Loạn_Hoàng_Sào_Loạn Hoàng_Sào là cuộc khởi_nghĩa nông_dân do Hoàng_Sào làm thủ_lĩnh lãnh_đạo diễn ra vào cuối triều_đại Nhà Đường đời Hoàng_Đế Đường Hy_Tông_Trong số các cuộc khởi_nghĩa nông_dân vào cuối thời Đường khởi_nghĩa Hoàng_Sào là cuộc khởi_nghĩa kéo_dài nhất và lớn nhất cũng có ảnh_hưởng sâu_sắc và lâu_dài nhất khiến quốc lực Đại_Đường suy_yếu rồi tiến tới sụp_đổ vào năm 907 Bối_cảnh Từ sau loạn An_Sử nhà Đường bắt_đầu suy_yếu quyền_lực của các tiết_độ_sứ trở_nên rất lớn Đạo_đức của các tiết_độ_sứ này lại tỷ_lệ_nghịch với quyền_lực đang ngày_càng tăng lên của họ vì_thế nỗi oán_hận của người_dân cũng tăng lên phát_triển thành một_vài cuộc nổi_dậy vào giữa thế_kỷ thứ 9 Các nông_dân nghèo_khó địa_chủ và thương_nhân chịu thuế nặng cũng như hoạt_động buôn_bán muối lậu quy_mô lớn tạo nền_tảng cho các cuộc nổi_dậy chống triều_đình trong giai_đoạn này Vương_Tiên_Chi và Hoàng_Sào là hai trong số các thủ_lĩnh nổi_dậy quan_trọng trong giai_đoạn này Cuối những năm Hàm_Thông 860 874 thời Đường Ý Tông các trận hạn_hán hay lũ_lụt nghiêm_trọng gây ra nạn đói khủng_khiếp Mặc_dù vậy triều_đình Đường vẫn không cứu_tế cho các nạn_dân các loại thuế không_những không giảm mà_còn tăng lên để đáp_ứng lối sống xa_hoa của Đường Ý Tông và các chiến_dịch quân_sự của triều_đình Do_vậy dân đói tập_hợp lại và nổi_dậy chống lại sự cai_trị của nhà Đường Vương_Hoàng khởi_binh Hoàng_Sào là người giỏi cưỡi ngựa bắn cung và văn_chương từng ứng_thí trong các kỳ thi khoa_cử song không đỗ_đạt Hoàng_Sào trở_thành một thương_nhân buôn_bán muối tư do triều_đình Đường khi đó giữ độc_quyền buôn_bán muối nên diêm bang của Hoàng_Sào nhiều lần phải tiến_hành xung_đột vũ_trang với quân tuần_tra của triều_đình Năm Càn_Phù thứ 1 874 thời Đường Hy_Tông_Vương_Tiên Chi nổi_dậy tại Trường Viên và đến năm 875 thì nhiều lần đánh_bại Thiên_Bình tiết_độ_sứ Tiết_Sùng_薛崇_Năm Càn_Phù thứ 2 875 Hoàng_Sào nổi_dậy tại khu_vực nay là tây_nam huyện Hà_Trạch của tỉnh Sơn_Đông với vài nghìn người rồi hợp binh với Vương_Tiên_Chi_Năm Càn_Phù thứ 3 876 Vương_Tiên_Chi đàm_phán hoà_bình với triều_đình Trường An_Đường_Hi_Tông cử sứ_giả đến tuyên_bố sách phong Vương_Tiên_Chi làm quan Tuy_nhiên Hoàng_Sào lại không được phong chức gì ông tức_giận và nói Ban_đầu chúng_ta cùng lập đại thệ hoành_hành Thiên_hạ Nay chỉ mình ngươi được nhận chức quan tả quân 5000 binh_sĩ ở đâu biết về đâu Hoàng_Sào đánh vào đầu Vương_Tiên_Chi đến chảy_máu các binh_sĩ nổi_dậy cũng đồng_thanh phản_đối hoà_giải Vương_Tiên_Chi lo_sợ trước cơn thịnh_nộ của quân_sĩ nên quay sang cướp phá Kì châu Tuy_nhiên sau đó đội quân nổi_dậy bị phân thành hai nhóm một nhóm khoảng 3000 người theo Vương_Tiên_Chi và một nhóm khoảng 2000 người đi theo Hoàng_Sào về phía bắc Tháng 2 ÂL năm Càn_Phủ thứ 4 877 quân Hoàng_Sào đánh chiếm Vận châu giết chết Tiết_độ_sứ Tiết_Sùng_Sang tháng 3 ÂL quân Hoàng_Sào lại công_phá Nghi châu Vào mùa hè năm 877 Hoàng_Sào hội quân với bộ_tướng Thượng_Nhượng của Vương_Tiên_Chi tại Tra_Nha_Sơn_Sang tháng 7 ÂL hai đội quân của Hoàng_Sào và Vương_Tiên_Chi hợp binh trong một thời_gian ngắn và tiến_công Bình_Lô tiết_độ_sứ Tống_Uy_宋威 tại Tống châu có ý_đồ cắt đứt giao_thông trên Đại_Vận_Hà_Tuy nhiên một tướng Đường khác là Hữu uy vệ thượng_tướng quân Trương_Tự_Miễn_張自勉 sau đó đem 7000 quân Trung_Vũ đến và đánh_bại liên_quân Vương_Tiên_Chi và Hoàng_Sào từ_bỏ chiến_dịch và lại phân binh Tháng 2 ÂL năm Càn_Phủ thứ 5 878 Vương_Tiên_Chi chiến_bại trước Chiêu thảo sứ Tăng_Nguyên_Dụ và bị giết Thượng_Nhượng đem tàn_quân của Vương_Tiên_Chi đến hợp binh với Hoàng_Sào tại Bạc châu Thượng_Nhượng đề_nghị Hoàng_Sào xưng_vương Hoàng_Sào quyết_định xưng hiệu là Xung_Thiên đại_tướng quân cải nguyên Vương_Bá nhằm thể_hiện sự độc_lập với triều_đình Đường Chuyển chiến Giang_Nam_Tháng 3 ÂL năm Càn_Phù thứ 5 878 quân Hoàng_Sào tiến_công Biện châu và Tống châu Tuy_nhiên do Đông_Nam hành_doanh chiêu thảo sứ Trương_Tự_Miễn kháng_cự quân Hoàng_Sào chuyển sang tiến_công Vệ_Nam_Diệp châu Dương_Trạch_Triều đình Đường điều 3 000 binh_lính Nghĩa Thành phòng_thủ Y Khuyết và Hổ_Lao ở phụ_cận đông đô Lạc_Dương_Hoàng_Sào suất quân vượt Trường_Giang cùng cựu bộ Vương_Trọng_Ẩn_王重隱 tương_hỗ công chiếm Kiền châu Cát châu Nhiêu châu và Tín châu Vào mùa thu năm 878 Hoàng_Sào tiến về phía đông bắc và tiến_công Tuyên châu đánh_bại Tuyên_Thiệp quan_sát sứ Vương_Ngưng_王凝 tại Nam_Lăng song không_thể chiếm được Tuyên châu Do_đó Hoàng_Sào tiếp_tục tiến về đông nam và tiến_công Chiết_Đông và sau đó quân Hoàng_Sào theo một tuyến đường núi mà tiến_công Phúc_Kiến vào mùa đông năm 878 Tuy_nhiên trong cuộc hành_quân này quân Hoàng_Sào vài lần chiến_bại trước các đội quân Trấn_Hải do Trương_Lân_張璘 và Lương_Toản_梁纘 chỉ_huy Sau các trận đánh này một_số tướng_lĩnh của quân Hoàng_Sào bao_gồm Tần_Ngạn_秦彥_Tất Sư_Đạc_畢師鐸_Lý Hãn_Chi_李罕之 và Hứa_Kình_許勍 đầu_hàng Trấn_Hải tiết_độ_sứ Cao_Biền_Hoàng_Sào tiếp_tục tiến xa hơn về phương nam hướng đến vùng Lĩnh_Nam_Vào thời_điểm này Vương_Đạc tình_nguyện tham_gia vào các hoạt_động chống lại Hoàng_Sào ông ta được phong làm Nam diện hành_doanh chiêu thảo đô_thống và Kinh_Nam tiết_độ_sứ đóng quân phòng_thủ tại Giang_Lăng_Để đối_phó với cuộc nổi_dậy của Hoàng_Sào_Vương_Đạc bổ_nhiệm Thái_Ninh tiết_độ_sứ Lý_Hệ_李係 làm Hành_doanh phó đô_thống kiêm Hồ Nam quan_sát sứ ngăn_chặn đường tiến về phương bắc của Hoàng_Sào thống_lĩnh 5 vạn tinh_binh đồn_trú tại Đàm châu mặc_dù Lý_Hệ không có tài quân_sự mà chỉ có gia_thế tốt Trong khi đó Hoàng_Sào viết thư cho Chiết_Đông quan_sát sứ Thôi_Cầu_崔璆 và Lĩnh_Nam_Đông đạo tiết_độ_sứ Lý_Điều_李迢 xin họ làm trung_gian dàn_xếp giúp nói rằng sẽ chịu quy_phục triều_đình nếu được phong làm Thiên_Bình tiết_độ_sứ Thôi_Cầu và Lý_Điều chuyển_tiếp đề_xuất của Hoàng_Sào về Trường An song Đường Hy_Tông từ_chối Hoàng_Sào sau đó trực_tiếp thượng biểu cho Đường Hy_Tông đề_nghị được bổ_nhiệm làm Lĩnh_Nam_Đông đạo tiết_độ_sứ Tuy_nhiên do sự phản_đối của tể_tướng Vu_Tông_Đường_Hy Tông vẫn tiếp_tục từ_chối đề_xuất của Hoàng_Sào chỉ đồng_ý để Hoàng_Sào làm phủ soái Hoàng_Sào không chấp_thuận Vào tháng 9 ÂL năm Càn_Phù thứ 6 879 quân Hoàng_Sào tiến_công Quảng châu thủ_phủ của Lĩnh_Nam_Đông đạo chiếm được thành sau một ngày bao_vây và bắt_giữ Lý_Điều_Hoàng_Sào đề_nghị Lý_Điều một lần nữa thượng biểu cho Đường Hy_Tông song lần này Lý_Điều từ_chối và bị hành_quyết Hoàng_Sào phân binh tiến về phía tây chiếm lấy Quế châu khống_chế Lĩnh_Nam tự_xưng là nghĩa_quân đô_thống Sử_gia Ả_Rập_Abu_Zayd_Hasan xứ Siraf tường_thuật rằng khi quân Hoàng_Sào chiếm Quảng châu họ đồ sát một lượng lớn các thương_nhân ngoại_quốc cư_trú tại đây người Hồi_giáo Do Thái giáo Cơ_Đốc_giáo và_Hoả giáo Sắc_tộc của những người bị giết được tường_thuật là người Ba Tư người Ả_Rập và người Do Thái_Tuy nhiên các nguồn sử_liệu Trung_Hoa không đề_cập đến vụ thảm_sát này Quân Hoàng_Sào cũng tàn_phá các vườn trồng dâu để nuôi tằm Bắc phạt Do không quen với khí_hậu nóng ẩm ở Lĩnh_Nam các binh_sĩ của Hoàng_Sào mắc_dịch bệnh khoảng 30 40 binh_sĩ thiệt_mạng Khi các chư_tướng đề_xuất nên hành_quân về lại phương bắc Hoàng_Sào thấy sĩ_khí quân_sĩ xuống thấp nên chấp_thuận Hoàng_Sào cho kết bè tại Quế châu và xuôi theo Tương_Giang tiến đến Đàm châu thủ_phủ của Hồ Nam vào mùa đông năm 879 Quân Hoàng_Sào liên_tục hạ Vĩnh_châu và Hành châu Khi quân Hoàng_Sào tiến đến Đàm châu Lý_Hệ lo_sợ vội đóng cổng thành cố_thủ song Hoàng_Sào chỉ mất một ngày để chiếm Đàm châu máu 10 vạn quân Đường nhuộm đỏ Tương_Giang_Lý_Hệ chạy trốn đến Lãng châu Thượng_Nhượng thừa_thắng truy_kích đem 50 vạn quân tiến sát_thủ phủ Giang_Lăng của Kinh_Nam nơi Vương_Đạc đang trấn_thủ Vương_Đạc cũng hoảng_sợ và bỏ chạy đến Tương_Dương để lại thành cho thuộc_hạ là Lưu_Hán_Hoành trấn_thủ song ngay khi Vương_Đạc dời đi Lưu_Hán_Hoành tiến_hành binh_biến cướp phá thành và biến binh_sĩ dưới quyền thành_đội quân cướp_bóc Hoàng_Sào đích_thân đi bè theo Tương_Giang và qua Giang_Lăng để tiến_công Tương_Dương thủ_phủ của Sơn_Nam_Đông đạo Tuy_nhiên Hoàng_Sào chiến_bại trước liên_quân của Sơn_Nam_Đông đạo tiết_độ_sứ Lưu_Cự_Dung_劉巨容 và tướng triều_đình là Truy châu thứ_sử Tào_Toàn_Trinh_曹全晸 ở Kinh_Môn Hoàng_Sào và Thượng_Nhượng thu dư chúng vượt sang Giang_Đông chạy trốn song bị truy_kích đến tận Giang_Lăng_Tuy nhiên Lưu_Cự_Dung lại lo_ngại rằng nếu bắt Hoàng_Sào thì ông ta sẽ không còn được triều_đình xem trọng vì_thế quyết_định ngừng lại việc truy_kích Ngay khi Tào_Toàn_Trinh vượt Trường_Giang triều_đình Đường mệnh Thái_Ninh đô tướng Đoàn Ngạn_Mô_段彥謨 thay_thế_chức Chiêu thảo sứ của Tào_Toàn_Trinh_Tào cũng thôi không truy_kích Sau đó Hoàng_Sào tiến về phía đông và tiến_công Ngạc châu và cướp phá 15 châu xung_quanh Tháng 3 ÂL năm Quang_Minh thứ 1 880 Cao_Biền phái kiêu tướng Trương_Lân vượt sang bờ nam Trường_Giang đánh chặn Hoàng_Sào_Hoàng_Sào thoái_thủ Nhiêu châu Trương_Lân thừa_thắng tiến_quân đến tháng 5 ÂL Hoàng_Sào lại thoái_thủ Tín châu Do các chiến_công của Trương_Lân và tiến_cử của tể_tướng Lô_Huề triều_đình Đường cho Cao_Biền làm Chư đạo hành_doanh binh_mã đô_thống thay_thế vị_trí của Vương_Đạc_Hoàng_Sào quyết_định hối_lộ để thoát khỏi tình_thế khó_khăn gửi nhiều vàng cho Trương_Lân và viết một lá thư cầu_xin Cao_Biền đề_nghị được quy_phục triều_đình Cao_Biền cũng muốn sử_dụng thủ_đoạn gian_trá để bắt Hoàng_Sào đề_nghị sẽ tiến_cử Hoàng_Sào làm tiết_độ_sứ Hơn thế nữa Cao_Biền do muốn nhận công_lao về phía mình nên triệu_hồi quân tiếp_viện từ Chiêu_Nghĩa_Cảm_Hoá và Nghĩa Vũ_Tuy nhiên khi biết các đạo quân Đường vượt sang bờ bắc Hoài_Hà_Hoàng_Sào lập_tức tuyệt_giao với Trương_Lân_Đến tháng 5 quân Hoàng_Sào tiến về phía bắc thừa_thắng công chiếm Mục châu Vụ châu Cao_Biền tức_giận và lệnh cho Trương_Lân tiến đánh song lần này vào mùa xuân năm 880 Hoàng_Sào đánh_bại dứt_khoát và giết chết Trương_Lân ở Tín châu khiến Cao_Biền hoảng_sợ Tháng 6 ÂL sau khi đánh_bại Trương_Lân_Hoàng_Sào tương kế tiến_công Trì châu Mục châu Vụ châu Tuyên châu Sang tháng 7 ÂL tại Thái_Thạch quân Hoàng_Sào vượt sang bờ bắc Trường_Giang_Quân_Hoàng_Sào bao_vây các tiền_đồn phòng_thủ của Hoài_Nam là Thiên_Trường và Lục_Hợp không xa đại_bản_doanh của Cao_Biền tại Dương châu Tất_Sư_Đạc lúc này đang phụng_sự cho Cao_Biền người này đề_xuất Cao_Biền nên dẫn quân giao_chiến với Hoàng_Sào song Cao_Biền lại rất sợ giao_chiến với Hoàng_Sào sau cái chết của Trương_Lân vì_thế Cao_Biền thượng biểu xin triều_đình cứu_viện khẩn_cấp Triều_đình Đường trước đó kỳ_vọng vào thắng_lợi của Cao_Biền nay nhận được tin thì hết_sức thất_vọng và trở_nên hoảng_sợ Đường Hy_Tông hạ chiếu_chỉ cho các quân ở bờ nam Hoàng_Hà phái quân đến Ân_Thuỷ để ngăn Hoàng_Sào tiến sâu hơn và cũng khiển Cao_Biền cùng Thái_Ninh tiết_độ_sứ Tề_Khắc_Nhượng ngăn_chặn Hoàng_Sào_Tuy nhiên Cao_Biền không_thể khiến đội quân 15 vạn lính của Hoàng_Sào phải dừng lại Vào thời_điểm này một cuộc binh_biến trong hàng_ngũ quân triều_đình chấm_dứt các nỗ_lực kháng_cự của họ tại Ân_Thuỷ_Khoảng 3 000 binh_sĩ Cảm_Hoá quân đang trên đường tiến_quân đến Ân_Thuỷ để tham_gia phòng_thủ ở đó và khi họ đi qua Hứa châu Mặc_dù các binh_sĩ Cảm_Hoá vốn có tiếng là thiếu kỉ_luật song Trung_Vũ tiết_độ_sứ Tiết_Năng do trước đó từng nhậm_chức Cảm_Hoá tiết_độ_sứ nên nghĩ rằng các binh_sĩ này sẽ tuân lệnh mình và cho_phép họ ở lại trong thành Tuy_nhiên đến buổi tối các binh_sĩ Cảm_Hoá quân nổi_loạn với lý_do nguồn lương_thực cung_cấp cho họ không đủ Tiết_Năng gặp quân Cảm_Hoá và cố_gắng trấn_tĩnh họ song thái_độ khoan_dung của Tiết_Năng khiến các binh_sĩ Trung_Vũ quân và người_dân Hứa châu tức_giận Chu_Ngập khi đó là người dẫn các binh_sĩ Trung_Vũ quân tiến đến Ân_Thuỷ song ông ta quay sang tiến_công và đồ sát các binh_sĩ Cảm_Hoá quân các binh_sĩ cũng sát_hại Tiết_Năng cùng gia_quyến Sau đó Chu_Ngập xưng là tiết_độ_sứ Tề_Khắc_Nhượng lo_ngại rằng Chu_Ngập sẽ tiến_công mình nên rút khỏi Ân_Thuỷ và triệt_thoái về Thái_Ninh_Đáp lại quân_sĩ các quân khác đóng tại Ân_Thuỷ tan_rã mở_rộng đường cho Hoàng_Sào_Hoàng_Sào vượt sang bờ bắc Hoài_Hà và từ thời_điểm này quân của Hoàng_Sào dừng hành_vi cướp_bóc của_cải song cưỡng_ép nhiều tráng_niên tòng_quân để tăng_cường lực_lượng Tiến về Trường An_Cao_Biền sợ_hãi trước uy_thế của quân Hoàng_Sào thủ Dương châu bảo_tồn thực_lực nhiều châu huyện cũng đầu_hàng quân Hoàng_Sào_Bắt đầu_vào mùa đông năm 880 Hoàng_Sào tiến_quân hướng Lạc_Dương và Trường An ông tuyên_bố mục_tiêu của mình là bắt Đường Hy_Tông để hoàng_đế phải chịu trách_nhiệm cho tội_ác của mình Tề_Khắc_Nhượng được triều_đình giao_phó ngăn_cản Hoàng_Sào tiến đến Lạc_Dương Các đại_thần Đậu_Lô_Triện và Thôi_Hàng nhận_định rằng quân triều_đình không_thể ngăn_chặn Hoàng_Sào tiến về Lạc_Dương và Trường An vì_thế họ thỉnh Đường Hy_Tông chuẩn_bị chạy trốn đến Tây_Xuyên_Tuy nhiên Đường Hy_Tông vẫn khiển Trương_Thừa_Phạm cùng Vương_Sư_Hội và Triệu_Kha suất Thần_Sách quân đi trấn_thủ Đồng Quan nằm giữa Lạc_Dương và Trường An tuy_nhiên các binh_sĩ Thần_Sách quân được trang_bị kém và thiếu kinh_nghiệm Đến tháng 10 ÂL quân Hoàng_Sào công_hãm Thân châu nhập Dĩnh châu Tống châu Từ châu Duyện châu Tháng 11 ÂL quân Hoàng_Sào đến Nhữ châu đến ngày 17 thì công hạ đông đô Lạc_Dương lưu thủ Lưu_Doãn_Chương_劉允章 suất bá_quan nghênh_tiếp quân Hoàng_Sào Sau đó Tề_Khắc_Nhượng tái tập_hợp binh_sĩ và tiến đến vùng lân_cận Lạc_Dương song sức_mạnh của Hoàng_Sào ngày_càng tăng vì_thế ông ta quyết_định triệt_thoái đến Đồng Quan để ngăn Hoàng_Sào tiến về kinh_thành Tại thời_điểm đó Tề_Khắc_Nhượng vẫn có hơn 1 vạn lính song binh_sĩ của ông không có nguồn cung_cấp lương_thực Khi Đường Hy_Tông phái Trương_Thừa_Phạm_張承範 suất vài nghìn binh đến hiệp trợ Tề_Khắc_Nhượng song Trương_Thừa_Phạm bày_tỏ phản_đối do cả hai đội quân đều không có nguồn cung_cấp lương_thực Đường Hy_Tông tuy_vậy vẫn phái Trương_Thừa_Phạm đi nói rằng lương_thực sẽ đến sau song trên thực_tế là không có Vào ngày 4 tháng 1 881 quân tiếp_viện của Trương_Thừa_Phạm đến Đồng Quan_quân tiền_phong của Hoàng_Sào cũng tiến đến Quân của Tề_Khắc_Nhượng và quân của Hoàng_Sào giao_chiến suốt buổi sáng thoạt_đầu ông có_thể chống lại quân Hoàng_Sào_Tuy nhiên đến buổi trưa quân của Tề_Khắc_Nhượng bị đói nên tan_rã các binh_sĩ dẫm nát Cấm_Khanh_禁坑 một thung_lũng được đặt đầy chông_gai nhằm tạo thành vành_đai phòng_thủ cho Đồng Quan các chông_gai bị phá_huỷ và quân Hoàng_Sào có_thể tiến_công Đồng Quan_Tề_Khắc_Nhượng chạy trốn trong khi Trương_Thừa_Phạm tiếp_tục trấn_giữ Đồng Quan song đến ngày 3 tháng 12 ÂL thì Đồng Quan thất_thủ Sang ngày 4 ÂL quân Hoàng_Sào công hạ Hoa châu tiếp đến là Bá_Thượng_Điền_Lệnh Tư và thượng_thư Thôi_Hàng_崔沆 đề_xuất Đường Hy_Tông thực_hiện kế_hoạch dự_phòng là chạy đến Tam_Xuyên_Đường_Hy Tông từ_chối và lệnh cho Điền_Lệnh_Tư đưa cấm_quân đi phòng_thủ Đồng Quan_Điền_Lệnh_Tư tuyển_mộ được một_số tân_binh phái số binh_sĩ ít kinh_nghiệm nhưng được trang_bị tốt này ra_mặt trận song khi họ đến_nơi thì Đồng Quan thất_thủ Binh_sĩ từ Bác Dã quân và Phượng_Tường quân cũng được triều_đình Đường cử ra tiền_tuyến cứu_viện Trương_Thừa_Phạm các binh_sĩ này tức_giận vì các tân_binh của Điền_Lệnh_Tư được trang_bị tốt bao_gồm quần_áo ấm vì_thế tiến_hành binh_biến và nghe theo chỉ_dẫn của quân Hoàng_Sào_Đường_Hi Tông và Điền_Lệnh_Tư từ_bỏ Trường An và chạy hướng đến Tây_Xuyên vào ngày 5 tháng 12 ÂL tức 8 tháng 1 năm 881 DL Chiếm_cứ Trường An_Cũng trong ngày Đường Hy_Tông chạy trốn tướng tiên_phong Sài_Tồn_柴存 của quân Hoàng_Sào tiến vào Trường An_Kim ngô đại_tướng quân của Đường là Trương_Trực_Phương cùng một_số quan văn_võ nghênh_tiếp đại_quân Hoàng_Sào nhập thành Thượng_Nhượng tuyên_bố với người_dân Trường An rằng Hoàng_Vương khởi_binh là vì bách_tính không như họ Lý khi trước không yêu_thương dân_chúng hãy an_cư đừng sợ_hãi Hoàng_Sào hạ_lệnh phát_tán tài vật cho người nghèo nhằm giành được sự ủng_hộ của bách_tính song không phái đại_quân truy_kích Đường Hy_Tông_Tuy nhiên mặc_dù Thượng_Nhượng đảm_bảo rằng tài_sản của dân_chúng sẽ được tôn_trọng song quân_lính của Hoàng_Sào nhiều lần cướp_bóc trong kinh_thành Hoàng_Sào và Thượng_Nhượng không ngăn_cản nổi Hoàng_Sào chuyển đến sống trong hoàng_cung của triều Đường cũng hạ_lệnh đồ sát các thành_viên hoàng_tộc Đường đang nằm trong tay quân nổi_dậy Tháng 11 năm Quảng_Minh thứ 1 tức 16 tháng 1 năm 881 DL Hoàng_Sào tức_vị ở Hàm_Nguyên điện đặt quốc_hiệu là Đại_Tề đặt niên_hiệu là Kim_Thống_Ông lập Tào thị làm hoàng_hậu bổ_nhiệm Thượng_Nhượng là thái_uý kiêm trung thư lệnh Triệu_Chương là thị trung quan_lại cũ của triều Đường là Thôi_Cầu và Dương_Hi_Cổ được bổ_nhiệm làm_đồng bình chương sự Mạnh_Khải và Cái_Hồng là tả_hữu bộc xạ Phí_Truyền_Cổ là xu mật sứ Bì_Nhật_Hưu là hàn_lâm học_sĩ Thoạt_đầu Hoàng_Sào muốn duy_trì cấu_trúc triều_đình Đường ông cho các quan nguyên triều thuộc hàng tứ_phẩm trở xuống được tiếp_tục tại nhiệm miễn_là họ thể_hiện quy_phục loại_bỏ các quan_lại hàng tam_phẩm trở lên Các quan_lại triều Đường_không quy_phục bị hành_hình tập_thể Hoàng_Sào cũng cố_gắng thuyết_phục các tướng Đường ở phiên_trấn quy_phục và có một_số người chấp_thuận như Gia_Cát_Sảng_Vương Kính_Vũ_Vương_Trọng Vinh và Chu_Ngập song cuối_cùng những người này lại quay về trung_thành với Đường_Hoàng Sào cũng cố_gắng thuyết_phục Phượng_Tường tiết_độ_sứ Trịnh_Điền quy_phục song Trịnh_Điền từ_chối Hoàng_Sào sau đó khiển Thượng_Nhượng và Vương_Bá 王播 đi đánh chiếm Phượng_Tường song quân Đại_Tề chiến_bại vào mùa xuân năm 881 Tướng Đường là Trịnh_Điền tiếp_tục kháng_cự Đại_Tề ở Phượng_Tường vì_thế vào mùa xuân năm 881 Hoàng_Sào khiển Thượng_Nhượng và Vương_Bá 王播 suất 5 vạn quân tiến_công Trịnh_Điền_Quân_Đại Tề xem nhẹ Trịnh_Điền tuy_nhiên Trịnh_Điền cùng với Đường Hoằng_Phu_唐弘夫 giăng bẫy quân Đại_Tề ở Long_Vĩ pha kết_quả là quân Đại_Tề bị tiêu_diệt Sau đó Trịnh_Điền truyền hịch kêu_gọi binh_lính toàn Đại_Đường tiến_công Đại_Tề_Theo ghi_chép thì nhờ tuyên_bố của Trịnh_Điền mà người_dân Đại_Đường mới biết rằng Đường Hy_Tông vẫn còn sống Trong khi đó tại Trường An có người viết thơ châm_biếm các quan_lại Đại_Tề ở cửa Thượng_thư tỉnh Thượng_Nhượng tức_giận khoét mắt các đầy_tớ làm_việc tại tỉnh và cho treo ngược họ trong khi bắt tất_cả những người có tài làm thơ trong thành sát_hại khoảng 3 000 người trong số họ Sau khi Trịnh_Điền chiến_thắng quân Đại_Tề các tiết_độ_sứ bao_gồm cả Trịnh_Điền và đồng_minh Đường Hoằng_Phu_唐弘夫_Vương_Trọng_Vinh_Vương_Xử Tồn và Thác_Bạt_Tư_Cung hội quân gần Trường An vào mùa hè năm 881 hy_vọng có_thể nhanh_chóng chiếm được thành Do người_dân Trường An quay sang tiến_hành kháng_cự lại quân Đại_Tề ngay trong thành Hoàng_Sào buộc phải rút quân ra ngoài thành Tuy_nhiên khi quân Đường tiến vào Trường An họ đánh mất kỷ_luật và tiến_hành cướp_bóc kinh_thành Quân Đại_Tề sau đó phản_công vào ban_đêm và đánh_bại quân Đường tại Trường An giết chết Kính_Nguyên tiết_độ_sứ Trình_Tông_Sở_程宗楚 và Đường Hoằng_Phu các tướng Đường khác phải triệt_thoái khỏi Trường An_Hoàng_Sào lại tiến vào Trường An và do tức_giận trước việc người_dân Trường An hiệp trợ cho quân Đường_Hoàng Sào hạ_lệnh tiến_hành đồ sát dân_chúng Sau đó Trịnh_Điền buộc phải trốn chạy do Phượng_Tường có binh_biến quân Đường tại Quan_Trung trong một thời_gian không_thể hiệp_đồng và tái_chiếm Trường An Vào mùa xuân năm 882 Đường Hy_Tông khi đó đang ở Thành_Đô bổ_nhiệm Vương_Đạc là Chư đạo hành_doanh đô_thống giám_sát các chiến_dịch chống Đại_Tề Sau đó quân Đường bắt_đầu tập_hợp lại tại khu_vực quanh Trường An và khu_vực do Đại_Tề kiểm_soát nay chỉ giới_hạn tại Trường An và những nơi ngay sát thành cùng với Đồng châu 同州 và Hoa châu 華州 nay đều thuộc Vị_Nam_Hoạt_động canh_tác bị gián_đoạn do chiến_tranh vì_thế khu_vực Quan_Trung xảy ra nạn đói cả quân Đường và quân Đại_Tề đều phải dùng thịt người làm quân_lương Đến tháng 9 năm 882 Đồng châu phòng_ngự sứ Chu_Ôn của Đại_Tề giao_chiến với Vương_Trọng_Vinh tuy_nhiên Chu_Ôn thất_bại và đầu_hàng được Đường bổ_nhiệm làm hữu kim ngô đại_tướng quân ban tên là Toàn Trung Vào mùa đông năm 882 Hoa châu cũng rơi vào tay quân Đường lãnh_thổ Đại_Tề nay chỉ còn giới_hạn tại Trường An_Tuy nhiên vào thời_điểm này quân Đường vẫn không thực_sự nỗ_lực để tái_chiếm Trường An_Trong khi đó theo đề_xuất của Hành_doanh đô giám Dương_Phục_Quang_Vương Đạc cũng ban chiếu_chỉ xá tội cho tù_trưởng Sa_Đà cựu phản tướng Lý_Khắc_Dụng lôi_kéo Lý_Khắc_Dụng tiến_công Đại_Tề_Lý_Khắc Dụng chấp_thuận và suất hơn 1 vạn quân đến Đồng châu vào mùa đông năm 882 và hợp binh với các đội quân Đường khác Vào mùa xuân năm 883 quân Đường đánh_bại 15 vạn quân Đại_Tề do Thượng_Nhượng thống_soái sau đó tiếp_cận Trường An_Trong khi đó các tướng Đại_Tề là Vương_Phan_王璠 và Hoàng_Quỹ_黃揆 em của Hoàng_Sào tái_chiếm Hoa châu song sau lại bị Lý_Khắc_Dụng bao_vây Hoàng_Sào phái Thượng_Nhượng đi_giải vây cho Hoa châu Vào tháng 4 năm Trung_Hoà thứ 3 883 Lý_Khắc_Dụng tiến vào Trường An_Hoàng_Sào không_thể kháng_cự nổi nên từ_bỏ Trường An và chạy trốn về phía đông Quân Hoàng_Sào vừa chạy vừa rải vàng_bạc châu_báu dọc đường quân Đường tranh nhau nhặt nên không_thể đuổi kịp quân Hoàng_Sào_Bại vong Hoàng_Sào tiến về Phụng_Quốc và khiển bộ_tướng Mạnh_Khải làm tiên_phong tiến_công Thái châu thủ_phủ của Phụng_Quốc_Phụng_Quốc tiết_độ_sứ Tần_Tông_Quyền chiến_bại trước Mạnh_Khải và quyết_định mở cổng thành quy_phục Hoàng_Sào hợp binh với quân Hoàng_Sào Sau khi đánh_bại Tần_Tông_Quyền đến tháng 6 ÂL Mạnh_Khải tiến_công Trần châu song gặp phải phản_kháng mãnh_liệt của Trần châu thứ_sử Triệu_Thù tiên_phong Mạnh_Khải tử_chiến Trước việc Mạnh_Khải tử_trận Hoàng_Sào rất tức_giận dẫn quân của mình và Tần_Tông_Quyền đi bao_vây Trần châu song không_thể chiếm được thành sau gần 300 ngày bao_vây Do quân_lính cạn_kiệt nguồn cung lương_thực Hoàng_Sào cho_phép họ đi đến các vùng lân_cận bắt người_dân để dùng làm quân_lương theo mô_tả trong Cựu_Đường thư thì mỗi ngày quân Hoàng_Sào giết vài nghìn người Trong khi đó vào mùa xuân năm 884 lo_sợ sẽ thành mục_tiêu kế_tiếp của Hoàng_Sào các tiết_độ_sứ Chu_Ngập_Thì Phổ và Chu_Toàn Trung cùng thỉnh Lý_Khắc_Dụng cứu_viện Lý_Khắc_Dụng suất 5 vạn quân tiến_quân về phía nam Hoàng_Hà Sau khi quân Lý_Khắc_Dụng hợp binh với quân của Chu_Ngập_Thì Phổ Chu_Toàn Trung và Tề_Khắc_Nhượng họ đánh_bại Thượng_Nhượng tại Thái_Khang đánh_bại Hoàng_Tư_Nghiệp tại Tây_Hoa_Hoàng_Sào lo_sợ từ_bỏ việc bao_vây Trần châu và triệt_thoái về Dương Lý_Do doanh_trại bị một trận lụt phá_huỷ Hoàng_Sào quyết_định tiến về Biện châu thủ_phủ của Tuyên_Vũ quân Thượng_Nhượng đem 5 vạn tinh_binh trực_tiếp uy_hiếp Đại_Lương_Chu_Toàn Trung đẩy lui được các đợt tiến_công ban_đầu của Hoàng_Sào song ông ta vẫn khẩn_cấp cầu_viện Lý_Khắc_Dụng_Lý_Khắc_Dụng cho rằng Hoàng_Sào sẽ vượt sang bờ bắc Hoàng_Hà vì_thế tiến_công vào Vương_Mãn_Độ và tiêu_diệt quân Hoàng_Sào_Thượng_Nhượng đầu_hàng Thì Phổ các tướng khác như Lý_Đảng_Cát_Tùng Chu_Dương_Năng_Hoắc Tồn_Trương_Quy_Bá Trương_Quy_Hậu_Trương Quy_Biện thì đầu_hàng Chu_Toàn Trung_Bị_Lý_Khắc Dụng truy_kích Hoàng_Sào cùng tàn_binh chạy về phía đông bắc Tuy_nhiên do quân_lính trở_nên kiệt_sức Lý_Khắc_Dụng ngừng truy_kích Hoàng_Sào và trở về Biện châu Tàn_binh Hoàng_Sào gồm gần 1 000 người tiến đến Duyện châu thủ_phủ của Thái_Ninh_Ngày 15 tháng 6 ÂL Tiết_độ_sứ Thì Phổ phái Lý_Sư_Duyệt_李師悅 cùng Thượng_Nhượng đem vạn lính đến giao_chiến với Hoàng_Sào tại Duyện châu kết_quả là quân Hoàng_Sào chiến_bại và bị tiêu_diệt gần hết bản_thân Hoàng_Sào chạy trốn đến Lang Hổ_Cốc_Ngày 17 tháng 6 ÂL 13 tháng 7 năm 884 DL cháu của Hoàng_Sào là Lâm_Ngôn_林言 giết chết Hoàng_Sào cùng huynh_đệ và thê_tử đem thủ_cấp của họ đến trình Thì Phổ_Tuy nhiên trên đường đến trại của Thì Phổ_Lâm_Ngôn chạm_trán với quân Sa_Đà và Bác Dã quân Sa_Đà và Bác Dã giết chết Lâm_Ngôn và đem các thủ_cấp đến trình Thì Phổ_Tuy nhiên theo mô_tả trong Tân_Đường thư Hoàng_Sào tự_sát và chỉ_thị cho Lâm_Ngôn đem thủ_cấp của mình đến đầu_hàng mục_đích là để cứu sống các binh_sĩ
Loạn_Hoàng_Sào