Quân_đội nhà Lê_trung_hưng Quân_đội nhà Lê_trung_hưng là tổng_thể tổ_chức quân_sự của triều_đình nhà Hậu_Lê bắt_đầu từ vua Lê_Trang_Tông đến hết triều vua Lê_Chiêu_Thống từ năm 1533 đến năm 1789 Giữa thời_kỳ Nam_Bắc triều chiến_tranh với nhà Mạc và thời_kỳ Trịnh_Nguyễn_phân_tranh có những thay_đổi lớn trong tổ_chức Vì sự chia_cắt Đàng_Ngoài_Đàng_Trong kể từ năm 1600 quân_đội Đàng_Trong dưới quyền chúa Nguyễn được hình_thành và có cơ_cấu tổ_chức riêng phân_biệt với quân_đội Đàng_Ngoài của vua Lê_chúa Trịnh ở Bắc_Hà Quân_đội Đàng_Ngoài thực_chất là quân_đội nhà Lê_trung_hưng từ năm 1600 đến khi chính_quyền Lê_Trịnh tan_rã Thời_Nam_Bắc triều Chính_quyền Lê_Trịnh không có sơ sở vững_chắc trong dân lại phải thường_xuyên đương_đầu với sự uy_hiếp từ nhiều phía nên các chúa Trịnh đã sớm có ý_thức hình_thành một lực_lượng quân_đội_thường_trực đủ mạnh để tự_vệ Thời chiến_tranh với nhà Mạc quân_đội nhà Lê_trung_hưng tổ_chức theo mô_hình như thời Lê_Sơ_Quân được chia làm 5 phủ và vẫn đặt chức Đô_đốc phủ quân như trước bên cạnh đó đặt dinh 5 khuông gồm Trung khuông Tả khuông Hữu khuông Tiền khuông Hậu khuông Binh_lính chỉ lấy từ Thanh_Hoá và Nghệ_An bao_gồm cả Hà_Tĩnh ngày_nay các đinh_tráng có sẵn tên trong sổ khi có việc mới gọi ra Sau khi thu_phục được Thăng_Long 1592 nhà Lê_tiếp_nhận quân 4 vệ của nhà Mạc_Hưng_Quốc_Chiêu Vũ_Cẩm_Y và Kim_Ngô về hàng cho nhập vào trong quân tổng_số quân thuỷ_bộ có 12 vạn người Thời_Trịnh_Nguyễn phân_tranh Phân_loại Từ năm 1600 Trịnh_Tùng chia quân_đội làm hai loại quân thường_trực và ngoại binh BULLET Quân thường_trực chuyên_canh giữ kinh_thành và phủ chúa gọi là quân túc_vệ Thành_phần quân thường_trực chỉ gồm những binh_sĩ người Thanh_Hoá đồng_hương với vua Lê và chúa Trịnh và Nghệ_An BULLET Những người lính Thanh_Hoá Nghệ_An từng tham_gia chiến_tranh với nhà Mạc được lưu lại kinh_thành Thăng_Long_BULLET_Những binh_sĩ mới tuyển thuộc 3 phủ ở Thanh_Hoá Thiệu_Thiên_Hà_Trung Tĩnh_Gia và 12 huyện ở Nghệ_An 6 huyện ở phủ Đức Quang và 6 huyện ở 3 phủ Diễn_Châu Anh Đô_Hà_Hoa_Ngoài nhiệm_vụ bảo_vệ cung vua phủ chúa lực_lượng này còn làm nòng_cốt trong cuộc_chiến với chúa Nguyễn_Do 3 phủ ở Thanh_Hoá là căn_cứ vững_chắc từ thời Nam_Bắc triều và cung_cấp chủ_yếu quân túc_vệ nên lực_lượng này còn được gọi là lính Tam phủ BULLET Ngoại binh hay còn gọi là Nhất binh được tuyển từ 2 phủ Trường_Yên và Thiên_Quan cùng 4 nội trấn Hải_Dương_Sơn_Nam_Sơn_Tây Kinh_Bắc có nhiệm_vụ phòng_thủ ở các địa_phương Hầu_hết lực_lượng này lấy những người_tình_nguyện còn lại chỉ có tên trong binh ngạch khi có việc mới gọi ra thời_bình ở nhà làm_ruộng Binh_lính được đặt ngũ phủ có Đô_đốc đứng đầu Từ năm 1722 chúa Trịnh_Cương đặt thêm 6 quân doanh là Trung dực Trung uy Trung thắng Trung khuông Trung nhuệ Trung tiệp mỗi doanh 800 người lấy thêm quân tứ trấn vào bổ_sung vì quân Thanh_Nghệ không đủ cung_cấp Kể từ giữa thế_kỷ 18 do phải đối_phó với các cuộc khởi_nghĩa nông_dân Đàng_Ngoài chúa Trịnh còn huy_động thêm nhiều dân_đinh các làng_xã phiên_chế thành_đội ngũ gọi là hương_binh phủ binh Tuy_nhiên lực_lượng này chỉ_huy_động nhằm đối_phó trong thời loạn_lạc Quân_đội Lê_Trịnh gồm có 4 binh_chủng bộ_binh thuỷ_binh kỵ_binh và pháo_binh Sử_sách xác_nhận tổng_số chính_quyền Lê_Trịnh có 413 doanh cơ đội thuyền Ngoài bộ_binh là lực_lượng truyền_thống thuỷ_binh được chú_trọng phát_triển Đàng_Ngoài có khoảng 600 chiến_thuyền Theo giáo_sĩ Alexandre de Rhodes có_mặt ở Đàng_Ngoài_Trong_Đại Việt sử_ký toàn thư Bản kỷ tục_biên ghi_nhận thời Nam_Bắc triều quân Trịnh theo phò nhà Lê có lực_lượng kỵ_binh khá mạnh Trịnh_Tùng từng sử_dụng 400 quân thiết kỵ làm trợ_chiến để đẩy_lùi cuộc xâm_lấn của quân Bắc triều Năm 1592 ông huy_động tới 5000 kỵ_binh nặng trang_bị giáp sắt cho cả ngựa để vây_hãm Đông_Kinh của nhà Mạc_William_Dampier một nhà du_hành từng đến Đàng_Ngoài năm 1688 có ghi_nhận là quân_đội chúa Trịnh có chừng 70 000 80 000 quân thường_trực trong số đó hầu_hết là bộ_binh trang_bị súng tay ở kinh_thành chúa có thường_trực voi chiến 200 thớt ngựa_chiến 300 con_nuôi béo khoẻ Ngựa trung_bình cao 140 cm đến vai kích_cỡ tương_đương các nòi ngựa để cưỡi hiện_đại Một ghi_chép của người phương Tây về lực_lượng quân_sự Đàng_Ngoài dưới thời Thanh_Đô vương Trịnh_Tráng cho rằng vào năm 1640 nhà_chúa có dưới_trướng hơn ba_mươi vạn bộ_binh hai ngàn thớt voi trận và một trăm lẻ hai ngàn quân kỵ Con_số này đáng nghi_vấn Tuy_nhiên ghi_chép này cũng cho người_đời sau thấy được ấn_tượng của những người ngoại_quốc về 1 quân_đội Đại_Việt hùng_cường toàn_diện từ thuỷ_binh bộ_binh đến kỵ tượng_binh Trưng_tập Phép tuyển lính về cơ_bản giữ theo chế_độ thời Lê_Thánh_Tông_Tuy nhiên từ năm 1660 thời Lê_Thần_Tông do không tuyển được nhiều lính tốt phát_sinh tệ_nạn gian_dối nên chính_quyền cho thay_đổi cách_thức rất rắc_rối Nhưng chỉ duy_trì được 4 năm tới năm 1664 thời Lê_Huyền_Tông lại quay về phép cũ là BULLET Quân thường_trực lấy từ Thanh_Hoá Nghệ_An cứ 3 đinh lấy 1 lính tại 4 BULLET Ngoại binh lấy từ tứ trấn cứ 5 đinh lấy 1 lính sinh thêm không kể chết bớt cũng không trừ Từ tháng 12 năm 1721 Trịnh_Cương thống_nhất binh_chế trong nước theo cùng một chính_sách dù là ngoại binh hay quân thường_trực đều cứ 5 đinh lấy 1 lính Quân Thanh_Nghệ gọi là ưu binh và quân tứ trấn gọi là nhất binh Đào_tạo Để xây_dựng lực_lượng quân_đội hùng_mạnh chính_quyền Lê_Trịnh chú_trọng việc mở trường đào_tạo sĩ_quan Năm 1721 triều_đình đặt ra phép học võ và thi võ đặt chức Giáo_thụ dạy nghề võ Con_cháu công_thần và con_cháu quan_lại đều cho vào học võ và học_tập chiến_lược Hàng tháng có tiểu tập 4 tháng trọng_điểm trong năm là tháng 2 5 8 11 thì đại tập Mùa thu mùa xuân tập võ_nghệ mùa hè và mùa đông giảng về võ kinh Do đề_cử của giáo_thụ người nào trúng_tuyển sẽ được bổ_dụng Chế_độ thi võ của triều_đình 3 năm 1 kỳ dân_đinh ai có tài cũng được đi thi Mỗi kỳ thi có 3 lần Lần 1 hỏi sơ_lược về Binh_pháp Tôn_Tử_Lần 2 Ai thông_hiểu về sách nghĩa sẽ được vào dự thi võ cưỡi ngựa múa đâu_mâu đấu kiếm lăn khiên và múa siêu_đao Lần 3 thi về mưu_mẹo trong việc binh Những người trúng_tuyển được vào phủ chúa để thi phúc_trạch tuỳ theo tài cao_thấp mà bổ_dụng Từ năm 1724 Trịnh_Cương đặt ra lệ thi võ chúa Trịnh tự mình xét_duyệt và vua Lê_tham_dự Lệ thi 3 năm 1 lần chia làm hai loại Thi ở các trấn gọi là Sở cử vào các năm tý ngọ mão dậu và thi ở kinh_đô gọi là Bác cử vào các năm thìn tuất sửu mùi Mỗi khoa thi chia làm 3 trường Người trúng_tuyển trong cả ba trường trong các kỳ thi Sở cử gọi là Cống_sĩ đỗ thấp hơn gọi là Biền sinh chỉ trúng 2 trường gọi là Sinh_viên Người trúng_tuyển cả ba trường trong kỳ thi Bác cử gọi là Tạo sĩ người chỉ trúng 2 trường gọi là Tạo toát Học_vị Tạo sĩ bên ban võ cũng như học_vị tiến_sĩ bên ban văn Tổng_số thời Lê_trung_hưng đã tổ_chức 19 kỳ thi võ học lấy đỗ 199 tạo sĩ Vì phép thi_cử này chỉ nặng về văn nên tới năm 1731 chúa Trịnh_Giang thay_đổi phép thi Bác cử theo đó lần 1 thi bắn cung múa siêu_đao lần 2 thi múa kiếm cưỡi ngựa bắn tên và lần 3 mới thi văn_sách và phương_pháp mưu_lược nhà_binh Lê_Quý_Đôn ghi lại rằng nhà Lê_Trung_Hưng từ năm 1724 trở về sau vẫn còn có môn cưỡi ngựa bắn cung trong thi Bác Cử_Nhưng trong Thượng_Kinh_Phong_Vật Chí ông cho biết thời_đại ông người ta đã bãi_bỏ cưỡi ngựa bắn cung và thay bằng nội_dung cưỡi ngựa bắn súng trong khoa_cử Đãi_ngộ và mặt_trái Quân thường_trực Thanh_Nghệ được coi_trọng hơn ngoại binh Ngoại binh chỉ là lực_lượng dự_trữ trong ngạch khi có việc và quân thường_trực không đủ mới gọi đến Binh_lính Tam phủ được ưu_đãi cấp ruộng_đất tại làng_xã cao hơn dân_thường Từ năm 1707 Trịnh_Cương đặt ra lệ truy_tặng tiền_tuất cho binh_lính tử_trận Năm 1724 Trịnh_Cương cho Thanh_Hoá Nghệ_An và kinh_kỳ là những vùng quan_trọng được nới nhẹ tô thuế Thanh_Hoá và Nghệ_An chỉ có tiền thuế điệu lá theo tứ nội trấn còn thuế_thân được miễn hết và thuế ruộng thì giảm một_nửa Tại Thăng_Long thì tô thuế thuế dung và thuế điệu đều được giảm so với tứ trấn Từ năm 1722 khi đặt thêm 6 doanh và bổ_sung thêm quân lấy từ tứ trấn thì chế_độ ruộng khẩu_phần ở làng_xã của quân tứ trấn cũng được hưởng như quân Thanh_Nghệ với ruộng màu_mỡ thì cấp 5 mẫu với ruộng thường thì cấp 6 mẫu Quân thường_trực được coi_trọng và được ưu_đãi nên càng_ngày_càng cậy thế còn được gọi là ưu binh hay kiêu_binh Sau_này lực_lượng này làm nhiều việc trái_phép gây ra nạn kiêu_binh ở Đàng_Ngoài_Năm 1674 đời Trịnh_Tạc lính tam phủ tức_là lính Thanh lính Nghệ đã giết quan Tham_tụng Nguyễn_Quốc_Trinh và phá nhà Phạm_Công_Trứ_Năm 1741 quân kiêu_binh lại phá nhà và trực giết quan Tham_tụng Nguyễn_Quý_Cảnh_Những lúc quân ưu binh làm_loạn như_vậy tuy chúa Trịnh có bắt những người thủ_xướng làm_tội nhưng quân kiêu_binh quen_thói về sau hễ hơi có điều gì bất_bình thì lại nổi lên làm_loạn Đỉnh_cao của nạn kiêu_binh chính là vụ đảo_chính giết Huy quận công Hoàng_Đình_Bảo và phế Điện Đô vương Trịnh_Cán năm 1782 Xem thêm BULLET Quân_đội nhà Lê_sơ BULLET Quân_đội Đàng_Trong thời Lê_trung_hưng BULLET Võ học Đàng_Ngoài thời Lê_trung_hưng Tham_khảo BULLET Viện sử_học 2007 Lịch_sử Việt_Nam tập 4 Nhà_xuất_bản Khoa_học_xã_hội BULLET Đinh_Xuân_Lâm_Đinh_Khắc_Thuân_Trịnh_Hải 2010 Chúa_Trịnh_Cương cuộc_đời và sự_nghiệp Nhà_xuất_bản Văn_hoá thông_tin BULLET Đại_Việt sử_ký toàn thư BULLET Khâm định Việt sử Thông giám cương mục BULLET Trần_Trọng_Kim 2010 Việt_Nam sử lược Nhà_xuất_bản Thời_đại
Quân_đội nhà Lê_trung_hưng