Phu_nhân Phu_nhân chữ Hán_夫人 tiếng Anh Lady hoặc Madame là một danh_hiệu để gọi hôn_phối của một người đàn_ông có địa_vị trong xã_hội Từ Phu_nhân trong tiếng Việt có cách nói khác là Quý bà Bà chủ hay Lệnh_bà Trong lịch_sử Trung_Quốc và Việt_Nam Phu_nhân là cấp_bậc danh_phận của phi_tần trong hậu_cung Thời nay trở_thành một danh_từ chỉ sự tôn_trọng đối_với phụ_nữ và trong nhiều ngữ_cảnh dùng để nói về bất_kỳ người phụ_nữ trưởng_thành nào Theo chế_độ Mệnh_phụ có từ thời nhà Tống thì Phu_nhân là tước_vị cao nhất của một mệnh_phụ Lịch_sử Trung_Quốc Từ thời nhà Chu_Lễ ký Hôn nghi ghi lại chế_độ nội cung như sau Noi gương cổ_nhân dưới Hậu_Thiên tử lập sáu cung lấy ba Phu_nhân chín Tần hai_mươi_bảy Thế phụ tám mươi mốt Ngự thê Lúc bấy_giờ thiên_tử xưng Vương vợ chính phong Vương hậu dưới Vương hậu là hàng Phu_nhân gồm có ba người luận_bàn về lễ_độ đức_hạnh của bậc hiền phụ Ngoài_ra chính thê của chư_hầu cũng gọi Phu_nhân nhưng tương_đối phức_tạp một_chút theo chương thứ 16 Quý thị thiên 季氏篇 của sách Luận ngữ có viết rằng Thê_tử của Quốc quân bản_thân Quốc quân gọi Phu_nhân Phu_nhân tự_xưng Tiểu_Đồng người trong nước ấy gọi là Quân phu_nhân nói với người nước khác thì gọi là Quả_Tiểu quân mà người nước khác cũng gọi là Quân phu_nhân Thời_Tây_Hán phong hiệu Phu_nhân là cách gọi các phi_tần nói_chung dưới Hoàng_hậu về sau lại có thêm Mỹ_nhân Lương nhân Bát tử v v làm cho hệ_thống phi_tần có thứ_bậc rõ hơn Dưới thời Hán_Vũ_Đế sửa lại thêm Tiệp dư Khinh nga Dung hoa Sung y tuy_nhiên vẫn dùng Phu_nhân như một kiểu nhã xưng ví_dụ Vệ_Tử_Phu_Lý phu_nhân cùng Câu_Dặc phu_nhân Các vị Hoàng_đế sau thời_đại của Hán_Vũ_Đế từ đó không còn sử_dụng tước_vị Phu_nhân để gọi các phi_tần Năm 1983 phát_hiện lăng_mộ của Nam_Việt_Triệu_Văn Đế thời_đại gần với Hán_Vũ_Đế_Tại đây các sử_gia phát_hiện có ghi_chép hậu_cung tần phi của Nam_Việt đều dùng danh_hiệu Phu_nhân tương_tự nhà Hán như Hữu phu_nhân 右夫人_Tả phu_nhân 左夫人_Thái phu_nhân 泰夫人 và Khẩu phu_nhân 口夫人_Đến thời Tam_Quốc thì Thục_Hán và Đông_Ngô duyên dụng triều_đình Tào_Nguỵ ban_đầu liệt Phu_nhân chỉ dưới Hoàng_hậu sau đó lại thiết_lập thêm Quý tần đặt trên Phu_nhân Thời nhà Tấn thừa_kế phần_lớn thể_chế của Tào_Nguỵ đem Phu_nhân cùng Quý tần và Quý_nhân xưng gọi Tam phu_nhân 三夫人 từ đó hành thành nên cụm danh_hiệu Tam phu_nhân như một dạng vinh hàm trong hệ_thống hậu_cung Thời_Nam_Bắc triều Bắc_Nguỵ_thiết Tam phu_nhân dưới chức Tả_Hữu Chiêu nghi và trên chức Tần_Triều_Bắc_Tề_thiết Tam phu_nhân gồm Hoằng_Đức_弘德_Chính Đức 正德 và Sùng_Đức_崇德 dưới bậc Hoàng_hậu và Chiêu nghi vị ngang với Tam_công sau lại đặt thêm Thục phi 淑妃 cùng Nga Anh 娥英 vị_trí Tam phu_nhân ở bậc thứ 4 trong hậu_cung Triều_Bắc_Chu hệ_thống hậu_cung phức_tạp có thiết_lập Tam phu_nhân dưới vị_trí Hoàng_hậu bao_gồm Quý_phi 貴妃_Trưởng_Quý phi 長貴妃 và Đức phi 德妃 vị ngang với Tam_công Nam triều Lưu_Tống thừa_hưởng quy_chế nhà Tấn nhưng đại_để đã có sự giản_lược đến thời Lưu_Tống_Minh_Đế_thiết Quý_phi Quý tần cùng Quý cơ xưng gọi Tam phu_nhân Thời nhà Tuỳ định hàng Phu_nhân gồm 3 chức Quý_phi Thục phi và Đức phi vị Chính nhất_phẩm Từ đó nhà Đường thiết đặt hậu_cung cách gọi Phu_nhân là cách khác để ám_chỉ hàng Phi_Sang thời nhà Tống và nhà Minh tước_vị Phu_nhân là tước_hiệu dùng để gia_phong cho các ngoại mệnh_phụ như Quốc phu_nhân 國夫人 và Quận phu_nhân 郡夫人_Các quốc_gia đồng_văn Ở Nhật_Bản thời Asuka_Thiên hoàng Tenmu đã thiết_lập hậu_cung theo giai_phẩm như Trung_Quốc trong đó Phu_nhân có vị_trí dưới Phi có ba người cùng lúc Thời_Heian tước Phu_nhân vẫn còn được sử_dụng trước khi bị Thiên hoàng Junna phế trừ Từ đó Nhật_Bản không còn sử_dụng danh_hiệu Phu_nhân trong hậu_cung nữa Vương_quốc Lưu_Cầu dựng nên hậu_cung có chính_thất của Quốc_vương là Vương_phi hàng thiếp là Phu_nhân Tại Hàn_Quốc thời Cao_Câu_Ly đã sớm thiết quy_chế hậu_cung theo kiểu Trung_Hoa trong đó nguyên phối gọi Chính hậu 正后 thứ là Tiểu hậu 小后 dưới là hàng Phu_nhân với 3 vị hiệu Chính phu_nhân 正夫人_Trung phu_nhân 中夫人 và Tiểu phu_nhân 小夫人_Sang thời nhà Cao_Ly thiết_lập 3 cấp Phu_nhân gồm Đại_phu nhân 大夫人_Phu nhân 夫人 và Viện phu_nhân 院夫人_Thời_Cao_Ly_Quang_Tông lập thêm tước Cung phu_nhân 宮夫人_Còn tại Việt_Nam Phu_nhân thời nhà Lý và nhà Trần xuất_hiện như một vị hiệu của phi_tần như Ỷ Lan đã từng là Phu_nhân Hoặc sinh mẫu của Lý_Anh_Tông là Linh_Chiếu_Thái hậu cũng từng là Cảm_Thánh phu_nhân 感聖夫人 em_gái bà là Phụng_Thánh phu_nhân cũng là phi_tần của Lý_Thần_Tông_Sinh mẫu của Trần_Nhân_Tông là Nguyên Thánh_Thái hậu từng vị Thiên_Cảm phu_nhân 天感夫人 sau đó mới lập Hậu_Sang thời_kỳ nhà Triều_Tiên ở Hàn_Quốc và nhà Hậu_Lê của Việt_Nam hai triều_đại này đều mô_phỏng quy_chế nhà Minh_Phu nhân chỉ còn là tước_vị của ngoại mệnh_phụ Chuyển_ngữ phương Tây_Ở các quốc_gia nói tiếng Anh danh_xưng tương_đương phu_nhân là Lady hoặc Madame_Thế nhưng danh_xưng Lady ở tiếng Anh vừa chỉ phụ_nữ đã có gia_đình lớn_tuổi hoặc các thiếu_nữ chứ không_chỉ gói gọn phụ_nữ đã có gia_đình như Phu_nhân còn Madame là một từ tiếng Pháp Vào thời_kỳ Trung_Cổ và trước đó Lady chỉ dùng cho các quý mệnh_phụ thuộc tầng_lớp quý_tộc vào thời_gian này các tước_vị như Công_tước Bá_tước đều chưa có các từ nữ hoá và các phu_nhân hoặc nữ chủ_nhân tước_vị ấy đều chỉ được gọi đơn_giản là Lady cùng tước_hiệu hoặc họ Các vương nữ con gái của các vị vua_chúa Anh trong thời_gian này đều chỉ xưng Lady có_thể dịch là Công_nương như Lady_Mary_Lady_Elizabeth mà không phải Princess vì mãi đến khi George I của Anh lên_ngôi ông đã quy_định dùng Prince chỉ các vương_tử hoặc nam duệ trực_hệ 3 đời của một vị quân_chủ và Princess để dùng cho vương nữ kèm theo đó là danh_xưng vương thất thể_hiện thân_phận của mình là kính ngữ Royal_Highness_Xem thêm BULLET Mệnh_phụ BULLET Câu_Dặc phu_nhân BULLET Lý phu_nhân Hán_Vũ_Đế_Tham khảo BULLET Merriam_Webster s Dictionary of English_Usage_Merriam_Webster 1989 ISBN 0 87779 132 5
Phu_nhân