Tượng_Nhân sư lớn ở Giza_Tượng_Nhân sư lớn ở Giza thường được biết đến với tên gọi tượng Nhân_sư là một bức tượng làm bằng đá_vôi hình một con nhân_sư một sinh_vật truyền_thuyết với thân sư_tử và đầu người trong tư_thế phủ_phục nằm ở cao_nguyên Giza trên tả_ngạn sông Nile tại Giza_Ai_Cập_Đây là bức tượng nguyên khối lớn nhất thế_giới dài và cao và là một trong những bức điêu_khắc nguyên khối lâu_đời nhất Bức tượng được cho là do người Ai_Cập cổ_đại ở thời_kỳ Cổ_Vương quốc xây_dựng dưới triều_đại của Pharaon_Khafra 2558 2532 trước công_nguyên Nguồn_gốc và đặc_điểm Tượng_Nhân sư là bức tượng lớn và lâu_đời nhất thế_giới nhưng những thông_tin cơ_bản về nó như thời_điểm và người xây_dựng vẫn đang bị tranh_cãi Những câu hỏi này đã dẫn tới quan_niệm phổ_biến về Câu_đố của Nhân_sư ám_chỉ huyền_thoại Hy_Lạp về Bí_ẩn Nhân_sư Pliny_The_Elder đã nhắc đến tượng Nhân_sư trong cuốn sách Natural_History của mình nhận_xét rằng người Ai_Cập tôn_thờ bức tượng như một vị thần và Vua_Harmais đã được mai_táng ở đó Tên gọi Tên mà người xây_dựng nên bức tượng dùng để gọi nó không được biết đến bởi tượng Nhân_sư không hề xuất_hiện trong bất_kỳ văn_tự nào từ thời_kỳ Cựu vương_quốc Trong thời_kỳ Tân_Vương_quốc_tượng Nhân_sư được gọi là Hor em akhet Hellenized_Harmachis pharaon Thutmose_IV 1401 1391 hoặc 1397 1388 trước công_nguyên cũng gọi bức tượng như_vậy trong Tấm bia Giấc mơ của mình Tên thường gọi Nhân_sư được đặt cho bức tượng vào_khoảng 2000 năm sau thời_điểm xây_dựng do những điểm tương_đồng với con thú trong thần_thoại Hy_Lạp có thân sư_tử đầu người phụ_nữ và cánh đại_bàng mặc_dù_tượng Nhân_sư có đầu người đàn_ông và không có cánh_giống như những con Nhân_sư Ai_Cập khác Từ tiếng Anh sphinx bắt_nguồn từ tiếng Hy_Lạp cổ_đại Σφίγξ dường_như từ động_từ σφίγγω dựa trên truyền_thuyết rằng con nhân_sư Hy_Lạp đã bóp_cổ bất_kỳ ai không trả_lời được câu_đố của nó Từ tiếng Anh sphincter cũng có chung nguồn_gốc Cũng có_thể tên gọi này có nguồn_gốc từ việc phát_âm sai từ tiếng Ai_Cập cổ Ssp anx tên gọi dành cho hoàng_gia ở Vương_triều thứ Tư 2575 2467 trước công_nguyên trở đi cũng như cho tượng Nhân_sư trong thời_kì Tân_vương_quốc 1570 1070 trước công_nguyên mặc_dù về mặt phát_âm hai từ này không hề giống nhau Các nhà_văn Ả_Rập thời trung_cổ bao_gồm al Maqrīzī gọi tượng Nhân_sư là balhib và bilhaw cho thấy ảnh_hưởng của tiếng Copt_Ngày nay tên tiếng Ả_Rập của bức tượng là Quá_trình xây_dựng và khung thời_gian Mặc_dù có những xung_đột về chứng_cứ và ý_kiến trong nhiều năm quan_điểm chung của hầu_hết giới Ai_Cập học hiện_đại là tượng Nhân_sư được xây_dựng vào_khoảng năm 2500 trước công_nguyên bởi Pharaon_Khafra người xây Kim_tự_tháp Khafre ở Giza_Selim_Hassan trong khi viết về những cuộc khai_quật_tượng Nhân_sư vào năm 1949 đã khái_quát lại vấn_đề Sau khi đã xem_xét tất_cả mọi thứ có_vẻ như chúng_ta phải ghi_nhận công xây_dựng bức tượng tuyệt_vời nhất thế_giới này cho Khafre nhưng phải luôn lưu_ý rằng không hề có một văn_tự nào chỉ ra mối quan_hệ giữa tượng Nhân_sư và Khafre vì_vậy dù các chứng_cứ trông có_vẻ đúng_đắn bao_nhiêu đi_chăng_nữa chúng_ta phải coi chúng là do suy_diễn cho đến khi một nhát xẻng của nhà_khảo_cổ nào đó tiết_lộ cho cả thế_giới biết thông_tin chính_xác về việc tạo ra tượng Nhân_sư Chứng_cứ suy_diễn được Hassan nhắc tới bao_gồm vị_trí của bức tượng nằm trong khu mai_táng xung_quanh Kim_tự_tháp Khafre thường được coi là có mối liên_hệ với Khafra_Ngoài_Kim tự tháp và tượng Nhân_sư khu tổ_hợp này còn bao_gồm ngôi đền Nhân_sư và ngôi đền Thung_lũng cả hai đều có chung một kiểu kiến_trúc và được xây_dựng từ những khối đá nặng 200 tấn Một bức tượng làm bằng đá diorit của Khafre được tìm ra trong trạng_thái bị chôn vùi trong đống đổ_nát ở ngôi đền Thung_lũng cũng được xem là bằng_chứng cho giả_thuyết về Khafra_Tấm bia Giấc mơ xuất_hiện rất lâu sau đó dưới Triều_đại của pharaon Thutmose_IV 1401 1391 hoặc 1397 1388 trước công_nguyên cũng liên_kết_tượng Nhân_sư với Khafra_Khi tấm bia được tìm thấy những dòng văn_tự trên bề_mặt của nó đã bị huỷ_hoại và chỉ nhắc tới Khaf chứ không phải Khafra chúng_ta mang tới cho ngài bò và rau quả tươi_tốt và chúng_ta sẽ ngợi_ca Wenofer_Khaf bức tượng dành cho Atum_Hor em Akhet_Nhà_Ai_Cập học Thomas_Young khi tìm ra các ký_tự Khaf trong một hình ô van bao quanh tên hoàng_gia đã thêm vào ký_tự ra để hoàn_chỉnh tên của Khafra_Khi tấm bia được khai_quật lại vào năm 1925 những dòng chữ nhắc đến Khaf đã bong ra và bị phá_huỷ Những giả_thuyết bất_đồng Những giả_thuyết mà các nhà Ai_Cập học đưa ra về thời_điểm xây_dựng_tượng Nhân_sư lớn ở Giza đã gặp phải sự phản_đối đồng_thời nhiều giả_thuyết khác cũng đã được nêu lên để giải_thích việc xây_dựng bức tượng Các nhà Ai_Cập học đầu_tiên Một_số những nhà Ai_Cập học và khảo_cổ_học đầu_tiên cho rằng tượng Nhân_sư và các công_trình xung_quanh nó có từ trước thời_điểm xây_dựng được công_nhận Triều_đại của Khafre hay Khephren 2520 2492 trước công_nguyên Năm 1857 Auguste_Mariette người sáng_lập Bảo_tàng Ai_Cập ở Cairo đã khai_quật được những tấm bia có niên_đại ước_tính khoảng năm 678 525 trước công_nguyên ở Vương_triều thứ 26 kể về việc Khufu tìm thấy tượng Nhân_sư đang bị cát chôn vùi Mặc_dù các tấm bia chứa một_vài bằng xác_thực đoạn văn này bị xem là kết_quả của việc viết lại lịch_sử trong thời_kỳ Hậu nguyên Gaston_Maspero nhà Ai_Cập học người Pháp và là giám_đốc thứ hai của Bảo_tàng Ai_Cập ở Cairo đã thực_hiện một cuộc khảo_sát về tượng Nhân_sư vào năm 1886 và kết_luận Tấm bia tượng Nhân_sư cho thấy ở dòng 13 hình ô van chứa tên của Khephren_Tôi tin điều này chỉ ra rằng một cuộc khai_quật đã được vị hoàng_tử đó thực_hiện nghĩa_là_tượng Nhân_sư đã bị chôn vùi trong cát ở thời_đại của Khafre và các vị vua tiền_nhiệm ví_dụ như Vương_triều thứ Tư 2575 2467 trước công_nguyên Năm 1904 nhà Ai_Cập học người Anh E A Wallis_Budge viết trong tác_phẩm The_Gods of the Egyptians_Vật vĩ_đại này tượng Nhân_sư đã tồn_tại từ thời của Khafre hay Khephren và rất có_thể nó còn lâu_đời hơn cả Triều_đại của ông từ thời xa_xưa 2686 trước công_nguyên Những giả_thuyết bất_đồng hiện_nay cựu giám_đốc Viện Khảo_cổ Đức ở Cairo đã nghiên_cứu ý_nghĩa biểu_tượng học đặc_trưng của chiếc mũ đội đầu nemes và bộ râu đã bị rời ra của tượng Nhân_sư và kết_luận rằng kiểu trang_phục này liên_quan nhiều hơn tới Pharaon_Khufu 2589 2566 trước công_nguyên người đã xây Kim_tự_tháp Kheops và là cha của Khafra_Ông giải_thích cho giả_thuyết này rằng Khafra đã xây một con đường đắp cao cho phù_hợp với một công_trình có từ trước mà dựa trên vị_trí của nó chỉ có_thể là tượng Nhân_sư Colin_Reader một nhà địa_chất_học người Anh người đã độc_lập thực_hiện một cuộc khảo_sát về khu_vực xung_quanh bức tượng chỉ ra rằng những mỏ đá được khai_quật ở địa_điểm này đều nằm xung_quanh con đương đắp cao Vì những mỏ đá này từng được Khufu sử_dụng Reader kết_luận rằng con đường đắp cao và hai ngôi đền ở hai bên phải có từ trước Triều_đại của Khufu từ đó đưa ra những nghi_ngờ về niên_đại học truyền_thống của Ai_Cập Năm 2004 Vassil_Dobrev của Institut_Français d Archéologie_Orientale ở Cairo công_bố phát_hiện của mình về những bằng_chứng rằng tượng Nhân_sư có_thể đã được xây_dựng bởi vị pharaon ít được biết đến Djedefre 2528 2520 trước công_nguyên anh_em cùng cha khác mẹ với Khafra con trai của Khufu_Dobrev cho rằng Djedefre xây bức tượng dựa theo hình_ảnh của cha mình liên_kết ông với vị thần mặt_trời Ra để phục_hồi sự kính_trọng đối_với Vương_triều của họ Dobrev cũng nhận thấy rằng việc con đường đắp cao kết_nối kim_tự_tháp của Khafre với hai ngôi đền được xây xung_quanh_tượng Nhân_sư cho thấy bức tượng đã tồn_tại ở thời_điểm đó Frank_Domingo một nhà_khoa_học pháp_y của Sở Cảnh_sát thành_phố New_York và là chuyên_gia pháp_y nhân_chủng_học đã sử_dụng kích_thước chi_tiết của bức tượng những bức vẽ giải_phẫu và đồ_hoạ máy_tính để kết_luận rằng Khafra được mô_tả trên những tác_phẩm điêu_khắc còn sót lại không phải là hình_mẫu cho khuôn_mặt của tượng Nhân_sư Giả_thuyết về sự xói_mòn do nước Giả_thuyết về sự xói_mòn của tượng Nhân_sư do nước cho rằng sự phong_hoá trên những bức tường xung_quanh_tượng Nhân_sư chỉ có_thể được gây ra bởi mưa lớn kéo_dài và rằng bức tượng do_đó phải có từ trước pharaon Khafra_Giả thuyết này chủ_yếu được ủng_hộ bởi nhà địa_chất_học Robert_M_Schoch giáo_sư khoa_học_tự_nhiên của trường đại_học Boston và John_Anthony_West nhà_văn và nhà Ai_Cập học Giả_thuyết về sự tương_quan với chòm_sao Lạp_Hộ_Giả thuyết về sự tương_quan với chòm_sao Lạp_Hộ do các tác_giả nổi_tiếng Graham_Hancock và Robert_Bauval đề_xướng được dựa trên vị_trí tương_quan tuyệt_đối của 3 kim_tự_tháp Giza với 3 ngôi_sao ζ Ori ε Ori và δ Ori các ngôi_sao tạo nên đai lưng Lạp_Hộ dựa trên vị_trí tương_đối của 3 ngôi_sao này vào năm 10500 trước công_nguyên Hai tác_giả cho rằng mối quan_hệ về mặt địa_lý giữa tượng Nhân_sư các kim_tự_tháp Giza và sông Nile tương_xứng trực_tiếp lần_lượt với các chòm_sao Sư_Tử Lạp_Hộ và dải Ngân_Hà Giả_thuyết này bị coi là đi ngược_lại với các học_thuyết thông_thường Giả_thuyết về thần Anubis_Tác giả Robert_K_G_Temple đưa ra giả_thuyết rằng tượng Nhân_từ đầu đã là một bức tượng của Anubis vị thần của việc mai_táng và rằng khuôn_mặt của bức tượng đã được tạc lại để trông giống Amenemhet II một vị pharaoh của giai_đoạn Trung_Vương quốc dựa trên cách trang_điểm mắt cũng như kiểu nếp gấp của mũ đội đầu Đặc_điểm sắc_tộc Một_số tác_giả đã nhận_xét về những đặc_điểm mà họ gọi là Negroid trên khuôn_mặt của tượng Nhân_sư Vấn_đề này đã trở_thành một phần của những tranh_cãi về sắc_tộc của người Ai_Cập cổ_đại cũng như toàn_bộ loài_người cổ_đại Khuôn_mặt của bức tượng đã bị phá_huỷ trong suốt nhiều thiên_niên_kỷ Phân_tích y_khoa Bác_sĩ phẫu_thuật Ashrafian của học_viện Hoàng_gia London đã phân_tích_tượng Nhân_sư và cho rằng bức tượng có_thể đã tượng_trưng cho một người mắc chứng hàm nhô tức_là được xây_dựng dựa trên hình_ảnh của một người mắc chứng_bệnh này Ngoài_ra vì tượng Nhân_sư có hình_dáng của một con sư_tử người đó cũng có_thể đã mắc một chứng_bệnh liên_quan gây ra những đặc_điểm giống sư_tử Leontiasis ossea Trùng_tu Sau khi khu lăng_mộ Giza bị bỏ_hoang_tượng Nhân_sư dần bị cát vùi lấp đến vai Nỗ_lực khai_quật đầu_tiên được ghi lại có từ năm 1400 trước công_nguyên khi vị vua trẻ Thutmose_IV 1401 1391 hay 1397 1388 trước công_nguyên sau nhiều cố_gắng đã tìm cách đào ra hai chân trước Ông đặt giữa chúng một tấm bia làm bằng đá_hoa_cương được biết đến với tên gọi Tấm bia Giấc mơ có khắc những văn_tự sau trích người con hoàng_tộc Thothmos lúc đến đây khi đang đi giữa buổi trưa và ngồi dưới bóng của vị thần đầy quyền_năng này đã bị cơn buồn_ngủ xâm_chiếm và thiếp đi ngay tại thời_điểm Ra ở trên đỉnh thiên_đường Chàng thấy vị thần tháng tám nói_chuyện với mình như một người cha nói_chuyện với con trai rằng Hãy ngắm nhìn chiêm_ngưỡng ta hỡi con trai ta Thothmos ta là cha_con Harmakhis_Khopri_Ra_Tum ta ban cho con quyền cai_trị vùng_đất của ta sự tối_thượng trên_hết tất_cả Hãy làm theo điều_kiện của ta rằng con sẽ bảo_vệ chân_tay hoàn_mỹ của ta Cát của sa_mạc nơi ta nằm đã vùi lấp ta Hãy cứu ta giải_phóng tất_cả những gì ta có trong tim Sau đó Ramesses II 1279 1213 trước công_nguyên có_thể đã thực_hiện một cuộc khai_quật thứ hai Nhà Ai_Cập học Mark_Lehner lúc đầu cho rằng đã có những cuộc trùng_tu sớm hơn giai_đoạn Cổ_Vương quốc 2686 2184 trước công_nguyên rất nhiều nhưng sau đó đã chối_bỏ tư_tưởng dị_giáo của mình Năm 1817 cuộc khai_quật khảo_cổ_học đầu_tiên do thuyền_trưởng Giovanni_Battista_Caviglia người Ý giám_sát đã giải_phóng toàn_bộ phần ngực của bức tượng Việc khai_quật_tượng Nhân_sư được hoàn_thành từ năm 1925 đến năm 1936 với những cuộc khai_quật do Émile_Baraize chỉ_đạo Năm 1931 các kỹ_sư của chính_phủ Ai_Cập đã sửa lại phần đầu bức tượng khi một_số phần của mũ đội đầu bị rơi ra vào năm 1926 do xói_mòn cắt sâu vào phần cổ Chiếc mũi và bộ râu bị mất Chiếc mũi rộng 1 mét trên gương_mặt của bức tượng đã bị mất Kết_quả khảo_sát cho thấy những vết đục bao_gồm một vết từ sống_mũi và một vết bên dưới lỗ mũi từ đó toàn_bộ chiếc mũi bị rời ra Nhà_sử_học người Ả_Rập al Maqrīzī đã viết vào thế_kỷ XV rằng việc chiếc mũi bị mất là do sự phá_hoại của Muhammad_Sa im al Dahr một người Hồi_giáo mật tông đến từ Sa id al Su ada Năm 1378 khi chứng_kiến việc những nông_dân trong vùng cúng_lễ vật cho bức tượng để cải_thiện mùa_màng Sa im al Dahr trở_nên phẫn_nộ đến mức phá_huỷ chiếc mũi rồi sau đó bị treo_cổ vì tội phá_hoại Al_Maqrīzī miêu_tả_tượng Nhân_sư là tấm bùa của sông Nile bởi người_dân trong vùng tin rằng bức tượng quyết_định chu_kỳ nước lũ Cũng có một câu_chuyện cho rằng chiếc mũi bị vỡ do đạn đại_bác mà quân_lính của Napoleon bắn Theo một_số dị_bản khác thì việc này là do binh_lính Anh các chiến_binh Mamluk vân_vân Những bản_vẽ_tượng Nhân_sư của Frederic_Louis_Norden người Đan_Mạch tên là View of the Sphinx near Cairo thực_hiện năm 1737 và xuất_bản năm 1755 cho thấy bức tượng đã bị mất mũi Bên cạnh chiếc mũi một bộ râu pharaon cũng được cho là đã nằm trên khuôn_mặt của bức tượng mặc_dù có_thể nó được thêm vào sau khi bức tượng đã được hoàn_thành Nhà Ai_Cập học Vassil_Dobrev cho rằng nếu bộ râu đã từng là một phần của bức tượng ngay từ đầu thì chiếc cằm cũng phải bị phá_huỷ khi nó rơi xuống Việc không có sự phá_huỷ rõ_rệt nào đã hỗ_trợ cho giả_thuyết này của ông Thần_thoại Colin_Reader đưa ra giả_thuyết rằng tượng Nhân_sư có_lẽ đã từng là trung_tâm của tín_ngưỡng tôn_thờ mặt_trời ở thời_kỳ Sơ_Triều đại trước khi cao_nguyên Giza trở_thành khu_vực mai_táng trong giai_đoạn Cổ vương_quốc 2686 2134 trước công_nguyên Ông cũng kết_luận rằng tượng Nhân_sư ngôi đền Nhân_sư con đường đắp cao và ngôi đền tổ_chức đám_tang Khafra tất_cả đều nằm trong một khu phức_hợp có từ trước Vương_triều thứ năm 2613 2494 trước công_nguyên Sư_tử từ lâu đã trở_thành biểu_tượng liên_quan đến mặt_trời ở các nền văn_minh Tây_Á cổ_đại Những hình_ảnh mô_tả vị vua Ai_Cập dưới dạng một con sư_tử đang tấn_công kẻ_thù bắt_đầu xuất_hiện từ giai_đoạn Sơ_Triều đại Trong thời_kỳ Tân_vương_quốc_tượng Nhân_sư mang mối liên_hệ đặc_biệt với vị thần Hor em akhet Harmachis hay Horus trên Đường chân_trời đại_diện cho pharaon trong vai_trò Shesep ankh Hình_ảnh sống của vị thần Atum_Pharaon_Amenhotep_II 1427 1401 hay 1397 trước công_nguyên đã xây một ngôi đền về phía đông bắc của tượng Nhân_sư gần 1000 năm sau khi bức tượng được xây_dựng để thờ thần Hor em akhet Các phim_tài_liệu nổi_tiếng BULLET Mystery of The_Sphinx lời kể của Charlton_Heston một bộ phim_tài_liệu về những giả_thuyết của John_Anthony_West được lên sóng trên kênh NBC vào ngày 10 tháng 11 năm 1993 và nhận được giải Emmy dành cho nghiên_cứu xuất_sắc nhất Một đĩa DVD dài 95 phút tên là Mystery of the Sphinx_Expanded_Edition được phát_hành vào năm 2007 BULLET Age_Of_The_Sphinx một bộ phim_tài_liệu thuộc sê ri Timewatch trên kênh BBC Two về những giả_thuyết của John_Anthony_West đã được lên sóng vào ngày 27 tháng 11 năm 1994 Liên_kết ngoài BULLET Bí_ẩn Nhân_sư BULLET Một bài viết học_thuật bàn về việc tượng Nhân_sư có từ trước thời_điểm được công_nhận ở Vương_triều thứ tư BULLET Nhân_sư Ai_Cập và Hy_Lạp BULLET Ai_Cập Giả_thuyết về nền văn_minh bị đánh mất BULLET Chiếc mũi của tượng Nhân_sư BULLET Chuyện gì đã xảy ra với chiếc mũi của tượng Nhân_sư BULLET Tổng_hợp ảnh tượng Nhân_sư BULLET Ghi_chép của Al_Maqrizi
Tượng_Nhân sư lớn ở Giza