Quan_chế nhà Lý_Quan chế nhà Lý là định_chế cấp_bậc phẩm_hàm quan_lại phong_kiến dưới thời nhà Lý trong lịch_sử Việt_Nam Khái_quát Những ghi_chép trong sử_sách không hoàn_thiện và đầy_đủ về quan_chế thời Lý không cụ_thể từng cấp_bậc phẩm_hàm theo trật_tự từ trên xuống Về cơ_bản quan_chế nhà Lý được phỏng theo kiểu Quan_chế nhà Tống của Trung_Hoa_Các sử_gia căn_cứ theo các tài_liệu khác nhau để mô_phỏng chế_độ quan_lại từ trung_ương tới địa_phương Hệ_thống quan_lại thời Lý gồm có quý_tộc công_thần tăng quan và nho_sĩ_Quan_chế thời_kỳ này đã được chia thành 9 phẩm từ nhất_phẩm tới cửu_phẩm nhưng sử không chép rõ từng phẩm có những chức gì phía trên là các vương_hầu quý_tộc bên dưới chia làm 2 ban văn_võ các quan trong trung_ương và quan ngoài địa_phương Các sử_gia theo nhận_định của Phan_Huy_Chú trong sách Lịch triều hiến_chương loại chí thống_nhất rằng nhiều chức quan trong bộ_máy chính_quyền phong_kiến Việt_Nam được đặt ra từ thời nhà Lý_Chế độ Tước_vị Nhà Lý có tham_khảo rất lớn chế_độ các triều_đại Trung_Hoa_Trong hoàng_tộc cũng vì_thế quy_định chặt_chẽ tước_vị và một_số tước_vị phong_tặng cho công_thần BULLET Hoàng_thái_tử dành cho Trữ quân người kế_vị Hoàng_đế BULLET Vương dành cho hoàng_tử các anh_em và con trai khác của Hoàng_đế BULLET Công_chúa dành cho hoàng nữ chị_em hoặc con gái của Hoàng_đế BULLET Quốc_công 國公_Khai quốc_công 開國公 dành tặng công_thần BULLET Liệt hầu 列侯 dành cho tôn_thất và công_thần BULLET Quan nội hầu 關內侯 có phẩm_trật bổng_lộc nhưng không_thể thừa_kế thế_tập Sau thời Lý_Thái_Tông bắt_đầu xuất_hiện một_số tước_vị riêng_biệt BULLET Minh_Tự_明字 một dạng tước Bá thời Trung_Quốc cổ_đại cận_thị Hoàng_đế thì thêm chữ Nội_內_BULLET_Đại liêu ban 大僚班 dành tặng công_thần cận_thị Hoàng_đế thì thêm chữ Nội_內_BULLET_Thân vương ban 亲王班 dành tặng công_thần BULLET Chư vệ 諸衛 dành tặng công_thần cận_thị Hoàng_đế thì thêm chữ Nội_內_BULLET_Thượng chế 上製 dành tặng công_thần cận_thị Hoàng_đế thì thêm chữ Nội_內_BULLET_Thấp nữa là Sùng ban 崇班_Cung phụng 供奉_Hầu cấm 侍禁_Nội điện trực 內殿直 và Điện trực 殿直_Ngoài ra cũng như Tống nhà Lý thiết_lập hệ_thống tán quan huân quan dùng để tán_thưởng_gia tặng trước_mắt nhận thấy có BULLET Khai phủ nghi đồng tam ti 开府仪同三司 dành cho quan văn BULLET Đặc tiến 特進 dành cho quan văn BULLET Quang lộc đại_phu 光禄大夫 dành cho quan văn BULLET Triều phụng lang 朝奉郎 dành cho quan văn BULLET Thừa trực lang 承直郎 dành cho quan văn BULLET Phụng nghị lang 奉議郎 dành cho quan văn BULLET Thừa tín lang 承信郎 dành cho quan võ Bộ_máy Nhà Lý phỏng theo chế_độ nhà Tống đứng trên trăm quan thay_mặt vua giải_quyết mọi việc trong triều là Tể_tướng thời Lý chân_chính Tể_tướng là Thái_uý Vị quan đầu triều đầu_tiên của nhà Lý là Trần_Cảo được phong chức_danh Tướng_công dưới thời Lý_Thái_Tổ_Tuy nhiên sang thời Lý_Thái_Tông đặt ra chức Phụ quốc Thái_uý nắm chính sự vai_trò của vị quan đầu triều mới thực_sự lớn Sang thời Lý_Nhân Tông vị quan đầu triều được gia_tăng thêm mấy chữ Bình chương quân_quốc trọng sự 平章軍國重事 lại thêm các danh_hiệu khác như Đồng trung thư môn_hạ 同中書門下 hoặc Thượng trụ quốc 上柱國_Các vị quan Tể_tướng thường được gia_phong thêm các chức_vụ Tam thái Thái_sư Thái_phó Thái_bảo hoặc Tam thiếu Thiếu sư Thiếu phó Thiếu bảo Các vị quan Tể_tướng có danh_vọng dưới triều Lý là Lý_Thường_Kiệt làm Thái_phó phụ quốc thượng_tướng quân Lý_Đạo_Thành làm Thái_phó bình chương quân_quốc trọng sự Tô_Hiến_Thành làm Nhập_nội kiểm hiệu thái_phó bình chương quân_quốc trọng sự Cũng theo chế_độ nhà Tống triều Lý thiết đặt giúp_đỡ Tể_tướng là các chức Tham_tri chính sự Khu mật sứ các chức còn có Văn_Minh điện Đại_học_sĩ 文明殿大學士 có vai_trò cố_vấn trực_tiếp cho Hoàng_đế Lại có Gián nghị đại_phu khuyên_răn Hoàng_đế Trung thừa 中丞 thực_thi giám_sát Thái sử 太史 để làm_việc thiên_văn Ngoài_ra nhà Lý cũng dựa vào nhà Tống thiết đặt các cơ_quan BULLET Trung thư tỉnh 中書省 đầu_mối cơ_quan có trưởng quan là Trung thư thị_lang lại có Lệnh thư gia 令書傢 chuyên làm_việc Hành_chính cơ_quan Thượng_thư tỉnh thiết Tả_Hữu tư có Lang trung xử_lý công_việc lại có Viên_ngoại lang làm_việc quan_lại BULLET Lục bộ có Thượng_thư làm trưởng giúp_đỡ thì có Thị_lang dưới có Lang trung làm_việc BULLET Đô_hộ phủ làm_việc thi hình hình_pháp trưởng quan là Sĩ sư 士师 lại có các ấn quan coi ngục phụ_trách thẩm_vấn tội_nhân BULLET Cấm_quân trưởng quan là Điện tiền chỉ_huy sứ dưới có các_Hoả đầu Xuất_chinh là các Đô_thống Tướng_quân Quan_chế Cứ theo Việt sử lược ta có đại_khái quan_chế BULLET Ban văn Tam thái Thái_sư Thái_phó Thái_bảo Tướng_công 相公_Trung thư thị_lang 中書侍郎_Tham tri chính sự 参知政事_Gián nghị đại_phu 諫議大夫_Thượng thư Lục bộ Tả_Hửu_Tư lang trung 司郎中_Lang trung Lục bộ Viên_ngoại lang Thư gia 书家_BULLET_Ban võ Khu mật sứ 樞密使_Thái uý Kiểm hiệu Thái_uý Phụ quốc Thái_uý Đô_thống Đại_nguyên_soái 都統大元帥_Đô_thống nguyên_soái 都統元帥_Nguyên soái Điện tiền chỉ_huy sứ 殿前指揮使_Tả kim ngô 左金吾_Hữu vũ vệ 右武衛_Tả vũ vệ 左武衛_Tả uy vệ 左威衛_Hữu uy vệ 右威衛_Tả kiêu vệ tướng_quân 左驍衛將軍_Định thắng tướng 定勝將_Lang tướng 郎將_Cụ_Thánh đô_Hoả đầu 具聖都火頭_Ngọc_Giai đô_Hoả đầu 玉堦都火頭_Quan_chức đô_Hoả đầu Thị_vệ đô_Hoả đầu BULLET Mặt_khác còn có gần hầu quan Thượng phẩm Phụng ngự 上品奉禦_Chi hậu Phụng ngự 祗侯奉禦_Nội thị Phán thủ 內侍判首_Nội nhân_Hoả đầu 內人火頭_Nội thường thị 內常侍_BULLET_Địa phương_trưởng quan có Châu_mục 州牧_Tri châu quân_sự 知州軍事_BULLET_Chú thích đơn_vị Đô_都 của Cấm_quân là đơn_vị thuộc Điện tiền chỉ_huy sứ trưởng quan gọi_Hoả đầu 火頭_Đây là dựa vào cấm_quân thời Bắc_Tống cũng thiết mỗi Đô nhưng trưởng quan ở Bắc_Tống là Đô đầu 都头_Việt sử lươc ghi các tên đô có Phụng_Vệ đô Tả_hữu quan_chức đô Thị_vệ đô Tả_hữu Hưng_Thịnh Quảng_Vũ đô Cụ Thánh đô Ngọc_Giai đô Củng_Thánh đô Căn_cứ Khâm định Việt sử Thông giám cương mục quan_chế nhà Lý có vài cái bất_đồng với Việt sử lược cụ_thể BULLET Triều_đình trọng chức Tam thái Thái_sư Thái_phó Thái_bảo Tam thiếu Thiếu sư Thiếu phó Thiếu bảo Thái_uý Thiếu_uý Nội_ngoại hành điện đô tri sự 内外行殿都知事_Kiểm hiệu Bình chương sự 检校平章事_BULLET_Văn ban nội chức Lục bộ Thượng_thư Tả_Hữu Tham_tri chính sự Tả_Hữu Gián nghị đại_phu Trung thư thị_lang Lục bộ Thị_lang Tả_Hữu Tư lang trung Thượng_thư tỉnh Viên_ngoại lang Đông_Tây Các Môn sử 阁门使 tả Hữu_Phúc tâm 腹心_Nội thường thị Phủ sĩ sư 府士师_Điện học_sĩ 殿学士_Hàn lâm_học_sĩ 翰林学士_Vệ đại_phu 卫大夫_Chư_hoả thư gia 诸火书家_Thừa trực lang 承直郎_Thừa tín lang 承信郎_BULLET_Văn ban ngoại chức Tri_phủ Phán phủ Tri_châu BULLET Võ ban nội chức Đô_thống Nguyên_soái Tổng quản Khu mật sứ Khu mật Tả_hữu sứ 枢密左右使_Tả hữu Kim ngô Thượng_tướng 金吾上将_Đại tướng Đô tướng Chư vệ Tướng_quân Chỉ_huy sứ Vũ vệ_Hoả đầu Võ tiệp Võ_lâm chư Binh tào BULLET Võ ban ngoại chức Chư lộ trấn trại quan binh trấn_thủ Trang_phục Từ tháng 8 năm 1059 Lý_Thánh_Tông bắt_đầu áp_dụng kiểu_mẫu triều_phục cho các quan Hoàng_đế cấp cho trăm quan mũ_cánh_chuồn đương_thời gọi là mũ phốc đầu và hia quy_định triều_phục vào chầu là đội mũ_cánh_chuồn và đi hia Các bộ chính_sử đều xác_nhận việc đội mũ_cánh_chuồn và đi hia của các quan khi vào chầu vua bắt_đầu từ đó Triều_đại nhà Trần về sau tiếp_tục dùng áp_dụng những đồ_dùng đó làm triều_phục Chế_độ tuyển_dụng và bổ_nhiệm Để có đội_ngũ quan_lại phục_vụ trong bộ_máy chính_quyền nhà Lý đã áp_dụng nhiều phương_thức Trong thời_gian đầu triều_đình chỉ áp_dụng chế_độ tuyển_cử nhiệm tử và nộp tiền BULLET Tuyển_cử là phương_thức bổ_dụng quan_lại khá phổ_biến trong các đời vua đầu_tiên Những người được tuyển_cử đều thuộc tầng_lớp trên trong hoàng_tộc hoặc thân_thích của người có công Con_cháu của thợ_thuyền con_hát nô_tỳ đều không nằm trong những đối_tượng được cử_tuyển BULLET Nhiệm tử là bổ_nhiệm con_cháu của những người có công theo hình_thức tập_ấm tuy_nhiên ít được áp_dụng như thời Đinh và Tiền_Lê càng về sau hình_thức này càng ít áp_dụng BULLET Nộp tiền để làm quan là hình_thức có từ thời nhà Lý tuy chưa thật thịnh_hành và chưa có điển_chế rõ_ràng Từ thời Lý_Nhân Tông bắt_đầu áp_dụng chế_độ khoa_cử cho thi_tuyển chọn lấy người tài làm quan Từ thời Lý_Anh_Tông vua áp_dụng chế_độ sát_hạch lại khảo khoá đối_với những người đương_chức thành_lệ 9 năm 1 lần Năm 1179 thời Lý_Cao_Tông triều_đình thực_hiện khảo xét công_trạng các quan người giữ chức siêng_năng tài_cán nhưng không thông chữ_nghĩa làm một loại người có chữ_nghĩa tài_cán làm một loại người tuổi cao hạnh thuần biết rõ việc xưa_nay làm một loại cứ theo thứ_tự mà trao cho chức_vụ trị dân coi quân khiến cho quan_chức không lạm_quyền tham_nhũng Nhìn_chung đội_ngũ quan_lại triều Lý được tuyển_chọn tương_đối kỹ_càng nên cơ_bản xứng với thực_tài và chức_vụ Chế_độ lương_bổng Sử_sách chép không nhiều và không đầy_đủ về chế_độ lương_bổng của quan_lại nhà Lý_Năm 1067 vua Lý_Thánh_Tông đặt ra chế_độ cấp lương_bổng Ông cho Đô_hộ phủ sĩ sư và người làm án ngục lại hàng năm như sau BULLET Đô_hộ phủ sĩ sư hưởng là 50 quan_tiền 100 bó lúa và các thứ cá muối v v BULLET Ngục lại mỗi người 20 quan_tiền 100 bó lúa Việc ban bổng_lộc nhằm để nuôi đức liêm_khiết của họ Theo tính_toán và so_sánh của Lê_Văn_Siêu mức bổng_lộc này là cao Lê_Văn_Siêu dẫn căn_cứ từ sách Lĩnh_Ngoại đại đáp cho thấy những viên quan lãnh trọng_trách đi sứ nhà Tống năm 1156 mỗi ngày được hưởng 10 đồng để tiêu ở nước_ngoài ngoài_ra được gạo trong khi quan đô_hộ phủ sĩ sư được hưởng 50 quan 1 năm tức_là 1 ngày được trên 80 đồng còn quan ngục lại tính ra mỗi ngày cũng được trên 30 đồng Theo ghi_chép của sử_sách các quan làm_việc trong kinh_thành không có lương_bổng chỉ thỉnh_thoảng được vua ban thưởng Nhưng như_vậy không có nghĩa là họ phải sống nghèo_túng Mỗi người trong số các quan có chức_vụ đều có vài chục người hầu nếu dùng không hết thì vẫn lĩnh lương theo danh_nghĩa để nuôi những người hầu đó ngoài_ra họ còn được hưởng thổ_sản ở các địa_phương trong nước tiến_cống về và các tặng_phẩm của vua Tuy không hưởng chế_độ lương_bổng thường_xuyên nhưng họ được hưởng chức_tước và bổng_lộc ruộng_đất và quyền thu thuế ruộng và nhiều hình_thức khác nên các quan_lại thời Lý có cống_hiến tốt góp_phần tạo nên sự hưng_thịnh và duy_trì triều_đại nhà Lý trong hơn 200 năm Xem thêm BULLET Nhà Lý_BULLET_Hành chính Việt_Nam thời Lý_BULLET_Quân sự nhà Lý_BULLET_Quan chế nhà Nguyễn_BULLET_Quan chế nhà Tống_Tham khảo BULLET Nguyễn_Gia_Tường dịch 1993 Đại_Việt sử lược Nhà_xuất_bản TP Hồ_Chí_Minh BULLET Khâm định Việt sử thông giám cương mục BULLET Phan_Huy_Chú 2008 Lịch triều hiến_chương loại chí tập 1 Nhà_xuất_bản Giáo_dục BULLET Đại_Việt sử_ký toàn thư BULLET Trần_Thị_Vinh_Thiết chế bộ_máy chính_quyền nhà_nước thời Lý 1010 1225 Nghiên_cứu lịch_sử số 6 năm 2008 trang 40 49 BULLET Đào_Duy_Anh 2005 Đất_nước Việt_Nam qua các đời Nhà_xuất_bản Văn_hoá thông_tin BULLET Ngô_Thì Sĩ 2011 Đại_Việt sử_ký tiền biên Nhà_xuất_bản Văn_hoá thông_tin BULLET Lê_Văn_Siêu 2006 Việt_Nam văn_minh sử Nhà_xuất_bản Văn_học
Quan_chế nhà Lý