Lưu_Tỵ_Lưu_Tị Trung văn giản thể 刘濞 phồn thể 劉濞 bính âm Liú_Pì 216 TCN 154 TCN hay Ngô vương Tị_吳王濞 là tông thất nhà Hán vua của nước Ngô chư_hầu nhà Hán trong lịch_sử Trung_Quốc Ông là người khởi_xướng loạn bảy nước năm 154 TCN nhưng thất_bại và bị giết Thân_thế Cha của Lưu_Tị là Lưu_Trọng_Lưu_Hỉ con trai thứ hai của Lưu_Thái_Công thái_thượng_hoàng nhà Hán và là anh của Hán_Cao_Tổ_Lưu Bang_Năm thứ_bảy đời Hán_Cao_Tổ đã phong Lưu_Trọng làm Đại_vương Lưu_Tị cũng được phong làm Bái hầu Tuy_nhiên sau đó quân Hung_Nô sang xâm_lấn Lưu_Trọng không chống lại phải chạy sang Lạc_Dương Hán_Cao_Tổ nể tình là cốt_nhục nên không giết chỉ phế làm Cáp_Dương_Hầu_Năm 193 TCN Lưu_Trọng mất khi Lưu_Tị đã thụ_phong ở đất Ngô nên được tôn thuỵ hiệu là Khoảnh vương Sử_ký ghi lại rằng Lưu_Tị là người dũng_mãnh và có dã_tâm lớn có nét giống với Hán_Cao_Tổ_Thụ phong ở đất Ngô_Năm 196 TCN Hoài_Nam vương Anh Bố làm_phản đem quân vượt sông Hoài đánh vào nước Sở Lưu_Tị đi theo Hán_Cao_Tổ đánh Anh Bố hai bên gặp nhau ở đất Tuỵ_Anh_Bố thua trận bỏ chạy về Giang_Nam bị Trường_Sa vương lừa giết Lưu_Tị có công đánh Anh Bố nên được Hán_Cao_Tổ phong làm Ngô vương đóng ở Quảng_Lăng cai_quản ba quận 53 thành Nước Ngô ở vị_trí thuận_lợi có nhiều tài_nguyên đồng núi muối biển dân_cư đông_đúc kinh_tế nhanh_chóng phát_triển mạnh Xung_đột với nhà Hán_Năm 174 TCN con Lưu_Tị là Ngô thế_tử Lưu_Hiền vào kinh_đô triều_kiến Hán_Văn_Đế uống rượu đánh cờ với thái_tử Khải_Hai bên xảy tranh_chấp Ngô thế_tử tính_cách thô_bạo không cung_kính Hoàng_Thái_tử Lưu_Khải tức_giận cầm bàn_cờ đánh chết Ngô thái_tử Hán_Văn đế sai đem thi_hài Ngô thế_tử được bỏ vào quan_tài mang về nước Ngô để chôn Lưu_Tỵ vô_cùng căm_giận nói rằng Thiên_hạ này là của chung một họ đã chết ở Trường An thì chôn ở Trường An hà_tất đem về đây làm gì Rồi đem trả quan_tài về Trường An chôn_cất Ngô vương Tị từ đó sinh lòng oán_hận triều_đình từ đó bỏ lễ phiên thần cáo_bệnh không triều_kiến thiên_tử Trong triều nhiều người đoán được ý Ngô vương nên thẩm_vấn sứ_giả nước Ngô_Ngô vương Tị hay tin có ý lo_sợ sai sứ đến triều_kiến Cùng lúc đó có người hỏi Ngô sứ_giả về bệnh của Ngô vương sứ_giả nói thật với triều_đình là Ngô vương không có bệnh Hán_Văn_Đế muốn làm dịu tình_hình không_trách tội Ngô vương không triều_kiến lại gửi sứ_giả mang về cho Ngô vương chiếc ghế_ngồi và gậy chống vì Ngô vương đã cao_tuổi nên vua chuẩn cho không cần vào triều Ngô vương Tị từ bấy_giờ lo_sợ nảy_sinh ý_định làm_phản Tiều_Thố là người_nhà của thái_tử Lưu_Khải được trọng_dụng tâu với Hán_Văn đế trị_tội Ngô vương nhưng Văn đế không nỡ phạt Tiều_Thố lại có kiến_nghị cắt đất phong của hai nước Ngô_Sở nhưng Văn đế không nghe Ngô vương Lưu_Tị từ bấy_giờ bỏ vào triều suốt 20 năm Khởi_loạn bảy nước Năm 157 TCN Hán_Văn đế qua_đời thái_tử Lưu_Khải lên nối_ngôi tức Hán_Cảnh đế Cảnh đế phong Tiều_Thố làm Ngự_sử Tiều_Thố muốn triệt bỏ thế_lực của Ngô vương và Sở vương tâu với Hán_Cảnh đế Lúc Cao_Đế mới bình_thiên hạ các em có ít con thì nhược sau phong con trưởng là Tề_Điệu_Huệ vương hơn 70 thành em là Sở Nguyên vương hơn 40 thành lại phong cho con anh là Ngô vương hơn 50 thành Ba nước được phong đất quá nhiều đã chia thiên_hạ làm đôi mất Nay Ngô vương oán_giận cái chết của con đã lâu không vào triều theo pháp thì phải giết đi nhưng tiên_đế không nỡ làm lại ban cho ghế trượng Cái ơn đó là quá hậu Nay Ngô vương dụ vong_nhân thiên_hạ để mưu_đồ_tác loạn Nếu tước đất đi thì Ngô vương sẽ phản mà không tước thì cũng phản Chi_bằng tước đi thì là hoạ nhỏ không tước sẽ thành đại_hoạ Mùa đông năm 155 TCN Sở vương Lưu_Mậu vào triều_kiến thiên_tử Tiều_Thố lấy cớ Sở vương trước_đây vô_lễ với Bạc thái hoàng_thái_hậu xin Cảnh đế giết đi Hán_Cảnh đế tuy không giết nhưng cắt mất quận Đông_Hải của Sở lại tước Dự_Chương_Cối_Kê của nước Ngô_Trong khi đó Triệu vương Lưu_Toại và Giao Tây vương Lưu_Ngang cũng bị cắt đất Thường_Sơn và Lục_Huyền_Ngay sau đó triều_thần tiếp_tục kiến_nghị tước thêm đất của Ngô vương Ngô vương Tị hoảng_sợ sau_này sẽ bị mất hết đất đai quyền hành nên quyết_định làm_phản Ngô vương Tị nghe tiếng Giao Tây vương Lưu_Ngang dũng_mãnh thiện_chiến chư_hầu thường nể_sợ sai đại_phu Ưng_Cao kêu_gọi Lưu_Ngang cùng làm_phản Sau đó Lưu_Tị đích_thân đến gặp Lưu_Ngang ước_hẹn kế_hoạch tây tiến Quần_thần Giao Tây biết ý_đồ của Lưu_Ngang khuyên không nên làm_phản vì_thế_lực chư_hầu yếu hơn thiên_tử giả_sử thành_công lại dễ dẫn đến tranh_chấp thiên_hạ giữa Ngô và Giao Tây_Lưu_Ngang không nghe hợp_tác với Lưu_Tị_Ngoài ra Lưu_Tị còn mời thêm các nước Sở Tề_Tri_Xuyên_Giao Đông_Tế_Nam_Tế Bắc_Triệu ước_hẹn cùng làm_phản Không lâu sau lệnh tước đất các đất Dự_Chương_Cối_Kê của Ngô từ Tràng_An ban ra Bảy nước chư_hầu tức_giận bắt_đầu khởi_binh tiến về phía Tây_Tề_Hiếu vương lúc đầu định theo bảy nước nhưng sau nghe quần_thần can nên không theo nữa uống thuộc độc tự_sát Ép vua Hán giết Tiều_Thố_Lưu_Tị công_bố hịch văn giương cao khẩu_hiệu diệt_trừ gian_thần Tiều_Thố thanh quân trắc làm sạch chỗ cạnh vua bố_cáo cho thiên_hạ biết Ngô vương Tỵ hiệu_triệu thêm hai nước Mân_Việt và Đông_Việt cùng tham_gia Triệu vương Toại sai sứ sang Hung_Nô xin cấp quân trợ_giúp Sau khi tập_hợp đủ binh_lực Ngô vương Tị giết hết các quan_lại nhà Hán phản_đối mình từ thái_thú trở xuống và ra_lệnh tổng_động_viên trong nước nói rằng mình đã 60 tuổi người con trai út lên 16 do_đó huy_động đàn_ông trong nước Ngô từ 16 đến 60 tuổi phải ra trận đi đánh Hán_Tổng số quân Ngô huy_động được hơn 20 vạn người Ngô vương khởi_binh ở Quảng_Lăng rồi tây tiến đến đất Hoài thì gặp quân Sở viết thư cho triệu_tập các chư_hầu Ngô vương có một môn_khách là Chu_Khâu người Hạ_Bì dùng mưu cầm cờ tiết nhà Hán về quê lấy danh_nghĩa là sứ_giả nhà Hán triệu_tập huyện_lệnh Khi huyện_lệnh đến_nơi Chu_Khâu liền chém chết và tập_hợp gia_tộc lại kêu_gọi mọi người hàng Ngô_Toàn bộ thành Hạ_Bì nghe theo bèn đầu_hàng Lưu_Tỵ_Chu_Khâu tập_hợp được 3 vạn quân sai người báo với Ngô vương và tiến đánh lên phía bắc Chu_Khâu tiến đến Thành Dương đại_phá quân Hán tại đây lực_lượng đã lên đến 10 vạn người Hán_Cảnh_Đế lo_lắng thế_lực bảy chư_hầu Tiều_Thố vốn giám_sát và hạch tội các quan đại_thần và chư_hầu do_đó bị nhiều người oán_hận trong đó có Viên Áng_Ngô vương lại đút_lót của_cải cho Viên Áng nên Áng tâu với Cảnh_Đế rằng Lưu_Tỵ sẽ không làm_phản Tiều_Thố tố_cáo Áng nhận đút_lót của với Cảnh_Đế_Cảnh_Đế không giết Viên Áng mà chỉ hạ_lệnh cách_chức phế làm thứ_dân Sau khi 7 nước làm_phản Tiều_Thố bàn nên bắt Viên Áng nhưng có người đi báo cho Viên Áng biết Viên Áng bèn đến cầu_cạnh xin Đậu_Anh cháu Đậu thái_hậu cứu_giúp Theo lời Đậu_Anh_Hán_Cảnh Đế triệu_tập_Viên Áng khuyên Hán_Cảnh_Đế nên bắt giết Tiều_Thố thì quân chư_hầu sẽ lui vì chư_hầu chỉ oán một_mình Tiều_Thố_Cảnh_Đế trong tình_hình nguy_cấp vội_vã nghe theo Viên Áng bèn sai viên trung_uý triệu kiến Tiều_Thố_Tiều_Thố đến_nơi quân_lính lập_tức bắt_giữ và chém ngang lưng ở chợ Đông_Hán_Cảnh_Đế sai Viên Áng làm thái thường cùng Đức hầu Lưu_Thông là người từng quen_biết với Ngô vương Tị lãnh trách_nhiệm sứ_giả đi báo với Ngô vương việc giết Tiều_Thố và phục lại đất_đai cho chư_hầu Lưu_Thông và Viên Áng đến_nơi lệnh cho Ngô vương Tị quỳ tiếp chỉ Ngô vương cười lớn nói rằng Ta bây_giờ đã là hoàng_đế phía đông chẳng_lẽ còn phải lạy người khác hay sao Rồi Ngô vương không_những không lui binh mà bắt luôn Viên Áng ép phải theo mình làm_phản_Viên Áng không nghe theo Ngô vương định giết Áng nhưng nhân lúc đêm_tối Áng trốn thoát được ra ngoài tìm đến trại quân Lương và trở về báo lại cho Hán_Cảnh_Đế_Hán Cảnh đế sai Chu_Á_Phu làm Thái_uý ra trận đánh Ngô_Chu_Á_Phu tiến lên trấn_giữ Xương_Ấp xây đồn_luỹ phòng_thủ cắt đứt đường liên_lạc giữa quân Ngô_Sở và quân 4 nước đang vây đánh Tề bỏ mặc quân nước Lương giao_chiến với quân Ngô khiến quân Ngô bị hao_tổn sức_lực Đánh_Lương và Hán_Quân_Ngô và Sở bao_vây nước Lương trong khi bốn nước khác đánh Tề_Quân_Ngô_Sở tiến tới đất Hoài đánh_bại quân Hán ở Cức_Bích_Lương vương Lưu_Vũ sai 6 viên tướng ra chống_cự nhưng bị đánh_bại sau dùng Hàn_An_Quốc và Trương_Vũ làm tướng ra trận đánh thắng quân Ngô được mấy lần Quân Ngô vây đánh nước Lương không hạ được Ngô vương Tị muốn tiến vào Trường An nhưng vì chưa hạ được nước Lương nên không dám bỏ thành tây tiến vì sợ bị truy_kích Vì_vậy Ngô vương bỏ nước Lương quay sang đánh Hán_Hai bên giao_chiến ở Hạ_Ấp_Chu_Á Phu cắt đứt đường vận_chuyển của quân Ngô rồi giữ vững trận thế không giao_chiến mặc cho quân Ngô khiêu_chiến nhiều lần Thất_bại và bị giết Nhân lúc quân Ngô_Sở dao_động vì thiếu lương Á Phu mang đại_quân phản_kích Quân Ngô_Sở bị đói không còn sức chiến_đấu nhanh_chóng bị thua tan_tác Quân Ngô phần_lớn đầu_hàng Hán và Lương_Ngô vương Tỵ bỏ chạy qua sông Trường_Giang đến Đang Đồ có ý giữ Đông_Việt để thế thủ Có hơn 1 vạn quân Đông_Việt_Lưu_Tỵ sai người đi thu_thập tàn_quân Triều_đình treo giải_thưởng 1000 cân vàng cho ai lấy được đầu Lưu_Tị và sai sứ_giả đến Đông_Việt thuyết_phục giết Ngô vương Người Đông_Việt bèn lừa Ngô vương dụ ra uỷ_lạo quân_sĩ rồi sai người hành_thích giết chết Ngô vương sai người cắt đầu ngày_đêm mang về Trường An dâng Hán_Cảnh_Đế_Ít lâu sau quân Hán tiến đánh các chư_hầu còn lại chấm_dứt loạn bảy nước Lưu_Tỵ ở ngôi Ngô vương 42 năm thọ 63 tuổi Hán_Cảnh đế lúc đầu định lập em ông là Đức hầu làm Ngô vương nhưng sau đổi ý phế_bỏ nước Ngô sáp_nhập vào nhà Hán_Nước_Ngô bị diệt_vong Gia_đình BULLET Ông nội Lưu_Thái_Công_BULLET Bà nội Chiêu_Linh phu_nhân BULLET Cha Lưu_Trọng_BULLET_Anh em BULLET Đức hầu Lưu_Quảng_BULLET_Con cái BULLET Lưu_Hiền bị Hán_Cảnh đế đánh chết BULLET Lưu_Tử_Hoa_BULLET Lưu_Câu_Xem thêm BULLET Hán_Cảnh đế BULLET Loạn 7 nước BULLET Viên Áng_BULLET_Tiều_Thố BULLET Chu_Á_Phu_Tham khảo BULLET Sử_ký Tư_Mã Thiên thiên BULLET Ngô vương Tị liệt_truyện BULLET Cát_Kiếm_Hùng chủ_biên 2006 Bước thịnh_suy của các triều_đại phong_kiến Trung_Quốc tập 1 Nhà_xuất_bản Văn_hoá thông_tin BULLET Lê_Đông_Phương_Vương_Tử_Kim 2007 Kể chuyện Tần_Hán_Nhà xuất_bản Đà_Nẵng BULLET Chu_Mục Trần_Thâm chủ_biên 2003 365 chuyện cổ_sử chọn_lọc Trung_Quốc Nhà_xuất_bản Thanh_niên
Lưu_Tỵ