Khủng_hoảng thế_kỷ thứ Ba Cuộc khủng_hoảng thế_kỷ thứ ba còn gọi là loạn sứ_quân hoặc khủng_hoảng hoàng_đế 235 284 CN là giai_đoạn mà đế_quốc La_Mã gần như sụp_đổ dưới áp_lực từ các cuộc xâm_lược nội_chiến bệnh_dịch và suy_thoái kinh_tế Hoàng_đế Alexander_Severus bị ám_sát năm 235 khởi_đầu giai_đoạn 50 năm loạn_lạc khi mà các tướng_lĩnh La_Mã bắt_đầu tự_xưng đế Trong giai_đoạn từ 258 260 đế_quốc bị chia thành ba nhà_nước độc_lập Đế_quốc Gallia bao_gồm Gaul_Britannia và Hispania một thời_gian ngắn đế_quốc Palmyrene bao_gồm các tỉnh miền đông Syria Palaestina_Aegyptus và năm giữa chúng là nhà_nước La_Mã chính_thống Aurelianus 270 275 thống_nhất đế_quốc nhưng cuộc khủng_hoảng chỉ chính_thức kết_thúc sau khi Diocletianus lên_ngôi và tiến_hành cải_cách vào năm 284 Cuộc khủng_hoảng đã dẫn đến những thay_đổi sâu_sắc trong tổ_chức của đế_quốc xã_hội đời_sống kinh_tế và tôn_giáo Hầu_hết các nhà_sử_học coi đây là giai_đoạn chuyển_tiếp giữa thời cổ_đại và thời hậu cổ_đại ở phương Tây_Lịch sử Năm 235 sau khi hoàng_đế Alexander_Severus bị chính quân_đội của mình ám_sát nhiều quân_đoàn La_Mã bị đánh_bại trong một chiến_dịch chống lại các bộ_tộc người Đức vốn hay cướp phá qua biên_giới trong khi hoàng_đế lại tập_trung chủ_yếu vào các mối nguy_hiểm đến từ đế_chế Sassanid của người Ba Tư_Trong khi đang đích_thân chỉ_huy quân_đội của mình Alexander_Severus đã viện tới biện_pháp ngoại_giao và nộp cống trong một nỗ_lực để làm yên_lòng các thủ_lĩnh người Đức một_cách nhanh_chóng Theo Herodian cái giá_mà ông ta phải trả đó là sự tôn_trọng của quân_đội những người cảm_thấy rằng họ cần phải được trừng_phạt các bộ_tộc người Đức vì đã xâm_nhập vào lãnh_thổ của Roma_Trong những năm tiếp_theo sau khi vị hoàng_đế này qua_đời các tướng_lĩnh của quân_đội La_Mã đã chiến_đấu với nhau để tranh_đoạt kiểm_soát của đế_quốc và bị bỏ quên nhiệm_vụ của chính họ là phải ngăn_chặn các cuộc xâm_lược đến từ bên ngoài Nhiều tỉnh đã trở_thành nạn_nhân của các cuộc tấn_công thường_xuyên đến từ các bộ_lạc ngoại_quốc chẳng_hạn như người Carpi_Goth_Vandal và Alamanni dọc theo sông Rhine và sông Danube ở phía tây của đế_quốc cũng như các cuộc tấn_công từ nhà Sassanid ở phía đông của đế_quốc Ngoài_ra trong năm 251 đại_dịch Cyprian có_thể là bệnh đậu_mùa đã bùng_phát và nó đã gây ra tỷ_lệ tử_vong lớn mà có_thể đã ảnh_hưởng nghiêm_trọng đến khả_năng phòng_vệ của đế_quốc Và vào năm 258 đế_quốc La_Mã đã bị tan_vỡ thành ba quốc_gia đối_địch với nhay Các tỉnh La_Mã như Gaul_Britannia và Hispania đã tách ra và hình_thành nên đế_chế Gallia và hai năm sau đó vào năm 260 các tỉnh miền đông Syria Palestine và Aegyptus trở_thành Đế_chế Palmyrene độc_lập để lại phần còn lại với đất Ý là trung_tâm của đế_quốc La_Mã chính_thống ở giữa Một cuộc xâm_lược lớn của người Goth đã bị đánh_bại trong trận Naissus trong năm 269 Chiến_thắng này có ý_nghĩa như bước_ngoặt của cuộc khủng_hoảng khi một loạt các vị hoàng_đế nhà_binh cứng_rắn và đầy nhiệt_huyết lên nắm quyền Những chiến_thắng của hoàng_đế Claudius_II_Gothicus trong hai năm tiếp_theo đã đẩy lui quân Alamanni và khôi_phục lại Hispania từ tay của đế_chế Gallia_Khi Claudius qua_đời trong năm 270 vì bệnh_dịch Aurelianus viên tướng chỉ_huy kỵ_binh tại Naissus đã lên kế_vị ông làm hoàng_đế và tiếp_tục khôi_phục lại đế_quốc Aurelianus 270 275 đã trị_vì xuyên suốt giai_đoạn tồi_tệ nhất của cuộc khủng_hoảng ông đã đánh_bại người Vandal người Visigoth đế_chế Palmyrene người Ba Tư và sau đó phần còn lại của đế_chế Gallia_Vào cuối năm 274 đế_quốc La_Mã đã được thống_nhất lại thành một thực_thể duy_nhất và những đội quân biên_phòng đã quay trở_lại tại vị_trí cũ của mình Xem thêm BULLET Bagaudae_Tham khảo BULLET Hekster_O_Rome and its Empire_AD 193 284 Edinburgh 2008 ISBN 978 0 7486 2303 7 BULLET Klaus_Peter_Johne ed Die_Zeit der Soldatenkaiser_Akademie_Verlag_Berlin 2008 BULLET Alaric_Watson_Aurelian and the Third_Century_Taylor_Francis 2004 ISBN 0 415 30187 4 BULLET John_F_White_Restorer of the World_The_Roman_Emperor Aurelian_Spellmount 2004 ISBN 1 86227 250 6 BULLET H St_L_B_Moss The_Birth of the Middle_Ages_Clarendon_Press 1935 reprint Oxford_University_Press_January 2000 ISBN 0 19 500260 1 BULLET Ferdinand_Lot_End of the Ancient_World and the Beginnings of the Middle_Ages_Harper_Torchbooks Printing_New_York 1961 First_English printing by Alfred_A_Knopf_Inc 1931 Đọc thêm BULLET Crisis of The_Third_Century_Hugh Kramer_BULLET_Map_University of Calgary_BULLET_The_Crisis of The_Third_Century_OSU
Khủng_hoảng thế_kỷ thứ Ba