Sự suy_vong của Vương_quốc Chăm_Pa_Chăm_Pa độc_lập được từ năm 192 phát_triển cho đến thế_kỷ thứ 10 thì bắt_đầu suy_yếu đến năm 1832 thì hoàn_toàn mất nước Thất_thủ và bỏ kinh_đô Indrapura_Năm 979 vua Chăm là Parameshvaravarman I sách Đại_Việt sử_ký toàn thư gọi là Bê_Mi_Thuế đã cử hạm_đội hơn nghìn chiếc sang theo hai cửa_biển Đại_Ác và Tiểu_Khang tấn_công Hoa_Lư theo thỉnh_cầu của phò_mã Ngô_Nhật_Khánh nhà Đinh nhưng gặp bão và thuyền bị đắm gần hết chỉ có thuyền của Parameshvaravarman I thoát nạn trở về Năm 982 vua Lê_Hoàn của Đại_Cồ_Việt đã cử Từ Mục_Ngô_Tử_Canh sang Indrapura đi sứ nhưng các sứ_thần bị bắt giam vua Lê_Hoàn quyết_định thân_chinh đánh Chăm_Pa_Quân_Đại Việt đã giết vua Parameshvaravarman tàn_phá kinh_đô Indrapura làng Đồng Dương_Thăng_Bình_Quảng Nam ngày_nay và người Chăm phải bỏ Indrapura dời kinh_đô xuống Vijaya_Bình định ngày_nay Mất 3 châu Địa_Lý Ma_Linh và Bố_Chính Sau khi người Chăm rời bỏ kinh_đô Indrapura mâu_thuẫn giữa Chăm_Pa và Đại_Việt vẫn không chấm_dứt Năm 1020 vua Lý_Thái_Tổ sai Khai_Thiên_Vương_Lý Phật_Mã và Đào_Thạc_Phụ đem quân đi chinh_phạt Chiêm_Thành ở trại Bố_Chính nay thuộc các huyện Quảng_Trạch Bố_Trạch Tuyên_Hoá tỉnh Quảng_Bình thẳng đến núi Long_Tỵ nay thuộc Quảng_Trạch Quảng_Bình chém được tướng của Chiêm_Thành là Bố Linh tại_trận quân Chiêm chết đến quá nửa Năm 1044 với lý_do Tiên_đế mất đi đến nay đã 16 năm rồi mà Chiêm_Thành chưa từng sai một sứ_giả nào sang vua Lý_Thái_Tông thân_chinh đi chinh_phạt ra_oai với Chiêm_Thành_Binh lính chưa chạm mà quân Chiêm đã tan_vỡ quan_quân đuổi chém được 3 vạn thủ_cấp Tướng Quách_Gia_Di chém được đầu vua Chiêm là Sạ_Đẩu tại_trận Đoạt được hơn 30 voi thuần bắt sống hơn 5 nghìn quân Chiêm số còn thì bị giết chết_xác chất đầy đồng Vua tỏ ý cảm_khái xuống lệnh rằng Kẻ nào giết bậy người Chiêm_Thành thì sẽ giết không tha Sau đó vua Lý_Thái_Tông đem quân vào thành Phật_Thệ bắt vợ_cả vợ_lẽ của Sạ_Đẩu và các cung_nữ giỏi hát_múa đem về nước Khi đến hành điện Ly_Nhân nay là huyện Ly_Nhân_Nam_Hà vua sai nội nhân thị_nữ gọi Mỵ_Ê là phi của Sạ_Đẩu sang hầu thuyền vua Mỵ_Ê phẫn_uất lấy chăn quấn vào mình nhảy xuống sông chết Vua khen là trinh_tiết phong là Hiệp_Chính_Hựu_Thiện phu_nhân Năm 1068 Chăm_Pa quấy_nhiễu biên_giới Đại_Việt_Năm 1069 Vua_Lý_Thánh_Tông thân_chinh đánh Chăm_Pa tướng Lý_Thường_Kiệt chỉ_huy hải_quân tấn_công đốt_phá kinh_đô Vijaya_Vua_Rudravarman_Chế Củ bị bắt làm tù_binh và sau đó phải đổi ba châu Địa_Lý Ma_Linh và Bố_Chính 3 châu này thuộc vùng Quảng_Bình Quảng_Trị ngày_nay để lấy tự_do Xem thêm Chiến_tranh Việt_Chiêm 1069 Người Khmer chinh_phục Vijaya_Năm 1203 tướng của vua Khmer_Jayavarman_VII chiếm được Vijaya và biến Chăm_Pa trở_lại thành một tỉnh của Angkor_Chăm_Pa hoàn_toàn mất độc_lập cho đến năm 1220 Dâng hai châu Ô Lý cho Đại việt Năm 1306 Nhà Trần gả công_chúa Huyền_Trân cho chúa Chiêm_Thành là Chế_Mân_Jaya_Simhavarman III Chế_Mân đem 2 châu Ô Lý làm_quà sính_lễ Năm 1307 Chế_Mân chết Nhập_nội hành_khiển thượng_thư tả bộc xạ Trần_Khắc_Chung sang Chiêm_Thành lừa người Chiêm cứu công_chúa Huyền_Trân đem về để khỏi bị hoả_thiêu theo tục_lệ Chiêm_Thành_Mất_Chiêm_Động Cổ_Luỹ_Năm 1402 Hồ Hán_Thương đem đại_quân đi chinh_phạt Chiêm_Thành_Hai bên đụng trận tướng Việt là Đinh_Đại_Trung và tướng Chiêm_Thành là Chế_Tra_Nan đều tử_trận Vua_Chiêm_Jaya_Indravarman VII Tiếng Việt là Ba Đích_Lại hoảng_sợ sai cậu là Bố Điền dâng đất Chiêm_Động huyện Thăng_Bình Tam_Kỳ Quế_Sơn Duy_Xuyên tỉnh Quảng_Nam một voi trắng một voi đen và các sản_vật địa_phương để xin rút quân Bố Điền tới Quý_Ly bắt_ép phải dâng nộp thêm cả động Cổ_Luỹ nay là các huyện Bình_Sơn Sơn_Tịnh Tư_Nghĩa Mộ_Đức Đức_Phổ Quảng_Ngãi Kinh_đô Vijaya thất_thủ và bị phá_huỷ hoàn_toàn Do vua Chăm là Bí_Cai_Bichai nhiều lần xua quân quấy_nhiễu năm 1446 vua Lê sai Trịnh_Khả_Lê_Thụ và Lê_Khắc_Phục đã đem 60 vạn quân tấn_công Chăm_Pa thành Vijaya rơi vào tay quân Việt vua Chăm là Bí_Cai_Bichai bị bắt sống mang về Thăng_Long cùng với nhiều phi_tần Năm 1470 quân Đại_Việt do vua Lê_Thánh_Tông trực_tiếp chỉ_huy lại tấn_công Chăm_Pa_Quân_Đại Việt lúc này đã rất mạnh và có tổ_chức tốt Ngược_lại quân Chăm rất yếu và thiếu tính tổ_chức Thuỷ_quân Đại_Việt do các tướng Đinh_Liệt và Lê_Niệm chỉ_huy tấn_công trước Lê_Thánh_Tông dẫn đại_quân theo sau Tháng 2 năm đó vua Chăm là Trà Toàn cử em đem tượng_binh và bộ_binh đến sát trung_quân của vua Lê_Thánh_Tông_Các tướng Lê_Hy_Cát_Hoàng Nhân_Thiêm_Lê_Thế và Trịnh_Văn_Sái đem thuỷ_quân chắn giữ cửa_biển Sa_Kỳ nay là huyện Bình_Sơn tỉnh Quảng_Ngãi chặn lối rút của quân Chăm_Vua_Lê_Thánh Tông dẫn_thuỷ quân tiến đánh quân Chăm ở cửa Áp tức cửa Tân_Áp sau là cửa Đại_Áp ở huyện Tam_Kỳ tỉnh Quảng_Nam và cửa Toạ tức cửa Cựu_Toạ sau là cửa Tiểu_Áp cách cửa Đại_Áp hơn 7 dặm Đồng_thời bộ_binh Đại_Việt do Nguyễn_Đức_Trung ngầm đi đường núi tấn_công quân Chăm khiến quân Chăm phải rút về thành Vijaya_Quân_Việt nhanh_chóng tiến lên đánh_bại quân Chăm và bao_vây thành Vijaya_Thành_Vijaya thất_thủ vào ngày 2 tháng 3 năm 1471 sau bốn ngày giao_tranh Vua_Chăm là Trà Toàn bị bắt sống và chết trên đường chở về Thăng_Long_Ít nhất hơn 60 000 người Chăm bị giết và 30 000 bị bắt làm nô_tỳ cho quân Đại_Việt_Kinh thành Vijaya bị phá_huỷ hoàn_toàn Sau chiến_thắng vua Lê_Thánh_Tông đã sáp_nhập các địa khu Amaravati và Vijaya và lập nên thừa tuyên Quảng_Nam và duy_trì_vệ quân Thăng_Hoa ở đây Vương_quốc Chăm_Pa trở_thành Thuận_Thành Trấn_Cho đến sau năm 1471 thì đất_đai của vương_quốc Chăm_Pa chỉ còn Harek_Kah_Harek_Dhei Phú_Yên ngày_nay trở vào Năm 1611 do người Chiêm_Thành lấn_chiếm biên_ải chúa Nguyễn_Hoàng đã sai một viên tướng gốc Chăm là Văn_Phong đưa quân vào dẹp loạn và đặt ra phủ Phú_Yên gồm hai huyện Tuy_Hoà và Đồng_Xuân phong cho Văn_Phong làm lưu thủ đất này Năm 1653 vua Chiêm là Bà Tranh xâm_phạm biên_cảnh chúa Hiền Nguyễn_Phúc_Tần sai người đánh dẹp người Chiêm đầu_hàng Nhân đó lấy đất từ Phú_Yên vào đến sông Phan_Rang đặt làm 2 phủ Thái_Khương_Diên_Ninh và gồm 5 huyện Quảng_Phước_Tân_Định thuộc phủ Thái_Khương_Phước_Điền Vinh_Xương và Hoa_Châu thuộc phủ Diên_Ninh_Vùng đất này nay tỉnh Khánh_Hoà Sau đó chúa Nguyễn chiếm lãnh_thổ Cao_Miên ở vùng Biên_Hoà ngày_nay Thế là Chăm_Pa trở_thành một lãnh_thổ hoàn_toàn bị bao_vây ở phía bắc giáp căn_cứ_quân_sự nhà Nguyễn ở Cam_Ranh và phía nam giáp căn_cứ_quân_sự nhà Nguyễn ở Biên_Hoà Năm 1692 vua Chăm tên Bà Tranh đã tấn_công vào phủ Diên_Ninh và dinh Bình_Khang tức vùng Diên_Khánh ngày_nay Chúa_Nguyễn sai Nguyễn_Hữu_Cảnh đánh_đuổi Quân Chiêm và Việt đã giao_tranh ác_liệt tại Sông Luỹ quân Chiêm_Thành bại_trận vua Chiêm và hoàng_gia bị bắt Năm 1693 chúa Nguyễn_Phúc_Chu cho thành_lập khu_tự_trị Thuận_Thành Trấn tại vùng_đất của Chiêm_Thành chúa Chăm được gọi là Trấn_Vương là thần hạ của chúa Nguyễn_Lịch sử Chăm_Pa chấm_dứt Năm 1697 chúa Nguyễn_Phúc_Chu cho lập phủ Bình_Thuận từ Phan_Rang trở về tây chia làm hai huyện An_Phước và Hoà_Đa_Cũng từ đây vùng_đất Chăm còn lại Phan_Rang trở về đông đã trở_thành phiên_thuộc của chúa Nguyễn và mối quan_hệ giữa chúa Nguyễn và chúa Chăm là mối quan_hệ giữa chính_quyền trung_ương và địa_phương Đến năm 1712 chúa Nguyễn_Phúc_Chu đã ban_hành một bản hiệp_ước mới gọi là Ngũ điều Nghị_định trong đó khẳng_định quyền xét_xử của các chúa Chăm đối_với các thần_dân người Chăm và cũng quy_định nghĩa_vụ của các chúa Chăm đối_với các chúa Nguyễn_Để giải_quyết xung_đột giữa người Chăm và người Việt bản hiệp_ước quy_định các xung_đột này sẽ do chúa Chăm tức Trấn_Vương cùng với quan Cai bạ và quan Ký_lục cả hai là người Việt phán_quyết Chế_độ tự_trị này được duy_trì cho đến tận năm 1832 qua các đời chúa Nguyễn thời Tây_Sơn và thời_kỳ đầu triều_đại nhà Nguyễn_Tuy nhiên các đời chúa Chăm sau Po_Saktiray_Da_Patih không còn duy_trì được mối quan_hệ trực_tiếp với các chúa Nguyễn và mọi công_việc của Thuận_Thành Trấn được tiến_hành thông_qua phủ Bình_Thuận cho đến tận cuộc nội_chiến giữa Nguyễn_Ánh và Tây_Sơn Năm 1793 phiên vương Thuận_Thành là Tá gọi theo Tiền_Biên tên Chăm_Po_Tithun da parang theo phe Tây_Sơn bị Nguyễn_Ánh đánh_bại Nguyễn_Ánh cho tướng người Chăm của phe mình là Thôn Bá_Hú tức Nguyễn_Văn_Hào gọi theo Tiền_Biên tên Chăm_Po_Lathun da paguh làm Chánh trấn Thuận_Thành và trong năm 1794 đặt chế_độ chánh trấn và phó trấn và bỏ chế_độ phiên vương Năm 1832 nhân_dịp có cuộc khởi_nghĩa Lê_Văn_Khôi ở phía Nam người Chăm lại nổi_dậy chống lại vua Minh_Mạng nhưng không thành_công Chính_quyền tự_trị hạn_chế của người Chăm chấm_dứt tồn_tại vào năm 1832 khi Hoàng_đế Minh_Mạng đổi Thuận_Thành thành phủ Ninh_Thuận và đặt quan_lại cai_trị trực_tiếp Lịch_sử vương_quốc Chăm_Pa chính_thức dừng lại ở đây Nguyên_nhân sự suy_vong của Vương_quốc Chăm_Pa_BULLET_Chính sách mở_rộng bờ_cõi của vua_chúa Việt_Nếu chiến_tranh của Chăm_Pa chống nước láng_giềng là chiến_tranh chinh_phạt để làm suy_yếu đi sức_mạnh quân_sự và chính_trị của phe địch thì đối_với Đại_Việt ý_niệm về chiến_tranh hoàn_toàn đối ngược Chiến_tranh không_chỉ nhằm mục_tiêu chinh_phạt phe địch đơn_thuần mà theo đó là chiếm lấy tài_sản và đất_đai về quốc_gia của mình BULLET Làn_sóng di_dân người Việt_Do thiếu đất_đai để canh_tác dân Việt tràn xuống phía nam tức Chăm_Pa_Từ thế_kỷ thứ 17 chúa Nguyễn kêu_gọi dân Việt xung_phong vào đội_ngũ khai_khẩn đất hoang ở khu_vực biên_giới phía nam của mình Họ vừa làm dân vừa làm chiến_sĩ để phòng_thủ đất_đai chống lại sự quấy_nhiễu của Chăm_Pa ở biên_giới Chúa_Nguyễn cũng khuyến_khích dân Việt vượt biên_giới tràn sang Chăm_Pa khai_thác những khu đất hoang mà dân bản_xứ Chăm_Pa không canh_tác Sau đó họ bắt_đầu khai_thác những khu_vực phì_nhiêu hơn do dân bản_xứ bán nhượng lại cho họ Lợi_dụng sự hiện_diện của người Việt trên lãnh_thổ Chăm_Pa chúa Nguyễn bắt_đầu can_thiệp vào nội_bộ của vương_quốc này với danh_nghĩa là bảo_vệ quyền_lợi cư_dân người Việt Sau đó chính những cư_dân Việt này tham_gia vào các cuộc chiến_tranh với Chăm_Pa_BULLET_Hậu quả các cuộc nội_chiến giữa dân_tộc Việt_Trong cuộc Nam bắc phân_tranh giữa chúa Trịnh và chúa Nguyễn để tiến_quân chống chúa Trịnh phương bắc chúa Nguyễn đã phát_động phong_trào Nam_Tiến về phía nam tức_là về phía lãnh_thổ Chăm_Pa để củng_cố thế_lực quân_sự và kinh_tế của mình Cuộc nội_chiến giữa Tây_Sơn và Nguyễn_Ánh đã biến lãnh_thổ Chăm_Pa khu_vực Phan_Rang và Phan_Rí thành bãi chiến_trường đẫm máu trong vòng 30 năm Các tầng_lớp lãnh_đạo Chăm_Pa chia thành hai phe nhóm do Tây_Sơn và Nguyễn_Ánh dựng lên Khi chiếm Chăm_Pa để làm cứ_điểm quân_sự Nguyễn_Ánh thành_lập một chính_quyền mới của vương_quốc này thân Nguyễn_Ánh_Và khi tiến_quân vào Chăm_Pa_Tây_Sơn lại thanh_trừng những phần_tử người Chăm_Pa theo Nguyễn_Ánh để rồi thành_lập một chính_quyền khác thân của Tây_Sơn BULLET Mất liên_lạc với thế_giới Trước năm 1471 Chăm_Pa là hải_cảng quan_trọng trên đường_hàng_hải nối_liền biển Nam_Hải và Ấn_Độ_Dương cũng là nơi tập_trung nhiều tàu_bè của các thương_thuyền quốc_tế Sau khi thất_thủ Đồ_Bàn năm 1471 thất_thủ Harek_Kah_Harek_Dhei Phú_Yên ngày_nay năm 1611 và Nha_Trang vào năm 1653 các tàu_bè quốc_tế không còn ghé bến Chăm_Pa nữa Chăm_Pa hoàn_toàn bị cô_lập không còn đường_dây liên_lạc với các nước láng_giềng kể từ thế_kỷ thứ 17 BULLET Mỹ_nhân_kế Năm 1301 nhân_dịp viếng_thăm Chăm_Pa thượng_hoàng Trần_Nhân_Tông hứa gả công_chúa Huyền_Trân cho Chế_Mân để đổi lấy hai châu Ô và Lý khu_vực tỉnh Thừa_Thiên_Đối với Chăm_Pa đây là món quà sính_lễ quá đắt Năm Tân_Mùi 1631 vua Chăm_Pa là Po_Romé 1627 1651 kết_hôn với công nữ Ngọc_Khoa của nhà Nguyễn mà sử_liệu tiếng Chăm gọi là Bia_Ut công_chúa miền bắc Theo truyền_thuyết của Chăm_Pa_Bia_Ut đến vương_quốc này với một sứ_mạng mà nhà Nguyễn đã giao_phó đó là làm thế_nào để Po_Romé chặt bỏ cây Kraik biểu_tượng cho thần_quyền trấn_giữ vương_quốc này Còn theo các học_giả Chăm_Pa_Bia_Ut đến Chăm_Pa làm gián_điệp nhằm báo_cáo cho nhà Nguyễn biết mọi chi_tiết liên_quan đến tổ_chức chính_trị và quân_sự của quốc_gia này Sau khi nhận đủ tin_tức nhà Nguyễn xuất_quân tấn_công Po_Romé_Trong cuộc_chiến này Po_Romé bị quân nhà Nguyễn vây bắt đem nhốt trong rọ sắt để khiêng về Thuận_Hoá_BULLET_Thể_chế liên_bang lỏng_lẻo Trong khi Đại_Việt là một thể_chế quân_chủ tập_quyền thì Chăm_Pa không phải là quốc_gia thống_nhất trung_ương_tập_quyền mà là một vương_quốc liên_bang lỏng_lẻo với năm tiểu vương_quốc đó là Indrapura_Amaravati_Vijaya_Kauthara và Panduranga_Mỗi tiểu vương_quốc có vua_chúa riêng hành_chánh riêng và cách điều_hành riêng Cơ_cấu tổ_chức này không phát_huy mạnh được ý_thức_hệ đoàn_kết của một dân_tộc và thường làm suy_yếu đi tiềm_năng quân_sự của quốc_gia một_khi vương_quốc này bị tấn_công bởi một nước láng_giềng Tham_khảo BULLET Le déclin du Campa entre le XVIe et le XIXe siècle đăng đầu_tiên trong Le_Campa et le Monde_Malais_Actes de la Conférence_Internationale sur le Campa et le Monde_Malais_Berkeley_Université de Californie_Travaux du CHCPI Paris 1991 trang 47 64 BULLET Đại_Việt sử_ký toàn thư Xem thêm BULLET Tôn_giáo của người Chăm_BULLET_Lịch sử Chăm_Pa_BULLET_Thành Đồ_Bàn_BULLET_Niên biểu quan_hệ Đại_Việt_Chăm_Pa
Sự suy_vong của Vương_quốc Chăm_Pa