Tiwanaku_Tiwanaku hoặc là một địa_điểm khảo_cổ Tiền_Columbo quan_trọng ở phía tây Bolivia gần hồ Titicaca và là một trong những địa_điểm khảo_cổ lớn nhất ở Nam_Mỹ_Bề mặt của nó vẫn còn khoảng 4 km vuông là nơi có rất nhiều đồ gốm trang_trí các cấu_trúc hoành_tráng và các khối đá khổng_lồ Nó đạt hưng thinh vào_khoảng năm 800 sau Công_nguyên với dân_số khoảng từ 10 000 đến 20 000 người Nó lần đầu được ghi_nhận trong văn_bản lịch_sử là vào năm 1549 bởi nhà chinh_phục người Tây_Ban_Nha Pedro_Cieza de León trong quá_trình ông tìm_kiếm thủ_đô Qullasuyu của miền nam đế_quốc Inca Một số người đã đưa ra giả_thuyết rằng tên hiện_đại của Tiwanaku có liên_quan đến thuật_ngữ taypiqala trong tiếng Aymara có nghĩa là hòn đá ở trung_tâm ám_chỉ niềm tin rằng nó nằm ở trung_tâm của thế_giới Tên mà Tiwanaku được người_dân biết đến có_thể đã bị mất vì khi đó họ không có ngôn_ngữ viết Heggarty và Beresford_Jones cho rằng tiếng Puquina rất có_thể ngôn_ngữ nói của người Tiwanaku_Mô tả Khu_vực xung_quanh Tiwanaku có_thể đã có người cư_trú vào đầu những năm 1500 trước Công_nguyên TCN và là một làng nông_nghiệp nhỏ Hầu_hết các nghiên_cứu cho rằng Tiwanaku_IV và V phát_triển trong thời_gian giữa năm 300 tới 1000 và Tiwanaku tăng đáng_kể về quyền_lực Trong khoảng thời_gian từ 300 TCN và 300 sau Tiwanaku được cho là đã trở_thành một trung_tâm lý_luận và vũ_trụ mà nhiều người hành_hương biết đến Những ý_tưởng về vũ_trụ là điềm báo trước của đế_quốc hùng_mạnh Tiwanaku_Năm 1945 Arthur_Posnansky sử_dụng kỹ_thuật thiên_văn ước_tính Tiwanaku có tuổi lên tới 15 000 năm Sau đó như một kết_quả của việc đánh_giá lại các kỹ_thuật mà Posnansky sử_dụng chuyên_gia khảo_cổ_học thiên_văn kết_luận rằng điều đó là không hợp_lý Vị_trí Tiwanaku nằm giữa hồ và vùng cao_nguyên khô_cằn cung_cấp nguồn_lực quan_trọng về cá_chim tự_nhiên cây_trồng và chăn_thả gia_súc đặc_biệt là lạc_đà không bướu Titicaca là hồ nước điều_tiết môi_trường hiệu_quả nhất trong khu_vực với lượng mưa phong_phú mà văn_hoá Tiwanaku sử_dụng khai_thác và phục_vụ trong canh_tác nông_nghiệp Đi xa hơn về phía đông Altiplano là một vùng_đất cực_kỳ khô_cằn Độ cao của hồ Titicaca cần_thiết cho sự phát_triển kỹ_thuật canh_tác đặc_biệt được gọi là suka kollus trồng_trọt tại các vùng sườn dốc cao Kỹ_thuật nông_nghiệp chiếm phần đáng_kể của họ cùng với các lĩnh_vực trong tưới_tiêu chăn_thả ruộng_bậc_thang và qochas hồ nhân_tạo Gò trồng nhân_tạo lớn tạo từ việc ngăn_cách bởi kênh_rạch đầy nước Các kênh_rạch này cung_cấp độ_ẩm cho cây_trồng phát_triển nhưng nó cũng hấp_thụ nhiệt từ bức_xạ mặt_trời vào ban_ngày Nhiệt_độ ban_ngày tuy cao nhưng đêm ở đây lại rất lạnh_lẽo khi sương xuống Dấu_vết của quá_trình quản_lý sử_dụng cũng được tìm thấy trong khu_vực Llanos de Moxos đồng_bằng lương_thực Amazon của Moxos_Theo thời_gian các kênh_rạch cũng được sử_dụng để nuôi cá và ống dẫn bùn được dùng để nạo_vét làm phân_bón Suka kollus sản_xuất được sản_lượng lương_thực cực_kỳ ấn_tượng Trong khi nông_nghiệp truyền_thống trong khu_vực thường mang lại 2 4 tấn khoai_tây mỗi hecta và nông_nghiệp hiện_đại với phân_hoá_học và thuốc_trừ_sâu sản_lượng cũng chỉ khoảng 14 5 tấn mỗi hecta thì với kỹ_thuật canh_tác suka kollus sản_lượng trung_bình khoảng 21 tấn mỗi ha Đáng chú_ý các lĩnh_vực thử_nghiệm tái_tạo vào những năm 1980 bởi Alan_Kolata và Oswaldo_Rivera thuộc trường Đại_học Chicago 10 sản_lượng bị đóng_băng trong mùa đông năm 1988 đã làm giảm 70 90 sản_lượng sản_xuất cho thấy việc giống cây_trồng chống lại sương bị chết đã làm một nền văn_minh bị diệt_vong Với những lý_do này tầm quan_trọng của suka kollus là không hề được phóng_đại Dân_số tăng lên mỗi thành_viên của xã_hội đã được phân_công một chức_năng nhiệm_vụ cụ_thể Tiwanaku cũng có vài tổ_chức thương_mại thị_trường dựa trên phân_phối Đó là các tầng_lớp thượng_lưu của đế_chế kiểm_soát cơ_bản tất_cả sản_lượng lương_thực trong nền kinh_tế cung_cấp cho mỗi người bình_thường các nguồn_lực cần_thiết cho cuộc_sống hàng ngày Một_số ngành_nghề bao_gồm nông_nghiệp chăn_nuôi gia_súc cũng có sự tách_biệt này tạo ra một sự phân_chia giai_cấp trong đế_chế Tiwanaku được bao_bọc bởi bốn bức tường và bao quanh là một con hào Con hào này được tin là tạo ra hình_ảnh của một hòn đảo thiêng Bên trong các bức tường có nhiều hình_ảnh về nguồn_gốc của con_người chỉ có giới thượng_lưu là có đặc_quyền bất_chấp thực_tế là đại_diện cho sự khởi_đầu không_chỉ riêng gì tầng_lớp thượng_lưu Dân_thường chỉ có_thể vào trong cấu_trúc này cho các mục_đích nghi_lễ vì đó là quê_hương của linh_thiêng nhất của đền thờ Tham_khảo BULLET Stone_Miller_Rebecca_Art of the Andes from Chavin to Inca_Thames and Hudson_Ltd_London c 1995 and 2002 BULLET Bruhns_Karen_Olsen_Ancient South_America_Cambridge_University Press_Cambridge_UK c 1994 BULLET Goldstein_Paul_Tiwanaku_Temples and State_Expansion_A_Tiwanaku Sunken_Court_Temple in Moduegua_Peru_Latin_American Antiquity_Vol 4 No 1 March 1993 pp 22 47 Published by Society for American_Archaeology_BULLET_Kolata Alan_L_The_Technology and Organization of Agricultural_Production in the Tiwanaku_State_Latin_American Antiquity_Vol 2 No 2 June 1991 pp 99 125 Published by Society for American_Archaeology_BULLET_Protzen Jean_Pierre and Stella_E_Nair_On Reconstructing_Tiwanaku_Architecture_The Journal of the Society of Architectural_Historians_Vol 59 No 3 September 2000 pp 358 371 Published by Society of Architectural_Historians_BULLET_Hoshower Lisa_M_Jane_E Buikstra_Paul_S_Goldstein and Ann_D_Webster_Artificial Cranial_Deformation at the Omo M10 Site_A_Tiwanaku_Complex from the Moquegua_Valley_Peru_Latin American_Antiquity_Vol 6 No 2 June 1995 pp 145 164 Published by Society for American_Archaeology_BULLET_Kolata Alan_L_The_Agricultural Foundations of the Tiwanaku_State_A_View from the Heartland_American_Antiquity_Vol 51 No 4 October 1986 pp 748 762 Published by Society for American_Archaeology_BULLET_Bermann Marc_Lukurmata_Princeton_University Press 1994 ISBN 978 0 691 03359 4 BULLET Reinhard_Johan_Chavin and Tiahuanaco_A_New_Look at Two_Andean_Ceremonial_Centers National_Geographic_Research 1 3 395 422 1985 BULLET Reinhard_Johan_Tiahuanaco_Sacred Center of the Andes_An_Insider s Guide to Bolivia Peter_McFarren ed pp 151 181 La_Paz 1990 BULLET Reinhard_Johan_Tiwanaku_Ensayo sobre su cosmovisión Revista_Pumapunku 2 8 66 1992 Liên_kết ngoài BULLET Map of Ingavi_Province_BULLET_UNESCO World_Heritage_Site_BULLET Interactive dig Archaeology_Magazine_Archaeological_Institute of America_BULLET_Research done at the University of Pennsylvania_BULLET_Tiahuanaco on emuseum mnsu edu BULLET Tiwanaku society by tiwanakuarcheo net BULLET Daily_Life at Tiwanaku_BULLET_Tiwanaku_Tiahuanaco Site_Bibliography
Tiwanaku