Thạch_Liêm_Thạch_Liêm chữ Hán_石濂 1633 1704 còn có tên là Thích_Đại_Sán_釋大汕 hiệu Đại_Sán_Hán_Ông tục gọi Thạch_Đầu Đà_石頭陀 là một thiền_sư Trung_Quốc đời thứ 29 tông Tào_Động_Thân thế và hành_trạng Thiền_sư Thạch_Liêm trong bài có_khi viết tắt là Sư là người Giang_Tây_Trung_Quốc Sư sở_trường về nhiều môn_học_vấn thi văn hội_hoạ chữ_viết thiên_văn địa_dư toán số thủ_công Về sau khi đề_tựa tập thơ Ly_Lục_Đường_Tập của Sư_Mao_Tế_Khả đã viết Tuy_nhiên sư không chịu ra làm quan_lại từ_biệt mẹ già cắt tóc đi_tu khi còn trẻ rồi vân_du khắp_nơi Sư là đệ_tử của Thiền_sư Giác_Lãng_Đạo_Thịnh thuộc Tông_Tào_Động_Thọ Xương_Pháp_Phái khi ấy đang trụ_trì tại chùa Thượng_Lam_Lúc bấy_giờ là cuối đời nhà Minh_Năm sư 26 tuổi thầy Giác_Lãng qua_đời sư tiếp_tục tu học rồi đến làm giảng_sư chùa Trường_Thọ ở Quảng_Đông do Thiền_sư Thực_Hành làm trú trì Đến khi vị sư này viên_tịch sư được thừa_kế Nhờ tài hội_hoạ và kiến_trúc sẵn có sư đã biến ngôi chùa này thành một danh_thắng của Quảng_Đông_Trung_Quốc Lúc bấy_giờ ở xứ Đàng_Trong thuộc Đại_Việt nay là Việt_Nam có chúa Nguyễn_Phúc_Trăn ở ngôi chúa 1687 1691 muốn thỉnh danh tăng từ Trung_Quốc sang để hoằng dương Phật pháp và người được cử đi là Hoà_thượng Nguyên Thiều_Nghe tiếng vị Hoà thường này tìm gặp Sư nhưng vì một lý_do nào đó mà sư không nhận_lời Tuy_nhiên sư có cho một đệ_tử của mình là Thiền_sư Hưng_Liên sang và về sau được chúa Nguyễn trọng_dụng tôn làm Quốc_sư Một thời_gian sau chúa Nguyễn lại cử người sang mời nhưng sư vẫn chưa_thể đi được Mãi đến năm 1694 khi ấy đã 61 tuổi sư mới nhận_lời mời của chúa Nguyễn_Phúc_Chu kế_nghiệp chúa Nguyễn_Phúc_Trăn ở ngôi chúa 1691 1725 Sách Lịch_sử xứ Đàng_Trong tập 1 chép Cùng đi với sư có độ một trăm người trong đó hơn phân_nửa là tăng chúng đi trên hai chiếc thuyền buôn mang theo rất nhiều pháp khí kinh tượng Sư khởi_hành sang Đại_Việt ngày 15 tháng_giêng năm Ất_Hợi 1695 niên_hiệu Khang_Hy thứ ba mươi tư Đến ngày 28 tháng ấy sư đến Thuận_Hoá và ra_mắt chúa Nguyễn ngày mùng 1 tháng Hai cùng năm Trong thời_gian lưu_trú tại đây sư tổ_chức giới_đàn ở chùa Thiền_Lâm từ mồng 1 đến ngày 12 tháng 4 âm_lịch năm Ất_Hợi 1695 và giới_đàn chùa Di_Đà ở Hội_An ngày mồng 7 tháng 7 âm_lịch năm ấy Cả hai đều có rất đông tăng chúng đến dự Xong việc Thiền_sư Thạch_Liêm định về nước ngay nhưng vì gió_bão cản_trở nên phải lưu lại Từ Hội_An sư được chúa Nguyễn_Phúc_Chu cho người vào đón ra chùa Thiên_Mụ để dưỡng nhàn đồng_thời dạy đệ_tử và thường vời vào cung thưa hỏi đạo_lý Ngoài_ra những thân_hào nhân_sĩ trong nước hoặc trực_tiếp hỏi đạo_lý hoặc gián_tiếp đưa thơ hỏi đạo và văn_chương khá nhiều Tuy_nhiên theo sách Lịch_sử Phật_giáo Đàng_Trong tập 1 thì sư không ngụ trong chùa Thiên_Mụ mà ra phía sau ngôi chùa này lập_phương trượng riêng để ở và sau_này trở_thành chùa Khánh_Vân_Sư ở nơi ấy cho đến ngày 24 tháng 6 âm_lịch năm Bính_Tý 22 tháng 7 năm 1696 mới xuống thuyền về Quảng_Đông_Về nước có người ghen_ghét cho rằng sư là người ngạo_mạn dối_trá buôn_lậu v v nên bị quan Án_sát Quảng_Đông là Hứa_Tự_Hưng bắt giam tra_hỏi rồi đuổi về Cống Châu_Giang_Tây_Lúc bấy_giờ là năm 1702 Ở Cống Châu sư lại mở đạo tràng ở chùa Sơn_Tự tăng_đồ quy_tụ rất đông Thấy đạo tràng ngày_một lớn_lao quan sở_tại là Tuần_phủ Giang_Tây lại cho bắt sư áp_giải về nguyên_quán Thiền_sư Thạch_Liêm mất trên đường đi Đó là vào năm 1704 thọ 71 tuổi Tác_phẩm BULLET Ly_Lục_Đường_Tập tập thơ BULLET Kim_Cương Trực_Sớ tác_phẩm Phật học từng là sách_gối_đầu_giường của nhiều thế_hệ Phật_tử miền Nam Việt_Nam_BULLET Hộ_pháp Kim_Thang_Thư sách mỏng chỉ bày cách tu tập cho chúa Nguyễn_Phúc_Chu_BULLET Hải_Ngoại Kỷ_Sự gồm 6 quyển viết sau chuyến thăm Phú_Xuân năm 1695 Đây là tác_phẩm của người Trung_Quốc có nói đến hoạt_động của triều_đình chúa Nguyễn và chủ_quyền của vương_triều ấy tại Hoàng_Sa và Trường_Sa tức_là Vạn_Lý_Trường_Sa theo cách gọi của người Việt và người nước_ngoài thời bấy_giờ Nguyên_bản in sách cổ này hiện còn được lưu_giữ tại Đông_Dương_Văn khố Nhật_Bản và Quốc_lập Trung_ương đồ_thư quán Trung_Hoa_Thượng_Hải Tiến_bộ thư cục tuyển đã tuyển_chọn cuốn sách này vào bộ Bút ký tiểu_thuyết đại_quan trong đó có đoạn giới_thiệu như sau Tư_tưởng thiền_học sơ_lược Tư_tưởng thiền_học của Thiền_sư Thạch_Liêm có_thể diễn_tả bằng ba công_thức thiền tịnh song tu Nho_Phật nhất_trí và Lâm_Tào tổng_hợp BULLET Thiền_Tịnh_Song_Tu Thiền_tông và Tịnh_độ tông được phối_hợp làm một và Tịnh_độ trở_thành một phương_pháp hành thiền giản_dị mà đại_chúng có_thể tu tập được Phật_A_Di_Đà trở_thành tự tính của mọi người thấy được Phật_A_Di_Đà tức_là thấy được tự tính của chính mình BULLET Nho_Phật nhất_trí sư có kiến_thức vững_vàng về Nho_học Ý_tưởng Nho_Phật nhất_trí của sư được thấy rõ trong hai câu_đối đề tại chùa Thiền_Lâm năm 1695 khi giời đàn được thiết_lập tại đây Hai câu_đối ấy như sau Nghĩa_là Ý_tưởng trên còn thể_hiện rõ trong phần đầu của lá thư Hộ_pháp Kim thang mà sư đã viết tặng chúa Nguyễn_Phúc_Chu ngày chúa thụ_giới Bồ_Tát Ngoài_ra trong bản điều_trần dâng lên chúa Nguyễn sư đề_nghị bốn điều trong đó có_điều thứ tư là mở trường để đào_tạo nhân_tài Sư đề_nghị dựng nhà quốc_học tôn_thờ Khổng_Thánh tàng_trữ sách Nho_giáo và mời các nhà lý học danh_nho ra làm thầy để giảng minh đạo Thánh_BULLET_Lâm_Tào tổng_hợp những đặc_tính của thiền phái Tào_Động như nguyên_tắc Ngũ_Vị Quân_Thần thiền Mặc_Chiếu v v không thấy nhắc đến trong thiền ngữ và thi văn của Thạch_Liêm_Trái lại trong lúc chỉ_dẫn cách tu cho đệ_tử sư hay nêu ra thoại đầu và công án rất thịnh_hành trong phái Lâm_Tế_Ví dụ trong Hộ_pháp Kim_Thang_Thư viết cho chúa Nguyễn_Phúc_Chu ông đề_nghị chúa tham_khảo thoại đầu Ai là chủ_nhân của ta như hà thị ngã chủ_nhân công Một_vài nhận_xét Theo GS Nguyễn_Lang trong sách Việt_Nam Phật_giáo sử luận tập 2 thì Trích nhận_xét của Thích_Tâm_Hải tác_giả quyển Phật học cơ_bản tập 3
Thạch_Liêm