Mông_Cổ bí sử Mông_Cổ bí sử Chữ Mông_Cổ cổ_điển Mongγol un niγuca tobčiyan tiếng Mông_Cổ Khalkha_Монголын нууц товчоо Mongolyn nuuts tovchoo là tác_phẩm văn_chương tiếng Mông_Cổ lâu_đời nhất còn tồn_tại Tác_phẩm được viết cho hoàng_tộc Mông_Cổ vào một khoảng thời_gian nào đó sau cái chết của Thành Cát_Tư_Hãn vào năm 1227 bởi một tác_giả vô_danh và nguyên_bản có_thể là bằng chữ Duy_Ngô_Nhĩ mặc_dù vậy tất_cả các văn_bản còn tồn_tại của tác_phẩm lại xuất_phát từ các bản phiên_âm hoặc dịch_thuật sang Hán tự từ cuối thế_kỷ 14 được nhà Minh biên_soạn với tên Nguyên triều bí sử Bí sử được coi là văn_bản miêu_tả bằng tiếng Mông_Cổ bản_địa quan_trọng và độc_nhất về Thành Cát_Tư_Hãn_Về mặt ngôn_ngữ tác_phẩm cung_cấp một nguồn tư_liệu dồi_dào về tiếng Mông_Cổ tiền cổ_điển và tiếng Mông_Cổ trung_đại Bí sử được coi như một bộ_phận của văn_học cổ_điển cả ở tại Mông_Cổ và phần còn lại của thế_giới Nội_dung Cũng giống như nhiều văn_bản khác vào thời_kỳ này tác_phẩm bao_gồm các yếu_tố văn_hoá dân_gian và thơ_ca và không hẳn là sự_thực như các sử_gia mong_muốn Tác_phẩm có những mốc thời_gian mâu_thuẫn Mông_Cổ bí sử ngoài việc là một tư_liệu lịch_sử quan_trọng còn là một trong các tư_liệu thành_văn đầu_tiên của thơ_ca Mông_Cổ Tác_phẩm bắt_đầu với một bảng phả_hệ về gia_đình của Thiết_Mộc Chân_Tác phẩm mô_tả về cuộc_sống của Thiết_Mộc Chân bắt_đầu từ khi cha Dã_Tốc_Cai bắt_cóc mẹ Ha_Ngạch_Lôn sau đó là cuộc_sống những năm đầu đời của Thiết_Mộc Chân_Quãng thời_gian khó_khăn sau cái chết của cha và nhiều cuộc xung_đột chống lại ông các cuộc chiến_tranh và âm_mưu trước khi ông có tước_hiệu Thành Cát_Tư_Hãn vào năm 1206 Các phần sau đó của tác_phẩm nói về các cuộc chinh_phục của Thành Cát_Tư_Hãn và Oa_Khoát_Đài trên khắp lục_địa Á Âu và phần kết là các nhận_xét của Oa_Khoát_Đài về những gì ông ta đã làm Tác_phẩm bao_gồm 12 quyển BULLET 1 Tổ_tiên và thời trẻ của Thiết_Mộc Chân_BULLET 2 Những năm_tuổi trẻ của Thiết_Mộc Chân_BULLET 3 Thiết_Mộc Chân đánh_bại Miệt_Nhi_Khất_Merkit lấy tước_hiệu Thành Cát_Tư_Hãn_BULLET 4 Thành Cát_Tư_Hãn chiến_đấu chống lại Trát_Mộc_Hợp và Thái_Xích_Ô_BULLET 5 Thành Cát_Tư_Hãn đánh_bại Thát_Đát và lâm vào tình_trạng rối_ren với Vương_Hãn_BULLET 6 Tiêu_diệt Khắc_Liệt_BULLET 7 Nghiệp_chướng của Vương_Hãn_BULLET 8 Sự trốn thoát của Khuất_Xuất_Luật và đánh_bại Trát_Mộc_Hợp_BULLET 9 Thành_lập đế_quốc và vệ quân BULLET 10 Chinh_phục Úy_Ngột_Nhi và các dân_tộc rừng_núi BULLET 11 Đánh cướp nhà Kim_Tây_Hạ_Sartuul Baghdad và Nga BULLET 12 Cái chết của Thành Cát_Tư_Hãn và sự trị_vì của Oa_Khoát_Đài_Tái phát_hiện và dịch_thuật Chỉ còn sót lại các bản_sao của tác_phẩm với hình_thức phiên_âm văn_bản gốc tiếng Mông_Cổ bằng Hán tự kèm theo một bảng thuật_ngữ trong dòng và một bản dịch mỗi phần bằng tiếng Hán_Tại_Trung_Quốc tác_phẩm được biết đến như là một văn_bản dùng để dạy cho người Hán đọc và viết tiếng Mông_Cổ vào thời nhà Minh và các bản dịch tiếng Hán đã được sử_dụng trong một_số sử tịch song vào thập_niên 1800 các bản_sao đã trở_nên rất hiếm Baavuday_Tsend_Gun 1875 1932 là học_giả Mông_Cổ đầu_tiên đã chuyển_tự Mông_Cổ bí sử sang tiếng Mông_Cổ hiện_đại vào năm 1915 17 Phát_hiện đầu_tiên về Bí sử ở phương Tây và cung_cấp một bản dịch từ chú_giải tiếng Hán là nhà Hán học người Nga Palladiy_Kafarov_Bản dịch đầu_tiên từ văn_bản tiếng Mông_Cổ được khôi_phục lại là của nhà Hán học người Đức Erich_Haenisch phiên_bản của văn_bản khôi_phục gốc 1937 bản dịch 1941 bản thứ hai 1948 và Paul_Pelliot 1949 B I Pankratov đã xuất_bản một bản dịch tiếng Nga vào năm 1962 Sau đó Tsendiin_Damdinsuren đã chuyển_tự biên_niên_sử này sang tiếng Mông_Cổ Khalkha vào năm 1970 Arthur_Waley đã cho xuất_bản một bản dịch một phần của Bí sử song bản dịch đầy_đủ đầu_tiên sang tiếng Anh là của Francis_Woodman_Cleaves với tên gọi The_Secret_History of the Mongols_For the First_Time_Done into English out of the Original_Tongue and Provided with an Exegetical_Commentary_Ngôn ngữ cổ_xưa mà Cleaves sử_dụng không làm thoả_mãn tất_cả mọi người giữa năm 1971 và 1985 Igor de Rachewiltz đã xuất_bản một bản dịch 11 quyển của loạt Papers on Far_Eastern_History với những lời chú_thích mang tính rộng_rãi ở cuối trang và không_những vậy nó còn bao_gồm các khía_cạnh của văn_hoá Mông_Cổ Mông_Cổ bí sử đã được các nhà_nghiên_cứu xuất_bản bằng hơn 30 thứ tiếng Năm 2004 chính_phủ Mông_Cổ tuyên_bố rằng bản_sao của Mông_Cổ bí sử được bọc vàng được đặt tại phần phía sau của toà nhà chính_phủ Bản dịch tiếng Việt_BULLET_Mông_Cổ bí sử Ngô_Trần_Trung_Nghĩa dịch NXB Văn_học và Công_ty TNHH Sách và Truyền_thông Việt_Nam 2021 Liên_kết ngoài BULLET Mông_Cổ bí sử các bản dịch đầy_đủ tiếng Nga Anh Pháp Bulgaria Tây_Ban_Nha và Séc BULLET Mông_Cổ bí sử một phần văn_bản
Mông_Cổ bí_sử