Người Ba Tư_Người_Ba_Tư là một dân_tộc thuộc nhóm người Iran những người nói tiếng Ba Tư hiện_đại và có liên_quan chặt_chẽ về ngôn_ngữ lẫn sắc_tộc với người Iran địa_phương Nguồn_gốc của họ bắt_nguồn từ các dân_tộc Iran cổ_đại bản_thân họ là một phần của nhánh Ấn_Iran thuộc nhóm dân_tộc Ấn_Âu lớn hơn Thuật_ngữ người Ba Tư persian trong hệ_thống ngôn_ngữ châu_Âu bắt_nguồn từ Persis một vùng_đất nằm ở phía bắc vịnh Ba Tư là nơi mà Cyrus_Đại đế đã thành_lập nên Đế_quốc Achaemenes thống_nhất tất_cả các vương_quốc Iran khác chẳng_hạn như Đế_quốc Media và mở_rộng ảnh_hưởng văn_hoá và xã_hội Ba Tư bằng cách sáp_nhập Đế_quốc Babylon và Đế_quốc Lydia_Mặc dù không phải là đế_chế đầu tiện tại Iran nhưng nhà Achaemenes là đế_chế Ba Tư đầu_tiên được các sử_gia phương Tây lẫn Ba Tư công_nhận vì ảnh_hưởng văn_hoá quân_sự và xã_hội của nó vượt xa các nền văn_minh cùng thời như Athena_Ai_Cập_Libya Lịch_sử Theo một_số quyển sử do người Âu viết những người Ba Tư đã bắt_đầu thành_lập một đế_quốc riêng của mình từ hai Vương_quốc Đông_Ba_Tư_Parsua và Tây_Ba_Tư_Anshan do nhà Achaemenes 690 328 trước Công_nguyên trị_vì Nhà Achaemenes thuộc sắc_tộc Ba Tư của người Aryan xuất_phát từ khu_vực tỉnh Pars của Iran ngày_nay Trong nghiên_cứu lịch_sử Đế_quốc Ba Tư cổ_đại người ta thường bị lệ_thuộc nhiều vào các nhà_sử_học Hy_Lạp cổ_đại điển_hình như các tác_phẩm kinh_điển của Herodotos và Xenophon_Số là người Ba Tư xưa chỉ thể_hiện lòng sùng_kính các vị vua của họ qua việc cúng_tế tông_miếu chứ không viết sách_vở gì cả Tuy_nhiên một_số người có tư_tưởng Đại dân_tộc Iran liệt một_số triều_đại người ngoại_quốc vào lịch_sử Iran Theo cách nhìn này đế_quốc Ba Tư được khởi_đầu với những người Media sau khi họ cùng với người Babylonia tiêu_diệt đế_quốc Assyria và khởi lập đế_quốc Media_Vua xứ Anshan là Cyrus II khoảng năm 575 529 trước Công_Nguyên tức Cyrus_Đại_Đế lên nối_ngôi vào năm 559 trước Công_Nguyên và đánh_bại vua Media là Astyages tại Ecbatana thống_nhất hai dân_tộc Ba Tư và Media thành một Đế_quốc Achaemenes vào năm 550 trước Công_Nguyên Với chiến_thắng hiển_hách này người Ba Tư trở_thành bá_chủ của châu_Á vì họ là nỗi sở hãi của các lân_bang hùng_mạnh Dường_như Cyrus_Đại_Đế đã chinh_phạt một Vương_quốc lân_cận và giết cả vua nước ấy Ông cũng thực_hiện chiến_thuật xuất_sắc và giành chiến_thắng vang_dội chinh_phạt được Đế_quốc Lydia vào nam 547 trước Công_Nguyên Sau đó ông tiêu_diệt được Đế_quốc Tân_Babylonia rôi đưa người Do Thái trở về Jerusalem_Ông lập nên một Đế_quốc Thế_giới đầu_tiên và để lại tiếng_vang cho đến ngày_nay Đế_quốc Ba Tư trở_thành đế_quốc huy_hoàng nhất trong mọi quốc_gia châu_Á đương_thời do_đó nhân_dân tôn_vinh Cyrus_Đại_Đế là vị Quốc tổ của họ Đế_quốc Achaemenes_Nhà_Achaemenes nước Ba Tư thuộc tộc_người Aryan_Vị vua đầu_tiên được biết đến của triều_đại này có tên là Hakhamanish khởi_đầu huyền_thoại Tên ông bị các sử_gia Cổ_Hy_Lạp đọc trại và Hy_Lạp_hoá thành Achaemenes vì_thế triều_đại này có tên nhà Achaemenes trong tiếng Anh Bi văn của Hoàng_đế Darius_Đại_Đế có ghi_nhận về gia_phả của Hoàng_gia Achaemenes và Tất_cả chúng_ta đều là hậu_duệ của vua Achaemenes_Hoàng_gia ta từ lâu đã danh_giá Hoàng_gia ta từ lâu đã xưng_đế xưng_vương Một huyền_thoại về người sáng_lập cho thấy vua Achaemenes được một con đại_bàng nuôi_nấng Nhưng Hoàng_đế Cyrus_Đại_Đế không ghi_nhận về ông trong phần gia_phả trên Trụ_Cyrus và ông có_thể là thần_thoại Song Hoàng_đế Xerxes_Đại_Đế sau_này có đề_cập đến ông Xứ của ông có tên là Parsumash nay ở miền tây_nam Iran tỉnh Pars_Ông không hùng_mạnh lắm nên phải chịu làm chư_hầu của xứ Elam gần bên Các vua Ba Tư buổi đầu có_lẽ là những vị tiểu vương cai_trị như những vị thủ_lĩnh bộ_lạc Vua_Achaemenes qua_đời năm 681 TCN Con là vua Cishpish_Hy_Lạp_hoá thành và thường được sách Anh Pháp viết là Teispes nối_ngôi Vào năm 655 TCN Teispes chiếm được nước lân_bang là Parsua Sau đó ông chia vương_quốc của mình ra làm hai xứ Parsua cho con trưởng là Ariaramnes xứ Parsumash cho con thứ là Cyrus I_Hai vua này lên_ngôi năm 652 TCN Cyrus I làm chư_hầu của anh Một tu_sĩ có tiên_đoán với vua Cyrus I về việc con_cháu ông sẽ lên làm vua của cả thế_giới và điều này sẽ trở_thành hiện_thực với Hoàng_đế Cyrus_Đại_Đế về sau Xứ_Parsumash cũng có tên gọi là xứ Anshan_Trong_Trụ_Cyrus của Hoàng_đế Cyrus_Đại_Đế các vua Teispes_Cyrus_I và Cambyses I đều được gọi là Đức Vua xứ Anshan_Tài liệu của Đế_quốc Tân_Assyria có ghi lại năm 647 TCN có sứ_giả của vua Anshan là Cyrus I vào chầu Vua_Ariaramnes truyền ngôi cho con là vua Arsames_Vua_Arsames là cha của quan Tổng_trấn Hystaspes và là ông nội của Hoàng_đế Darius I sau_này Có_lẽ cựu vương Arsames và quan Tổng_trấn Hystaspes còn sống khi Darius I lên_ngôi Hoàng_đế Ba Tư vào năm 521 TCN Vào năm 625 TCN một dân_tộc Aryan ở phía bắc Ba Tư là người Media thoát được ách đô_hộ của người Scythia giành lại toàn_bộ đất_nước Dưới triều vua Cyaxares_Đế quốc Media trở_nên hùng_cường Dần_dần các xứ Elam_Parsua và Anshan đều thành_thuộc quốc của Đế_quốc Media_Vua xứ Anshan là Cambyses I hẳn là có tài ngoại_giao và ông được vua nước Media là Astyages gả con gái là công_chúa Mandane cho Mandane sinh được một người con kỳ_tài là vua Cyrus_Đại đế trong tương_lai Do được báo_mộng là Hoàng_tử Cyrus sẽ cướp ngôi vua nước Media vua Astyages đã truyền lệnh cho giết ông nhưng một vị thống_soái là Harpagus đã cứu ông Đây là một huyền_thoại về vị vua sáng_lập Ba Tư được Herodotos ghi_nhận Thế nhưng theo nhà_sử_học Ctesias thì vua Cyrus II không phải là cháu ngoại của vua Astyages cũng không phải là một thành_viên của Hoàng_gia Achaemenes nhưng có xuất_thân bình_dân thuộc về bộ_lạc của người Mardioi_Theo đó khi mẹ ông là Argoste có mang bà mộng thấy con mình sẽ làm tai_to_mặt_lớn ở châu_Á Sinh ra Cyrus vào cung hầu_hạ vua Astyages_Ông dần_dần được nhà_vua sủng_ái nhưng sau_này ông khởi_nghĩa lật_đổ nhà_vua và lên_ngôi vua nước Ba Tư và Media_Ghi nhận của Ctesias khó có_thể tin được vì nhà_sử_học Herodotos và tư_liệu bằng chữ tượng_hình Ba Tư đều ghi_nhận ông thuộc dòng_dõi nhà Achaamenes_Vương triều đang trị_vì bộ_lạc của người Ba Tư ở Pasargadae_Hoàng đế Darius_Đại_Đế một vị vua có tài tổ_chức và quân_sự đã tiến_hành cải_tổ Đế_quốc và là vị vua châu_Á đầu_tiên tiến_hành chinh_phạt châu_Âu_Hoàng đế Xerxes_Đại_Đế kéo đại_quân đánh vào phương Tây giành nhiều chiến_thắng vang_dội nhưng sau đó bại_trận rút quân Kể từ sau khi Hoàng_đế Cyrus_Đại_Đế chinh_phạt Đế_quốc Babylon 538 TCN các vị vua nhà Achaemenes xưng hiệu Vua của các vị vua Đế_quốc Ba Tư kéo_dài từ năm 550 TCN cho đến khi quân Macedonia của vua Alexandros_Đại_Đế đánh_bại Hoàng_đế Darius_III rồi chinh_phạt luôn cả Đế_quốc vào năm 328 TCN Trong suốt thời_gian đó Đế_quốc Ba Tư là đế_quốc hùng_mạnh nhất và rộng_lớn nhất trong thế_giới cổ_đại Đế_quốc Achaemenes là Đế_quốc thế_giới đầu_tiên trong lịch_sử với 200 tồn_tại dưới thời trị_vì của các vị Hoàng_đế Là một dân_tộc sùng_đạo người Ba Tư thiết_kế và xây nên nhiều thành_phố nguy_nga tráng_lệ Trong lịch_sử Trung_Đông_Đế quốc của họ là Đế_quốc đầu_tiên thống_nhất cả khu_vực này thành một Nhà_nước có tổ_chức Dưới triều vua Xerxes_Đại_Đế có biết_bao_nhiêu dân_tộc sinh_sống trong Đế_quốc này Đế_quốc Parthia_Đế quốc này do vua Arsaces I sáng_lập gắn liền với nhà Arsaces có nguồn_gốc từ Parthia đại_khái ở tây bộ Khurasan thuộc miền đông bắc Iran Sau đó là một satrapy tỉnh trong cuộc nổi_loạn chống lại đế_chế Seleukos_Mithridates_I của Parthia rc 171 138 BC đã mở_rộng đế_chế bằng cách chiếm lấy Media và Lưỡng_Hà từ vương_quốc Seleukos_Ở thời đỉnh_cao Đế_chế Parthia trải dài từ phía bắc của sông Euphrates nay là phía đông Thổ_Nhĩ_Kỳ tới phía đông Iran Đế_quốc nằm trên tuyến đường tơ_lụa giữa Đế_chế La_Mã ở lưu_vực Địa_Trung_Hải và nhà Hán ở Trung_Quốc nhanh_chóng trở_thành một trung_tâm buôn_bán và thương_mại Là triều_đại lấn_chiếm đất và kế_tục nhà Seleukos cùng với một_số diadochi sứ_quân của Macedonia Hy_Lạp khác các vua Parthia khác với các diadochi trở_thành triều_đại bản_xứ của dân Iran mặc_dù họ yêu thích nền văn_minh Hy_Lạp đến mức tự nhận là philhellenes bạn của những người Hy_Lạp trên những đồng_tiền mà họ ban_hành Các nhà_vua triều_đại Arsacid đã sử_dụng danh_hiệu là Vua của các vua như một tuyên_bố là người thừa_kế thực_sự đế_chế Achaemenid họ chấp_nhận nhiều vị vua địa_phương như các chư_hầu lệ_thuộc sẽ phải trực do chính_quyền Trung_ương chỉ_định mặc_dù phần_lớn đều tự_trị hay là các phó vương Triều_đình đã chỉ_định một số_lượng nhỏ các phó vương chủ_yếu là bên ngoài Iran nhưng các satrapies này nhỏ hơn và ít mạnh_mẽ hơn so với những người cai_trị địa_phương dưới thời Achaemenid_Với việc mở_rộng quyền_lực của Arsacid chính_quyền trung_ương đã chuyển từ Nisa_Turkmenistan tới Ctesiphon dọc theo sông Tigris phía nam Baghdad_Iraq mặc_dù một_số nơi khác cũng từng là thủ_đô Những văn_liệu còn tồn_tại được của triều_đại này rất hiếm Nhiều điều chúng_ta biết được về họ ngày_nay chỉ hoàn_toàn dựa vào các tài_liệu của người Hy_Lạp La_Mã hoặc Trung_Quốc Những kẻ_thù đầu_tiên của đế_quốc Parthia là vương_quốc Seleukos ở phía tây và người Scythia ở phía đông Tuy_nhiên vì Parthia mở_rộng về phía tây họ bước vào cuộc xung_đột với Vương_quốc Armenia và cuối_cùng Cộng_hoà La_Mã_Rome và Parthia đã cạnh_tranh với nhau để thiết_lập các vị vua của Armenia là các chư_hầu của mình Người Parthia đã đánh_bại Marcus_Licinius_Crassus trong trận Carrhae năm 53 trước Công_nguyên và trong năm 40 39 trước Công_nguyên lực_lượng Parthia chiếm được toàn_bộ vùng Cận_Đông ngoại_trừ Týros từ những người La_Mã_Tuy nhiên Mark_Antony đã dẫn_đầu một cuộc phản_công chống lại Parthia và một_số hoàng_đế La_Mã đã xâm_chiếm Lưỡng_Hà trong cuộc chiến_tranh La_Mã_Parthia_Người La_Mã chiếm được thành_phố Seleucia và Ctesiphon nhiều lần trong những cuộc xung_đột Những cuộc nội_chiến giữa những người tranh_đoạt ngai_vàng của Parthia đã tỏ ra nguy_hiểm hơn các thế_lực ngoại_xâm và quyền_lực của Parthia biến mất khi Ardashir I vua chư_hầu của Estakhr ở Fars nổi_dậy chống lại triều_đại Arsaces và giết chết vị vua cuối_cùng của họ Artabanus_IV trong năm 224 CN Ardashir đã thành_lập Đế_chế Sassanid cai_trị Iran và phần_lớn vùng Cận_Đông cho đến khi những cuộc chinh_phục Hồi_giáo xảy ra vào thế_kỷ thứ 7 mặc_dù vậy triều_đại Arsaces vẫn tồn_tại thông_qua triều_đại Arsaces của Armenia Thành_tựu Phát_minh Người Ba Tư đã từng xây_dựng những chiếc tủ_lạnh lớn có hình_nón để chứa thức_ăn Họ gọi chúng là Yakhchāl tiếng Ba Tư_یخچال trong tiếng Ba Tư có nghĩa là hầm trữ lương_thực lạnh Ngoài việc chứa thức_ăn người Ba Tư cũng dùng chúng để chứa đá băng trong mùa hè nóng_nực Hầu_hết những chiếc hầm này đều có cửa_sổ thông gió và hoạt_động như một chiếc tủ_lạnh thực_sự Điều này có nghĩa rằng tủ_lạnh của người Ba Tư được thiết_kế để không_khí được đưa vào làm mát đi trong khi đó không_khí nóng sẽ được đưa ra ngoài Để làm ra những chiếc tủ_lạnh này người Ba Tư dùng hỗn_hợp làm từ cát đất_sét lòng_trắng trứng chanh lông dê Tủ_lạnh này còn có cả một hệ_thống rãnh thu nước để thu nước và giúp làm lạnh nước vào ban_đêm khi mà nhiệt_độ ở vùng sa_mạc giảm xuống rất nhiều so với nhiệt_độ ban_ngày Đá thức_ăn và tủ_lạnh chỉ được dùng để phục_vụ cho hoàng_gia chứ không dành cho dân_thường Liên_kết ngoài BULLET Ethnologue s entry for Western_Persian_BULLET_Persian People_Lifestyle_History and Religion_BULLET_Iranian_Persian Inventions and contribution to human civilization
Người Ba Tư