Chất dẫn_truyền thần_kinh Chất dẫn_truyền thần_kinh là các chất hoá_học nội_sinh dẫn_truyền các tín_hiệu từ một nơron đến một tế_bào đích qua một xi náp Các chất dẫn_truyền thần_kinh được đóng_gói trong các cúc xi náp tập_trung thành nhóm nằm dưới màng của đầu tận_cùng sợi trục ở vùng trước xi náp Chúng được giải_phóng vào và khuếch_tán qua khe xi náp nơi chúng gắn vào các thụ thể chuyên_biệt nằm trên màng sau xi náp Sự giải_phóng của các chất dẫn_truyền thần_kinh thường theo sau một điện_thế hoạt_động được truyền đến xi náp nhưng cũng có_thể theo sau một điện_thế chọn_lọc Sự giải_phóng ở mức_độ thấp cũng xảy ra ngay cả khi không có kích_thích điện Các chất dẫn_truyền thần_kinh được tổng_hợp từ nhiều tiền chất đơn_giản như các amino acid có rất nhiều trong thức_ăn và chỉ cần một số_ít các phản_ứng sinh tổng_hợp để chuyển_hoá thành các chất dẫn_truyền thần_kinh Phát_hiện Cho đến đầu thế_kỉ 20 các nhà_khoa_học vẫn cho rằng phần_lớn sự liên_lạc giữa các xi náp trong não là do điện Tuy_nhiên Ramón y Cajal 1852 1934 nhờ sự khảo_sát mô học kĩ_càng đã phát_hiện ra giữa các nơ ron có một khe hở rộng từ 20 đến 40 nm mà ngày_nay chúng_ta gọi là khe xi náp Sự tồn_tại của khe hở này dẫn đến suy_đoán rằng sự liên_lạc giữa các xi náp diễn ra là do các tín_hiệu hoá_học được truyền qua khe xi náp và vào năm 1921 nhà dược_lý học người Đức Otto_Loewi 1873 1961 xác_nhận rằng các nơ ron có_thể liên_lạc với nhau bằng cách giải_phóng các chất hoá_học Qua một chuỗi các thí_nghiệm trên dây_thần_kinh phế vị dây_thần_kinh lang_thang của ếch Loewi đã làm chậm nhịp tim của ếch bằng cách kiểm_soát lượng dung_dịch muối hoà_tan có_mặt xung_quanh dây_thần_kinh phế vị Trong quá_trình hoàn_thành thí_nghiệm trên Loewi đã khẳng_định rằng sự điều_hoà hoạt_động của tim của hệ thần_kinh giao_cảm có_thể được thay_thế bằng sự thay_đổi nồng_độ các chất hoá_học Ngoài_ra Otto_Loewi được xem là người đã phát_hiện ra acetylcholine ACh chất dẫn_truyền thần_kinh đầu_tiên được phát_hiện Tuy_nhiên một_vài nơ ron thì liên_lạc với nhau qua các xi náp điện được thông nối với nhau qua các khe tiếp hợp gap junction cho_phép các ion nhất_định khuếch_tán trực_tiếp từ tế_bào này qua tế_bào khác Xác_định một chất dẫn_truyền thần_kinh Việc xác_định bản_chất hoá_học của một chất dẫn_truyền thần_kinh thường khó thực_hiện bằng các thí_nghiệm Ví_dụ ta có_thể dùng một kính_hiển_vi điện_tử để nhận_dạng cúc xi náp nằm ở vùng trước xi náp nhưng không dễ để nhận ra chất hoá_học được đóng_gói trong đó Khó_khăn này đã dẫn đến nhiều cuộc tranh_cãi xem một chất có phải là chất dẫn_truyền thần_kinh hay không Với nỗ_lực dàn_xếp các cuộc tranh_cãi này các nhà hoá_học thần_kinh đã thiết_lập các quy_tắc dễ áp_dụng trên thực_nghiệm Theo những gì mà người ta tin trong những năm 1960 một chất hoá_học được xem là một chất dẫn_truyền thần_kinh nếu chúng thoả_mãn các điều_kiện sau BULLET Có các tiền chất hoặc và các enzym tổng_hợp của chất đó trên vùng trước xi náp của xi náp BULLET Chất đó có_mặt trong thành_phần của vùng trước xi náp BULLET Chất đó có_mặt trong nơ ron trước xi náp với một lượng đủ để tác_động lên nơ ron sau xi náp BULLET Có các thụ thể của chất đó nằm ở vùng sau xi náp BULLET Có một cơ_chế hoá_sinh để làm bất hoạt_chất đó Các tiến_bộ trong dược_lý học di_truyền_học và giải_phẫu_học thần_kinh hoá_học đã làm giảm đi rất nhiều sự quan_trọng của các quy_tắc trên Các thí_nghiệm mà trong những năm 1960 phải mất nhiều năm mới hoàn_thành thì ngày_nay có_thể được làm xong trong vài tháng với độ_chính_xác cao hơn rất nhiều Do_đó vào ngày_nay việc xác_định một chất hoá_học có phải là chất dẫn_truyền thần_kinh hay không rất hiếm khi là một đề_tài tranh_cãi trong một quãng thời_gian dài Phân_loại Có nhiều cách phân_loại chất dẫn_truyền thần_kinh Cách phân_loại phổ_biến là chia ra làm các amino acid các peptide và các monoamin Các nhóm lớn của chất dẫn_truyền thần_kinh BULLET Các amino acid glutamat aspartat D serin axit gamma aminobutyric GABA glycin BULLET Các monoamin và các amin sinh_học khác dopamin DA norepinephrin noradrenalin NE NA epinephrin adrenalin histamin serotonin SE 5 HT BULLET Các peptid somatostatin chất P các peptid opioid BULLET Các chất khác acetylcholin ACh adenosin anandamid nitric oxid v v Ngoài_ra trên 50 peptid có hoạt_tính thần_kinh đã được phát_hiện và số_lượng trên vẫn còn tiếp_tục tăng Trong đó nhiều chất được giải_phóng đồng_thời với một chất dẫn_truyền tiểu phân_tử nhưng trong phân lớn các trường_hợp peptid mới là chất dẫn_truyền chính tại xi náp Beta endorphin là một chất dẫn_truyền thần_kinh đặc_trưng nó tham_gia vào các phản_ứng có tính đặc_hiệu cao với các thụ thể opioid trong hệ thần_kinh_trung_ương Các ion đơn_nguyên tử như kẽm được giải_phóng từ xi náp đôi_khi cũng được xem là chất dẫn_truyền thần_kinh cũng giống như các phân_tử khí như nitric oxid NO hydro sulfur HS và carbon monoxid CO Các chất trên không phải là các chất dẫn_truyền thần_kinh nếu được xem_xét khắt_khe dựa trên định_nghĩa do chúng được chứng_minh trong thực_nghiệm là được giải_phóng từ đầu tận_cùng sợi trục một_cách chủ_động nhưng chúng không được đóng_gói trong các túi Chất dẫn_truyền phổ_biến nhất là glutamat là một chất kích_thích tại hơn 90 các xi náp trong bộ_não người Đứng thứ hai là GABA là chất ức_chế tại hơn 90 các xi náp không dùng glutamat làm chất dẫn_truyền Mặc_dù các chất dẫn_truyền khác có_mặt tại các xi náp ít hơn chúng có_thể co chức_năng rất quan_trọng phần_lớn các thuốc có tác đông đến tâm_thần psychoactive drug phát_huy tác_dụng bằng cách thay_đổi các hoạt_động của một_vài hệ_thống các chất dẫn_truyền thần_kinh thường là tác_động qua các chất dẫn_truyền khác glutamat và GABA Các thuốc gây nghiện additive drug như cocain và amphetamin phát_huy tác_dụng của chúng chủ_yếu lên hệ dopamin Các thuốc gây nghiện họ opiate phát_huy tác_dụng của chúng tương_tự như các peptid opioid tức_là tham_gia điều_hoà lượng dopamin Chất kích_thích và chất ức_chế Một chất dẫn_truyền thần_kinh có tác_dụng trực_tiếp duy_nhất là kích_hoạt một hoặc nhiều loại thụ thể Tác_dụng này lên tế_bào sau xi náp phần_lớn phụ_thuộc vào loại thụ thể chịu tác_dụng Các thụ thể quan_trọng nhất của một_số chất dẫn_truyền thần_kinh như glutamat chỉ có tác_dụng kích_thích làm tăng khả_năng làm cho tế_bào đích phát ra một điện_thế hoạt_động Các thụ thể quan_trọng nhất của các chất dẫn_truyền thần_kinh khác như GABA chỉ có tác_dụng ức_chế mặc_dù có bằng_chứng cho thấy GABA có tác_dụng kích_thích trong giai_đoạn phát_triển sớm của não Các chất dẫn_truyền thần_kinh khác như acetylcholin vừa có thụ thể kích_thích vừa có thụ thể ức_chế và có một_số loại thụ thể gây ra các tác_động lên tế_bào sau xi náp để hoạt_hoá các con đường chuyển_hoá phức_tạp mà không rõ có tác_động kích_thích hay ức_chế Do_đó việc phân_loại một chất dẫn_truyền thần_kinh là kích_thích hay ức_chế thì quá đơn_giản tuy_nhiên lại thuận_tiện khi nói rằng glutamat có tác_dụng kích_thích còn GABA có tác_dụng ức_chế nên cách phân_loại này rất hay được sử_dụng Xem thêm BULLET Neuropeptid_BULLET_Hệ thần_kinh Liên_kết ngoài BULLET Molecular_Expressions_Photo_Gallery The_Neurotransmitter_Collection_BULLET Brain_Neurotransmitters_BULLET_Endogenous Neuroactive_Extracellular_Signal_Transducers BULLET neuroscience for kids website BULLET brain explorer website BULLET wikibooks cellular neurobiology
Chất dẫn_truyền thần_kinh