکس هوفوئېټ-بوایګني عاجل ساحل. د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال، ځینو ځايي صنعتونو او ښارګوټونو هغه مهال پراختیا ومونده چې په اتلانتیک سمندر کې د یو-بوټ - اوبتلونو ګزمو اروپا ته د خامو موادو لېږد راکم کړی و. د وخت په تېرېدو سره، ښاري ټولنو، صنعتونو او سوداګریزو اتحادیو وده وکړه، سواد او تعلیم لا ښه شو او او په پایله کې یې خپلواکۍ پلوې ورځپاڼې رامنځته شوې. په ۱۹۴۵ز کال کې پنځم پان افریقايي کانګرس د استعمار د پای ته رسېدو غوښتنه وکړه. د دې کانګرس په پلاوو کې د ګانا، کینیا او مالاوي راتلونکي ولسمشران او ملي فعالین هم شامل وو. اقتصادي میراث د هغو ادبیاتو یوه پراخه ټولګه شتون لري چې په افریقا کې د استعمار او پر اقتصادي نتایجو د استعماري بنسټونو میراث ځېړي او ګڼې ځېړنې د استعمار لانجمنې اقتصادي اغېزې ښيي. د استعمار اقتصادي میراث کچه اخیستل ستونزمن او لانجمن کار دی. د عصري توب یا ماډرېنېشن نظریه وايي چې استعماري ځواکونو د نړۍ په اقتصاد کې د افریقا د ورمدغم کولو په موخه زېربناء جوړه کړه خو دا زېربنا تر ډېره د استخراجي موخو لپاره جوړه شوې وه. د افریقا اقتصادي جوړښت د ښکېلاکګرو په ګټه جوړ شوی او هر شی به چې ډېرېدل، دوی به له ځان سره وړل او پدې توګه یې پانګه غونډېدو ته نه پرېښودله. د تړاو یا وابستګۍ نظریه بیا وايي چې ډېری افریقايي اقتصادونو له خپلواکۍ ترلاسه کولو وروسته پر لومړنیو توکو د اتکاء له امله د نړۍ په اقتصاد کې فرعي ځای نیولی دی؛ لکه، په زامبیا کې مس او په کینیا کې چای. سرچينې