Võ_Thị_Duyên_Võ_Thị_Duyên chữ Hán_武氏緣 20 tháng 6 năm 1828 3 tháng 6 năm 1902 hay còn gọi Lệ_Thiên_Anh hoàng_hậu 儷天英皇后 là chính_thất của Nguyễn_Dực_Tông_Tự Đức vị quân_chủ thứ tư của nhà Nguyễn trong lịch_sử Việt_Nam Bà là trường_hợp đặc_biệt ở Hậu_cung nhà Nguyễn chưa bao_giờ làm Hoàng_hậu dưới thời trị_vì của chồng nhưng vào thời Hiệp_Hoà bà với thân_phận Hoàng tẩu tức chị dâu của Tân_đế được phong Khiêm_Hoàng hậu 謙皇后_Bà là người đoan_trang xuất_thân từ gia_đình danh_giá có học_vấn hiểu lễ_nghi rất được Từ Dụ_Hoàng thái_hậu yêu_mến Bấy_giờ vua Tự Đức không có con bèn nhận 3 vị hoàng_tử từ trong hoàng_gia làm con_nuôi bà được phó_thác nuôi dạy Thuỵ quốc_công Ưng_Chân tức Dục_Đức_Thân thế Bà có tên là Duyên_緣 lại có tên là Hài_諧 sinh vào năm_Minh_Mạng thứ 9 1828 ngày 9 tháng 5 âm_lịch bà xuất_thân từ dòng_họ Võ_Xuân_武春氏 ở huyện Lệ_Thuỷ tỉnh Quảng_Bình Cha bà là Đông_Các đại_học_sĩ Lệ_Quốc công Võ_Xuân_Cẩn mẹ là Lệ_Quốc phu_nhân họ Trần_Bà từ bé nhàn tĩnh đoan nhã tính_khí nhu_mì đặc_biệt lại thông_thạo sách_vở hiểu nội tấc cũng như rành_rẽ việc trong nhà Về sau mẹ đích của Hoàng_hậu là phu_nhân họ Bạch được truy_tặng Trang_Nhân_Lệ_Quốc phu_nhân 莊仁麗國夫人 mẹ đẻ phu_nhân họ Trần được phong Trinh_Từ_Lệ_Quốc phu_nhân 貞慈麗國夫人_Nhập cung Năm Thiệu_Trị thứ 3 1843 bà được tuyển vào cung hầu Tự Đức khi đó còn là Phúc_Tuy công tại Tiềm để Vốn tính đoan_trang hiếu_thuận nên bà rất được mẹ chồng là Nghi_Thiên_Chương_Hoàng Hậu và chồng yêu_quý Năm thứ 7 1848 Phúc_Tuy công Hồng_Nhậm lên kế_vị Võ thị được tấn_phong làm Cung_tần theo lệ của triều_đình Dựa theo việc xảy ra tương_tự thời Thiệu_Trị có_lẽ là do phải chờ mãn tang 3 năm sau cái chết của Tiên_Đế mới bắt_đầu tiến_hành phong hiệu_chính thức các tần phi Năm 1850 bà được lập làm Cần phi 勤妃 ở hàng Nhị giai cùng với 12 bà khác được phong trong dịp đó Lời sách văn viết Năm 1859 nhân ngày thọ 50 của Thái_hậu Từ Dụ_Tự_Đức muốn tấn_phong cho toàn_bộ các bà trong cung gồm 14 người nhưng mãi đến năm sau mới cử_hành Năm 1860 Nhị giai Cần phi được thăng lên làm Nhất giai Thuần phi 純妃_Lời sách văn viết Năm sau bà được đổi làm Trung_phi 忠妃 vẫn để nguyên kim sách như cũ chỉ đổi chữ Thuần thành chữ Trung mà thôi Năm 1870 bà trở_thành Hoàng quý_phi 皇貴妃 chuẩn cho trông_coi lục viện Vì thời_điểm đó ngôi_vị Hoàng_hậu vẫn để trống nên ngôi_vị của bà coi như cao nhất trong hậu_cung Lại có dụ rằng Năm Tự Đức thứ 35 1882 mùa đông bà bị giáng làm Trung_phi không cho trông_coi lục viện nữa Nguyên_nhân là vì việc quản_lý nhân_sự của bà không được chu_toàn Sách Đại_Nam chính biên liệt_truyện chép Lúc bấy_giờ cơ vụ rất nhiều vậy_mà có_khi quá trưa vua mới được ăn Vua se_mình đang uống thuốc cung_nhân tiến cơm hơi chậm làm trái ý vua Nguyên_văn bài chiếu quở_trách của Hoàng_đế đối_với bà như sau Năm thứ 36 1883 Tự Đức băng_hà Trước khi mất Tiên_đế di_chiếu tôn bà làm Hoàng_thái_hậu để trị việc trong nhà và dạy tự_quân Người kế_vị là Hoàng_tử Nguyễn_Phúc_Ưng_Chân vị hoàng_tử được bà dạy_dỗ từ trước tức Dục_Đức_Biến loạn kinh_thành Dục_Đức tại_vị được 3 ngày thì bị hai phụ_chính đại_thần Tôn_Thất_Thuyết và Nguyễn_Văn_Tường phế_bỏ giam trong ngục Thừa_Thiên rồi mất sau đó không lâu Sau khi ép chết Tự_quân cả hai ông này lập người em của Tự Đức là Lãng_Quốc công Nguyễn_Phúc_Hồng_Dật lên kế_vị tức Trang_Cung_Văn_Lãng Quận vương con trai thứ 29 của Thiệu_Trị trở_thành Hoàng_đế Hiệp_Hoà Mùa thu năm 1883 theo di_chiếu đình_thần định tôn lập bà làm Hoàng_Thái_hậu Nhưng chưa kịp tổ_chức lễ thì bà đã đến cung Gia_Thọ lạy từ Thái hoàng Thái_hậu Từ Dụ để xin ra chầu thờ ở Lăng_Tự_Đức và không dám nhận tôn hiệu thái_hậu vì xét thấy mình đã không làm_tròn việc dạy_dỗ tự_quân tức Dục_Đức_Khi ấy Hiệp_Hoà ngỏ ý mời bà đến điện Cao_Minh để bái_yết và dâng cơm nhưng bà không nhận mà đi thẳng ra Ôn_Khiêm đường ở Khiêm_Lăng Sau khi hỏi ý_kiến các tôn nhân và đình_thần tham_khảo điển_tích về các Hoàng tẩu thời nhà Tống bên Trung_Quốc Hoàng_đế tôn bà là Khiêm_Hoàng hậu 謙皇后_Tháng 10 năm 1883 Hiệp_Hoà cũng bị Tôn_Thất_Thuyết và Nguyễn_Văn_Tường giết chết rồi tôn Kiến_Phúc lên thay Kể từ thời_điểm đó bà được tôn là Hoàng_Thái_hậu cùng với Thái hoàng Thái_hậu Từ Dụ và mẹ nuôi của Kiến_Phúc là Hoàng thái_phi Nguyễn_Văn thị gọi là Tam cung Tháng 6 năm 1884 vua Kiến_Phúc băng_hà đột_ngột Lập_tức Tôn_Thất_Thuyết và Nguyễn_Văn_Tường tôn Hàm_Nghi lên thay Tháng 3 năm 1885 Hàm_Nghi chính_thức cử_hành lễ tấn_phong Nghi_Thiên_Thái hoàng_thái_hậu nhân đó muốn xin tôn phong huy_hiệu cho Hoàng_Thái_hậu như đúng lễ nhưng bà không nhận Lúc xảy ra Trận_Kinh thành Huế 1885 Hàm_Nghi phải xuất bôn ra Quảng_Trị bà cùng chạy theo Nghi_Thiên_Thái hoàng_thái_hậu ra đấy Cùng chạy với bà còn có Hoàng_Thái phi Nguyễn_Văn thị mẹ nuôi của Kiến_Phúc_Khi nghị_hoà xong Tam cung về ngụ ở Khiêm_Lăng_Đến khi Đồng_Khánh kế_vị quân_đội Pháp trao_trả lại kinh_thành Huế cho triều_đình nhà Nguyễn thì Tam cung quay trở về Kinh_thành Khiêm hoàng_hậu về lại cung Trường Ninh về sau đổi tên là cung Trường Sanh trong Hoàng_thành Huế_Cuối đời Ngày 27 tháng 4 năm Đồng_Khánh thứ 2 1887 vua Đồng_Khánh cùng quần_thần dâng sách vàng gia tôn cho bà tôn hiệu là Trang_Ý_Hoàng_Thái hậu Đến tháng 10 năm 1889 Thành Thái năm thứ nhất Từ Dụ_Bác_Huệ_Thái hoàng Thái_hậu được Thành Thái dâng tôn hiệu là Từ Dụ_Bác_Huệ_Khang Thọ_Thái thái hoàng_thái_hậu 慈裕博惠康壽太太皇太后 còn Trang_Ý_Hoàng thái_hậu thì được tôn làm Trang_Ý_Thuận_Hiếu Thái hoàng_thái_hậu 莊懿順孝太皇太后_Năm_Thành_Thái thứ 14 1902 ngày 27 tháng 4 tức ngày 03 tháng 06 dương_lịch Ngày Kỷ tỵ ngày 27 Trang ý Thuận hiếu Thái_Hoàng thái_hậu băng Lúc đầu là Thái_Hoàng thái_hậu không khoẻ vua bên cạnh hầu_hạ đến lúc ấy trở nặng linh giá thăng_hà thọ 75 tuổi kính đặt tử_cung ở điện Ôn_Khiêm_Vua truyền đem tin quốc hiếu bố_cáo cho trong_ngoài nói Đêm 26 tháng này Hoàng tổ mẫu Trang ý Thuận hiếu Thái_Hoàng thái_hậu ta thánh cung không khoẻ trẫm bên cạnh hầu_hạ khẩn_cầu cung Dao tụ phúc ngày_càng khoẻ_mạnh để an_ủi lòng tôn thân của thần thứ Đến giờ Mùi ngày 27 tháng này linh giá thăng_hà nhớ lại đức tốt kính ngưỡng từ huy gào khóc không thôi Duy quốc_gia lấy hiếu trị dân điển lễ rất trọng các việc nghi_thức tang_phục cần làm giao cho bộ Lễ kê tra điển_lệ nêu rõ từng khoản bàn kỹ tâu lên chờ chỉ thi_hành Đặt án cúng ở điện Ôn_Khiêm mỗi ngày tế điện ba lần Tháng 5 xây_dựng sơn lăng Trước là trong niên_hiệu Đồng_Khánh kính xây Vạn vạn niên cát cục ở núi bên trái Khiêm lăng đến lúc ấy sai Thượng_thư lãnh Tham_tri bộ Binh Nguyễn_Văn_Thịnh Thống_chế sung Chưởng vệ Nhất vệ kinh binh Hồng_Đơn phụng sung Đổng_lý Tôn cục tuân chiểu tôn cục của Nghi thiên Chương hoàng_hậu chế_tạo biện_lý chi tiền 10 000 đồng Triều_đình nước Pháp cùng các quý đại_thần Toàn_quyền Khâm_sứ Thống_sứ Bắc_Kỳ cùng Công_sứ các tỉnh được tin quốc hiếu đều gởi thư gởi điện_văn tới viếng tang do Cơ_mật viện tâu lên Định_chế độ tang_phục cho trong_ngoài Vua ở trong cung để_tang 1 năm Hoàng_thái_hậu trảm thôi 3 năm Hoàng_thân triều Thiệu_Trị tề thôi 1 năm Hoàng_thân phiên triều Minh_Mạng đại công 9 tháng Hoàng_tử triều Cung tông hoàng_tử triều Đồng_Khánh tề thôi không chống gậy Hoàng_tử hoàng nữ trong đại_nội tề thôi 9 tháng Các phi_tần triều Tự Đức Cung tông và Đồng_Khánh đều tề thôi 1 năm Tôn tước Công_tử Công tôn hàng anh_chị_em là con các hoàng_thân công tề thôi 5 tháng cháu nội tiểu công 5 tháng tôn tước tề thôi 5 tháng Trưởng công_chúa triều Thiệu_Trị tề thôi 5 tháng Thái trưởng công_chúa triều Minh_Mạng tề thôi 5 tháng Công_chúa hoàng nữ triều Cung tông và Đồng_Khánh tề thôi 1 năm Các phi_tần trong đại_nội và phi của hoàng đệ đại công 9 tháng Ấn quan văn_vũ trở lên đều tề thôi 3 tháng từ Tứ_phẩm trở xuống nếu trong 3 tháng phụng_chỉ tới kinh thì chít khăn trắng mặc áo đen quá 3 tháng thì thôi Mệnh_phụ tang_phục theo như chồng Đề_đốc Phủ_doãn Phủ_thừa phủ Thừa_Thiên cùng Tổng_đốc Tuần_phủ Bố_chánh Án_sát Tuyên phủ Lãnh_binh các tỉnh miễn chế tang_phục nhưng tới chỗ tang thứ thì cho chế tang_phục như quan ở kinh trở về lỵ_sở thì thay chít khăn trắng trong 3 tháng thì thôi Ấn quan văn_vũ hưu_trí hưu dưỡng chung dưỡng đang nghỉ chờ bổ trở lên chiểu lệ quan ở kinh chế tang_phục Người tôn_thất ai phải chịu_tang thì chiểu theo thế thứ chế tang_phục ai không phải chịu_tang mà làm quan thì chiểu theo phẩm_hàm chế tang_phục Nữ quan thái_giám nữ_tỳ lớn_tuổi hầu_hạ ở điện Ôn_Khiêm đều tề thôi 1 năm Họ Vũ ở xã Hoà_Luật ai phải chịu_tang thì theo lễ chế tang_phục Quan_chức văn_vũ thị hầu thường_ngày đều dùng khăn đen áo đen 3 năm Cấm dùng quần_áo màu tía màu hồng âm_nhạc ca_xướng trong 6 tháng cưới gả thì quan_viên văn_vũ từ Tam_phẩm trở lên trong 3 tháng trở xuống trong 1 tháng quân_dân trong 15 ngày Phàm gặp việc quân việc tế_tự cùng các việc xuất sai thí trường tuyển trường thì cho mặc cát phục làm_việc Việc vọng bái tại hành_cung các địa_phương cho miễn trong 3 tháng Trước hôm ninh_lăng 3 ngày sau hôm ninh_lăng 1 ngày cấm xử án ca_hát mặc quần_áo màu tía màu hồng cưới gả Sai_Thượng thư lãnh Tham_tri bộ Binh Nguyễn_Văn_Thịnh sung Đổng_lý Tôn cục kiêm sung Đổng_lý Tang nghi Thống_chế Nguyễn_Viết_Hữu làm phó phàm gặp việc thì bàn_bạc với ba bộ Lễ_Binh_Công biện_lý Ngày Giáp tuất ngày 15 tháng 05 âm_lịch làm lễ thành phục Tháng 6 ngày Nhâm thìn ngày 4 Dâng tôn thuỵ cho Đại hành Trang ý Thuận hiếu Thái_Hoàng thái_hậu là Lệ thiên Phụ thánh Trang ý Thuận hiếu Cần thứ Ôn từ Hiền_minh Tĩnh thọ Anh hoàng_hậu 儷天輔聖莊懿順孝勤恕溫慈賢明靜壽英皇后_Vua truyền đem ngày ninh_lăng bố_cáo cho trong_ngoài Ngày Quý mão ngày 15 tháng 06 âm_lịch tức ngày 19 tháng 07 năm 1902 cử_hành đại_lễ Ninh_lăng Trước đó sai quan sung Tổng hộ Chánh_Phó sứ và Đề_đốc quân Tả_hữu thuỷ_bộ lại sai hai viên đại_thần văn_vũ Lưu kinh cùng đem việc tế cáo với miếu điện và đền Lệ quốc_công đền Tích_Chỉ_Ngày_Canh tý ngày 12 vua đích_thân suất lãnh quần_thần tới án cúng làm lễ khải điện Đến hôm ấy linh giá ra đi từ điện Ôn_Khiêm vua đi bộ theo Đến giờ Mão an huyền cung ở núi bên trái Khiêm lăng_kính dâng tên là Khiêm_Thọ lăng_kính đề thần vị ở trước thái điện tôn lăng Lễ xong kính an_thần vị ở điện Ôn_Khiêm_Gia_đình BULLET Hiền tổ_phụ Võ_Xuân_Phổ tặng Tư_Thiện đại_phu Thượng_thư bộ Lễ tước Thuận_Xương hầu thuỵ Đôn_Nhã_BULLET_Hiền tổ mẫu Võ_Văn thị tặng Đoan nhân thuỵ Phương_Huy_BULLET_Cao tổ_phụ Võ_Xuân_Uyên tặng Gia_Nghị đại_phu Hàn_Lâm_viện Chưởng viện học_sĩ tước Đức_Hoà bá thuỵ Đôn_Trực_BULLET_Cao tổ mẫu Võ_Văn thị tặng Thục nhân thuỵ Nhu_Gia_BULLET_Tằng tổ_phụ Võ_Xuân_Yên tặng Trung_Thuận đại_phu Hàn_Lâm_viện Thị độc Học_sĩ tước Thế_Lộc tử thuỵ Đoan_Phác_BULLET_Tằng tổ mẫu Phạm thị tặng Cung_nhân thuỵ Hoà_Nhu_BULLET_Tổ phụ Võ_Xuân_Khoa tặng Trung_Thuận đại_phu Hồ_Lô tự Khanh thuỵ Lương_Uyên_BULLET_Tổ mẫu Không rõ họ tặng Cung_nhân thuỵ Tĩnh_Nhàn_Cha bà Võ_Xuân_Cẩn truy_tặng Lệ_Quốc công 麗國公 chức Ngự_tiền đại_thần Thái_tử Thái_bảo Đông_Các đại_học_sĩ đặc tiến Kim_Tử_Vinh_Lộc đại_phu Bạch phu_nhân mẹ đích và Trần phu_nhân mẹ đẻ đều phong Lệ_Quốc phu_nhân Trong nhà bà còn 4 người anh_em khác Võ_Xuân_Phúng làm_tới Hàn_Lâm_viện Thị giảng học_sĩ Võ_Xuân_Nhân làm Tri_phủ của phủ Trọng_Khánh_Võ_Xuân Hội làm Lang trung_bộ Công và Võ_Xuân_Đạm làm Tu soạn Sách tham_khảo BULLET Quốc_sử_quán triều Nguyễn_Đại_Nam chính biên liệt_truyện Nhị tập Nhà_xuất_bản Văn_học Hà_Nội 2004 BULLET Quốc_sử_quán triều Nguyễn_Quốc triều sử toát_yếu phần Chính biên Nhà_xuất_bản Văn_học Hà_Nội 2002 BULLET Lưỡng_Kim_Thành_Chuyện các bà hoàng bà_chúa triều Nguyễn_Nhà xuất_bản Thuận_Hoá tái_bản lần thứ 2 2012
Võ_Thị_Duyên