Lịch_sử nhân_khẩu Trung_Quốc Trung_Quốc hiện là quốc_gia có dân_số đông nhất trên thế_giới Từ thời Chu_Tuyên_Vương đã có_điều_tra nhân_khẩu tại Trung_Quốc có thống_kê nhân_khẩu chi_tiết vào đầu thời Chiến_Quốc song tài_liệu không được truyền lại đến ngày_nay Tuy_nhiên từ khi Ban Cố soạn Hán thư trở đi trong các chính_sử đại_đa_số đều có ghi_chép về nhân_khẩu trong thiên_địa lý Tư_liệu nhân_khẩu phần_lớn dựa vào chính_sử vốn ghi con_số nhân_khẩu nộp thuế song vì nhiều nguyên_nhân khác nhau nên có một lượng dân_cư không nhỏ phải lưu_tán họ không được tính đến trong chính_sử ngoài_ra còn có rất nhiều tăng_ni đạo_sĩ nô_tì quân_nhân cũng không được tính nên kết_quả thống_kê có phần sai_lệch Trong thời_gian chiến_tranh triều_đình và quan phủ không_thể kiểm_soát địa_phương nhân_dân chạy trốn hình_thành lưu_dân do_vậy trong trường_hợp này cần phải có sự ước_lượng để đưa ra một con_số gần với thực_tế Thời_kỳ Chiến_Quốc_Thời kỳ Chiến_Quốc 453 TCN 221 TCN là thời_kỳ nông_nghiệp Trung_Quốc phát_triển nhanh_chóng và đặt cơ_sở cho nền văn_minh nông canh sau_này Trong thời_gian này số dân của các nước chư_hầu tăng_trưởng mau_lẹ Ước_tính vào trung kỳ Chiến_Quốc tổng nhân_khẩu các nước chư_hầu đạt khoảng 35 40 triệu người Trong khi đó tổng nhân_khẩu toàn thế_giới ước_tính vào năm 1000 TCN đạt 50 triệu vào năm 500 TCN ước đạt 100 triệu vào năm 200 TCN ước đạt 190 5 triệu Đế_quốc Achaemenes ở Tây_Á đạt 18 35 triệu vào năm 500 TCN và 18 7 40 triệu vào năm 340 TCN Đế_quốc Khổng_Tước ở tiểu lục_địa Ấn_Độ đạt 26 5 triệu người vào năm 265 TCN Thời_Tần_Năm 26 dưới quyền trị_vì của Tần_Thuỷ_Hoàng tức 221 TCN nước Tần hoàn_thành việc tiêu_diệt sáu nước sau đó tiếp_tục mở_mang lãnh_thổ đến năm 37 thời Tần_Thuỷ_Hoàng tức 210 TCN tổng nhân_khẩu toàn_quốc là 30 triệu người trong khi nhân_khẩu thế_giới ước_tính khoảng 190 triệu Giáo_sư Cát_Kiếm_Hùng tại Đại_học Phúc_Đán trong cuốn Trung_Quốc nhân_khẩu phát_triển sử suy_tính rằng nhân_khẩu Đại_Tần vào năm 213 vào_khoảng trên_dưới 25 triệu Thời_Tây_Hán_Trong thời_kỳ ban_đầu của lịch_sử Trung_Quốc phát_triển nông_nghiệp tập_trung ở khu_vực trung hạ_du Hoàng_Hà do_vậy nhân_khẩu có tình_trạng bắc đông nam ít Lấy_Tần_Lĩnh và Hoài_Hà làm ranh_giới nhân_khẩu Hoa_Bắc vượt quá 85 nhân_khẩu Hoa_Nam không đến 15 Năm châu có nhân khẩu vượt quá 5 triệu là Dĩnh_Dự_Ký_Duyện Thanh đều nằm ở khu_vực trung hạ_du Hoàng_Hà tổng nhân_khẩu của 5 châu này chiếm 55 tổng nhân_khẩu toàn_quốc Mật_độ nhân_khẩu khu_vực xung_quanh thủ_đô Trường An đạt trên_dưới 1 000 người km² Bốn châu có nhân khẩu dưới 2 triệu là Giao Lương_Tịnh_Sóc_Phương U châu Ba châu Ích_Kinh_Dương có nhân khẩu phân_bố chủ_yếu tại bình_nguyên Thành_Đô bồn_địa Nam_Dương bình_nguyên Thái_Hồ và bình_nguyên Ninh_Thiệu_Khởi nghĩa nông_dân cuối thời Tần và chiến_tranh Hán_Sở khiến một lượng lớn dân_chúng tử_vong Tư_Mã Thiên cảm_thán trong Sử_ký Ban_đầu Trần_Thiệp khởi_đầu tai_hoạ họ Hạng tàn_ác diệt Tần dẹp loạn trừ bạo bình_định hải nội tốt lên_ngôi đế trở_thành Hán gia Trong vòng 5 năm_ba lần đổi hiệu_lệnh Từ khi con_người sinh ra đến nay chưa từng thụ_mệnh gấp như_vậy Năm 202 TCN Hán vương Lưu_Bang xưng_đế nhân_khẩu khi đó ước_tính vào_khoảng từ 15 đến 18 triệu người Sau khi triều Hán được thành_lập theo_đuổi Hoàng_Lão chính_trị để dân_chúng nghỉ_ngơi phục_hồi sau Văn_Cảnh chi trị đến năm Nguyên Quang thứ 6 129 TCN thời Hán_Vũ_Đế nhân_khẩu đạt đến 36 triệu người trong khoảng 60 năm này nhân_khẩu vùng trung hạ_du Hoàng_Hà tăng_trưởng rõ_rệt xuất_hiện cảnh_tượng phồn_vinh Từ năm 129 TCN trở đi do chiến_tranh liên_miên như 11 lần đánh Hung_Nô và lao_dịch thu thuế cùng hình_phạt ngày_càng nặng cho_nên từ trung kỳ thời Hán_Vũ_Đế trở đi số_lượng nhân_khẩu trở_nên đình_trệ và suy_giảm trong nhiều năm đến năm Chinh_Hoà thứ 2 91 TCN thời Hán_Vũ_Đế thì chỉ còn 32 triệu Sau đó trong Chiêu_Tuyên trung_hưng cuộc_sống người_dân lại được an định quốc lực Đại_Hán cơ_bản khôi_phục trong thời_gian này nhân_khẩu khôi_phục việc tăng_trưởng Theo Hán thư Địa_lý chí ghi_chép Năm Nguyên_Thuỷ thứ 2 2 thời Hán_Bình_Đế có 12 233 062 hộ 59 594 978 người BULLET Năm Hán_Cao_Tổ thứ 1 202 TCN khoảng 15 18 triệu BULLET Năm Nguyên Quang thứ 6 129 TCN thời Hán_Vũ_Đế 36 triệu BULLET Năm Chính Hoà thứ 2 91 TCN thời Hán_Vũ_Đế 32 triệu BULLET Năm Địa_Tiết thứ 3 67 TCN thời Hán_Tuyên_Đế 40 triệu BULLET Năm Nguyên_Thuỷ thứ 2 2 Thời_Hán_Bình_Đế 12 366 470 hộ 57 671 401 người có thuyết nói là 12 233 062 hộ 59 594 978 người Học_giả Vương_Dục_Dân ước_tính nhân_khẩu thực_tế dưới 65 triệu Ước_tính vào năm 1 tổng nhân_khẩu thế_giới là 272 27 triệu tỷ_lệ người Hán vào năm này là 21 18 Thời_Tân_Vương_Mãng cải chế thất_bại cộng thêm thiên_tai thường_xuyên xảy ra và Hoàng_Hà đổi dòng ở hạ_du vào năm Thiên_Phượng thứ 1 14 kết_quả là năm 17 bùng_phát khởi_nghĩa Lục_Lâm Xích_Mi sau đó chiến_hoả khắp_nơi quân_phiệt cát_cứ và hỗn_chiến khiến một lượng lớn người_dân ở lưu_vực Hoàng_Hà phải dời đi lưu_tán hoặc tử_vong hay chạy đến lưu_vực Trường_Giang tránh chiến_tranh Thời_kỳ nhà Tân_không có_điều_tra nhân_khẩu cụ_thể ước_tính vào năm Thiên_Phượng thứ 5 17 toàn_quốc có 56 triệu người Thời_Đông_Hán_Đến năm Kiến_Vũ_Trung_Nguyên thứ 2 57 nhân_khẩu toàn_quốc đạt gần 21 007 820 so với năm Nguyên_Thuỷ thứ 2 2 thời Tây_Hán thì chỉ bằng 36 427 Sau đó nhân_khẩu bắt_đầu khôi_phục tăng_trưởng Căn_cứ theo Hán thư quận quốc chí ngũ chép năm Vĩnh_Hoà thứ 5 140 thời Hán_Thuận_Đế toàn_quốc có 9 698 630 hộ 49 150 220 người Đến năm Vĩnh_Thọ thứ 3 157 thời Hán_Hoàn_Đế toàn_quốc có 10 677 960 hộ 56 476 856 khẩu khôi_phục đáng_kể so với thời_kỳ hoàng_kim của Tây_Hán Phân bổ nhân_khẩu thời Đông_Hán cũng có sự biến_hoá Vào cuối Tân_và đầu Đông_Hán có một lượng lớn người_dân Trung_Nguyên để tránh ngọn lửa chiến_tranh nên đã chuyển đến lưu_vực Trường_Giang nhân_khẩu vùng phương nam chiếm đến 4 10 toàn_quốc Bốn châu Dự_Kinh_Dương_Ích có số nhân khẩu vượt quá 5 triệu người Hai châu Kinh và Ích đều có nhân khẩu tăng gấp đôi nhân_khẩu_Dương châu cũng tăng thêm khoảng 1 4 Trong khi nhân_khẩu phương nam tăng_trưởng đại_bộ_phận quận quốc ở phương bắc đều có nhân khẩu giảm_thiểu Cuối thời Đông_Hán chiến_tranh không ngừng đến năm Thái_Khang thứ 3 282 thời Tấn_Vũ_Đế nhân_khẩu toàn_quốc chỉ còn 18 85 triệu chỉ bằng 1 3 so với 125 năm trước đó Sau loạn Hoàng_Cân khu_vực Trung_Nguyên xảy ra thiên_tai mất_mùa đói_kém và có ghi_chép như tháng 1 mùa xuân năm Kiến_Ninh thứ 3 người Hà_Nội vợ ăn chồng người Hà_Nam chồng ăn vợ Sau khi Đổng_Trác nắm quyền cho binh_sĩ hiếp_dâm phụ_nữ cướp vật_tư Khi phải đối_mặt với việc liên_quân Quan_Đông thảo phạt Đổng_Trác lại di_chuyển toàn_bộ vài chục vạn dân_cư quanh Lạc_Dương đến Trường An đốt hết cung miếu quan phủ cư gia trong vòng 200 lý không bỏ sót thứ gì Khi Tào_Tháo đánh Từ Châu trả_thù cha chôn sống hàng chục vạn nam_nữ gà chó cũng không bỏ sót Tứ_Thuỷ do_vậy không chảy được Lý_Quyết tại Quan_Trung đương_thời dân Tam_Phụ vẫn còn vài chục vạn hộ bọn Lý_Quyết phát binh đi cướp_đoạt cộng thêm việc mất_mùa trong hai năm người_dân ăn thịt nhau Do chiến_tranh mà Ích châu của Lưu_Yên và Lưu_Chương_Kinh châu của Lưu_Biểu_Dương châu của bọn Tôn_Sách đều suy_giảm nhân_khẩu Đương_thời nhân_dân di_chuyển theo ba dòng từ Quan_Trung về phía tây để đến Lương châu hoặc về phía nam để đến Ích châu theo Hán_Thuỷ dời đến Kinh châu mỗi hướng khoảng 10 vạn hộ Từ khu_vực Trung_Nguyên dời về phía đông bắc để đến Ký châu hoặc U châu rồi lại chuyển đến Liêu_Đông người Tiên_Ti và Ô Hoàn tiếp_nhận làn_sóng lưu_dân này mà trở_nên lớn_mạnh Dòng lớn nhất là từ khu_vực Trung_Nguyên dời đến Bành_Thành_Từ châu rồi lại dời về phía nam đến khu_vực Giang_Nam_Đương thời có rất nhiều sĩ đại_phu tứ_phương đến Giang_Nam tị_nạn Đông_Ngô lập_quốc dựa trên cơ_sở này BULLET Năm Kiến_Vũ thứ 1 25 thời Hán_Quang_Vũ_Đế tước tính tổng nhân_khẩu toàn_quốc là 28 triệu người BULLET Năm Kiến_Vũ_Trung_Nguyên thứ 2 57 thời Hán_Quang_Vũ_Đế 4 279 634 hộ 21 007 820 người BULLET Năm Vĩnh_Bình thứ 18 thời Hán_Minh_Đế 75 5 860 573 hộ 34 125 021 người BULLET Năm Chương_Hoà thứ 2 88 thời Hán_Chương_Đế 7 456 784 hộ 43 356 367 người BULLET Năm Nguyên Hưng thứ 1 105 thời Hán_Hoà_Đế 9 237 112 hộ 53 256 229 người BULLET Năm Diên_Quang thứ 4 125 thời Hán_An_Đế 9 647 838 hộ 48 690 789 người BULLET Năm Vĩnh_Hoà thứ 3 138 thời Hán_Thuận_Đế 10 780 000 hộ 53 869 588 người BULLET Năm Vĩnh_Hoà thứ 5 140 thời Hán_Thuận_Đế 9 698 630 hộ 49 150 220 người BULLET Năm Kiến_Khang thứ 1 144 thời Hán_Thuận_Đế 9 946 919 hộ 49 730 550 người BULLET Năm Vĩnh_Gia thứ 1 145 thời Hán_Xung_Đế 9 937 680 hộ 49 524 183 người có thuyết cho là năm này có 10 677 401 hộ 56 366 856 người BULLET Năm Bản Sơ thứ 1 146 thời Hán_Chất_Đế 9 348 227 hộ 47 566 772 người BULLET Năm Vĩnh_Thọ thứ 3 157 thời Hán_Hoàn_Đế 10 677 960 hộ 56 486 856 người BULLET Năm Quang_Hoà thứ 7 184 thời Hán_Linh_Đế ước_tính có 11 triệu hộ 50 triệu người BULLET Năm Kiến_An thứ 22 217 thời Hán_Hiến_Đế ước_tính có 3 triệu hộ khoảng 15 triệu người Học_giả hiện_đại Vương_Dục_Dân ước_tính nhân_khẩu Đông_Hán vào thời tối thịnh vượt xa nhân_khẩu Tây_Hán 65 triệu vào thời tối thịnh Ước_tính tổng nhân_khẩu thế_giới vào năm 200 đạt 223 triệu người năm này nhân_khẩu Đông_Hán chiếm 18 2 tổng nhân_khẩu thế_giới Thời_Tam_Quốc Sau khi dần hình_thành thế_cục Tam_Quốc nhân_dân buộc phải thiên_di do chiến_tranh hay theo lệnh của người thống_trị Sau khi Tào_Tháo đánh_bại Trương_Lỗ một bộ_phận cư_dân Xuyên_Đông và Hán_Trung bị dời đến Quan_Trung Sau khi Tào_Phi_kiến đô ở Lạc_Dương đã cho dời 5 vạn binh hộ đến Hà_Nam Sau khi Nguỵ diệt Thục đã dời ba vạn gia_đình người Thục đến Lạc_Dương và Quan_Trung Sau khi Lưu_Bị có được Ích châu nhiều lần dời dân đến bình_nguyên Thành_Đô Sau khi Gia_Cát_Lượng bắc phạt lần thứ nhất thất_bại đã tranh_thủ di_dời mấy chục van cư_dân Lũng_Tây đến bổ_sung cho Hán_Trung_Tôn_Quyền đánh_bại Giang_Hạ thái_thú Hoàng_Tổ bắt được hàng vạn nam_nữ Sau khi kiến_quốc Tôn_Quyền đề_xướng gia_tăng nhân_khẩu sau khi bình_định Sơn_Việt thì lấy người yếu sung hộ người khoẻ bổ binh đồng_thời tiến_công Hoài_Nam để bắt người Từ cuối thời Đông_Hán đến khi Tây_Tấn thống_nhất toàn_quốc nhân_khẩu suy_giảm 35 3 so với thời_kỳ đỉnh_cao của Đông_Hán_Đáng chú_ý là nhân_khẩu bị quân_sự_hoá cao_độ đương_thời Tam_Quốc còn có binh hộ_lại hộ đồn_điền hộ Tào_Tháo sáng_lập ra đồn_điền chế Nhân_khẩu Thục_Hán đến khi bị diệt tuy chỉ còn có 90 vạn song quân_đội có đến hơn 10 vạn Đồn_điền hộ có số_lượng lớn có vai_trò quyết_định đối_với việc khôi_phục và phát_triển kinh_tế xã_hội đương_thời Vào thời_điểm Thục_Hán bị diệt 263 nhân_khẩu theo tư_liệu văn_hiến còn lưu_truyền lại thì tổng_số nhân_khẩu nộp thuế của ba nước đạt trên_dưới 8 2 triệu người Căn_cứ theo Trung_Quốc nhân_khẩu phát_triển sử do giáo_sư Cát_Kiếm_Hùng thuộc Đại_học Phúc_Đán chủ_biên nhân_khẩu thực_tế thời_kỳ Tam_Quốc là khoảng 16 20 triệu người Thời_Lưỡng_Tấn_Thập Lục_Quốc Sau khi Tây_Tấn thống_nhất toàn_quốc nhân_khẩu vẫn chưa khôi_phục lại mức vào thời Đông_Hán_Loạn bát vương và Ngũ_Hồ loạn Hoa lại khiến cho nhân_khẩu giảm mạnh Trong thời_kỳ Ngũ_Hồ loạn Hoa nhiều lần xảy ra đồ sát như Lưu_Thông Lưu_Diệu_Thạch_Lặc và Thạch_Hổ tiến_hành đồ sát tại Hoa_Bắc_Chiến loạn cũng gây ra dịch_bệnh và mất_mùa đói_kém khiến cho một lượng lớn cư_dân tử_vong thậm_chí xảy ra thảm_cảnh người ăn thịt nhau người chết đói đến năm sáu phần Ngoài nhân_tố chiến loạn ra số nhân khẩu Lưỡng_Tấn cũng vì nhiều nhân_tố khác mà bị che_giấu Chính_quyền trưng_thu thuế nặng_nề khiến cho bách_tính trốn vào nương_nhờ đại tộc hoặc chùa miếu để trốn_thuế ngoài_ra vì chiến loạn nên một lượng lớn nhân_khẩu sau khi di_dời đã che_giấu hộ_tịch Do phương Bắc chiến loạn không kham nổi xuất_hiện một dòng_chảy nhân_khẩu lớn Đương_thời có sáu hướng lưu_vong chủ_yếu năm 296 thời Tấn_Huệ_Đế_Quan Trung xảy ra loạn Tề_Vạn_Niên có vài vạn người từ Quan_Trung qua Hán_Trung để đến đất Thục sau đó hiệp trợ Lý_Đặc và Lý_Lưu lập_quốc Thành Hán_Một hướng khác là qua Hán_Thuỷ_Uyển đến lưu_vực Hoài_Hà sau được Thạch_Lặc dung_nạp Sau khi Ba Thục bất_ổn nhân_dân chạy đến khu_vực Kinh_Tương song bị cường_hào địa_phương áp_bức nên tiến_hành nổi_loạn cuối_cùng bị Vương_Đôn và Đào_Khản bình_định Dân đói Tịnh châu trị_sở nay thuộc Sơn_Tây đến khu_vực Ký_Dự khất_thực sau do Điền_Chân thống_lĩnh được gọi là khất hoạt tặc Lương châu ít chịu cảnh chiến loạn nên nhân_dân đến đó tị_nạn do bảo_lưu được một lượng lớn chế_độ văn_vật của người Hán nên tại khu_vực này hình_thành văn_hoá Hà_Tây Trong khi Hoa_Bắc rối_loạn có nhiều người chạy đến Liêu_Đông được Mộ_Dung_Hoảng tiếp_nhận sau đó những kiều_dân này hiệp trợ Mộ_Dung_Hoảng kiến_lập Tiền_Yên_Cuối cùng sau loạn Vĩnh_Gia xuất_hiện một dòng chuyển_cư lớn nhất hướng từ Trung_Nguyên đến Giang_Nam sử gọi là Vĩnh_Gia chi loạn y_quan nam độ Vào thời Đông_Tấn có tổng_cộng năm đợt thời_kỳ Tư_Mã Duệ di trấn Giang_Đông thời_kỳ Tổ_Địch và Tổ_Ước bắc phạt thất_bại phải triệt thoát về nam thời_kỳ Hậu_Triệu diệt_vong Hoàn_Ôn bắc phạt thời_kỳ sau trận Phì_Thuỷ_Tiền_Tần sụp_đổ thời_kỳ Lưu_Dụ bắc phạt thất_bại Các thế tộc di_cư đến phương nam trở_thành trụ_cột trong triều_đình Đông_Tấn và Nam triều sau đó Kiều_dân sau khi vượt Trường_Giang chủ_yếu phân_bố tại bốn châu Kinh_Dương_Lương_Ích cũng có một số_ít thâm_nhập vào khu_vực Mân_Quảng_Kiều dân đầu_tiên chủ_yếu an_trí tại_Kiều châu quận_huyện nhập bạch tịch để có_thể được giảm miễn thuế và lao_dịch Do_Kiều châu quận_huyện thay_đổi không ổn_định kiều_dân và dân bản_địa sống hỗn_tạp gây khó_khăn trong việc quản_lý hộ_tịch ảnh_hưởng đến việc thu thuế của chính_quyền Do_vậy sau khi an định thì triều_đình thi_hành thổ đoạn cho kiều_dân nhập hoàng tịch nhập hộ tại địa_phương nhằm dụ tài thực binh đồng_thời phái quan cai_trị tước đi đặc_quyền miễn thuế của kiều_dân Trong thời Đông_Tấn thực_thi bốn lần thổ đoạn Đương_thời nhân_dân là một tài_sản quan_trọng khi chiến_tranh thì bất_luận là kẻ xâm_lược hay người bị xâm_lược đều buộc nhân_dân thiên_di để đề_phòng họ giúp_đỡ cho đối_phương đặc_biệt là tại khu_vực Hoa_Bắc và Giang_Hoài_Trong thời_kỳ Ngũ_Hồ thập_lục quốc ở phương bắc giữa ngoại_tộc và tộc Hán mở ra dung_hợp về mặt dân_tộc và văn_hoá Cuối thời Đông_Hán đến thời Nguỵ_Tấn các tộc_người phương bắc dần tiến vào Trung_Nguyên sống cùng với người Hán chịu ảnh_hưởng từ văn_hoá Hán song thường chịu áp_bức từ quan_lại người Hán hoặc chịu sự kỳ_thị của người Hán_Như tộc Hung_Nô và Đê đổi sang dùng họ người Hán đồng_thời học tiếng Hán và kinh thư Ở Trung_Nguyên cũng lưu_hành văn_hoá Hồ tộc cảm_thấy hứng_thú với các dụng_cụ sinh_hoạt phục_trang và âm_nhạc của các dân_tộc phương bắc đồng_thời tại Trung_Nguyên cũng phổ_biến việc uống sữa bò dê Sang thời Ngũ_Hồ thập_lục quốc các tộc_người phương bắc xâm_nhập hơn_nữa vào Trung_Nguyên hoạt_động tại Trung_Nguyên có các ngoại_tộc Tiên_Ti_Ô_Hoàn Cao_Câu_Ly_Đinh_Linh_Yết_Nam_Hung Nô nhánh Thiết_Phất và Lô_Thuỷ_Hồ của tộc Hung_Nô các tộc ở phía tây như Đê_Khương_Ba cũng xâm_nhập Các quốc_gia do những tộc_người này lập nên được gọi là vương_triều thâm_nhập Các tộc_người thâm_nhập và người Hán còn ở lại phương bắc chọn_lọc và vay_mượn văn_hoá của nhau hai bên dần tiến_hành giao_lưu văn_hoá và dung_hợp dân_tộc trong đó phép_tắc chế_độ và pháp_luật lễ_nghi của các nước phương bắc gần như đều giao cho người Hán chế_định Trong khi giao_lưu do các nhân_tố như xung_đột tư_tưởng phân_tranh chủng_tộc hay đấu_tranh_chính_trị tại Thập_Lục Quốc thường xảy ra các xung_đột như phá_hoại hay đồ sát Cô Tang ở Hà_Tây trở_thành một trọng_trấn mậu_dịch trên Con đường tơ_lụa người Hán còn lưu lại Trung_Nguyên thì tìm sự che_chở giúp_đỡ tại các ổ bảo hoặc quý_tộc bộ_lạc Ổ bảo đại_đa_số đều do thế tộc cường_hào lập ra chủ_yếu nhằm phòng_vệ quân_sự Các hộ nương_nhờ thế tộc cường_hào không phải nộp thuế và lao_dịch cho quốc_gia họ chỉ có nghĩa_vụ với ổ chủ Để đảm_bảo thu_nhập quốc khố và lao_dịch quân_chủ Thập_Lục Quốc thường kiểm_tra hộ_khẩu đưa ấm hộ hộ được che_chở trở về biên hộ bình_dân Sau khi ngoại_tộc để mất nước do thảo_nguyên cố_hương đã bị các tộc_người khác như Nhu_Nhiên chiếm_cứ tuyệt_đại_bộ_phận lưu lại Trung_Nguyên chuyển sang thích_ứng với văn_hoá và lối sinh_hoạt của Trung_Nguyên hợp_nhất với người Hán_Quá trình dung_hợp dân_tộc đến thời Bắc_Chu và Tuỳ thì hoàn_thành Tại Đông_Tấn sau khi người Hán ở phương bắc y_quan nam độ cũng xảy ra xung_đột và dung_hợp với người Hán địa_phương các tộc_người Bách_Việt và các dân_tộc khác Sau khi Tuỳ thống_nhất Trung_Quốc giới_tuyến người Hán nam bắc dần bị xoá mờ hoà lẫn thành một thể BULLET Năm Thái_Khang thứ 1 280 sau khi diệt Ngô_Đại_Tấn có 2 459 840 hộ 16 163 863 người BULLET Năm Thái_Khang thứ 2 282 Đại_Tấn có 3 770 000 hộ khoảng 22 620 000 người BULLET Thời_Lưu_Thông 310 318 khu_vực do nước Hán_Triệu kiểm_soát có 63 vạn hộ người Hồ BULLET Theo Thập_lục quốc Xuân_Thu Tiền_Tần lục ghi lại thì vào năm Kiến_Hy thứ 11 370 thời Tiền_Yên_U_Đế nước Tiền_Yên có 2 458 669 hộ 9 987 935 người Thời_Nam_Bắc triều Tình_hình xã_hội và nhân_khẩu vào thời Nam_Bắc triều rất phức_tạp nhìn_chung có_thể phân thành 4 tầng_lớp thứ nhất là thế tộc_danh môn hào tộc thứ hai là biên hộ tề dân tự làm nông_nghiệp tiểu_thủ_công_nghiệp hay thương_nghiệp thứ ba là y phụ nhân phụ_thuộc thế tộc cường_hào như bộ khúc điền khách hay y thực_khách những người chịu sự cai_quản của chính_quyền thuộc tạp hộ bách_công hộ binh hộ doanh hộ cũng được định là y phụ nhân cuối_cùng là các nô_lệ như nô_tì sinh khẩu lệ hộ và các thành dân bị bắt làm tù_binh rồi bị buộc phải thiên_di Nguỵ_Tấn_Nam_Bắc triều là thời_kỳ chính_trị thế tộc mặc_dù hào tộc ở phương bắc có địa_vị và quyền_lực thấp hơn ở Nam triều song vẫn ở địa_vị rất cao Số nhân khẩu do thế tộc khống_chế gồm bộ khúc điền khách và nô_lệ nếu không_thể tự thục tự chuộc thân hoặc phóng khiển phóng_thích thì không_thể có được tự_do Bộ khúc chủ_yếu được sử_dụng vào việc tác_chiến do chiến_sự giảm_thiểu nên tham_gia vào hoạt_động sản_xuất Do tại Nam triều_đại gia_tộc chế suy_vong khiến bộ khúc dần chịu sự khống_chế của quốc_gia Nô_lệ chủ_yếu bắt_nguồn từ các nông_dân phá_sản hoặc là lưu_dân họ là tài_sản của địa_chủ do_vậy có_thể bị địa_chủ dùng làm vật thế_chấp hoặc để giao_dịch Để ngăn_chặn nô_lệ chạy trốn các nô_lệ đều bị kình diện Thích chữ bôi mực vào mặt Nhờ các phương_thức như mi nam vi khách hay phát nô vi binh mà nô_lệ có_thể chuyển thành điền khách của địa_chủ hoặc binh_sĩ của quốc_gia Những người tự cày_cấy trồng_trọt là lực_lượng trọng_yếu trong hoạt_động sản_xuất nông_nghiệp đương_thời Họ phải thực_hiện các nghĩa_vụ tô điều tạp thuế lao_dịch và binh_dịch cho triều_đình vì_thế mà nhiều nông_dân tự canh đã phá_sản và phải lưu_vong trở_thành bộ khúc hoặc điền khách của thế tộc Thời_Nam_Bắc triều vẫn tiếp_tục thi_hành thế binh_chế có từ thời Tam_Quốc các binh hộ truyền đời đảm_nhiệm việc binh thời_bình cũng phải nộp tô điều Do thợ_thủ_công_nghiệp rất ít cho_nên quan phủ khống_chế hết_sức nghiêm_ngặt với tạp hộ hoặc bách_công hộ bách_công hộ sau khi chuyển sang khu_vực sản_xuất của quan phủ thì hình_thành nên các phố xưởng truyền nghề cho thế_hệ sau Nếu_như quý_tộc và quan_lại tự chiếm bách_công hộ thì thường sẽ bị trừng_trị Tại Bắc triều còn có tân_dân và thành dân tân_dân là những người_dân hoặc thợ_thủ_công thuộc các dân_tộc di_dời quy_mô lớn đến khu_vực thủ_đô dưới thời Bắc_Nguỵ_Đạo_Vũ Đế nhằm tăng_cường quốc lực xét theo số khẩu mà được nhận ruộng thành dân là những người_dân bị chinh_phục bị buộc phải thiên_di được bố_trí đến sống tại các châu và có thân_phận giống như nô_lệ thành dân có cấu_trúc dân_tộc phức_tạp và phân_bố trên quy_mô rộng Ở phương nam vào_khoảng thời Tấn mạt Tống sơ mô_hình đại_gia_đình chuyển thành tiểu gia_đình người trong cùng một gia_tộc không làm chung nghề phải lên đến bảy phần lạnh_nhạt với nhau Điều này là do sau khi tông_tộc phát_triển các gia_đình giàu nghèo khác_biệt nếu_như không cùng chung hoạn_nạn từ bên ngoài thì sẽ dễ_dàng phân_ly do_đó phương_thức đánh thuế dựa trên đại_gia tộc trở_nên vô_dụng Ở phương bắc do ngoại_tộc cần đoàn_kết hợp_tác nên vẫn duy_trì được chế_độ đại_gia tộc Do người Hán có cơ_hội được tham_gia chính_quyền của người Hồ truyền_thống văn_hoá và thể_chế của Trung_Quốc dần_dần tiếp_nhận các yếu_tố ngoại_tộc song vẫn còn thịnh_hành các phong_tục như tài hôn Thời_Nam_Bắc triều các dân_tộc du_mục và dân_tộc nông_nghiệp diễn ra Hồ Hán dung_hợp văn_hoá các dân_tộc du_mục trên thảo_nguyên phương bắc không ngừng Hán hoá trong quá_trình tiến vào Trung_Nguyên trong khi các thế tộc_người Hán do muốn tránh chiến loạn nên đem gia_đình dời đến phương nam xúc_tiến việc người Hán và các dân_tộc khác ở phương nam tiến_hành tiếp_xúc và dung_hợp Do_đó người Hán vào thời Tuỳ_Đường không giống như người Hán vào thời Tần_Hán các dân_tộc ở hai lưu_vực Hoàng_Hà và Trường_Giang lấy người Hán làm chủ_thể mà dụng hợp và hình_thành nên tân_Hán tộc Thời_Nam triều_chính quyền 5 lần_lần tiến_hành thổ đoạn trong đó Nghĩa Hy thổ đoạn do Tống_Vũ_Đế_Lưu Dụ tiến_hành vào năm 413 là đáng_kể nhất khiến cho các châu huyện của kiều_dân dần_dần biến mất Bắc_Nguỵ_Hiếu_Văn Đế thúc_đẩy phong_trào Hán hoá dung_hợp hoàng_tộc Tiên_Ti với thế tộc_người Hán đổi họ của hoàng_tộc từ Thác_Bạt sang Nguyên cấm dùng tiếng Tiên_Ti_Thượng trụ Tây_Nguỵ là Vũ_Văn_Thái nghe theo kiến_nghị của Tô_Xước mà lập chính_sách Quan_Trung bản_vị Tuy_nhiên quá_trình dung_hợp không_thể tránh khỏi sản_sinh xung_đột tư_tưởng đấu_tranh_chính_trị hoặc xung_đột chủng_tộc Ví_dụ như Bắc_Nguỵ_Thái_Vũ Đế nhân_sự kiện tu quốc_sử mà diệt tông_tộc của trọng_thần Thôi_Hạo và các họ khác có liên_hệ Bắc_Nguỵ_Hiếu_Văn Đế thúc_đẩy phong_trào Hán hoá khiến cho quý_tộc Tiên_Ti ở Lạc_Dương và người Tiên_Ti ở Lục trấn xảy ra mâu_thuẫn phát_sinh phong_trào Tiên_Ti_hoá để phản_kháng văn_hoá Hán cuộc cùng dẫn đến loạn Lục trấn Đông_Nguỵ và Bắc_Tề do người Tiên_Ti_Lục trấn và người Hán bị Tiên_Ti_hoá làm chủ duy_trì tinh_thần thượng_võ đề_xướng văn_hoá Tiên_Ti cực_lực bài_xích văn_hoá Hán_Cuối cùng triều Bắc_Chu dung_hợp văn_hoá Hồ Hán và triều Tuỳ_Hán_hoá tiêu_diệt triều Bắc_Chu và Nam triều Trần khởi_đầu cho đế_quốc Tuỳ_Đường mang tính_chất Thiên_hạ một nhà Thời_Tuỳ_Thời_Ngũ Hồ thập_lục quốc và Nam_Bắc triều các dân_tộc du_mục và dân_tộc nông_nghiệp có sự giao_thoa về văn_hoá đến Tuỳ triều thì hình_thành Hán_Hồ dung_hợp văn_hoá các dân_tộc ở lưu_vực Hoàng_Hà và Trường_Giang dung_hợp lấy tộc Hán làm chủ_thể tạo thành tộc Hán mới Thời_kỳ Nguỵ_Tấn_Nam_Bắc triều do chiến_tranh kéo_dài nên số hộ_khẩu trên thực_tế suy_giảm do chiến_tranh và thuế nặng nên người_dân che_giấu về hộ_khẩu dẫn đến số hộ điều_tra được ít hơn so với thực_tế thế tộc có nhu_cầu sử_dụng một lượng lớn nhân_lực để sản_xuất nông_nghiệp bao_gồm những người trốn_tránh việc nộp thuế Xuất_hiện hiện_tượng bách thất hợp hộ thiên đinh cộng tịch trăm nhà hợp_thành một hộ nghìn đinh cùng chung hộ_tịch khiến số hộ_khẩu mà triều_đình thống_kê được ít hơn nhiều con_số thực_tế Đến thời Tuỳ số hộ_khẩu bắt_đầu tăng lên nhanh_chóng chủ_yếu là do thuế nhẹ và lao_dịch ít cộng thêm việc chính_trị thế tộc và chế_độ trang_viên bị suy_yếu nhân_dân tình_nguyện thoát_ly sự bảo_hộ của thế tộc để tự_lập môn hộ Do thống_kê chính_xác số khẩu sẽ đảm_bảo được nguồn thu thuế Cao_Quýnh lệnh cho các quan châu huyện đều phải kiểm_tra hộ_khẩu mỗi năm do_vậy địa_phương không_thể che_giấu nhân_khẩu Năm Khai_Hoàng thứ 5 585 thời Tuỳ_Văn_Đế_Hoàng đế hạ_lệnh cho quan châu huyện kiểm_tra hộ_khẩu thân_thuộc có quan_hệ xa từ đường huynh_đệ anh_em con_chú_con_bác trở đi đều phải tách hộ_tịch đồng_thời mỗi năm thống_kê một lần do_vậy phương bắc thống_kê được thêm hơn 1 64 triệu khẩu Thời_Tuỳ nhân_khẩu gia_tăng nhanh_chóng diện_tích đất canh_tác được mở_rộng và kho lương quốc_gia dồi_dào Theo Tuỳ thư Địa_lý chí theo số_liệu từ các quận thì toàn_quốc có 9 073 926 hộ khôi_phục số hộ dưới thời Đông_Hán trước đó 4 thế_kỷ năm 613 có 44 5 triệu người Trong vòng 26 27 năm quốc_gia tăng thêm 428 vạn hộ nhân_khẩu tăng thêm hơn 17 triệu người Cùng với việc lực_lượng lao_động tăng thêm kinh_tế xã_hội cũng xuất_hiện cảnh_tượng phồn_vinh thu_nhập của triều_đình tăng lên Năm 592 dự_trữ lương_thực và lụa hoa chất cao như núi sử tịch thuật lại là phủ khố đều đầy_ắp buộc phải tích_trữ ở dưới hiên ở một mức_độ nhất_định đã phản_ánh sự phát_triển của nền nông_nghiệp thời Tuỳ_Thời_Đường_Triều Đường từ đầu những năm Vũ_Đức 618 626 đến cuối những năm Thiên_Bảo 742 756 théo thống_kê thì có số nhân khẩu và hộ_khẩu thấp hơn triều Tuỳ có khả_năng là do pháp_lệnh không được thi_hành người_dân giấu_giếm hộ_khẩu không báo_cáo như_vậy số_liệu do sử tịch ghi lại ít hơn so với con_số thực_tế Theo Cựu_Đường thư vào năm Đức Nguyên thứ 1 618 Đại_Đường có 1 8 triệu hộ đến năm Vũ_Đức thứ 7 624 có 2 19 triệu hộ đến năm Trinh_Quán thứ 13 639 có 3 04 triệu hộ đến năm Trinh_Quán thứ 22 648 có 3 6 triệu hộ năm Vĩnh_Huy thứ 3 652 có 3 8 triệu hộ Căn_cứ theo Thông điển quyển 7 thực hoá thì vào năm Thiên_Bảo 13 754 toàn_quốc có 9 069 154 hộ 52 880 488 khẩu Theo sử_liệu thì triều Đường phải mất 100 năm thì mới phục_hồi qua mức hộ_khẩu vào thời cực_thịnh của triều Tuỳ_Đương thời toàn_quốc có 15 đạo nhân_khẩu khu_vực phía bắc Tần_Lĩnh_Hoài_Hà là 30 triệu các khu_vực đông dân nhất_là hai đạo Hà_Nam và Hà_Bắc cùng với khu_vực Hoài_Bắc tổng nhân_khẩu các khu_vực còn lại là gần 20 triệu Thủ_đô Kinh_Triệu phủ Trường An có 1 96 triệu người đông đô Hà_Nam phủ Lạc_Dương có 1 18 triệu người Nguỵ_Châu với 1 1 triệu người là một đầu_mối giao_thông nằm ven Đại_Vận_Hà vào thời Tuỳ_Đường_Nhân khẩu của Hà_Đông đạo đạt 3 72 triệu Quan_Nội đạo có 1 5 triệu Lũng_Hữu đạo có số nhân khẩu thấp nhất với chỉ 53 vạn Trong số các đạo ở phương nam Giang_Nam_Đông đạo có số nhân khẩu đông nhất với 6 61 triệu kế đến là Kiếm_Nam đạo với 4 09 triệu trong đó Thành_Đô phủ có 92 vạn nhân_khẩu Giang_Nam_Tây đạo có 3 72 triệu nhân_khẩu Hoài_Nam đạo có 2 27 triệu Lĩnh_Nam đạo có 1 16 triệu Kiềm_Trung đạo là đạo ít dân nhất toàn_quốc với chỉ 16 vạn Trong loạn An_Sử tình_hình xã_hội và sản_xuất ở phương bắc bị phá_hoại nhân_khẩu phương bắc dời về phương nam hoặc tử_vong Sau khi kết_thúc loạn An_Sử theo sử_sách thì số nhân khẩu chỉ còn lại một phần ba so với trước loạn An_Sử từ đó số nhân khẩu của triều Đường_không khôi_phục được nữa theo ước_lượng thì vào trung kỳ triều Đường toàn_quốc có khoảng 4 5 triệu hộ Phân_bổ nhân_khẩu cũng có sự biến_hoá vào thời sơ Đường khu_vực Hoa_Bắc chiếm 75 tổng_số nhân_khẩu còn Hoa_Nam chiếm 25 song đến khi triều Đường diệt_vong thì mỗi khu_vực chiếm một_nửa tổng_số nhân_khẩu Phương nam thu_hút di_dân phương bắc như Thanh_Hà quận ở Hà_Bắc trước loạn An_Sử có 80 vạn nhân_khẩu song sau đó giảm xuống còn 10 vạn Hậu kỳ triều Đường xảy ra tình_trạng phiên_trấn cát_cứ và loạn Hoàng_Sào tình_trạng nhân_dân dời về phương nam tị_nạn trở_nên nghiêm_trọng hơn Từ sau loạn An_Sử đến cuối thời Đường là làn_sóng lớn dời về phương nam thứ hai trong lịch_sử nhân_khẩu Trung_Quốc kéo_theo đó là phương nam trên các phương_diện kinh_tế văn_hoá đều vượt qua phương bắc Trong thời Ngũ_Đại_Thập_Quốc trong số 9 nước ở phương nam thì có sáu nước có quân_chủ là di_dân từ phương bắc BULLET Năm Vũ_Đức thứ 1 618 thời Đường_Cao Tông 1 800 000 hộ BULLET Năm Vũ_Đức thứ 5 623 thời Đường_Cao Tông 2 190 000 hộ BULLET Năm Trinh_Quán thứ 2 628 thời Đường Thái_Tông 2 900 000 hộ BULLET Năm Trinh_Quán thứ 13 639 thời Đường Thái_Tông 3 041 871 hộ 12 351 681 người BULLET Năm Trinh_Quán thứ 20 646 thời Đường Thái_Tông 3 600 000 hộ BULLET Năm Vĩnh_Huy thứ 3 652 thời Đường_Cao Tông 3 800 000 hộ BULLET Năm Thần_Long thứ 1 705 thời Đường Trung_Tông 6 156 141 hộ 37 140 000 người BULLET Năm Khai_Nguyên thứ 14 726 thời Đường Huyền_Tông 7 069 565 hộ 41 419 712 người BULLET Năm Khai_Nguyên thứ 20 732 thời Đường Huyền_Tông 7 861 236 hộ 45 431 265 người BULLET Năm Khai_Nguyên thứ 22 734 thời Đường Huyền_Tông 8 018 710 hộ 46 285 161 người BULLET Năm Khai_Nguyên thứ 28 740 thời Đường Huyền_Tông 8 412 871 hộ 48 143 609 người BULLET Năm Thiên_Bảo thứ 1 742 thời Đường Huyền_Tông 8 525 763 hộ 48 909 800 người BULLET Năm Thiên_Bảo thứ 13 754 thời Đường Huyền_Tông 9 619 254 hộ 52 880 488 người BULLET Năm Thiên_Bảo thứ 14 755 thời Đường Huyền_Tông 8 914 709 hộ 52 919 309 người BULLET Sử_gia đương_thời Đỗ_Hựu ước_tính vào năm này Đại_Đường có trên_dưới 14 triệu hộ nhân_khẩu đạt từ 75 80 triệu người BULLET Căn_cứ theo Trung_Quốc nhân_khẩu phát_triển sử của Cát_Kiếm_Hùng vào những năm Thiên_Bảo thời Đường Huyền_Tông là thời_điểm nhân_khẩu triều Đường đạt cực_thịnh với khoảng 80 90 triệu người BULLET Năm Càn_Nguyên thứ 3 760 thời Đường Túc_Tông 2 933 174 hộ 16 993 806 người chỉ có 169 châu báo_cáo số hộ_khẩu không bằng một_nửa số đơn_vị trước loạn An_Sử_BULLET_Năm Quảng_Đức thứ 2 764 thời Đường Đại_Tông 2 933 125 hộ 16 900 000 người BULLET Năm Kiến_Trung thứ 1 780 thời Đường Đức Tông 3 805 076 hộ có thuyết nói là hơn 3 1 triệu hộ BULLET Năm Nguyên Hoà thứ 2 807 thời Đường Hiến_Tông 2 473 963 hộ 71 châu chưa báo_cáo BULLET Năm Nguyên Hoà thứ 15 820 thời Đường Hiến_Tông 2 375 400 hộ 15 760 000 người BULLET Năm Trường Khánh 824 thời Đường Mục_Tông 3 944 595 hộ BULLET Năm Bảo_Lịch 826 thời Đường_Kính Tông 3 978 982 hộ BULLET Năm Khai_Thành thứ 4 839 thời Đường Văn_Tông 4 996 752 hộ BULLET Năm Hội Xương thứ 1 845 thời Đường Vũ_Tông 4 955 151 hộ BULLET Năm Đại_Trung thứ 13 859 thời Đường Tuyên_Tông ước_lượng toàn_quốc có 33 000 000 người BULLET Năm Thiên_Phục thứ 3 907 thời Đường Ai_Đế toàn_quốc có tổng_cộng 20 000 000 người Thời_Ngũ_Đại_Thập Quốc_Từ hậu kỳ triều Đường đến thời Ngũ_Đại_Thập_Quốc do chiến loạn kéo_dài và thiên_tai nên kinh_tế khu_vực Trung_Nguyên bị tàn_phá rất nặng Sau loạn Hoàng_Sào trong suốt 60 70 năm chiến_sự lớn_nhỏ không dừng Binh_dịch và các loại lao_dịch ở khu_vực Hoa_Bắc rất nặng_nhọc quần_chúng thường bị thảm_sát Chiến_tranh và lao_dịch nặng_nhọc khiến hàng vạn người chết đói hoặc lưu_tán tha_hương Giả_dụ như vào hậu kỳ triều Đường Tần_Tông_Quyền từ Thái châu đánh ra tứ_phía từng đánh chiếm Đông_Đô hình_thành tình_huống nhìn xa nghìn lý không thấy khói_lửa Khi Chu_Ôn giao_chiến với Thì Phổ ở Từ châu nông_nghiệp ba châu Từ Tứ và Hào bị phá_hoại nghiêm_trọng Khi Chu_Ôn giao_chiến với Lưu_Nhân_Cung ở Hà_Bắc một dải từ Nguỵ châu đến Thương châu bị phá_hoại trận chiến ở Định châu khiến cho hơn 6 vạn người tử_thương Khu_vực Trường An_Lạc_Dương vốn là nơi tập_trung tinh_hoa của triều Đường song khi Chu_Ôn buộc Đường Chiêu_Tông đông thiên ông ta cũng buộc người_dân phải thiên_di đồng_thời phá_bỏ phòng_ốc đốt cháy hoàn_toàn không đầy 100 hộ trở về Sau đó xảy ra chiến_sự giữa Hậu_Lương và Tấn khiến cho vùng Tấn_Nam_Dự_Bắc có không ít địa_phương làng không thóc_lúa ấp không khói_lửa Để ngăn_chặn quân Tấn_Hậu_Lương từng vài lần làm vỡ đê Hoàng_Hà khiến vùng Hà_Nam và Sơn_Đông nước lụt tràn_ngập dân không kham nổi Đến giữa thời_kỳ Hậu_Đường và Hậu_Tấn khu_vực Hoa_Bắc bị Khiết_Đan_Quốc tiến đánh và quấy_nhiễu đất Yên_châu Lô_Long nhiều lần bị kị_binh Khiết_Đan cướp_bóc đốt_phá trong vài nghìn lý dân vật đãi tận Đặc_biệt là sau khi quân Khiết_Đan nam hạ đánh chiếm Biện châu trong phạm_vi hàng trăm lý giữa Khai_Phong và Lạc_Dương dân_cư chỉ còn rất ít bách_tính Tương châu có đến hơn vạn người bị giết chết Thời_Hậu_Hán các phiên_trấn như Hà_Trung và Phượng_Tường phản lại triều_đình thi_thể người chết trận và chết đói có trên 20 vạn 12 châu của Bắc_Hán vào thời thịnh Đường có đến 28 vạn hộ song vào lúc Bắc_Hán mất nước vào tay Bắc_Tống thì chỉ có hơn 3 vạn hộ tức_là chỉ còn lại 1 8 so với thời thịnh Đường Năm 838 thời Đường Văn_Tông_Đại_Đường có 4 99 triệu hộ đến khi triều Tống thống_nhất Trung_Quốc thì có 3 79 triệu hộ tức trong vòng 140 năm giảm đi 120 vạn hộ qua đó có_thể thấy thời Đường mạt và Ngũ_Đại chiến loạn kịch_liệt còn dân_sinh thì thống_khổ Hậu kỳ triều Đường phương nam chịu ảnh_hưởng từ biến Bàng_Huân và loạn Hoàng_Sào tuy_nhiên sang đến thời Thập_Quốc thì có tương_đối ít các cuộc chiến_tranh lớn chính cục tương_đối ổn_định có lợi cho việc khôi_phục và phát_triển kinh_tế xã_hội Lại thêm việc sau khi triều Đường suy_yếu Trung_Nguyên bất_ổn_định có không ít người nối_tiếp nhau tiến về phương nam để đến Giang_Nam_Hồ_Quảng và Ba Thục xa nhất đến tận đất Lưỡng_Quảng_Quan_Nội đạo Hà_Nam đạo Hà_Bắc đạo đều có hộ_khẩu giảm_sút rất nhiều song ở các nơi phương nam như Tô châu Ngạc châu Hồng châu Nhiêu châu Cát châu Tương châu Dĩnh châu Đường châu Hành châu Quảng châu đều có hộ_khẩu tăng đáng_kể Theo cách nói đương_thời thì trong số hộ_khẩu tại Tô châu một phần ba là từ phương bắc đến ở Vũ_Xương số hộ_khẩu tăng gấp ba lần chỉ trong vòng hai năm đều phản_ánh việc có nhiều người di_cư về phương nam khiến phân_bổ nhân_khẩu khá tập_trung ở phương nam Việc ổn_định lâu_dài có lợi cho phát_triển sản_xuất khiến phủ khố của Thập_Quốc dần trở_nên đầy_đủ Mạt_kỳ Ngũ_Đại_Thập_Quốc hộ_khẩu Hậu_Chu và Bắc_Hán không quá 100 vạn các nước phương nam thì lại đạt đến trên 270 vạn hộ Trong số các nước đông nhất là Nam_Đường với khoảng 65 vạn hộ tiếp đến là Ngô_Việt với khoảng 55 vạn hộ Hậu_Thục có khoảng 53 vạn hộ Tổng nhân_khẩu của ba nước này đương_thời chiếm một_nửa dân_số toàn Trung_Quốc Đến khi triều Tống thống_nhất Trung_Quốc khu_vực Hoa_Bắc nguyên thuộc Hậu_Chu và Bắc_Hán có khoảng 100 vạn hộ song khu_vực phương nam nguyên thuộc chín nước thì có 230 vạn hộ Những năm đầu Bắc_Tống tỉ_lệ nhân_khẩu nam bắc đại_ước là 6 4 BULLET Năm 958 Nam_Đường cắt đất Giang_Bắc tức Hoài_Nam với 226 574 hộ cho Hậu_Chu_BULLET_Hậu Chu 959 2 309 812 hộ BULLET Kinh_Nam 963 142 300 hộ BULLET Vũ_Bình 963 97 388 hộ BULLET Hậu_Thục 965 534 029 hộ BULLET Nam_Hán 971 170 263 hộ BULLET Nam_Đường 975 655 065 hộ BULLET Bắc_Tống 976 3 090 504 hộ chủ_hộ BULLET Thanh_Nguyên 978 151 918 hộ BULLET Ngô_Việt 978 550 680 hộ BULLET Bắc_Hán 979 35 250 hộ Thời_Tống_Liêu_Hạ Kim_Theo ghi_chép trong Thái_bình hoàn_vũ ký năm Thái_Bình Hưng_Quốc thứ 5 980 toàn Đại_Tống có 6 499 145 hộ với khoảng 32 5 triệu người Theo ghi_chép trong Nguyên Phong cửu vực chí vào những năm Nguyên Phong 1078 1085 toàn_quốc có 16 triệu hộ Căn_cứ theo Tống sử Địa_lý chí năm Sùng_Ninh thứ 1 1102 thời Tống_Huy_Tông toàn_quốc có 17 3 triệu hộ Năm Đại_Quan thứ 5 1110 thời Tống_Huy_Tông_Tống có 20 882 258 hộ nhân_khẩu khoảng 112 75 triệu Ước_tính vào năm Tuyên_Hoà thứ 2 1120 có 22 triệu hộ nhân_khẩu khoảng 118 8 triệu Sau hoạ Tĩnh_Khang lại xuất_hiện hiện_tượng cư_dân Trung_Nguyên dời về phương nam với số_lượng lớn có hai làn_sóng làn_sóng thứ nhất là từ sự_kiện Tĩnh_Khang 1125 1127 đến hoà_nghị Thiệu_Hưng 1141 làn_sóng thứ hai là trong thời_gian hoàng_đế Kim_Hoàn Nhan_Lượng xâm_chiếm phương nam Nhân_khẩu phương nam do_vậy tăng thêm rất nhiều theo ước_tính vào năm Gia_Định thứ 11 1218 tức_thời điểm đỉnh_cao của Nam_Tống toàn_quốc có 13 6 triệu hộ Năm Thiệu_Hưng thứ 32 1162 so với năm Sùng_Ninh thứ 1 Lưỡng_Chiết lộ tăng thêm thêm 26 vạn hộ Giang_Nam_Tây lộ tăng thêm 42 vạn hộ Phúc_Kiến lộ tăng thêm 33 vạn hộ Đồng Xuyên_Phủ lộ tăng thêm 24 vạn hộ Quỳ_Châu Phủ lộ tăng thêm 14 vạn hộ Thời_Tống nhân_khẩu thành_thị tăng mạnh có 50 thành_thị có trên 10 vạn hộ trong đó nhân_khẩu Lâm_An vượt 1 24 triệu hộ 1274 nhân_khẩu Biện_Lương trên 1 8 triệu hộ 1125 đương_thời là một trong số các thành_thị đông nhất trên thế_giới Trong những năm Sùng_Ninh thời Tống_Huy_Tông trong số các lộ ở phương bắc thì Kinh_Kỳ lộ có nhân khẩu tập_trung nhất năm Nguyên Phong thứ 6 1083 có 23 vạn hộ năm Sùng_Ninh thứ nhất có 26 vạn hộ song Vĩnh_Hưng quân lộ có 100 vạn hộ Kinh_Triệu phủ với trung_tâm là Trường An có 23 vạn hộ nguyên_nhân do đây là tiền_tuyến trong chiến_tranh giữa Tống và Tây_Hạ_Nhân khẩu phương nam tập_trung chủ_yếu tại các lộ Lưỡng_Chiết Giang_Nam_Đông_Tây Phúc_Kiến_Xuyên_Thiểm Hộ_khẩu của năm lộ này đạt 5 71 triệu hộ tức một_nửa số hộ của phương nam Trong đó Lưỡng_Chiết lộ là đông nhất với 1 97 triệu hộ tiếp đến là Giang_Nam_Tây lộ với 1 66 triệu hộ Giang_Nam_Đông lộ với 1 01 triệu hộ Phúc_Kiến lộ với 1 06 triệu hộ hai lộ Hoài_Nam_Đông_Tây có tổng_cộng khoảng 1 3 triệu hộ bốn lộ Xuyên_Hiệp có tổng_cộng 2 triệu hộ năm 1231 có 5 triệu hộ hai lộ Kinh_Hồ_Nam_Bắc có tổng_cộng 1 4 1 5 triệu hộ hai lộ Quảng_Nam Đông_Tây có tổng_cộng hơn 80 vạn hộ Kinh_Tây_Nam có tổng_cộng 40 vạn hộ Mặc_dù người Hán đến định_cư trên đảo Hải_Nam từ trước Công_nguyên song phải đến thời Tống thì mới có các nỗ_lực nhằm đồng_hoá người Lê_sống trên vùng núi những người này khi đó đang chiến_đấu chống lại và đẩy lui người Hán nhập_cư Căn_cứ theo Liêu sử được học_giả hiện_đại khảo_đính vào năm Càn_Thống thứ 10 1110 thời Liêu_Thiên_Tộ_Đế nhân_khẩu Liêu quốc đạt mức tối_đa là hơn 1 5 triệu hộ 10 569 288 người Phong_tục xã_hội của người Khiết_Đan khác_biệt với người Hán người Khiết_Đan cai_trị người Hán ở Yên_Vân thập_lục châu giống như cách_thức ở Trung_Nguyên người Khiết_Đan ở phương bắc vẫn sinh_hoạt theo tục cũ hai tộc_người cũng hỗn_tạp ở những vùng ranh_giới Do Tây_Hạ áp_dụng chế_độ toàn dân đều là binh_lính nên có_thể dựa vào số_lượng binh_lực để suy ra lượng nhân_khẩu Ngày_nay có nhận_định rằng nhân_khẩu Tây_Hạ không thấp hơn 30 vạn hộ không cao hơn 2 triệu hộ Theo Tống sử ghi lại thì Tây_Hạ có 50 vạn_đại quân Tây_Hạ cũng là một triều_đại đa dân_tộc với chủ_thể là tộc Đảng Hạng cùng với tộc Hán_Hồi_Cốt và Thổ_Phồn_Theo_Trung Quốc nhân_khẩu sử của Ngô_Tùng_Đệ thì nhân_khẩu Tây_Hạ vào những năm Sùng_Tông 1100 thời Sùng_Tông đạt mức tối_đa là khoảng 3 triệu người Sau Nghị_hoà Thiệu_Hưng năm 1141 tình_trạng nhân_khẩu giảm_thiểu ở phương bắc từ sau sự biến Tĩnh_Khang bắt_đầu được khắc_phục ở mức_độ nhất_định đến năm 1207 thời Kim_Chương_Tông thì đạt 53 532 151 người cũng là mức tối_đa của Đại_Kim_Đương thời tổng nhân_khẩu của Kim_Nam_Tống_Tây Hạ ước_tính là khoảng 136 triệu người Trong lần thống_kê nhân_khẩu chuẩn_xác thứ tư của triều Kim mỗi hộ bình_quân có trên 6 khẩu quy_mô hộ dưới triều Kim đông_đảo có quan_hệ nhất_định với việc các quý_tộc và mãnh an mưu khắc sử_dụng một lượng lớn nô_bộc Kim_Thái_Tổ và Kim_Thái_Tông khi thống_trị Trung_Nguyên đã đưa hơn 1 triệu người Nữ_Chân đến vùng_đất hạ_du Hoàng_Hà vỗn đã có nhân khẩu đông_đúc dùng biện_pháp hy_sinh lợi_ích của người Hán phục_vụ cho người Nữ_Chân mục_đích là để đáp_ứng cho sinh_hoạt và quân_sự của họ Cùng lúc với việc đưa những di_dân mới người Nữ_Chân đến chiếm_lĩnh đất_đai Trung_Nguyên người Khiết_Đan và người Hán bị đưa đến nội_địa của triều Kim tức vùng Mãn_Châu ngày_nay Trong cuộc chiến_tranh chống Liêu quân Kim từng bắt được một lượng lớn người Khiết_Đan và người Hán làm nô_lệ Sau đó Kim_Thái_Tổ từng hạ chiếu cấm_chỉ giam_giữ bách_tính chịu đầu_hàng cấm_chỉ nhà quyền_thế mua dân_nghèo làm nô_lệ lại quy_định những người từng bán_thân làm nô_lệ có_thể dùng công lao_động để chuộc thân song trên thực_tế khả_năng nô_lệ có_thể tự chuộc thân là rất thấp Cư_dân người Hán bị buộc phải thiên_di không_thể không trở_thành nô_lệ với số_lượng lớn Triều_đình Kim đối_với nhân_dân khu_vực chịu đầu_hàng tuân phục thì áp_dụng biện_pháp cưỡng_bách thiên_di đến nội_địa Như cư_dân các châu huyện Sơn_Tây bị buộc phải thiên_di với số_lượng lớn đến Hồn_Hà lộ thuộc Thượng_Kinh của Kim_Cư dân địa khu Thượng_Kinh lại được dời đến Ninh_Giang châu Nhân_dân Bình châu nổi_dậy phản_kháng sau khi bị trấn_áp thì phải cùng với cư_dân Nhuận châu Tháp châu Lai_châu Thiên châu dời đến đông đô Thẩm_Dương_Những cư_dân này không_thể vượt qua khó_khăn để tồn_tại buộc phải bán_thân làm bô lệ khiến người Hán hận_thù sâu_sắc Thời_Mông_Nguyên_Nhân khẩu thời Nguyên có điểm đặc_trưng ngay từ thời đế_quốc Mông_Cổ dân phương bắc đã không ngừng chạy xuống nam hiện_tượng này đến thời Nguyên Huệ_Tông vẫn tiếp_tục xảy ra triều_đình Nguyên luôn cấm_đoán song không_thể chấm_dứt được Trong thời_gian đế_quốc Mông_Cổ chinh_phục Tây_Hạ_Kim và Nam_Tống quân Mông_Cổ thường hay tiến_hành đồ sát và cướp_bóc trên quy_mô lớn Sau đó do dịch_bệnh và mất_mùa đói_kém nên một lượng lớn nhân_khẩu khu_vực Đông_Á cũng biến mất trong đó khu_vực Hoa_Bắc nguyên thuộc Kim và khu_vực Xuyên_Thiểm tứ lộ nguyên thuộc Nam_Tống hết_sức nghiêm_trọng Đây được xem là tai_hoạ thảm_khốc nhất trong lịch_sử Trung_Quốc cũng là nguyên_nhân chính dẫn đến phong_trào di_dân Hồ Quảng_điền Tứ_Xuyên Sau khi Kim diệt_vong năm 1234 khu_vực Hoa_Bắc ước_tính có 1 1 triệu hộ với 6 triệu người chỉ bằng 13 so với mức 53 53 triệu người vào năm 1208 Trong thời_gian chiến_tranh Tống_Mông số người thiệt_mạng trong biên_cảnh Nam_Tống là khoảng 15 triệu người chủ_yếu tập_trung tại khu_vực Xuyên_Thiểm tứ lộ Sau khi quân Nguyên hoàn_toàn tiêu_diệt thế_lực kháng Nguyên tại Tứ_Xuyên vào năm 1279 theo điều_tra thì khu_vực chỉ còn hơn 9 vạn hộ và hơn 50 vạn người chỉ bằng 4 so với mức năm 1231 tức trước khi quân Mông_Cổ xâm_lược Xuyên_Thiểm tứ lộ Thời_Đại Mông_Cổ Quốc có 2 lần tiến_hành thống_kê hộ_khẩu lần thứ nhất là vào năm 1235 khi Oa_Khoát_Đài_Hãn thi_hành Ất_Mùi_tịch hộ có tư_liệu về nhân_khẩu của khu_vực Hoa_Bắc lần sau là vào năm 1252 khi Mông_Kha_Hãn hoàn_thành Nhâm_Tý_tịch hộ cho thấy nhân_khẩu Hoa_Bắc có sự gia_tăng ở mức thấp Năm 1271 Hốt_Tất_Liệt_Hãn cải quốc_hiệu thành Đại_Nguyên kiến_lập triều Nguyên Tuy_nhiên trong thời_gian từ thời Nguyên Thành Tông đến những năm đầu Chí_Chính thời Nguyên Huệ_Tông chính cục triều Nguyên khổng ổn_định mỗi năm đều phải ứng_phó với rất nhiều cuộc khởi_nghĩa của nông_dân tuy_nhiên về mặt xã_hội thì cơ_bản có tình_trạng ổn_định kinh_tế nhìn_chung cũng thể_hiện tăng_trưởng khiến nhân_khẩu gia_tăng theo ước_tính vào năm Chí_Chính thứ 10 1351 thì ở mức cao nhất Những năm Chí_Chính 1341 1370 thời Nguyên Huệ_Tông toàn_quốc nhiều lần xảy ra mất_mùa đối kém và dịch_bệnh trên quy_mô lớn cuối_cùng bùng_phát thành khởi_nghĩa Hồng_Cân quân sau cuộc khởi_nghĩa này thì nhân_khẩu suy_giảm rất lớn Sau khi Minh_Thái_Tổ kiến_quốc có luận trong cuộc cách_mạng đời trước tuỳ_tiện tiến_hành giết_chóc làm trái ý trời mà hại dân Trẫm thực không_thể nhịn Thống_kê nhân_khẩu vào thời Nguyên không hoàn_toàn chuẩn_xác bỏ mất những hộ chạy trốn đi nương_nhờ ở nơi khác Triều_đình không thống_kê hộ_khẩu của Lĩnh_Bắc đẳng xứ hành trung thư tỉnh vùng Nội_Mông_Mông_Cổ nam Siberi_Vân_Nam đẳng xứ hành trung thư tỉnh các cư_dân ở những khu_vực thổ_ty Tây_Nam và Tuyên_Chính viện Tây_Tạng nhân_khẩu thuộc sở_hữu riêng của chư vương quý_tộc quân tướng Mông_Cổ ngoài chức_sắc hộ kế ở các châu huyện Các học_giả hiện_đại chỉ có_thể căn_cứ theo số_liệu nguyên_thuỷ trong sách sử lưu_giữ được để suy_đoán do_vậy số_liệu có_thể sai khác lớn Hiện_tượng nhân_khẩu chạy trốn hết_sức nghiêm_trọng như vào năm 1241 trong số 1 004 656 hộ có nguyên tịch ở các lộ do Hốt Đô_Hổ cai_quản thì có đến 280 746 hộ bỏ trốn chiếm 28 Ngoài_ra mối quan_hệ dân_tộc ngày_càng mật_thiết hiện_tượng vãng_lai và tạp cư tương_đối phổ_biến Từ thời_kỳ chiến_tranh Mông_Kim một lượng lớn người Hán không ngừng bị buộc phải dời đến thảo_nguyên Mông_Cổ hay khu_vực nam bắc Thiên_Sơn_Liêu_Dương đẳng xứ hành trung thư tỉnh và Vân_Nam đẳng xứ hành trung thư tỉnh Các quan_viên quân hộ hay thương_nhân người Mông_Cổ và Sắc_Mục di_cư với số_lượng lớn đến nội_địa Trung_Nguyên khu_vực Vân_Nam có khoảng trên_dưới 10 vạn người Mông_Cổ cư_trú các thành_thị chính_trị như Thượng_Đô và Đại_Đô các thành_thị thương_nghiệp như Hàng Châu_Tuyền_Châu_Trấn Giang đều có nhiều người Mông_Cổ người Duy_Ngô_Nhĩ người Hồi_giáo người Đảng Hạng người Nữ_Chân hay người Khiết_Đan cư_trú giữa các dân_tộc có sự giao_lưu kinh_tế và văn_hoá bang trợ lẫn nhau Do tỷ_lệ người Mông_Cổ và người Hán hết_sức chênh_lệch văn_hoá và chế_độ của người Hán cũng ưu_việt hơn so với người Mông_Cổ triều_đình Nguyên_do vậy bảo_hộ địa_vị của người Mông_Cổ chủ_trương Mông_Cổ chí thượng chủ_nghĩa thi_hành chính_sách phân_chia chế_độ với bốn tầng_lớp dân_cư Mông_Cổ nhân Sắc_Mục nhân người Tây_Vực và Tây_Hạ_Hán nhân người Hán nguyên thuộc Kim_Nam nhân người Hán nguyên thuộc Nam_Tống_Triều đình Nguyên trao cho Mông_Cổ nhân và Sắc_Mục nhân_quyền lợi rất lớn bắt Hán nhân và Nam nhân phải chịu thuế và lao_dịch nặng áp_bức dân_tộc và áp_bức giai_cấp rất trầm_trọng Thời_Minh Sau khi Đại_Minh thành_lập và thống_nhất Trung_Hoa_Minh_Thái Tổ_Chu_Nguyên_Chương thi_hành chính_sách hưu dưỡng_sinh tức phục_hồi và phát_triển nông_nghiệp thời Mông_Nguyên vốn chịu sự phá_hoại từ chiến_tranh nay khôi_phục ở mức_độ lớn những năm Hồng_Vũ tiến_hành khẩn_hoang vùng_đất phía bắc Hoài_Hà và Tứ_Xuyên trên quy_mô lớn nhân_khẩu do_vậy tăng_trưởng ổn_định Đến năm Hồng_Vũ thứ 26 1393 toàn_quốc có 63 triệu người trong đó 61 75 triệu người thuộc dân hộ 3 25 triệu người thuộc quân hộ Bắc ngũ tỉnh Bắc_Bình Sơn_Tây Sơn_Đông_Hà_Nam Thiểm_Tây có 17 55 triệu nhân_khẩu chiếm 27 toàn_quốc trong đó Sơn_Đông là đông dân nhất với 5 462 850 người kế đến là Sơn_Tây 3 790 760 người Hà_Nam 2 825 300 người Thiểm_Tây 2 646 450 người Bắc_Bình 2 619 500 người Trung ngũ tỉnh Kinh_Sư Chiết_Giang_Giang_Tây Hồ Quảng_Tứ_Xuyên có 33 8 triệu người chiếm 52 toàn_quốc trong đó Nam_Trực Lệ có 11 291 460 người mật_độ nhân_khẩu cao nhất là ở lực vực Tô_Nam_Thái_Hồ với tổng_số 6 320 300 người và đạt 220 người km² tiếp đến là Chiết_Giang tỉnh với 9 959 270 người Giang_Tây có 7 260 000 người Hồ Quảng có 4 318 420 người Tứ_Xuyên có 1 314 260 người Nam ngũ tỉnh Phúc_Kiến_Quảng_Tây Quảng_Đông_Vân_Nam Quý_Châu có tổng_cộng 10 40 triệu người chiếm 16 toàn_quốc Nhân_khẩu triều Minh đạt đỉnh_cao vào hậu kỳ song các học_giả bất_đồng về thời_gian và số_lượng cụ_thể Dịch_Trung_Thiên nhận_định vào thời Minh mạt toàn_quốc có trên 60 triệu người Hàn_Văn_Lâm và Tạ_Thục_Quân nhận_định năm 1626 thì Đại_Minh đạt đỉnh_cao về nhân_khẩu với khoảng 99 873 triệu người Vương_Dục_Dân nhận_định vào những năm Vạn_Lịch 1573 1620 thì nhân_khẩu triều Minh đạt mức tối_đa nhân_khẩu thực_tế là từ 130 150 triệu người Cát_Kiếm_Hùng nhận_định vào năm 1600 triều Minh thực_tế có 197 triệu dân vào thời đỉnh_cao là sát 200 triệu người Tào_Thụ_Cơ nhận_định nhân_khẩu triều Minh lên đến đỉnh_cao vào năm 1630 với nhân_khẩu thực_tế là khoảng 192 51 triệu người sang năm 1644 thì số nhân khẩu thực_tế giảm còn khoảng 152 47 triệu người_nhà kinh_tế_học Anh Quốc_Angus_Maddison thì nhận_định vào năm 1600 nhân_khẩu thực_tế của triều Minh đạt khoảng 160 triệu người Cuối năm năm Gia_Tĩnh thời Minh_Thế_Tông các loại cây_trồng cao_sản đến từ châu_Mỹ bắt_đầu được truyền_bá đến Trung_Quốc trở_nên phổ_biến tại những vùng có mật_độ dân_cư cao nhất như Giang_Chiết hay Lĩnh_Nam_Đặc biệt là qua Vạn_Lịch trung_hưng nhân_khẩu tăng_trưởng nhanh và ổn_định có học giả ước_tính thì đạt đến mức chưa từng có là 150 triệu người phân_bổ vẫn không đổi Từ Sùng_Trinh thứ 11 1640 thời Minh_Tư_Tông đến năm Thuận_Trị thứ 7 1650 thời Thanh_Thế Tổ do chiến_tranh cùng mất_mùa và dịch_bệnh nên số người tử_vong gia_tăng đặc_biệt là bùng_phát dịch_hạch và hạn_hán ở phương bắc quân Bát kỳ nhập_quan tiến_hành giết_hại và buộc người Hán phải thiên_di để đề_phòng họ phản_kháng khiến nhân_khẩu giảm_thiểu rất nhiều chưa bằng một_nửa so với trước đó riêng phương bắc giảm xuống chỉ chưa bằng 20 Kế_tục triều Nguyên triều Minh phân cư_dân thành dân hộ quân hộ tượng hộ những người làm thủ_công_nghiệp nhập tượng tịch Tượng tịch và quân_tịch có địa_vị thấp hơn so với dân tịch không được ứng_thí đồng_thời phải kế_thừa nghề của đời trước Việc thoát khỏi hộ_tịch ban_đầu là khó_khăn cần phải được Hoàng_đế đặc chỉ phê_chuẩn Thời_Thanh_Thời_Minh mạt Thanh sơ do cướp_bóc lan_tràn chiến_tranh Thanh binh nhập Tắc và nhập Quan loạn Tam_Phiên sinh_mạng và tài_sản của nhân_dân chịu tổn_thất Cùng với đó là mất_mùa đói_kém dịch_bệnh khiến cho nhân_khẩu Trung_Quốc suy_giảm nhanh_chóng Nhà_sử_học Cát_Kiếm_Hùng nhận_định giao_thời Minh_Thanh nhân_khẩu ước_tính suy_giảm 40 cuối những năm Thuận_Trị là ở mức thấp nhất Ý_kiến khác cho rằng số_lượng nhân_khẩu che_giấu hộ_tịch lớn hơn nhiều so với số_lượng nhân_khẩu bị tổn_thất và số_lượng nhân_khẩu tổn_thất lớn nhất thực_sự vẫn là trong thời_kỳ chiến loạn sau khi quân Mãn nhập Quan cùng các cuộc đồ sát mang tính tận_diệt tộc họ Kể từ sau năm Khang_Hy thứ 20 1681 do nay triều_đình Thanh hoàn_thành bình_định Tam_Phiên đồng_thời chiếm_lĩnh Đài_Loan trải qua thịnh thế thời Khang_Hy_Ung_Chính Càn_Long sinh_hoạt được an định và khôi_phục nhân_khẩu gia_tăng nhanh_chóng Đầu thời Thanh số_liệu nhân_khẩu còn chưa chính_xác nhà_sử_học Khương_Đào ước_lượng vào_khoảng trước_sau năm Khang_Hy thứ 19 1680 nhân_khẩu tăng lên đến 100 triệu Triệu_Văn_Lâm suy_đoán vào năm Khang_Hy thứ 24 1685 nhân_khẩu vượt quá 100 triệu Ngoài việc quốc_gia an định nhu_cầu lương_thực được đáp_ứng với việc trồng cấy rộng_rãi các cây_trồng mới như gạo Chiêm_Thành ngô lạc khoai_tây Đến thời_kỳ Càn_Long nhân_khẩu toàn_quốc chính_thức vượt quá 200 triệu đến năm Đạo_Quang thứ 13 1833 trước chiến_tranh Nha_phiến thì tăng mạnh lên mức 400 triệu Tăng_trưởng nhân_khẩu dưới triều Thanh hoàn_toàn trái nhược với hình_thái tăng_trưởng dạng sóng trong quá_khứ của Trung_Quốc thể_hiện bằng đường_chéo tăng lên Trong thế_kỷ 19 do cuộc nổi_dậy Thái_Bình Thiên_Quốc_Niệp loạn và Hồi loạn số nhân khẩu tổn_thất là không nhỏ trong những năm Quang_Tự lại xảy ra không ít thiên_tai năm Quang_Tự thứ 3 1877 xảy ra hạn_hán ở Sơn_Tây và Thiểm_Tây số người chết vì nạn đói và bạo_loạn lên tới trên 10 triệu người Cuối_cùng cùng với việc di_cư ra hải_ngoại trở_nên phổ_biến nên đến khi triều Thanh diệt_vong nhân_khẩu Trung_Quốc duy_trì ở mức 430 triệu người không khác nhiều so với những năm Đạo_Quang 1821 1850 Do nhiều năm chiến loạn và đồ sát khiến nhiều khu_vực biến thành vô_chủ sau đó vì nhân_khẩu gia_tăng với số_lượng lớn một_số nơi xảy ra tình_trạng dư_thừa nhân_khẩu dẫn đến làn_sóng di_dân Như thủ_lĩnh nổi_dậy Trương_Hiến_Trung vào thời Minh mạt vào năm 1646 bại_trận rút đến Thành_Đô tiến_hành thiêu sát phá_hoại chưa từng có tại Tứ_Xuyên 40 vạn người ở Thành_Đô chỉ còn 20 hộ nhân_khẩu Tứ_Xuyên từ ít_nhất 3 triệu giảm mạnh chỉ còn 8 vạn người Về sau triều_đình Thanh thúc_đẩy việc đưa dân các tỉnh Hồ Quảng_Thiểm_Tây bù_đắp nhân_khẩu cho khu_vực Tứ_Xuyên sử gọi là Hồ Quảng_điền Tứ_Xuyên lần thứ hai Xu_thế di_dân đến Tứ_Xuyên trải qua 1 thế_kỷ Tứ_Xuyên do_vậy trở_thành một khu_vực thu_hút quá nhiều đến_nỗi dư_thừa nhân_khẩu Để bảo_hộ vùng_đất phát tường là Mãn_Châu triều_đình Thanh thiết_lập Liều điều biên ở Phụng_Thiên nay là Liêu_Ninh cấm_chỉ người Hán di_dân về phía bắc tuy_nhiên dân_nghèo Hoa_Bắc vì sinh_kế vẫn lén di_dân Những năm Hàm_Phong_Quang_Tự triều_đình Thanh xét thấy Nga và Nhật_Bản có ý_định thâm_nhập Mãn_Châu vì_vậy dần_dần mở_cửa cho người Hán di_dân về phía đông bắc và hoàn_toàn mở_cửa từ sau Chiến_tranh Nga Nhật 1904 1905 Các tỉnh Phúc_Kiến và Quảng_Đông do núi nhiều dân đông lại sát biển do_vậy có nhiều người di_dân ra hải_ngoại Đài_Loan ngay từ thời_kỳ Hà_Lan Tây_Ban_Nha và sau là Minh_Trịnh thống_trị đã thu_hút di_dân từ Mân_Nam_Việt_Đông ước_tính có hơn 10 vạn dân Vào đầu thời Thanh để ngăn_chặn việc xảy ra các rối_loạn như của Chu_Nhất_Quý triều_đình từng có_hạn chế nghiêm_ngặt về việc di_dân đến Đài_Loan Những năm cuối thời Đồng Trị xảy ra sự_kiện Mẫu_Đơn Xã quân Nhật xâm_chiếm Đài_Loan điều này khiến triều_đình Thanh mở_cửa việc di_dân đến Đài_Loan Vào thời_điểm trước khi Đài_Loan bị cắt nhượng cho Nhật_Bản hòn đảo này có hơn 3 triệu nhân_khẩu di_dân Ngay từ thế_kỷ 15 16 nhân_dân Phúc_Kiên và Quảng_Đông đã thường di_dân đến các nơi ở khu_vực Đông_Nam_Á người Hoa hải_ngoại còn thành_lập nên Lan_Phương_Cộng hoà Quốc_Sau Chiến_tranh Nha_phiến có thêm nhiều người Hán di_cư ra hải_ngoại chủ_yếu là đến Đông_Nam_Á miền Tây_Hoa_Kỳ quần_đảo Caribe_Đến khi triều Thành diệt_vong tại hải_ngoại có 7 triệu Hoa_kiều Hậu kỳ Khang_Hy sau một thời_gian dài khôi_phục và phát_triển xã_hội trở_nên an định hơn song nhân đinh và địa mẫu ghi trong sổ_sách vẫn tăng chậm Một_mặt là do việc thanh_tra nhân_khẩu và thổ_địa không triệt_để hơn_nữa địa_chủ phần_nhiều cố_tình báo ít đi người nghèo bị đánh thuế nặng nên buộc phải chạy trốn thống_kê số nhân đinh do_vậy không xác_thực Để nắm được số nhân khẩu xác_thực Khang_Hy_Đế vào năm 1712 hạ chiếu thịnh thế tư sinh nhân đinh vĩnh bất gia phú lấy số nhân đinh ghi trong sổ_sách năm 1711 để định ra mức tổng cố_định cho việc trưng_thu thuế_đinh đem số người tăng mới sau đó liệt vào thịnh thế tư sinh nhân đinh từ trung_ương đến địa_phương không được vì gia_tăng nhân_khẩu mà thêm thuế Tuy_nhiên việc này vẫn có_hạn chế do_vậy triều_đình lại chọn chính_sách than đinh nhập địa phế trừ nhân đầu thuế tức thuế định nhập vào trong thuế thổ_địa Điều này khiến cho giai_cấp vô_sản không phải nộp thuế song phần nộp thuế của địa_chủ lại tăng thêm đối_với triều_đình khiến cho nhân_khẩu tiếp_tục gia_tăng giảm hoãn việc tích_tụ đất_đai có tác_dụng nhất_định trong việc phát_triển công_thương_nghiệp
Lịch_sử nhân_khẩu Trung_Quốc