Nghệ_An ký Nghệ_An ký 乂安記_Ghi chép về xứ Nghệ_An là một bộ sách địa_chí có tiếng của Việt_Nam do Hoàng_giáp Bùi_Dương_Lịch 1757 1828 biên_soạn ở đầu thế_kỷ 19 Đây là bộ sách được biên_soạn công_phu phản_ánh khá đầy_đủ về lịch_sử núi_sông nhân_vật thơ_văn của đất_nước và con người ở trấn Nghệ_An nay là hai tỉnh Nghệ_An và Hà_Tĩnh được giới nghiên_cứu như Hoàng_Xuân_Hãn Trần_Văn_Giáp_Émile_Gaspardone đánh_giá cao chủ_yếu về phương_pháp biên_soạn nghiêm_túc về nguồn sử_liệu dồi_dào và độc_đáo Lai_lịch Không biết chính_xác năm khởi soạn và hoàn_thành Nghệ_An ký chỉ biết sách này được Bùi_Dương_Lịch viết sau khi ông đã viết Nghệ_An phong_thổ ký 乂安風土記 và Nghệ_An chí 乂安誌 và được khắc in vào_khoảng đời Tự Đức ở ngôi 1847 1883 tức sau khi tác_giả đã mất 1828 Theo bài Tựa_Nghệ_An phong_thổ ký không đề tên tác_giả thì sách này được làm ra sau khi Ngô_Nhân_Tĩnh đến làm quan ở trấn Nghệ_An năm 1831 vua Minh_Mệnh chia trấn này thành 2 tỉnh là Nghệ_An và Hà_Tĩnh Trích bài Tựa_Về nội_dung Nghệ_An phong_thổ ký do nhiều người viết Bùi_Dương_Lịch làm Chủ_biên nhằm giới_thiệu một_số thắng_tích nổi_tiếng của xứ này Gần đây Viện nghiên_cứu Hán_Nôm Hà_Nội có tìm được một quyển sách nhỏ nhan_đề là Nghệ_An chí gồm hai quyển Giáp và Ất_Sách chép tay đã rách_nát mấy tờ đầu và mấy tờ cuối không có tựa bạt và mục_lục Tờ đầu dưới tên sách có đề Bùi_Hoàng giáp tiên_sinh trứ có nghĩa Hoàng_giáp Bùi_Dương_Lịch soạn Nội_dung sách gồm 3 phần BULLET 1 Địa_chí viết về biên_giới và núi BULLET 2 Thuỷ chí viết về sông_suối khe hồ cửa_biển BULLET 3 Nhân chí viết về 54 văn_nhân và võ nhân So với Nghệ_An phong_thổ ký thì sách này chép kỹ hơn Tuy_nhiên so với Nghệ_An ký sau_này thì nó hãy còn giản_lược Vì_vậy có_thể nói Nghệ_An chí được họ Bùi_viết sau khi viết Nghệ_An phong_thổ ký nhưng rồi vì chưa thoả_mãn nên ông đã điều_tra thêm sưu_tập thêm để viết thành Nghệ_An ký Nói cách khác Nghệ_An phong_thổ ký và Nghệ_An chí đều là tiền_thân của Nghệ_An ký Căn_cứ vào bài Tựa_Nghệ_An phong_thổ ký vừa dẫn và tiểu_sử của Bùi_Dương_Lịch thì ông làm ra sách này vào_khoảng thời_gian 1811 1812 tức năm Ngô_Nhân_Tĩnh đến Nghệ_An rồi sai ông soạn sách tức khi đang giữ chức Đốc_học Nghệ_An Hai quyển sau là Nghệ_An chí và Nghệ_An ký được ông soạn sau đó có_thể là vào những năm ông đã cáo quan về nhà Tìm_hiểu về năm Nghệ_An chí được khắc in tra trong sách Đại_Nam thực lục Chính biên đệ_tứ kỷ thì thấy có thông_tin năm Canh_Tuất 1850 Bùi_Thức_Kiên con của Bùi_Dương_Lịch bấy_giờ đang làm Thừa chỉ ở Nội_các có dâng lên vua Tự Đức 2 bộ sách của cha mình là Nghệ_An ký và Bùi_gia_huấn hài Có_lẽ không lâu sau đó Nghệ_An ký được học_trò hay con_cháu tác_giả đem khắc in vì sách không viết rõ tên mà chỉ đề là Tồn_Trai_Bùi_tiên_sinh soạn để tỏ lòng tôn_kính Tuy_nhiên vì bản sách mà ngày_nay còn truyền Thư_viện Khoa_học_xã_hội ký_hiệu A 607 thiếu hẳn trang đầu không có tựa bạt hay chú_dẫn gì cả nên không rõ được khắc in vào năm nào chỉ phỏng_đoán là khoảng đời Tự Đức vì trong sách đã được kiêng huý cẩn_thận như chữ Nhậm tên vua Tự Đức được khắc bỏ nét ngang Năm 2012 Nghệ_An ký bản dịch của Viện nghiên_cứu Hán_Nôm được giới_thiệu đầy_đủ trong Tổng_tập dư_địa_chí Việt_Nam tập 3 Nội_dung sơ_lược Nghệ_An ký gồm 2 quyển khổ 28 x 18 cm gồm 237 tờ mỗi tờ 10 dòng mỗi dòng 20 chữ chữ khắc in dễ đọc đầu_sách không thấy có tựa hoặc bạt Sách có 3 chương lớn là Thiên chí ghi về trời Địa_chí ghi về đất và Nhân chí ghi về người Đây là theo quan_niệm tam_tài Thiên_Địa Nhân của Nho_học và được phân_chia ra như sau BULLET Quyển I 95 tờ gồm Thiên chí và Địa_chí BULLET Quyển II 142 tờ chỉ có một chương Nhân chí viết về người ở trấn Nghệ_An chia làm 2 phần Giá_trị Là một nhân_chứng của thời_đại lại thường đi du_lãm khắp_nơi trong xứ Nghệ nên Bùi_Dương_Lịch biết nhiều và hiểu sâu về mảnh đất này Ngoài_ra tác_giả còn là một nhà_giáo lại có kinh_nghiệm biên_soạn địa_chí đồng_thời cũng là người có tâm_huyết có một nhãn_quan tiến_bộ và khoa_học nên phần_lớn sử_liệu ở trong sách Nghệ_An ký đều có giá_trị và đáng tin_cậy Vì lẽ đó tác_phẩm đã được giới nghiên_cứu đánh_giá cao chủ_yếu về phương_pháp biên_soạn nghiêm_túc về nguồn sử_liệu dồi_dào và độc_đáo Nhìn_chung mặc_dù có một_vài hạn_chế như chưa chú_trọng mặt kinh_tế và sinh_hoạt của nhân_dân nhưng Nghệ_An ký vẫn là bộ sách được biên_soạn công_phu có giá_trị về nhiều mặt nhất_là mặt địa_lý lịch_sử Đặc_biệt ở chương Nhân chí có một bản tự_truyện đầy_đủ về tác_giả với dụng_ý trình_bày những ghi_chép về thời_sự quốc_gia mà tác_giả có liên_quan hoặc được tai_nghe mắt_thấy Đó là điều đặc_biệt quý đối_với giới nghiên_cứu lịch_sử chủ_yếu là lịch_sử thời_kỳ cuối Lê_sang triều Tây_Sơn Xem thêm BULLET Bùi_Dương_Lịch_BULLET Lê quý dật_sử Sách tham_khảo chính BULLET Trần_Văn_Giáp_Tìm hiểu kho sách Hán_Nôm_Nhà xuất_bản Khoa_học_xã_hội 2003 BULLET Nguyễn_Huệ_Chi mục_từ Bùi_Dương_Lịch trong Từ_điển văn_học bộ mới Nhà_xuất_bản Thế_giới 2004 BULLET Nguyễn_Thị_Thảo_Bạch Hào_Bùi_Dương_Lịch và Nghệ_An ký in trong Tổng_tập dư_địa_chí Việt_Nam tập 3 Nhà_xuất_bản Thanh_Niên 2012
Nghệ_An ký