Mary I của Anh Mary I của Anh tiếng Anh Mary I of England tiếng Tây_Ban_Nha María I de Inglaterra tiếng Pháp Marie_Ire d Angleterre tiếng Đức Maria I von England tiếng Ý Maria I d Inghilterra 18 tháng 2 1516 17 tháng 11 1558 được biết đến là Nữ_vương của nước Anh và Ireland từ tháng 7 1553 cho đến khi qua_đời Bởi_vì những hành_động thẳng_tay đàn_áp những người Tin lành trong thời_kỳ mà bà trị_vì những người chống_đối gọi bà là Mary khát_máu Bloody_Mary_Trong lịch_sử quân_chủ nước Anh nếu không tính Hoàng_hậu Matilda và Lady_Jane_Grey chưa chính_thức hoặc gây tranh_cãi về tính hợp_pháp thì Mary được xem là vị Nữ_vương đầu_tiên chính_thức nhận ngai vị trị_vì lãnh_thổ Anh Một người cháu của Quân_chủ Công_giáo Mary là con gái cả của Quốc_vương Henry_VIII nằm trong danh_sách kế_vị chính_thống Nhưng khi cha bà huỷ hôn với mẹ bà Catherine xứ Aragon để cưới Anne_Boleyn_Mary bị xem là con bất_hợp_pháp bà bị tước đi khả_năng thừa_kế Vương vị của cha Sau khi xử_tử Anne_Boleyn và cưới Jane_Seymour nhà_vua có người con trai tên Edward do Jane sinh ra về cơ_bản Mary hoàn_toàn không còn khả_năng kế_vị cùng với em_gái Elizabeth_Tudor_Năm 1547 em_trai của Mary là Edward lên_ngôi tức Edward_VI của Anh Tuy_vậy nhà_vua có sức_khoẻ không được tốt và không có khả_năng sinh được người kế_vị quyền kế_vị đột_nhiên trở về tay của Mary sau Đạo_luật kế_vị thứ 3 vào năm 1543 một đạo_luật mà vua cha Henry_VIII đã thông_qua trước khi qua_đời công_nhận khả_năng thừa_kế của Mary và Elizabeth chỉ sau Edward_Năm 1553 khi lâm trọng bênh Edward cố dời bỏ tên Mary khỏi danh_sách kế_vị do dị_biệt tôn_giáo giữa hai chị_em vì Mary sùng theo Công_giáo La_Mã còn Edward theo phái Kháng_Cách Sau khi Edward qua_đời theo di_chiếu của Edward thì Lady_Jane_Grey được tuyên xưng là Nữ_vương Với tình_thế như_vậy Mary liền chiêu_tập binh_mã trong vùng East_Anglia để truất_phế Jane_Grey và lên_ngôi Nữ_vương một_cách chính_thống và dù không cần_thiết nhưng sau đó Jane_Grey cũng bị hành_quyết để củng_cố quyền cai_trị của Mary trên ngai_vàng nước Anh Năm 1554 Mary kết_hôn với Philip II của Tây_Ban_Nha do_đó bà trở_thành kiêm_nhiệm tước_hiệu Vương hậu của Vương_quốc Tây_Ban_Nha cùng các lãnh_thổ khác sau khi chồng bà đăng_quang năm 1556 Là vị quân_chủ thứ tư của Nhà Tudor_Mary được nhớ đến vì việc khôi_phục sự ảnh_hưởng của Công_giáo Roma tại nước Anh đã bị đứt_gãy vì cuộc hôn_nhân giữa Henry_VIII và Anne_Boleyn_Trong suốt 5 năm trị_vì Mary ra_sức càn_quét những người theo Kháng_Cách mà người ta gọi đó là Thời_kỳ khủng_bố triều_đại Mary_Marian_Persecution Sau khi qua_đời năm 1558 cục_diện lại xoay_chuyển lần nữa bởi người em_gái cùng cha khác mẹ theo phái Kháng_Cách_Elizabeth_I của Anh Thiếu_thời Xuất_thân Mary_Tudor chào_đời ngày 18 tháng 2 năm 1516 tại Cung_điện Placentia ở Greenwich_Luân_Đôn là con duy_nhất còn sống cho đến tuổi trưởng_thành của Henry_VIII với người vợ đầu Vương hậu Catherine xứ Aragon Trước khi sinh ra Mary_Vương hậu Catherine bị sẩy_thai nhiều lần chỉ có một người anh chết_yểu trước bà là Henry_Công tước xứ Cornwall là được kịp đặt tên và làm lễ rửa_tội Qua họ mẹ Mary là cháu ngoại của Ferrando II của Aragon và Nữ_vương Isabel I của Castilla hai vị Song vương vĩ_đại được Giáo_hội Công_giáo La_Mã phong danh_hiệu cao_quý Quân_chủ Công_giáo Sau khi ra_đời 3 ngày Mary được rửa_tội theo nghi_thức Công_giáo ở Greenwich cha_mẹ đỡ_đầu của Mary gồm có Nữ_Bá tước Devon_Tể tướng Thomas_Wolsey và Nữ_Công tước Norfolk_Cháu họ của Henry_Margaret_Pole_Nữ Bá_tước Salisbury đỡ_đầu Mary trong lễ kiên tín tổ_chức ngay sau lễ rửa_tội Công_chúa Mary là cô bé thông_minh trước tuổi Tháng 7 1520 khi chưa đủ 4 tuổi Mary biểu_diễn đàn virginals cho một phái_đoàn Pháp đến viếng_thăm Mary thụ_hưởng phần_lớn nền giáo_dục ban_đầu từ mẹ và Vương hậu đã nhờ một học_giả người Tây_Ban_Nha Juan_Luis_Vives tư_vấn và yêu_cầu ông viết quyển De_Institutione_Feminae_Christianae về phương_pháp giáo_dục dành cho các bé gái Mới lên 9 tuổi Mary biết đọc và viết bằng tiếng Latin_Mary học tiếng Pháp Tây_Ban_Nha âm_nhạc khiêu_vũ và có_lẽ cả tiếng Hy_Lạp Quốc_vương Henry_VIII rất yêu con gái và khoe với sứ_thần Venice_Sebastian_Giustiniani rằng Cô bé này chưa hề khóc bao_giờ Dù yêu con gái hết_mực Henry_VIII vẫn thất_vọng về cuộc hôn_nhân vì Vương hậu không_thể sinh con trai Khi Mary lên 9 tuổi cơ_may cho Henry và Catherine có con trai nối_dõi đã tiêu_tan Năm 1525 Henry cử Mary đến biên_giới xứ Wales để chủ_toạ chỉ trên danh_nghĩa Hội_đồng xứ Wales_Mary khi đó có triều_đình riêng đặt tại Lâu_đài Ludlow cùng danh_hiệu và các đặc_quyền vương tộc dành cho Thân_vương xứ Wales_Các phu_nhân và những người khác gọi bà là Công_nương xứ Wales_Princess of Wales mặc_dù Mary chưa bao_giờ được phong_tặng danh_hiệu này Trong 3 năm sống ở biên_giới xứ Wales_Mary thường về thăm triều_đình của phụ_vương trước khi về sống tại London từ giữa năm 1528 Suốt thời thơ_ấu của Mary_Quốc vương Henry_VIII nhiều lần sắp_xếp hôn_nhân cho con gái Khi mới 2 tuổi Mary đã được hứa gả cho Vương_tử nước Pháp khi ấy còn rất nhỏ_con trai của Quốc_vương François I của Pháp nhưng ba năm sau hôn ước bị huỷ_bỏ Năm 1522 lúc sáu tuổi Mary hứa_hôn với người anh họ 22 tuổi Charles_V_Tuy nhiên vài năm sau Charles huỷ hôn ước với sự đồng_ý của Henry_VIII_Hồng y Wolsey cố_vấn chính của Henry_VIII một lần nữa sắp_xếp hôn_nhân với người Pháp lần này Henry muốn Mary kết_hôn với chính Quốc_vương François I của Pháp người đang thiết_tha muốn liên_kết với Anh Hợp_đồng hôn_nhân được ký_kết theo đó Mary sẽ kết_hôn hoặc với Francis I hoặc với con trai ông Henry_Công tước xứ Orleans nhưng Wolsey muốn bảo_đảm sự liên_minh với Pháp mà không cần kết_ước hôn_nhân Theo nhận_xét của Mario_Savorgnano sứ_thần Venice_Mary là một thiếu_nữ có vóc_dáng cân_đối với làn da đẹp Cha_mẹ ly_hôn Trong khi đó hôn_nhân giữa Henry_VIII và Vương hậu Catherine có nguy_cơ đổ_vỡ Thất_vọng vì không có con trai nối_ngôi và vì khao_khát kết_hôn lần nữa Henry muốn huỷ_bỏ hôn_nhân với Catherine để cưới một người khác nhưng ý_định này của ông bị Giáo_hoàng Clêmentê_VII từ_chối Henry trích_dẫn Kinh_Thánh Lê_vi ký 20 21 để chứng_minh rằng hôn_phối giữa ông và Vương hậu Catherine là bất khiết bởi_vì Catherine trước đó đã kết_hôn với người anh_trai quá_cố của ông Vương công Arthur trong khi Vương hậu Catherine nói rằng hôn_nhân giữa bà với Arthur là chưa hoàn_chỉnh hai người chưa nên vợ_chồng trong khuê_phòng Dựa trên yếu_tố ấy mà Giáo_hoàng Giuliô_II đã tuyên_bố huỷ_bỏ cuộc hôn_nhân Clement miễn_cưỡng từ_khước yêu_cầu của Henry_VIII là do áp_lực từ Charles_V cháu của Vương hậu Catherine và từng là hôn phu của Mary Trước đó quân_đội của Charles_V đã chiếm_đóng Rô ma trong Chiến_tranh Liên_minh Cognac_Từ năm 1531 Mary thường_xuyên mắc bệnh và bị trầm_cảm dù không rõ nguyên_nhân Bà không được phép gặp mẹ lúc ấy bà đã rời khỏi cung Đầu năm 1533 Henry kết_hôn với Anne_Boleyn đến tháng 5 Thomas_Cranmer_Tổng_Giám mục Canterbury chính_thức tuyên_bố cuộc hôn_nhân với Vương hậu Catherine bị huỷ_bỏ và hôn_nhân với Anne là hợp_lệ Henry tách khỏi Giáo_hội Công_giáo Roma tuyên_bố đứng đầu Giáo_hội Anh Vương hậu Catherine trở_thành Quả_phụ Công_nương xứ Wales_Dowager_Princess of Wales và Mary bị xem là con ngoại hôn và vị_trí của bà trong danh_sách kế_vị được dành cho em_gái cùng cha khác mẹ mới chào_đời của bà Elizabeth_Tudor con gái của Anne_Boleyn_Lập trường của Mary cương_quyết không chịu thừa_nhận Anne_Boleyn là Vương hậu và Elizabeth là Công_chúa khiến Henry tức_giận Bị căng_thẳng và bị cấm_đoán Mary thường_xuyên bệnh_tật Sứ_thần của Hoàng_đế Charles_V trở_thành người_thân cận của Mary thay bà khẩn_khoản Henry_VIII nhưng không thành Mối quan_hệ giữa Mary và phụ_vương ngày_càng tồi_tệ suốt ba năm họ không chịu nói_chuyện với nhau Mặc_dù Mary và mẹ đều mắc bệnh bà từ_chối khi được phép đến thăm mẹ Khi Vương hậu Catherine từ_trần năm 1536 Mary đau_khổ khôn_nguôi Khi Catherine được an_táng tại Đại giáo_đường Peterborough_Mary đau_buồn ở một nơi vắng_vẻ trong toà nhà Hunsdon ở Hertfordshire_Trưởng thành Năm 1536 Vương hậu Anne_Boleyn bị thất_sủng rồi bị xử chém Công_chúa Elizabeth giống Mary trở_thành Lady_Elizabeth và bị tước quyền kế_vị Chỉ hai tuần sau khi hành_quyết Anne_Henry kết_hôn với Jane_Seymour_Vương hậu Jane_Seymour nài_xin chồng giải_hoà với Mary_Henry nhấn_mạnh rằng Mary phải nhìn_nhận ông là người đứng đầu Giáo_hội Anh bác_bỏ thẩm_quyền Giáo_hoàng công_nhận hôn_nhân của ông với mẹ bà là không hợp_lệ và chấp_nhận mình là con bất_hợp_pháp Mary cố giải_hoà với cha bằng cách thuận phục thẩm_quyền của ông đến mức Chúa và lương_tâm cho_phép nhưng dần_dà Mary chịu ký một văn_kiện thoả_thuận với những đòi_hỏi của Henry_Mary được phục_hồi địa_vị trong triều Henry ban cho bà_gia nhân và người tuỳ_tùng Toà nhà Hatfield_Cung_Beaulie_Richmond và Hunsdon là những nơi ở chính của Mary cùng các cung_điện của Henry ở Greenwich như Westminster và Hampton_Court_Bà có quỹ riêng để chi_trả cho các loại trang_phục đắt tiền cũng như giải_trí bằng cách chơi bài là thú_vui bà ưa_thích Cuộc nổi_dậy ở phía bắc nước Anh gọi_là Pilgrimage of Grace có sự tham_gia của Lord_Hussey từng là quan thị_thần cho Mary bị trấn_áp dữ_dội Hussey cùng những người khác bị xử_tử nhưng không có chứng_cứ Mary dính_líu đến vụ_việc Năm sau 1537 Jane từ_trần sau khi sinh Vương_tử Edward_Mary được chọn làm mẹ_đỡ_đầu cho em_trai cùng cha khác mẹ của mình và là người than_khóc chính trong tang_lễ của Vương hậu Cuối năm 1539 Công_tước Philip xứ Bavaria muốn tìm_hiểu bà nhưng Philip là tín_hữu Lutheran nên việc không thành Tể_tướng của nhà_vua Thomas_Cromwell thương_thuyết với đồng_minh tiềm_năng Công_tước Cleves và muốn sắp_xếp hôn_nhân giữa Mary với Cleves người cùng tuổi với Mary nhưng lại không thành Rốt_cuộc Henry đồng_ý cưới Anne chị_gái của Công_tước Cleves_Tháng 12 1539 sau lần gặp_mặt đầu_tiên Henry không thích cô_dâu nhưng không_thể từ_hôn vì lý_do ngoại_giao Song Cromwell bị thất_sủng bị bắt_giữ vì tội phản_quốc và một tội_danh vô_lý khác ông mưu_tính kết_hôn với Mary_Anne vội_vàng đồng_ý huỷ hôn tuyên_bố cuộc hôn_nhân là chưa hoàn_chỉnh còn Cromwell bị chém đầu Năm 1541 Henry xử tội chết Nữ_Công tước Salisbury từng là mẹ_đỡ_đầu và quản_gia cho Mary do một âm_mưu của người Công_giáo mà con trai của bà Reginald_Pole có liên_can Năm 1542 sau khi hành_quyết người vợ thứ năm của mình Catherine_Howard_Henry đang sống đơn_thân cho mời Mary đến dự lễ Giáng_sinh Mary xuất_hiện với cha trong các sự_kiện trong triều với tư_cách người phụ_nữ chủ nhà Năm 1543 Henry kết_hôn với người vợ thứ_sáu Catherine_Parr người đã giúp hàn_gắn gia_đình chồng Qua_Đạo luật Kế_vị 1544 Henry phục_hồi quyền kế_vị cho hai người con gái Mary và Elizabeth kế_tiếp Edward mặc_dù họ vẫn bị xem là con ngoại hôn Năm 1547 Henry băng_hà và Edward lên_ngôi Mary thừa_hưởng các lãnh_địa ở Norfolk_Sufolk và Essex còn được ban_tặng toà nhà Hunsdon và Cung_Beaulieu_Edward và Hội_đồng Nhiếp_chính tiến_hành các cải_cách tôn_giáo trên toàn_quốc theo khuynh_hướng Kháng_Cách qua Đạo_luật Đồng_nhất năm 1549 áp_dụng nghi_thức Tin_Lành trong các thánh lễ và sử_dụng Sách Cầu_nguyện chung của Thomas_Cranmer_Mary vẫn kiên_định với niềm tin Công_giáo và cho cử_hành lễ misa trong nguyện đường của bà Bà cũng kêu_gọi người anh họ Charles_V sử_dụng các biện_pháp ngoại_giao để bà có_thể tiếp_tục hành_đạo theo niềm tin của bà Trong thời trị_vì của Edward_Mary ít khi xuất_hiện tại triều_đình Giữa tháng 5 và 7 1550 có một kế_hoạch nhằm giúp Mary đào_thoát khỏi nước Anh để đến một nơi an_toàn trong lục_địa châu_Âu nhưng bất_thành Giáng_sinh năm 1550 Mary họp_mặt với Elizabeth và Edward nhà_vua công_khai quở_trách Mary vì xem_thường các chuẩn_tắc tôn_giáo Mary kiên_quyết bác_bỏ yêu_cầu của Edward muốn bà từ_bỏ Công_giáo trong khi Edward tiếp_tục kiên_trì với đòi_hỏi của mình Đăng_quang Ngày 6 tháng 7 năm 1553 Edward_VI băng_hà khi mới 15 tuổi Edward không muốn trao ngai_vàng cho Mary bởi_vì e_ngại Mary sẽ phục_hồi Công_giáo và đảo_ngược mọi nỗ_lực cải_cách của ông cũng như của phụ_vương Henry_VIII nhà_vua tìm cách loại_bỏ Mary khỏi danh_sách kế_vị Các cố_vấn cho biết không_thể loại_bỏ một_mình Mary mà không làm như_thế đối_với Elizabeth dù Elizabeth ủng_hộ chương_trình cải_cách Edward đồng_ý tước bỏ quyền kế_vị của cả hai người chị Ngược với tinh_thần Đạo_luật Kế_vị thứ ba theo đó Mary và Elizabeth đã được phục_hồi quyền kế_vị Edward chọn con dâu của Dudley_Lady_Jane_Grey là người kế_vị Lady_Jane là cháu ngoại của em_gái Henry_VIII_Mary_Tudor Vương hậu Pháp Mẹ của Lady_Jane_Frances_Brandon là em họ và là con đỡ_đầu của Mary Trước khi Edward băng_hà Mary được gọi về Luân_Đôn để gặp nhà_vua nhưng bà được báo cho biết đó là cái cớ để bắt_giữ bà rồi đưa Jane lên_ngôi Mary rời Hunsdon để đến vùng East_Anglia ở đây bà sở_hữu những lãnh_địa rộng_lớn năm 1549 tại đây bùng_nổ một cơn bạo_loạn đã bị Dudley đập_tan Nhiều người ủng_hộ Công_giáo cùng những người đối_kháng với Dudley đang sống trong vùng Ngày 9 tháng 7 từ Kenninghall_Norfolk_Mary viết thư gởi Hội_đồng Cơ_mật yêu_cầu tuyên_bố bà là người kế_vị Edward_Ngày 10 tháng 7 1553 Dudley và những người ủng_hộ ông tuyên_bố Lady_Jane là Nữ_vương Cũng trong ngày này thư của Mary đến Luân_Đôn_Ngày 12 tháng 7 tại Lâu_đài Framlingham_Suffolk_Mary chiêu_tập binh_mã Phe_Dudley càng suy_yếu thì phe Mary càng vững_mạnh Ngày 19 tháng 7 Jane bị truất ngôi Jane và Dudley bị tống_giam trong Tháp Luân_Đôn_Ngày 3 tháng 8 Mary khải_hoàn tiến vào Luân_Đôn trong sự chào_đón của dân_chúng Cùng đi với Mary có em_gái cùng cha khác mẹ Elizabeth_Một trong những động_thái đầu_tiên của Mary trong cương_vị Nữ_vương là ra_lệnh phóng_thích những nhân_vật Công_giáo Rô ma như Công_tước Norfolk_Stephen_Gardiner và Edward_Courtenay khỏi Tháp Luân_Đôn_Mary biết cô gái trẻ Jane_Grey chỉ là con tốt trong kế_hoạch của Dudley người bị xử_tử vì tội phản_quốc ngay sau vụ chính_biến Lady_Jane_Grey và chồng Guildford_Dudley bị kết_án nhưng bị giam_giữ tại Tháp Luân_Đôn thay_vì bị hành_quyết trong khi cha của Jane_Công tước Suffolk được tha Mary lâm vào tình_huống khó xử bởi_vì hầu_hết thành_viên Hội_đồng Cơ_mật đều có liên_can đến kế_hoạch lập Lady_Jane làm Nữ_vương Mary bổ_nhiệm Gardiner vào Hội_đồng và cho ông nắm giữ cùng lúc hai chức_vụ Giám_mục Winchester và Tể_tướng Gardiner đảm_nhiệm hai chức_vụ này cho đến khi qua_đời vào tháng 11 1555 Ngày 1 tháng 10 1553 Gardiner chính_thức trao vương_miện cho Mary tại Điện Westminster_Trị vì Hôn_nhân Ở tuổi 37 Mary chú_tâm đến việc lập gia_đình và có con nối_ngôi nhằm ngăn_cản Lady_Elizabeth một tín_hữu Kháng_Cách lên_ngôi theo Đạo_luật Kế_vị 1554 và theo chúc_thư của Henry_VIII_Elizabeth vẫn là người kế_vị Dù Edward_Courtenay và Reginald_Pole được xem là những người có triển_vọng nhưng anh họ của Mary là Hoàng_đế Charles_V khuyên bà nên kết_hôn với con trai duy_nhất của ông Hoàng_tử Philip_Philip đã có một con trai từ cuộc hôn_nhân trước ông cũng là người thừa_kế những lãnh_thổ rộng_lớn ở châu_Âu và Tân_Thế_giới Một bức chân_dung của Philip được gởi đến Mary trong tháng 9 1553 Quan_Chưởng ấn Gardiner và Hạ_Nghị_viện nài_xin Nữ_vương kết_hôn với một người Anh vì e rằng nước Anh sẽ bị phụ_thuộc nhà Habsburg của Thánh chế La_Mã_Cuộc hôn_nhân này giữa Mary và Philip rất mất_lòng dân Gardiner và đồng_minh của ông đề_kháng vì muốn bảo_vệ quyền_lợi quốc_gia còn người Kháng_Cách thì e_sợ Công_giáo Khi Mary tỏ ý kiên_quyết kết_hôn với Philip liền bùng_nổ các cuộc nổi_dậy Việc Thomas_Wyatt lãnh_đạo một lực_lượng nổi_dậy từ Kent nhằm lật_đổ Mary để tôn vương Elizabeth là một phần trong cuộc bạo_loạn liên_quan đến Công_tước Suffolk cha của Lady_Jane_Mary công_khai tuyên_bố sẽ triệu_tập Quốc_hội để xem_xét vấn_đề hôn_nhân nếu Quốc_hội quyết_định rằng cuộc hôn_nhân đi ngược với quyền_lợi của vương_quốc bà sẽ đổi ý Trên đường đến Luân_Đôn_Wyatt bị bắt_giữ Wyatt_Công tước Suffolk và con gái Lady_Jane bị xử_tử Courtnay có liên_can đến vụ nổi_dậy bị tống_giam rồi đào_thoát Elizabeth dù đã biện_minh cho sự vô_tội của mình bị giam_giữ tại Tháp Luân_Đôn trong hai tháng rồi bị quản_thúc trong Cung_Woodstock_Trong lịch_sử nước Anh nếu không kể những ngày trị_vì ngắn_ngủi của Jane_Grey và Hoàng_hậu Matilda_Mary là Nữ_vương đầu_tiên của đất_nước Hơn_nữa theo tập_quán jure uxoris ở Châu_Âu qua quan_hệ hôn_nhân người chồng được hưởng tài_sản và danh_hiệu của vợ xem ví_dụ Philipp I của Castilla và Joanna I của Castilla người ta e rằng phu_quân tương_lai của Nữ_vương sẽ trở_thành Quốc_vương nước Anh King of England cả trên danh_nghĩa lẫn thực_quyền Bên cạnh đó cả Mary và Philip đều là hậu_duệ của John xứ Gaunt_Công tước Lancaster và mối quan_hệ này được sử_dụng để củng_cố quyền hạnh Philip trở_thành Quốc_vương của Anh Theo các điều_khoản của thoả_ước hôn_nhân Philip sẽ là Vua_Anh mọi văn_kiện chính_thức kể_cả các đạo_luật của Quốc_hội đều ghi tên cả hai Quốc_hội cũng sẽ được triệu_tập dưới thẩm_quyền chung của hai người suốt trong lúc Mary còn sống Nước Anh không có nghĩa_vụ cung_ứng hỗ_trợ quân_sự cho phụ_vương của Philip trong bất_cứ cuộc_chiến nào và mọi quyết_định của Philip phải có sự đồng_thuận của vợ ông cũng không được bổ_nhiệm người nước_ngoài vào các chức_vụ trong nước Anh Dù không hài_lòng nhưng Philip sẵn_sàng chấp_nhận để có_thể kết_hôn với Mary_Đối với Mary ông chẳng có chút xúc_cảm nào nhưng cưới vợ vì mưu_cầu lợi_ích chính_trị và vì những mục_tiêu chiến_lược Ruy_Gómez de Silva một tuỳ_tùng của Philip khi ở Bỉ đã viết trong một bức thư chẳng có chút ham_muốn thể_xác nào trong cuộc hôn_nhân này tất_cả chỉ nhằm giải_quyết những bất_ổn của vương_quốc này và để bảo_toàn lãnh_thổ ở vùng hạ địa Để nâng tầm con trai mình ngang_hàng với Mary_Hoàng đế Charles_V cuối_cùng nhượng quyền cai_trị Naples và Vương_quốc Jerusalem cho Philip_Do đó Mary trở_thành Vương hậu Naples và Jerusalem_Ngày 25 tháng 7 1554 hôn_lễ tổ_chức tại Đại giáo_đường Winchester hai ngày sau khi họ gặp nhau lần đầu Bởi_vì Philip không biết tiếng Anh nên hai người nói_chuyện với nhau bằng loại ngôn_ngữ pha_trộn giữa tiếng Tây_Ban_Nha Pháp và La tinh Tháng 9 năm 1554 Mary lên_cân và nôn ói vào buổi sáng Toàn_thể triều_đình kể_cả các bác_sĩ đều tin Mary đang mang thai Quốc_hội thông_qua luật bổ_nhiệm Philip là nhiếp_chính trong trường_hợp Mary chết khi sinh_nở Cuối tháng 4 năm 1555 Elizabeth được trả tự_do để làm nhân_chứng cho sự sinh_nở của Mary ai cũng tin là đang đến gần Theo sứ_thần Venice_Giovanni_Michieli_Philip đã có kế_hoạch cầu_hôn với Elizabeth nếu Mary tử_vong khi sinh Dù_vậy trong một bức thư gởi em rể Maximilian của Áo Philip không biết chắc vợ mình có mang thai hay không Giáo_phận Luân_Đôn cử_hành lễ tạ ơn vì tin_đồn Nữ_vương đã sinh con trai được loan truyền khắp Châu_Âu Từ giữa tháng 5 và tháng 6 người ta bắt_đầu nghi_ngờ việc mang thai của Nữ_vương đến tháng 7 thì mọi việc đã rõ_ràng đó chỉ là tin_đồn không chính_xác những triệu_chứng được xem là mang thai này được đánh_giá có_lẽ do sự khao_khát quá mức của Mary_Tháng 8 trong thất_vọng ê_chề Philip rời nước Anh dẫn quân đánh Pháp tại Flanders_Mary đau_khổ đến_nỗi trầm_cảm Michieli viết rằng Nữ_vương cực_kỳ yêu chồng và đau_khổ khôn_nguôi khi ông bỏ đi Elizabeth được ở lại triều_đình Biết Mary không_thể có con Philip nài_ép vợ gả Elizabeth cho anh họ của ông Công_tước Savoy để nước Anh luôn có quân_vương Công_giáo và để bảo_toàn quyền_lợi Nhà Habsburg ở nước Anh nhưng Elizabeth từ_chối mà Quốc_hội cũng không muốn Chính_sách tôn_giáo Sau khi đăng_quang Mary ra thông_cáo sẽ không ép_buộc thần_dân phải theo tôn_giáo của bà nhưng đến cuối tháng 9 những giáo_sĩ chủ_trương cải_cách như John_Bradford_John_Rogers John_Hooper_Hugh_Latimer và Thomas_Cranmer đều bị tống_giam Quốc_hội đầu_tiên dưới triều Mary họp vào đầu tháng 10 1553 tuyên_bố hôn_nhân của song_thân Nữ_vương là hợp_lệ và huỷ_bỏ các luật_lệ tôn_giáo dưới triều Edward_Nền thần_học của Giáo_hội trở_lại với thời_kỳ trước cải_cách Sáu_Tín điều năm 1539 được phục_hồi với các điều_khoản như tái xác_nhận quy_định độc_thân cho giới tăng_lữ Những linh_mục đã kết_hôn bị trục_xuất của giáo sở Mary luôn chống lại quyết_định của Henry_VIII tách khỏi Rô ma và nỗ_lực của Edward_VI thiết_lập giáo_hội Kháng_Cách_Cùng với chồng Mary muốn nước Anh hoà_giải với Rô ma Philip thuyết_phục Quốc_hội huỷ_bỏ luật tôn_giáo đã thông_qua dưới triều Henry để đưa Giáo_hội Anh trở_lại thần_phục Rô ma Mất vài tháng mới có được sự đồng_thuận và Mary cùng Giáo_hoàng Julius_III phải chấp_nhận một_số nhượng_bộ không thu_hồi đất của các tu_viện hiện đang ở trong tay những chủ đất mới là những người có nhiều ảnh_hưởng Đến cuối năm 1554 Giáo_hoàng phê_chuẩn thoả_thuận và Đạo_luật Dị_giáo được phục_hồi Khi Đạo_luật Dị_giáo được áp_dụng nhiều người Kháng_Cách bị hành_quyết trong thời_kỳ bách hại dưới triều Mary_Nhiều người Kháng_Cách giàu_có như John_Foxe chọn sống lưu_vong có khoảng 800 người rời bỏ nước Anh Những cuộc hành_quyết đầu_tiên diễn ra trong năm ngày vào đầu tháng 2 1555 John_Rogers bị hành_hình ngày 4 tháng 2 Laurence_Saunders ngày 8 tháng 2 Rowland_Taylor và John_Hooper ngày 9 tháng 2 Tổng_Giám_mục Canterbury đang bị cầm_tù Thomas_Cranmer bị buộc phải chứng_kiến hai Giám_mục Nicholas_Ridley và Hug_Latimer bị thiêu sống Đến ngày ông bị hoả_thiêu Cranmer chịu cải đạo Theo quy_trình thông_thường của luật_pháp lẽ_ra ông được xá tội vì đã hối_cải Song Mary không chịu ân_xá cho Cranmer_Khi lên giàn_hoả thiêu trong một hành_động gây nhiều xúc_động Cranmer rút lại lời chối_bỏ đức_tin Kháng_Cách_Tổng cộng có 283 người bị hành_hình trong đó có 56 phụ_nữ hầu_hết là bị hoả_thiêu Các vụ hoả_thiêu đã gây nhiều bất_bình đến_nỗi Alfonso de Castro một trong những tuỳ_tùng của Philip cũng lên_án chúng Cố_vấn của Philip_Simon_Renard cảnh_báo Philip rằng sự_thực thi luật_pháp cách tàn_bạo như_thế có_thể gây ra một cuộc cách_mạng Mary vẫn kiên_trì theo_đuổi chính_sách này cho đến khi băng_hà đã góp_phần làm gia_tăng tinh_thần chống Công_giáo và chống Tây_Ban_Nha trong dân_chúng Anh trong khi các nạn_nhân của cuộc bách hại được tán_tụng như là những người tuẫn đạo Tháng 11 1554 Reginald_Pole người từng được kể tên trong số các ứng_viên có_thể trở_thành phu_quân của Mary trở về như là sứ_thần của Giáo_hoàng Pole được phong linh_mục và bổ_nhiệm làm Tổng_Giám_mục Canterbury ngay sau khi Cranmer bị hoả_thiêu trong tháng 3 1556 Chính_sách ngoại_giao Đẩy_mạnh quyết_sách chinh_phục Ireland của Nhà Tudor dưới triều Mary dân Anh được đưa đến định_cư tại vùng Midlands nhằm giảm_thiểu các cuộc tấn kích vào Pale khu_vực bao quanh Dublin đang dưới quyền kiểm_soát của Anh Hai quận Queen và King được thành_lập người ta bắt_đầu khai_hoang và lập đồn_điền Những thị_trấn quan_trọng trong vùng được đặt tên là Maryborough nay là Portlaoise và Philipstown nay là Daingean_Tháng 1 1556 cha của Phillip thoái_vị Phillip trở_thành Quốc_vương Tây_Ban_Nha với Mary là Vương hậu Họ vẫn sống xa nhau khi Philip được tuyên_bố là vua ở Brussels_Mary vẫn ở Anh Tháng 2 1556 Philip thương_thuyết để có cuộc hưu_chiến ngắn_ngủi với Pháp Tháng sau đại_sứ Pháp tại Anh Antoine de Noailles có liên_can đến một âm_mưu chống lại Mary khi Sir_Henry_Dudley cháu họ của Công_tước Northumberland mưu chiêu_tập binh_mã tại Pháp Dudley bị phản_bội những người liên_can đang ở Anh đều bị vây bắt Dudley sống lưu_vong tại Pháp Noailles rời khỏi Anh Từ tháng 3 đến tháng 7 1557 Philip về Anh để thuyết_phục Mary ủng_hộ Tây_Ban_Nha trong cuộc_chiến chống Pháp Mary muốn tuyên_chiến nhưng bị các cố_vấn chống_đối bởi_vì sẽ tổn_hại cho thương_mại với Pháp Vả_lại như thế là vi_phạm thoả_ước hôn_nhân hơn_nữa nền kinh_tế èo_uột thừa_hưởng từ Edward đang bị tác_động mạnh bởi thất mùa triền_miên do thời_tiết xấu đã khiến nước Anh thiếu_hụt trầm_trọng tài_chính và nguồn tiếp_liệu Người Anh chỉ chịu tuyên_chiến sau khi Thomas_Stafford cháu của Reginald_Pole đem quân đánh nước Anh với sự trợ_giúp của Pháp nhằm phế_truất Mary_Hệ quả của cuộc_chiến là mối quan_hệ giữa Anh và Giáo_hoàng trở_nên căng_thẳng bởi_vì Giáo_hoàng Paul_VI là đồng_minh với Vua_Henri_II của Pháp Tháng 1 1558 quân Pháp chiếm Calais lãnh_thổ còn sót lại trên lục_địa Âu châu thuộc chủ_quyền của Anh Mặc_dù Calais là một gánh nặng tài_chính cho đất_nước mất Calais lại là một tổn_thất về ý_thức_hệ khiến uy_tín của Mary bị sút_giảm Thương_mại và Tài_chính Nước Anh trong những năm trị_vì của Mary luôn ẩm_ướt do mưa triền_miên cùng lũ_lụt dẫn đến đói_kém Một khó_khăn khác nữa là sự suy_giảm trong buôn_bán vải_vóc với Antwerp_Dù_Nữ vương kết_hôn với Philip nước Anh chẳng hưởng lợi gì từ nền thương_mại khổng_lồ có lợi_tức lớn giữa Tây_Ban_Nha với Tân_thế_giới Người Tây_Ban_Nha cẩn_thận canh_giữ lộ_trình thương_mại của họ mà Mary không_thể bỏ_qua cho những thương_vụ bất_hợp_pháp thực_chất là cướp_biển bởi_vì bà là Vương hậu Tây_Ban_Nha Cố gia_tăng mậu_dịch và cứu_vãn nền kinh_tế các cố_vấn của Mary tiếp_nối chính_sách của Northumberland nhằm tìm_kiếm những cơ_hội thương_mại mới Mary cho thành_lập Công_ty Muscovy buôn_bán với Nga ra_lệnh Diogo_Homem lập bản_đồ thế_giới Những nhà thám_hiểm như John_Lok và William_Towerson giong buồm đi về hướng nam nhằm kết_nối với bờ biển châu_Phi_Về tài_chính chính_quyền của Mary chọn cách dung_hoà giữa hình_thái chính_quyền hiện_đại với chi_phí cao và hệ_thống thu thuế thời Trung_cổ Nữ_vương duy_trì_chức Bộ_trưởng Ngân_khố từ thời Edward cho William_Paulet_Hầu tước Winchester_Chính quyền cũng cho phát_hành bộ mức thuế 1558 liệt_kê các loại thuế cho mỗi mặt_hàng nhập_khẩu được áp_dụng cho đến năm 1604 Băng_hà Sau chuyến viếng_thăm của Philip trong năm 1557 Mary nghĩ rằng bà mang thai và sẽ sinh con vào tháng 3 1558 Nữ_vương viết di_chúc rằng chồng bà sẽ là nhiếp_chính nếu bà qua_đời Tuy_nhiên chẳng có đứa bé nào ra_đời và Mary buộc phải chấp_nhận Elizabeth là người kế_vị hợp_pháp Từ tháng 5 1558 Mary bị suy_nhược và bệnh_tật rồi băng_hà tại Cung_St_James ở tuổi 42 do mắc bệnh cúm trong một cơn dịch đã cướp mạng sống của Reginald_Pole sau đó cũng trong một ngày 17 tháng 11 1558 Bà bị đau_đớn có_thể do ung_thư buồng_trứng hoặc ung_thư niệu_đạo Em_gái cùng cha khác mẹ với Mary nối_ngôi trở_thành Nữ_vương Elizabeth_Phillip lúc ấy đang ở Brussels viết trong thư gởi em_gái Anh cảm_thấy hối_tiếc vừa_phải về cái chết của cô ấy Theo di_chúc Mary muốn nằm cạnh mẹ nhưng bà được an_táng tại Điện Westminster trong một phần_mộ sau_này cũng an_táng Elizabeth_Vua_James_I cho khắc dòng chữ tiếng La tinh trên mộ Regno consortes et urna hic obdormimus Elizabetha et Maria sorores in spe resurrectionis Chia_sẻ với nhau vương_quyền và mộ_phần chúng_tôi an_nghỉ nơi đây Elizabeth và Mary là chị_em trong niềm hi_vọng sẽ được phục_sinh Di_sản Tại tang_lễ John_White_Giám mục Winchester tán_tụng Mary rằng Bà là con gái của một Quân_vương là chị_gái của một Quân_vương là vợ của một Quân_vương Bà là Vương hậu Queen cũng đồng tước_vị với một Quân_vương Mặc_dù những tranh_cãi về quyền kế_vị những thảo_luận về tính hợp_pháp của những người trước đó Hoàng_hậu Matilda và Jane_Grey và những chống_đối quyết_liệt Nữ_vương Mary I của Anh quốc là người phụ_nữ đầu_tiên trị_vì nước Anh một_cách chính_thức giành được sự ủng_hộ của dân_chúng trong giai_đoạn đầu nhất_là từ người_dân theo Công_giáo Rô ma Các sử_gia Công_giáo như John_Lingard cho rằng các chính_sách của Mary thất_bại không phải vì sai_lầm mà vì bà sống không đủ lâu để xác_lập chúng và cũng vì xảy ra thiên_tai dồn_dập vượt quá tầm kiểm_soát của Nữ_vương Tuy_nhiên cuộc hôn_nhân với Philip của Tây_Ban_Nha khiến Nữ_vương mất_lòng dân lại thêm chính_sách tôn_giáo gây ra sự bất_bình sâu_đậm Quân_đội thất_trận trên đất Pháp thời_tiết khắc_nghiệt mùa_màng thất_bát làm gia_tăng sự bất_mãn Để vợ ở lại nước Anh Philip dành phần_lớn thời_gian ở nước_ngoài khiến vợ ông trở_nên trầm_cảm và suy_giảm cơ_may có con Sau khi Mary qua_đời Philip muốn kết_hôn với Elizabeth nhưng bà từ_chối Khoảng 30 năm sau Philip cử lực_lượng hải_quân hùng_mạnh Armada_Tây_Ban_Nha sang đánh nước Anh để phế_truất Elizabeth nhưng bị thất_bại Đến thế_kỷ 17 người ta gọi Nữ_vương Mary bằng biệt_danh Mary khát_máu Bloody_Mary do những cuộc bách hại người Kháng_Cách_Trong cuốn The_First_Blast of the Trumpet_Against the Monstrous_Regimen of Women phát_hành năm 1558 John_Knox mạnh_mẽ đả_kích Mary_Bà cũng xuất_hiện như là một nhân_vật tiêu_cực nổi_bật trong quyển Actes and Monuments của John_Foxe xuất_bản năm 1563 khoảng 6 năm sau khi bà mất Trong các thế_kỷ kế_tiếp nhiều tác_phẩm phổ_biến trong vòng người Kháng_Cách giúp định_hình khái_niệm Mary là một bạo_chúa khát_máu vì chỉ trong vòng 5 năm mà bà đã khiến cả trăm người Tin_Lành bị thảm_sát Đến giữa thế_kỷ 20 hình_ảnh của Mary được xây_dựng mạnh_mẽ và có mục_đích đem lại Công_giáo trở về Anh sau nỗ_lực cải_cách Tin_Lành ngắn_ngủi dưới triều em_trai Edward_Học giả H F M Prescott cố điều_chỉnh truyền_thống cho rằng Mary là con_người cố_chấp và độc_đoán với những nhận_định khách_quan hơn Mặc_dù thời trị_vì của Mary rõ_ràng là thiếu hiệu_quả và mất_lòng dân các chính_sách tài_chính sự phát_triển hải_quân và công_cuộc thám_hiểm thuộc địa được xem là những thành_quả của triều Elizabeth thực_chất đã được khởi_xướng dưới triều Mary_Danh hiệu Khi đăng đăng_quang Mary có cùng danh_hiệu như Henry_VIII và Edward_VI_Mary bởi ân điển của Thiên_Chúa là Nữ_vương nước Anh nước Pháp và Ireland Người Bảo_vệ Đức_tin và Lãnh_đạo Tối_cao trên đất của Giáo_hội Anh Là giáo_dân Công_giáo Roma sùng_đạo danh_hiệu Lãnh_đạo Tối_cao của Giáo_hội là điều không_thể chấp_nhận được đối_với Mary đến Giáng_sinh năm 1553 bà huỷ_bỏ danh_hiệu này Theo thoả_ước hôn_nhân danh_hiệu chính_thức không_chỉ có tên Mary mà_còn có tên Philip_Philip và Mary bởi ân điển của Thiên_Chúa là Quốc_vương và Nữ_vương Anh Pháp Naples_Jerusalem và Ireland Những người Bảo_vệ Đức_tin Hoàng_thân Tây_Ban_Nha và Sicilia_Đại_Công tước Áo Công_tước Milan_Công tước Burgundy và Công_tước Brabant_Công tước Flanders và Tyrol Được sử_dụng từ năm 1554 khi Philip kế_vị ngai_vàng Tây_Ban_Nha năm 1556 danh_hiệu này bị thay_thế bằng Philip và Mary bởi ân điển của Thiên_Chúa là Quốc_vương và Nữ_vương Anh Tây_Ban_Nha Pháp Sicilia_Jerusalem và Ireland Những người Bảo_vệ Đức_tin Đại_Công tước Áo Công_tước Burgundy_Milan và Brabant_Công tước Habsburg_Flanders và Tyrol_Trong văn_học nghệ_thuật Văn_chương BULLET Marie_Tudor 1833 của Victor_Hugo_BULLET_Tháp Luân_Đôn 1840 của William_Harrison_Ainsworth_BULLET Queen_Mary 1875 của Alfred_Lord_Tennyson kịch BULLET The_Prince and the Pauper 1881 by Mark_Twain_BULLET_Young Bess 1944 Elizabeth_Captive_Princess 1948 và Elizabeth and the Prince of Spain 1953 của Margaret_Irwin_Một bộ ba cuốn tập chú vào giai_đoạn đầu của Elizabeth I của Anh mối quan_hệ của bà với Mary và Philip II của Tây_Ban_Nha BULLET Daughter of Henry_VIII 1971 của Rosemary_Churchill_Mary bất_đồng với cha Henry_VIII của Anh BULLET The_Ringed_Castle 1971 của Dorothy_Dunnett_BULLET_I Am_Mary_Tudor 1971 Mary the Queen 1973 và Bloody_Mary 1974 của Hilda_Lewis_BULLET_Queen s Lady 1981 của Patricia_Parkes_BULLET_In the Shadow of the Crown 1988 của Eleanor_Hibbert_Tiểu thuyết lịch_sử về các Nữ_vương Nhà Tudor_BULLET_In the Garden of Iden 1997 của Kage_Baker_BULLET_In The_Time_Of_The Poisoned_Queen 1998 của Paul_C_Doherty_BULLET Elizabeth I_Red_Rose of the House of Tudor 1999 của Kathryn_Lasky_BULLET_Mary Bloody_Mary 1999 và Beware_Princess_Elizabeth 2001 của Carolyn_Meyer_BULLET_Kissed by Shadows 2003 của Jane_Feather kịch lịch_sử BULLET The_Queen s Fool 2004 của Philippa_Gregory_Thuật lại việc Mary lên_ngôi và trị_vì với góc nhìn đồng_cảm cũng làm sống lại những hình_ảnh kinh_hoàng kéo_dài trong cuộc_đời Mary mà không che_giấu sự khiếp_đảm đối_với việc bách hại tôn_giáo BULLET Innocent_Traitor 2007 và The_Lady_Elizabeth 2008 của Alison_Weir_Hai cuốn tiểu_thuyết nói về mối quan_hệ thù_địch của Mary đối_với Lady_Jane_Grey và Elizabeth I_BULLET_The Queen s Sorrow 2008 của Suzannah_Dunn_BULLET_Dracula and the Bloody_Mary_A_Tragicomedy đầu thế_kỷ 21 của Santiago_Sevilla_Điện ảnh và Truyền_hình Những diễn_viên đóng vai Mary_BULLET_Jeanne_Delvair trong Marie_Tudor 1917 Chuyển_thể từ tiểu_thuyết của Victor_Hugo_BULLET_Gwen Ffrangcon_Davies trong Tudor_Rose 1936 về Lady_Jane_Grey_BULLET Yvette_Pienne trong Pearls of the Crown 1937 BULLET Ann_Tyrrell trong Young_Bess 1953 BULLET Sheila_Allen trong The_Prince and the Pauper 1962 BULLET Françoise_Christophe trong Marie_Tudor 1966 Chuyển_thể từ tiều thuyết của Victor_Hugo_BULLET_Nicola Pagett trong Anne of the Thousand_Days 1969 BULLET Verina_Greenlaw trong loạt phim_truyền_hình của BBC The_Six_Wives of Henry_VIII 1971 BULLET Daphne_Slater trong loạt phim_truyền_hình của BBC Elizabeth_R 1971 BULLET Inge_Keller trong Die_Liebe und die Königin 1977 chuyển_thể từ tiểu_thuyết của Victor_Hugo_BULLET_Jane Lapotaire trong Lady_Jane 1986 BULLET Mary_MacDonald trong Kings and Queens of England_Volume_I 1993 BULLET Kathy_Burke trong Elizabeth 1998 BULLET Lara_Belmont trong loạt phim_truyền_hình Henry_VIII 2003 BULLET Joanne_Whalley trong loạt phim_truyền_hình The_Virgin_Queen 2005 BULLET Bláthnaid_McKeown mùa 1 và Sarah_Bolger mùa 2 4 trong loạt phim_truyền_hình The_Tudors 2007 2010 BULLET Constance_Stride trong The_Other_Boleyn_Girl 2008 BULLET Miranda_French trong The_Twisted_Tale_Of Bloody_Mary 2008 BULLET Lily_Lesser trong Wolf_Hall 2015 BULLET Ángela_Cremonte trong Carlos rey emperador 2015 2016 BULLET Romola_Garai trong Becoming_Elizabeth 2022 của Starz_Xem thêm BULLET Nhà Tudor_BULLET_Catalina xứ Aragón_BULLET_Quân chủ Công_giáo Tham_khảo BULLET Duffy_Eamon 2009 Fires of Faith_Catholic_England_Under Mary_Tudor_New_Haven CT Yale_University_Press_ISBN 0 300 15216 7 BULLET Hoyle_R_W 2001 The_Pilgrimage of Grace and the Politics of the 1530s Oxford_Oxford_University_Press ISBN 0 19 925906 2 BULLET Loades_David_M 1989 Mary_Tudor_A_Life Oxford_Basil_Blackwell_ISBN 0 631 15453 1 BULLET Paget_Gerald 1977 The_Lineage_Ancestry of HRH Prince_Charles_Prince of Wales_Edinburgh_London_Charles Skilton_BULLET_Porter_Linda 2007 Mary_Tudor_The_First Queen_London_Little_Brown ISBN 978 0 7499 0982 6 BULLET Tittler_Robert 1991 The_Reign of Mary I_Second edition London_New_York_Longman ISBN 0 582 06107 5 BULLET Waller_Maureen 2006 Sovereign_Ladies_The_Six Reigning_Queens of England_New_York_St Martin s Press_ISBN 0 312 33801 5 BULLET Weikel_Ann 2004 online edition 2008 Mary I 1516 1558 in Oxford_Dictionary of National_Biography_Oxford_University Press_BULLET_Weir_Alison 1996 Britain s Royal_Families_The_Complete Genealogy_London_Pimlico_ISBN 0 7126 7448 9 BULLET Whitelock_Anna 2009 Mary_Tudor_England s First_Queen_London_Bloomsbury ISBN 978 0 7475 9018 7 Đọc thêm BULLET Erickson_Carolly 1978 Bloody_Mary_The_Life of Mary_Tudor_Garden_City NY Doubleday_ISBN 0 385 11663 2 BULLET Loades_David_M 1991 The_Reign of Mary_Tudor_Politics_Government and Religion in England 1553 58 Second edition London and New_York_Longman_ISBN 0 582 05759 0 BULLET Prescott_H_F_M 1952 Mary_Tudor_The_Spanish Tudor_Second edition London_Eyre_Spottiswoode_BULLET Ridley_Jasper 2001 Bloody_Mary s Martyrs_The_Story of England s Terror_New_York_Carroll Graf_ISBN 0 7867 0854 9 BULLET Waldman_Milton 1972 The_Lady_Mary a biography of Mary_Tudor 1516 1558 London_Collins_ISBN 0 00 211486 0
Mary I của_Anh