Nguyễn_Thị_Hoàn Nguyễn_Thị_Hoàn tên_hiệu Ý Tĩnh_Khang hoàng_hậu chữ Hán_懿靜康皇后 1736 30 tháng 10 năm 1811 hay Hiếu_Khang hoàng_hậu 孝康皇后 là chính_thất phu_nhân của Nguyễn_Phúc_Luân mẹ đẻ của vua Gia_Long Sau khi lên_ngôi Gia_Long tôn bà làm Hoàng_thái_hậu trở_thành Hoàng_thái_hậu đầu_tiên của nhà Nguyễn_Thái hậu có vai_trò quan_trọng trong việc động_viên vua Gia_Long gây_dựng cơ_nghiệp họ Nguyễn_thống_nhất đất Nam_Tiểu sử Bà tên thật là Nguyễn_Thị_Hoàn_阮氏環 người ở làng Minh_Linh phủ Thừa_Thiên con gái Diễn quốc_công Nguyễn_Phúc_Trung_阮福忠 mẹ là Phùng phu_nhân người ở làng An_Du_Chị gái ruột của bà chính là bà Từ Phi của Nguyễn_Phúc_Luân_Bà vào hầu Nguyễn_Phúc_Luân ở nhà để học các phép_tắc trong chốn khuê môn Sau đó bà sinh ra ba con trai và một con gái con trưởng tức Đông_Hải quận vương Nguyễn_Phúc_Đồng_阮福晍 con thứ 2 chính là Nguyễn_Ánh con thứ 3 là Thông_Hoá quận vương Nguyễn_Phúc_Điển_阮福晪 Người con gái là Nguyễn_Phúc_Ngọc_Tú 阮氏玉琇 sinh vào năm 1760 lớn hơn Nguyễn_Ánh khoảng 2 tuổi có_lẽ bà là em của Nguyễn_Phúc_Đồng_Cuối năm 1774 quân Trịnh vượt sông Gianh đánh chiếm Phú_Xuân bà đến làng An_Du ẩn_nấp cùng các con gái Mùa xuân năm Kỷ_Hợi 1779 Nguyễn_Ánh sai người rước bà đến Gia_Định gặp lúc quân Tây_Sơn vào đánh cướp Nguyễn_Ánh phải lẩn đi chỗ khác bà cùng các con dâu lại đóng ở đảo Phú_Quốc Nguyễn_Ánh sau đó cũng chạy ra đảo Phú_Quốc Mùa xuân Giáp_Thìn 1784 Nguyễn_Ánh sang Xiêm_La cầu_viện bà lại cùng gia_quyến của ông đóng ở đảo Thổ_Châu quân cầu_viện thất_bại bà lại cùng gia_quyến trở_lại đảo Phú_Quốc Mùa thu Mậu_Thân 1788 quân Nguyễn_lấy lại được Gia_Định liền sai Nguyễn_Văn_Nhân đón bà về Gia_Định năm Canh_Tuất 1790 dựng điện rước bà đến ở Năm Bính_Thìn 1796 mùa đông tháng 10 Nguyễn_Ánh dâng sách vàng tấn tôn bà làm Quốc_mẫu Vương thái_phi 國母王太妃_Khi hoàng_đế lấy lại được đô_thành 1801 ông ra ơn cho làng An_Du đã cưu_mang mẹ ông mọi dịch thân thuế đều miễn cho cả Năm 1802 tháng 3 Gia_Long tôn bà làm Vương_Thái hậu 王太后_Bấy giờ truy_phong cho tổ_phụ Nguyễn_Phúc_Kiên_阮福兼 làm Dương_Vũ công_thần Khai phủ phụ quốc Cẩm y vệ đô chỉ_huy sứ Thiếu_uý tước Đôn_Hậu Quận công 敦厚郡公_Thân phụ Phúc_Trung là Tán_Nghị công_thần Thượng trụ quốc Đô_đốc phủ chưởng phủ sự Thái_bảo tước Diễn quốc_công 演國公_Lập đền thờ ở xã An_Du cho điệt ôn cháu gọi Phùng phu_nhân là cô làm chức Cai đội coi giữ việc thờ_tự ở đây Năm 1804 Gia_Long dựng Cung_Diên_Thọ và rước bà đến ở Gia_Long thân đến làm lễ chúc_mừng các quan và mệnh_phụ đều dâng vàng_bạc làm lễ_phẩm tiến lên Các con tiến 20 lạng vàng 100 lạng bạc_mệnh phụ tiến 10 lạng vàng 50 lạng bạc Năm 1806 mùa thu tháng 7 Nguyễn_Ánh dâng kim sách tôn bà làm Hoàng_thái_hậu Mùa thu năm 1807 lúc đó Thái_hậu được 70 tuổi Gia_Long tổ_chức Khánh_tiết lớn trong_ngoài kinh_thành Các quan_lại hoàng_tử cung_phi các công_thần ở Tống_Sơn họ Lê_họ Trịnh đều đến chúc_mừng và dâng lễ_vật Sai nhạc_công múa Bát dật hát các khúc Vạn niên hoan Thiên_hạ lạc Thái_bình lạc Băng thệ và hậu_sự Tháng 9 ngày Bính tuất Hoàng_thái_hậu se_mình Trước_đây sao_chổi xuất_hiện người hầu đem tâu Hoàng_thái_hậu buồn_rầu không vui một đêm lẻn ra xem rồi vào bảo người hầu rằng Sao_chổi chính ứng điềm vào thân già này Đến nay se_mình Vua sớm_chiều đến chầu ở cung Trường_Thọ sai hoàng_tử hoàng_tôn vào hầu Các quan văn_võ đều họp ở công_thự bên hữu Ngày Kỷ sửu tháng 09 âm_lịch tức ngày 30 tháng 10 năm 1811 Hoàng_thái_hậu băng thọ 74 tuổi Vua thương khóc không thôi Triệu các quan vào bên để bàn việc tang Các quan xin từ tam_phẩm trở lên đều để_tang một năm Vua dụ rằng Nhà_vua lấy Tôn_Miếu Xã_Tắc làm trọng Nay trẫm đã để_tang 3 năm các ngươi lại để_tang 1 năm nếu trong một năm có việc ở Tôn_Miếu Xã_Tắc thì làm lễ thế_nào Vậy cho để_tang 3 tháng Các quan_lại ngờ về tang_phục của công_chúa để_tang Vua nói Thánh_nhân đặt lễ phân_biệt từng ly từng tý Lòng kính không_thể thích_hợp cả đôi đường tang_phục không_thể trọng cả hai bên Cho_nên một người con gái khi ở nhà thì lấy nhà cha làm tôn khi lấy chồng thì lấy nhà chồng làm trọng Nghĩa đã có phân_biệt tang sao lại như nhau được Vậy nghị cho hoàng nữ đã đi lấy chồng thì kém hoàng nữ còn ở nhà một bậc Bộ Lễ lại xin định hạn cấm việc giá_thú Vua nói Thần_dân nên theo thứ_tự mà tỉnh_giảm để lấy vợ lấy chồng được kịp_thời Thế là sự bàn đã định Ngày Đinh dậu làm lễ thành phục Vua để_tang 3 năm hoàng_hậu tang 3 năm phi_tần hoàng_tử và công_chúa chưa đi lấy chồng đều tang 1 năm trưởng công_chúa và công_chúa đã đi lấy chồng tang 9 tháng Người tôn thân ở năm bậc tang đều để_tang theo như lễ người_thân ở bậc trần cánh_tay và bỏ mũ thì dùng khăn vải trắng quan văn_võ từ chánh tam_phẩm trở lên tang mặc áo vén gấu 3 tháng từ tòng tam_phẩm trở xuống ai dự vào việc tang thì dùng vải trắng quan ngoài thì miễn áo_tang duy ai về Kinh thì mang áo_tang cũng như quan Kinh quan thuộc cung Trường_Thọ thì chánh tam_phẩm trở lên mặc áo vén gấu 5 tháng mệnh_phụ đều để_tang như chồng quan_viên từ tam_phẩm trở lên cấm cưới vợ gả chồng 3 tháng tứ_phẩm trở xuống thì 1 tháng quân_dân 15 ngày cấm dùng màu hồng màu tía 1 năm cấm hát_xướng 3 tháng Quan_viên vào chầu hầu trong 3 năm đều không được mặc áo màu đỏ màu tía phàm gặp việc thờ_cúng hay việc quân đều cho mặc áo thường mà làm_việc các thành dinh trấn trong 3 tháng_ngày mồng một và ngày rằm đều được miễn bái chầu Chiếu dụ trong_ngoài rằng Giờ tuất ngày 14 tháng này Hoàng_thái_hậu thăng_hà trẫm thương_xót đau_lòng kính_cẩn ở trong cung để_tang ba năm nhất_thiết theo lễ chế Phục_chế và hạ cấm đối_với quan_viên trong_ngoài và quân_dân đều theo nghị_định mà làm Trước_kia vua thờ Hoàng_thái_hậu rất kính_cẩn khi muôn việc_đã_rồi thì xem bữa ăn thăm sức_khoẻ lễ thường không thiếu Đến khi thái_hậu băng vua cư_tang lòng rất đau_thương Tháng 3 ngày Mậu dần năm 1812 vua đem bầy_tôi bưng sách vàng dâng tôn thuỵ Đại hành hoàng_thái_hậu là Ý Tĩnh_Huệ_Cung_An Trinh_Từ_Hiến_Hiếu Khang hoàng_hậu 懿靜惠恭安貞慈獻孝康皇后_Bài sách nói Thần nghe Kinh_Dịch khen Đất gây nên vật Kinh_Thi khen Trời sinh ra dân Nghĩ đức dày thể_theo đức chí nguyên nên tiếng tốt lưu_truyền đời mãi_mãi Kính nhớ Đại hành hoàng_thái_hậu nhân_từ giữ được tính trời rộng_lớn sách cùng nết đất Gian_nan bền_chí giúp_đỡ cha hiền Từ khi vận nước gặp tai giúp thần bao phen khó_nhọc Đem mình làm khuôn_mẫu chăm_lo việc cơ_mưu Cho thần dựng lại nước_nhà thống_nhất bờ_cõi ví không nhờ ơn dạy_dỗ sao được thế_này Phong_hoá tốt_đẹp thơm khắp mọi phương Tuổi_thọ lâu_dài vượt ngoài bảy chục Vội bỏ lộc thiên_hạ phụng_dưỡng mà đi chơi dạo chốn đế hương Ơn như trời cao muốn trả không sao được đức như đất chở phải tiếp đến vô_cùng Kính_cẩn đem bầy_tôi xin mệnh ở Tôn_Miếu phụng sách vàng dâng tôn thuỵ là ý Tĩnh_Huệ_Cung_An Trinh_Từ_Hiến_Hiếu Khang hoàng_hậu Cúi xin hồn thiêng sáng_suốt nhận lấy danh hay Sánh hợp tổ_tiên muôn_đời phối hưởng Vua_tôi bàn_định lễ Ninh_lăng Sai Nguyễn_Văn_Thành Phạm_Văn_Nhân Nguyễn_Huỳnh_Đức sung chức Tổng hộ sứ Lê_Văn_Duyệt Nguyễn_Văn_Khiêm sung chức Phù liễn sứ Nguyễn_Đức_Xuyên đề_đốc quân và voi theo hầu hai bên tả_hữu Trần_Công_Lại và Trương_Phước_Đặng coi giữ Kinh_thành Mùa hạ tháng 04 ngày Quý sửu năm Nhâm_Thân âm_lịch tức ngày 21 tháng 05 năm 1812 an_táng Lăng_Thoại_Thánh_Trước mười ngày là ngày Giáp thìn đem việc kính cáo các miếu Ngày Kỷ dậu tế khải điện Ngày Canh tuất thuyền ra đi Qua các tôn lăng đều sai quan đem việc kính cáo trước Nhân_cách Động_viên con Bà theo Gia_Long lênh_đênh chạy tìm cách xoay_trở tình_hình thế_cuộc là chỗ dựa tinh_thần vững_chắc của ông Ngay khi ông đi thuyền đến đảo Côn_Lôn gặp gió lớn trôi_dạt ở ngoài biển 7 ngày trong thuyền hết nước uống thì bỗng có nước nhạt chảy ra nhờ thế mới đỡ Khi thuyền đến đảo Phú_Quốc gặp lại mẹ ông thuật lại tình_trạng cay_đắng của mình bà nói Gió lớn ở đảo Côn_Lôn giữa biển có nước_ngọt có_thể biết là lòng trời ngầm giúp cho con_con chớ nên lấy sự khó_nhọc ấy mà tự nản_chí Gia_Long nghe thế lạy_tạ và động_viên ông rất nhiều trong việc giành lại đất_nước sau_này Tình chị_em thân_thiết Bà đối_với chị mình là Từ phi rất yêu_mến từ khi còn ở Gia_Định cho đến khi ở Phú_Xuân bà đều cùng ở chung với chị mình Khi ở cung Trường_Thọ bà ở phần trước cung còn Từ phi ở phía sau muôn phần hoà_thuận Khi Từ phi mất Gia_Long chưa vội tâu bà biết được giận không ăn cơm Khi Gia_Long thăm bà nói Thân già này có một người chị lúc ốm không được thấy vì_thế ăn không ngon Gia_Long bèn cúi quỳ ở trước thềm cung xin_lỗi thành_khẩn bà mới ăn cơm Tham_khảo BULLET Đại_Nam liệt_truyện Quốc_sử_quán triều_Nguyễn
Nguyễn_Thị_Hoàn