Gia_Luật_Bội_Gia Luật Bội sinh 899 7 tháng 1 năm 937 cũng được biết đến với tên Gia_Luật_Đột_Dục 耶律突欲 hay Gia_Luật_Đồ_Dục 耶律圖欲 hiệu Nhân_Hoàng vương 人皇王 và sau đổi tên là Đông_Đan_Mộ_Hoa rồi Lý_Tán_Hoa với thân_phận một thần_dân Hậu_Đường sau truy_phong làm Liêu_Nghĩa_Tông_Ông là trưởng tử của Liêu_Thái_Tổ người sáng_lập ra Nhà Liêu_Ông được tuyên_bố là người kế_vị Thái_Tổ vào năm 916 song đã không bao_giờ bước lên ngai_vàng Khiết_Đan_Thay vào đó người kế_vị là hoàng đệ Gia_Luật_Đức_Quang tức Liêu_Thái_Tông_Gia Luật Bội đã phải chạy trốn đến lãnh_thổ triều Hậu_Đường của người Sa_Đà tại Trung_Nguyên rồi bị giết năm 937 Thân_phận Gia_Luật_Bội sinh năm 899 trước khi Đại_Khiết_Đan_Quốc được thành_lập chính_quyền sau_này trở_thành nhà Liêu_Cha ông là tù_trưởng Gia_Luật_A_Bảo Cơ và mẹ của ông là Thuật_Luật_Bình ông là trưởng tử Trong Liêu sử ông được mô_tả là thông_minh và chăm_chỉ khi còn trẻ tuổi với một phong_thái thanh_thản và một tấm lòng yêu_thương Năm 916 khi Gia_Luật_A_Bảo Cơ xưng làm hoàng_đế của Đại_Khiết_Đan_Quốc tức Liêu_Thái_Tổ ông đã lập Gia_Luật_Bội làm hoàng_thái_tử Khi Thái_Tổ hỏi các tuỳ_tùng của mình rằng nên cúng_tế cho vị thần_thánh nào trước_tiên khi trở_thành hoàng_đế tuỳ_tùng của ông phần_lớn đều tán_thành cúng_tế Phật_Khi Thái_Tổ hoàng_đế chỉ ra rằng Phật không phải là một thần_thánh Trung_Hoa_Gia_Luật Bội đã tán_thành cúng_tế Khổng_Tử trước_tiên Thái_Tổ hài_lòng với ý_kiến này và đã cho xây một đền thờ Khổng_Tử sai Gia_Luật_Bội đến cúng_tế Khổng_Tử hai lần mỗi năm Gia_Luật_Bội sau đó phụng_sự như một chỉ_huy tiền_tuyến của Thái_Tổ trong các chiến_dịch chống lại người Ô Cổ_烏古 và người Đảng Hạng Sau đó trong các cuộc xâm_nhập mà Thái_Tổ hoàng_đế thực_hiện vào nước Tấn của người Sa_Đà đặc_biệt là Lô_Long_盧龍 sở_chỉ_huy đặt tại Bắc_Kinh ngày_nay ông ta đã để Gia_Luật_Bội trông_nom kinh_thành Lâm_Hoàng của Khiết_Đan_Trong thời_gian này Gia_Luật_Bội được cho là đã phác_thảo một kế_hoạch chinh_phục vương_quốc Bột_Hải nước láng_giềng phía đông của Khiết_Đan_Hoàng vương Đông_Đan_Năm 926 Thái_Tổ quyết_định tiến_hành kế_hoạch chinh_phục Bột_Hải_Trong chiến_dịch Bội đã chiếm được trọng thành Phù_Dư của Bột_Hải_Điều này được xem là dấu_chấm hết cho nước Bột_Hải ngay cả khi vào lúc đó Thái_Tổ vẫn chưa chiếm được kinh_thành_Long_Tuyền của Bột_Hải_Thái_Tổ đã lập ra vương_quốc Đông_Đan trên lãnh_thổ cũ của Bột_Hải với kinh_thành đặt ở Phù_Dư và lập Gia_Luật_Bội làm vương tước_hiệu Nhân_Hoàng vương 人皇王 ứng với tước_hiệu của bản_thân Thái_Tổ hoàng_đế là Thiên_Hoàng đế và tước_hiệu của hoàng_hậu của ông là Địa_Hoàng hậu Thái_Tổ trao cho con thứ Gia_Luật_Đức_Quang hiệu Nguyên_soái thái_tử và cho Gia_Luật_Đức_Quang thay_thế Gia_Luật_Bội trông_nom Lâm_Hoàng_Tuy nhiên một thời_gian sau khi chinh_phục thành Phù_Dư_Thái_Tổ lâm_bệnh và qua_đời ở Phù_Dư_Thuật_Luật hoàng_hậu nắm quyền lãnh_đạo trên thực_tế của Đại_Khiết_Đan_Quốc và bà cùng Gia_Luật_Bội bắt_đầu chuyến đi đưa lĩnh cữu về Lâm_Hoàng_Hoàng hậu không muốn Gia_Luật_Bội kế_vị do bà yêu_mến Gia_Luật_Đức_Quang hơn Tuy_nhiên về mặt chính_thức bà đã triệu_tập một cuộc họp gồm các tù_trưởng cùng với Gia_Luật_Bội và Gia_Luật_Đức_Quang và nói với họ rằng Ta yêu_mến cả hai_hoàng nhi của ta và ta không biết chọn ai để làm hoàng_đế Các ngươi có_thể quyết_định người mà các người muốn ủng_hộ lên nắm giữ ngôi_vị Các tù_trưởng biết rằng bà yêu_mến Gia_Luật_Đức_Quang nên đã ủng_hộ và trao ngai_vàng cho Gia_Luật_Đức_Quang Do_đó Thuật_Luật_Bình tuyên_bố Gia_Luật_Đức_Quang là hoàng_đế tức Thái_Tông_Gia_Luật Bội giận_dữ trước sự thay_đổi này nên đã đem theo vài trăm lính và muốn chạy trốn đến Hậu_Đường nhà_nước hậu_thân của Tấn song bị lính canh biên_giới Khiết_Đan chặn lại Thuật_Luật_Bình đã không trừng_phạt Gia_Luật_Bội song cử ông đến Đông_Đan Sau khi đăng cơ Thái_Tông trở_nên nghi_ngờ rằng huynh_trưởng có ý_định đoạt ngôi và do_đó đã cho di_dời kinh_đô Đông_Đan đến Đông_Bình và cưỡng_bách những người Bột_Hải cũ đến Đông_Bình_Ông cũng cho cận binh cung_đình giám_sát các hành_động của Gia_Luật_Bội_Khi Hậu_Đường Minh_Tông biết được điều này ông ta đã cử các mật sứ đến khuyên Gia_Luật_Bội chạy trốn đến Hậu_Đường Gia_Luật_Bội bình rằng Ta nhường đế_quốc cho hoàng_đế song nay ta bị ngờ_vực Sẽ tốt hơn khi ta đi đến một nước khác mà ở đó ta có_thể giống như Ngô_Thái_Bá_Ông mang theo sủng thiếp Cao thị cùng bộ sách to_lớn của mình lên một con thuyền và đi đến Hậu_Đường Năm 930 ông đến Đăng_Châu của Hậu_Đường Nhân hoàng vương_phi Tiêu thị của Gia_Luật_Bội và trưởng tử Gia_Luật_Nguyễn đã không theo ông đến Hậu_Đường Tiêu hoàng vương_phi sau đó tiếp_tục cai_trị nước Đông_Đan cho đến khi bà qua_đời vào năm 940 trong khi Gia_Luật_Nguyễn cuối_cùng đã kế_vị Thái_Tông thành_hoàng đế Thần_dân Hậu_Lương_Dưới thời Hậu_Đường Minh_Tông_Năm 931 Hậu_Đường Minh_Tông phong cho Da_Luật_Bội_chức tiết_độ_sứ của Hoài_Hoá và ban cho cho ông tên mới là Đông_Đan_Mộ_Hoa Sau đó trong cùng năm ông tiếp_tục đổi tên từ Đông_Đan_Mộ_Hoa sang Lý_Tán_Hoa_李贊華 lấy quốc tính Lý của Hậu_Đường và sử_dụng tên gọi này trong suốt quãng đời còn lại Tuy_nhiên đã không có dấu_hiệu gì chứng_tỏ rằng Lý_Tán_Hoa từng đến Hoài_Hoá và vào năm 932 Minh_Tông hoàng_đế thay vào đó đã tuyên_bố một ý_định phong cho Gia_Luật_Bội làm chỉ_huy ở phía nam Hoàng_Hà_Khi bị các đại_thần trong triều_đình Hậu_Đường phản_đối Đường Minh_Tông đã tuyên_bố rằng Phụ_thân hắn và trẫm từng đồng_ý làm huynh_đệ kết_nghĩa và đó là lý_do vì sao Tán_Hoa đến chỗ trẫm Ông ta phong Lý_Tán_Hoa làm tiết_độ_sứ của Nghĩa Thành song chọn một quan_viên có tài để cai_quản trên thực_tế Hậu_Đường Minh_Tông đã trao Hạ_Tân phi của Hậu_Đường Trang_Tông tiền_nhiệm cho Lý_Tán_Hoa làm trắc thất Hậu_Đường Trang_Tông cũng khoan_dung với Lý_Tán_Hoa và ngay cả khi Lý_Tán_Hoa phạm_tội ông ta cũng không trừng_phạt Tuy_nhiên Lý_Tán_Hoa được thuật lại là đối_xử tàn_ác với thê_thiếp và nô_bộc của mình như ông thích uống máu các thê_thiếp của ông thường_xuyên phải làm tổn tương bản_thân để họ có máu cho ông uống và các nô_bộc thường phải chịu những hình_phạt rất khắc_nghiệt bao_gồm cả việc bị móc mắt bị chém bằng kiếm hoặc bị đốt trong lửa vì các lỗ nhỏ_nhặt Hạ thị cuối_cùng đã không_thể cam_chịu cảnh này sau khi thỉnh_cầu sự cho_phép của Minh_Tông bà đã ly_hôn với Lý_Tán_Hoa và trở_thành ni_cô Tuy_nhiên mặc_dù tàn_ác song Lý_Tán_Hoa được thuật lại là rất có tài Ông thông_hiểu thuật bói_toán và âm_nhạc và rất có tài về y_thuật Ông có_thể viết cả chữ Khiết_Đan và chữ Hán và đã dịch Hoàng_Đế Âm_Phù_Kinh sang tiếng Khiết_Đan_Ông đặc_biệt nổi_tiếng với các bức hoạ về người và cảnh_vật Khiết_Đan và nhiều trong số các bức hoạ của ông cuối_cùng được đưa vào các bộ su tập cung_đình của nhà Tống vài thập_niên sau đó Năm 933 ông được triệu_hồi từ Nghĩa Thành và được trao tước_hiệu hoàn_toàn mang tính_danh dự là tiết_độ_sứ của Chiêu_Tín_昭信 trị_sở nay thuộc Cám_Châu tỉnh Giang_Tây lý_do là vì lãnh_thổ Chiêu_Tín khi đó nằm dưới quyền cai_quản của nước Ngô_Mặc dù phải chạy sang lãnh_thổ Hậu_Đường và trở_thành một thần_dân của Hậu_Đường song Lý_Tán_Hoa tiếp_tục duy_trì các liên_lạc với mẹ và hoàng đệ thường sử các phái_viên đến chỗ họ Thông_tin cũng đến theo đường khác như khi tổ mẫu của ông là Tiêu_Nham_Mẫu_Cân qua_đời vào năm 933 mẹ và hoàng đệ của ông đã báo tin cho ông Sau thời Minh_Tông_Cũng vào năm 933 Minh_Tông hoàng_đế băng_hà và người kế_vị ban_đầu là nhi tử Tống vương Lý_Tùng_Hậu tức Mẫn_Đế_Năm 934 con_nuôi của Minh_Tông là Lộ vương Lý_Tùng_Kha đã lật_đổ Mẫn_Đế lên làm vua Lý_Tán_Hoa đã mật_báo với Liêu_Thái_Tông đây là cơ_hội tốt để xâm_lược Hậu_Đường song Thái_Tông sau đó đã không có hành_động nào Trong nhiều năm có_vẻ như vì sự hiện_diện của Lý_Tán_Hoa tại Hậu_Đường và thực_tế là Hậu_Đường đã chiếm được một_số châu huyện quan_trọng của Khiết_Đan_Thuật_Luật thái_hậu đã nhiều lần tìm cách liên_minh hoà thân giữa Khiết_Đan và Hậu_Đường Vào đầu năm 936 Lý_Tùng_Kha do sợ_hãi trước viễn_cảnh Thạch_Kính_Đường tiết_độ_sứ của Hà_Đông có_thể nổi_dậy và tranh_thủ viện_trợ của Khiết_Đan khi hành_động vì_thế Lý_Tùng_Kha đã lệnh cho các quan của mình là Lý_Tung_李崧 và Lã_Kỳ_呂琦 phác_thảo một kế_hoạch dùng khi một liên_minh như_vậy được thiết_lập song sau đó đã bãi_bỏ kế_hoạch Cùng năm đó Thạch_Kính_Đường đã nổi_dậy quân Hậu_Đường ban_đầu thành_công trong việc tiến đến Thái_Nguyên và bao_vây thành Tuy_nhiên sau đó họ đã bị đè_bẹp trước viện_binh mà Thái_Tông hoàng_đế của Khiết_Đan đích_thân chỉ_huy và bị mắc bẫy quân Khiết_Đan tại Tấn_An trại Khi Lý_Tùng_Kha tím kiếm lời khuyên từ các quan tướng của mình Long_Mẫn_龍敏 đã đề_xuất Lý_Tùng_Kha lập Lý_Tán_Hoa làm vua Khiết_Đan và cử một đội quân để hộ_tống Lý_Tán_Hoa vào lãnh_thổ Khiết_Đan mục_đích là để mở một_mặt trận thứ hai chống vua Khiết_Đan_Lý_Tùng Kha ban_đầu đã tán_thành kế_hoạch song do nhiều quần_thần có quyền_lực phản_đối ông tin rằng kế_hoạch là vô_ích và cuối_cùng đã không thực_hiện Cuối_cùng Liêu_Thái_Tông đã lập Thạch_Kính_Đường làm hoàng_đế Hậu_Tấn tức Hậu_Tấn_Cao_Tổ Thạch_Kính_Đường sau đó đã tiến xuống phía nam với hỗ_trợ của Khiết_Đan tiến về kinh_thành Lạc_Dương của Hậu_Đường Với việc các tướng Hậu_Đường lũ_lượt đào_ngũ sang phía Hậu_Tấn_Lý_Tùng Kha đã tập_hợp hoàng_tộc và các tướng trung_thành với ông vào hoàng_cung có ý_định tự_vẫn bằng cách đốt cung_điện Tuy_nhiên khi ông ta triệu Lý_Tán_Hoa đến Lý_Tán_Hoá đã từ_chối tham_gia tự_sát tập_thể vì_vậy Lý_Tùng_Kha đã cử Lý_Ngạn_Thân_李彥紳 đến giết Lý_Tán_Hoa vào ngày Đinh_Sửu 22 tháng 11 nhuận năm Bính_Thân tức 7 tháng 1 năm 937 Sau khi Tấn đế tiến vào Lạc_Dương truy_phong thuỵ hiệu cho Lý_Tán_Hoa là Yên vương và cho đưa di_hài của ông trở về Khiết_Đan Sau con của Gia_Luật_Bội là Gia_Luật_Nguyên lên làm vua truy tôn cha mình thuỵ hiệu Văn_Hiến Khâm_Nghĩa_Hoàng đế 文獻欽義皇帝 và miếu_hiệu Nghĩa Tông_Gia_đình Phi_tần BULLET Tiêu hoàng_hậu chính_thất người Khiết_Đan nương gia_nhân của Thuật_Luật_Bình mẹ Gia_Lật_Bội thái_tử phi Đông_Đan hoàng vương_phi Sau khi Gi_Luật_Bội chạy trốn đến Hậu_Đường bà giữ chức nhiếp_chính nước Đông_Đan_BULLET_Hạ thị trắc thất nguyên là Tần phi của Hậu_Đường Trang_Tông sau khi Gia_Luật_Bội chạy trốn đến Hậu_Đường do Hậu_Đường Minh_Tông ban hôn ước nên về làm thiếp của Gia_Luật_Bội_Về sau do Da_Luật_Bội hung_tàn bà ly_hôn và trở_thành ni_cô BULLET Tiêu hoàng_hậu người Khiết_Đan nương gia_nhân của Thuật_Luật_Bình sau khi nhi tử Da_Luật_Nguyễn tức_vị được tôn làm hoàng_thái_hậu BULLET Đại thị trắc thất người Túc_Mạt_Mạt_Hạt thành_viên vương tộc Bột_Hải_BULLET_Cao thị trắc thất người Hán cùng Gia_Luật_Bội chạy trốn đến Hậu_Đường Con_cái BULLET Gia_Luật_Nguyễn tức_vị xưng_đế sau bị ám_sát BULLET Gia_Luật_Lâu_Quốc từng nhậm_chức Nam_Kinh_Liêu_Dương phủ lưu thủ chưởng quản quốc chính Đông_Đan thời Liêu_Mục_Tông do mưu phản nên bị giết BULLET Gia_Luật_Sảo_Ngô vương BULLET Gia_Luật_Long_Tiên Bình vương BULLET Gia_Luật_Đạo_Ẩn Tấn vương Chú_thích BULLET Liêu sử BULLET Tư trị thông giám các quyển
Gia_Luật_Bội