Cát_Nhĩ_Đan_Cát Nhĩ_Đan chữ Hán_噶爾丹 1644 1697 cũng phiên thành Cát_Lặc_Đan_噶勒丹 là một Đại hãn người Vệ_Lạp_Đặc_Mông Cổ của Chuẩn_Cát_Nhĩ hãn quốc Ông là con trai thứ của Ba Đồ_Nhĩ_Hồn_Thai cát thủ_lĩnh Chuẩn_Cát_Nhĩ bộ do_đó Cát_Nhĩ_Đan là hậu_duệ của Dã_Tiên thái_sư Mẹ của ông là A Cát_Tư_Khả đôn 阿噶斯可敦 con gái của Cố_Thuỷ hãn 固始汗 của Hoà_Thạc_Đặc hãn quốc ở khu_vực tỉnh Thanh_Hải ngày_nay Cuộc_sống ban_đầu và giành lấy quyền_lực Cát_Nhĩ_Đan được Cách lỗ phái của Phật_giáo Tạng truyền nhận_định là chuyển thế đời thứ ba của Ôn_Tát_Hoạt_Phật sư của Ban thiền Lạt_ma thứ 4 Năm 1656 Cát_Nhĩ_Đan đến chùa Đại_Chiêu ở Lạp_Tát thuộc Tây_Tạng tiếp_thu quán đình từ Đạt lai Lạt_ma thứ 5 Sau đó Cát_Nhĩ_Đan đến chùa Trát_Thập_Luân_Bố ở Nhật_Khách_Tắc bái Ban thiền Lạt_ma đời thứ 4 làm sư Năm 1662 Ban thiền Lạt_ma_viên_tịch Cát_Nhĩ_Đan trở về chùa Đại_Chiêu theo Đạt lai Lạt_ma rất được Đạt lai coi_trọng trong thời_gian đó ông đã kết làm hữu_hảo với Tang_Kết_Gia_Thác 桑結嘉错_Ngày 23 tháng 11 năm 1666 Cát_Nhĩ_Đan trở về Chuẩn_Cát_Nhĩ_Ông đã ủng_hộ anh_trai Tăng_Cách trở_thành đại hãn của Chuẩn_Cát_Nhĩ chống lại ý_muốn của hai huynh_đệ đồng phụ dị mẫu là Xa_Thần_車臣_Tseten và Trác_Đặc_Ba_Ba Ba Đồ_Nhĩ_卓特巴巴圖爾_Tsobda Batur_Với sự ủng_hộ của Ngạc_Tề_Nhĩ_Đồ Hãn_鄂齊爾圖汗 của Hoà_Thạc_Đặc hãn quốc cuộc xung_đột này đã kết_thúc với phần thắng thuộc về Tăng_Cách vào năm 1661 Tuy_nhiên hai người này đã mưu_sát Tăng_Cách vào năm 1671 khi Cát_Nhĩ_Đan hay tin trong khi có thân_phận Phật sống ông đã hiệu_triệu mọi người và ngay chóng tiến đến thung_lũng sông Ngạch_Nhĩ_Tề_Tư để trả_thù cho cái chết của anh_trai đánh_bại Xa_Thần bộ đoạt lấy hãn vị của Chuẩn_Cát_Nhĩ_Năm 1671 Đạt lai đã ban tước hồn thai cát cho Cát_Nhĩ_Đan_Năm 1672 Cát_Nhĩ_Đan tuyên_bố hoàn_tục kế_tục giữ chức thủ_lĩnh Chuẩn_Cát_Nhĩ bộ sai sứ sang triều_cống nhà Thanh ở Trung_Quốc yêu_cầu triều_đình nhà Thanh thừa_nhận quyền thống_trị của bản_thân Mặc_dù đã kết_hôn với A Nô khả đôn cháu gái của Ngạc_Tề_Nhĩ_Đồ hãn Cát_Nhĩ_Đan vẫn tiến_hành xung_đột với Hoà_Thạc_Đặc hãn quốc Lo_sợ trước Cát_Nhĩ_Đan_Ngạc Tề_Nhĩ_Đồ hãn đã ủng_hộ Sở Hổ_Bố_Ô_Ba Thập_楚琥布烏巴什_Choqur_Ubashi thúc_phụ và cũng là kình_địch của Cát_Nhĩ_Đan là người đã từ_chối công_nhận hãn vị của Cát_Nhĩ_Đan_Chiến thắng trước Ngạc_Tề_Nhĩ_Đồ hãn vào năm 1677 đã biến Cát_Nhĩ_Đan thành bá_chủ Vệ_Lạp_Đặc_Mông Cổ_Năm 1678 Cát nhĩ Đan được Đạt lai Lạt_ma thứ 5 ban xưng hiệu Bác Thạc_Khắc_Đồ_Hãn 博碩克圖汗_Boshoghtu_Khan chính_thức tuyên_bố kiến_lập Chuẩn_Cát_Nhĩ hãn quốc Toàn_bộ người Vệ_Lạp_Đặc_Mông Cổ ở Dzungaria và tây bộ nước Mông_Cổ ngày_nay đã thống_nhất dưới quyền của Cát_Nhĩ_Đan_Chinh phục Các Imam_Naqshbandi_Sufi đã thay_thế các hãn Sát_Hợp Đài vào đầu thế_kỷ 17 họ đã đánh_bại Bạch_Sơn phái Aq_Taghliq_Hồi_giáo ở Diệp_Nhĩ_Khương hãn quốc Vị quân_chủ lưu_vong Afaq của Bạch_Sơn phái đã thỉnh_cầu Đạt lai Lạt_ma trợ_giúp quân_sự vào năm 1677 Theo yêu_cầu của Đạt lai Lạt_ma Cát_Nhĩ_Đan đã lật_đổ Naqshbandu của Hắc_Sơn phái Qara_Taghliq lập Afaq làm người cai_trị ở đó Cát_Nhĩ_Đan ra_lệnh rằng người Turkestan sẽ được xét_xử theo luật_pháp của họ trừ các trường_hợp có ảnh_hưởng đến Chuẩn_Cát_Nhĩ_Người Chuẩn_Cát_Nhĩ nắm quyền kiểm_soát lòng_chảo Tarim cho đến năm 1757 Năm 1680 người Kyrgyz_Đen đã đột_kích Moghulistan và chiếm_giữ Yarkand_Các cư_dân Yarkend đã kêu_gọi Cát_Nhĩ_Đan giúp_đỡ Chuẩn_Cát_Nhĩ đã chinh_phục Kashgar và Yarkand và Cát_Nhĩ_Đan đã được các cư_dân lựa_chọn làm quân_chủ Năm sau Cát_Nhĩ_Đan xâm_lược khu_vực phía bắc của núi Tengeri thuộc Kazakhstan ngày_nay ông đã đánh_bại hãn Tauke của hãn quốc Kazakh song đã thất_bại khi chiếm Sayram_Năm sau ông lại chinh_phục Thổ_Lỗ_Phồn và Cáp_Mật ở phía đông Năm 1683 quân của Cát_Nhĩ_Đan dưới quyền chỉ_huy của Tsewen_Rabtan đã tiến đến Tashkent và Syr_Darya và đè_bẹp hai đội quân người Kazakh Sau đó Cát_Nhĩ_Đan khuất_phục người Khirgiz_Đen và cướp phá thung_lũng Fergana_Từ năm 1685 quân của Cát_Nhĩ_Đan tích_cực đẩy lui người Kazakh_Trong khi bộ_tướng Tsewen_Rabtan chiếm Taraz đại_quân của ông đã buộc người Kazakh phải di_cư về phía tây Năm 1687 Cát_Nhĩ_Đan bao_vây thành_phố Hazrat e Turkestan ở nam_bộ Kazakhstan ngày_nay một trung_tâm hành_hương tôn_giáo quan_trọng với người Kazakh_Hồi_giáo song đã không_thể chiếm được thành_phố Kình_địch với Khách Nhĩ_Khách_Ban đầu người Khách Nhĩ_Khách và người Vệ_Lạp_Đặc là đồng_minh bị rằng buộc bời các điều_khoản trong bộ_luật Mông_Cổ Vệ_Lạp_Đặc_Để củng_cố liên_minh này Cát_Nhĩ_Đan đã cố_kết minh với hãn Sa_Lạt_沙喇_Shira của Trát_Tát_Khắc_Đồ bộ Trước đó Sa_Lạt đã mất một phần các thần_dân vào tay hãn Sát_Hồn_Đa_Nhĩ Tể_察琿多爾濟_Chakhundorji của Thổ_Tạ_Đồ_Bộ và Sa_Lạt phải chuyển ngột lỗ đoá ordo của mình đến gần dãy núi Altai_Sát_Hồn_Đa Nhĩ_Tể đã tấn_công tả_dực quân của người Khách Nhĩ_Khách và giết chết Sa_Lạt vào năm 1687 Cát_Nhĩ_Đan đã phái em_trai là Đa_Nhĩ_Cát_Trát Bố 多爾吉扎布_Dorji jav đi đánh Thổ_Tạ_Đồ bộ song quân Chuẩn_Cát_Nhĩ đã bị đánh_bại và Đa_Nhĩ_Cát_Trát Bố tử_trận Để báo_thù cho cái chết của em_trai và khuếch_trương ảnh_hưởng đối_với các bộ Mông_Cổ khác Cát_Nhĩ_Đan đã chuẩn_bị một cuộc chiến_tranh với người Khách Nhĩ_Khách_Cát_Nhĩ Đan đã thiết_lập một mối quan_hệ thân_thiện với Đế_quốc Nga trong lúc này Đế_quốc Nga đang có chiến_tranh với Thổ_Tạ_Đồ_Bộ để tranh_giành các lãnh_thổ gần hồ Baikal ở phía bắc Khách Nhĩ_Khách_Có chung lợi_ích trong việc đánh_bại Khách Nhĩ_Khách cả Cát_Nhĩ_Đan và Đế_quốc Nga cùng lúc tấn_công Khách Nhĩ_Khách và chiếm hầu_hết lãnh_thổ của Khách Nhĩ_Khách_Với các vũ_khí mua của người Nga Cát_Nhĩ_Đan đã tấn_công vào các lãnh_thổ của vị Thổ_Tạ_Đồ hãn cuối_cùng và tiến đến lãnh_địa của Sát_Hồn_Đa_Nhĩ Tể_Trong khi đó người Cossack_Nga tấn_công và đánh_bại 1 vạn quân Khách Nhĩ_Khách gần hồ Baikal Sau hai trận đánh đẫm máu với Chuẩn_Cát_Nhĩ gần chùa Erdene_Zuu và Tomor_Sát_Hồn_Đa Nhĩ_Tể cùng con trai là Cát_Lặc_Đan_Đa Nhĩ_Tể_噶勒丹多爾濟_Galdandorji phải chạy trốn đến khu_vực sông Ongi Thực_hiện các hành_động trái với mệnh_lệnh từ Khang_Hy hoàng_đế và Đạt lai Lạt_ma thứ 5 Cát_Nhĩ_Đan chiếm_đóng toàn_cảnh Khách Nhĩ_Khách vào năm 1688 Triết_Bố_Tôn_Đan Ba 哲布尊丹巴 lãnh_đạo Cách lỗ phái ở Mông_Cổ đã phải chạy trốn Triều_đình Thanh đã củng_cố các đơn_vị đồn_trú ở biên_giới phía bắc của mình và khuyến_khích người Khách Nhĩ_Khách kháng_cự Cát_Nhĩ_Đan Sau khi tăng_cường quân tinh_nhuệ Thổ_Tạ_Đồ hãn Sát_Hồn_Đa_Nhĩ Tể đã phản_công quân Chuẩn_Cát_Nhĩ và chiến_đấu với họ gần hồ Olgoi vào ngày 3 tháng 8 năm 1688 Quân Chuẩn_Cát_Nhĩ đã chiến_thắng sau một trận chiến kéo_dài 3 ngày Cuộc chinh_phục của Cát_Nhĩ_Đan đã buộc Triết_Bố_Tôn_Đan Ba và Sát_Hồn_Đa_Nhĩ Tể phải suất toàn_bộ tộc nhân Khách Nhĩ_Khách về phía nam để xin triều_đình Thanh bảo_hộ vào tháng 9 Tuy_nhiên trong lúc này người Hồi_giáo ở nam_bộ Tân_Cương ngày_nay tiến_hành nổi_dậy Cát_Nhĩ_Đan bất_đắc_dĩ phải hồi quân Không phải chờ đến khi Cát_Nhĩ_Đan hồi quân người lưu thủ nam_bộ Tân_Cương là Sách Vọng_A_Lạp_Bố Thản_策妄阿拉布坦 con trai của Tăng_Cách đã bình_định được phản_loạn tuy_nhiên tài_cán của người cháu này lại khiến cho Cát_Nhĩ_Đan ngờ_vực Cát_Nhĩ_Đan thậm_chí còn ám_sát Sách Nặc_Bố_A_Lạp Bố Thản_索諾布阿拉布坦 bách Sách Vọng_A_Lạp_Bố Thản suất lĩnh bộ chúng trốn đến khu_vực sông Bác Nhĩ_Tháp_Lạp_Cát Nhĩ_Đan đích_thân suất binh truy_đuổi cháu trai song bị đánh_bại Chiến_tranh với triều Thanh_Năm 1689 Đại_Thanh và Đế_quốc Nga ký_kết Điều_ước Ni_Bố_Sở_Nga từ_bỏ hỗ_trợ công_khai cho Cát_Nhĩ_Đan_Sang năm 1690 trú địa Khoa_Bố_Đa của Cát_Nhĩ_Đan chịu hạn_hán nặng_nề Cát_Nhĩ_Đan bức_bách phải suất binh Đông chinh Sách Vọng_A_Lạp_Bố Thản tận_dụng thời_cơ này đã đưa người quay trở_lại chiếm_lĩnh bản thổ của Chuẩn_Cát_Nhĩ_Hậu lộ của Cát_Nhĩ_Đan vì_thế bị cắt đứt phải tranh_đoạt khu_vực Mạc_Nam có nguồn cỏ và nước phong_phú hơn với triều Thanh_Với chiến_thắng năm 1688 Cát_Nhĩ_Đan đã đẩy người Khách Nhĩ_Khách vào vòng_tay nhà Thanh và biến mình trở_thành mối đe_doạ quân_sự đối_với triều_đình của người Mãn_Ngày 21 tháng 6 Cát_Nhĩ_Đan đánh_bại quân Thanh binh_lính đến Ô Lan_Bố_Thông nay thuộc Khắc_Thập_Khắc_Nội Mông chỉ cách Bắc_Kinh 700 lý Cát_Nhĩ_Đan cự_tuyệt đề_nghị hoà_bình của triều Thanh biểu_thị với sứ_giả Thanh_Thánh thượng quân nam phương ngã Trường bắc phương tức muốn vùng_đất phía Bắc_Vạn_Lý_Trường Thành Khang_Hy hoàng_đế ban_đầu dự_định thân_chinh Cát_Nhĩ_Đan song bị bệnh nên phải trở về Bắc_Kinh_Ngày 4 tháng 9 trong trận Ô Lan_Bố_Thông quân Thanh đã đánh_bại Cát_Nhĩ_Đan_Cát Nhĩ_Đan cùng gần vài trăm người chạy về Khoa_Bố_Đa_Những năm cuối đời Năm 1691 Cát_Nhĩ_Đan bị Sách Vọng_A_Lạp_Bố Thản đột_ngột tập_kích trong khi lương_thực và vật_tư đều trống_không Tuy_nhiên ông lại được chưởng quyền Tang_Kết_Gia_Thác ở Lạp_Tát trợ_giúp có được phương tài và sau đó nghị_hoà với Sách Vọng_A_Lạp_Bố Thản_Năm 1692 Cát_Nhĩ_Đan sái sứ đến chỗ thủ_lĩnh Sa_Tân_沙津 của Khoa_Nhĩ_Thấm_Mông Cổ để thuyết_phục phản Thanh_Sa_Tân làm theo ý chỉ của triều_đình mà giả_bộ đồng_thuận Năm 1695 trải qua vài năm hưu dưỡng dưới sự hỗ_trợ của Tang_Kết_Gia_Thác Cát_Nhĩ_Đan lại một lần nữa tiến_quân vào Khách Nhĩ_Khách_Năm 1696 Cát_Nhĩ_Đan đang ở thượng_lưu sông Khắc_Lỗ_Luân nằm ở phía đông Ulaanbaatar cách Bắc_Kinh 700 km về phía tây bắc Kế_hoạch của Khang_Hy hoàng_đế là đích_thân dẫn quân tiến về phía tây bắc đánh Cát_Nhĩ_Đan trong khi cử một đội quân thứ hai tiến về phía bắc từ sa_mạc Ordos để chặn đường lui của Cát_Nhĩ_Đan_Khi Khang_Hy hoàng_đế đến Khắc_Lỗ_Luân đã phát_hiện ra_quân của Cát_Nhĩ_Đan song buộc phải quay trở_lại do thiếu nguồn tiếp_tế Cùng ngày Khang_Hy hoàng_đế rút đi 12 tháng 6 Cát_Nhĩ_Đan đã mắc sai_lầm với cánh quân Thanh phía tây và chịu thất_bại thảm_hại tại khu_vực nay là vườn_quốc_gia Gorkhi_Terelj gần thượng_lưu sông Tuul ở phía đông Ulaanbaatar_A_Nô khả đôn của Cát_Nhĩ_Đan đã bị giết chết và quân Mãn đã bắt được 20 000 con bò và 40 000 con cừu bản_thân Cát_Nhĩ_Đan chạy trốn chỉ với 40 hoặc 50 người Ông tập_hợp được vài nghìn người theo mình song sau đó họ đã bỏ đi do đói Năm 1697 khi đang ở khu_vực dãy núi Altay gần Khovd với 300 lính Cát_Nhĩ_Đan đã đột_ngột qua_đời vào ngày 13 tháng 3 nhuận 3 tháng 5 trong một hoàn_cảnh bí_ẩn Tham_khảo BULLET Thanh sử cảo quyển 523 Phiên bộ lục
Cát_Nhĩ_Đan