د مکسيکو خليج
د مکسيکو خليج هسپانوي: د سمندر يو ډنډوکی او د اتلانتيک سمندر د څڼډې سمندر دی، چې په لويه کچه د شمالي امريکا لويې وچې له لورې راچاپېر شوی دی. په شمال ختيځ، شمال او شمال لويديځ کې د متحده ايالتونو د خليج ساحل ، په سويل لويديځ او سويل کې د مکسيکو د ټاماوليپاز ، ويراکرز ، تاباسکو ، کېمپيچي ، يوکاتان او کيونټانا رو ايالتونو او په سويل ختيځ کې له کيوبا سره ګډه پوله لری. د متحده ايالتونو د تکزاس ، لوزيانا ، مسيسيپي ، الاباما او فلوريدا ايالتونه چې له خليج سره په شمال کې پوله لري، د اتلانتيک او ارام ساحلونو تر څنګ زياتره وخت د متحده ایالتونو درېيم ساحل ګڼل کېږي. د مکسيکو خليج د په پايله کې نږدې ۳۰۰ ميليون کالونه پخوانۍ بڼه غوره کړه. د مکسيکو د خليج ډنډوکی د شکل له مخې نږدې بيضوي او نږدې ۸۱۰ سمندري ميله ۱۵۰۰ کېلومتره يا ۹۳۰ ميله پراخه دی. د خليج پوړ يا فرش رسوبي تيږې او وروستي رسوبونه لري. دا خليج د متحده ايالتونو او کيوبا تر منځ د فلوريدا تنګيو له لارې د اتلانتيک سمندر له يوې برخې سره او د مکسيکو او کيوبا تر منځ د يوکاتا کانال له لارې له کارابين سمندرګي سره تړلی دی. له اتلانتيک سمندر سره د خپل تنګ يا محدودې اړيکې له امله خورا کوچنۍ څپه ييزې لړۍ ازمايي. د خليج د ډنډوکي اندازه نږدې ۱،۶ ميليون کيلومتر مربع ۶۱۵۰۰۰ ميل مربع ده. د ډنډوکي يا کاسې نږدې نيمايي برخه د لويې وچې د تاخچې رغۍ يا سطحي اوبه لري. په ډنډوکي کې د اوبه حجم نږې . ميليون کېلو متر مکعب . ميل مکعب دی. د مکسيکو خليج د نړۍ په کچه له ساحل څخه لرې د نفتو د توليد له خورا مهمو سيمو څخه دی، چې د متحده ايالتو د ټول توليد شپږمه برخه جوړوي. پراخوالی هايدروګرافيک نړيوال سازمان د مکسيکو خليج سويل ختيځ بريد په لاندې ډول راپېژني: هره ليکه چې ۲۱ درجې او ۳۷ دقيقې شمال لور ته او ۸۷ درجې او ۴ ثانيې لويديځ لور ته کيوبا کې پر باندې سره يو ځای کوي، د دې ټاپو له لارې د نصف النهار د ۸۳ لويديځ او شمال لور ته د همدې نصف النهار په اږدو کې د د ۳۴ درجو او ۳۵ ثانيو شمال د سويلي ټکي عرض البلد ته، د روبيکا رغۍ اوبو ۸۲ درجو او ۳۵ دقيقو لويديځ ته د دې برابر ختيځ لور په اوږدو کې له هغه ځايه د رغۍ اوبو او له لارې د فلورېدا خليج په لويديځ پای کې اصلي وچې ته او د او اصلي وچې تر منځ ټولې نړۍ اوبه د مکسيکو خليچ کې ګڼل کېږي. جيولوژي د هغه جيولوژي پوهانو تر منځ د مکسيکو د خليج جيولوژي يې څېړلې ده، د نظريو سمون دا دی چې يعنې د مکسيکو خليج نه و. له څخه مخکې د مکسيکو خليج له لورې ننۍ نيول شوې سيمه له وچې ځمکې څخه جوړه شوې وه، چې د لويې وچې هغه پوښ يا قشر يې رانغاړه، چې اوس د پراخه نيمه لويې وچې په منځ کې يوکاتان په نښه کوي. دا وچه ځمکه د پرله پسې غرونو د لړۍ په سويل کې پرته ده، چې له شمال مرکزي مکسيکو څخه په لويديځ تکزاس کې د او د اوکلاهوما اواچيتا غرونو او الاباما ته غځېږي، چې هلته په کې په سيده ډول له اپالاچين له غرونو سره نښتې ده. دا د لويې وچې د پلېټونو د اختلاف له مخې جوړه شوې ده، چې پانګيا سيمه يې رامنځته کړه. لکه څرنګه چې د روی وېن ارسډېل او رېنډيل ټي کوکس . له لورې بيان شوي دي، د غرونو دا لړۍ په وختونو کې د د جوړښت له مخې شلېدلې وه. جيولوژي پوهان و او د ځمکې اړوند نور پوهان په ټوله کې مني، چې د مکسيکو د اوسنی خليج ډنډوکی په پانګيا کې د چاود يا درز په پايله کې په دوره کې رامنځته شو. ياد چاودون د هغه درز په ګډون په پانګيا کې د کمزورۍ له سيمو سره مل وه، چې د لورينشيا ، سويلي امريکا او افريقا د اوبو کاسې يې د جوړولو په موخه يو له بل سره وجنګېدې. لومړی دا د درز يوه - پړاو و، چې پر مهال يې چاودلو تنګيو د لويې وچې په شګلنو او خاورينو رسوبي تيږو سره جوړ او ډک کړل. دويم دا چې چاودلو د لرغوني او منځنيو دورو په اوږدو کې وده وکړه، د لويې وچې پوړ يا قشر وغځېد او نری شو. دې نرۍ کېدنې د لېږديز پوړ يوه پراخه سيمه رامنځته کړه، چې د ځمکې د پوړ په ښويېدنې سره ناهوار او برابر نری والی ښکاره کوي. نرۍ کېدنې همدرانګه په ورته ډول د نري شوي لېږديز پوړ يوه پراخه سيمه هم رامنځته کړه، چې د عادي لويې وچې د پوړ د نمونه يې ۴۰ کېلو متر ۲۴ ميل نري والي نيمايي ده. دا همدا وخت و چې چاودون په لومړي ځل له مرکزي مکسيکو څخه په تېرېدنې سره ارام سمندر ته او وروسته لويديځ لور ته له اتلانتيک سمندر سره يوه اړيکه رامنځته کړه. دې اړېکې د راايسار حاشيوي سمندرګي په توګه د مکسيکو خليج د جوړولو په موخه د اوبو د پرانېستې کاسه يا ډنډوکی تر پراخه اوبو لاندې کړ. دا چې د مکسيکو خليج يو تړلی يا محدود ډنډوکی و، بشپړونکی لېږديز پوړ د او د پراخه بې ځايه کېدنې له مخې پوښل شوی و. د دورې پر مهال پرله پسې درز يا چاود کولو د مکسيکو خليج پراخه کړ او هغه ځای ته يې وده وکړه، چې د سمندرګي پوړ يا فرش په کې خپرېږي او د سمندري پوړ يا قشر جوړښت په کې تر سره کېږي. په دې ټکي کې له اتلانتيک سمندر څخه پوره دوران رامنځته شو، چې د بې ځايه کېدنه پای ته ورسېده. د سمندرګۍ د فرش يا پوړ خپرېدنه ۱۴۵ ۱۵۰ ميليون کالونه پخوا د دورې په پای کې ودرېد. د دورې پر مهال د دورې په اوږدو کې د مکسيکو خليج له لورې نيول شوي ډنډوکي يا کاسې تر ځان لاندې د يخوالي او د قشر د ترسب يوه دوره وازمايله. ترسب د پوړيز غځېدنې، سړېدنې او بارونې د يو ترکيب پايله وه. د پوړيز غځېدنې او سړېدنې ترکيب په لومړيو کې د مرکزي نري لېږديز او سمندري قشر د نږدې ۵ ۷ کېلو متر يا ۳،۱ ۴،۳ ميل ترسب لامل شو. دا چې د رسوبي موادو د ډکون په پرتله ترسب په چټکۍ سره تر سره کېده، نو د مکسيکو خليج پراخه او ژور شو. د دورې د پاتې او د دورې د ټولې مودې پر مهال د رسوبي موادو د کيلومترونو راټولېدونو يا امبار په واسطه د مکسيکو خليج او نږدې ساحلي دره کې د پوړ بارونې تر ډنډوکي لاندې قشر نور هم تر فشار لاندې راوړ او د سمندر له کچې څخه نږدې ۱۰ ۲۰ کېلو متر يا ۶،۲ ۱۲،۴ ميل پورې شته يا ځای ته ښکته کړ. په ځانګړي ډول د دورې پر مهال د رسوباتو ډبلې يا پنډې راټولېدنې د مکسيکو د خليج د شمال لويديځ او شمالي څنډو په اوږدو کې د لويې وچې تاخچه جوړه کړه. په ختيځ کې د فلوريدا ثابتې اوبه ورکونې د دتر ټولو وروستۍ يا د دورې تر پيل پورې د سمندرګي له لورې نه و راپوښل شوی. د يوکاتان اوبه ورکونې د دورې تر نيمايي پورې منځته راتلونکی و. وروسته له هغې چې دواړه اوبه ورکونې تر اوبو لاندې شوي وو، د کاربونيتونو او بخاراتو جوړښت د دې دوه ثابتو سيمو جغرافيوي تاريخ مشخص کړی دی. د کاسې ډېره برخه د کابونيت ډکون يا اوبه ورکونې کاسې ته د کاربوني موادو د ورتګ له امله د دورې پر مهال څنډې ته شوې وه او لويديځ اړخ يې د تر ټولو وروستۍ دورې او د دورو په لومړيو کې د يو فشار راوړونکي وېجاړتيا په برخه کې ښکېل و، چې د ختيځ مکسيکو يې جوړ کړ. سرچينې