Linh_dương sừng kiếm Linh_dương sừng kiếm tiếng Anh Scimitar oryx hoặc Scimitar horned oryx hay còn có tên Sahara oryx danh_pháp hai phần Oryx dammah là một loài linh_dương thuộc chi Oryx hiện_nay đã tuyệt_chủng trong tự_nhiên Loài này trước_đây sinh_sống khắp Bắc_Phi_Có một lịch_sử phân_loại dài kể từ khi Lorenz_Oken phát_hiện ra chúng vào năm 1816 Ông đã đặt danh_pháp loài là Oryx algazel Linh_dương sừng kiếm khi đứng có bờ vai thấp chỉ cao hơn Linh_dương đực nặng còn linh_dương cái nặng Bộ lông có màu trắng với phần ngực nâu đỏ vệt đen trên trán kéo_dài xuống mũi Linh_dương non khi sinh ra có bộ lông màu vàng những mảng màu đặc_trưng ban_đầu thiếu_vắng Lông thay_đổi theo màu_sắc trưởng_thành khi 3 12 tháng tuổi Linh_dương sừng kiếm hình_thành đàn hỗn giới cả đực lẫn cái lên đến 70 thành_viên thường do linh_dương đực dẫn_đầu Chúng cư_trú tại vùng bán hoang_mạc hay hoang_mạc thích_nghi sinh_sống dưới cái nóng khắc_nghiệt với cơ_chế làm mát hiệu_quả và nhu_cầu rất thấp đối_với nước Linh_dương tìm ăn tán lá cỏ thực_vật mọng nước và các bộ_phận thực_vật vào thời_điểm đêm_tối hoặc sáng sớm Sinh_sản cao_điểm giữa tháng 3 và tháng 10 Sau thai kỳ từ 8 đến 9 tháng_một con non được sinh ra Ngay sau đó linh_dương cái sẽ động_dục hậu_sản Linh_dương sừng kiếm từng phổ_biến khắp Bắc_Phi_Chúng bắt_đầu sụt_giảm do kết_quả của biến_đổi khí_hậu Sau đó chúng còn bị săn_bắt rộng_rãi để lấy sừng Ngày_nay linh_dương được nuôi trong điều_kiện nuôi nhốt tại nhiều khu bảo_tồn đặc_biệt ở Tunisia Maroc và Sénégal_Linh_dương sừng kiếm được thuần_hoá thời Ai_Cập cổ_đại nhằm cung_cấp thực_phẩm và vật hiến tế dâng lên các vị thần Tầng_lớp thượng_lưu thời La_Mã cổ_đại cũng nuôi loài này Việc sử_dụng tấm da trị_giá của linh_dương bắt_đầu vào thời Trung_Cổ Huyền_thoại kỳ_lân một sừng có_thể bắt_nguồn từ hình_dạng linh_dương sừng kiếm khi bị gãy một chiếc sừng Danh_mục phân_loại và đặt danh_pháp Linh_dương sừng kiếm là thành_viên thuộc chi Oryx họ Trâu_bò Nhà tự_nhiên_học người Đức Lorenz_Oken lần đầu_tiên mô_tả loài này vào năm 1816 đặt danh_pháp Oryx algazel Danh_pháp đã trải qua nhiều thay_đổi kể từ đó với sự ra_đời của những danh_pháp như Oryx tao O leucoryx O damma O dammah O bezoarticus và O ensicornis Năm 1826 Philipp_Jakob_Cretzschmar sử_dụng danh_pháp Oryx ammah cho loài này Một năm sau danh_pháp Orys leucoryx được đưa vào sử_dụng nhưng do đây là một danh_pháp đồng_nghĩa của linh_dương sừng thẳng Ả_Rập về sau được đặt Oryx beatrix danh_pháp bị loại_bỏ và Oryx algazel đã được chấp_nhận một lần nữa Hơn một trăm_năm sau vào năm 1951 Sir_John_Ellerman và Terence_Morrison_Scott nhận ra sự vô_hiệu của danh_pháp Oryx algazel Cuối_cùng vào tháng 1 năm 1956 hiệp_hội danh_pháp động_vật_học quốc_tế chấp_nhận Oryx dammah là danh_pháp hai phần của loài linh_dương này Không có nhiều thay_đổi kể từ đó mặc_dù nhiều tài_liệu xuất_bản sau năm 1956 gây nhầm_lẫn bằng cách sử_dụng những danh_pháp như O gazella tao Danh_pháp khoa_học Oryx dammah khởi_nguồn từ tiếng Hy_Lạp cổ_đại orux nghĩa_là linh_dương Gazelle hoặc linh_dương sừng dài nhọn như cuốc_chim tiếng Latin damma hươu hoang hoặc linh_dương tiếng Ả_Rập dammar con cừu Linh_dương sừng kiếm được đặt tên dựa theo cặp sừng hình_dáng giống như_thanh kiếm cong Tên gọi phổ_biến của loài trong tiếng Anh là scimitar horned oryx hoặc đơn_giản scimitar oryx Di_truyền và tiến_hoá Linh_dương sừng kiếm có 58 nhiễm_sắc_thể Trong số đó gồm một cặp thể thường nhiễm sắc hạ khuynh tâm lớn và 27 cặp thể thường nhiễm sắc dạng que Nhiễm_sắc_thể X và Y là hai nhiễm_sắc_thể dạng que lớn nhất và nhỏ nhất Nghiên_cứu phân_tử đầu_tiên về loài này xuất_bản năm 2007 quan_sát sự đa_dạng di_truyền giữa châu_Âu_Bắc_Mỹ và một_số nhóm khác được nuôi nhốt Phân_kỳ tìm được trong DNA ti_thể dạng đơn_bội ước_tính đã diễn ra khoảng giữa 2 1 và 2 7 triệu năm trước Gia_tăng số_lượng xảy ra xấp_xỉ 1 2 và 0 5 triệu năm trước Trong một nghiên_cứu khác nhằm lưu_ý sự khác_biệt di_truyền giữa các loài linh_dương thuộc chi Oryx kiểu nhân tế_bào của những loài Oryx và phân loài cụ_thể là O gazella O b beisa O b callotis O dammah và O leucoryx được so_sánh với kiểu nhân tế_bào chuẩn của bò nhà Bos taurus Số_lượng_thể thường nhiễm sắc trong tất_cả kiểu nhân tế_bào là 58 Nhiễm sắc X và Y giữ_gìn trong cả năm loài Ngoại_hình Kích_thước Linh_dương sừng kiếm khi đứng bờ vai chỉ cao hơn Con đực nặng còn con_cái nặng Thân_hình đo được từ đầu đến hết đuôi Đuôi dài khoảng và kết_thúc tại một chùm lông Linh_dương đực lớn hơn so với linh_dương cái Lông_Bộ lông có màu trắng với phần ngực nâu đỏ và vệt đen trên trán kéo_dài xuống mũi Bộ lông phản_xạ tia nắng mặt_trời trong khi vệt đen và chóp lưỡi cung_cấp khả_năng bảo_vệ chống lại sự rám nắng Bộ lông trắng giúp phản_xạ sức nóng sa_mạc Linh_dương non khi sinh ra có lông màu vàng và thiếu những mảng màu đặc_trưng xuất_hiện về sau trong cuộc_đời Bộ da lông chuyển_đổi sang màu_sắc trưởng_thành khi được 3 12 tháng tuổi Sừng kiếm Cả linh_dương đực lẫn cái đều sở_hữu cặp sừng dài thẳng nhưng sừng linh_dương cái mảnh_mai hơn Cặp sừng dài mỏng cân_xứng Sừng cong ngược một điểm đặc_trưng của loài này có_thể dài ở cả đực lẫn cái Cặp sừng mỏng nên có_thể dễ_dàng gãy Linh_dương cái có 4 núm vú Móng_guốc lớn trải rộng thích_nghi tốt cho_phép linh_dương bước_đi trên cát trong môi_trường khô_hạn Linh_dương sừng kiếm có_thể sống lâu khoảng 20 năm Tại vườn thú quốc_gia Smithsonian một con linh_dương cái chết khi 21 tuổi Đây là một ngoại_lệ do linh_dương cái thông_thường chỉ có tuổi_thọ khoảng 15 năm Bệnh_tật và ký_sinh_trùng Linh_dương sừng kiếm có_thể bị nhiễm chứng cryptosporidiosis một bệnh ký_sinh gây ra bởi ký_sinh đơn_bào thuộc chi Cryptosporidium trong ngành Apicomplexa_Nghiên cứu năm 2004 cho biết rằng C parvum hoặc ký_sinh tương_tự lây_nhiễm cho 155 loài động_vật_có_vú bao_gồm cả linh_dương sừng kiếm Phân_tích năm 2005 cho biết ký_sinh Cryptosporidium xuất_hiện trong mẫu phân của 100 loài động_vật_có_vú bao_gồm cả linh_dương sừng kiếm Kén hợp_tử của loài ký_sinh mới Eimeria oryxae được phát_hiện trong phân của linh_dương sừng kiếm tại vườn thú ở Riyadh_Tại_Pháp ký_sinh Streptococcus uberis được phân_lập lần đầu_từ một cá_thể Chúng gây ra hội_chứng sinh_dưỡng viêm màng trong tim ở động_vật dẫn đến xung huyết suy tim gây tử_vong Một nghiên_cứu năm 1983 đã kiểm_tra huyết_thanh máu hoá_học của mẫu máu lấy từ tĩnh_mạch 50 cá_thể linh_dương sừng kiếm khác nhau từ con non đến con trưởng_thành trên 13 năm_tuổi Nghiên_cứu kết_luận rằng tế_bào eosinophil cao đếm được ở linh_dương chưa trưởng_thành và linh_dương trưởng_thành có_thể phản_ánh gánh nặng_ký sinh trùng trong cơ_thể con vật lớn hơn so với linh_dương sơ_sinh Sinh_thái và hành_vi Linh_dương sừng kiếm là loài rất gắn_bó và di_chuyển theo bầy đàn khoảng giữa 2 40 cá_thể do một con đực nổi_trội dẫn_đầu Loài này mỗi lần tụ_tập thành từng đàn lên đến vài ngàn con di_cư Vào mùa mưa chúng di_cư về phía bắc tiến vào Sahara_Linh_dương sừng kiếm là loài hoạt_động ban_ngày Lúc sáng sớm và đêm_tối mát_mẻ linh_dương nghỉ_ngơi dưới tán cây hay bụi rậm hoặc nếu không có chỗ nghỉ sẵn chúng đào hố lõm trên đất bằng móng_guốc và nghỉ_ngơi tại đó Con đực thường đấu nhau nhưng không kéo_dài và không bạo_lực Động_vật săn mồi như sư_tử báo hoa mai linh_cẩu báo gêpa chó rừng lông vàng kền_kền và chó hoang châu_Phi chủ_yếu giết linh_dương yếu và trẻ Hoạt_động chơi_đùa của tám con non khi nuôi nhốt được quan_sát trong một nghiên_cứu năm 1983 Con non đực chơi_đùa lâu hơn con non cái Cả đực lẫn cái chơi_đùa là bình_thường lựa_chọn đối_tác phụ_thuộc vào tuổi_tác nhưng không dựa trên giới_tính hay họ_hàng di_truyền Kết_quả cho thấy rằng tính lưỡng hình kích_thước là yếu_tố quan_trọng chịu trách_nhiệm tách_biệt giới_tính trong hoạt_động chơi_đùa Sự thích_nghi Với một hệ_thống trao_đổi chất thực_hiện chức_năng khi nhiệt_độ cao thịnh_hành trong môi_trường sống khắc_nghiệt linh_dương sừng kiếm cần ít nước bốc_hơi để giúp thoát nhiệt ra khỏi cơ_thể cho_phép chúng di_chuyển trong thời_gian dài mà không có nước Loài có_thể cho_phép nhiệt_độ cơ_thể tăng lên gần trước khi bắt_đầu toát mồ_hôi Trong thời_điểm nguồn sống dồi_dào linh_dương có_thể dùng chất_lỏng thải ra qua đường tiết_niệu và phân để giảm nhiệt_độ cơ_thể xuống dưới vào ban_đêm cho thêm thời_gian trước khi đạt đến nhiệt_độ cơ_thể tối_đa vào ngày hôm sau Chúng có khả_năng chịu được nhiệt_độ cao mà có_thể gây tử_vong cho hầu_hết động_vật hữu nhũ Linh_dương sở_hữu một mạng_lưới mạch_máu khoẻ dẫn máu từ tim lên não đi ngang qua gần thành mũi Theo cách đó cho_phép máu hạ nhiệt làm mát xuống đến trước khi truyền đến não đó là một trong những bộ_phận điều_hoà nhiệt nhạy_cảm nhất cơ_thể Khẩu_phần Môi_trường sống của linh_dương sừng kiếm trong tự_nhiên là thảo_nguyên và sa_mạc Nơi chúng ăn tán lá cỏ thảo_mộc cây_bụi thực_vật mọng nước thực_vật họ đậu rễ mọng nước chồi và trái_cây Linh_dương có_thể sống_sót mà không cần nước từ 9 đến 10 tháng nhờ quả thận ngăn_chặn nước thoát ra từ đường tiết_niệu thích_nghi với môi_trường sống sa_mạc Linh_dương có khả_năng hút nước từ thực vật mọng nước như dưa_gang hoang_dã Citrullus colocynthis Indigofera oblongifolia và từ cành cây trụi lá của loài Capparis decidua Trong đêm_tối hoặc sáng sớm chúng thường tìm_kiếm thực_vật như loài Indigofera viscosa loài cỏ sản_xuất ra chất tiết hút ẩm đáp_ứng nhu_cầu về nước Linh_dương ăn cỏ búi như loài cỏ Cymbopogon schoenanthus sau khi có mưa nhưng chúng thường yêu thích nhiều loại cỏ ngon_miệng hơn chẳng_hạn những loài Cenchrus biflora Panicum laetum và Dactyloctenium aegyptium Khi mùa khô bắt_đầu chúng ăn vỏ quả cây Acacia raddiana và xuyên suốt mùa khô dựa vào cỏ lâu năm thuộc các chi Panicum đặc_biệt Panicum turgidum và Aristida chồi non của loài Leptadenia_Cassia italica và Cornulaca monacantha Sinh_sản Cả linh_dương đực lẫn cái thuần_thục sinh_dục khi được 1 5 đến 2 năm_tuổi Sinh_sản cao_điểm giữa tháng 3 và tháng 10 Tần_suất giao_phối lớn hơn khi điều_kiện môi_trường thuận_lợi Trong vườn thú con đực giao_phối tích_cực nhất trong mùa thu Chu_kỳ động_dục kéo_dài khoảng 24 ngày linh_dương cái trải qua một giai_đoạn không rụng trứng vào mùa xuân Giai_đoạn giữa những lần sinh ít hơn 332 ngày cho thấy linh_dương sừng kiếm là loài động_dục nhiều lần Hoạt_động tán_tỉnh được thực_hiện theo một vòng_tròn giao_phối đực và cái đứng song_song với nhau đối_mặt theo hướng ngược_lại và sau đó vòng_quanh cho đến khi con_cái cho_phép con đực cưỡi lên từ phía sau Nếu linh_dương cái không sẵn_sàng giao_phối nó bỏ chạy và vòng theo hướng ngược_lại Con_cái mang thai rời khỏi bầy đàn trong một tuần sinh ra con non và thụ_thai một lần nữa trong thời_gian động_dục hậu_sản do_đó chúng có_thể sinh một con non mỗi năm Thai kỳ kéo_dài khoảng 9 tháng sau đó một con non duy_nhất được sinh ra cân nặng Sinh_đôi rất hiếm tỷ_lệ chỉ 0 7 lần sinh quan_sát được trong một nghiên_cứu Cả linh_dương mẹ và con non trở_lại đàn chính sau khi sinh vài giờ Con_cái tách riêng ra khỏi đàn vài giờ lúc cho linh_dương non bú sữa Cai_sữa bắt_đầu khi được 3 5 tháng và con non trở_nên hoàn_toàn độc_lập vào_khoảng 14 tuần tuổi Môi_trường sống và phân_bố Linh_dương sừng kiếm trước_đây sinh_sống trên thảo_nguyên nhiều cỏ bán hoang_mạc và hoang_mạc tại dải đất hẹp miền trung bắc Phi_Niger và Tchad Trải rộng tại rìa sa_mạc Sahara chủ_yếu ở khu_vực thảo_nguyên khí_hậu gần giống sa_mạc vùng miền cây_cỏ giữa sa_mạc thực_sự và dãy Sahel khu_vực có lượng mưa đặc_trưng hàng năm khoảng Năm 1936 một đàn đơn_lẻ 10 000 con linh_dương đã được nhìn thấy trong khu_vực thảo_nguyên của Tchad Vào giữa những năm 1970 Tchad là nhà của hơn 95 quần_thể linh_dương sừng kiếm trên thế_giới Tình_trạng và bảo_tồn Linh_dương sừng kiếm đã bị săn_bắt gần như tuyệt_chủng nhằm lấy cặp sừng Suy_giảm quần_thể bắt_đầu do kết_quả biến_đổi khí_hậu nghiêm_trọng khiến sa_mạc Sahara trở_nên khô_cằn Quần_thể phía bắc gần như mất đi trước thế_kỷ thứ 20 Suy_giảm quần_thể phía nam tiến_triển nhanh hơn khi người châu_Âu bắt_đầu định_cư khu_vực và săn_bắt linh_dương lấy thịt da và cặp sừng Chiến_tranh thế_giới II và Nội_chiến ở Tchad bắt_đầu vào những năm 1960 được cho gây ra hậu_quả loài bị sụt_giảm nặng_nề thông_qua nạn săn_bắn gia_tăng nhằm cung_ứng thực_phẩm Vấn_nạn động_vật bị cán chết trên đường cộng_đồng người du_mục sống gần hố nước nơi linh_dương kiếm_ăn mùa khô và súng cầm tay phục_vụ săn_bắn dễ_dàng cũng khiến số_lượng suy_giảm IUCN liệt_kê linh_dương sừng kiếm vào danh_sách loài tuyệt_chủng trong khu_vực tại Algérie Burkina_Faso Tchad Ai_Cập Libya Mali Mauritanie_Maroc_Niger_Nigeria Sénégal_Sudan_Tunisia và Tây_Sahara ước_định loài đã tuyệt_chủng trong tự_nhiên từ năm 2000 Báo_cáo được trông thấy tại Tchad và Niger vẫn vô_căn_cứ mặc_dù những cuộc điều_tra bao_quát được thực_hiện xuyên suốt Tchad và Niger từ 2001 đến 2004 trong nỗ_lực phát_hiện linh_dương tại dãy Sahel và hoang_mạc Sahara_Ít nhất cho đến năm 1985 500 con linh_dương sừng kiếm ước_tính được sống_sót tại Tchad và Niger nhưng đến năm 1988 chỉ còn vài cá_thể sống_sót trong môi_trường hoang_dã Hiện_tại có một chương_trình nuôi sinh_sản toàn_cầu cho linh_dương sừng kiếm Năm 2005 ít_nhất 1 550 cá_thể được quản_lý như một phần của chương_trình nhân_giống và năm 2008 hơn 4 000 được tin sẽ nhân_giống ở các khu tư_nhân tại Liên_minh tiểu quốc Ả_Rập thống_nhất Kế_hoạch liên_quan đến tái_lập bầy đàn trong rào tại công_viên quốc_gia Bou_Hedma 1985 công_viên quốc_gia Sidi_Toui 1999 và công_viên quốc_gia Oued_Dekouk 1999 ở Tunisia công_viên quốc_gia Souss_Massa 1995 tại Morocco khu bảo_tồn Ferlo_Faunal 1998 và khu bảo_tồn hoang_dã Guembuel 1999 ở Sénégal_Chad hiện đang dẫn_đầu một dự_án tái_nhập loài vào khu bảo_tồn Ouadi_Rimé_Ouadi_Achim với sự hỗ_trợ của Quỹ_Bảo tồn Sahara và Cơ_quan Môi_trường Abu_Dhabi_Nhóm đầu_tiên được phóng_thích vào đầu năm 2016 tại một khu rào_chắn hợp khí_hậu và nên được phóng_thích hoàn_toàn về hoang_dã trong mùa mưa Trong văn_hoá Thời trung_cổ Thời_Ai_Cập cổ_đại linh_dương sừng kiếm là vật_nuôi nhà và được thuần_hoá cung_ứng vật_phẩm dâng thần_thánh trong lễ_nghi tôn_giáo hoặc làm thực_phẩm Loài này được gọi là ran và được nuôi nhốt Thời_La_Mã cổ_đại linh_dương được nuôi giữ trên các bãi cỏ chăn_thả dùng trong hoạt_động đua ngựa và cho tầng_lớp thượng_lưu La_Mã ăn thịt Linh_dương sừng kiếm là loài thú săn ưa_thích của thợ_săn Sahelo_Sahara_Da linh_dương có chất_lượng cao nhà_vua Rio de Oro từng ban_tặng 1000 tấm khiên làm từ da linh_dương xuống cho các binh_sĩ đương_thời vào thời Trung_cổ Từ đó da linh_dương được dùng làm dây thừng áo_giáp và yên cương Kỳ_lân thần_thoại Thần_thoại về kỳ_lân một sừng có khả_năng bắt_nguồn từ hình_ảnh trông thấy linh_dương sừng kiếm bị_thương Aristotle và Pliny già cho rằng linh_dương sừng kiếm là nguyên_mẫu của kỳ_lân một sừng Từ góc_độ nào đó linh_dương sừng kiếm có_thể dường_như có một sừng chứ không phải hai Giới học_giả cho rằng sừng cấu_tạo từ xương rỗng không_thể tái_sinh trở_lại nếu một con linh_dương sừng kiếm mất một trong hai chiếc sừng cuộc_đời còn lại sẽ chỉ còn một sừng
Linh_dương sừng kiếm