Sa_Đà Sa_Đà còn gọi là Xử_Nguyệt_處月_Chu Da_朱邪 hay 朱耶 vốn là một bộ_lạc Tây_Đột_Quyết vào thời nhà Đường sinh_sống theo lối du_mục ở khu_vực đông nam bồn_địa Chuẩn_Cát_Nhĩ thuộc Tân_Cương nay thuộc Ba Lý_Khôn tên gọi Sa_Đà có nguồn_gốc từ việc vùng_đất này có các gò cát lớn Tây_Vực tranh_hùng Người Sa_Đà có nguồn_gốc từ người Xử_Nguyệt_Năm_Trinh Quán thứ 7 633 thời Đường Thái_Tông thủ_lĩnh bộ_lạc Xử_Nguyệt từng theo quý_tộc Tây_Đột_Quyết_A Sử_Na_Di_Xạ đến Trường An Sau đó Xử_Nguyệt bộ lệ_thuộc Ất_Bì_Đốt_Lục khả hãn Năm 642 Ất_Bì_Đốt_Lục khả hãn tiến_công Y châu 伊州 nay là Cáp_Mật_Tân_Cương cũng phái Xử_Nguyệt bộ và Xử_Mật bộ bao_vây Thiên_Sơn quân trị_sở ở tây bắc Thác_Khắc_Tốn_Tân Cương song đều bị quân Đường đánh_bại Những năm Vĩnh_Huy 653 hoặc 654 thời Đường_Cao Tông quân Đường tiêu_diệt quân Tây_Đột_Quyết của A Sử_Na_Hạ_Lỗ Xử_Nguyệt bộ cũng bị đánh_bại Năm 702 tại Đình châu 庭州 nay thuộc Cát_Mộc_Tát_Nhĩ Tân_Cương triều Đường thiết_lập Bắc_Đình đô_hộ phủ thủ_lĩnh Sa_Đà bộ Chu_Da_Kim_Sơn do có công cùng quân Đường đánh_bại người Thiết_Lặc được phong là Kim_Mãn châu đô_đốc thuộc quyền quản hạt của Bắc_Đình đô_hộ Sau đó con của Chu_Da_Kim_Sơn là Chu_Da_Phụ_Quốc do chịu áp_lực từ Thổ_Phồn nên đã đưa bộ_lạc di_cư về phía bắc đến Đình châu Sau loạn An_Sử_Hồi_Hột chiếm_giữ khu_vực Tân_Cương ngày_nay Thổ_Phồn cũng tận_dụng thời_cơ chiếm_cứ Hà_Tây Lũng_Hữu nay thuộc Cam_Túc_Người_Sa Đà bị Hồi Hột áp_bức nên chuyển sang nương_tựa vào Thổ_Phồn đến năm 789 thì liên_quân công chiếm Đình châu Để ngăn_ngừa Sa_Đà và Hồi Hột câu_kết Thổ_Phồn đã buộc người Sa_Đà di_cư đến Cam châu 甘州 nay thuộc Trương_Dịch_Cam_Túc phong con của Chu_Da_Phụ_Quốc là Chu_Da_Tận_Trung cụ của Lý_Khắc_Dụng là_thống quân đại_luận thường dẫn quân Thổ_Phồn tiên_phong Dời đến Trung_Nguyên Khoảng năm 800 Hồi Hột công chiếm Lương châu Thổ_Phồn thấy vùng_đất của người Sa_Đà gần sát Lương châu nên lại muốn buộc họ phải di_cư đến vùng cao_nguyên phía tây Hoàng_Hà_Năm 809 người Sa_Đà không muốn di_cư về phía tây nên Chu_Da_Tận_Trung đã suất toàn_thể bộ chúng chạy sang nương_nhờ triều Đường Thổ_Phồn tiến_hành truy_sát người Sa_Đà vừa chiến vừa chạy trong ba vạn người thì chỉ có gần hai nghìn người đến được Linh châu 靈州 nay thuộc Linh_Vũ_Ninh_Hạ Chu_Da_Tận_Trung cũng chiến tử con là Chu_Da_Chấp_Nghi kế_vị Linh_Diêm tiết_độ_sứ Phạm_Hi_Triêu_范希朝 cho người Sa_Đà an định tại Diêm châu 鹽州 nay là Diêm_Trì_Ninh_Hạ Chu_Da_Chấp_Nghi được phong chức Âm_Sơn đô_đốc phủ binh_mã sử chiêu_nạp cựu bộ Sau đó Phạm_Hi_Triêu đến nhậm_chức ở Thái_Nguyên phủ để đề_phòng người Sa_Đà làm_phản triều_đình đã lệnh cho họ phải di_cư đến Hoàng_Hoa_Đôi_黃花堆 nay thuộc Sơn_Âm_Sơn_Tây sau lại phân binh_lính của người Sa_Đà lệ_thuộc các bộ trở_thành một nguồn lính quan_trọng của quân Đường Đến thời Đường Ý Tông con của Chu_Da_Chấp_Nghi là Chu_Da_Xích_Tâm do có công trấn_áp cuộc nổi_dậy của Bàng_Huân nên được ban danh_tính là Lý_Quốc_Xương_Nổi lên cuối thời Đường Năm 876 con của Lý_Quốc_Xương là Lý_Khắc_Dụng chống lại triều Đường công chiếm Đại_Đồng Năm 880 Lý_Khắc_Dụng bị quân Đường đánh_bại phụ_tử phải suất bộ chúng chạy về phía bắc nương_nhờ Thát_Đát_Đến khi Hoàng_Sào nhập Trường An các phiên_trấn của triều_đình Đường_không xuất_viện quân ứng_cứu Đường Hi_Tông phải nhờ Lý_Khắc_Dụng tiến binh đánh Hoàng_Sào đến năm 883 thì Hoàng_Sào chết Triều_đình Đường phong Lý_Khắc_Dụng là Hà_Đông tức tỉnh Sơn_Tây tiết_độ_sứ Sau khi Hoàng_Sào chết cựu tướng Chu_Toàn Trung có thế_lực ngày_càng lớn_mạnh tranh chiến với Lý_Khắc_Dụng tại Hoa_Bắc_Năm 907 Chu_Toàn Trung kiến_lập triều Hậu_Lương diệt nhà Đường Trung_Hoa vào thời_kỳ Ngũ_Đại_Thập_Quốc Lý_Khắc_Dụng là một sứ_quân không thần_phục nhà Lương_Ba họ xưng_đế Năm 923 triều Hậu_Lương bị con của Lý_Khắc_Dụng là Tấn_Vương_Lý_Tồn Úc tiêu_diệt Lý_Tồn_Úc kiến_lập triều Hậu_Đường đánh_bại cha_con Lưu_Nhân_Cung chiếm_cứ U châu 幽州 thuộc Bắc_Kinh ngày_nay Sau khi lập nước Lý_Tồn_Úc si_mê hí_kịch và săn_bắn phó_thác chuyện quốc_gia đại_sự cho con_hát và hoạn_quan Năm 926 con_nuôi của Lý_Khắc_Dụng là đại thái_bảo Lý_Tự_Nguyên khởi_binh ở Nguỵ châu 魏州 nay thuộc Hàm_Đan_Hà_Bắc sau đó lên_ngôi trở_thành Hậu_Đường Minh_Tông_Năm 933 Hậu_Đường Minh_Tông qua_đời Mẫn_Đế ở ngôi được một năm thì bị con_nuôi của Lý_Tự_Nguyên là Lý_Tùng_Kha soán vị Lý_Tùng_Kha biếm chức một viên tướng người Sa_Đà là Thạch_Kính_Đường_Thạch Kính_Đường chạy đến chỗ Khiết_Đan tự_xưng là hoàng_đế con nhi hoàng_đế mượn quân Khiết_Đan diệt Hậu_Đường Năm 936 Thạch_Kính_Đường lập ra triều Hậu_Tấn gọi Liêu_Thái_Tông của triều Liêu là cha cắt đất cống_nạp Sau khi Thạch_Kính_Đường qua_đời người kế_vị là Thạch_Trọng_Quý phản Liêu bị Liêu đánh_bại và bắt_giữ Hậu_Tấn diệt_vong Sau đó nguyên đại tướng của Hậu_Tấn cũng là một người Sa_Đà tên là Lưu_Tri_Viễn tiến_hành khởi_binh ở Thái_Nguyên lập ra triều Hậu_Hán vào năm 947 Nhưng chỉ cuối năm đó Tri_Viễn bị bệnh qua_đời con là Lưu_Thừa_Hưu lên thay suy_yếu bị Quách_Uy thay_thế lập ra nhà Hậu_Chu vào năm 950 Một thành_viên hoàng_tộc Hậu_Hán là Lưu_Sùng đã xưng_đế tại Thái_Nguyên tuyên_bố kế_tục Hậu_Hán sử gọi là nước Bắc_Hán_Bắc_Hán được sự che_chở của triều Liêu_Năm 979 Tống_Thái_Tông triều_đại kế_tục Hậu_Chu xuất_quân tiêu_diệt Bắc_Hán toàn_thể họ Lưu bị bắt giải đến kinh_thành Khai_Phong Sau đó tộc Sa_Đà dung_hợp với người Khiết_Đan và người Hán không còn là một dân_tộc độc_lập Người Hắc_Xa_Tử_Thất Vi sống du_mục tại Âm_Sơn_Trường_Thành và Uông_Cổ bộ thời Nguyên là hậu_duệ của người Sa_Đà Hậu_duệ của những người Sa_Đà theo Tấn_Vương_Lý_Khắc Dụng đến Thát_Đát sau dần_dần dung_hợp vào người Mông_Cổ
Sa_Đà