ليز مايټنر
ليز مايټنر چې د زېږېدو نوم يې ايليز مايټنر و، نومبر اکتوبر يوه اتريشۍ سويډنۍ فيزيک پوهه وه، څوک چې د عنصر او هستوي انشطار وېشچاودنې د موندلو له مسئولينو يوه وه. د برلين د کیميا په کايسر ويلهيلم انستيتيتوت کې د راډيو اکټيويټي وړانګيز فعاليت په اړوند د کار کولو پر مهال، نوموړې په ز کال کې د - په راډيو اکټيو کشف کړ. په ز کال کې، مايټنر او د هغې واراره، فيزيک پوه هستوي انشطار کشف کړ. نوموړې البرټ انشټاين د المان د په توګه ستايلې وه. په ز کال کې د خپلې دوکتورا د څېړنې تر بشپړولو وروسته، مايټنر دويمه مېرمنه وګرځېده چې د ويانا له پوهنتون څخه يې په فيزيک کې دوکتورا تر لاسه کړه. نوموړې د خپل علمي مسلک ډېره برخه د المان په برلين کې تېره کړه، چېرته چې هغه د په انسټيټيوټ کې د فيزيک پروفيسره او د ډيپارټمنټ رئيسه وه؛ نوموړې په المان کې د فيزیک لومړۍ ښځينه پروفيسره وه. هغې د نازي المان د نيورمبرګ د يهودي ضد قوانينو له امله په ز لسيزه کې خپلې دا دندې له لاسه ورکړې، او په ز کال کې سويډن ته وتښتېده، چېرته چې يې له ډېرو کلونو ژوند وروسته بالاخره د سويډن تابعيت تر لاسه کړ. د ز کال په نيمايي کې، د په انسټيټيوټ کې مايټنر له او سره په شریکه وموندله چې له نيوټران سره د تيوريم له بمبارۍ څخه مختلف ايزوتوپ پيدا کېږي. د دې کال په وروستيو کې او وښودله چې د يورانيم له بمبارۍ څخه د بيريم ايزوټوپس جوړېدای شي. د ديسمبر په مياشت کې مايټنر او د دا ډول جلا کېدو د بهېر د ښکارندې ارزونه وکړه. د ز کال د نيچر مجلې د فبرورۍ مياشتې په ګڼه کې په خپل راپور کې دوی دې عمل ته د وېش نوم ورکړ. دې اصل د دويمې نړيوالې جګړې په اوږدو کې د لومړي اتومي بم جوړېدو او په تعقيب يې نورو هستوي وسلو او هستوي ريکټرونو ته لاره اواره کړه. مايټنر د هستوي انشقاق لپاره د کیميا د ز کال په نوبل جايزه کې شریکه نه شوه، کومه چې په ځانګړي ډول د نوموړې اوږدمهالي همکار ته ورکړل شوې وه. ډېرو ساينسپوهانو او ژورنالستانو له دې جايزې څخه د هغې ايستل غېر عادلانه وبلل. د نوبل جايزې د ارشيف تر مخې، نوموړې د او ز کلونو تر منځ په کيميا کې د نوبل جايزې لپاره نولس ځلې نومول شوې وه، او د او ز کلونو تر منځ په فيزیک کې د نوبل جايزې لپاره دېرش ځلې نومول شوې وه. سره له دې چې هغې ته د نوبل جايزه ورنه کړل شوه، مايټنر په ز کال کې د په ناسته کې ګډون ته وبلل شوه. نوموړې ګڼ نور ویاړونه تر لاسه کړل، په ز کال کې د په نوم کیمياوي عنصر د هغې د نوم په وياړ اېښودل شوی دی. د ژوند لومړي کلونه له زېږېدو وروسته مايټنر ته د ايليز مايټنر نوم ورکړل شو، هغه د ز کال د نومبر په اومه نېټه د لوړې منځنۍ طبقې په يوې يهودۍ کورنې کې زېږېږدلې وه، د دوی کور د ويانا د ولسوالۍ په کې موقعيت درلود، نوموړې د هيډويګ او فلپ مايټنر په اتو بچيانو کې درېیمه وه. د ويانا د يهوديانو د ټولنې د زېږون په ثبت کتاب کې د هغې د زېږېدو نېټه د ز کال د نومبر اولسمه ليکل شوې؛ خو نورو ټولو اسنادو کې د هغې د زېږېدو نېټه د نومبر اومه ليکل شوې، کومه نېټه چې هغې کاروله. د هغې پلار د لومړيو يهودي وکيلانو له ډلې و چې په اتريش کې يې فعاليت منل شوی و. هغې يو مشر ورور او یوه مشره خور درلودل، چې او نومېدل، د څلورو کشرانو نومونه يې او وو؛ چې ټولو لوړې زده کړې کړې وې. د هغې پلار يو تاييد شوی ازادخيال و، او نوموړې هم په همدې عقيده روزل شوې وه. د بلوغ پر مهال، نوموړې د لوترازم په پيروي کولو سره مسیحيت ومانه، او په ز کال کې د تعميد غسل ورکړل شو؛ د هغې خوېندې او په همدې کال کاتولیک مسيحيت ته واوښتې. نوموړې هم يو لنډ شوی نوم ليز غوره کړ. زده کړه د مايټنر ابتدايي څېړنه په اته کلنۍ کې پيل شوه، کله به چې هغې د خپلو تاريخچو کتابچه د خپل بالښت لاندې کېښوده. نوموړې په ځانګړي ډول د رياضي او ساینس لور ته ميلان درلود، او لومړی يې د تيلو ځلېدونکي رنګونه، نري فلمونه، او انعکاسي رڼا مطالعه پيل کړه. تر ز کال پورې ښځو ته اجازه نه وه چې په ويانا کې د لوړو زده کړو دولتي ادارو ته ولاړې شي، او هغې په ز کال کې د ښوونځي وروستی کال پای ته ورساوه. د هغې په زده کړو کې د سوداګريو د مالي چارو د تاريخچې ساتل، رياضي، تاريخ، جغرافيه، ساينس، فرانسوي ژبه او جمناسيټک لوبه شامل وو. د ښځو لپاره يواځینی مهيا مسلک استادي وه، له همدې امله هغه د فرانسوي ژبې د ښوونکې په توګه روزنه تر لاسه کړه. د هغې خور د پړاو په بریاليتوب سره بشپړ کړ، او په ز کال کې يې د طب په ښوونځي کې داخله وکړه. په ز کال کې، مايتڼر له دوه نورو ځوانو ښځو سره خصوصي زده کړې پيل کړې، او د ثانوي زده کړې له لاسه وتلي اته کلونه يې يوازې په دوه کلونو کې بشپړ کړل. فيزيک د له خو اتدريس کېدو. د ز کال د جولای په مياشت کې، نجونې په جمنازیم کې یوې بهرنۍ ازموينې ته کېناستې. له څوارلسو څخه، د مايټنر او په ګډون يوازې څلور نجونې بريالۍ شوې، د فيزيک پوه لور وه. د ز کال په اکتوبر مياشت کې مايټنر د ويانا په پوهنتون کې داخله شوه. نوموړې په ځانګړي ډول له څخه ډېره متاثره وه، او ويل کېدل چې هغې به ډېر ځله د نوموړي د درسونو په اړه په ډېر شوق او لېوالتيا خبرې کولې. د هغې د مقالې څارنه او د هغه مرستيال وکړه. د نوموړې د رسالې عنوان د ميکسويل د فارمولې ازموينه و، چې د ز کال د نومبر په اته ويشتمه نېټه وسپارل شوه، دا رساله او وارزوله، او د ز کال د نومبر په اته ويشتمه نېټه تاييد شوه. په دې ډول نوموړې د ويانا له پوهنتون څخه د فيزیک په برخه کې د دوکتورا سند تر لاسه کونکو ښځو يوه وګرځېده، له هغې وړاندې په ز کال کې خپل سند تر لاسه کړی و. د ز کال د فبرورۍ په دوه ويشتمه نېټه، د نوموړې رساله د په غېر متجانسو اجسامو کې د تودوخې انتقال په توګه خپره شوه. له هغې غوښتنه وکړه چې د بصرياتو په اړه د د يوې لیکنې څېړنه وکړي، په کومه کې چې د يوې داسې تجربې تفصيلات ورکړل شوي و، له دې داسې پايلې تر لاسه شوې وې، د کومو په تشریح کولو چې نه و توانيدلی. نه يوازې دا چې هغې وکولای شول تشريح کړي چې څه کېدونکي دي؛ نوموړې نوره هم مخکې ولاړه او د خپلې تشریح پر بنسټ يې وړاندوينې وکړې، او بيا يې په تجرباتي ډول تصديق کړې، او روښانه يې کړه چې کولای شي په خپلواک ډول او د چا له څارنې پرته د څېړنې وړتيا لري. په دې څېړنه د مصروفيت پر مهال، مايټنر له راډيواکټيویټي سره بلده کړه، کوم چې هغه مهال د څېړنې یوه نوې څانګه وه. نوموړې پيل له الفا ذرو څخه وکړ. له کوليمټرونو او فلزي څادر سره په خپلو تجربو کې، نوموړې وموندله چې د فلزي اتومونو د اتومي کتلې سره د الفا د ذرو په يوه ميله کې خپرېدل زياتېږي. وروسته، دې تجربو د هستوي اتوم وړاندوينې ته اړ کړ. نوموړې د ز کال د جون په نهه ويشتمه نېټه خپلې موندنې ته وسپارلې. پوهنتون د خپل پلار په مالي مرسته او ملاتړ هڅول شوې، مايټنر د پوهنتون ته ولاړه، چېرته چې مشهور فيزیک پوه تدريس کاوه. نوموړې خپل کور ته وبلله، او هغې ته يې اجازه ورکړه چې په درسونو کې يې حاضره شي، کومه چې د له خوا يو غېر عادي اشاره وه، څوک چې عموماً پوهنتونونو کې د ښځو د داخلې د مخالف په ډول پېژندل شوی و، خو هغه دې منلو ته چمتو شو چې کله کله استثناء وي؛ په څرګند ډول نوموړي، مايټنر يوه استثناء وبلله. نوموړې د له غبرګونو لوڼو او سره ملګرې شوه، چې له موسيقۍ سره د ټولو مينه سره شريکه وه. سرچينې