Hãn quốc Chuẩn_Cát_Nhĩ_Chuẩn Cát_Nhĩ_Hãn quốc chữ Hán_準噶爾汗國 hay Hãn quốc Zunghar là một đế_quốc du_mục trên thảo_nguyên châu_Á Hãn quốc nằm trên khu_vực được gọi là Dzungaria và trải dài từ cực tây của Vạn_Lý_Trường_Thành đền miền đông Kazakhstan hiện_nay và từ miền bắc Kyrgyzstan hiện_nay đến miền nam Siberia phần_lớn lãnh_thổ của Hãn quốc nay thuộc địa giới Tân_Cương_Năm 1678 Cát_Nhĩ_Đan nhận tước_hiệu Boshogtu_Khan từ Đạt_Lai_Lạt_Ma Điều này đã khẳng_định người Zunghar là bộ_tộc lãnh_đạo mới của người Oirat_Vệ_Lạp_Đặc Mông_Cổ Tây_Tuy nhiên những người lãnh_đạo Zunghar mang tước_hiệu Khong_Tayiji bắt_nguồn từ tước_hiệu Hoàng_thái_tử trong khi đất_nước của họ thường được gọi là Hãn quốc Zunghar Sau cái chết của Galdan_Boshogtu_Khan và Tsewang_Rabtan_Hãn quốc suy_sụp và bị nhà Thanh sáp_nhập vào năm 1756 59 Từ nguyên Từ Dzungar pha_trộn giữa jegün nghĩa_là trái hay đông và γar nghĩa_là quyền hành hay che_chở Trong tiếng Mông_Cổ trái_nghĩa là đông và phải nghĩa_là tây tương_ứng với nhìn về phía nam Vùng Dzungaria có nguồn_gốc tên gọi từ liên_minh này Mặc_dù người Zunghar ở phía tây của người Mông_Cổ Đông_Khalkha nguồn_gốc tên gọi của họ được cho là do trên thực_tế họ đại_diện cho phần tả của người Oirat_Lịch sử Nét chính Hãn quốc Zunghar được chú_ý đến nhiều vì đây là đế_quốc du_mục thảo_nguyên cuối_cùng và ảnh_hưởng của nó tới tiến_trình bành_trướng về phía tây của nhà Thanh_Khoảng 1620 người Oirat tiến đến thống_nhất tại Dzungaria Vào khoảng năm 1680 họ chinh_phục lòng_chảo Tarim ở phía nam Năm 1688 Galdan đánh_bại người Khalkha_Khách_Nhĩ_Khách hay Mông_Cổ Đông nhiều người trong số đó chạy về phía đông nam đến Nội_Mông và trở_thành thần_dân của người Mãn_Năm 1696 người Mãn đánh_bại Galdan gần Ulan_Bator đuổi ông về phía tây và giành lấy quyền kiểm_soát đối_với Ngoại_Mông_Năm 1717 Tsewang_Rabtan cử một đội quân đến Tây_Tạng người Mãn đẩy lui người Zunghar và thiết_lập quyền bảo_hộ tại Tây_Tạng_Năm 1750 57 người Mãn tận_dụng thời_cơ Zunghar đang có nội_chiến để chinh_phục Dzungaria và tiêu_diệt một phần_lớn dân_cư Người Mãn tiến về phía nam và sáp_nhập lòng_chảo Tarim vào năm 1759 như_vậy người Mãn cuối_cùng đã hoàn_toàn kiểm_soát được vùng biên_giới phía tây của Trung_Quốc hiện_nay Nguồn_gốc Những người lãnh_đạo của người Zunghar thuộc dòng_dõi Choros và tự coi mình là hậu_duệ của các taishi Oirat là Toghoon mất 1438 và Esen_Tayisi cai_trị 1438 54 Vào lúc bắt_đầu thế_kỷ 17 một lãnh_đạo trẻ tuổi tên là Khara_Khula đã nổi lên để thống_nhất người Oirat tiến đánh Sholui_Ubashi_Khong_Tayiji Altan_Khan đầu_tiên của người Khalkha đây là người đã xua_đuổi người Oirat khỏi quê_hương của họ ở vùng Kobdo tại tây bắc Mông_Cổ ngày_nay Vào đầu thời_kỳ cai_trị của mình Khara_Kula đã thống_nhất các thị_tộc Choros_Dorbod và Khoid tạo thành một dân_tộc Zunghar_Trong các cuộc chiến_tranh chống người Khalkha vào thập_niên 1620 ông đã giành được chiến_thắng quyết_định Quê_hương của người Oirat nằm dưới sự thống_trị của Jasaghtu_Khan của người Khalkha Vào năm 1623 liên_minh Oirat đã giết chết Ubashi_Khong_Tayiji và bảo_vệ được nền độc_lập của mình Vào lúc đó chỉ có Torobaikhu một lãnh_đạo của thị_tộc Khoshud là có_thể tuyên_bố mình là Hãn trong khi Baatur_Dalai_Taishi của thị_tộc Dorbod được coi là tù_trưởng Oirat mạnh nhất Con trai của Khara_Khula là Baatur_Khung_Taiji mất 1653 đã tham_gia cuộc viễn_chinh Tây_Tạng do Gushi_Khan_Torobaikhu lãnh_đạo vào năm 1636 42 Sau khi Baatur trở về Dzungaria với tước_hiệu Erdeni do Đạt lại Lạt_ma ban cho và nhiều chiến_lợi_phẩm ông đã tiến_hành ba cuộc viễn_chinh chống lại người Kazakh_Cáp_Tát_Khắc Với các cuộc nhập_cư của người Torghud người Khoshud và người Dorbod từ năm 1630 đến 1677 sức_mạnh của người Zunghar được tăng_cường tại Zungaria_Năm 1653 Sengge kế_vị cha là Baatur_Khung_Taiji để trở_thành lãnh_đạo Zungharia tuy_nhiên một tranh_chấp nội_bộ giữa ông và người anh_em trai khác mẹ là Chechen_Tayiji đã nổ ra và thu_hút sự tham_gia của người Khoshuud_Từ năm 1657 trở đi con trai của Senge là Amin_Dara và Galdan phải đối_mặt với những chống_đối từ những anh_em trai cùng cha khác mẹ Được Ochirtu_Khan của người Khoshuud giúp_sức xung_đột chấm_dứt với thắng_lợi của Sengge vào năm 1661 Vào năm 1667 ông bắt được Erinchin_Lobsang_Tayiji vị Altan_Khan thứ_ba và cũng là cuối_cùng Tuy_nhiên chính ông lại bị các người anh_em khác mẹ là Chechen_Tayiji và Zotov giết_hại trong một cuộc chính_biến vào năm 1670 Người em_trai của Sengge là Galdan ngay_lập_tức từ Tây_Tạng hồi quốc để trả_thù Chechen Là một sư tăng Phật_giáo Galdan đã đến Tây_Tạng vào năm 13 tuổi và được tu học dưới sự chỉ dậy của Ban thiền Lạt_ma thứ 4 và Đạt lại Lạt_ma thứ 5 Liên_minh với Ochirtu_Sechen của thị_tộc Khoshuud_Galdan đánh_bại Chechen và đẩy Zotov ra khỏi Zungharia_Tuy nhiên hai con trai của Sengge là Sonom_Rabdan and Tsewang_Rabtan đã nổi_loạn chống lại ông song cuối_cùng cả hai đều bị tiêu_diệt Năm 1671 Đạt lại Lạt_ma ban tước_hiệu Hãn cho Galdan_Mặc dù Galdan đã cưới Anu_Dara cháu gái của Ochirtu song ông ta lại bị cuốn vào xung_đột với người ông của vợ mình Lo_ngại trước ảnh_hưởng của Galdan_Ochirtu đã nhận được trợ_giúp từ người chú của Galdan và cũng là kình_địch Choqur_Ubashi ông là người đã từ_chối công_nhận tước_hiệu hãn của Galdan_Chiến thắng trước Ochirtu đã khiến Galdan đạt được quyền bá_chủ đối_với người Oirat Vào năm sau Đạt lại Lạt_ma đã trao tước_hiệu cao nhất Boshoghtu hay Boshughtu cho ông Galdan thống_nhất toàn_bộ các thị_tộc Oirat tại Zungaria và miền tây Mông_Cổ Chinh_phục lòng_chảo Tarim và chiến_tranh với người Trung_Á_Naqshbandi_Sufi Imam đã thay_thế Sát_Hợp Đài Hãn vào đầu thế_kỷ 17 Họ đã đánh_bại Afaq_Khoja và người này đã yêu_cầu Đạt lại Lạt_ma giúp_đỡ quân_sự vào năm 1677 Với danh_nghĩa thực_hiện yêu_cầu này Galdan đã lật_đổ Naqshbandu và đưa Afaq_Khoja trở_thành người lãnh_đạo của ông tại đây Galdan đã ra_lệnh rắng người Turkestan có_thể được xét sử bằng luật của riêng họ ngoại_trừ các trường_hợp gây ảnh_hưởng đến Đế_quốc Zunghar_Người_Zunghar giữ quyền kiểm_soát lòng_chảo Tarim cho tới năm 1757 Vào năm 1680 người Khirgiz_Đen đã đột_kích Moghulistan và chiếm Yarkent_Các cư_dân Yarkent yêu_cầu Galdan giúp_đỡ Hãn quốc Zunghar sau đó đã chinh_phục Kashgar và Yarkend và Galdan được các cư_dân lựa_chọn làm người lãnh_đạo của họ Năm sau ông xâm_chiếm lên phía bắc của dãy núi Tengeri tại Kazakhstan hiện_nay song thất_bại trong việc chiếm thành_phố Sairam_Cuối cùng ông đã có_thể chinh_phục được Turfan và Hami vào năm sau Năm 1683 quân của Galdan dưới quyền Tsewen_Rabtan đã đến Tashkent và Syr_Darya và đè_bẹp hai đội quân của người Kazakh Sau đó Galdan đã khuất_phục người Khirgiz_Đen và tàn_phá thung_lũng Fergana_Từ năm 1685 quân của Galdan đã tấn_công mạnh người Kazakh_Trong lúc tướng Rabtan chiếm thành Taraz đội quân_chính của ông đã buộc người Kazakh phải di_cư về phía tây Năm 1698 người kế_vị của Galdan là Tsewen_Rabtan đã vươn đến hồ Tengiz và Turkestan người Zunghar kiểm_soát Zhei_Su_Tashkent cho đến năm 1745 Kình_địch với người Khalkha_Ban đầu người Oirat và người Khalkha nằm trong một liên_minh ràng_buộc bởi các điều_khoản của bộ_luật Mông_Cổ Oirat_Để thắt chặt liên_minh này Galdan đã cố_gắng liên_minh với Zasaghtu_Khan_Shira người đã bị mất một phần các thần_dân vào tay Tushiyetu_Khan_Chakhundorji và chuyển cung_điện của ông đến gần dãy núi Altai_Tushiyetu_Khan đã tấn_công cánh hữu của người Khalkha và giết chết Shira vào năm 1687 Galdan đã phái quân dưới quyền chỉ_huy của em_trai Dorji jav tấn_công Tushiyetu_Khan vào năm sau nhưng họ cuối_cùng đã bị thất_bại và Dorji jav đã bị giết chết trong trận đánh kế_tiếp Chakhundorji đã giết chết Degdeehei_Mergen_Ahai của Zasaghtu_Khan khi người này trên đường đến chỗ Galdan_Triều đình nhà Thanh đã can_thiệp và đình lại việc các quý_tộc Mông_Cổ tập_hợp lại trong một hội_nghị Để báo_thù cho cái chết của em_trai và mở_rộng ảnh_hưởng của mình với các khu_vực khác của người Mông_Cổ Galdan đã có sự chuẩn_bị chiến_lược cho một cuộc_chiến với người Khalkha_Galdan thiết_lập quan_hệ hữu_hảo với người Nga thế_lực đang có chiến_tranh với Tushiyetu_Khan tại các lãnh_thổ gần hồ Baikal ở miền bắc Khalkha_Có lợi_ích chung trong việc đánh_bại người Khalkha cả Galdan và người Nga đẫ đồng_thời tấn_công Khalkha và chinh_phục hầu_hết lãnh_thổ Khalkha Được vũ_trang với các loại súng cầm tay mua từ người Nga Galdan đã tấn_công vùng_đất của Zasaghtu_Khan cuối_cùng và tiến đến lãnh_địa của Chakhundorji_Người_Cossack_Nga trong lúc đó đã tấn_công và đánh_bại 10 000 quân Khalkha gần hồ Baikal Sau hai trận đánh đẫm máu với người Zunghar gần Tu_viện Erdene_Zuu và Tomor_Chakhundorji cùng con trai ông ta là Galdandorji đã chạy trốn đến sông Ongi_Người_Zunghar chiếm được quê_hương của người Khalkha và buộc Jibzundamba_Zanabazar phải bỏ trốn Nhà Thanh đã cho củng_cố các tiền_đồn quân_sự phía bắc và khuyến_khích người Khalkha chống lại Galdan Sau khi củng_cố quân_lực Tushiyetu_Khan_Chakhundorji đã tấn_công ngược người Zunghar và đánh nhau với đội quân này gần hồ Olgoi vào ngày 3 tháng 8 năm 1688 Người Oirat chiến_thắng sau một trận chiến kéo_dài ba ngày Cuộc chinh_phục lãnh_thổ người Mông_Cổ Khalkha của Galdan đã khiến cho Zanabazar và Chakhundorji thần_phục triều_đình nhà Thanh vào tháng chín Chiến_tranh Oirat_Mãn_Châu lần thứ nhất Với chiến_thắng năm 1688 Galdan đã đẩy người Khalkha vào vòng_tay của nhà Thanh và khiến ông trở_thành một mối đe_doạ quân_sự đối_với người Mãn Không may cho Galdan_Hoàng đế Khang_Hy là một người mạnh_mẽ và thiện_chiến Năm 1690 quân Mãn và quân Zunghar đã chiến_đấu trong một trận đánh bế_tắc và Galdan rút_lui về phương bắc Trận chiến diễn ra tại Ulan_Butong cách 350 km về chính bắc của Bắc_Kinh gần nguồn phía tây của Liêu_Hà tại cực nam của Đại_Hưng_An_Lĩnh Vấn_đề trong tất_cả các cuộc_chiến du_mục này là ở chỗ người Mãn đã không_thể duy_trì một đội quân trên thảo_nguyên Nếu người Mãn cử một đội quân đến thì những người du_mục sẽ tạm_thời rút chạy và họ trở_lại khi quân Mãn cạn nguồn lương_thảo Năm 1696 Galdan ở thượng_lưu sông Kerulen tại phía đông Ulan_Bator cách khoảng 700 km ở phía tây bắc của Bắc_Kinh Kế_hoạch của Khnag_Hy là đích_thân dẫn một đội quân tiến về phía tây bắc đến chỗ Galdan trong khi cử một đội quân thứ hai tiến về phía bắc từ vùng Ordos để chặn đường thoát của Galdan_Khang_Hy đến Kerulen thấy Galdan đã đi và cho quân quay trở_lại do thiếu nguồn tiếp_tế Tròng cùng ngày mà Khang_Hy trở về 12 6 Galdan đã phạm phải sai_lầm khi lọt vào vòng đội quân Thanh ở phía tây từ Ordos lên và bị đánh_bại ở Zuunmod gần thượng_du sông Tuul phía đông của Ulan_Bator_Vợ của Galdan_Hoàng hậu Anu bị giết chết và quân Mãn đã thu_giữ được 20 000 gia_súc và 40 000 cừu Galdan chạy trốn cùng với 40 hay 50 lính Ông tập_hợp một_vài ngàn người đi theo song những người bị bỏ lại do thiếu lương_thực Ngày 4 tháng 4 năm 1697 ông qua_đời đột_ngột tại khu_vực dãy núi Altai gần tỉnh Khovd hiện_nay khi đang ở cùng 300 người trong một hoàn_cảnh bí_ẩn Kế_vị ông là Tsewang_Rabtan một người đã nổi_dậy chống ông Can_thiệp tại Tây_Tạng_Người_Zunghar dưới sự lãnh_đạo của anh_em của Tsewang_Rabtan là Tsering_Dondup đã xâm_lược Tây_Tạng lúc bấy_giờ đang do bộ_lạc Khoshut thống_trị Vị_Đạt lại Lạt_ma thứ năm đã khuyến_khích các lạt_ma người Mông_Cổ ngăn_cản bất_cứ lời dạy nào không phải của phái dGe lugs pa trong cộng_đồng người Mông_Cổ Người Zunghar sớm sau đó bắt_đầu cướp phá Lhasa làm mất đi thiện_cảm ban_đầu của người Tạng đối_với họ Hoàng_đế Khang_Hy đã trả_đũa vào năm 1718 song cuộc viễn_chinh của ông bị người Zunghar đánh_bại không xa Lhasa_Nhiều_Nyingmapa và Bonpo đã bị hành_quyết và người Tạng đến chỗ chính_quyền Zunghar bị bắt phải đặt lưỡi ra ngoài để cho người Zunghar có_thể phát_giác nếu một ai đó niệm thần_chú Thói_quen dính lưỡi ra ngoài để tỏ lòng tôn_trọng khi chào_hỏi ai đó vẫn là một nét trong văn_hoá Tạng cho đến thời_gian gần đây Hoàng_đế Khang_Hy gửi đến một đội viễn_chinh thứ hai và lớn hơn quân của Tsewang_Rabtan đã bị đuổi khỏi Tây_Tạng vào năm 1720 và đội quân viễn_chinh được hoan_nghênh như những người giải_phóng Họ đưa Kälzang_Gyatso cùng họ từ Kumbum đến Lhasa và ông được lập làm Đạt lại Lạt_ma thứ_bảy vào năm 1721 Sụp_đổ Khi Galdan_Tseren qua_đời năm 1745 người Zunghar vẫn hùng_mạnh Hãn quốc tuy_vậy đã đột_ngột sụp_đổ nguyên_nhân bắt_nguồn từ các con trai của Galdan_Tseren_Năm 1749 con trai của Galden_Tseren là Lamdarjaa đã chiếm lấy ngôi_vị từ người em_trai Tuy_nhiên ông sau đó lại bị người anh_em họ là Dawaachi và quý_tộc bộ_lạc Khoid là Amursanaa lật_đổ Hai người này về sau lại đánh lẫn nhau để tranh quyền kế_vị Năm 1753 ba người bà_con của người cai_trị bộ_lạc Dorbod đã đầu_hàng nhà Thanh_Amursanaa theo sau họ Vào mùa xuân năm 1755 nhà Thanh tấn_công Ghulja và bắt_giữ Hãn_Zunghar_Amursana yêu_cầu được tuyên_bố mình là Hãn_Zunghar song Hoàng_đế Càn_Long chỉ cho ông làm Hãn của người Khoid một trong bốn vị hãn của người Oirat Vào mùa hè Amursana cùng với Chingünjav lãnh_đạo một cuộc nổi_dậy chống lại triều_đình Trong hai năm tiếp_theo quân Mãn và quân Mông_Cổ của nhà Thanh đã phá_huỷ các tàn_dư của Hãn quốc Zunghar_Vị lãnh_đạo cuối_cùng Amursanaa đã nổi_dậy chống lại nhà Thanh và chạy trốn về phía bắc để tìm nơi nương_náu chỗ người Nga Amursana sau đó chết vì bệnh đậu_mùa Vào mùa xuân năm 1762 thi_thể đông cứng của ông được đưa tới Kyakhta để người Mãn xem Người Nga sau đó chôn_cất thi_thể từ_chối yêu_cầu của người Mãn muốn hành_hạ thi_thể Để kỉ_niệm chiến_thắng Càn_Long cho lập Tổ_hợp chùa Phổ_Ninh tại Thừa_Đức vào năm 1755 Hoàng_đế Càn_Long đã cho di_chuyển những người Zunghar còn lại vào vùng nội_địa và lệnh cho các tướng giết chết tất_cả nam_giới tại Barkol hay Túc_Châu còn phụ_nữ và trẻ_em được phân cho các binh_lính nhà Thanh_Học giả thời nhà Thanh_Nguỵ_Nguyên ước_tính rằng tổng dân_số Hãn quốc Zunghar trước khi sụp_đổ là 600 000 người hay 200 000 hộ Theo một trích_dẫn Nguỵ_Nguyên viết rằng 40 số hộ Zunghar bị chết do bệnh đậu_mùa 20 chạy trốn đến Nga hay các bộ_lạc người Kazakh và 30 bị quân_lính giết chết sau_này không còn một yurt lều du_mục nào trong một khu_vực rộng hàng nghìn lý ngoại_trừ của những kẻ đầu_hàng Dựa trên số_liệu này Chu_Văn_Trường viết rằng 80 trong tổng_số 600 000 hoặc hơn người Zunghar bị tiêu_diệt do sự kết_hợp của bệnh_tật và chiến_tranh Michael_Clarke mô_tả điều này sự tiêu_diệt hoàn_toàn không_chỉ với nhà_nước Zunghar mà_còn với người Zunghar với vị_thế là một dân_tộc Sử_gia Peter_Perdue quy việc sát_hại người Zunghar là một chính_sách huỷ_diệt rõ_ràng do Càn_Long đưa ra song ông cũng nhận thấy một chính_sách khoan_dung hơn sau giữa năm 1757 Mark_Levene một sử_gia gần đây quan_tâm nghiên_cứu về vấn_đề diệt_chủng phát_biểu rằng việc tiêu_diệt người Zunghar là Người ta có_thể cho đây là tội diệt_chủng đặc_biệt ở thế_kỷ 18 Người Mãn đã cho người_dân từ những nơi khác trong đế_quốc nhập_cư đến vùng_đất hoang_vắng nhưng một thế_kỷ sau cuộc nổi_loạn Hồi_giáo lại tàn_phá vùng_đất này Lãnh_đạo Hãn quốc Zunghar_BULLET_Khara_Khula tước_hiệu Khong_Tayiji_BULLET_Erdeni Batur tước_hiệu Khong_Tayiji_BULLET_Sengge tước_hiệu Khong_Tayiji_BULLET_Galdan tước_hiệu Khong_Tayiji_Boshogtu_Khan BULLET Tsewang_Rabtan tước_hiệu Khong_Tayiji_BULLET_Galdan Tseren tước_hiệu Khan_BULLET_Tsewang_Dorji Namjal tước_hiệu Khong_Tayiji_BULLET_Lama Darjaa tước_hiệu Khong_Tayiji_BULLET_Dawaachi tước_hiệu Khong_Tayiji_BULLET_Amarsan a Tham_khảo BULLET Perdue_Peter_C_China Marches_West_The_Qing Conquest of Central_Eurasia_Cambridge_MA Belknap_Press of Harvard_University_Press 2005 BULLET Хойт_С_К http www lib kalmsu ru text TRUD Hoit _ SK p001 pdf Последние данные по локализации и численности ойрат Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко монгольских народов Вып 2 Элиста_Изд во КГУ 2008 стр 136 157
Hãn quốc Chuẩn_Cát_Nhĩ