Rắn mamba đen Rắn mamba đen danh_pháp hai phần Dendroaspis polylepis là một loài rắn_độc đặc_hữu tại châu_Phi hạ Sahara_Tên gọi phổ_biến của loài này không bắt_nguồn từ màu_sắc vảy rắn mà do màu sắc đen như mực bên trong vòm_miệng rắn Đây là loài rắn_độc dài nhất tại lục_địa châu_Phi với chiều dài đặc_thù có phạm_vi từ đến và lên đến Loài này là một trong những loài rắn di_chuyển nhanh nhất thế_giới có khả_năng di_chuyển với tốc_độ trên một khoảng_cách ngắn Mamba đen sinh_sản hàng năm Mùa giao_phối diễn ra vào đầu mùa xuân Rắn cái đẻ trứng sau khi mang thai hơn 80 đến 90 ngày Rắn mamba non nhạt màu hơn rắn trưởng_thành và tối màu dần theo tuổi_tác Mặc_dù mamba thường là những loài rắn cư_trú trên cây nhưng mamba đen chỉ thỉnh_thoảng sống trên cây chúng thích xây hang_ổ trên mặt_đất Rắn mamba đen sinh_sống trên một loạt địa_hình từ đồng_cỏ khô rừng thưa sườn núi đá đến rừng rậm Đây là động_vật ban_ngày phần_lớn săn mồi mai_phục săn con mồi chuột đá vượn mắt to và những loài hữu nhũ nhỏ khác Rắn mamba đen trưởng_thành có vài loài động_vật thiên_địch săn chúng trong hoang_dã Nọc_độc của rắn mamba đen chứa độc_tính cao có khả_năng gây bất_tỉnh ở người trong vòng 45 phút hoặc ít hơn Nếu không có chất kháng nọc_độc hiệu_quả để điều_trị tử_vong thường xảy ra trong khoảng 7 15 giờ Nọc_độc chủ_yếu thuộc nhóm neurotoxin đặc_biệt chứa dendrotoxin Rắn mamba đen có khả_năng tấn_công trong cự_ly đáng_kể và đôi_khi có_thể thực_hiện một loạt vết cắn nhanh_chóng nối_tiếp nhau Mặc_dù mang_tiếng rất hung_hăng nhưng giống như hầu_hết các loài rắn khác chúng thường cố trốn_tránh khỏi con_người trừ khi bị đe_doạ hoặc bị dồn_ép Phân_loại Rắn mamba đen được phân_loại dưới chi Dendroaspis thuộc họ Elapidae và loài D polylepis Mamba đen được mô_tả lần đầu_tiên vào năm 1864 bởi Albert_Günther một nhà động_vật_học ngư học và bò_sát học người Anh gốc Đức Năm 1873 Wilhelm_Peters mô_tả 2 phân loài D polylepis polylepis và D polylepis antinorii Song mô_tả đó không được giữ lại lâu hơn để phân_biệt Năm 1896 Boulenger kết_hợp loài này với rắn mamba lục miền đông Dendroaspis angusticeps thành 1 loài Dendroaspis polylepis duy_nhất và chúng được xem_xét như một loài duy_nhất từ năm 1896 đến năm 1946 khi FitzSimons chia chúng thành những loài riêng_biệt một lần nữa Danh_pháp chi Dendroaspis có nguồn_gốc từ tiếng Hy_Lạp cổ_đại Dendro nghĩa_là cây và aspis hoặc asp được hiểu theo nghĩa lá_chắn nhưng cũng có hàm_nghĩa rắn hổ_mang hoặc chỉ đơn_giản là con rắn Trong văn_bản cổ aspis hay asp thường được sử_dụng nhằm nhắc đến rắn hổ_mang Ai_Cập Naja haje ám_chỉ phần mang giống như lá_chắn Như_vậy Dendroaspis theo nghĩa_đen là rắn trên cây đề_cập đến bản_chất sống trên cây của hầu_hết các loài trong chi Danh_pháp loài polylepis có nguồn_gốc từ chữ poly trong tiếng Hy_Lạp cổ_đại nghĩa_là nhiều hoặc bội_số và lepis nghĩa_là vảy cho nghĩa_đen là nhiều vảy Có khả_năng nhất nói đến kích_thước và số_lượng vảy cao ở loài này so_sánh với loài khác cùng chi Mô_tả Trái với tên gọi thông_thường rắn mamba đen không thực_sự có màu đen Loài được đặt tên do bên trong vòm_miệng rắn có màu đen như mực Đây là một loài rắn mảnh_mai thân tròn lớn với chiếc đuôi thon dần có thân_hình chắc_nịch rõ_rệt hơn các loài họ_hàng gần Dendroaspis angusticeps và Dendroaspis viridis Phần đầu có hình_dạng quan_tài với 1 đỉnh trán khá rõ_rệt và mắt cỡ trung_bình Màu_sắc da rắn biến_thiên giữa nâu ôliu đến xám trắng hoặc đôi_khi có màu ka ki vài cá_thể còn phô_bày những đường vằn sẫm màu hướng về phía sau hình_thành những thanh xiên trên da Dưới thân thường có màu vàng nhạt hay màu kem Đôi mắt có màu từ nâu sẫm đến màu đen vành mắt màu bạc hoặc vàng nhạt xung_quanh đồng_tử Rắn non sơ_sinh sáng màu hơn rắn trưởng_thành đặc_thù có màu xám hoặc xanh lục ôliu ở bên ngoài và tối màu dần theo tuổi_tác Đây là loài rắn có cấu_trúc proteroglyphous răng_nanh đạt chiều dài lên đến định_vị tại phía trước hàm trên Chiều dài rắn trưởng_thành dao_động khoảng từ đến theo thường_lệ nhưng dựa theo vài nguồn tin có những mẫu_vật đạt chiều dài Mamba đen sở_hữu cân nặng trung_bình khoảng Một mẫu_vật khoảng tìm được đạt cân nặng Đây là loài rắn_độc sở_hữu chiều dài lớn thứ nhì thế_giới chỉ sau chiều dài của rắn hổ_mang chúa tại Ấn_Độ và Đông_Nam_Á_Vảy Giống như hầu_hết những loài cùng họ Elapidae rắn mamba đen có vảy mịn Hầu_hết mẫu_vật đều có 23 25 hàng vảy hiếm khi ít hơn 21 Vảy đính tại đầu thân và đuôi của rắn mamba đen BULLET Phần lưng tại thân giữa 23 25 hiếm khi 21 BULLET Bụng 248 281 BULLET Dưới đuôi 109 132 theo cặp BULLET Mảng dẹt hậu_môn phân_chia BULLET Môi trên 7 8 BULLET Môi trên đến mắt thứ 4 thứ 3 và thứ 4 BULLET Trước_mắt 3 thỉnh_thoảng 4 BULLET Trụ mắt 3 4 thỉnh_thoảng 2 5 BULLET Môi dưới 11 13 thỉnh_thoảng 10 14 BULLET Thái_dương 2 3 biến_đổi Phân_bố và môi_trường sống Rắn mamba đen sinh_sống trên một phạm_vi rộng và đôi_khi bị phân mảnh tại châu_Phi hạ Sahara_Cụ_thể phạm_vi mamba đen quan_sát được như sau đông bắc cộng_hoà Dân_chủ Congo tây_nam Sudan đến Ethiopia Eritrea Somalia Kenya phía đông Uganda Tanzania Burundi Rwanda phía nam đến Mozambique Swaziland Malawi Zambia Zimbabwe Botswana đến KwaZulu_Natal tại Nam_Phi và Namibia sau đó về phía đông bắc thông_qua Angola đến đông nam Congo Phân_bố của rắn mamba đen chứa nhiều khoảng trống tại Cộng_hoà_Trung_Phi Chad Nigeria và Mali Những khoảng trống này có_thể khiến giới y_tế nhận_diện sai về mamba đen và cung_cấp huyết_thanh kháng độc kém hiệu_quả Rắn mamba đen cũng được ghi_nhận năm 1954 tại Tây_Phi ở vùng miền Dakar thuộc Senegal Tuy_nhiên quan_sát này cùng một quan_sát sau đó nhận_dạng mẫu_vật thứ hai trong khu_vực vào năm 1956 Báo_cáo không được xác_nhận do_đó phân_bố loài tại khu_vực này không thuyết_phục Rắn mamba đen không phổ_biến tại nơi có độ cao trên mặc_dù phân_bố của rắn mamba đen đạt tại Kenya và tại Zambia Rắn mamba đen chủ_yếu sống trên mặt_đất trong tự_nhiên mặc_dù quan_sát thỉnh_thoảng rắn cũng sống trên cây thường sống tại khu_vực ít được chú_ý có bụi rậm gò mối hang bỏ_hoang và khe đá Rắn thích_nghi với nhiều loại địa_hình khác nhau từ đồng_cỏ khô và rừng thưa đến dốc đá và rừng rậm Mamba đen thích môi_trường khô_cằn hơn như rừng thưa sáng_sủa cây_bụi mỏm đá hay đồng_cỏ nửa khô_hạn Tập_tính và tương_tác sinh_thái Rắn mamba đen là một loài rắn trông thanh_nhã nhưng bất kham thường không đoán trước được hành_vi có khả_năng di_chuyển nhanh_chóng với sự nhanh_nhẹn cao_độ Rắn có bản_tính nhút_nhát và bí_ẩn giống như hầu_hết các loài rắn sẽ cố_gắng tránh nơi có_thể gặp nguy_hiểm Trong thiên_nhiên mamba đen hiếm khi cho_phép vật_thể lạ tiếp_cận gần trong vòng 40 mét Khi phải đối_mặt rắn bộc_lộ tính hung_hăng cao và sẽ há miệng rộng bắt_chước rắn hổ_mang bằng cách căng vành cổ ra phô_bày vòm_miệng đen và búng lưỡi Đôi_khi tập_tính này có_thể đi kèm với âm_thanh rít Bất_kỳ chuyển_động bất_ngờ nào ở giai_đoạn này có_thể kích_động rắn mamba tiến_hành một loạt đòn tấn_công nhanh khiến đối_phương trúng_độc nặng Ngoài_ra do kích_thước lớn rắn mamba đen có_thể nâng cao đầu lên khỏi mặt_đất và trong đòn tấn_công rắn có_thể tung cao 40 cơ_thể lên Điều này cho_phép tấn_công ở phạm_vi rộng đáng_kể kể_cả con người ở tầm ngang ngực Danh_tiếng hung_hăng sẵn_sàng cắn người của rắn mamba đen thường được thổi_phồng khá nhiều đó thường là kết_quả khi ai đó can_thiệp vào con rắn đang chuyển_động cho_dù cố_ý hay không Tốc_độ Mamba đen là loài rắn di_chuyển nhanh nhất tại châu_Phi và là một trong những loài rắn di_chuyển nhanh nhất thế_giới có_lẽ là nhanh nhất Đã có rất nhiều câu_chuyện phóng_đại liên_quan đến tốc_độ của rắn Mamba đen di_chuyển trên mặt_đất Cơ_thể mảnh thon dài có khả_năng tạo ấn_tượng cho rằng rắn đang chuyển_động nhanh hơn so với thực_tế Những câu_chuyện này bao_gồm huyền_thoại con rắn mamba đen có_thể chạy nhanh hơn một con ngựa phi nước_đại hay một người chạy Ngày 23 tháng 4 năm 1906 trên đồng_bằng Serengeti một con rắn mamba đen bị kích_động cố_tình và giận_dữ ghi_nhận được tốc_độ đạt băng qua khoảng_cách Một con rắn mamba đen gần như chắc_chắn không_thể vượt quá và rắn chỉ có_thể duy_trì tốc_độ tương_đối cao trên khoảng_cách ngắn Chế_độ ăn Rắn mamba đen là động_vật ban_ngày chủ_yếu nằm rình săn mồi Săn mồi thường được tiến_hành từ một hang_ổ cố_định rắn sẽ thường_xuyên trở_lại dọn hang để không bị xáo_trộn Khi săn rắn mamba đen nâng cao một phần_lớn cơ_thể của mình lên khỏi mặt_đất Mamba đen thường không giữ chặt con mồi sau khi cắn thay vào đó rắn thả con mồi ra chờ con mồi ngừng kháng_cự bị tê_liệt và chết Nếu con mồi cố_gắng thoát hoặc tự_vệ bản_thân rắn mamba đen sẽ thường_xuyên theo_dõi vết cắn ban_đầu với một loạt đòn tấn_công nhanh để vô_hiệu và giết chết con mồi thật nhanh Loài rắn này thường săn đa man đa man đá khỉ đêm nhỏ và dơi Mamba đen có một hệ_thống tiêu_hoá mạnh và từng quan_sát được rắn mamba tiêu_hoá hết con mồi trong vòng 8 đến 10 giờ Kẻ_thù tự_nhiên Không nhiều loài săn mồi thách_thức rắn mamba đen trưởng_thành mặc_dù chúng phải đối_mặt vài mối đe_doạ như chim săn mồi đặc_biệt là đại_bàng ăn rắn Mặc_dù tất_cả loài đại_bàng ăn rắn thường săn rắn có hai loài đặc_biệt làm như_vậy với tần_suất cao bao_gồm cả săn rắn mamba đen Đó là đại_bàng ngực đen săn rắn Circaetus pectoralis và đại_bàng nâu săn rắn Circaetus cinereus Rắn giũa Cape_Mehelya capensis dường_như miễn_dịch với tất_cả nọc_độc rắn châu_Phi và săn thịt những loài rắn khác bao_gồm cả rắn_độc là động_vật săn mồi thiên_địch phổ_biến đối_với rắn mamba đen lên đến kích_thước mà chúng có_thể nuốt Cầy mangut cũng miễn_dịch cục_bộ với nọc_độc thường đủ nhanh để tránh khỏi vết cắn thỉnh_thoảng sẽ xử_lý rắn mamba đen làm mồi Con_người thường không ăn thịt rắn mamba đen nhưng thường giết rắn do sợ_hãi Sinh_sản Rắn mamba đen sinh_sản hàng năm Giao_phối diễn ra vào đầu mùa xuân Rắn mamba đực định_vị rắn cái bằng cách theo_dõi vệt mùi hơi do rắn cái để lại Sau khi tìm ra đối_tượng giao_phối tiềm_năng rắn đực sẽ kiểm_tra rắn cái bằng cách búng lưỡi trên toàn_bộ cơ_thể rắn cái Con đực sở_hữu dương_vật thằn_lằn Giống như hầu_hết các loài rắn mamba cái là loài vừa đẻ trứng vừa sinh_sản nhiều lần Đẻ trứng thường diễn ra xuyên suốt giữa mùa hè và tổ trứng chứa 6 đến 17 trứng thai kỳ kéo_dài xấp_xỉ 80 đến 90 ngày Trong suốt mùa giao_phối con đực cạnh_tranh có_thể tham_gia chiến_đấu lẫn nhau bằng cách cuộn xoắn cơ_thể chúng quanh nhau và nâng đầu cao lên khỏi mặt_đất nỗ_lực đánh_bại đối_thủ Hành_động này thỉnh_thoảng có_thể bị nhầm_lẫn với giao_phối Mamba đen sống đơn_độc trong tự_nhiên không tương_tác lẫn nhau trừ khi giao_phối hay chiến_đấu giữa rắn đực với rắn đực Sau thời_gian ấp trứng rắn mamba non phá vỡ vỏ quả trứng bằng răng trứng và được sinh ra với tuyến nọc phát_triển đầy_đủ Vì_vậy chúng có khả_năng gây ra vết cắn chết người vài phút sau khi sinh Lòng_đỏ trứng được hấp_thụ vào cơ_thể rắn sơ_sinh như một nguồn dinh_dưỡng duy_trì sự sống cho rắn non đến lúc trứng nở Tuổi_thọ Có rất ít thông_tin liên_quan đến tuổi_thọ rắn mamba đen hoang_dã nhưng con rắn nuôi nhốt sống lâu nhất có tuổi_thọ ghi_nhận là 11 năm Có_thể rắn hoang_dã sống lâu hơn đáng_kể so với rắn nuôi nhốt Nọc_độc Nọc_độc rắn mamba đen bao_gồm neurotoxin dendrotoxin và cardiotoxin cũng như chất_độc khác như fasciculin Trong một thí_nghiệm độc_tố có thừa nhất chứa trong nọc_độc của mamba đen quan_sát được có khả_năng giết chết một con chuột trong vòng 4 5 phút ngắn_ngủi Dựa trên giá_trị liều gây chết trung_bình trên chuột_nhắt LD độc_tính của rắn mamba đen từ tất_cả nguồn tin được công_bố như sau BULLET SC Dưới da thích_hợp nhất cho vết cắn thực 0 32 mg kg 0 28 mg kg BULLET IV Tĩnh_mạch 0 25 mg kg 0 011 mg kg BULLET IP Phúc_mạc 0 30 mg kg trung_bình 0 941 mg kg 0 05 mg kg trích_dẫn cuối_cùng không rõ_ràng nếu hoặc tiêm vào tĩnh_mạch hoặc tiêm vào phúc_mạc Vết cắn có_thể tiết ra 100 120 mg lượng nọc_độc trên trung_bình và liều tối_đa được ghi_nhận là 400 mg Báo_cáo rằng trước khi huyết_thanh kháng độc phổ_biến rộng_rãi tỷ_lệ tử_vong do một vết cắn gần như 100 Vết cắn của rắn mamba đen có khả_năng có_thể gây bại_liệt cho con_người trong vòng 45 phút hoặc ít hơn Nếu không có biện_pháp can_thiệp hiệu_quả tử_vong thường diễn ra trong vòng 7 15 giờ Hiện_nay một loại huyết_thanh đa hoá_trị do viện nghiên_cứu y_tế Nam_Phi sản_xuất để điều_trị rắn mamba đen cắn từ nhiều địa_phương Nếu bị cắn những triệu_chứng thần_kinh hay thần_kinh cơ ban_đầu xuất_hiện thường gồm có chứng đau_đầu và trong miệng xuất_hiện mùi_vị kim_loại sau đó có_thể kèm theo bộ ba triệu_chứng như dị cảm đổ mồ_hôi nhiều chảy nước_bọt Những triệu_chứng khác gồm có sụp mí mắt và tê_liệt hành_tuỷ dần_dần Đau khoanh vùng hoặc tê nhức xung_quanh chỗ cắn khá phổ_biến nhưng thường không nghiêm_trọng do_đó áp một mảnh băng gạc vết_thương vào vết cắn là cách khả_thi và có_thể khiến cho tiến_trình tấn_công của độc tố thần_kinh bị chậm lại Nếu không điều_trị thích_hợp triệu_chứng thường tiến_triển đến phản_ứng nặng hơn như nhịp tim nhanh bất_thường hay chấn_động mô thần_kinh dẫn đến tử_vong do ngạt thở truỵ_tim_mạch hoặc suy hô_hấp Tấn_công con_người Rắn mamba đen được đánh_giá phổ_biến là loài rắn nguy_hiểm và đáng sợ nhất tại châu_Phi khiến cho người_dân địa_phương Nam_Phi gọi vết cắn của rắn mamba đen là nụ hôn của thần chết Tuy_nhiên cuộc tấn_công vào con_người do rắn mamba đen rất hiếm vì chúng thường cố_gắng tránh đối_đầu và sự xuất_hiện trong khu_vực đông dân_cư rất không phổ_biến so với một_số loài khác Ngoài_ra rắn thảm mắt đơn chịu trách_nhiệm cho những ca tử_vong ở người do rắn cắn nhiều hơn tất_cả các loài rắn châu_Phi khác cộng lại Một cuộc khảo_sát về rắn cắn ở Nam_Phi từ năm 1957 đến năm 1963 ghi_nhận hơn 900 ca rắn cắn có nọc_độc nhưng chỉ có 7 trong số này xác_nhận do rắn mamba đen cắn tại thời_điểm khi huyết_thanh kháng độc có hiệu_quả không phổ_biến rộng_rãi Trong số hơn 900 vết cắn_chỉ có 21 ca kết_thúc do tử_vong gồm có tất_cả bảy ca do rắn mamba đen cắn Ca rắn cắn được báo_cáo Năm 1998 Danie_Pienaar hiện_nay đứng đầu dịch_vụ khoa_học công_viên quốc_gia Nam_Phi đã sống_sót qua vết cắn của rắn mamba đen mà không cần can_thiệp Mặc_dù không được tiêm chất kháng nọc_độc Pienaar đã ở trong tình_trạng nghiêm_trọng mặc_dù thực_tế bác_sĩ bệnh_viện tuyên_bố đó là ca trúng_độc rắn mamba đen vừa_phải Tại một thời_điểm Pienaar rơi vào tình_trạng hôn_mê và dự_đoán sống_sót công_bố được khá ít_ỏi Khi đến bệnh_viện Pienaar ngay_lập_tức được đặt ống khí_quản điều_trị bằng thuốc hỗ_trợ cho thở máy và được đặt vào hệ_thống duy_trì sự sống trong ba ngày cho đến khi chất_độc được tống ra khỏi cơ_thể ông Ông xuất_viện vào ngày thứ 5 Pienaar tin rằng ông sống_sót nhờ vài lý_do Trong một bài báo trên Kruger_Park_Times ông phát_biểu Thứ nhất đó không phải là thời_gian của tôi đi bài báo cũng tuyên_bố Thực_tế ông đã bình_tĩnh và di_chuyển chậm_rãi chắc_chắn được giúp_đỡ Băng gạc vết_thương cũng rất cần_thiết Trong một trường_hợp khác một sinh_viên người Anh 28 tuổi Nathan_Layton đã bị một con rắn mamba đen cắn và chết sau một cơn đau tim trong vòng chưa đầy 1 giờ vào tháng 3 năm 2008 Mamba đen được tìm thấy gần một lớp_học tại trường Cao_đẳng thiên_nhiên hoang_dã Nam_Phi ở Hoedspruit nơi Layton được đào_tạo để trở_thành một hướng_dẫn_viên thú săn Layton bị rắn cắn vào ngón tay trỏ trong khi nó đã được đưa vào một cái bình nhưng anh đã không nhận ra mình bị cắn Anh nghĩ rằng con rắn đã chỉ gạt tay mình Khoảng 30 phút sau khi bị cắn Layton phàn_nàn về thị_lực mờ Anh bị tê_liệt và chết sau một cơn đau tim gần 1 giờ sau khi bị cắn Nỗ_lực cứu sống anh đã thất_bại và anh chết tại hiện_trường Năm 2013 trong một trường_hợp hiếm_hoi và bất_thường nhiếp_ảnh_gia chuyên_nghiệp người Mỹ Mark_Laita bị cắn vào chân do một con rắn mamba đen khi đang chụp một bức ảnh một con rắn mamba đen tại một cơ_sở ở Trung_Mỹ_Vết cắn làm đứt một động_mạch ở bắp_chân ông bị phun máu đầm_đìa Laita đã không đi đến bác_sĩ hay bệnh_viện ngoại_trừ răng_nanh sưng phồng khiến anh đau dữ_dội trong đêm anh không bị ảnh_hưởng và thể_chất vẫn tốt Điều này đã khiến anh tin rằng con rắn đã cắn ông một vết cắn khô có nghĩa không tiết ra nọc_độc hoặc do máu chảy nhiều đẩy nọc_độc ra Vài bình_luận về câu_chuyện này cho rằng đó là một con rắn được loại_bỏ nọc_độc trong đó tuyến nọc_độc được phẫu_thuật cắt bỏ Laita phản_hồi rằng đó không phải ca cấp_cứu Chỉ sau_này Laita nhận ra rằng anh đã bắt được con rắn cắn chân anh trong một bức ảnh chụp Tham_khảo BULLET Thorpe_Roger_S_Wolfgang Wüster_Anita_Malhotra 1996 Venomous_Snakes_Ecology_Evolution and Snakebite_Oxford_England_Oxford University_Press_ISBN 978 0 19 854986 4 BULLET McDiarmid_Roy_W_Jonathan A Campbell_T_Shaka_A Tourè 1999 Snake_Species of the World_A_Taxonomic and Geographic_Reference_Volume 1 Washington_District of Columbia_Herpetologists_League_ISBN 978 1 893777 01 9 BULLET Spawls_Stephen_Branch_Bill 1995 Dangerous_Snakes of Africa_Natural_History_Species Directory_Venoms and Snakebite_Ralph_Curtis_Pub Revised edition ISBN 978 0 88359 029 4 BULLET Dobiey_Maik_Vogel_Gernot 2007 Terralog_Venomous_Snakes of Africa_Terralog_Vol 15 Aqualog_Verlag_GmbH 1st edition ISBN 978 3 939759 04 1 BULLET Mackessy_Stephen_P 2009 Handbook of Venoms and Toxins of Reptiles_CRC_Press 1st edition ISBN 978 0 8493 9165 1 BULLET Greene_Harry_W_Fogden Michael_Fogden_Patricia 2000 Snakes_The_Evolution of Mystery in Nature_University of California_Press_ISBN 978 0 520 22487 2 BULLET Spawls_Stephen_Ashe_James Howell_Kim_Drewes_Robert C 2001 Field_Guide to the Reptiles of East_Africa_All the Reptiles of Kenya Tanzania Uganda Rwanda and Burundi Princeton_University_Press_ISBN 978 0 12 656470 9 BULLET Doria_C_T_Wigge J 2003 Snakes of Zambia An_Atlas and Field_Guide_Frankfurt am Main_Germany_Edition_Chimaira ISBN 978 3 930612 42 0 BULLET Marais_Johan 2005 A Complete_Guide to the Snakes of Southern_Africa_Cape_Town South_Africa_Struik_Nature ISBN 978 1 86872 932 6 BULLET Engelmann_Wolf_Eberhard 1981 Snakes_Biology_Behavior and Relationship to Man_Leipzig_English version NY US Leipzig_Publishing_English version published by Exeter_Books 1982 ISBN 0 89673 110 3 BULLET Minton_Sherman_A 1969 Venomous_Reptiles_US_New York_Simon_Schuster_Trade ISBN 978 0 684 71845 3 BULLET FitzSimons_Vivian_FM 1970 A field guide to the snakes of Southern_Africa_Canada_HarperCollins ISBN 0 00 212146 8 BULLET Department of the Navy_Bureau of Medicine and Surgery 2013 Venomous_Snakes of the World_A_Manual for Use by U S Amphibious_Forces_Skyhorse_Publishing ISBN 978 1 62087 623 7 BULLET Branch_Bill 1988 Bill_Branch s Field_Guide to the Snakes and Other_Reptiles of Southern_Africa_More than 500 Photographs for Easy_Identification_Cape_Town South_Africa_Struik_Publishers ISBN 978 0 86977 641 4 BULLET Branch_Bill 1998 Field_Guide to the Snakes and Other_Reptiles of Southern_Africa_Ralph_Curtis Publishing_ISBN 978 0 88359 042 3 BULLET Branch_Bill 2005 Photographic_Guide to Snakes_Other_Reptiles and Amphibians of East_Africa_Sanibel_Island Florida_Ralph_Curtis_Books ISBN 978 0 88359 059 1 BULLET Mara_Wil_Collins_Joseph T Minton_SA 1993 Venomous_Snakes of the World_TFH_Publications_Inc ISBN 978 0 86622 522 9 BULLET Stocker_Kurt_F 1990 Medical_Use of Snake_Venom_Proteins_CRC Press_ISBN 978 0 8493 5846 3 BULLET Mebs_Dietrich 2002 Venomous and Poisonous_Animals_A_Handbook for Biologists_Toxicologists and Toxinologists_Physicians and Pharmacists_Medpharm_ISBN 978 0 8493 1264 9 BULLET White_Julian_Meier_Jurg 1995 Handbook of Clinical_Toxicology of Animal_Venoms and Poisons_CRC_Press_ISBN 978 0 8493 4489 3 BULLET Vitt_Laurie_J_Caldwell Janalee_P 2013 Herpetology_Fourth_Edition_An Introductory_Biology of Amphibians and Reptiles_Academic_Press_ISBN 978 0 12 386919 7 BULLET Tu_Anthony_T 1991 Handbook of Natural_Toxins_Vol 5 Reptile_Venoms and Toxins_Marcel_Dekker_ISBN 978 0 8247 8376 1 BULLET Mattison_Chris 1995 The_Encyclopedia of Snakes_Facts on File 1st U S edition ISBN 978 0 8160 3072 9 BULLET Coborn_John 1991 The_Atlas of Snakes of the World_TFH_Publications_ISBN 978 0 86622 749 0 Liên_kết ngoài BULLET Dendroaspis polylepis at the Reptile_Database_BULLET_Black mamba Clinical_Toxinology_Resources
Rắn mamba đen