Cộng_hoà_Xã_hội_chủ_nghĩa Xô_viết Armenia Cộng_hoà_Xã_hội_chủ_nghĩa Xô_viết Armenia Haykakan_Sovetakan_Soc ialistakan Hanrapetut yun Armjanskaja_Sovetskaja_Sotsialističeskaja_Respublika cũng viết tắt là CHXHCNXV Armenia hay Armenia Xô_viết là một trong 15 nước cộng_hoà hình_thành nên Liên_Xô_CHXHCNXV_Armenia được thành_lập vào tháng 12 năm 1920 khi Liên_Xô tiếp_quản quyền kiểm_soát Cộng_hoà Miền núi Armenia và tồn_tại cho đến năm 1991 Nó đôi_khi cũng được gọi là Đệ nhị Cộng_hoà Armenia vì xuất_hiện sau sự sụp_đổ của Đệ nhất Cộng_hoà Armenia Là một phần của Liên_Xô_CHXHCNXV_Armenia đã chuyển_đổi từ một vùng nội_địa phần_lớn là nông_nghiệp thành trung_tâm sản_xuất công_nghiệp quan_trọng Ngày 23 tháng 8 năm 1990 nước cộng_hoà đổi tên thành Cộng_hoà Armenia song vẫn nằm trong thành_phần Liên_Xô cho đến khi chính_thức tuyên_bố độc_lập vào ngày 21 tháng 9 năm 1991 Sau khi Liên_Xô tan_rã nhà_nước Cộng_hoà Armenia tồn_tại cho đến khi thông_qua hiến_pháp mới vào năm 1995 Lịch_sử Xô_viết_hoá Từ năm 1828 đến Cách_mạng Tháng_Mười vào năm 1917 Armenia là một bộ_phận của Đế_quốc Nga và phần_lớn được giới_hạn trong ranh_giới của tỉnh Erivan_Sau_Cách mạng Tháng_Mười chính_phủ Bolshevik của Vladimir_Lenin đã công_bố rằng các dân_tộc_thiểu_số trong đế_quốc Nga trước_đây có_thể theo_đuổi một tiến_trình tự_quyết Sau sự sụp_đổ của đế_quốc vào tháng 5 năm 1918 Armenia và các nước Azerbaijan và Gruzia lân_cận đã tuyên_bố độc_lập khỏi ách thống_trị của người Nga và thành_lập ra các nước cộng_hoà tương_ứng của mình Sau khi có rất nhiều bị giết_hại dưới ách thống_trị của đế_quốc Ottoman trong thảm_sát Armenia và Chiến_tranh Thổ_Nhĩ_Kỳ Armenian sau đó khu_vực Armenia lịch_sử tại đế_quốc Ottoman tràn_ngập sự thất_vọng và bị tàn_phá Một_số người Armenia đã gia_nhập Tập_đoàn Hồng_quân số 11 đang tiến đến Sau đó cả Thổ_Nhĩ_Kỳ và các nước cộng_hoà Xô_viết mới thành_lập đã đàm_phán để dẫn đến Hiệp_ước Kars theo đó Thổ_Nhĩ_Kỳ nhượng Adjara cho Liên_Xô để đối lấy lãnh_thổ Kars tương_ứng với các tỉnh Kars_Iğdır và Ardahan của Thổ_Nhĩ_Kỳ ngày_nay Thủ_đô Armenia thời Trung_Cổ Ani cũng như biểu_tượng tinh_thần của người Armenia núi Ararat đều nằm trong khu_vực bị nhượng cho Thổ_Nhĩ_Kỳ Ngoài_ra Joseph_Stalin khi đó là quyền Chính_uỷ các vấn_đề dân_tộc đã trao các khu_vực Nakhchivan và Nagorno_Karabakh cả hai đều được những người Bolshevik hứa_hẹn trao cho Armenia vào năm 1920 cho Azerbaijan Từ ngày 12 tháng 3 năm 1922 đến ngày 5 tháng 12 năm 1936 Armenia là một bộ_phận của Cộng_hoà_Xã_hội_chủ_nghĩa Xô_viết Liên_bang Ngoại_Kavkaz cùng với Cộng_hoà_Xã_hội_chủ_nghĩa Xô_viết Gruzia và Cộng_hoà_Xã_hội_chủ_nghĩa Xô_viết Azerbaijan Người Armenia được sống trong một khoảng thời_gian tương_đối ổn_định dưới sự cai_quản của Liên_Xô Cuộc_sống dưới chế_độ Xô_viết ban_đầu tỏ ra trái_ngược với những năm cuối_cùng hỗn_loạn của đế_quốc Ottoman_Người_Armenia nhận được thuốc thực_phẩm cũng như các nhu_yếu_phẩm khác từ chính_phủ trung_ương và đã thực_hiện cải_cách để tăng số người biết chữ Tuy_nhiên Giáo_hội Sứ đồ Armenia lại gặp phải tình_hình khó_khăn trở_thành mục_tiêu công_kích trong sách_giáo_khoa và phương_tiện truyền_thông và bị đấu_tố rất nhiều dưới chế_độ cộng_sản Thời_kỳ Stalin Sau cái chết của Vladimir_Lenin vào tháng 1 năm 1924 đã có một cuộc đấu_tranh quyền_lực ngắn_ngủi tại Liên_Xô kết_quả là Joseph_Stalin đã nắm lấy quyền_lực Xã_hội và kinh_tế Armenia đã thay_đổi dưới quyền Stalin và các nhà hoạch_định chính_sách của ông ta tại Moskva_Năm 1936 CHXHCNXVLB Ngoại_Kavkaz bị giải_tán theo lệnh của Stalin_Đối với người_dân Armenia tình_hình của họ càng trầm_trọng dưới sự cai_trị của Stalin_Trong một khoảng thời_gian 25 năm Armenia đã công_nghiệp_hoá và phổ_cập giáo_dục dưới các điều_kiện nghiêm_ngặt và những người dân_tộc chủ_nghĩa bị đàn_áp khốc_liệt Stalin đã tiến_hành một_số biện_pháp đàn_áp có giới_hạn nhằm vào Giáo_hội Armenia vốn đã sẵn suy_yếu từ nạn diệt_chủng Armenia và các chính_sách Nga hoá của đế_quốc Nga Trong thập_niên 1920 tài_sản riêng của Giáo_hội đã bị tịch_thu và các linh_mục bị quấy_nhiễu Các cuộc tấn_công của Xô_viết chống lại Giáo_hội Armenia đã tăng_tốc dưới thời Stalin bắt_đầu vào năm 1929 song trong những năm sau nó đã được nới lỏng đôi_chút để cải_thiện quan_hệ giữa Liên_Xô và người Armenia lưu_vong Năm 1932 Khoren_Muradpekyan trở_thành Khoren I và có được tước_hiệu Đức Giáo_hoàng của Catholicos_Tuy nhiên đến cuối thập_niên 1930 Xô_viết đã nối lại các cuộc tấn_công chống lại Giáo_hội Điều này lên đến đỉnh_điểm trong vụ án_mạng Khoren năm 1938 và đóng_cửa Giáo_phận Echmiatsin vào ngày 4 tháng 8 năm 1938 Tuy_nhiên Giáo_hội Armenia vẫn tiếp_tục tồn_tại dưới lòng đất và tại hải_ngoại Đại thanh_trừng bao_gồm một loạt các chiến_dịch đàn_áp và khủng_bố chính_trị tại Liên_Xô chống lại các thành_viên của Đảng Cộng_sản giai_cấp nông_dân nhà_văn và tri_thức và những người không liên_kết khác Vào tháng 9 năm 1937 Stalin đã phái Anastas_Mikoyan cùng với Georgy_Malenkov và Lavrentiy_Beria cùng một danh_sách 300 cái tên đến Yerevan để giám_sát việc thanh_trừng Đảng Cộng_sản Armenia vốn được hình_thành từ những người Bolshevik cũ Các lãnh_đạo cộng_sản Armenia như Vagharshak_Ter_Vahanyan và Aghasi_Khanjian đã trở_thành nạn_nhân trong cuộc thanh_trừng Ter_Vahanyan trở_thành một bị_cáo đầu_tiên trong các Phiên_toà công_khai Moskva_Mikoyan đã cố_gắng cứu một người khỏi bị hành_quyết trong chuyến đi của ông ta đến Armenia song đã thất_bại Người đó đã bị Baria bắt khi đang phát_biểu trước Đảng Cộng_sản Armenia Có trên một nghìn người đã bị bắt và bảy trong số chín thành_viên của Bộ_Chính_trị Armenia đã bị cách_chức Giống như các sắc_tộc_thiểu_số khác sống ở Liên_Xô dưới thời Stalin hàng chục nghìn người Armenia đã bị hành_quyết và trục_xuất Năm 1936 Beria và Stalin đã hành_động để trục_xuất người Armenia đến Siberia trong một nỗ_lực để giảm dân_số Armenia xuống dưới 700 000 nhằm hợp_lý_hoá việc sáp_nhập Armenia vào Gruzia Theo lệnh của Beria công_an đã được sử_dụng để củng_cố vị_thế chính_trị của đảng đối_với người_dân và ngăn_chặn tất_cả các biểu_hiện dân_tộc chủ_nghĩa Nhiều nhà_văn nghệ_sĩ nhà_khoa_học và các nhà_lãnh_đạo chính_trị đã bị hành_quyết hoặc bị buộc phải sống lưu_vong Ngoài_ra năm 1944 gần 200 000 người Hemshin người Armenia theo Hồi_giáo Sunni sống gần các khu_vực ven bờ biển Đen của Nga Gruzia và Thổ_Nhĩ_Kỳ đã bị trục_xuất từ Gruzia đến các khu_vực ở Kazakhstan và Uzbekistan Việc trục_xuất người thuộc sắc_tộc Armenia từ các khu_vực ven biển tiếp_tục xảy ra vào năm 1948 khi 58 000 người dân_tộc chủ_nghĩa Armenia những người ủng_hộ Dashnak và người Hi_Lạp đã bị buộc phải chuyển đến Kazakhstan Thế_chiến II Armenia đã không bị tàn_phá và huỷ_diệt trong Chiến_tranh Xô_Đức_Wehrmacht chưa bao_giờ tiến đến Nam_Kavkaz mặc_dù họ có định thực_hiện điều này để nắm lấy quyền kiểm_soát các mỏ dầu tại Azerbaijan Tuy_nhiên Armenia đã đóng một vai_trò quan_trọng trong việc hỗ_trợ phe Đồng_Minh thông_qua cung_cấp nông_sản và hàng_hoá công_nghiệp Một ước_tính cho rằng có 300 000 500 000 người Armenia đã tham_gia chiến_tranh gần một_nửa trong số đó đã không trở về Nhiều người đã có được vinh_dự Anh_hùng Liên_Xô_Hơn 60 người Armenia đã được thăng cấp tướng và bốn người đã được phong làm Nguyên_soái Liên_Xô_Ivan_Bagramyan Đô_đốc Ivan_Isakov nguyên_soái pháo_binh Hamazasp_Babadzhanian và nguyên_soái không_quân Sergei_Khudyakov_Chính phủ Liên_Xô trong một nỗ_lực nhằm tăng_cường sự ủng_hộ của nhân_dân cho chiến_tranh cũng đã cho_phép các biểu_hiện dân_tộc chủ_nghĩa với việc tái_bản các tiểu_thuyết Armenia sản_xuất các bộ phim như David_Bek 1944 và nới lỏng các hạn_chế được áp_đặt trước đó để chống lại Giáo_hội Armenia Một_số người Armenia bị Đức bắt làm tù_binh đã lựa_chọn quay sang phục_vụ trong các tiểu_đoàn_Đức thay_vì phải chịu nguy_cơ tính_mạng bị đe_doạ trong các trại tù_binh chiến_tranh Do có nhiều binh_lính đã đầu_hàng quân Đức trong lúc giao_tranh người Armenia đã bị Stalin trừng_phạt và bị đưa đến làm_việc tại các trại lao_động ở Siberi_Stalin đã tạm_thời nhượng_bộ trên vấn_đề tôn_giáo trong thời_gian chiến_tranh Điều này đã dẫn đến việc bầu giám_mục Gevork năm 1945 và Đức Giáo_hoàng Catholicos_Gevork_VI Sau đó ông được cho_phép cư_trú ở Echmiadzin Vào cuối cuộc_chiến sau khi người Đức đầu_hàng nhiều người Armenia cả ở nước cộng_hoà và ở hải_ngoại đã vận_động Stalin xem_xét lấy lại các tỉnh Kars_Iğdır và Ardahan mà Armenia đã mất cho Thổ_Nhĩ_Kỳ theo Hiệp_ước Kars_Vào tháng 9 năm 1945 Liên_Xô tuyên_bố sẽ bãi_bỏ Hiệp_ước hữu_nghị Xô_Thổ ký năm 1925 Ngoại_trưởng Liên_Xô_Vyacheslav_Molotov đã trình_bày nguyện_vọng của người Armenia cho các lãnh_đạo Đồng_minh khác Bản_thân Thổ_Nhĩ_Kỳ khi đó không có điều_kiện để chống lại một cuộc chiến_tranh với Liên_Xô vốn đã trở_thành một siêu_cường sau chiến_tranh Vào mùa thu năm 1945 quân_đội Xô_viết tại Kavkaz đã sẵn_sàng chuẩn_bị cho một cuộc xâm_lược có_thể xảy ra nhằm vào Thổ_Nhĩ_Kỳ Tuy_nhiên khi sự thù_địch giữa Đông và Tây phát_triển thành Chiến_tranh_Lạnh đặc_biệt là sau khi đưa ra chủ thuyết Truman vào năm 1947 Thổ_Nhĩ_Kỳ đã tăng_cường quan_hệ với phương Tây_Liên_Xô đã từ_bỏ yêu_sách của mình đối_với các vùng lãnh_thổ bị mất họ nhận ra rằng NATO sẽ đứng bên Thổ_Nhĩ_Kỳ nếu xảy ra một cuộc xung_đột Nhập_cư Sau chiến_tranh Stalin đã cho_phép thực_thi một chính_sách nhập_cư mở tại Armenia những người lưu_vong được mời trở về định_cư nhằm khôi_phục dân_số và tăng_cường lực_lượng lao_động Người Armenia sinh_sống tại các quốc_gia như Síp Pháp Hy_Lạp Iraq Liban và Syria chủ_yếu là những người còn sống_sót hoặc là hậu_duệ của các nạn_nhân trong nạn diệt_chủng Họ được chính_phủ Liên_Xô chi_trả chi_phí cho chuyến đi trở về quê_hương Một ước_tính cho rằng có 150 000 người Armenia đã nhập_cư đến Xô_viết Armenia từ năm 1946 đến 1948 Bị thu_hút với rất nhiều ưu_đãi như phiếu giảm_giá thực_phẩm có nhà ở tốt hơn và các lợi_ích khác họ thường xem_thường những người Armenia sinh_sống tại cộng_hoà trước đó Những người mới đến nói phương_ngữ Tây_Armenia thay_vì phương_ngữ Đông_Armenia bản_địa tại Xô_viết Armenia Họ thường bị gọi là aghbar աղբար hay người anh_em bởi những người Armenia sinh_sống tại Cộng_hoà Mặc_dù ban_đầu mang tính hài_hước song từ này dần mang hàm_ý miệt_thị Hồi_sinh dưới thời Khrushchev_Giành chiến_thắng trong cuộc đấu_tranh quyền_lực sau cái chết của Stalin năm 1953 Nikita_Khrushchev trở_thành nhà_lãnh_đạo mới của Liên_Xô_Trong một bài phát_biểu bí_mật năm 1956 Khrushchev đã lên_án Stalin và các chính_sách đối_nội của Khrushchev phần_lớn là nới lỏng sự kìm_kẹp của chính_phủ trên toàn_quốc Khrushchev tăng_cường nguồn_lực để sản_xuất hàng_tiêu_dùng và nhà ở Gần như ngay_lập_tức Armenia bắt_đầu hồi_sinh văn_hoá và kinh_tế nhanh_chóng Ở một mức_độ hạn_chế một_số quyền tự_do tôn_giáo đã được thực_hiện tại Armenia khi Đức Giáo_hoàng Catholicos_Vazgen_I đảm_nhận bổn_phận của ông vào năm 1955 Một trong những cố_vấn và bạn_bè thân_thiết của Khrushchev thành_viên Bộ_chính_trị người Armenia Anastas_Mikoyan đã thúc_đẩy người Armenia tái khẳng_định bản_sắc dân_tộc của họ Năm 1954 ông đã có một bài phát_biểu tại Yerevan tại đây ông khuyến_khích họ tái_xuất bản các tác_phẩm của các nhà_văn như Raffi và Charents người thứ hai bị hành_quyết trong thanh_trừng Dưới thời Liên_Xô người Armenia cùng với người Nga người Ukraina người Belarus người Gruzia ngươì Đức và người Do Thái được đánh_giá là các dân_tộc tiến_bộ và được gộp lại thành các dân_tộc phía Tây_Vùng_Kavkaz và đặc_biệt là Armenia được các học_giả và sách_giáo_khoa Xô_viết công_nhận là nền văn_minh lâu_đời nhất trên lãnh_thổ của Liên_Xô_Ngày 24 tháng 4 năm 1965 hàng nghìn người Armenia đã biểu_tình trên các đường_phố ở Yerevan nhằm kỉ_niệm 50 năm diệt_chủng Armenia Quân_đội Liên_Xô đã tiến vào thành_phố và cố_gắng vãn_hồi trật_tự Để ngặn chặn điều này có_thể tái_diễn điện Kremlin đã đồng_ý cho xây_dựng một đài tưởng_niệm để tỏ lòng kính_trọng đối_với những người đã thiệt_mạng trong các hành_động tàn_bạo Đến tháng 11 năm 1967 đài tưởng_niệm đã hoàn_thành trên đồi Tsitsernakaberd ở Yerevan_Bia tưởng_niệm cao 44 mét tượng_trưng cho sự tái_sinh của người Armenia Thời_kỳ Brezhnev Sau khi Leonid_Brezhnev lên nắm quyền vào năm 1964 phần_lớn các cải_cách của Khruschev đã bị đảo_ngược Thời_kỳ Brezhnev bắt_đầu một trạng_thái trì_trệ mới và đã xảy ra hiện_tượng suy_giảm cả về chất_lượng và số_lượng các sản_phẩm của Liên_Xô_Armenia đã bị ảnh_hưởng bởi các chính_sách này và nó đã được chứng_minh vài năm sau đó trong thảm_hoạ động_đất Spitak 1988 Vật_liệu như xi_măng và bê_tông dùng để xây_dựng những ngôi nhà mới đã bị chuyển sang sử_dụng cho các mục_đích khác Tham_nhũng và thiếu giám_sát quá_trình xây_dựng đã khiến các toà nhà có chất_lượng kém Khi động_đất xảy ra vào ngày 7 tháng 12 năm 1988 nhà_cửa và các căn_hộ chịu_đựng kém nhất_là những căn nhà xây dưới thời Brezhnev_Tuy nhiên những ngôi nhà cũ hơn lại chịu_đựng tốt hơn trước trận động_đất Thời_kỳ Gorbachev_Mikhail_Gorbachev đã thực_hiện các chính_sách Glasnost và Perestroika trong thập_niên 1980 điều này đã thúc_đẩy người Armenia mộng_tưởng về một cuộc_sống tốt_đẹp hơn dưới quyền cai_trị của Xô_viết Những người Hemshin bị Stalin trục_xuất đến Kazakhstan trước_đây bắt_đầu thỉnh_cầu chính_phủ chuyển họ về CHXHCNXV Armenia Tuy_nhiên chính_phủ Liên_Xô đã từ_chối lời thỉnh_cầu này vì lo_ngại những người Hemshin theo Hồi_giáo có_thể xung_đột tôn_giáo với những đồng_bào Armenia theo Ki tô giáo của họ Người Armenia ở vùng Nagorno_Karabakh vùng này từng được những người Bolshevik hứa trao cho Armenia song sau đó đã bị Stalin trao cho CHXHCNXV Azerbaijan bắt_đầu tiến_hành một phong_trào nhằm hợp_nhất khu_vực với Armenia Phần_lớn người Armenia sinh_sống trong khu_vực này bảy tỏ mối lo_ngại về việc bị ép_buộc Azeri hoá Ngày 20 tháng 2 năm 1988 Xô_viết Tối_cao của Tỉnh tự_trị Nagorno_Karabakh đã bỏ_phiếu thông_qua việc thống_nhất tỉnh này với Armenia Các cuộc biểu_tình đã diễn ra tại Yerevan để thể_hiện sự ủng_hộ cho những người Armenia Karabakh_Nhà cầm_quyền Azerbaijan cũng khuyến_khích các cuộc biểu_tình chống lại Tuy_nhiên chúng đã sớm biến thành bạo_lực chống lại người Armenia tại thành_phố Sumgait_Ngay sau đó bạo_loạn sắc_tộc đã nổ ra giữa người Armenia và người Azerbaijan Gorbachev và các lãnh_đạo trung_ương ở Moskva cũng từ_chối yêu_cầu thống_nhất Nagorno_Karabakh với Armenia vào mùa xuân năm 1988 Độc_lập Ngày 5 tháng 5 năm 1990 Quân_đội Armenia Mới_NAA đã được thành_lập đây là một lực_lượng quốc_phòng riêng_biệt với quân_đội Liên_Xô_Lễ kỉ_niệm thành_lập được lên kế_hoạch diễn ra vào ngày 28 tháng 5 tức ngày hình_thành nên Đệ nhất Cộng_hoà Armenia Tuy_nhiên vào ngày 27 tháng 5 giao_tranh đã nổ ra giữa Quân_đội Armenia Mới và quân MVD đóng tại Yerevan hậu_quả là năm lính Armenia thiệt_mạng trong một cuộc đấu súng tại ga xe_lửa Các nhân_chứng tuyên_bố rằng MVD đã sử_dụng vũ_lực quá mức trong giao_tranh và cho rằng họ đã chủ_mưu gây ra giao_tranh Ngoài_ra giao_tranh giữa dân_quân Armenia và MVD gần Sovetashen đã gây ra cái chết cho 26 người vì_thế lễ kỉ_niệm bị huỷ_bỏ vô_thời_hạn Ngày 17 tháng 3 năm 1991 Armenia cùng với ba nước Baltic_Gruzia và Moldova đã tẩy_chay cuộc trưng_cầu_dân_ý trên quy_mô toàn liên_bang kết_quả cuộc trưng_cầu này là 78 số người đi bầu ủng_hộ việc duy_trì Liên_Xô theo một thể_thức cải_cách Ngày 23 tháng 8 năm 1991 Armenia trở_thành một trong các nước cộng_hoà đầu_tiên tuyên_bố độc_lập khỏi Liên_Xô_Mong muốn tách ra khỏi Liên_Xô của Armenia phần_lớn là do chính_quyền Moskva không nhượng_bộ trong vấn_đề Karabakh giải_quyết tồi hậu_quả động_đất và các thiếu_sót trong nền kinh_tế Liên_Xô_Ngày 21 tháng 9 năm 1991 Armenia tuyên_bố độc_lập Căng_thẳng giữa Armenia và Azerbaijan tiếp_tục leo_thang cuối_cùng đã dẫn đến Chiến_tranh Nagorno_Karabakh_Mặc dù đã có một lệnh ngừng_bắn từ năm 1994 Armenia vẫn chưa giải_quyết xong cuộc xung_đột với Azerbaijan trên vấn_đề Nagorno_Karabakh_Đọc thêm BULLET The_Armenian_Soviet_Encyclopedia Yerevan_Armenian_Academy of Sciences 1974 1987 12 volumes BULLET Matossian_Mary_Kilbourne_The Impact of Soviet_Policies in Armenia Leiden_E_J_Brill 1962 ISBN 0 8305 0081 2 BULLET Walker_Christopher_J_Armenia The_Survival of a Nation_London_Palgrave_Macmillan 1990 Liên_kết ngoài BULLET Armenia big strides in an ancient land by Anton_Kochinyan_BULLET_Melkonian Eduard_Repressions in 1930s Soviet_Armenia in the Caucasus_Analytical digest No 22
Cộng_hoà_Xã_hội_chủ_nghĩa Xô_viết Armenia