Trần_Văn_Lý_Ông Trần_Văn_Lý 1901 1970 là một nhân_sĩ chính_khách Việt_Nam quan nhà Nguyễn thời_kỳ cuối cựu Tổng_đốc bốn tỉnh Tây_nguyên Thủ_hiến miền Trung đầu_tiên của Quốc_gia Việt_Nam Quê_quán Ông quê gốc làng Hưng_Nhơn_Kẻ_Vĩnh xã Hải_Hoà huyện Hải_Lăng tỉnh Quảng_Trị Trần_Văn_Lý là con trai cả của cụ Trần_Văn_Tự_Ông có em_trai là Trần_Văn_Trình em_gái thứ là Trần_Thị_Kính_Ông có quan_hệ bà_con với Giám_mục Lê_Hữu_Từ_Tốt_nghiệp Trường Cao_đẳng Hành_chánh Hà_Nội ông làm Tham_tá tại Quy_Nhơn trong ngạch quan_lại Pháp Sau đó do sự giới_thiệu và giúp_đỡ của Khâm_sứ Trung_Kỳ ông trở_lại ngạch quan_lại Nam triều với chức Thương_tá Trung_Phước_Bình_Định rồi Tri_huyện Thọ_Xuân Thanh_Hoá Ông có tiếng là một vị quan nổi_tiếng liêm_chính sống giản_dị quan_tâm đến dân_chúng Quản_đạo Đà_Lạt Ông giữ chức Quản_đạo Đà_Lạt tương_đương Chủ_tịch Thành_phố từ năm 1926 đến 1935 Trong thời_gian này Đà_Lạt có sự phát_triển nhanh_chóng Ban_đầu một hội_đồng thị_xã gồm 4 người 2 Pháp 2 Việt_Nam được khâm_sứ Trung_Kỳ chỉ_định giúp_việc cho đốc_lý Đến năm 1930 thị_xã Đà_Lạt đã có dáng_dấp của một thành_phố và hội_đồng thị_xã hội_đồng thị_xã được tăng lên 9 người 6 Pháp 2 Việt_Nam và 1 Hoa_Đây là thời_kỳ đầu_tư nước_ngoài vào Việt_Nam tương_đối lớn Đà_Lạt đã có đủ điều_kiện khách_quan và chủ_quan để phát_triển Bộ_máy hành_chính của người Pháp và cơ_sở_hạ_tầng đến giai_đoạn này được xây_dựng gần như đầy_đủ hệ_thống giao_thông đường_bộ từ Sài_Gòn Phan_Thiết Phan_Rang được hoàn_tất kể_cả đường_sắt Tháp_Chàm Đà_Lạt 1932 Năm 1933 một chương_trình chỉnh_trang mới đã được kiến_trúc_sư Pineau thiết_lập theo một quan_điểm thực_tế hơn Pineau cố_gắng bảo_tồn các thắng_cảnh và đã dự_trù nhiều khoảng đất trống Phía bắc được mở ra cho dân_cư đến sinh_sống Theo đồ_án này thị_xã bao quanh hồ từ phía tây đến phía đông bắc Hầu_hết những nét chủ_đạo của chương_trình này đã được giữ lại trong chương_trình 1943 Hệ_thống điện nước bệnh_viện chợ cũng đã được xây_cất Việc mua_bán sang_nhượng cũng như thầu_khoán trong xây_dựng dễ_dàng nên khá nhiều công_trình lớn được mọc lên trong giai_đoạn này Năm 1927 xây_dựng thêm một nhà_máy điện mới Năm 1932 đường_bộ Đà_Lạt trực_tiếp nối với Sài_Gòn đi ngang qua đèo Blao bắt_đầu khai_thông Năm 1935 khánh_thành trường Lycée_Yersin_Năm 1936 thành_lập Viện Pasteur Đà_Lạt lúc đó là một vùng non_sông cẩm_tú khí_hậu ôn_hoà nhưng thưa_vắng người cư_trú Nhận thấy Đà_Lạt là một vùng khí_hậu mát_mẻ còn nhiều đất hoang chưa được khai_phá và nhu_cầu rau quả tươi_sống của người Pháp ngày_càng tăng lên là điều_kiện để mở_mang nghề trồng rau và hoa ở đây Ông đã nêu sáng_kiến về việc lập ấp trồng rau và hoa tươi cung_cấp tại_chỗ cho người Pháp tại Đà_Lạt Ông đã đề_nghị Tổng_đốc Hà_Đông kiêm Chủ_tịch Uỷ_ban Tương_tế trung_ương Bắc_Kỳ_Hoàng_Trọng Phu cho di_dân từ ngoài Hà_Đông vào xứ Đà_Lạt để lập ấp trồng hoa và rau xanh Tháng 5 1938 hơn 30 người là cư_dân tỉnh Hà_Đông từ các làng Quảng_Bá Nghi_Tàm_Tây_Tựu Ngọc_Hà_Xuân_Tảo và Vạn_Phúc đã có_mặt tại Đà_Lạt Nhóm người này hình_thành nên ấp Hà_đông tạo tiền_đề cho nghề trồng rau hoa tại Đà_Lạt sau_này Từ năm 1941 ấp Hà_Đông bắt_đầu làm_ăn phát_đạt nhờ nghề trồng hoa và rau cải nầy Cuối năm 1941 có tất_cả 28 gia_đình ở ấp Hà_Đông tổng_số 100 nhân_khẩu Sau đó khi ông Phạm_Khắc_Hoè kế_nhiệm làm Quản_đạo cũng lập ấp Nghệ_Tĩnh_Dân số Đà_Lạt tăng nhanh đến năm 1939 lên đến 11 500 người cư_dân người Kinh tăng nhanh 25 000 người 1944 Họ là những người phu làm đường phu đồn_điền thợ_xây dựng ở lại định_cư tại Đà_Lạt Làm quan ở Trung_Kỳ Sau đó ông về Huế làm Tổng_lý Ngự_tiền văn_phòng cho Hoàng_đế Bảo_Đại_Ông là người thanh_liêm cương_trực có tinh_thần yêu nước và có khả_năng quản_trị Năm 1942 ông thấy Nội_các hoang_sơ đã xin đem Châu bản và các thư_tịch trong Nội_Các ra Viện Văn_hoá Huế để bảo_tồn và chỉnh_đốn lưu_giữ được những tài_liệu lịch_sử này Sau đó ông Phạm_Khắc_Hoè kế_nhiệm chức_vụ của ông ông được bổ_nhiệm chức_vụ Tuần_vũ Hà_Tĩnh Ông theo đạo Thiên_Chúa hoạt_động trong phong_trào Cường_Để chống Pháp tại miền Trung cùng ông Ngô_Đình_Diệm_Phan Thúc_Ngô_Năm 1944 mật_thám Pháp truy bắt các thành_viên phong trảo ông cũng bị ảnh_hưởng Tuy_nhiên vợ ông có họ_hàng với Nam_Phương hoàng_hậu nên ông chỉ bị thuyên_chuyển vào làm Tuần_vũ Phú_Yên vĩnh_viễn không được thăng_thưởng Tổng_đốc miền Cao_Nguyên năm 1945 Tuy_nhiên sang năm sau khi Nhật đảo_chính Pháp mở_đường cho học_giả Trần_Trọng_Kim thành_lập chính_phủ đã mời ông giữ chức Tổng_đốc cai_trị 4 miền cực Nam_Trung Việt như là một Tiểu_Khâm_Sai_Chức vị của ông lúc bấy_giờ là Tổng_đốc Lâm_Đồng Bình_Ninh bốn tỉnh Lâm_Viên Đồng_Nai Thượng_Bình_Thuận và Ninh_Thuận và vì lúc bấy_giờ phương_tiện giao_thông và hệ_thống liên_lạc còn khó_khăn cách_trở nên ông được đại_diện chính_phủ toàn_quyền giải_quyết cấp_thời công_việc quốc_gia Cuối tháng 8 năm 1945 Việt_Minh cướp chính_quyền tại Đà_Lạt bằng một cuộc biểu_tình rầm_rộ vây dinh Tổng_đốc Lâm_Viên bắt ông giải về Huế Sau đó ông được tha Trong khi đó những quan_lại nhà Nguyễn khác như Phạm_Quỳnh và Ngô_Đình_Khôi Nguyễn_Bá_Trác_Cung_Đình Vận đều bị chết thảm Chủ_tịch Hội_đồng Chấp chánh Lâm_thời Trung_Kỳ_Khi Pháp tái_chiếm Đông dương từng bước xây_dựng bộ_máy chính_quyền dân sư lâm_thời đã trọng_dụng ông Là tín_đồ Thiên_chúa_giáo đồng_thời mối quan_hệ họ_hàng với Giám_mục Tađêô_Lê_Hữu_Từ đã giúp ông nhiều trong chính_trường Tháng 2 năm 1947 quân Pháp tái_chiếm Huế_Ngày 15 tháng 4 năm 1947 dưới sự hỗ_trợ của người Pháp ông làm Chủ_tịch Hội_đồng Chấp chánh Lâm_thời Trung_Kỳ_Ông kêu_gọi các nhân_sĩ rời bỏ Việt_Minh trở về cùng xây_dựng tái_thiết đất_nước Trong thời_gian đầu của cuộc chiến_tranh Đông dương tình_hình rất phức_tạp Năm 1947 hai nhà chính_trị theo chủ_nghĩa dân_tộc là Chủ_tịch Hội_đồng An_dân Bắc phần Trương_Đình_Tri bị Việt_Minh ám_sát tại Hà_nội Chủ_tịch Mặt_trận Toàn dân thống_nhất cựu Khâm_sai Nam_Bộ Nguyễn_Văn_Sâm cũng bị giết tại Sài_Gòn Để đảm_bảo an_ninh trật_tự tại miền Trung ông cho thành_lập Nha_Cảnh sát và Công_an Trung_phần thành_lập lực_lượng Bảo_vệ quân làm nhiệm_vụ giữ_gìn an_ninh Ông cũng cho thành_lập Nha_Văn_hoá Trung_phần mời linh_mục Cao_Văn_Luận làm Giám_đốc Ông có tiếng là một vị quan nổi_tiếng liêm_chính sống giản_dị Khi ông làm Chủ_tịch Hội_đồng Chấp chánh Lâm_thời Trung_Kỳ người em ruột của ông là Trần_Văn_Trình chủ_sự phòng Nội dịch ngày chủ_nhật lấy xe công về sử_dụng riêng bị ông cất_chức ngay Đối_với các linh_mục hay đến xin_xỏ nhờ_cậy ông thẳng_thắn từ_chối Đầu năm 1948 chính_phủ Pháp ủng_hộ Giải_pháp Bảo_Đại hình_thành một chính_phủ Quốc_gia Việt_Nam trong tương_lai Tháng 3 năm 1948 ông từ_chức Chủ_tịch và Hội_đồng Chấp chánh Lâm_thời Trung_Kỳ bị giải_thể Ngày 27 tháng 5 năm 1948 Chính_phủ Trung_ương lâm_thời Việt_Nam được thành_lập với Thủ_tướng lâm_thời là tướng Nguyễn_Văn_Xuân_Dược_sĩ Phan_Văn_Giáo được bổ_nhiệm làm Thủ_hiến Trung_phần giữ vai_trò với quyền_hạn rộng hơn ở miền Trung_Tuy nhiên năm 1951 Thủ_tướng Trần_Văn_Hữu bổ_nhiệm ông thay ông Phan_Văn_Giáo làm Thủ_hiến Trung_phần Đến năm 1952 ông Trần_Văn_Hữu nghỉ vì là bạn ông Hữu nên ông cũng bị thôi chức Thủ_hiến Hoạt_động chính_trị sau năm 1954 Sau năm 1954 ông sống ở Sài_Gòn tham_gia hàng_ngũ nhân_sĩ đối_lập chính_phủ Ngô_Đình_Diệm_Năm 1960 ông tham_gia nhóm Caravelle kiến_nghị lên Tổng_thống Ngô_Đình_Diệm đòi cải_cách thể_chế Năm 1967 ông tham_gia ứng_cử_chức Tổng_thống Việt_Nam Cộng_hoà trong liên_danh Cái_Lư cùng ông Huỳnh_Công_Đương_Năm 1970 ông mất tại Việt_Nam thọ 69 tuổi Con gái ông là Theresa_Trần_Thị_Lài có chồng là người Ba_Lan làm Tổng_thư_ký Pax_Romana_Phong trào Quốc_tế Trí_thức Công_giáo MIIC
Trần_Văn_Lý