ذوالقرنين
ذوالقرنین ، د دوو ښکرونو خاوند یا په لفظي توګه د دوو ژوندونو مالک په قرآن کې د اتلسم سورت کهف له څخه تر آیتونو کې د یو داسې شخصیت په توګه څرګندیږي چې د خدای له خوا د دې لپاره ځواکمن شوی و، ترڅو د بشریت او یاجوج او ماجوج تر منځ چې ګډوډي راوستونکی قوم دی يو دېوال جوړ کړي. د دېوال له شا څخه د یاجوج او ماجوج خلاصون او راوتل د قیامت له نښو يوه نښه ده چې په یوه شپه یوم القیامة کې د نړۍ د پای او د خدای له خوا د دوی د هلاکت نښه ده. دا کیسه په قرآن کې د سکندر د رومانس له لارې شامله شوې، چې د لوی سکندر د ژوند يوه افسانوي نسخه ده. ذوالقرنین د قرآن او انجیل یو له کرکټرونو څخه دی. د قرآن له مخې ذوالقرنین درې مهمې مبارزې درلودې، لومړی لوېدیځ ته ، بیا ختیځ ته او په پای کې هغه سیمې ته چې هلته د غره لاره وه، هغه یو متقی او مهربان انسان و او په عدل کې یې انحراف نه کاوه. او له همدې امله د خداى د فضل تابع و، د نېكانو ملګرى او د ظالمانو او سرکښه خلکو دښمن و، د دنيا له مال او دولت سره يې هيڅ علاقه نه درلوده، په خداى او د قيامت په ورځ يې ايمان درلود. او د دې بند د جوړولو موخه يې د ياجوج او ماجوج د ظلمونو په وړاندې د يوې مظلومې ډلې سره مرسته کول وو. د نومونې سبب د دې نوم ريښه پېژندنه خورا مهمه ده، قرن د ذوالقرنین اصلي زوی دی. کرن په فارسي ژبه کې د ښکر او پروجیکشن مانا ورکوي چې د قور قورکله - کور پشت - کار - کورک قوچ نارینه پسونه چې لوی ښکرونه لري او داسې نور. په عربي ژبه کې ژو د مالک یا ساتونکي مانا لري او جوار دوه مانا لري، یوه مانا تاج او بله مانا ښکر او کورنین د کورنین څخه اخیستل شوې کلمه ده چې د دوه ښکرونو مانا لري، چې عربي د عبراني قرنیم قرنیم څخه اخیستل شوې ده. . ذوالقرنین د یو بل په سر باندې د دوه ښکرونو تاج دی. د ظاهري مانا سربیره، دوه ښکرونه پراخه مانا لري او دا یوه جمله وه چې د ځواک څرګندولو لپاره کارول کیږي او په زاړه عهد نامې کې دا د یو مخلوق نر غواييبېل لپاره کارول کېده چې نړۍ یې په دوه ښکرونو کې وي. ځینې په دې باور دي چې دا نوم د نړۍ ختیځ او لویدیځ ته رسیدلی هغه د ختیځ او لویدیځ مالک و چې عرب یې د لمر پېړۍ تعبیروي. ذوالقرنين په قران کې د ذوالقرنين کيسه د قرآن کریم په سوره کهف کې داسې راغلې:او له تا څخه د ذوالقرنین په اړه پوښتنه کوي. ووایه: زه به ډیر ژر ستاسو لپاره د هغه څخه یو څه ولولم. ۸۳ موږ هغه ته په ځمکه کې واک او پاچاهي ورکړه او د هر څه د لاسته راوړلو لار مو ورته وښودله. ۸۴ هغه هم لاره تعقیب کړه. ۸۵ لمر لوېدو ته ورسېد . هغه په خټه او تور چینه کې د لمر لوېدل ولیدل او هلته یې خلک ولیدل. ما وویل: ای ذوالقرنین، ته غواړې چې هغوی ته عذاب ورکړي او له هغوی سره ښه سلوک وکړي. ويې فرمايل: خو چا چې ظلم وكړ هغه ته به سزا وركوو. بیا به هغه خپل رب ته یوسي ترڅو هغه ورته سخت عذاب ورکړي. - خو څوك چي ايمان راوړي او نېك عملونه وكړي، د هغه لپاره ښه اجر دى. او موږ به د هغه په اړه اسانه حکمونه وکړو. ۸۸ بيا يې لاره تعقيب کړه. ۸۹ تر دې چې د لمر لوېدو ځای ته ورسېد. د لمر لید په هغه قوم راښکته کیږي چې موږ ورته د هغې له وړانګو پرته بل هیڅ پوښ نه دی ورکړی. ۹۰ داسې وه؛ او موږ د هغه په حالاتو کې راګیر یو. هغه بیا په لاره تعقیب کړ. ۹۲ هغه د دوو غرونو تر منځ راورسېد. د دغو دوو غرونو شاته هغه خلک وليدل چې په هيڅ نه پوهېدل. سُوۡرَةُ الۡعَالَمِ : هغوى وويل: اى ذوالقرنين ياجوج او ماجوج په ځمكه كې فساد كوي. ايا ته غواړې چې مونږ په خپل ځان باندې تحريم ولرو تر څو زمونږ او د دوى تر منځ خنډ جوړ كړو؟ ۹۴ ويې ويل: هغه څه چې زما رب ماته راکړي دي هغه غوره دي. په خپل قوت سره ما سره مرسته وکړه، تر څو ستا او د دوی تر منځ یو خنډ جوړ کړم. ۹۵ ماته د اوسپنې ټوټې راوړه. کله چې د دغو دوو غرونو په منځ کې ډنډ شو، ویې ویل: راځه چې لاړ شو. هغه اوسپنه خوره کړه بیا یې وویل: د مسو راښکته کړه چې زه یې پرې واچوم. ۹۶ دوی نه په هغې باندې پورته کیدلی شي او نه یې سوری کولی شي. ۹۷ هغه وویل: دا زما د رب رحمت و، کله چې زما د رب وعده راشي، هغه به یې پوره کړي، او زما د رب وعده رښتیا ده. ۹۸ د ذوالقرنین د حقیقي شخصیت په اړه چې د یهودانو ، عیسویانو او مسلمانانو په آسماني کتابونو کې ذکر شوی دی، څو اړخیز دی. د آخمیني کورنۍ سایرس ، داريوش لوی ، زارکس ، سکندر اعظم، چن شی هوان ، خسرو انوشیروان ، د حمیر له پاچاهانو څخه یو، هغه انتخابونه دي چې د اصلي ذوالقرنین د موندلو لپاره یې څیړل شوي دي. ابوالکلام آزاد د سورة الکهف د ۸۲ څخه تر ۹۵ آيتونو په تفسير سره ثابت ثبوت وړاندې کړی دی چې د ذوالقرنين په نامه د اخيمني سايرس نوم دی. یو شمیر معاصر شیعه فقهاء هم سائرس ذوالقرنین ګڼي. علامه طباطبايي ، ثاني او مرتضی مطهري د دې نظر له مؤمنانو څخه دي. د تفسیر النشون په کتاب کې چې د ناصر مکارم شیرازي لیکل شوی دی، له همدې امله سائرس ته ذوالقرنین ویل شوي چې ختیځ او لویدیځ د هغه ملکیت دی. ابوالکلام د وزر لرونکي سړي په مشهور شخصیت باندې ډیر ساینسي ټینګار کوي، کوم چې په پسرګاد کې د بارام ماڼۍ څخه یو له ژوندي پاتې کالمونو څخه دی. د دې رول په اړه ډېر تعبيرونه شوي دي او ابوکلام دغه رول ذوالقرنين ګڼي. ابوالکلام آزاد د سوره کهف له ۸۲ تر ۹۵ آیتونو په تفسیر او د سایرس په اړه د احادیثو او روایتونو د موجودیت په حواله دا ثبوت وړاندې کړی چې د ذوالقرنین په نامه یادیدونکی سایرس دی. علامه طباطبايي د ذوالقرنین د سائرس د علم په اړه لیکي چې که څه هم د هغې ځینې اړخونه بې له اعتراضه نه دي، خو له قرآني آیتونو سره یې مطابقت له نورو ویناوو څخه څرګند او د منلو وړ دی. د مثال په تفسیر کې له ذوالقرنین سره د سائرس د موافقت نظریه د غوره نظریې په توګه ذکر شوې ده او د دې نظریې تصدیق زما په تفسیر هادي القرآن ، تفسیر الفرقان او تفسیر القرآن کې راغلی دی. منير د المنير په تفسير کې ذوالقرنين په ټينګه له هماغه سايرس څخه ګڼل کېږي چې د نړۍ دواړو غاړو ته يې سفرونه کړي وو او ښايي د هغه د زړورتيا له امله د ذوالقرنين په لقب ونومول شو. ابوالکلام آزاد یو له هغو کسانو څخه دی چې سایرس په قرآن کې ذکر شوی ذوالقرنین دی او باور لري چې په قرآن کې ذکر شوی ذوالقرنین سائرس دی. وړیا دلیلونه په لاندې ډول لنډیز کیدی شي: په پسرګاد کې د یوه وزر لرونکي سړي راحت، چې د پسه ښکرونه او د عقاب وزرونه لري، د سائرس استازیتوب کوي، چې هغه د ذوالقرنین په توګه پیژني، چې مانا یې د دوو ښکرونو خاوند دی. په ځانګړې توګه، سایرس په تورات کې د ختیځ فالکن بلل کیږي. په قرآن کريم سورت الکهف، ٨٣ تر ٩٨ آيتونو کې د ذوالقرنين په اړه داسې يو پاچا ذکر شوى، چې خداى پاک ورته هر ډول کاميابۍ ورکړې، چې له لوېديځ څخه د لمر د لوېدو ځاى ته ولاړ. له ختیځ څخه هغه ځای ته چې لمر لویږي، بیا له جنوب څخه شمال ته لاړ او د دوو غرونو پښو ته ورسید، چې په هغې کې یې یوه قبیله اوسېده، او له هغه څخه یې وغوښتل چې د دوی او د غرونو ترمنځ یو خنډ جوړ کړي. د یاجوج او ماجوج ډیری قبیلې، او هغه همداسې وکړل. مولانا ازاد وايي چې سائرس هغه څوک و چې لوېديځ او ختيځ ته يې لاره هواره کړه او بيا قفقاز ته لاړ او هلته يې د اسيايي قومونو د مخنيوي لپاره يو بند جوړ کړ او چينايانو دغه قوم ته يوچي نوم ورکړ، چې يګوج ته ورته دی، او دوی منګولیانو ته فانکوک ویل ، کوم چې د ماجوج سره ورته دی. د تورات په کتاب کې، د پیغمبر دانیل باب فصل د یو خوب په اړه خبرې کوي چې په کې یو دوه سینګ لرونکی پسه د یو سینګ وزې لخوا ماتې کیږي. مولانا آزاد وايي چې دا پسه د سائرس دوه ښکرونه دي او دا وزه د يونانيانو ده او د سائرس دغه دوه ښکرونه ذوالقرنين ته منسوبوي. ذوالقرنین په اسلامي احادیثو کې د خصال په کتاب کې له جعفر صادق څخه روایت دی چې وايي: په ځمکه کې څلور پاچاهان وو، چې دوه یې مومنان وو، سلیمان او ذوالقرنین. دوه کافران چې نمرود او بخت النصر دي. سليمان او ذوالقرنين دوه مؤمنان وو چې په ځمکه يې واکمني کوله، او نمرود او بخت نصر دوه کافران وو چې په ځمکه واکمن وو عمار سبطي روایت کوي چې هغه جعفر صادق ته وویل: زموږ د امامانو درجه او مرتبه څه ده؟ هغه وفرمایل: لکه د ذوالقرنین او یوشع د بنی اسرائیلو له پیغمبرانو څخه یو او د موسی علیه السلام جانشین او اصف مصاحب سلیمان چې د ذوالقرنین لوړ مقام ته اشاره کوي. د ذوالقرنین جومات په اسلامي احادیثو کې هم ذکر شوی دی. یو جومات او یوه لویه ودانۍ چې ۴۰۰ سانتي اوږدوالی لري، په هغه کې د لرګیو او مسو تختې او د مسو تختې کارول شوې وې. د هر لرګي تختې اوږدوالی سانتي متره دی، د دوو دیوالونو ترمنځ فاصله سانتي ده، او د دیوالونو لوړوالی سانتي دی. او مجلسي، د ثعلبي په حواله، د ذوالقرنین بند د جوړولو ځای د ترکیې د ځمکې ختیځ پای بللی دی. ذوالقرنین د نادر شاه له نظره سلطان محمود عثماني ته د نادرشاه په لیک کې نادر شاه د اسلام ستر پیغمبر، د هغه کورنۍ او ملګرو ته له سلام او سلام کولو وروسته د دغه لیک په یوه برخه کې د خلیفه مسلمان سلطان عثماني ستاینه او ستاینه کوي چې په ترکیه کې ده. نادر شاه سلطان محمود هغه د اسکندر ذوالقرنین په توګه بیانوي، چې دا په ذوالقرنین د یو شخص په توګه د هغه باور څرګندوي د ذوالقرنین د کیسې نثرونه په قرآن کریم کې د ذوالقرنین له کیسې څخه لاندې تفسیرونه شوي دي: د اسلام څخه مخکې د کیسې شتون په مکه او مدینه کې یو شمیر خلک په دې کیسه پوهیدل او ویل کیږي چې ډیری یې د کتاب خلک وو او دا ټکی د څو آیتونو له متن څخه چې د یسلک عن ذی القرنین عبارت دی ښه معلومیږي. او قلانا یا ذه القرنین او قلوا یا ذه القرنین څرګنده ده چې دا کیسه له اسلامه مخکې ذکر شوې ده، خو ډېرو خلکو ترې د علم د حاصلولو او یا د رسول الله صلی الله علیه وسلم د امتحان لپاره پوښتنه کړې ده. د اسلام یهودیانو هم د خضر او د غار د اصحابو په اړه دا ډول پوښتنې کړې دي په قرآن کریم کې د ذوالقرنین ځانګړنې ذوالقرنین ځانګړنې درلودې، چې له جملې څخه یې لاندې یادونه کولای شو: هغه یو څوک دی چې تاج یا خولۍ لري چې دوه ښکرونه لري. خدای ورته د بریا وسیله ورکړه. هغه درې مهمې مبارزې درلودې: لومړی لویدیځ ته، بیا ختیځ ته، او په پای کې هغه سیمې ته چې هلته د غره لاره وه، او په هر سفر کې هغه د قبیلو سره مخ شو. خدای هغه ته ځواک ورکړی و او د خلکو په ژوند او مال کې یې واک ورکړی و او د دوی لپاره یې عذاب او اجر ورکړی و. هغه یو توحیدی او مهربان سړی و او د عدالت له لارې نه انحراف شوی و او له همدې امله د خدای د ځانګړي فضل تابع و. هغه د نیکو خلکو دوست او د ظالمانو او ظالمانو دښمن و او د دنیا له مال او دولت سره یې مینه نه وه. هغه په خدای او د قیامت په ورځ باور درلود. د هغه بند جوړوونکی دی چې په کې اوسپنه او مسو کارول شوي وي او که نور مواد یې هم په جوړولو کې کارول شوي وي، د دې فلزاتو تر سیوري لاندې و او د دې بند له جوړولو څخه یې موخه د یوې مظلومې ډلې سره مرسته کول وو. د یاجوج او ماجوج ظلمونه وو هغه یو له هغو کسانو څخه وو چې خدای ورته د دنیا او آخرت خیر ورکړی. د دنيا ښېګڼه په هغه پاچاهي، قدرت او اختيار کې چې ده ته ورکړل شوې وه او د آخرت خير، ځکه چې هغه د حق، سولې، بخښنې، ملګرتيا، عزت نفس، د خير خپرول او له بديو څخه د ځان ساتنې په برخه کې د نړۍ ښه والی او بنسټ ايښی دی. خلک دا معلومه شوه چې هغه د وحی یا الهام یا د پیغمبرانو له خوا تایید شوی، او د هغه سره یې مرسته کړې. په هرصورت، قرآن هیڅ شی نه کاروي چې په ښکاره توګه وښيي چې هغه یو پیغمبر و، که څه هم په قرآن کې داسې تفسیرونه شتون لري چې دا معنی څرګندوي. موږ له ډیرو اسلامي روایاتو څخه هم ولوستل چې له پیغمبر او امامانو څخه روایت شوي دي: هغه پیغمبر نه و بلکې نیک بنده و. هغه په لویدیځ کې د یوې ظالمې ډلې سره مخ شو او دوی یې عذابول په دې معنی چې هغه له دوی سره جګړه وکړه او دوی یې مات کړل. هغه بند چې د یاجوج او ماجوج په قوم جوړ کړ د لمر په لویدیځ او ختیځ کې نه و، ځکه چې د لمر ختیځ ته د رسیدو وروسته، هغه د یو دلیل تعقیب کړ تر دې چې هغه د دوو غرونو تر مینځ راورسید، او د هغه د بند د ځانګړتیاوو څخه. سربیره پردې چې دا د نړۍ په ختیځ او لویدیځ کې نه و، دا دا دی چې دا د دوو غرونو په منځ کې جوړ شوی و، او دا دوه غرونه چې د دوو دیوالونو په څیر وو، یو شاته دیوال جوړ کړ. او په بند کې د اوسپنې او قطر د ټوټو څخه جوړ شوی د مسو خټکی کارول کیده. ذوالقرنین د زوړ عهد په کتاب کې د ډینیل په کتاب کې، دانیل پیغمبر په خوب کې لاندې لیدل کیږي:ما ولیدل چې ناڅاپه یو پسه د سیند غاړې ته ولاړ و، چې دوه ښکرونه او اوږده ښاخونه یې درلودل، په دوی کې یو له بل څخه لوړ و او په دوی کې ترټولو لوړ و. او ما هغه پسه وليدل چې خپل ښکرونه يې د لويديځ، شمال او جنوب لور ته وهل او هيڅ وحشي ځناور يې د مقابلې توان نه درلود او هيڅوك نه وو چې د هغه له لاس څخه يې خلاص كړي، هغه د خپلې خوښې سره سم عمل وكړ او هغه ستر په عبراني متن کې، د کرنيم قرنیم کلمه د فورک په معنی کارول کیږي. د ډینیل په کتاب کې بیا هم لوستل کیږي: جبرائیل هغه ته راڅرګند شو او د هغه خوب یې په لاندې ډول تعبیر کړ: هغه پسه چې دوه ښکرونه لري چې تاسو لیدلي د میډیس او پارس پاچا دی . د انجیل په عربي ژباړه کې د ذوالقرنین نوم په همدې پاراګراف کې راغلی دی:د وان ډیک ژباړه: مګر هغه پسه چې په لومړۍ پیړۍ کې یې ولیدل د فارس مادي پاچا دی مګر هغه پسه چې دوه ښکرونه لري هغه د مدین او فارس پاچاهان دي.یهودیان د ډینیل له لید څخه پوهیدل چې د دوی د اسیر کیدو موده به د میډیا او فارس د یو پاچا په پاڅون او د بابل په پاچاهانو باندې د هغه په بریا سره پای ته ورسیږي ، او دوی به د بابلیانو له منګولو څخه خلاص شي. ډېر وخت نه و تېر چې سائرس د ایران د حکومت په مرحله کې راښکاره شو او د میډیا او فارس هیواد یې جوړ کړ او له دوی څخه یې یو لوی سلطنت جوړ کړ او لکه څنګه چې دانیل خوب ویلي و چې پسه به خپل ښکرونه لویدیځ ته وخوري. په ختیځ او سویل، لوی سایرس هم په ټولو دریو لارښوونو کې لویې فتحې وکړې. هغه یهودیان آزاد کړل او دوی ته یې اجازه ورکړه چې اسراییل ته راستانه شي. د یسعیا په څپرکي کې، شمیره، موږ ولولئ: بیا به هغه د سائرس په اړه ووایي چې هغه زما شپون دی او هغه به زما ټول رزق بشپړ کړي او بیت المقدس ته به ووایي چې تاسو به بیا جوړ کړئ. دا جمله هم د پام وړ ده چې د انجیل په ځینو تفسیرونو کې، سایرس د ختیځ د بازانو په توګه تعبیر شوی، او د یو حکمت سړی چې د لرې ځای څخه به لوستل کیږي. د یسعیاه کتاب، څپرکی ، شمیره ذوالقرنین او صاب حمیري د ذوالقرنین مختلف کمپاینونه چې په قرآن کې ذکر شوي هم د جنوبي عربستان د حمیري پاچا صاب زمرد د الرعید په نوم هم یادیږي ته منسوب شوي دي. ځينې مورخين لکه اسمايي په د اسلام نه وړاندې د عرب تاريخ، ابو ريحان بيروني په اطهر البقيه کې، ابن هشام په سيرت النبوي کې، نسوان ابن سيد په شمس العلوم کې ليکلي دي. . . ویل شوي چې ذوالقرنین د یمن له قبیلې څخه وو او هلته یې حکومت کاوه. که څه هم دوی د هغه په نوم سره توپیر لري. د وهب بن منبہ او ابن هشام په وینا مالک صاب د حمیری فاتح و چې په بیت المقدس کې له خضر سره له ملاقات وروسته ورته د ذوالقرنین لقب ورکړل شو. هغه بیا د ځمکې پای ته سفر کوي او ځمکې فتح کوي تر هغه چې هغه د تیاره ځمکه کې د خضر لخوا رهبري کیږي. مقریزي په خپل کتاب الشکر کې د ذوالقرنین نسب ته اشاره کړې ده او وایي چې ذوالقرنین د عربو پاچا او د حمیر له پاچاهانو څخه وو او اصلي نوم یې صاب ابن ذی مراد و. بيا يې له ابن هشام، ابن عباس، او کعب الاحبار څخه د ذوالقرنين حميري او عربو روايتونه ياد کړي دي. هغه له همداني او هيثم څخه روايت کوي چې ذوالقرنين د شيبا شاه و او د اسلام نه مخکې عربي شعرونه چې د ذوالقرنين په اړه ليکل شوي دي بيانوي. هغه څه چې د ذوالقرنین حمیري انګیرنې ته متوجه دي دا دي چې د نومونو په وړاندې د ژو کلمه کارول د یمنیانو له عادتونو څخه و. لکه ضی حمدان، زی المنار، زولغمدان، زولازغر. د تاریخ لیکونکي ویلر په وینا، دا ممکنه ده چې د دې حسابونو ځینې عناصر چې په اصل کې د صاب سره تړاو لري، په هغه کیسو کې شامل شوي چې ذوالقرنین د سکندر سره پیژني. ذوالقرنین او سائرس په اسلامي روایتونو کې په اسلامي کتابونو کې د سائرس یا کوروس په اړه که په تاریخي او قرآني تفسیر او یا عربي شعرونو کې روایت شوی دی، خو لږو خلکو ورته پام کړی دی. د سائرس په ستاینه کې د اسلام د پیغمبر د حدیثونو له جملې څخه: جلال الدین سیوطي چې یو له سترو اسلامي عالمانو څخه دی ۹۱۱ م په دار المنتظر کې ۴ ټوک، ۱۶۵ مخ له حذیفه ابن جریر څخه نقل کړی دی. د محمد صلی الله علیه وسلم یو ملګری الایمان وايي: ځکه چې بنی اسرائیلو د سبت په ورځ بغاوت وکړ او د برترۍ په لټه کې وو او پیغمبران یې ووژل، خدای د دوی په وړاندې بختانسر راپورته کړ تر دې چې بیت المقدس ته ننوت او د زکریا د وینې په بدل کې یې ووژل. اویا زره یې د هغوی کورنۍ او د انبیاوو اولادونه ونیول او د بیت المقدس زینت یې ورته جوړ کړ او له ځانه سره یې بابل ته یووړه. محمد د هغه د جوړولو د طریقې او ګاڼو په اړه چې په هغه کې کارول شوي او بختانسر یې بابل ته ورکړي تصدیق او تشریح یې کړ او بنی اسرائیل په داسې حال کې چې د دوی په مینځ کې ځینې پیغمبران او د انبیاوو زامن هم شتون درلود، کلونه کلونه د خدای پورې دردونه وخوړل. په دوی رحم وکړ: حتی دوی یې وژغوره ...: نو هغه د فارس یو پاچا ته چې د سائرس په نوم یو وفادار سړی و وښوده چې د بني اسرائیلو ژوندي پاتې کیدو ته لاړ شه او دوی یې آزاد کړي. د بني اسرائيلو لاره او بیت المقدس ته حتی تر لوړې کچې پورې ننوتل: سائرس همداسې وکړل او بیت المقدس ته ننوتل او د هغې زینت یې بیا جوړ کړ او بني اسرائیل سل کاله د خدای اطاعت وکړ. تر هغه چې دوی بیرته ګناه ته راستانه شي. البته، دوی د دې حدیث په اعتبار شک درلود. لکه څنګه چې ابن کثیر هم په خپل تفسیر کتاب کې د دې حدیث په اړه لیکي: ذوالقرنین او اسکندر په اسلامي روایتونو کې د تاریخ او تفسیر په ډیرو کتابونو کې اسلامي پوهانو د ذوالقرنین د شخصیت په اړه بحث کړی او هغه یې د روم سکندر په توګه معرفي کړی او د اسلام د پیغمبر صلی الله علیه وسلم یو حدیث هم پکې راغلی دی، چې ایرانی مورخ طبري په خپل تفسیر کتاب کې روایت کړی دی. رسول الله صلی الله علیه وسلم په دې اوږده حدیث کې د اهل کتابو ځواب ورکړ چې د ذوالقرنین په اړه یې ترې وپوښتل، هغه یې د روم ځوان او د مصر د اسکندریه ښار د بنسټګر په توګه معرفي کړ: د ذوالقرنین د هویت په اړه د اسلامي علماوو اختلاف د ډاکټر عبدالمنعم النمر د نظر له مخې د ذوالقرنین په اړه اسلامي پوهان تر وروستۍ پېړۍ پورې مغشوش وو او هیچا هم دا نوم د هند له مشهورو تاریخي شخصیتونو سره تر ابوالکلام آزاد پورې په ټینګه او قوي دلیل نه دی برابر کړی. د قرآن کریم مفسر دا راز کشف کړ. در کتاب روح المعانی په کتاب کې د قرآن د مفسرینو نظریه تر یو حده انحراف شوې ده او ویل شوی دی چې ذوالقرنین هماغه فریدون د اثفیان زوی، د جمشید زوی، هغه د ایران پنځم پاچا وو، او د خدای یو صالح او فرمانبردار پاچا و. در کتاب ابي زید بلخي په کتاب سور الاعمال کې راغلي دي چې هغه د وحی پلوی و او په عام تاریخ کې راغلي دي چې ټوله ځمکه یې قبضه کړې او په خپلو اولادونو یې ویشلې ده. يوه برخه يې د عراق ، هند او حجاز په نوم ايرج ته ورکړه او همغه يې د شاهي تاج خاوند کړ، د ځمکې بله برخه يې خپل دويم زوی ته، يعني روم ، مصر او لويديځ يې ورکړه. چین ، ترکیه او شرق یې خپل دریم زوی ته ورساوه او د هر یوه لپاره یې یو قانون جوړ کړ چې په هغه سره حکومت وکړي او دې درې واړو قوانینو ته په عربي ژبه کې سیاست ویل کېده ؟! ، چون اصلش سی ایسا یعنی سه قانون بوده؛ و وجه تسمیهاش به ذوالقرنین صاحب دو شاخ میشود این باشد که او دو طرف جهان را مالک شد، یا در درازای روزهای سلطنت خود مالک آن گردید، چون سلطنت او بهطوریکه در رودة الصفا کې پېښ شو او یا هم له همدې امله و، د هغه زړورتیا د نړۍ ټول پاچاهان تر سیوري لاندې کړل. د اسلامي نړۍ د علماوو، مفسرینو او تاریخ پوهانو په منځ کې لومړنی کس چې ذوالقرنین یې د سایرس له تاریخي څېرې سره پرتله کړی، هغه هندی مفکر ابوالکلام آزاد په خپل کتاب ذوالقرنین یا لوی سایرس او سلطان حسین او نور و. علي تابندي ګونابادي وايي چې په قرآن، تاريخ او کيسو کې د دغه کس ځانګړتياوې د ستر سائرس له تاريخي شخصيت سره سمون لري. پخوانیو مفسرینو شک کړی دی او هغه یې د مقدونیې سکندر په شان ګڼلی دی او ځینو یې فرعون هم ګڼلی دی او ځینو نورو منابعو ذوالقرنین د یمن له پاچاهانو څخه یاد کړی دی. اکثرو پخوانیو علماوو ویلي دي: ذوالقرنین هماغه سکندر دی، البته داسې ښکاري چې هغه سکندر چې اسلامي پوهان یې خبرې کوي، د مقدونیې له سکندر سره توپیر لري، د بېلګې په توګه د سکندر په کتاب کې د اسکند کردار توپیر لري. د الکساندر مقدونیایي څخه، او د سکندر بند په یوه استعاره بدل شوی، چې تل په ژبه کې وي. او په دې مفهوم کې احاديث هم شته لکه هغه روايت چې له موسى بن جعفر رضي الله عنه څخه په نزد السناد کې روايت شوى دى او د عقبه بن عامر رضي الله عنه او د وهب بن منبه رضي الله عنه روايت دى. په المنطور کې روایت شوی دی . او له صحابه کرامو او تابعینو څخه ځینو پخوانیو مفسرینو لکه معاذ بن جبل لکه د البیان مجمع او قتاده لکه څنګه چې الدر المنثور نقل کړی دی، هم همدا نظر منلی دی. او بو علي سينا چې کله د سکندر اعظم بيانوي نو د سکندر ذوالقرنين په نوم يې يادوي، فخر رازي هم په خپل ستر ټولګه کې پر همدې ټکي ټينګار کوي. او د هغه څه لنډیز دا دی چې: قرآن په دې دلالت کوي چې د دې سړي پاچاهۍ د لویدیز تر لرې پرتو سیمو او د ختیځ او شمال تر لرې لرې پورې غځول شوې او دا په حقیقت کې د ځمکې پر مخ د هغه ورځې تقدیر دی. د دغه ډول پاچا په څېر باید د هغه نوم په ځمکه کې تلپاتې وي، سکندر هم په دې ځانګړنه کې له سایرس سره پاتې دی، ځکه چې د پلار له مړینې وروسته یې د روم او باختر ټول سلطنتونه له منځه یوړل او ټولې ځمکې یې فتحه کړې او تر هغه ځایه یې پرمختګ وکړ . شنه بحر او بیا مصر. بيا يې په مصر كې د اسكندريه ښار په جوړولو پيل وكړ، بيا سوريه ته داخل شو او له هغه ځايه د اسرائيلو د ځپلو په نيت بيت المقدس ته ولاړ او هلته يې په قربانګاه كې قرباني وكړه، بيا يې د ارمنستان او باب الدنيا لوري ته مخه كړه. العواب ، عراقيان، قبطيان او بربران د هغه تر تسلط لاندې راغلل، د ايران واک يې ونيو، بيا هند او چين ته ولاړ او له لرې پرتو قومونو سره يې جګړه وکړه، بيا خراسان ته راستون شو او ډېر ښارونه يې جوړ کړل. بیا عراق ته راستون شو او د زور یا رومیه مدین په ښار کې وفات شو او د څه مودې لپاره یې دولس کاله واکمني وکړه. د دې خبرې سره ستونزه دا ده چې: لومړی دا خبره چې د ځمکې د ډیری استوګنځایونو مالک یوازې لوی سکندر اعظم دی د منلو وړ نه دی، ځکه چې دا ډول ادعا په تاریخ کې ثابته نه ده، ځکه چې تاریخ نور څرګندوي. هغه پاچاهان چې ملکیت یې درلود که دا د مقدونیې ملکیت څخه زیات نه و، کم نه و. او دوهم دا چې هغه صفات چې قرآن د ذوالقرنین لپاره لیست کړي دي، تاریخ د سکندر لپاره ثابت نه ګڼي، بلکې ردوي یې. د بېلګې په توګه قرآن کریم وايي: ذوالقرنین یو سړی و چې پر خدای او د قیامت په ورځ یې ایمان درلود او توحیدي دین یې درلود، په داسې حال کې چې سکندر د یونانیانو د کیسې پر بنسټ یو خدای نه و. مشتري ته قرباني د دې ثبوت دی؛ همدارنګه قرآن کریم فرمایلي دي: ذوالقرنین د خدای له نیکو بندګانو څخه و او د ورکول او شریکولو زغم یې درلود او تاریخ د سکندر لپاره د دې برعکس لیکلي دي؛ هغه د هغه صفاتو سره سم جوړ کړی چې په قرآن کې ذکر شوي دي. او د ذوالقرنين په اړه په البدايه والنهيه كتاب كې راغلي دي: اسحاق بن ادمي له سعيد بن بشير قتاده څخه روايت كړى، چې سکندر هماغه ذوالقرنين دى او پلار يې لومړى قيصر و. د روم څخه وو او د سام خاندان څخه وو، هغه د نوح زوی و او د ذوالقرنین سرپرست د فلبیس زوی اسکندر و. بیا هغه خپل نسب عیس بن اسحاق بن ابراهیم ته راښیي او وايي: هغه مقدونیایي، یوناني، مصری و او هغه څوک و چې د اسکندریه ښار یې جوړ کړ او د هغې د بنسټ ایښودلو نیټه د روم عام تاریخ ګرځیدلی دی. او هغه د سکندر ذوالقرنین څخه ډیر وخت وروسته و. او دوهم د مسیح څخه نږدې درې سوه کاله مخکې و، او هوښیار ارسطو د هغه وزیر و، او هغه څوک وو چې دارا زوی دارا وواژه، د فارس پاچاهان یې ذلیل کړل، او د دوی خاوره یې تر پښو لاندې کړه. د خپلو خبرو په دوام کې وايي: موږ دا شیان ځکه ذکر کړل چې اکثرو خلکو دا فکر کاوه چې دا دوه نومونه یو شان دي، ذوالقرنین او مقدوني یو شان دي او په قرآن کې ذکر شوي یو نوم دی. هماغه سړی چې ارسطو ته یې خدمت کړی او له دې څخه یې ډېرې تېروتنې کړې دي. هو، لومړی سکندر یو وفادار او صالح سړی او نیک پاچا و، او د هغه وزیر خضر و، لکه څنګه چې موږ مخکې وویل، پخپله د پیغمبرانو څخه و. خو دویم مشرک او وزیر یې فیلسوف وو او د دوی د دورې تر منځ نږدې دوه زره کاله واټن و، نو دا چیرته دی او چیرته دی؟ دوی نه ورته دي او نه هم مساوي، پرته له دې چې یو څوک دومره احمق وي چې د دواړو تر مینځ غلطي وکړي. په دې وینا کې هغه خبرې ته اشاره کوي چې د فخر رازي له مخي نقل شوي دي، پام وکړئ او بیا د هغه کتاب ته مراجعه وکړئ چې هلته د ذوالقرنین کیسه کوي، وبه ویني چې د دې راوی خطا د فخر رازي له خطا څخه کمه نه ده. ځکه چې په تاریخ کې د داسې پاچا نښه نشته چې دوه زره کاله مخکې له مسیح څخه وو، او درې سوه کاله یې په ځمکه او د لویدیز په لرې پرتو برخو کې تر ختیځ او شمال ختیځ پورې پاچاهۍ کړې او یو بند یې جوړ کړی و. وفادار او صالح سړی، بلکې یو پیغمبر او د هغه وزیر هم و، هغه خضر و او په تیاره کې د ژوند د اوبو په لټه کې و، چې نوم یې اسکندر دی که نه؟ او د اسلام په لومړیو وختونو کې د عربو په منځ کې د سکندر په اړه هیڅ معلومات شتون نه درلود، سکندر هغه کرکټر دی چې په وروستیو پیړیو کې عربي ادب ته داخل شو او د لاتیني متنونو په عربي ژبه تر ژباړې وروسته. د مؤرخينو يوه ډله لکه اسمايي په د اسلام څخه مخکې د عرب تاريخ کې او ابن هشام په سيره او تيجان کې او ابو ريحان البيروني په اطهر البقيه کې او نسوان بن سعيد په کتاب کې ليکلي دي. شمس العلوم او نورو ويلي دي چې ذوالقرنين د حمير له پاچاهانو څخه و چې په يمن کې يې پاچاهي کوله. بیا یې د نوم په اړه اختلاف وکړ، یوه وویل: مصعب بن عبدالله وو، بل وویل: صاب بن ذول معرد د هغه د تابعینو څخه لومړی وو او دا هغه څوک وو چې د ابراهیم علیه السلام د سود حکم یې په بئر سبا نومیده. . بل وویل: هغه د اقرآن پیروونکی و او نوم یې حسن و. اسمايي وايي چې هغه د حسن القران څلورم زوی اسد الکمال و، چې د ملک کرب دویم لقب یې درلود او د لومړي ملک طبابي زوی و. ځینو ویلي چې نوم یې شمر یارش و. البته د حمیریانو او د جاهلیت په ځینو شاعرانو کې د ذوالقرنین نوم د یو له پاچاهانو څخه یاد شوی دی. د هغو له جملې څخه په البدایه والنہایه کتاب کې راغلي دي چې ابن هشام د اشعری دا شعر تلاوت کړی او ویلي یې دي: و الصحاب ذوالقرنین اصبح ثویب الجنفی جدت اشم موگیما او د یوه پخواني روایت په بحث کې راغلي چې عثمان ابن ابي الحدر دا شعرونه د ابن عباس لپاره ویلي دي، قاد کان ذوالقرنین جدی بی گمن ملکه تادین لح الملوک او طهشدو دوه نور آیتونه چې ترجمه یې هم تېر شوې ده. مقریزي په خپل کتاب الشقطار کې وايي: پوه شه چې د علماوو څېړنه دې ټکي ته رسېدلې چې ذوالقرنین چې نوم یې په قرآن کریم کې یاد شوی او ویلي یې دي: و یسلک عن ذوالقرنین. یو عرب سړی و چې نوم یې په عربي شعرونو کې ډېر یاد شوی دی او اصلي نوم یې صاب بن ذی مرید د حارث رضی زوی، د حمال ذی سعد زوی، د عاد ذی منه زوی، د عار الملت زوی دی. د سکساک زوی، د وائل زوی، د حمیر زوی، د سبا زوی، د یشجب زوی، د یثرب زوی، قحطان د هود زوی، د هود زوی، د رحغز زوی، هغه د شالح زوی، د ارفکساد زوی. شیم، د نوح زوی؛ او هغه د حمير پاچاهانو يو پاچا دى، چې ټول عربان وو او د عربو په نامه هم بلل کېده. او ذوالقرنین د تاج د مالک تابع و، کله چې تخت ته ورسید، لومړی یې خپل مسلک جوړ کړ او په پای کې یې د خدای لپاره عاجز شو او د خضر سره یې دوستي وکړه. او څوک چې دا فکر کوي چې ذوالقرنین د فلبس زوی سکندر دی، غلط دی، ځکه چې د ژو کلمه عربي ده او ذوالقرنین د یمن د پاچاهانو لپاره د عربو لقبونو څخه دی او سکندر رومي او یوناني کلمه ده. ابوجعفر طبري وايي: خضر د فریدون په زمانه کې د ضحاک زوی و، البته دا د اهل کتابو د علماوو نظر دی. او دغه خضر له ذوالقرنین سره په سفرونو کې د ژوند له پسرلي سره مخ شو او له هغې څخه یې وڅښل او ذوالقرنین یې خبر نه کړ. د ذوالقرنین له صحابه کرامو څخه هیڅوک خبر نه وو، نو یوازې خضر مړ شو، او د علماوو په وینا هغه لا ژوندی دی. خو نورو ويلي دي: ذوالقرنين چې د ابراهيم عليه السلام په زمانه کې ؤ د دهق زوی فريدون ؤ او خضر د هغه د لښکر په شروع کښې ؤ. ابو محمد عبدالملک بن هشام په خپل کتاب تجان کې چې د زمانې د پاچاهانو په علم کې لیکلی، د ذوالقرنین د نسب په یادولو سره یې ویلي: هغه یو تابع و او تاج یې درلود. د خپلې پاچاهۍ په پیل کې یو ظالم شو او په پای کې یې په عاجزانه مسلک بدل شو او په بیت المقدس کې یې له خضر سره وکتل او له هغه سره یې د ځمکې ختیځ او لوېدیځ ته سفر وکړ او لکه څنګه چې خدای تعالی فرمایلي دي، ټول وسایل د هغه لپاره سلطنت برابر شو او د یاجوج او ماجوج بند یې جوړ کړ او په پای کې په عراق کې مړ شو. او د سکندر پلار یوناني و او دوی هغه ته د مقدونیې سکندر په نوم یاداوه او دوی هم هغه ته مقدونیایی ویل. هغه وفرمایل: هغه د حمیر څخه وو، نوم یې صاب بن ذی مرید وو ، هغه هغه څوک دی چې خدای په ځمکه کې ځای پر ځای کړی او په هر کار کې یې برکت ورکړی دی. ځینو ورته وویل: نو سکندر څوک وو؟ هغه وویل: هغه د روم یو هوښیار او صادق سړی و چې په افریقا کې یې د بحر په څنډه کې منار جوړ کړ او د روم ځمکه یې ونیوله او د عربو بحیرې ته راغی او په هغه ځمکه کې یې ډیر کارخانې او ښارونه جوړ کړل. له کعب الاحبار څخه پوښتنه وشوه چې ذوالقرنین څوک وو؟ هغه وفرمایل: زموږ لپاره صحیح کلمه چې موږ له احبار او زموږ له پخوانیو څخه اوریدلې ده هغه دا ده چې هغه د حمیر له قبیلې او نسل څخه و، نوم یې صاب بن ذی مرید او ولیعهد اسکندر د یونان او له هغه څخه وو. د اسحاق بن ابراهیم خلیل زوی د عیسی نسب. او د الکساندر پاچاهان د مسیح په وخت پوهیدل، چې په منځ کې ګالین او ارسطو هم وو. او همداني د نسب په کتاب کې ویلي دي: کوهلان بن سبا د زید په نوم یو زوی درلود او زید د عریب، مالک، غالب او عمکرب پلار و. هیثم وویل: عمیکرب د سبا زوی، د حمیر او کوهلان ورور و. عماقرب دوه اولادونه درلودل چې نومونه یې ابومالک فدرحه او محلیل وو او غالب یو زوی درلود چې نوم یې جناد بن غالب نومېده چې له محیل بن امیکرب بن سبا وروسته پاچا شو. او عریب یو زوی درلود چې عمرو نومیده، او عمرو هم زید او حمیصه درلوده چې ابا الصاحب په نوم یاداوه. او دا ابا الصاحب لومړی ذوالقرنین دی، حمداني بیا وايي: د حمدان علماء وايي: د ذوالقرنین نوم صعب بن مالک بن حارث العلی دی، د ربیعه بن الحیار بن مالک زوی دی. او د ذوالقرنين په اړه ډېر اقوال شته او دا يو جامع بيان دی او استعمالېږي، شونې ده چې ذوالقرنين نوم د هغه کس لپاره ځانګړی نه وي، خو د حمير د سلطنتونو څو پاچاهانو په دې نوم ياد کړی وي. نوم يې ذوالقرنين اول او بل ذوالقرنين او دوهم ذوالقرنين هغه څوک وو چې د سکندر اعظم نه مخکې يې د ياجوج او ماجوج بندونه جوړ کړي وو په همغه پېړۍ کې جوړ شوي وو او د ابراهيم خليل يا وروسته معاصر وو. هغه او د هغه څه له مخې چې ابن هشام راوړي چې هغه په بیت المقدس کې د خضر څخه لیدنه وکړه، هغه د هغه وروسته و، ځکه چې بیت المقدس د ابراهیم څخه څو پیړۍ وروسته او د داود او سلیمان په وخت کې جوړ شوی و. نو په هر صورت ذوالقرنین د اسکندر نه مخکې وو. برسېره پر دې چې د حمیر تاریخ مبهم دی؛ او دا چې که هغه عرب وى نو د پېغمبر اکرم په وخت کې بايد د هغه په اړه پوره معلومات موجود واى، د مقريزي د راوړلو له مخې خبرې په دوه اړخونو کې پاتې دي. یو دا چې ذوالقرنین چې د حمیري پیروان دی هغه بند چیرته دی؟ دوهم دا چې د ځمکې پر مخ هغه فاسد ملتونه کوم ډول وو چې د دوی د بربادۍ د مخنیوي لپاره یې بندونه جوړ کړل؟ او ايا دا بند په يمن او يا د يمن په شاوخوا کې د مارب بند په څېر جوړ شوى دى او که نه؟ ځکه چې په دغو سیمو کې بندونه د څښاک او کرنې د اوبو د ذخیره کولو لپاره جوړ شوي، نه د چا د مخنیوي لپاره. برسېره پر دې چې په دوی کې د اوسپنې او مسو ټوټې نه دي کارول شوي، په داسې حال کې چې قرآن د ذوالقرنین بند ورته معرفي کړی؛ او آیا په یمن او شاوخوا سیمو کې داسې کوم قوم شتون درلود چې پر خلکو یې برید کړی وي، په داسې حال کې چې د یمن ګاونډیان له قبطیانو، اسوریانو، کلدانیانو او داسې نورو پرته بل څوک نه وو او ټول متمدن ملتونه وو؟ زموږ يو سپين ږيري او معاصر محقق دا خبره تاييد کړې ده او په دې ډول يې توجيه کړې ده: ذوالقرنين په قرآنکريم کې له سکندر اعظم څخه سل کاله مخکې ذکر شوی، نو هغه داسې نه دی، بلکې دا يو له صالحو پاچاهانو څخه دی. د يمن له پاچاهانو څخه د عزوى د پيروانو له ډلې څخه وو او د دې قبيلې عادت و چې ځان ته يې د ضي په کلمه ويل، د بېلګې په توګه يې ويل: ذي حمدان، يا غامدان، يا ذي المنار، او ذی الازغر، زی یازن او داسې نور. او دا ذوالقرنين يو مسلمان، توحيد، قاضي، د ښو اخلاقو خاوند، غښتلى او د غرور او جلال خاوند و، او د لويديځ لوري ته له ډېر لوى لښکر سره روان شو، لومړى په مصر او بيا له هغه وروسته پر موږ. او بیا هم د بحر په څنډه کې سفید خپل سفر ته ادامه ورکړه تر دې چې د لویدیځ بحر څنډې ته ورسیده او هلته یې په عینی حما یا حمییه کې د لمر لوېدل ولیدل. بیا له هغه ځایه هغه ختیځ ته وګرځید او په لاره کې یې افریقا تاسیس کړه. هغه ډېر لالچی او په ودانیو او ودانیو کې ماهر وو. او خپل سفر ته يې ادامه ورکړه تر دې چې جزيرې او د منځنۍ اسيا دښتې ته ورسېدل او له هغه ځايه د ترکستان او د چين له ديواله تېر شو او هلته يې يو داسې قوم وليد چې خدای د دوی او افتاب ستوري په منځ کې نه دی ځای کړی. د مولانا ابوالکلام آزاد نظریه مولانا ابوالکلام آزاد د هند د کلتور پخوانی وزیر په اردو ژبه کې د قرآن کریم تفسیر لري او په دې تفسیر کې هغه ذوالقرنین چې په قرآن کریم کې یاد شوی دی، د اخیمینید سایرس په نوم یادیږي. او د دې کتاب ځینې برخې: د ذوالقرنین د لوی سایرس سره سمون ابوالکلام او تاریخ پوهان چې په دې باور دي چې ذوالقرنین لوی سورس دی، لاندې اساسي دلایل وړاندې کوي: په یوناني تاریخي سرچینو او د سپیڅلي کتابونو مذهبي سرچینو کې د سائرس د ځانګړتیاوو مطابقت د سائرس مجسمه د هغه سفرونه او فتوحات د پیغمبر پوښتنه کونکي د ذوالقرنین په اړه د اشخاصو د انکار لاملونه بل یې ذوالقرنین ته منسوب دی. په زوړ عهد کې ذوالقرنین ته اشاره شوې ده کومو کسانو چې له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه د ذوالقرنین په اړه پوښتنه کړې وه، د هغو روایتونو له مخې چې آیات پکې نازل شوی دی، یا یهود وو، یا د یهودانو په هڅونه قریش. او دا کیسه له اسلام څخه مخکې د یهودانو په کتاب کې ذکر شوې وه او تفسیر یې د فارس او میډیا پاچا ذکر کړی و. په زوړ عهد کې د ذوالقرنین کیسې ته پام وکړئ. ذوالقرنین او د سائرس مجسمه د دوه اړخیز تاج سره په نولسمه پیړۍ کې د مرغاب د سیند په غاړه حوض ته نږدې د سایرس یوه مجسمه کشف شوه چې تقریباً د انسان په اندازه ده او د سایرس د دوه عقاب په شان وزرونه یې په دواړو غاړو کې پراته دي او په سر یې تاج او دوه ښکرونه ښیي. لکه د پسه ښکرونه په کې لیدل کیږي. د دې مجسمې د ځانګړتیاوو سره د انجیل د محتوياتو په مطابقت سره، د دې تاریخ پوهانو په نظر کې دا احتمال خورا پیاوړی شو چې د سائرس اصل څه و چې ذوالقرنین د دوو سینګونو مالک په نوم یادیږي، او همدارنګه د ډبرې مجسمې ولې؟ سائرس د عقاب د وزرونو په څیر وزرونه لري او د دې ترتیب د یوې ډلې پوهانو لخوا تایید شوی چې د ذوالقرنین تاریخي شخصیت په دې توګه په بشپړ ډول څرګند شوی دی. د سائرس محکمه یوناني مورخ هیروډوټس لیکي: سایرس خپلو پوځیانو ته امر وکړ چې له جنګیالیو پرته تورې مه وهي، او د دښمن کوم عسکر چې ږیره یې وغورځوي، ونه وژني، او د سایرس لښکر د هغه د امر اطاعت وکړ، تر څو د ملت خلک د جګړې دردونه احساس نه کړي. هیروډوټس بیا لیکي: سائرس یو مهربان او سخی پاچا و، ډیر نرم او مهربانه وو او د نورو پاچاهانو په څیر د شتمنیو په راټولولو کې لالچ نه و، بلکې د خیرات او سوغات لالچ و، مظلومانو ته یې د انصاف زمینه برابره کړه او هر څه یې چې په کې شامل وو، ورکول. ډیر ښه. هغه یې خوښ کړ. یو بل مورخ زی نوفان لیکي: سائرس یو هوښیار او مهربان پاچا و، د پاچا عظمت د پاچاهانو له فضیلتونو سره یو ځای شوی و، هغه لوړ زړور او غالب وجود درلود، د هغه هدف د انسانیت خدمت او د هغه چلند و. عدل او زغم د هغه په وجود کې و، هغه حیران شو. د قرآن کریم په تفسیر کې د ابوالفتاح رازي په قول راغلي دي: خدای تعالی د ځینو پیغمبرانو په ژبه امر وکړ چې د فارس له پاچاهانو څخه یوه پاچاهي جوړه کړي، نوم یې سائرس و او هغه یو وفادار سړی و. او همدارنګه له جعفر صادق څخه روایت دی چې د نړۍ په پاچاهانو کې ذوالقرنین او سلیمان دوه مؤمنان وو چې په ځمکه یې حکومت کاوه. د ذوالقرنین له دریو کمپاینونو سره د سائرس د کمپاینونو مطابقت تر ټولو لومړی، سائرس ختیځ، لویدیځ او شمال ته سفرونه وکړل، چې د هغه د ژوند په تاریخ کې تفصیل لري، او په قرآن کې ذکر شوي درې سفرونو سره مطابقت لري. د سایرس لومړی کمپاین د لیډیا په هیواد کې ترسره شو چې د آسیا کوچني په شمالي برخه کې موقعیت درلود او دا هیواد د سایرس د حکومت د مرکز په پرتله لویدیځ اړخ درلود. که موږ د اسيا مائنر د لويديځ ساحل نقشه زموږ په مخ کې واچوو، موږ به وګورو چې د ساحل زياتره برخه په کوچنيو خلیجونو کې ډوب شوي، په ځانګړې توګه ازمیر ته نږدې، چیرته چې خلیج د سترګو بڼه اخلي. قرآن وايي، ذوالقرنين لوېديځ ته د سفر پر مهال په خټين پسرلي کې د لمر لوېدو احساس وکړ. دا صحنه هماغه صحنه وه چې سایرس هغه وخت ولیده چې د لمر لمر د لیدونکي په نظر کې په ساحلي خلیجونو کې ډوب شو. ځینو فکر کاوه چې د قرآن معنی دا ده چې لمر په خټو کې لویږي! د سایرس دوهم کمپاین د ختیځ په لور و، لکه څنګه چې هیرډوټ وايي: د سایرس دا ختیځ یرغل د لیډیا له فتحې وروسته ترسره شو، په ځانګړې توګه د صحرا د ځینو ځنګلي قبیلو بغاوت، سایرس د برید کولو ته اړ کړ. قرآن د ذوالقرنین دوهم کمپاین په لاندې ډول پرتله کوي: که څه هم لمر د لمر خبر شو، واجه تاج علی قوم لم نجل لھم من دونھا سترا چې د لیرې ختیځ لور ته د سائرس سفر ته اشاره کوي، چیرته چې هغه لمر په داسې خلکو باندې لوېدلی چې د شعاعو په وړاندې یې هیڅ سرپناه نه درلوده، په ګوته یې کړه چې دا خلک د صحرا سرګردان وو. د سائرس دریمه مبارزه د شمال په لور د قفقاز د غرونو په لور روانه وه، تر دې چې هغه د دوو غرونو تر منځ غره ته ورسیده او د ځنګلي قبیلو د یرغل د مخنیوي لپاره یې د خلکو په غوښتنه د غره په وړاندې یو قوي خنډ جوړ کړ. هلته وو دغه بند له لرغونو زمانو راهيسې د ارمنيانو په کتابونو کې د بهک گوراى په نوم ياد شوى او د کبان گوراى په نوم هم يادېږي او د دواړو کلمو مانا يو شان ده او د سايروس دروازه يا سايرس پاس ته ورته مانا ورکوي. ځکه چې کور د سایرس د نوم یوه برخه ده، ایا یوازینۍ ریښتینې شاهدي چې په الساعة کې شتون لري کافي نه ده چې سایرس دا بند جوړ کړی؟ د آخمینید سائرس او ذوالقرنین کنفرانس د آچمنید سایرس او ذوالقرنین کنفرانس لومړنی کنفرانس وو چې د ۲۰۰۹ کال د جون په شپږمه د اسلامي علومو د مرکز له خوا د ملي یووالي د ټینګښت او همدارنګه د هیواد د امنیت او اعتبار د کچې د لوړولو په هدف جوړ شو. د مرکز د کنفرانسونو په تالار کې. اړوند پوښتنې په قرآن عظیم الشان سائرس سکندر اعظم په قرآن کې په افسانه کې لوی سکندر د زړې عهد نامې بائبل کې لوی سائرس پای ليکونه بېرونۍ تړنې ډاکټر النمر، ذوالقرنین، یو داسې کرکټر چې اسلامي پوهان یې په اړه مغشوش شوي وو، او ابوالکلام آزاد د هغه راز کشف کړ. العرب مجله، مارچ ، د محمد عجم ژباړه، . د قرآن مفسر مولانا ابوالکلام چې د هند د معارف بنسټ ایښودونکی لقب یې درلود د ذوالقرنین کوروش کبیر ابوکلام آزاد او بستاني پارسي کتاب ډاونلوډ کړئ هو، سایرس، د خپلو هیوادوالو د شرارتونو ځواب ورکول خورا ښه وو سائرس لوی یا ذوالقرنین د قران عظیم الشان د قرآن کریم له نظره لوی سائرس کوروش د ایرانزمین ترټولو لوی کرکټر لکه څنګه چې د بی بی سی لیدونکو لخوا غوره شوی ذوالقرنین د قرآن کریم د څوارلسمې دورې د فیلسوفانو د حیرانتیا او کشف ځانګړتیا ده. کوروش کبیر یا ذوالقرنین، ابوالکلام آزاد، ژباړه او سریزه: ډاکټر محمد ابراهیم بستاني پارسي ، کوروش خپرندویه ماڼۍ، تهران ۱۳۷۵ ل. مالوان، ماکس مالوان، ماکس مالوان، ماکسد ایران کیمبرج تاریخ ۲- لومړۍ برخه. ژباړه: تیمور قادري. تهران: مهتاب خپرونه. مالوان، ماکس مالوان، ماکس د اسلام پيغمبران