Kiwi quả Kiwi hay dương đào là một loài cây có quả mọng ăn được thuộc nhóm loài cây_gỗ thân leo trong chi Actinidia_Dương đào Nhóm cây quả kiwi được trồng phổ_biến nhất là Actinidia deliciosa Hayward quả có hình_bầu_dục kích_thước bằng quả trứng gà cỡ lớn dài và đường_kính Vỏ mỏng mờ dạng sợi có vị chua vỏ của quả có màu nâu nhạt có_thể ăn được thịt quả màu xanh lục nhạt hoặc vàng với những hàng hạt nhỏ màu đen có_thể ăn được Quả có cấu_trúc mềm_mại với hương_vị ngọt_ngào và độc_đáo Kiwi có nguồn_gốc từ miền trung và miền đông Trung_Quốc Mô_tả đầu_tiên về chúng được ghi lại có niên_đại vào thế_kỷ 12 dưới triều_đại nhà Tống Vào đầu thế_kỷ 20 việc trồng cây kiwi đã lan rộng từ Trung_Quốc đến New_Zealand tại đó bắt_đầu những vụ trồng thương_mại đầu_tiên Trong Thế_chiến thứ hai loại trái_cây này trở_nên phổ_biến đến với các binh_sĩ Anh và Mỹ đóng tại New_Zealand về sau được xuất_khẩu rộng khắp đầu_tiên xuất_khẩu đến Anh và sau đó là California vào những năm 1960 Tên gọi Cây quả kiwi thường được gọi tắt là kiwi ở Bắc_Mỹ và Châu_Âu hay còn gọi là cây quả lý gai Trung_Quốc Các giống ban_đầu được mô_tả trong danh_mục cây giống vào năm 1904 với nội_dung quả có_thể ăn được to bằng quả óc chó mang hương_vị của lý gai chín dẫn đến cái tên quả lý gai Trung_Quốc Chinese gooseberry Năm 1962 những người trồng_trọt ở New_Zealand bắt_đầu gọi nó là quả kiwi tiếng Anh kiwifruit do vẻ ngoài mờ giống với chim kiwi để tiếp_thị xuất_khẩu cái tên này được Turners_Growers đăng_ký lần đầu_tiên vào ngày 15 tháng 6 năm 1959 và sau đó được chính_thức thông_qua thương_mại vào năm 1974 Ở New_Zealand và Úc từ kiwi chỉ dùng để chỉ loài chim kiwi hoặc được dùng làm biệt_danh gọi người New_Zealand nó hầu_như chưa bao_giờ được sử_dụng để chỉ trái_cây Quả kiwi đã trở_thành tên gọi chung cho tất_cả các loại quả kiwi xanh được trồng thương_mại từ chi Actinidia_Ở_Hoa_Kỳ và Canada tên được rút_gọn thành kiwi thường được sử_dụng rộng_rãi khi đề_cập đến trái_cây này Lịch_sử Kiwi có nguồn_gốc từ miền trung và miền đông Trung_Quốc Mô_tả đầu_tiên được ghi lại về chúng có niên_đại vào thế_kỷ 12 dưới triều_đại nhà Tống_Loại quả này thường chỉ được thu hái từ tự_nhiên và chỉ dùng cho mục_đích y_học nên nó hiếm khi được trồng hoặc nhân_giống Vào đầu thế_kỷ 20 việc trồng cây kiwi đã lan rộng từ Trung_Quốc đến New_Zealand tại đó bắt_đầu những vụ trồng thương_mại đầu_tiên Trong Thế_chiến thứ hai loại trái_cây này trở_nên phổ_biến đến với các binh_sĩ Anh và Mỹ đóng tại New_Zealand về sau được xuất_khẩu rộng khắp đầu_tiên xuất_khẩu đến Anh và sau đó là California vào những năm 1960 Ở New_Zealand trong những năm 1940 và 1950 trái_cây đã trở_thành một mặt_hàng nông_sản thông_qua việc phát_triển các giống cây_trồng thương_mại canh_tác vận_chuyển bảo_quản và tiếp_thị trong lĩnh_vực nông_nghiệp Các loài và giống kiwi Chi_Actinidia bao_gồm khoảng 60 loài Quả của chúng khá là khác nhau mặc_dù hầu_hết các loài kiwi đều dễ_dàng nhận ra là kiwi vì vẻ ngoài và hình_dạng của quả Vỏ của quả khác nhau về kích_thước độ xù lông và màu_sắc Thịt quả khác nhau về màu_sắc độ mọng nước kết_cấu và mùi_vị Một_số loài quả của chúng không ngon trong khi những loài khác có vị ngon hơn đáng_kể so với phần_lớn quả từ các giống cây thương_mại Quả kiwi được bán phổ_biến nhất có nguồn_gốc từ A deliciosa kiwi lông xù Các loài khác_thường được tiêu_thụ để ăn bao_gồm A chinensis kiwi vàng A coriacea kiwi trứng ngỗng Trung_Quốc A arguta kiwi chịu khắc_nghiệt A kolomikta kiwi Bắc_Cực A melanandra kiwi tím A polygama kiwi nho bạc và A purpurea kiwi đỏ nồng Kiwi lông xù Hầu_hết các quả kiwi được bán thuộc một_số giống A deliciosa kiwi lông xù Hayward_Blake và Saanichton 12 Chúng có lớp vỏ ngoài có lông xù màu nâu xỉn và thịt màu xanh lục tươi_sáng Giống cây quen_thuộc Hayward được Hayward_Wright phát_triển ở Avondale_New_Zealand vào_khoảng năm 1924 Ban_đầu nó được trồng trong các khu vườn trong nội_địa New_Zealand nhưng việc trồng đại_trà bắt_đầu vào những năm 1940 Hayward là giống cây_trồng phổ_biến nhất và phân_phối rộng khắp các cửa_hàng Nó là một giống cho quả lớn hình trứng với hương_vị ngọt_ngào Giống_Saanichton 12 xuất_xứ từ British_Columbia có hình_chữ_nhật hơn Hayward và có vị ngọt tương_đối nhưng phần lõi bên trong của quả có_thể dai Giống_Blake có_thể tự thụ_phấn nhưng nó có quả nhỏ hơn hình_bầu_dục hơn và hương_vị được coi là kém hơn Mọng kiwi Mọng kiwi là giống cho quả ăn được quả có kích_thước chỉ bằng một quả nho lớn tương_tự như kiwi lông xù về hương_vị và hình_dáng bên trong nhưng vỏ mỏng màu xanh lá cây mịn và không có lông_tơ tạo cảm_giác ăn toàn_bộ quả dễ_chịu hơn Chúng được sản_xuất chủ_yếu bởi ba loài Actinidia arguta kiwi chịu khắc_nghiệt A kolomikta kiwi Bắc_Cực and A polygama kiwi nho bạc Chúng là loại cây_gỗ thân leo mọc nhanh có mùa sinh_trưởng bền_vững Chúng được gọi là mọng kiwi kiwi nhỏ kiwi tráng_miệng kiwi nho hay kiwi cocktail Giống cây Issai là một giống cây lai giữa kiwi chịu khắc_nghiệt và kiwi nho bạc và có_thể tự thụ_phấn Giống này được trồng thương_mại vì trái tương_đối lớn Issai ít chịu khắc_nghiệt hơn so với hầu_hết các giống kiwi chịu điều_kiện khắc_nghiệt Kiwi vàng Actinidia chinensis kiwi vàng có vỏ mịn màu đồng Màu_sắc của thịt quả thay_đổi từ màu xanh lá cây tươi_sáng đến màu vàng đậm trông rất rõ_ràng Giống quả này ngọt và thơm hơn so với A deliciosa tương_tự như một_số loại trái_cây cận_nhiệt_đới Một trong những giống trồng hấp_dẫn nhất có mống mắt màu đỏ xung_quanh tâm quả và phần thịt bên ngoài màu vàng Quả màu vàng có giá thị_trường cao hơn và ít lông hơn quả kiwi lông xù ăn ngon_miệng hơn mà không cần gọt vỏ Một giống trồng khả_thi về mặt thương_mại của kiwi vòng đỏ này đã được cấp bằng_sáng_chế với tên gọi EnzaRed là một giống hồng dương của Trung_Quốc Hort16A là một giống kiwi vàng được bán trên toàn thế_giới với tên gọi Zespri_Gold_Giống cây_trồng này bị thiệt_hại đáng_kể ở New_Zealand trong năm 2010 2013 do vi_khuẩn PSA Một giống kiwi vàng mới Gold3 được phát_hiện có khả_năng kháng bệnh tốt hơn và hầu_hết người trồng hiện_nay đã chuyển sang trồng giống cây này Gold3 được Zespri tiếp_thị với tên là SunGold không ngọt bằng Hort16A Các bản_sao của giống mới SunGold đã được sử_dụng để phát_triển chúng trồng trong các vườn cây_ăn_quả ở Trung_Quốc dẫn đến các nỗ_lực pháp_lý của Zespri và họ thành_công trong việc bảo_vệ quyền_sở_hữu_trí_tuệ của họ ở Trung_Quốc Vào năm 2021 Zespri ước_tính rằng khoảng 5 000 ha vườn Sungold đang được trồng ở Trung_Quốc chủ_yếu ở tỉnh Tứ_Xuyên_Trồng trọt Kiwi có_thể trồng ở hầu_hết các vùng thuộc khí_hậu ôn_đới với nhiệt_độ mùa hè thích_hợp Ở những nơi mà kiwi lông xù A deliciosa không chịu điều_kiện khắc_nghiệt được thì các loài khác được trồng thay_thế Nhân_giống Thường trong trồng_trọt thương_mại các giống khác nhau được sử_dụng để làm gốc ghép cây mang quả và các giống cây_trồng chuyên thụ_phấn Do_đó hạt_giống được tạo ra là con lai của bố_mẹ chúng Ngay cả khi các giống cây này được sử_dụng cho cây thụ_phấn và cây mang quả không có gì đảm_bảo rằng quả sẽ có chất_lượng giống cây bố_mẹ Ngoài_ra cây con mất bảy năm trưởng_thành trước khi chúng có đợt ra hoa đầu_tiên vì_vậy việc xác_định kiwi đang mang trái hay thụ_phấn là một việc tốn nhiều thời_gian Do_đó hầu_hết các giống cây kiwi ngoại_trừ gốc ghép và các giống mới đều được nhân_giống_vô_tính Điều này được thực_hiện bằng cách ghép cây thuộc giống cây cho quả vào gốc ghép được trồng từ cây con hoặc nếu muốn có cây_trồng thực_thụ thì gốc ghép phải được trồng từ cành giâm của cây trưởng_thành Thụ_phấn Kiwi là cây lưỡng tính nghĩa_là một cây có_thể là cây đực hoặc cây cái Cây đực có hoa tạo phấn cây cái nhận hạt thụ_tinh cho noãn và nuôi lớn quả hầu_hết kiwi yêu_cầu một cây đực để thụ_phấn cho cây cái Để có một năng_suất tốt một cây đực cho phấn từ ba đến tám cây cái được coi là đủ Một_số giống có_thể tự thụ_phấn nhưng thậm_chí chúng cũng tạo ra năng_suất cao hơn và đáng tin_cậy hơn nếu được thụ_phấn bởi cây đực Sự thụ_phấn giữa các loài thường nhưng không phải mọi lúc thành_công miễn là thời_gian nở hoa diễn ra đồng_bộ với nhau Trong tự_nhiên các loài kiwi được thụ_phấn bởi các loài chim và ong_vò_vẽ địa_phương chúng đậu lên hoa để lấy phấn hoa chứ không phải mật hoa Những bông hoa_cái tạo ra bao_phấn giả với những thứ trông giống như phấn hoa trên đầu ngọn để thu_hút các loài thụ_phấn mặc_dù những bao_phấn giả này thiếu DNA và giá_trị thức_ăn của bao_phấn đực Những nhà_nông trồng kiwi phụ_thuộc vào ong_mật loài thụ_phấn chủ_yếu nhưng kiwi trồng thương_mại nổi_tiếng là khó thụ_phấn Những bông hoa không hấp_dẫn lắm đối_với ong_mật một phần là do hoa không tạo ra mật hoa Ong_mật là loài thụ_phấn chéo không hiệu_quả cho kiwi vì chúng thực_hành tính chung_thuỷ Mỗi con ong_mật chỉ đến đậu vào một loài hoa duy_nhất và có_thể chỉ đến đậu lên một_vài nhánh của một cây duy_nhất Phấn hoa cần từ một cây chẳng_hạn như đực đối_với cái có_thể không bao_giờ đến được cây khác nếu không có sự thụ_phấn chéo chủ_yếu xảy ra trong quần_thể đông_đúc đó là trong các quần_thể mà những con ong chứa đầy phấn hoa khác nhau thật_sự gặp nhau và phụ phấn Để đối_phó với những thách_thức trong việc thụ_phấn này một_số nhà_sản_xuất thổi phấn hoa đã thu_thập được lên những bông hoa_cái Tuy_nhiên phổ_biến nhất là thụ_phấn bão_hoà trong đó quần_thể ong_mật được tạo ra quá lớn bằng cách đặt các tổ ong trong vườn cây_ăn_quả với mật_độ khoảng 8 tổ ong ha đến_nỗi ong buộc phải sử_dụng loài hoa này vì cạnh_tranh khốc_liệt trong khoảng_cách bay gần Trưởng_thành và thu_hoạch Quả kiwi phải được hái bằng tay và được trồng cho mục_đích thương_mại trên các cấu_trúc hỗ_trợ chắc_chắn vì nó sản_xuất vài tấn mỗi ha nhiều hơn khả_năng của những giàn đỡ cây_trồng khá yếu_ớt có_thể hỗ_trợ Chúng thường được trang_bị hệ_thống tưới nước để tưới_tiêu và chống sương_giá vào mùa xuân Dây_leo của cây quả kiwi đòi_hỏi phải được cắt tỉa mạnh_mẽ tương_tự như đối_với chăm_sóc cây nho Quả được sinh ra trên những cọng đạt từ một năm_tuổi trở lên nhưng sản_lượng giảm dần khi cọng già đi Cần cắt tỉa và cần thay_thế các cọng sau năm thứ ba Ở bắc_bán_cầu quả chín vào tháng 11 trong khi ở nam_bán_cầu quả chín vào tháng 5 Cây bốn năm_tuổi có_thể cho năng_suất lên đến trên một mẫu Anh trong khi cây tám năm_tuổi có_thể sản_xuất trên một mẫu Anh Cây ra trái tối_đa từ tám đến mười năm_tuổi Sản_lượng theo mùa có_thể thay_đổi mùa quả trĩu_nặng trên giàn đỡ cây_trồng trong một mùa thường đi kèm với lượng quả thấp vào mùa sau Trữ_Trái cây được thu_hoạch lúc còn cứng sẽ chín khi được bảo_quản đúng cách trong thời_gian dài Điều này cho_phép quả kiwi được đưa ra thị_trường đến 8 tuần sau thu_hoạch Kiwi chắc thịt sẽ chín sau vài ngày đến một tuần khi bảo_quản ở nhiệt_độ phòng nhưng không nên để trực_tiếp dưới ánh nắng Quá_trình chín nhanh hơn xảy ra khi đặt trong túi giấy cùng với táo lê_hoặc chuối Tuy_nhiên khi quả kiwi đã chín nó sẽ được bảo_quản tối_ưu khi để riêng tránh xa các quả khác vì nó rất nhạy_cảm với khí ethylene mà những loại quả khác có_thể thải ra do_đó có xu_hướng chín quá mức ngay cả khi để trong tủ_lạnh Nếu được bảo_quản thích_hợp quả kiwi chín thường giữ được khoảng một đến hai tuần Sâu_bệnh Pseudomonas syringae actinidiae PSA lần đầu_tiên được xác_định ở Nhật_Bản vào những năm 1980 Dòng vi_khuẩn này đã được các nhà_vườn kiểm_soát và quản_lý thành_công trong các vườn cây_ăn_quả ở Châu_Á Năm 1992 nó được tìm thấy ở miền bắc nước Ý Trong năm 2007 2008 các thiệt_hại kinh_tế đã xảy ra và nguyên_nhân được quan_sát là do một chủng độc hơn chiếm ưu_thế hơn là biến_thể thứ 5 PSA V Năm 2010 nó được tìm thấy trong vườn kiwi Bay of Plenty ở Đảo Bắc của New_Zealand Các giống cây kiwi vàng đặc_biệt mẫn_cảm với chúng Các giống mới kháng bệnh đã được lựa_chọn do chính_phủ và những người trồng kiwi tài_trợ nghiên_cứu để ngành có_thể tiếp_tục phát_triển Các nhà_khoa_học cho biết họ đã tìm ra chủng vi_khuẩn PSA ảnh_hưởng đến quả kiwi từ New_Zealand Ý và Chile có nguồn_gốc từ Trung_Quốc Sản_xuất Năm 2018 sản_lượng quả kiwi trên toàn_cầu là 4 triệu tấn đứng đầu là Trung_Quốc với hơn một_nửa tổng_sản_lượng thế_giới Ý New_Zealand Iran Hy_Lạp và Chile là những nhà_sản_xuất quan_trọng khác Ở Trung_Quốc kiwi được trồng chủ_yếu ở khu_vực miền núi thượng_nguồn sông Dương_Tử và Tứ_Xuyên_Lịch sử sản_xuất Xuất_khẩu kiwi tăng nhanh từ cuối những năm 1960 đầu những năm 1970 ở New_Zealand Đến năm 1976 xuất_khẩu đã vượt quá lượng tiêu_thụ trong nước Bên ngoài Australasia kiwi New_Zealand được bán trên thị_trường dưới nhãn_hiệu Zespri_Kể từ năm 2012 tên thương_mại chung Zespri đã được sử_dụng để tiếp_thị cho tất_cả các giống kiwi từ New_Zealand Vào những năm 1980 ngoài New_Zealand ra các quốc_gia khác cũng bắt_đầu trồng và xuất_khẩu kiwi Ở Ý hệ_thống cơ_sở_hạ_tầng và kỹ_thuật cần_thiết để hỗ_trợ sản_xuất nho đã được điều_chỉnh cho phù_hợp với quả kiwi Điều này cùng với việc gần_gũi với thị_trường kiwi châu_Âu đã khiến Ý trở_thành nhà_sản_xuất kiwi hàng_đầu vào năm 1989 Mùa kiwi Ý không trùng_lặp nhiều với mùa trồng của New_Zealand hay Chile do_đó cạnh_tranh trực_tiếp giữa Ý với New_Zealand hay Chile không phải là một nhân_tố quan_trọng Từ thập_niên 1970 đến năm 1999 phần_lớn việc nhân_giống cây_trồng để tinh_chế quả kiwi xanh được thực_hiện bởi Viện Nghiên_cứu Thực_vật Thực_phẩm New_Zealand trước_đây là HortResearch_Năm 1990 Ban Tiếp_thị Kiwi_New_Zealand_New Zealand_Kiwifruit_Marketing_Board đã mở một văn_phòng Châu_Âu tại Antwerp_Bỉ Tiêu_thụ Quả kiwi có_thể được ăn sống làm nước ép dùng trong các món nướng chế_biến với thịt hoặc dùng để trang_trí Toàn_bộ quả bao_gồm cả vỏ thích_hợp cho con_người tiêu_thụ tuy_nhiên vỏ của các giống lông xù thường bị loại_bỏ do kết_cấu của nó Một lát cắt của quả kiwi từ lâu đã được sử_dụng trang_trí trên phần kem ở đỉnh bánh của bánh Pavlova một món tráng_miệng Theo truyền_thống Trung_Quốc quả kiwi không được ăn để thưởng_thức mà được dùng làm_thuốc cho trẻ_em để giúp chúng phát_triển và giúp cho phụ_nữ sau sinh_nở để giúp họ hồi_phục Quả kiwi chưa chín có chứa actinidain còn được đánh_vần là actinidin hữu_ích về mặt thương_mại như một chất làm mềm thịt và có vai_trò như một chất hỗ_trợ tiêu_hoá Actinidain cũng khiến quả kiwi chưa chín không thích_hợp để dùng trong món tráng_miệng có chứa sữa hoặc bất_kỳ sản_phẩm sữa nào khác vì enzym tiêu_hoá protein trong sữa Điều này áp_dụng cho các món tráng_miệng gelatin do thực_tế là actinidain sẽ hoà_tan các protein trong gelatin khiến món tráng_miệng trở_nên hoá_lỏng hoặc ngăn không cho nó đông lại Dinh_dưỡng Với lượng 100 gram quả kiwi xanh cung_cấp 255 kilojoules 61 kilocalories năng_lượng thực_phẩm 83 nước và 15 carbohydrate với protein và chất_béo không đáng_kể bảng Nó đặc_biệt giàu vitamin C 112 DV và vitamin K 38 DV có hàm_lượng vitamin E vừa_phải 10 DV không có nguyên_tố vi_lượng nào khác có hàm_lượng đáng_kể Quả kiwi vàng có giá_trị dinh_dưỡng tương_tự nhưng hàm_lượng vitamin C cao hơn 194 DV bảng Quả kiwi đặc_biệt rất giàu vitamin C 1 5 lần mức DRI ở Hoa_Kỳ trên 100 gram Hàm_lượng ka li theo trọng_lượng ít hơn một lượng nhỏ so với của chuối Nó cũng có vitamin E và một lượng nhỏ vitamin A Vỏ quả là một nguồn tốt chất chống oxy_hoá flavonoid dù nó cũng có_thể chứa thuốc_sâu và làm rát miệng và cổ ở một_số người Dầu hạt quả kiwi chứa trung_bình 62 acid α linolenic một loại axít béo omega 3 Cùi quả kiwi chứa carotenoid chẳng_hạn như provitamin A beta carotene lutein và zeaxanthin Dị_ứng Chất actinidain được tìm thấy trong quả kiwi có_thể là chất gây dị_ứng cho một_số người bao_gồm trẻ_em Các triệu_chứng phổ_biến nhất là ngứa ngái khó_chịu và đau miệng với thở khò_khè là triệu_chứng nghiêm_trọng phổ_biến nhất phản_vệ có_thể xảy ra Liên_kết ngoài BULLET Kiwifruit tại Center for New_Crops_Plant_Products thuộc Đại_học Purdue
Kiwi ( quả )