Nguyễn_Nguyên_Thành_Nguyễn Nguyên Thành 1825 1887 tự Uẩn_Phủ hiệu Hương_Phong là một danh_sĩ Việt_Nam và cũng là một trong những lãnh_tụ của Phong_trào Văn_thân cuối thế_kỷ 19 Thân_thế Nguyễn_Nguyên_Thành sinh năm Ất_Dậu 1825 người thôn Cẩm_Ngọc xã Đô_Lương tổng Đô_Lương huyện Lương_Sơn phủ Anh_Sơn nay là xã Đông_Sơn huyện Đô_Lương tỉnh Nghệ_An Cha của Nguyễn_Nguyên_Thành là Nguyễn_Hữu_Tố từng đỗ Cử_nhân khoa Kỷ_Mão 1819 từng làm Án_sát Bố_chính hai tỉnh Sơn_Tây và Hưng_Yên được bổ làm Hàn_lâm trực học_sĩ mất năm Nhâm_Tý 1852 Hai anh_trai là Tú_tài Nguyễn_Nguyên_Đấu và Cử_nhân Nguyễn_Nguyên_Đốc_Nguyễn Nguyên Thành là con thứ 3 Theo sách Quốc triều hương khoa lục Cao_Xuân_Dục chủ_biên ông còn có một người em_trai là Nguyễn_Đình_Giác cũng đỗ Cử_nhân Do ảnh_hưởng từ cha và các anh_trai thời trẻ Nguyên Nguyên Thành đã nổi_tiếng danh_sĩ Bấy_giờ ở xứ Nghệ có câu Văn_Giao phú Tạo thơ Thành tức_là văn hay có Nguyễn_Văn_Giao phú giỏi có Hồ_Sĩ_Tạo thơ đặc_sắc có Nguyễn_Nguyên_Thành Sự_nghiệp quan_trường Nguyễn_Nguyên_Thành đậu Tú_tài Khoa_Bính_Ngọ triều vua Thiệu_Trị 1846 tại trường Nghệ_An hai năm sau ông đỗ Cử_nhân năm Mậu_Thân 1848 ông tiếp_tục thi Hội và đỗ Đệ tam_giáp đồng Tiến_sĩ xuất_thân khoa thi năm Tân_Hợi niên_hiệu Tự Đức năm thứ 4 1851 khi mới 27 tuổi Sau khi đỗ Đồng Tiến_sĩ xuất_thân ông được bổ làm Biên tu ở Quốc_sử_quán năm Nhâm_Tý 1852 cha là Nguyễn_Hữu_Tố qua_đời ông xin cáo quan đưa linh_cữu cha về quê nhà ở thôn Cẩm_Ngọc an_táng mãn tang cha_ông được bổ làm tri_phủ Lý_Nhân Sau khi được triều_đình bổ_dụng ông làm đến bậc quan hàm Hồng_lô tự thiếu khanh sung nội_các Tham_biện Do có nhiều đóng_góp cho triều_đình ông được vua Tự Đức nhiều lần ban thưởng trong đó có nghiên đá Đoan_Khê_Vào một ngày đông Nguyễn_Nguyên_Thành ốm nặng ông được vua ban cho sâm quế và lộ_phí về quê dưỡng_bệnh Ông lập một thư_phòng bên cạnh núi Khải_Sơn ở thôn Thuận_Lạc xã Trường Mỹ huyện Lương_Sơn nay là xóm 8 xã Lạc_Sơn huyện Đô_Lương tỉnh Nghệ_An đã đọc sách và dưỡng_bệnh Tuy ốm_đau nhưng ông vẫn rất minh_mẫn thấu_hiểu việc đời nên thường được dân_làng bái thỉnh chuyện làm_ăn lối sống hàng ngày Năm 1856 gia_đình Nguyễn_Nguyên_Thành đóng_góp nhiều công_sức cùng dân phủ Anh_Sơn xây_dựng Văn_miếu Anh_Sơn tại xã Thanh_Lưu huyện Lương_Sơn nay là khu_vực xã Lưu_Sơn và thị_trấn Đô_Lương Văn_miếu Anh_Sơn gồm 4 toà 2 toà có 7 gian và 2 toà có 4 gian Hiện_nay Văn_miếu Anh_Sơn không còn nữa Thủ_lĩnh nghĩa_quân chống Pháp Giữa cuối thế_kỷ 19 người Pháp dùng vũ_lực buộc triều_đình Đại_Nam ký_kết các điều_ước bất_bình_đẳng chấp_nhận quyền bảo_hộ của người Pháp trên lãnh_thổ Đại_Nam_Chán nản thời_cuộc ông cáo quan về nghỉ vào năm 1875 Năm 1885 vua Hàm_Nghi xuất bôn và hạ chiếu Cần_Vương ông mộ_quân khởi_nghĩa tại quê nhà cùng thời_gian với Nguyễn_Xuân_Ôn và Lê_Doãn_Nhã_Dưới cờ của ông có các nghĩa_sỹ Nguyễn_Nguyên_Giới_Đinh_Viết_Kiểm đốc vận binh_lương Võ_Văn_Vòng đốc_chiến Lê_Sỹ_Hạnh_Lê_Bá_Thân hiệp quản Hoàng_Văn_Chín_tác vị Trần_Văn_Sinh_Lãnh_binh Đinh_Văn_Ái_Phạm_Đình_Kiếng suất đội Thái_Bà_Đình đốc_binh với khoảng 300 nghĩa_dũng Ông đã chỉ_huy các trận chiến_đấu với định một_số trận ở Đô_Lương và các vùng xung_quanh sau đó phối_hợp cùng với Tiến_sĩ Nguyễn_Xuân_Ôn Phó bảng Lê_Doãn_Nhã_Cử nhân Trần_Quang_Diệm_Cử nhân Đinh_Nhật_Tân chiêu_mộ nghĩa_quân làm lễ tế cờ ở làng Quần_Phương_Nghệ_An sau đó kéo lên đóng quân ở vùng núi huyện Yên_Thành lập căn_cứ kháng_chiến lâu_dài Tôn_Thất_Thuyết lấy danh_nghĩa vua Hàm_Nghi cử người tới phong Nguyễn_Xuân_Ôn làm An_Tĩnh hiệp đốc quân_vụ đại_thần có nhiệm_vụ thống_lĩnh nghĩa_quân hai tỉnh Nghệ_An Hà_Tĩnh chống Pháp Lê_Doãn_Nhã được phong Phó tướng Trần_Quang_Diệm_Đinh_Nhật_Tân Nguyễn_Nguyên Thành được cử làm Tán tướng_quân vụ cùng các thủ_lĩnh được phong chức đề_đốc hiệp quản khác như Đề_Kiều_Đề_Mậu Đề_Nhục_Lãnh_Bảng Lãnh_Thừu_Lãnh_Phương Lãnh_Tư_Đốc_Nhạn Đề_Niên_Đề_Vinh Đề_Thắng_Khi nghĩa_quân của Nguyễn_Xuân_Ôn thất_bại ông kéo quân lên vùng Cây_Chanh_Ngũ_Võ Hội Lâm thuộc huyện Anh_Sơn bây_giờ định dựa vào thế hiểm_yếu của núi_rừng và phối_hợp với nghĩa_quân của Quản_Bông đang hoạt_động ở Con_Cuông làm kế lâu_dài Tại đây ông gặp Đinh_Công_Tráng sau khi thất_bại ở Ba_Đình Thanh_Hoá Đinh_Công_Tráng cũng đem một_số nghĩa_quân vào đóng ở Vạn_Thiện_Anh_Sơn Hai người mưu_tính đánh địch nhưng mới ra_quân đã thất_bại Hai ông tìm đường sang Thái_Lan nhưng không được vì mưa to nước lũ Trở về Đinh_Công_Tráng bị địch phục_kích bắn chết ở làng Trung_Yên Nguyễn_Nguyên Thành định lấy vùng Môn_Sơn_Lục_Dạ làm căn_cứ Nhưng vào một đêm ông về đến Lãng_Điên_Anh_Sơn thì bị lính Pháp ụp bắt sau ít ngày bị giam ở nhà_lao Vinh ông đau nặng rồi qua_đời giữa tháng 11 năm 1887 Trước_tác Vốn nổi dang giỏi thơ_từ nhỏ Nguyễn_Nguyên_Thành làm nhiều thơ chữ Hán và_Nôm tuy_nhiên trước_tác của ông hiện_nay còn lại không nhiều Chỉ còn lại bài Tự_thuật Ký Nguyễn_Đức_Đạt thám_hoa Ngẫu_hứng Dưới đây là bản dịch bài Ký Nguyễn_Đức_Đạt thám_hoa I Núi_rừng nghe nói bác tiêu_dao Cát bụi_trần ai vấy được nào Lắm bệnh tôi lui về ở_ẩn Ha e chỉ_trích thấp hay cao II Bờ_Bắc bờ Nam cách chuyến đò Khi li khi hợp chục năm dư Thú_vui gò suối không ai ghét Đào nhạo rườm tai bậc ẩn_cư Thờ_tự Nhà_thờ ông nay ở Xóm 2 xã Đông_Sơn huyện Đô_Lương tỉnh Nghệ_An Hiện vẫn còn lưu_giữ được nhiêu hiện_vật như Bia đá được làm năm Mậu_Tý 1880 do các học_trò là phó bảng cử_nhân tú_tài phụng soạn Kiệu sắc_phong và các đồ tế khí liên_quan Nhà_thờ tiến_sĩ Nguyễn_Nguyên_Thành được Uỷ_ban_nhân_dân tỉnh Nghệ_An công_nhận là Di_tích lịch_sử văn_hoá Tên ông dự_định đặt cho một con đường ngắn nối đường Hải_Thượng_Lãn_Ông và đường Lý_Tự_Trọng tại phường Hà_Huy_Tập thành_phố Vinh nhưng nhiều ý_kiến phản_đối nên đã không thực_hiện đường này sau đặt là Phan_Thái_Ất_Tham khảo BULLET Các nhà khoa_bảng Việt_Nam Nhà_xuất_bản Văn_hoá 1993
Nguyễn_Nguyên_Thành