د جاذبې قوه
د جاذبې قوه د لاتيني ويی څخه اخېستل شوی دی، چې د وزن معنا لري يا هم د ویی دی چې د جاذبې قوه معنا لري. د جاذبې قوه يوه طبيعي ښکارنده ده، چې په واسطه يې د سيارو، ستورو، کهکشانونو او ان رڼا په ګډون ټوله کتله يا انرژي لرونکي شيان يو بل ته راښکل کېږي يا د يو بل پر لور ورجذبېږي. د جاذبې قوه پر ځمکه باندې فزيکي شيانو ته وزن ورکوي او د سپوږمۍ د جاذبې قوه د سمندرونو د مد او جذر څپې سبب کېږي. په نړۍ کې د اصلي ګازي مادې د جاذبي راښکون له يو بل سره د يو ځای کېدلو او ستورو جوړولو سبب شوی دی او ستوري يې د سبب کړي دي چې يو له بله سره ډله او کهکشانونه جوړ کړي، نو له همدې امله د جاذبې قوه په نړۍ کې د زياتره سترو جوړښتونو لامل يا ځواب ويونکې ده. ياده قوه يوه ناتړلې سيمه لري، که څه هم له ځمکې څخه د شيانو د لرې کېدلو په حالت کې يې اغېزې کمزوري کېږي. د جاذبې قوه، په ۱۹۱۵ ز کې د البرت انسټاين له لوري د نسبيت عمومي نظريې په وړاندې کولو سره په تر ټوله زيات کره ډول تشرېح شوه، چې ياده نظريه د جاذبې قوه يوازې د يو ځواک يا قوې په توګه نه؛ بلکې د کتلې د نابرابر وېش له امله د فضا وخت د کوږوالي په توګه راپېژني او دا چې ياده قوه د ځمکې د مساحي مساحت ليکو سره د کتلو د حرکت سبب کېږي. د فضا وخت د دې کوږوالي تر ټولو جوته بېلګه يو تور سوری دی، چې هېڅ شی ان رڼا هم ورڅخه وروسته له هغې نه شي تېرېدلی چې يو ځل د سوري د پېښې افق تېر شي. که څه هم د جذبې قوه د زياتو کاريالونو لپاره د طبيعي جاذبې قوې په اړه د نيوټن د قانون له لوري په ښه ډول اټکل شوې ده، چې له مخې يې د هغې قوې په توګه روښانه شوې ده، چې يو د بل پر لور د هرو دوو جسمونو د دوی د کتلو د توليد د متناسب پراخوالي سره او په سرچپه ډول د دوی تر منځ د واټن مربع د متناسب پراخوالي سره د راښکون سبب کېږي. د جاذبې قوه، د فزيک له څلورو بنسټيزو تعاملونو جوړ له ډلې تر ټولو کمزوری تعامل دی؛ يانې د پياوړي تعامل په پرتله نږدې ۱۰۳۸ ځله کمزورې ده، د اکترومقناطيسي قوې په پرتله ۱۰۳۶ ځله او د کمزوري تعامل په پرتله ۱۰۲۹ ځله کمزورې ده. د پايلې په ډول د جاذبې قوه له اتوم تر کوچنۍ کچې ذراتو کې د پام وړ اغېزه نه لري، چې له دې خلاف ياده قوه په مکروسکوپيک کچه کې حاکم تعامل او د ستوريز نجومي جسمونو په جوړښت، بڼه ورکولو او مسير يا مدار ټاکنې سبب ده. د ذروي فزيک اوسني موډلونه دلالت کوي، چې په نړۍ کې د جاذبې قوې تر ټولو لومړنۍ بېلګه چې کېدای شي د عادي فضا او وخت تر څنګ د کوانتم د انرژي اساسي واحد جاذبې، لوړې جاذبې يا جاذبي يووالي مفرديت په بڼه کې وه؛ د د دورې پر مهال وده وکړه د نړۍ له پيدايښت څخه تر ۴۳-۱۰ ثانيو وروسته. ياده وده کېدای شي په اوسني ډول پېژندل شوي دود يا ډول کې لکه د يوې ناسمې خلا، کوانټم خلا يا رښتيني ذرې له يو لرغوني حالت څخه وه. د انرژي د اساسي واحد په ميخانيک سره ثابت د جاذبې قوې يوې نظريې ته د ودې ورکولو په موخه هڅې د څېړنې اوسنۍ ساحه ده، چې د جاذبې قوې ته به په يو عام رياضيکي چارچوکاټ کې د فزيک له نورو بنسټيزو تعاملونو سره د متحد يو ځای اوسېدلو لاره هواره کړي د هر شي نظريه. د جاذبي نظريې تاريخچه لرغونې نړۍ لرغوني يوناني فيلسوف د يوه مثلث د جاذبې مرکز وموند. نوموړي همداراز وګڼل چې که چېرې دوه برابر وزنونو د جاذبې ورته مرکز نه لرلی، د دواړو وزنونو د جاذبې مرکز به په ګډه د هغه ليکې په منځ کې وي چې د دوی د جاذبې مرکزونه سره نښلوي. په کې رومي معمار او انجنير فرض کړل، چې د يو جسم جاذبه د هغې په طبيعت پورې اړه لري، نه د هغې په وزن پورې. هندي چې د رياضي او ستورو پوه دی، د جاذبې قوه د دې پوښتنې د تشرېح کولو په موخه څرګنده کړه، چې ولې د ځمکې د څرخېدلو پر مهال شيان له مدار څخه نه ووځي. د په نوم بل هندي پوه د جاذبې قوه د يو راښکونکي ځواک په توګه روښانه کړه او د لپاره يې د اصطلاح وکاروله. د پوهې اوښتون د ۱۶ مې پېړۍ په نيمايي کې بېلابېلو اروپايانو په ازمېښتي ډول هغه ارستويي نظر ناسم ثابت کړ، چې يو څه درانده شيان په تېزۍ سره غورځېږي ځمکې خواته ځي. د يادو وختونو ايټالوي فزيکپوه ځيني مقالې خپرې کړې، چې په کې يې ادعا کوله چې د معلومې جاذبې قوې له امله د ورته مادې او بېلابېلو وزنونو شيان به په ورته چټکتيا سره وغورځېږي. د برج، د ۱۵۸۶ ز کال په ازمېښت سره فلمنکي فزيکپوه څرګنده کړه، چې کله له برج څخه دوه بېلابېلې اندازې او وزن لرونکي توپونه را وغورځول شي؛ په حقيقت کې په ورته وخت کې د ځمکې سطحې ته رسېږي. د ۱۶ مې پېړۍ په وروستيو کې ګاليله هغه منطق د ازمېښت د فکر په توګه انګېرنې څرګند کړ، چې د بېلابېلو وزنونو لرونکي دوه بالونه، چې کله له برج څخه راوغورځول شي، په ورته وخت کې ځمکې ته رسېږي. د توپونو د مخ ښکته څرخېدلو میلان په دقيقو اندازو سره د دې پوهې د يو ځای کولو له مخې ګاليله په ټينګه وټاکله، چې جاذبي چټکتيا د ټولو شيانو لپاره يو ډول ده. ګاليله وانګېرله چې د هوا مقاومت هغه سبب دی، چې د ټيټ غلظت او لوړې سطحې سيمې لرونکي شيان په فضا کې په خورا بطي ډول غورځېږي. ګاليله په ۱۶۰۴ ز کې په سم ډول فرض کړل، چې د يوه غورځېدونکي جسم واټن د تېر شوي وخت له مربع سره متناسب دی. د نيول شوي وخت مربع ته په آزاده غورځېدنه کې د شيانو د واټن اړيکه، د ۱۶۴۰ او ۱۶۵۰ ز کالونو تر منځ د دوه ايټالويانو او له خوا تاييد شوه. دوی د يوې نڅاګرې د خوځېدنې په ثبتولو سره د ځمکې د جاذبې قوې يوه محاسبه هم وکړه. د نيوټن د جاذبې قوې نظريه په ۱۶۷۹ز کې انګرېز رياضيپوه اسحق نيوټن ته د مدار حرکت په اړه د خپلې فرضیې په اړه وليکل چې: پر سرچپه مربع باندې يو څه تکيه کوي. په ۱۶۸۴ ز کې او نيوټن دواړو ته وويل چې: دوی دواړو د سياروي حرکت د سرچپه مربع قانون ثابت کړی و. د خپلو ثبوتونو له وړاندې کولو یې ډډه وکړه، مګر نيوټن تر يعنې په يوه مدار کې د جسمونو حرکت تر سرليک لاندې خپل ثبوت وړاندې کړ، چې نوموړي په کې د سياريو حرکت په اړه د قوانين تر لاسه کوي استنباطوي. د طبيعي فلسفې رياضيکي اصولو ته د نيوټن د کار پراختيا ملاتړ وکړ، چې نوموړی په کې د طبيعي جاذبې سرچپه مربع قانون فرض کوي. نيوټن له خپله نظره نتيجه واخيستله: هغه قوې چې سيارې په خپلو مدارونو کې ساتي، بايد په متقابل ډول له هغو مرکزونو څخه د خپلو واټنونو د مربع ګانو په توګه وي، چې ورڅخه تکامل کوي او له همدې امله د ځمکې په سطحه کې د ځمکې د جاذبې په قوې سره په خپل مدار کې د سپوږمۍ د ساتنې په موخه يې ضروري ځواک يا قوه پرتله او د برابر نږدې ځواب لپاره يې تمويل کړه. معادله يې په لاندې ډول ده: چې په کې قوه، او په کې د تعامل کوونکو جسمونو کتلې، د کتلو د مرکزونو تر منځ واټن او جاذبي ثابت دی. د نيوټن نظريې هغه وخت د خپلې سترې بريا څخه خوند واخيست، چې د اورانوس د حرکتونو پر بنسټ د نيپتون د شتون اټکلولو په موخه وکارول شوه، چې د نورو سيارو د عملونو په واسطه ځواب ويوونکې نه شوه اوسېدلی. د او دواړو له لوري محاسبو، د سيارې عمومي حالت اټکل کړ او د محاسبې هغه څه دي، چې ته يې د نيپتون موندلو کشف کولو لاره هواره کړه. سرچینې