Khu di_tích lò gốm Tam_Thọ_Khu di_tích lò gốm Tam_Thọ là di_tích lò gốm cổ nay thuộc địa_phận hai làng Tam_Thọ và Văn_Vật xã Đông_Vinh thành_phố Thanh_Hoá tỉnh Thanh_Hoá Việt_Nam Khu di_tích này nằm gần kề quốc_lộ 45 cách trung_tâm thành_phố Thanh_Hoá khoảng hơn 7 km về phía tây_nam Năm 2004 khu lò gốm Tam_Thọ đã được xếp_hạng là Di_tích lịch_sử văn_hoá khảo_cổ_học cấp tỉnh Di_tích lò nung cổ Khu lò gốm Tam_Thọ nhìn từ bên ngoài là các gò đất nhô cao được nhà_khảo_cổ người Thuỵ_Điển Olov_Janse phát_hiện lần đầu_tiên vào tháng 2 năm 1937 lúc đó thuộc tổng Viễn_Chiếu phủ Đông_Sơn tỉnh Thanh_Hoá Tại thời_điểm được phát_hiện khu lò gốm Tam_Thọ là di_tích lò nung gốm cổ duy_nhất ở Đông_Dương_Từ đó đến nay đã có trên 10 khu lò gốm thuộc giai_đoạn 10 thế_kỷ đầu công_nguyên được phát_hiện và nghiên_cứu tại Việt_Nam Tuy_nhiên khu lò gốm Tam_Thọ vẫn là khu lò có quy_mô lớn nhất niên_đại sớm nhất trong giai_đoạn 10 thế_kỷ đầu công_nguyên Trong các năm từ 1937 đến 1939 Janse đã tiến_hành khai_quật 8 lò nung cổ tại đây Kết_quả nghiên_cứu về công_trình khai_quật của Janse về khu lò gốm Tam_Thọ được công_bố trong 3 tập sách Nghiên_cứu khảo_cổ_học Đông_Dương tập I 1947 tập II 1951 tập III 1958 và Bí_mật của cây đèn_hình người Stockhom 1959 Trong phạm_vi hơn 1 km dọc theo kênh Đô nằm giữa hai làng Tam_Thọ và Văn_Vật có hàng chục gò đất lớn chứa các lò nung gốm cổ mỗi gò có chu_vi rộng 30 m đến 40 m chứa ít_nhất 3 lò gốm cổ Tại khu_vực gò Quyến_thuộc làng Tam_Thọ trong cuộc khai_quật năm 2001 các nhà_khảo_cổ học Việt_Nam đã tìm ra dấu_vết của 6 lò gốm cổ Nền của các lò nung được tôn lên nhiều lần chứng_tỏ các lò này còn được sử_dụng lâu_dài về sau Ngoài_ra cũng trên rìa dọc kênh Đô đoạn giữa 2 làng Tam_Thọ và Văn_Vật còn có một hệ_thống lò sành niên_đại từ thế_kỷ 16 đến thế_kỷ 18 Khu lò sành này được coi là gạch_nối truyền_thống sản_xuất gốm trước và sau thời_kỳ Bắc_thuộc của khu_vực này Đặc_điểm của lò nung Hầu_hết các lò nung đã khai_quật ở Tam_Thọ đều không còn nguyên_vẹn phần vòm lò đã bị sập hoàn_toàn Các vòm lò ở đây có dáng hình lòng_máng độ dày trung_bình từ 15 cm đến 25 cm được đắp bằng đất_sét vào các phên tre được uốn cong từ trước_sau đó được đầm nện kỹ tạo độ kín chắc Cốt tre của vòm lò được trát một lớp bùn chứa nhiều cát khi nung lớp bùn này sẽ bị thuỷ_tinh_hoá tạo ra một lớp liên_kết kín cho vòm lò Loại bùn này cũng được sử_dụng vào việc tạo một lớp áo thuỷ_tinh màu xanh khá dày và đều ở phía trong các bộ_phận khác của lò như tường lò bầu lò Tại Tam_Thọ có hai dạng lò nung gồm lò cóc và lò ống Lò cóc là loại lò rất ngắn chỉ có một bậc từ bầu đốt lên thân lò nhìn giống một con cóc ngồi Điển_hình của loại lò này là lò nung số IA ở gò Chùa làng Văn_Vật được O Janse khai_quật năm 1937 Lò này chạy theo hướng Đông_Tây phần bầu lò dài 2 20m thân lò dài 6 30m chiều rộng nhất của lò là gần 2m chỗ cao nhất còn lại của tường lò là 1 60m Kiểu lò nung này ngày_nay vẫn còn thấy ở khu Lò_Chum thành_phố Thanh_Hoá Loại_hình lò ống thực_chất là loại lò cóc có kích_thước kéo_dài ra Điển_hình lò nung số IA Gò_Quyến ở thôn Tam_Thọ có chiều dài 9 15m lò số I Gò án Lớn thuộc làng Văn_Vật dài tới 12 40m Các lò này không có cấp_bậc nên độ dốc của mặt nền lò là rất lớn Thông_thường độ chênh_lệch từ bầu đốt đến hậu lò là hơn 1m Kiểu lò ống ở Tam_Thọ còn thấy tồn_tại ở các trung_tâm gốm cổ khác của Việt_Nam như Chu_Đậu_Hải_Dương thế_kỷ 15 16 Gò_Sành_Bình_Định thế_kỷ 15 17 Sản_phẩm Sản_phẩm gốm Tam_Thọ gồm có ba dòng đồ gốm đất_nung đồ sành và đồ gốm tráng men Trong đó đồ sành ở lò gốm Tam_Thọ chủ_yếu là đồ gia_dụng có kích_thước lớn thành dày độ nung không cao Có khoảng 18 loại_hình hiện_vật khác nhau ở Tam_Thọ được nhận_biết qua khai_quật gồm các nhóm BULLET Nhóm đồ đựng chậu bình vò nồi cốc khay bát_đĩa BULLET Nhóm vật_liệu xây_dựng BULLET Nhóm hiện_vật là đồ minh_khí thường dùng chôn theo mộ mô_hình nhà trang_trại mô_hình kho thóc mô_hình giếng BULLET Nhóm hiện_vật là công_cụ sản_xuất chì lưới dọi xe chỉ bàn dập hoa_văn gốm BULLET Nhóm hiện_vật là tượng động_vật nhỏ lợn bò có bướu vịt được nặn sơ_sài như đồ_chơi của trẻ_con Hoa_văn trên đồ gốm Tam_Thọ rất đa_dạng gồm có ít_nhất 10 loại khác nhau Các loại hoa_văn chủ_đạo hoa_văn in ô trám văn trám đơn văn trám lồng hoa_văn in ô vuông hoa_văn hình hoa_thị hoa_văn xương cá hoặc lá dừa hoa_văn phên đan hoa_văn thừng hoa_văn chải hoa_văn sóng nước và văn vòng chỉ chìm hoa_văn đắp nổi Một lượng nhất_định đồ gốm ở đây được tráng men với các màu cơ_bản như men ngà men ngọc non Đồ gốm men Tam_Thọ chưa đạt đến kỹ_thuật cao Niên_đại Dựa trên phương_pháp so_sánh loại_hình và phương_pháp Định tuổi bằng cacbon 14 niên_đại của khu lò gốm Tam_Thọ kéo_dài từ thế_kỷ 1 đến thế_kỷ 4 Khu lò gốm Tam_Thọ nằm ở khu_vực trung_tâm của đồng_bằng Thanh_Hoá gần các sông cổ trong khu_vực như kênh Đô sông Hoàng sông Nấp có những mỏ đất_sét trắng thuận_lợi cho việc khai_thác sản_xuất gốm Các mỏ sét trắng này là kết_quả trầm_tích phù_sa sông cổ ở vùng trước đồi_núi sót quanh vùng như núi Đa_Sĩ núi Nhồi núi Nấp núi Hoàng_Nghiêu_Kênh_Đô ở Tam_Thọ nối_liền với hệ_thống sông Mã sông Yên sông Chu là tuyến giao_thông giúp gốm Tam_Thọ vươn ra khắp vùng đồng_bằng và miền núi Thanh_Hoá Vùng đồi_núi phía tây_nam khu lò gốm có_thể là nơi cung_cấp nguyên_liệu đốt chủ_yếu Chủ_nhân của các lò gốm Tam_Thọ có_thể là những chủ lò vùng Giang_Nam Trung_Quốc sang lập_nghiệp ở Cửu_Chân thời thuộc Hán hoặc cũng có_thể những người thợ gốm Đông_Sơn qua giao_lưu tiếp_xúc đã học được kỹ_thuật sản_xuất gốm mới trên nền_tảng kĩ_thuật sản_xuất gốm từ gốm Đa_Bút gốm Hoa_Lộc gốm Cồn_Chân_Tiên gốm Quỳ_Chữ_Lò gốm Tam_Thọ cũng như các lò gốm xuất_hiện trong 10 thế_kỷ đầu Công_nguyên ở miền Bắc Việt_Nam như các lò gốm Thanh_Lãng_Lũng_Ngoại Đồng Đậu_Vĩnh_Phúc_Đại Lai_Luy_Lâu_Đương Xá_Bắc_Ninh đã kết_hợp được truyền_thống gốm Đông_Sơn với kỹ_thuật sản_xuất gốm tiên_tiến đương_thời của Trung_Hoa để sản_xuất ra dòng gốm Việt_Hán mang sắc_thái bản_địa bên cạnh dòng gốm Đông_Sơn tồn_tại trong các làng Việt cổ Thị_trường tiêu_thụ gốm Tam_Thọ_Các khu mộ lớn được O Janse khai_quật tại Thanh_Hoá trong những năm 1930 đã phát_hiện thấy đồ gốm tuỳ_táng chủ_yếu của khu lò Tam_Thọ_Các loại gạch ngói ở Tam_Thọ cũng phục_vụ cho việc xây_dựng các mộ nhà_cửa thành_quách dinh_thự của người Hán_Đặc biệt gần như tất_cả các di_tích Đông_Sơn muộn ở Thanh_Hoá đều xuất_hiện gốm Tam_Thọ với một tỷ_lệ rất cao Chẳng_hạn tại di_chỉ Bái_Cường xã Định_Thành huyện Yên_Định tỉnh Thanh_Hoá là một làng cổ của cư_dân Đông_Sơn có niên_đại thế_kỷ 2 đến thế_kỉ 3 trong 4 m² thám_sát vào năm 1999 đã thu được 8 540 kg gốm thô Đông_Sơn và 9 376 kg đồ gốm Tam_Thọ_Trong khoảng 4 thế_kỷ hoạt_động gốm Tam_Thọ đã có ảnh_hưởng rất lớn đến thị_trường tiêu_thụ gốm ở miền đồng_bằng Bắc_Bộ và vùng Thanh_Nghệ_Hầu hết các di_chỉ và mộ_táng ở miền Bắc Việt_Nam thời Đông_Hán và đầu thời Lục triều đều tìm thấy sản_phẩm của lò gốm Tam_Thọ_Gốm_Tam Thọ đã mở_đầu cho một dòng gốm mới bên cạnh dòng gốm Đông_Sơn truyền_thống Gốm_Tam_Thọ còn có_mặt ở phía Nam quận Cửu_Chân_Tại các di_tích như Trà Kiệu thuộc huyện Duy_Xuyên tỉnh Quảng_Nam di_tích Suối_Chình thuộc huyện đảo Lý_Sơn tỉnh Quảng_Ngãi cũng tìm thấy gốm Tam_Thọ_Có khả_năng đồ gốm Tam_Thọ còn cung_cấp cho các nước khu_vực Đông_Nam_Á_Tham khảo BULLET Hình_ảnh Khu di_tích lò gốm Tam_Thọ
Khu di_tích lò gốm Tam_Thọ