Tiết_Diên Đà_Tiết Diên_Đà_薛延陀_Xueyántuó hay Syr_Tardush là một bộ_lạc Thiết_Lặc cổ và hãn quốc ở Trung_Bắc_Châu_Á họ từng có thời_điểm là chư_hầu của Đột_Quyết song sau đó đã liên_kết với nhà Đường chống lại Đông_Đột_Quyết_Tên gọi Tiết_Diên_Đà bắt_nguồn từ tên Tiết_Diên_Hà_giang Tiết_Liễn_Hà_giang 薛延河江_偰輦河江 bộ_lạc sống tại đó được gọi là Tiết_Diên Đà_薛延陀 Lịch_sử Ban_đầu Tiết và Diên_Đà là hai bộ_lạc riêng_biệt Người Tiết từng xuất_hiện từ sớm trong sử_sách Trung_Hoa song đã không được đề_cập đến lần nữa cho đến thế_kỷ thứ 7 Sau thời Ất_Thất_Bát người Tiết_Diên_Đà đã thành_lập hãn quốc tồn_tại ngắn_ngủi trên vùng thảo_nguyên dưới sự lãnh_đạo của Chân_Châu khả hãn con trai Đa_Di khả hãn và cháu trai Y Đặc_Vật_Thất khả hãn vị khả hãn cuối_cùng đã đầu_hàng người Hán_Ngày 27 tháng 3 năm 630 Tiết_Diên_Đà đã liên_minh với nhà Đường để đánh_bại Đông_Đột_Quyết ở Âm_Sơn_Hiệt_Lợi khả hãn đã trốn thoát song đã bị các thuộc_cấp của mình bàn_giao cho người Hán vào ngày 2 tháng 5 Sau khi A Sử_Na_Tư_Ma bị nhà Đường đánh_bại năm 630 Tiết_Diên_Đà nắm quyền kiểm_soát trên thực_tế lãnh_thổ Đông_Đột_Quyết trước_đây có lúc thần_phục nhà Đường và có lúc thì giao_chiến với Đường và với khả hãn Đông_Đột_Quyết được nhà Đường ủng_hộ là Sĩ_Lực_Bật khả hãn A Sử_Na_Tư_Ma Năm 632 Tiết_Diên_Đà đẩy lui một đội quân của Tứ_Diệp_Hộ khả hãn đến từ Tây_Đột_Quyết sau đó chinh_phục người Cát_La_Lộc tại sông Ulungur và Irtysh và các các bộ_lạc Kết_Cốt_Năm 634 một trong số các đối_thủ của Tiết_Diên_Đà là Đốt_Lục khả hãn A Sử_Na_Nê_Thục người cai_trị phần_lớn nửa phía đông của Tây_Đột_Quyết đã bị trừ_khử trước khi chạy trốn được đến Đường Sau đó Tiết_Diên_Đà duy_trì một mối quan_hệ hữu_hảo với nhà Đường cho đến năm 639 khi người Đột_Quyết dưới quyền A Sử_Na_Kết_Xã Suất_阿史那结社率 người bị hoàng_đế Trung_Hoa xem_thường lập kế_hoạch tấn_công vào kinh_thành Trường An_Ông liên_minh với cháu trai A Sử_Na_Hạ_La Hốt_阿史那贺逻鹘 chọn người này làm lãnh_đạo trong cuộc tấn_công vào ngày 19 tháng 5 Họ đã không thành_công và trên 40 quân phiến_loạn đã bị xử_tử Hạ_La_Hốt đã được tha và bị trục_xuất về phương nam Sau sự_việc này một lời buộc_tội được đưa ra vào ngày 13 tháng 8 Theo đó nhà Đường tiến_hành trục_xuất toàn_bộ người Đột_Quyết về phía bắc Ordos trong một nỗ_lực nhằm phục_hồi hãn quốc Đông_Đột_Quyết bù_nhìn để làm rào_cản chống lại Tiết_Diên_Đà phân_tán sự chú_ý của Tiết_Diên_Đà trong cuộc cạnh_tranh lãnh_thổ ở phía tây Trong số các quý_tộc Đột_Quyết_A_Sử Na_Tư_Ma được chọn làm khả hãn Sĩ_Lực_Bật khả hãn với thủ_đô ở biên_giới Tuy_nhiên mưu_tính này của nhà Đường đã không thành_công do khả hãn đã không_thể tập_hợp người_dân của mình nhiều người trong bộ_lạc của ông đã trốn thoát về phía nam vào năm 644 Ngày 1 tháng 8 năm 646 Tiết_Diên_Đà bị Hồi Hột của người Duy_Ngô_Nhĩ và nhà Đường đánh_bại Đa_Di khả hãn của Tiết_Diên_Đà đã bị người Duy_Ngô_Nhĩ giết chết Một đội quân Đường do Giang_Hạ quận vương Lý_Đạo_Tông chỉ_huy đã nghiền nát quân Tiết_Diên Đà_Khả hãn cuối_cùng của Tiết_Diên Đà_Y Đặc_Vật_Thất khả hãn Đốt_Ma_Chi đã đầu_hàng Người Duy_Ngô_Nhĩ chiếm lấy lãnh_thổ trước_đây của Tiết_Diên Đà_Khả hãn Tiết_Diên Đà_BULLET Ất_Thất_Bát_乙失缽 Dã_Điệt khả hãn 也咥可汗 628 BULLET Di_Nam_夷男_Chân Châu_Bì_Già khả hãn 真珠毗伽可汗 hay rút_gọn là Chân_Châu khả hãn 真珠可汗 628 645 BULLET Bạt_Chước_拔灼_Hiệt Lợi_Câu_Lực_Thất Tiết_Sa_Đa_Di khả hãn 頡利俱力失薛沙多彌可汗 hay rút_gọn là Đa_Di khả hãn 多彌可汗 645 646 BULLET Đốt_Ma_Chi_咄摩支 Y Đặc_Vật_Thất khả hãn 伊特勿失可汗 646 Họ của các khả hãn Không rõ về họ của các khả hãn Tiết_Diên_Đà mặc_dù sử_gia Trung_Quốc hiện_đại Bá_Dương đã liệt họ của họ là Ất_Thất trong phiên_bản cũng gọi là bản Bá_Dương_Tư trị thông giám của ông song Bá_Dương không dẫn nguồn cho việc này Có_lẽ Bá_Dương đã chịu ảnh_hưởng của Thông điển trong đó khẳng_định họ của khả hãn Tiết_Diên_Đà là Nhất_Lợi_Thổ_壹利吐 Nhất_Lợi_Đốt_一利咄 như trong Sách phủ nguyên quy và Nhất_Lợi_Điệt_壹利咥 trong Tân_Đường thư hoặc đã thực_hiện các nghiên_cứu nhất_định Theo Sầm_Trọng_Miễn các tên đã kể ở phía trên có liên_hệ với các biến_thể của elteris Đoàn Liên_Cần khẳng_định rằng tên gọi Ất_Thất_Bát tức Dã_Điệt khả hãn cũng có_thể được đọc là Dã_Điệt_也咥_Tư trị thông giám trong bản_gốc đã đề_cập đến một tướng người Tiết_Diên_Đà tên là Đốt_Ma_Chi có_thể là Y Đặc_Vật_Thất khả hãn sau khi ông ta trở_thành một tướng của Đường với họ Tiết mặc_dù Đường hội yếu chỉ ra rằng đó không phải là cùng một người vì nó chỉ ra rằng Y Đặc_Vật_Thất khả hãn đã chết trong thời_gian Đường Thái_Tông trị_vì Đường hội yếu cũng khẳng_định rằng những người cai_trị Tiết_Diên_Đã tuyên_bố họ gốc là Tiết và tên gọi bộ_lạc đã được đổi sang Tiết_Diên_Đà sau khi Tiết đánh_bại và sáp_nhập Diên_Đà vào bộ_lạc của mình
Tiết_Diên_Đà