Hồ_Hưng_Dật_Hồ_Hưng Dật_胡興逸 907 là thái_thú Diễn_Châu đời Hậu_Hán_Ông là tổ_tiên của Hồ_Quý_Ly vị vua khai_quốc của vương_triều Hồ Thân_thế và sự_nghiệp Theo Đại_Việt sử_ký toàn thư Hồ Hưng_Dật vốn quê gốc ở Chiết_Giang_Trung_Quốc sinh năm 907 Đinh_Mão_Ông sống vào thời_đại tương_đương với Dương_Tam_Kha của Việt_Nam Ông sang làm thái_thú Diễn_Châu sau sống ở hương Đào_Bột nay là xã Quỳnh_Lâm tỉnh Nghệ_An rồi làm trại chủ tại đây Hồ Hưng_Dật nguyên tổ họ Hồ Việt_Nam theo Đại_Việt sử_ký toàn thư cũng như Việt_Nam sử lược của Trần_Trọng_Kim người Chiết_Giang đỗ Trạng_nguyên thời Hậu_Hán 947 951 nằm trong thời Ngũ đại 906 960 là giai_đoạn tan_rã lần thứ hai của chế_độ_quân_chủ Trung_Quốc Hậu_Hán chỉ kéo_dài 4 năm với hai đời vua là Hậu_Hán đế Lưu_Trí_Viễn và Hán_Ẩn đế Lưu_Thừa_Hữu theo gia_phả do tiến_sĩ hồ_Sĩ_Dương biên_soạn Chính_sách của Hậu_Hán rất tàn_bạo triều_đình ban lệnh kẻ nào lén giữ một tấc da_bò không nôp hết cho triều_đình thì bị xử_tử Vì_vậy dân_chúng trốn_thuế và lánh đi Hồ Hưng_Dật đã nam tiến ngay sau khi đỗ Trạng_nguyên sang Giao Châu chính sau cuộc cướp quyền của Dương_Tam_Kha 945 950 và đối_đầu với cuộc nổi_loạn Thập nhị sứ_quân 945 967 Ông tìm nơi lánh_nạn và kiếm kế sinh_sống tại hương Bào_Đột xã Ngọc_Sơn huyện Quỳnh_Lưu Nghệ_An Đến Hoan_Châu ông quen với Đinh_Công_Trứ thân_sinh Đinh_Bộ_Lĩnh_Khi Đinh_Bộ_Lĩnh dấy quân dẹp loạn 12 sứ_quân có đến gặp ông thăm_dò xem ông có tham_gia dấy quân không Ông có góp_ý với Đinh_Bộ_Lĩnh về kế_hoạch dẹp loạn sứ_quân Còn việc tham_gia dấy_binh thì ông thổ_lộ với Đinh_Bộ_Lĩnh là mới lưu_lạc đến đây chỉ xin vạn_đại vi dân theo Hồ tộc_phả ký của Hồ_Sĩ_Phôi_Thế là sau một cuộc Nam tiến từ đất Chiết_Giang xưa là Ngô_Việt nằm trong địa_bàn Bách_Việt để tránh Hán hoá ông đã đến xứ_sở Lạc_Việt hoà_nhập với cộng_đồng Sách cũ còn ghi triết_lý phúc bất năng hưởng tận của ông để con_cháu đời_đời chia_sẻ với cộng_đồng niềm vui hạnh_phúc Hơn một nghìn năm từ khi nguyên tổ Hồ Hưng_Dật định_vị ở Giao Châu con_cháu họ Hồ đến nay hơn 40 đời đã tiếp_thu giáo_huấn của nguyên tổ phấn_đấu làm_tròn nhiệm_vụ công_dân nước Việt trên tất_cả các mặt văn trị võ_công kinh_bang_tế_thế Đền thờ nguyên tổ họ Hồ được các vua Hồ Hồ_Quý_Ly_Hồ_Hán Thương xây_cất ở nơi ông lập_nghiệp hương Bào_Đột vào năm Quý_Mùi 1403 niên_hiệu Khai_Đại thứ nhất Đây là một ngôi đền lớn với kiến_trúc Trần_Hồ chẳng_những là di_sản văn_hoá có giá_trị của Nghệ_An mà của cả nước Do không thấy hết giá_trị của đền nên đền không được bảo_vệ Ngày_nay con_cháu họ Hồ cùng với sự giúp_đỡ của chính_quyền địa_phương đang có kế_hoạch tái_tạo lại một phần để tưởng_niệm nguyên tổ Hồ Hưng_Dật đã sản_sinh nhiều nhân_vật cho đất_nước suốt trường_kì lịch_sử từ thế_kỷ thứ X cho đến nay Sự hiểu_biết về nguyên tổ họ Hồ Việt_Nam chưa nhiều nhưng những nét cơ_bản đã được Quốc_sử khẳng_định Gần đây trong bài Nhớ Nguyễn_Xuân_Phầu ông Ngô_Đức_Tiến đã viết Khi Trạng_nguyên Hồ Hưng_Dật được cử sang làm Thái_thú ở Châu_Diễn năm 627 đã chọn Khe_Sừng_Quỳ_Lăng làm châu trị của châu Diễn là có làng Quì_Lăng_Chúng tôi không rõ ông Tiến đã dựa vào sử_liệu nào mà viết như_thế Năm 627 là thuộc đời Đường Thái_Tông_Lý_Thế Dân 626 649 Trong khi đó quốc_sử ghi Hồ Hưng_Dật sang Giao Châu thời Hậu_Hán_Ngũ_Đại 947 951 Chả nhẽ ông sang Việt_Nam trước khi ông ra_đời khoảng 300 năm Theo Vân_Đài loại ngữ thì thế_kỷ thứ 7 thứ 8 Quỳ_Lăng là trị_sở châu Diễn qua nhiều triều trị_sở châu Diễn lúc ở Quì_Lăng lúc ở Đường Khê lúc ở Thành Trài lúc ở Diễn_Thành_Giữa thế_kỷ thứ X Hồ Hưng_Dật mới sang Giao Châu khi mà Ngô_Quyền đã dành độc_lập sau 1000 năm Bắc_thuộc Chả nhẽ bấy_giờ ông lại làm Thái_thú đô_hộ châu Diễn ư Có người còn bào Đình_Sừng là nơi ở nơi làm_việc của Hồ Hưng_Dật và đề_nghị xem đó là đền thờ nguyên tổ họ Hồ Thật_ra tại đây còn có dòng chữ ghi rõ Tân_Phúc đình Quì_Lăng xã lý tác Hoàng_triều Duy_Tân đình Tân_Phúc xã Quì_Lăng làm vào đời vua Duy_Tân Chúng_tôi nghĩ rằng nếu có cứ_liệu ghi rõ trên bước_đường tìm nơi cư_trú lập_nghiệp có thời_gian Hồ Hưng_Dật cư_trú tại Quì_Lăng thì con_cháu đặt hương_án tưởng_niệm cụ tại đó là việc_làm bình_thường cũng như sau_này đối_với tổ Hồ Hồng ngoài nhà_thờ ở Quỳnh_Đôi còn có nhà_thờ ông ở Huế ở Đà_Nẵng Quảng_Nam Còn nhà_thờ chính của nguyên tổ họ Hồ Việt_Nam Hồ Hưng_Dật là ở hương Bào_Đột xã Ngọc_Sơn huyện Quỳnh_Lưu tỉnh Nghệ_An Tham_khảo BULLET Cao_Huy_Du_Đào_Duy_Anh 2009 Đại_Việt sử_ký toàn thư Nhà_xuất_bản Văn_Học trang 430
Hồ_Hưng_Dật