د ژوند تمه
د ژوند تمه د هغه اوسط وخت یو احصایوي سنجش دی چې یو ارګانیزم ژوندی جسم د زیږون د کال، اوسني عمر، او نورو ډیموګرافیکي لاملونو لکه جنسیت، پر بنسټ د ژوند تمه لري. ترټولو عام کارول شوی سنجش د زیږون په وخت کې د ژوند تمه ده، چې په دوه بڼو تعریف کېدای شي. د هملیکي د زیږون د همزولي د ژوند اوسط اوږدوالی دی یعنې ټول هغه کسان چې په یو کال کې زیږېدلي دي او یوازې د هغو هملیکو کسانو لپاره محاسبه کېدای شي چې ډېر دمخه زېږیدلی وي او ټول غړي یې مړه شوي وي. دوره یي د یوې فرضي هملیکې ډلې د ژوند اوسط اوږدوالی دی چې د زیږون څخه تر مړینې پورې، په یو ټاکل شوي کال کې د مړینې د کچې د مشاهداتو په پرتله په فرضي ډول وي. د ملي ارقام چې د ملي ادارو او نړیوالو سازمانونو له لوري د بشري نفوس په اړه راپور ورکول کېږي، دوره یي اټکلونه وي. د برونزو او اوسپنې په دورو کې، د انسان ۲۶ کاله وه؛ او د ۲۰۱۰ کال د نړۍ ۶۷.۲ کاله وه. په وروستیو کلونو کې، په اسواتیني هېواد پخواني سوازیلنډ کې ۴۹ کاله ده، په داسې حال کې چې په جاپان کې ۸۳ کاله ده. د عصري درملو د نشتون څخه وړاندې، د کوچنیانو د مړینې لوړه کچه او د پیښو په پایله کې د په ځوانۍ که مرګونه، وباګانې، طاعونونه، جګړې او زیږون په ګډه د پام وړ کموي. د بېلګې په توګه، په یوه ټولنه کې چې ۴۰ کلونه وي، لږ خلک په ۴۰ کلنۍ کې مړه کېږي: زیاتره د ۳۰ کلنۍ څخه مخکې یا د ۵۵ کلنۍ څخه وروسته مړه کېږي. په هغه نفوس کې چې د کوچنیانو د مړینې کچه لوړه وي، د ژوند په لومړیو کلونو کې د مرګ کچې ته ډېره حساسه وي. د دې حساسیت له امله، په پراخه کچه ناسمه تشرېح کېدای شي، او د دې باور لامل کېږي چې د ټیټې نفوس د زړو خلکو لږ تناسب لري. یو بل سنجش، لکه په ۵ کلنۍ کې د عمر تمه ، د کوچنیانو د مړینې د اغېزو د لرې کولو لپاره کارول کېدای شي ترڅو د کوچینوالي په لومړیو کې له مړیني هاخوا د مړینې د عمومي کچې ساده سنجش وړاندې کړي. کله چې د نفوس جوړښت او تحرکات تر شننې لاندې نیول کېږي، د نفوسو لوی سنجشونه لکه د بېلابېلو عمرونو په ګروپونو کې د نفوس تناسب، هم د انفرادي سنجشونو، لکه د رسمي ژوند تمه، ترڅنګ کارول کېږي. خو له عصري ټولنو مخکې ټولنو لا هم په عمومي توګه د مړینې لوړه کچه درلوده او د عمر په هر پړاو کې یې د نارینه او ښځینه دواړو لپاره د ژوند تمه ټیټه وه، او دا بېلګه نسبتا نادره وه. د بېلګې په توګه، په هغو ټولنو کې چې د ژوند تمه یې ۳۰ کلنه وه، په ۵ کلنۍ کې د ۴۰ کلونو پاتې موده ښايي غیر معمولي نه وه، خو د ۶۰ کلنو وه. د شلمې پېړۍ تر نیمایي پورې، د کوچنیانو مړینه د ټولې مړینې نږدې ۴۰ ۶۰ سلنه وه. د کوچنیانو د مړینې په نظر کې نه نیولو سره، د ۱۲ ۱۹ پېړیو په اوږدو کې د اوسط ژوند تمه نږدې ۵۵ کاله و. که د منځنیو پېړیو یو کس په کوچنوالي کې ژوندی پاتې کېده، نو د ۲۵ ۴۰ کلونو پر ځای یې د ۵۰ ۵۵ کلونو چانس درلود. له ریاضیکي اړخه، د ژوند تمه په ورکړل شوي کال کې د تاتې ژوند د کلونو اوسط شمېر دی. په ښودل کېږي چې د عمر په یوه ځانګړې مړینه کې د یو کس لپاره د ژوند د راتلونکو کلونو اوسط شمېر دی. د ژوند تمه، اوږد عمر، او د عمر اعظمي کچه مترادف ندي. اوږد عمر د نفوس د ځینو غړو نسبتا اوږد عمر ته اشاره کوي. د عمر اعظمي کچه د مرګ په وخت کې د یوې نوعې تر ټولو اوږد عمره غړی دی. له دې امله چې د ژوند تمه یو اوسط دی، یو ځانګړی شخص ښایي د تمې له ژوند څخه څو کاله مخکې یا څو کاله وروسته مړ شي. په نباتاتو یا حیواني ایکولوژي کې، او د عمر په جدولونو کې د حیاتي احصایوي جدولونو په نوم هم یادېږي هم د ژوند تمه کارول کېږي. د ژوند د تمې مفهوم همدارنګه د تولید شوي اجناسو لپاره هم کارول کېدای شي، که څه هم د ګټې اخیستنې اړونده اصطالح عموما د استهلاکي محصولاتو لپاره کارول کېږي، او د د ماتېدو اوسط وخت او د د خرابېدو تر منځ اوسط وخت اصطلاحات په انجینرۍ کې کارول کېږي. انساني ځانګړتیاوې اعظمي کچه له ۱۰۰ کالو څخه پورته د انسان د عمر ریکارډونه تېروتنو ته خورا حساس دي. د بېلګې په توګه، د انسان د اوږد عمر پخوانی نړیوال ریکارډ لرونکی، کیري سي وایټ، له دوو لسیزو ډېر وروسته د ساده چاپې تېروتنې پایله وه. ټولو انسانو تر منځ ډېر اوږد تصدیق شوی عمر د فرانسوي مېرمنې جین کالمینټ په برخه دی، چې د ۱۸۷۵ کال د فبروري له ۲۱ څخه د ۱۹۹۷ کال د اګست تر ۴ پورې یې د ۱۲۲ کلونو او ۱۶۴ ورځو عمر درلود. دا اوږد ژوند اعظمي کچه ده، چې د ژوند پوتنۍ پوله ده او د هر انسان د ژوند تر ټولو هغه زیات شمېر کلونه ګڼل کېږي چې هغه ژوندی پاتې شوی دی. یوه تیوریکي څېړنه ښیي چې د زیږون په وخت کې د ژوند اعظمي کچه د انسان د ژوند د ځانګړتیاو د ارزښت له خوا محدود دی چې شاوخوا ۱۰۴ کاله دی. د بیولوژي پوهانو براین جی هیوز او سیګفریډ هیکیمي د څېړنې پر بنسټ، د انسان د عمر د محدودیت لپاره هېڅ شواهد نشته. خو دا نظر د تېروتنو د ځانګړتیاوو پر بنسټ تر پوښتنې لاندې راغلی دی. د وخت په تېرېدو سره بدلون لاندې معلومات د ۱۹۶۱ کال انسایکلوپېډیا بریتانیکا او نورو سرچینو څخه اخیستل شوي دي، چې د ځینو کره والی یې تر پوښتنو لاندې دی. که په بل ډول وویل نه شي، دا په ټوله نړۍ کې د نفوس د ژوند د تمه وړاندې کوي. په زیاتره مواردو کې، د ژوند تمه د ټولګي او جندر له اړخه پراخ توپیر لري. د زیږون په وخت کې د ژوند تمه د کوچنیانو مړینه او د ماشوم مړینه تر بحث لاندې راولي، نه د زیږون نه وړاندې مړینه. سرچينې