په افغانستان کې د جګړې اغېز (۲۰۰۱- ۲۰۲۱ زکال)
په افغانستان کې ۲۰ کلنې جګړې پر افغان ټولنې پام وړ اغېز درلود. تلفات د براون پوهنتون له خوا د جګړې د لګښتونو تر نامه لاندې څېړنیزې پروژې پر بنسټ د افغانستان په ۲۰ کلنه جګړه ۲۰۰۱- ۲۰۲۱ زکال کې ۴۶۳۱۹ افغان ملکي وګړي وژل شوي دي. ورته مهال د جګړې د غیر مستقیمو لاملونو د ناروغۍ پر مهال سمې درملنې، خوړو، د څښاک اوبو او همدارنګه زیربناوو ته نه لاسرسی له امله د مړینو کچه له دې هم زیاته ده. د بدني شمېرنې په نامه راپور چې د ټولنیز مسئولیت لپاره د ډاکټرانو د سازمان ، د نړیوالې بقا لپاره د ډاکټرانو د سازمان او د هستوي جګړې څخه د مخنیوي په موخه د نړیوالو ډاکټرانو د سازمان له خوا وړاندې شوی، ښيي چې د افغانستان په دغه شل کلنه جګړه کې له دواړو خواوو څخه له ۱۰۶۰۰۰ تنو څخه تر ۱۷۰۰۰۰ تنو وژل شوي. د دغې جګړې په اوږدو کې هر کال د ملکي وګړو د ډېری تلفاتو پړه پر دولت ضد ډلو اچول کېدله، په داسې حال کې چې دغې کچې له ۶۱٪ څخه تر ۸۰٪ تغیر لرلی او په منځنۍ کچه د طالبانو او نورو دولت ضد عناصرو له خوا ملکي وګړو ته د اوښتو ټولو تلفاتو ۷۵٪ برخه دغو ډلو ته اړوند وه. په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه پلاوي یوناما په ۲۰۰۸ زکال کې د ملکي وګړو د تلفاتو د شمېرو په خپرولو پیل وکړ؛ چې په ۲۰۱۵ زکال کې یې د تلفاتو په کچه کې د شاوخوا ۱۸٪ کمښت څرګندونه وکړه. د نړیوالو ځواکونو له خوا د رامنځته کېدونکو ملکي تلفاتو کچه وروسته له هغه کمه شوه چې ډېری بهرني ځواکونه له افغانستان څخه ووتل او د هغوی هوايي بریدونه کم شول. د بېلګې په توګه په ۲۰۱۵ زکال کې د افغان دولت او بهرنیو ځواکونو عملیات د ۱۵ سلنه ملکي تلفاتو لامل وګرځېدل له دې ډلې د متحده ایالاتو او ناټو ځواکونه د ۲٪ دغو تلفاتو مسئول و. په ۲۰۱۶ زکال کې هم په همدغه کچه یعنې ۲٪ تلفات دغو ځواکونو ته اړوند و. ورته مهال د دغې جګړې په وروستیو پړاونو کې تلفات زیات و، د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې په ۲۰۱۵ او ۲۰۱۶ زکال کې په متوالي بڼه د جګړې له امله د ملکي وګړو د مړینې کلنۍ کچې تر ټولو زیاتې وې. په ۲۰۰۱ زکال کې د طالبانو د حکومت له رانسکورېدو وروسته د طالبانو او القاعدې ډېرۍ جنګیالي پاکستان ته وتښتېدل. په ۲۰۰۴ زکال کې د پاکستان د وسله والو ځواکونو او د پاکستاني طالبانو د تحریک، القاعدې او د هغو د نورو متحدو ډلو ترمنځ جګړه د پاکستان په شمال لویدیځه برخه کې پیل شوه. د جګړې د لګښت په نامه پروژې پر بنسټ له ۲۰۰۱ زکال څخه تر ۲۰۲۱ زکال پورې ۶۷ زره تنه د دغې جګړې له امله ووژل شول. لګښتونه د پنټاګون د نږدې وروستي اټکل له مخې په افغانستان کې د بیارغونې په ګډون د جګړې لګښت ۸۲۵ میلیارده ډالر و. د لګښتونو دغه کچه د ۲۰۲۰ زکال په پای کې د جګړې د لګښت په راپور کې وړاندې شوه. هغه بل اټکل چې د متحده ایالاتو د ولسمشر جوبایدڼ له خوا هم تائید شو د جګړې لګښت یې له ۲ ټریلیون ډالرو زیات وښود. تر ۲۰۱۳ زکال پورې بریتانیا د افغانستان په جګړه کې ۳۷ میلیارده پونډه ۵۶.۴۶ میلیارده ډالر لګولي و. د کلونو لپاره د متحده ایالاتو چارواکو د ځواکونو د ویستلو د مهال اړوند په بحثونو کې د جګړې لګښتونه په پام کې نیول. د بېلګې په توګه په ۲۰۱۱ زکال په افغانستان کې د یوه امریکايي سرتېري لګښت په کال کې له یو ملیون ډالرو څخه زیات و. د ۲۰۱۳ زکال په مارچ میاشت کې لینډا بیلمز په کینډې هاروارډ کالج کې د افغانستان او عراق په جګړو کې د متحده ایالاتو اوږد مهاله لګښتونه لږ تر لږه له ۴ ټریلیون ډالرو څخه تر ۶ ټریلیوڼ ډالرو پورې اټکل کړل چې پام وړ کچه یې د معیوبو پخوانیو سرتېرو لګښت او همدارنګه تر ۲۰۵۰ زکال پورې د پورونو ورکړې ته اړونده وبلله. په ۲۰۲۱ زکال کې د براون پوهنتون اټکل وکړ چې اوس مهال د افغانستان جګړې ۲.۲۶۱ ټریلیون ډالر لګښت لرلی چې له دغې کچې ۵۳۰ میلیارده ډالر د پورونو په ورکړې او ۲۹۶ میلیارده ډالر هم د پخوانیو سرتېرو په پالنه لګول شوي دي. کډوال له ۲۰۰۱ زکال راهیسې ۵.۷ میلیونه افغان کډوال افغانستان ته ستانه شول، خو لا هم تر ۲۰۲۱ زکال پورې ۲.۶ میلیونه افغان کډوال په بهرنیو هېوادونو کې پاتې شول او له دې وروسته ډېر لږ کډوال بېرته هېواد ته ستانه کېدل. د څو کلونو لپاره د کډوالو له راستنېدو وروسته د هغوی د راستېدو بهیر د ناوړه اقتصادي وضعیت او په پام وړ توګه د تاوتریخوالي د زیاتوالي له امله بدلون وکړ او آن له ۲۰۰۹ زکال وروسته بېرته د کډوالۍ بهیر زیاتوالی وموند. د ۲۰۱۳ زکال په جنوري میاشت کې د ملګرو ملتونو د اټکل له مخې ۵۴۷۵۵۰ تنه داخلي بې ځایه شوو شتون درلود چې د ۲۰۱۲ زکال په جنوري میاشت کې د ۴۴۷۵۴۷ تنو بې ځایه شوو څخه یې ۲۵ سلنه زیاتوالی درلود؛ په ۲۰۲۰ زکال کې ۴۰۰ زره کسان بې ځایه شول چې یوازې ۲۰۰ زره نور د ۲۰۲۱ زکال په لومړۍ نیمايي کې پرې زیات شول. په ۲۰۲۰ زکال کې پاکستان او ورپسې ایران د ګڼ شمېر افغان کډوالو کوربه و. ډېر لږ شمېر نور هند، اندونیزیا او تاجکستان ته کډوال شول. له آسیا بهر جرمني د نورو هېوادونو په پرتله په زیاته کچه د افغان کډوالو کوربه دی چې پریمانه کچه یې پناه غوښتونکي دي. په ۲۰۲۱ زکال کې د طالبانو له واکمنۍ وروسته څه باندې ۱۲۲۰۰۰ افغان وګړي د کابل هوايي ډګر له لارې له هېواده بهر ولېږدول شول چې په دغو کې افغانان، امریکايي وګړي او نور بهرني وګړي هم شامل و. په افغانستان کې د طالبانو له واکمنۍ یو کال وروسته، متحده ایالاتو ۸۵۰۰۰ افغان کډوال ومنل چې د ډیری دغو کسانو دوسیې په اروپا او منځني ختیځ کې ارزول شوې وې. متحده عربي اماراتو هوکړه وکړه چې د نورو هېوادونو په استازولۍ په لنډ مهالې توګه په ابوظبۍ کې له یو شمېر افغان کډوالو کوربه توب کوي. له همدې امله څه باندې ۱۰ زره افغان کډوال د متحده ایالاتو له خوا له ابوظبۍ یووړل شول، خو ۱۲۰۰۰ تنه نور د ۲۰۲۲ زکال تر اګست میاشتې پورې همالته پاتې شول؛ دغه چاره لامل وګرځېده څو یو شمېر کډوال د بیاځلي ځای پر ځای کېدو د پروسې د اوږدوالي او د ژوندانه د ناسمو شرایطو له امله په اعتراضاتو لاس پورې کړي. روغتیا او هوسا ژوند له ۲۰۰۱ زکال څخه تر ۲۰۲۱ زکال پورې افغانستان د روغتیا، زده کړو او د ښځو د حقونو په برخه کې یو لړ پرمختګونه لرل. ژوندانه ته د هیلې لرلو کچه له ۵۶ کلونو څخه ۶۴ کلونو ته لوړه شوه او د میندو د مړینې کچه هم نیمايي ته راکښته شوه. د ښارونو ۸۹٪ اوسېدونکو د څښاک پاکو اوبو ته لاسرسی وموند په داسې حال کې چې دغه کچه په ۲۰۰۱ زکال کې ۱۶٪ وه. د ماشومانو د ودونو کچه هم ۱۷٪ ته را کښته شوه. ورته مهال د افغانستان د وګړو شمېر له ۲۰۰۱ زکال څخه تر ۲۰۱۴ زکال پورې ۵۰٪ زیاتوالی درلود، په داسې حال کې چې د داخلي ناخالصو تولیداتو کچې هم اته ځلې زیاتوالی درلود. زده کړې په ۲۰۱۳ زکال کې ښوونځیو ته د تلونکو ماشومانو شمېر ۸.۲ میلیونه و چې په ۲۰۰۱ زکال کې یوازې ۱.۲ میلیونه ماشومان ښوونځي ته تلل. د سواد کچه د ۲۰۰۱ زکال د ۸٪ کچې څخه ۴۳ سلنه ته لوړه شوه. له قانوني پلوه ټول افغان ماشومان تر نهم ټولګي پورې په زده کړو کولو مکلف و. په ۲۰۱۷ زکال کې د بشري حقونو څار ډلې راپور خپور کړ چې، د افغانستان دولت د دغې کچې زده کړو په موخه د سیسټم په جوړولو کې ناتوانه و او په علمي بڼه ډېری ماشومان له زده کړو پاتې شوي دي. په ۲۰۱۸ زکال کې یونیسف راپور خپور کړ چې له ۷ کلنۍ څخه تر ۱۷ کلنۍ پورې ۳.۷ میلیونه ماشومان چې د ټولو افغان ماشومانو ۴۴ سلنه برخه جوړوي؛ ښوونځي ته نه ځي. د ښځو حقونه په ۱۹۷۸ زکال کې د افغانستان د جګړې له پیل څه وړاندې په یو شمېر ښارونو کې د ښځو د حقونو اړوند یو لړ ګامونه واخیستل شول، خو افغانستان لا هم د خپلو ګاونډیو هېوادونو په پرتله محافظه کاره پاتې شو. په پښتني سیمو کې تر ډېره پورې په قبیلوي شرافت ټینګار شتون درلود؛ په دې معنی چی ښځو یې په عموم ډول له روښانه آبي چادریو ګټنه کوله. ورته مهال په ګڼ شمېر کلیوالي سیمو کې ښځو د سختو کرنیزو چارو د ترسره کولو له امله بیا چادرۍ نه اغوستې. په ۲۰۱۳ زکال کې ښوونځیو ته د تلونکو نجونو شمېر ۳.۲ میلیونو ته ورسېد چې دغه کچه په ۲۰۰۱ زکال کې له ۵۰ زرو څخه کمه وه. د ۲۰۰۳ زکال د ۶٪ سره په پرتله په ۲۰۱۷ زکال کې ۳۹٪ نجونې ښوونځي ته تللې. په ۲۰۲۱ زکال کې د پوهنتونونو یو په دریمه برخه زده کړیالانې نجونې وې او د پارلمان ۲۷ سلنه څوکۍ هم د ښځو په واک کې وې. په داسې حال کې چې طالبان په عموم بڼه د ښځو له زده کړو سره مخالف دي، خو په ۲۰۱۷ زکال کې یې په خوګیاڼیو ولسوالۍ کې نجونو ته اجازه ورکړه ښوونځیو ته ولاړې شي او د سیمه ییزو وګړو ترمنځ د زده کړو پر مټ خپل ځایګی لوړ کړي. په ۲۰۱۸ زکال کې یونیسف راپور خپور کړ چې د دغه هېواد په یو شمېر ولایتونو لکه کندهار، هلمند، وردګ، پکتیکا، زابل او ارزګان کې ۸۵٪ نجونې ښوونځیو ته نه ځي. سرچينې