Ya_Dố_Ya_Dố hay Yă_Dố 1765 1795 còn được gọi là Cô_Hầu Đốc_Tướng là vợ thứ của thủ_lĩnh Nguyễn_Nhạc và là người lo việc cung_cấp lương_thực trong buổi đầu của cuộc khởi_nghĩa Tây_Sơn ở thế_kỷ 18 tại Việt_Nam Tiểu_sử Bà là người dân_tộc Ba Na quê ở Plây_Đê_Hmâu nay thuộc xã Đông huyện Kbang tỉnh Gia_Lai Mẹ mất sớm bà ở cùng cha Cha bà không rõ họ tên là một tộc_trưởng Plây_Đê_Hmâu giàu_có khoẻ_mạnh và là một xạ_thủ danh_tiếng trong vùng Lớn lên Ya_Dố vừa xinh_đẹp vừa giỏi võ_nghệ nhờ cha dạy lại thạo việc ruộng_rẫy và có uy_tín với dân_làng Năm 1771 Nguyễn_Nhạc cùng với 2 em Nguyễn_Lữ và Nguyễn_Huệ phất cờ nổi_dậy ở Tây_Sơn Bình_Định chống lại chính_quyền Trương_Phúc_Loan_Lực_lượng ban_đầu của nghĩa_quân chủ_yếu là người Thượng_Biết uy_tín của tộc_trưởng Plây_Đê_Hmâu đối_với dân thủ_lĩnh Nguyễn_Nhạc nhiều lần đến viếng_thăm rồi xin cưới Ya_Dố làm vợ thứ để phát_triển lực_lượng Trong buổi đầu nghĩa_quân Tây_Sơn gặp rất nhiều khó_khăn trong đó có vấn_đề lương_thực Vì_vậy bà Ya_Dố đã đưa người đến Tú_Thuỷ nay thuộc xã Nghĩa An huyện Kbang tỉnh Gia_Lai khai_hoang tạo một cánh đồng rộng hơn 20 mẫu để trồng lúa bắp Khi Nguyễn_Nhạc xưng_đế lấy hiệu là Thái_Đức 1778 Ya_Dố được đón về Quy_Nhơn phong làm thứ_phi Nhưng vì quen với cuộc_sống tự_do nơi rừng_núi nên bà xin trở về với ruộng đồng Năm 1793 chồng bà chết vì uất_ức sau khi bị quân của vua Cảnh_Thịnh con Nguyễn_Huệ gọi ông bằng bác chiếm_đóng Hoàng_thành Quy_Nhơn và vơ_vét sạch kho_tàng Bà Ya_Dố mất năm 1795 Ghi_nhận công_lao Như đã nói ở trên để có đủ lương_thực cho đội_ngũ nghĩa_quân ngày_càng đông bà Ya_Dố đã tổ_chức việc khai_hoang ở Tú_Thuỷ tạo một cánh đồng rộng hơn 20 mẫu mà ngày_nay vẫn còn dấu_vết của bờ ruộng Nơi sản_xuất ấy được nhân_dân gọi là Cánh đồng Cô_Hầu vì bà từng được dân_gian gọi là Cô_Hầu Đốc_Tướng để ghi_nhớ đóng_góp to_lớn của bà và người Ba Na đối_với cuộc khởi_nghĩa Tây_Sơn Và không_chỉ khai_hoang làm ra lúa và bắp bà Yă_Dố còn tổ_chức trồng những vườn cam vườn mít ở các vùng Vĩnh_Sơn_Bình_Định Kông_Hà_Nừng_Gai Lai_Kông_Chơ_Vi An_Khê Ở xã Đông tức Plây_Đê_Hmâu xưa còn những cây mít cổ_thụ rất sai_trái Ở Kông_Hà_Nừng cũng như ở Vĩnh_Sơn còn nhiều vườn cam rộng Theo người_xưa truyền lại thì tất_cả đều do bà Ya_Dố mua giống từ dưới xuôi mang lên trồng để lấy trái bồi_dưỡng cho nghĩa_quân Những vườn cam ấy đến nay vẫn được gọi là vườn cam Tây_Sơn Thông_tin liên_quan BULLET Theo Quách_Tấn thì phía trong Tú_Thuỷ chừng 12 cây_số có làng Cổ_Yêm_Tuy là một làng thượng_du nhưng đất_đai bằng_phẳng rộng đến 5 600 mẫu Giữa cánh đồng đột_khởi một ngọn núi không lớn lắm và cao chỉ độ 300 mét Lưu_truyền rằng Cổ_Yêm xưa kia là một cánh rừng mênh_mông Tên rừng có tên là Mộ_Điểu vì ban_đêm chim về nghỉ từng bầy và kêu vang_dậy Sau khi lôi_kéo được người Thượng theo mình Nguyễn_Nhạc đã dùng Mộ_Điểu làm căn_cứ_quân_sự và bà Ya_Dố đã tổ_chức canh_tác ở đây Dinh trại của Nguyễn_Nhạc đóng trên núi Năm 1778 Nguyễn_Nhạc lên_ngôi Hoàng_Đế ở Đồ_Bàn_Quy_Nhơn thì núi ấy được tôn_xưng là núi Hoàng_Đế vì được coi như là nơi phát_tích nhà Tây_Sơn BULLET Tương_truyền sau khi vua Thái_Đức là Nguyễn_Nhạc mất Nguyễn_Bảo con_cả của Nguyễn_Nhạc được vua Cảnh_Thịnh phong làm Hiếu_Công cho ăn lộc một huyện Phù_Ly và gọi là Tiểu triều Lo_sợ Chánh cung của vua Thái_Đức là Trần_Thị_Huệ liền đem hai con nhỏ là Nguyễn_Văn_Đức và Nguyễn_Văn_Lương lên Mộ_Điểu nhờ bà Ya_Dố che_chở Cũng theo lời kể thì sau khi nhà Tây_Sơn sụp_đổ 1802 tướng Võ_Văn_Dũng có tìm đến Ya_Dố và đề_nghị bà chiêu_binh khôi_phục lại sự_nghiệp của chồng nhưng bà từ_chối Không thuyết_phục được bà tướng Dũng từ_tạ ra đi
Ya_Dố