Vẹt kea Vẹt kea Nestor notabilis là một loài vẹt thuộc họ Nestoridae_Loài sinh_sống ở đảo Nam của New_Zealand môi_trường sinh_sống của chúng là các đài_nguyên núi cao Loài này có thân dài khoảng 48 cm chủ_yếu có màu xanh ô_liu cùng với màu cam rực_rỡ dưới cánh Chúng có một chiếc mỏ trên lớn màu nâu xám cong và hẹp Vẹt kea là loài vẹt sống ở khí_hậu núi cao duy_nhất trên thế_giới Chế_độ ăn_tạp của chúng có cả xác thối nhưng chủ_yếu là bao_gồm rễ cây lá quả mật_ong và côn_trùng Vẹt kea đã từng bị giết hàng_loạt vì mối lo_ngại đến từ việc chúng tấn_công gia_súc của những người chăn_nuôi đặc_biệt là cừu Chúng chỉ bắt_đầu nhận được sự bảo_vệ từ Đạo_luật bảo_vệ động_vật hoang_dã năm 1986 Vẹt kea làm tổ trong hang hoặc khe hở giữa các gốc cây Loài được biết đến với trí thông_minh và tính tò_mò vốn đều quan_trọng đối_với sự sống_còn của chúng ở một môi_trường núi cao khắc_nghiệt Chúng có_thể giải_quyết các vấn_đề đòi_hỏi trí thông_minh chẳng_hạn như đẩy hoặc kéo_theo một thứ_tự nhất_định để có được thức_ăn và làm_việc với nhau để đạt được một mục_tiêu nhất_định Phân loài và từ nguyên Loài vẹt này được mô_tả bởi nhà điểu_học John_Gould vào năm 1856 Tên của chúng notabilis trong tiếng Latin có nghĩa là đáng ghi_nhận Tên phổ_biến của loài là kea bắt_nguồn từ tiếng Māori có_thể là từ tượng_thanh cho tiếng kêu của chúng khi bay keee aaa Trong tiếng Anh kea vừa là danh_từ số_ít lẫn danh_từ số_nhiều Chi_Nestor bao_gồm có bốn loài Nestor meridionalis kea N notabilis Nestor productus đã tuyệt_chủng và Nestor chathamensis đã tuyệt_chủng Cả bốn loài được cho là có chung tổ_tiên từ loài proto kākā sinh_sống ở những khu rừng New_Zealand 5 triệu năm về trước Họ_hàng gần nhất của chúng là loài vẹt không biết bay kakapo Strigops habroptilus Chúng cùng nhau tạo thành một liên họ vẹt Strigopoidea phát_triển từ họ Psittacidae_Mô tả Kea là một loài vẹt lớn dài khoảng và nặng từ đến Chúng có bộ lông gần như là màu xanh ô_liu cùng với một chiếc mỏ xám có phần trên dài hẹp và cong Con trưởng_thành có mống mắt màu nâu sậm trong khi da gốc mỏ vòng mắt và cặp chân có màu xám Chúng còn có lớp lông màu cam dưới cánh Lông ở hai bên mặt của chúng có màu nâu ô_liu đậm ở trên lưng và mông có màu cam đỏ còn ở ngoài cánh thì có màu xanh dương đục Loài có đuôi ngắn rộng có màu xanh lá pha xanh dương và phần cuối màu đen Phía dưới của những chiếc lông đuôi nằm trong còn có những dài sọc màu vàng cam nằm chéo Con đực thường dài hơn 5 và phần mỏ trên của chúng cũng dài hơn 12 14 so với con cái Vẹt con đang lớn nhìn_chung cũng tương_tự con trưởng_thành nhưng có vòng mắt và da gốc mỏ màu vàng mỏ dưới màu vàng cam cùng cặp chân màu xám vàng Phân_bố và môi_trường sống Vẹt kea là một trong mười loài vẹt đặc_hữu của New_Zealand Phân_bố môi_trường sống của vẹt kea đa_dạng từ những đồng_bằng thấp ven sông và những rừng rậm dọc biển ở đảo Nam lên đến những vùng khí_hậu núi cao như Arthur s Pass hay vườn_quốc_gia Aoraki dọc theo những dãy rừng sồi phương nam Ngoại_trừ thi_thoảng một_vài cá_thể đi lang_thang vẹt kea không được tìm thấy ở đảo Bắc mặc_dù bằng_chứng hoá_thạch lại chỉ ra rằng chúng từng sống ở đấy 10 000 năm về trước Số_lượng của loài được ước_tính từ 1 000 đến 5 000 cá_thể vào năm 1986 so với con_số 15 000 cá_thể vào năm 1992 Chúng thường phân_bố rộng_rãi với mật_độ thấp ở những khu_vực không_thể tiếp_cận khiến việc ước_tính gặp trở_ngại Hiện ước_tính còn lại từ 3 000 đến 7 000 cá_thể Tương_tác với con_người Bản_tính hiếu_kỳ khét_tiếng của loài vẹt này đã khiến chúng vừa trở_thành loài gây hại cho người_dân địa_phương vừa là sự thu_hút cho khách du_lịch Với biệt_hiệu là chú hề của vùng núi chúng sẽ lục_lọi túi_xách ủng ván trượt_tuyết thậm_chí là xe_hơi và thường_xuyên phá_hoại hoặc ăn_cắp những tài_sản nhỏ Chúng từng được giữ như thú nuôi trong nhà trước khi được bảo_vệ nhưng việc này hiếm khi xảy ra vì chúng rất khó để bắt_giữ và rất phá_hoại trong môi_trường nuôi nhốt Vẹt kea thường được bắt_gặp tại các điểm trượt_tuyết tại đảo Nam nơi chúng lui_tới để tìm thức_ăn thừa Đặc_tính tò_mò khiến chúng hay gắp đi những vật_dụng không được trông_coi hoặc cắn_xé những bộ_phận cao_su của xe_hơi Đã có một cá_thể vẹt được báo_cáo lấy trộm hộ_chiếu của một du_khách khi anh ta tham_quan vườn_quốc_gia Fiordland_Vài người cho rằng việc tiêu_thụ thực_phẩm mất cân_bằng bắt_nguồn từ việc cho vẹt kea thức_ăn của con_người có ảnh_hưởng nghiêm_trọng đến sức_khoẻ của chúng Cục Bảo_tồn New_Zealand cũng có ý_kiến rằng khi có bữa ăn giàu calo hơn vẹt kea có nhiều thời_gian rảnh hơn để lục_lọi và phá_hoại của_cải Sự tin_tưởng tự_nhiên của loài này khi ở gần con_người cũng được cho là một nguyên_nhân góp_phần cho những vụ_việc chúng bị cố_ý giết chết tại các điểm du_lịch gần đây Vòng đời Vẹt kea nhỏ có tỉ_lệ tử vọng cao với ít hơn 40 cá_thể sống_sót hết năm đầu đời Vòng đời trung vị của một cá_thể vẹt kea hoang_dã được ước_tính là 5 năm dựa trên tỉ_lệ của những cá_thể được bắt_gặp trở_lại trong 2 mùa liên_tiếp tại Arthur s Pass và việc nhập_cư từ những khu_vực lân_cận Khoảng 10 lượng vẹt kea được dự_đoán có trên 20 năm_tuổi đời Cá_thể vẹt kea thọ nhất trong môi_trường nuôi nhốt sống đến 50 năm Sinh_sản Có ít_nhất một nhân_chứng báo_cáo rằng vẹt kea là loài đa_thê Tại nguồn này cũng ghi rằng có một số_lượng dư cá_thể cái Vẹt kea là loài bầy đàn và sống trong đàn có tối_đa 13 con Những cá_thể sống độc_lập rất tệ trong môi_trường nuôi nhốt nhưng phản_xạ tốt với hình_ảnh trong gương Trong một nghiên_cứu địa_điểm làm tổ của loài có mật_độ một trên 4 4 km² Địa_điểm sinh_sản của chúng thường là dọc theo những dãy rừng sồi phương nam ở những đồi_núi dốc Sinh_sản tại độ cao 1600 m hoặc hơn so với mực nước_biển vẹt kea là một trong số_ít loài vẹt trên thế_giới thường_xuyên sống trên đường giới_hạn cây_gỗ Tổ của chúng thường được đặt dưới đất phía dưới những cây sồi lớn trong các kẽ đá hoặc trong các hang đào giữa các rễ Giai_đoạn đẻ trứng bắt_đầu vào tháng bảy và kéo_dài đến tháng_một Thức_ăn Là động_vật ăn_tạp vẹt kea tiêu_thụ hơn 40 loài thực_vật ấu_trùng bọ cánh_cứng các loài chim khác và động_vật_có_vú như cừu hay thỏ Chúng đã từng được nhìn thấy khi đang phá tổ của loài chim nước cắt để ăn thịt các chim con khi nghe thấy tiếng kêu Loài vẹt này cũng lục_lọi rác_thải và chờ_đợi đồ_ăn của con_người Cuộc tranh_luận về việc vẹt kea tấn_công lên cừu có lịch_sử dai_dẳng Đàn cừu được nhìn thấy có những vết_thương hai bên sườn vào giữa những năm 1860 trong vòng một thập_kỉ từ khi những người chăn cừu chuyển đến vùng núi cao Mặc_dù có người cho rằng nguyên_nhân xuất_phát từ_loại bệnh_dịch mới vẹt kea cũng là đối_tượng bị tình_nghi James_MacDonald người chăn cừu đứng đầu Wanaka_Station đã từng nhìn thấy một cá_thể vẹt kea tấn_công một con cừu vào năm 1868 cùng với nhiều trường_hợp khác Các thành_viên của cộng_đồng các nhà_khoa_học cũng thừa_nhận việc này trong đó có Alfred_Wallace lấy đây là ví_dụ cho sự thay_đổi hành_vi trong cuốn sách Darwinism 1889 của ông Ngoài trừ một_số bằng_chứng ghi_chép đáng tin_cậy các chứng_cứ khác dường_như không thuyết_phục đặc_biệt ở những năm về sau Năm 1962 J R Jackson kết_luận rằng mặc_dù vẹt kea có_thể tấn_công những con cừu bệnh hoặc bị_thương đặc_biệt là khi tưởng nhầm cừu đã chết chúng không hẳn là loài săn mồi Tuy_nhiên vào năm 1993 những đợt tấn_công vào ban_đêm của loài vẹt này được ghi_hình chứng_minh rằng chúng cũng săn mồi những con cừu khoẻ_mạnh Đoạn ghi_hình chứng_tỏ điều mà các nhà_khoa_học đã nghi_vấn từ lâu rằng vẹt kea sử_dụng chiếc mỏ và móng_vuốt chắc khoẻ của mình để cào xé lớp lông và ăn phần thịt mỡ từ lưng cừu Mặc_dù chúng không trực_tiếp gây ra cái chết những con cừu có_thể tử_vong do nhiễm_trùng hoặc do tai_nạn khi cố_gắng chạy trốn Vẹt kea cũng được ghi_nhận từng tấn_công lên thỏ chó và thậm_chí là ngựa Đe_doạ và bảo_tồn Trong sự hợp_tác với các hội_đồng địa_phương và chủ trang_trại cừu chính_phủ New_Zealand đã từng treo tiền tưởng cho việc giết vẹt kea vì chúng tấn_công lên gia_súc đặc_biệt là cừu Theo thoả_thuận vẹt kea chỉ bị giết lấy tiền thưởng khi xuất_hiện ở các trang_trại hoặc khu_vực hành_chính nhưng nhiều người đã săn_bắn chúng tại các vườn_quốc_gia và ở Westland nơi mà chúng được toàn_quyền bảo_tồn Hơn 150 000 cá_thể bị diệt_trừ trong vòng hàng trăm_năm cho đến khi tiền thưởng bị bãi_bỏ vào năm 1970 Trong thập_niên 70 vẹt kea đã nhận được phần_nào sự bảo_vệ khi một cuộc tổng điều_tra cho biết chỉ còn 5 000 cá_thể Chúng chỉ bắt_đầu nhận được sự bảo_vệ đầy_đủ từ Đạo_luật bảo_vệ động_vật hoang_dã năm 1986 Một nghiên_cứu tại vườn_quốc_gia các hồ Nelson cho thấy một sự sụt_giảm đáng_kể số_lượng loài vẹt này từ năm 1999 đến 2009 nguyên_nhân chủ_yếu là do trứng và con non bị ăn thịt Máy quay được lắp_đặt để quan_sát thấy được loài chồn possum giết chết những vẹt con Ngộ_độc chì chủ_yếu là do vật_liệu phần mái của các toà nhà cũng là một nhân_tố quan_trọng dẫn đến việc chết_yểu ở loài vẹt kea Nghiên_cứu lượng chì tại Aoraki núi Cook cho thấy trong số 38 cá_thể được xét_nghiệm tất_cả đều có chì trong máu và 26 cá_thể có nồng nộ cao đến mức nguy_hiểm Phân_tích bổ_sung từ chẩn_đoán trên 15 cá_thể đã tử_vong của Đại_học Massey từ năm 1991 đến năm 1997 cho thấy 9 trường_hợp có lượng chì cao ở mức gây tử_vong Nghiên_cứu của Đại_học Victoria năm 2008 còn kết_luận rằng bản_tính hiếu_kỳ của loài vẹt này làm gia_tăng nguy_cơ chúng ngộ_độc do nuốt phải chì Thuốc 1080 được sử_dụng để kiểm_soát các loài gây hại hữu nhủ như loài chồn ecmin hoặc chồn possum cũng gây liên_luỵ đến loài vẹt kea Bảy cá_thể vẹt được phát_hiện tử_vong sau khi loại thuốc này được thải ra để kiểm_soát lượng chồn tại sông băng Fox vào tháng 7 năm 2008 tương_tự bảy cá_thể khác tại rừng Okarito vào tháng 8 năm 2011 Ngoài_ra những cái bẫy cũng là một mối đe_doạ cho loài Vào tháng 9 năm 2011 máy quay giấu kín cho thấy cảnh vẹt kea sa vào bẫy chồn ecmin tại thung_lũng Matukituki_Mặc dù được xếp loại nguy_cấp cấp quốc_gia nguy_cấp trong Sách_Đỏ và được bảo_vệ bởi luật_pháp vẹt kea vẫn bị cố_ý sát_hại Vào cuối thập_kỷ 1990 một cư_dân ở sông băng Fox đã giết 33 cá_thể tại bãi đậu xe và vào năm 2008 2 cá_thể cũng bị sát_hại và ghim lên bảng báo tại Arthur s Pass_Số vụ vẹt kea tử vọng do tai_nạn giao_thông tăng vụt cũng khiến nhiều biển_báo khuyến_khích chạy chậm được dựng lên Một dự_án khoa_học cộng động với tên gọi Kea_Database được tổ_chức vào năm 2017 cho_phép ghi_nhận việc theo_dõi loài vẹt trên cơ_sở dữ_liệu trực_tuyến cho_phép việc quan_sát từng cá_thể cũng như theo_dõi hành_vi và môi_trường sống của chúng Trong văn_hoá Vẹt kea từng được xuất_hiện trên mặt_trái của tờ tiền 10 đô_la New_Zealand từ năm 1967 đến năm 1992 trước khi bị thế chỗ bởi loài vịt lam Vẹt kea còn là nhân_vật chính trong tiểu_tuyết Beak of the Moon 1981 và Dark of the Moon 1993 của nhà_văn Philip_Temple lần_lượt kể về những cuộc gặp nhau đầu_tiên của bầy vẹt với con người ở đảo Nam trong thời_kì của người Māori và cuộc_sống hiện_tại của chúng ở New_Zealand Lứa tuổi nhỏ nhất của thiếu sinh Hướng_đạo ở New_Zealand được đặt tên theo loài chim này Liên_kết ngoài BULLET World_Parrot_Trust_Parrot Encyclopedia_Species_Profiles_BULLET BirdLife_Species_Factsheet_BULLET Kea at the Department of Conservation_BULLET_Images and movies of the Kea_ARKive_BULLET_Kea research at the University of Vienna_BULLET_Kea and people Te_Ara_The_Encyclopedia of New_Zealand BULLET Kea_Conservation_Trust
Vẹt kea