b'\n_START_ARTICLE_\nTiel\n_START_SECTION_\nBewoning sinds de Nieuwe Steentijd\n_START_PARAGRAPH_\nIn 2011 werd ter hoogte van bedrijvenpark Kellen langs de Linge een vindplaats uit de Nieuwe Steentijd blootgelegd. De archeologen troffen bewoningssporen aan, aardewerk, vuursteen en dierlijk bot._NEWLINE_In 2017 werd tijdens een uitbreiding van het bedrijventerrein Medel een van de rijkste Romeinse vindplaatsen in de Betuwe aangetroffen. Onder de 2.500 gevonden bronzen voorwerpen waren een zeldzame balsamarium (zalfpot) gedecoreerd met liefdesgoden in reli\xc3\xabf, en luxe artikelen zoals mantelspelden, ringen, dolken, een olielamp en een wijnzeef. De voorwerpen lagen op een klein gebied van twintig tot vijftig meter breed in een oude rivierbedding die langs de iets hoger gelegen "Hoge Hof" lag. Onderzoekers vermoeden dat daar een villa of een heiligdom heeft gestaan. Ook werden verschillende begraafplaatsen gevonden uit het neolithicum (circa 3650 v.Chr.), waaronder een graf van ten minste acht personen._NEWLINE_Tiel is een van de oudste steden van Nederland: de plaats stamt uit de periode 850-1100, terwijl de meeste Nederlandse steden in de late middeleeuwen (1150-1300) ontstonden._NEWLINE_De teloorgang rond 850 van de circa tien kilometer verderop gelegen internationale handelsplaats Dorestad, zorgde ervoor dat een deel van de handel verschoof naar Tiel. In 896 ontving Tiel van de Frankische koning Zwentibold het tolrecht. Wanneer de stadsrechten zijn verleend is onbekend. Door archeologisch onderzoek in de binnenstad werd bevestigd wat uit schriftelijke bronnen reeds bekend was: de stad was in de 10e en 11e eeuw een handelsnederzetting van internationale betekenis, die nauwe banden onderhield met de veel rijkere en machtigere handelsstad Keulen. Tiel onderhield in die tijd ook nauwe handelsbetrekkingen met Engeland._NEWLINE_Volgens de Benedictijnse kroniekschrijver Alpertus van Metz werd Tiel geplunderd door Vikingen. Hij schreef dat zeerovers zonder enige tegenstand te ontmoeten in 1006 de handelsnederzetting binnentrokken, de levensvoorraden snel wegsleepten, waarna de nederzetting werd platgebrand. Archeologisch bewijs voor de plunderingen ontbreekt._NEWLINE_Het waren kooplieden van Tiel die zich omstreeks 1015 bij de Duitse keizer beklaagden over de illegale tol die door graaf Dirk III van Holland in de buurt van Vlaardingen werd opgericht. Dit zou leiden tot de (voor de keizer) slecht afgelopen strafexpeditie tegen de Hollandse graaf._NEWLINE_Het is niet bekend of Tiel het muntrecht heeft verkregen, wel werden er munten geslagen. In de 13e eeuw verkreeg Tiel stadsrechten van de bisschop van Utrecht en trad het toe tot de Hanze, een Duits verbond van handelssteden, dat vooral van grote betekenis was voor de Oostzeehandel._NEWLINE_In 1136, 1334 en 1420 vonden in Tiel grote stadsbranden plaats._NEWLINE_De stad was menigmaal de inzet van machtsstrijd tussen de graven van Gelre en de hertogen van Brabant. In 1339 werd de stad definitief Gelders, toen hertog Jan III van Brabant Tiel aan het hertogdom Gelre overdroeg. In de late middeleeuwen en de 16e en 17e eeuw breidde de ommuurde stad zich verder uit met een voorstad en nieuwe vestingwerken._NEWLINE_In het oude stadscentrum herinneren verscheidene monumenten aan dat rijke verleden, zoals de Sint-Maartenskerk, de Waterpoort met Groote Soci\xc3\xabteit, het Gerechtsgebouw, de voormalige soci\xc3\xabteit Bellevue, het uit 1525 daterende Ambtmanshuis dat samen met de door Jan David Zocher ontworpen Ambtmanstuin deel uitmaakt van het stadhuiscomplex, en het eveneens uit de 16e eeuw stammende Gotische huis aan de Weerstraat._NEWLINE_Tiel heeft als een van de eerste gemeenten in Nederland een begraafplaats laten aanleggen buiten de stadsgrenzen. De begraafplaats \'Ter Navolging\' dateert uit 1786.\n_START_SECTION_\nTweede Wereldoorlog\n_START_PARAGRAPH_\nIn de Tweede Wereldoorlog werd Tiel zwaar getroffen tijdens gevechten tussen de Duitse bezetters die in de stad gelegerd waren en de geallieerden die gelegen waren aan de overzijde van de Waal. Onder meer de Sint Maartenskerk en de Waterpoort werden door de beschietingen ernstig beschadigd. In de jaren na de oorlog is de binnenstad weer hersteld, maar nog steeds zijn er sporen te vinden van de bombardementen._NEWLINE_De slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog worden herdacht met verschillende monumenten: de fusilladeplaats aan de coupure, het monument voor de gevallen krijger, het Joods monument, het monument op de Joodse begraafplaats, een plaquette voor N.A. Oostinga, het Indisch monument, het Moluks monument en 21 Stolpersteine. In de buurtschap Zennewijnen staat het beeld De Roeier. Zie ook de lijst van oorlogsmonumenten in Tiel en de lijst van Stolpersteine in Tiel.\n_START_SECTION_\nNa 1945\n_START_PARAGRAPH_\nIn 1949 werd het vijftigduizendste nieuw gebouwde huis na de oorlog opgeleverd en geopend door de minister van volkshuisvesting. De Waterpoort werd in 1979 herbouwd. In juni 2006 is men begonnen met het uitbaggeren en reinigen van de stadsgrachten, waarin nog munitie lag uit de oorlog. Het baggeren is uitgevoerd met behulp van de zogeheten Bombox, een mobiele veiligheidsconstructie die speciaal voor dit project is gebouwd. In totaal zijn er tot eind november 2007 vijfhonderd grote en kleine explosieven boven water gehaald._NEWLINE_De gemeente werd in de 20e eeuw verschillende keren uitgebreid, met de dorpen Drumpt, Kapel-Avezaath en Wadenoijen, die werden overgedragen door de voormalige gemeente Wadenoijen. Daarnaast werden de buurtschap Latenstein in 1956 en het gehucht Medel in 2002 door de gemeente Echteld aan Tiel overgedragen. In de jaren negentig van de vorige eeuw is op de plaats van de buurtschap Passewaaij, tussen Wadenoijen en Tiel, begonnen met de aanleg van de grootscheepse Vinex-nieuwbouwwijk Passewaaij._NEWLINE_Op 31 januari 1995 en in de dagen daarna werden 250.000 mensen, vari\xc3\xabrend van vijf dagen tot twee weken, verplicht uit grote delen van het rivierengebied ge\xc3\xabvacueerd wegens de gevaarlijk hoge waterstand van de Rijn, Maas en Waal. Tiel was een van de steden die werden ge\xc3\xabvacueerd. De evacuatie van het Rivierenland was een van de grootste evacuaties uit de recente Nederlandse geschiedenis.\n_START_SECTION_\nOpenbare voorzieningen\n_START_PARAGRAPH_\nTiel is uitgegroeid tot het centrum van het Rivierenland. Veel mensen uit de regio maken gebruik van de voorzieningen die Tiel te bieden heeft zoals winkels, scholen, ziekenhuis Rivierenland, schouwburg en filmtheater Agnietenhof en cultuurgebouw Zinder._NEWLINE_Sinds 1965 is in Tiel het Bureau Krediet Registratie, kortweg BKR, gevestigd.\n_START_SECTION_\nBurgemeester\n_START_PARAGRAPH_\nBurgemeester van Tiel is ir. Hans Beenakker (VVD), voormalig burgemeester van de Brabantse gemeente Asten. Van 2003 tot eind 2011 stond Steven de Vreeze (PvdA) aan het hoofd van het college van B&W. Hij was voorheen burgemeester van Enkhuizen. Zijn voorganger was partijgenoot Ed van Tellingen. De vroegere burgemeester van Haarlem, Jaap Pop was in de jaren 80 van de 20e eeuw burgemeester van Tiel.\n_START_SECTION_\nCultuur\n_START_PARAGRAPH_\nTiel heeft een ruim aanbod aan culturele voorzieningen, waaronder schouwburg en filmtheater Agnietenhof, cultuurgebouw Zinder, het Flipje & Streekmuseum en Regionaal Archief Rivierenland. In Zinder hebben met ingang van augustus 2017 onder andere de bibliotheek, Centrum voor de kunsten De Plantage, muziekcentrum TwentieToe en de kunstuitleen een plek gekregen.\n_START_SECTION_\nHandel en industrie\n_START_PARAGRAPH_\nTiel was vanouds een handelsstad met vele markten: Varkensmarkt, Veemarkt (runderen en paarden), Koornmarkt, Groenmarkt, Vismarkt. Ook de riviervisserij (op onder meer zalm en fint) speelde een rol._NEWLINE_Vanaf einde 19e eeuw vestigde zich er een aantal industri\xc3\xable bedrijven: Daalderop (metaalbewerking) in 1880, De Betuwe (fruitverwerking) in 1885, Rio (tingieterij) in 1910, Verdugt (chemicali\xc3\xabn) begin 20e eeuw, Metawa (metaalwaren) omstreeks 1923 en de kleinere tingieterijen DWS en in 1933 Jeka. Van 1963 tot 2013 was er ook een glasfabriek, aanvankelijk Maasglas en later AGC Glass Europe geheten. Van deze bedrijven is Verdugt nog over, nu onder de naam Kemira Chem Solutions en Daalderop onder de naam "Itho Daalderop"._NEWLINE_Tiel vervult een centrumfunctie voor de regio Rivierenland. Het heeft het grootste areaal aan bedrijventerreinen in Midden-Nederland. Binnen de gemeente zijn ongeveer drieduizend ondernemingen gevestigd. Verscheidene regionale, nationale en internationale ondernemingen hebben een vestiging op bedrijvenpark Medel.\n_START_SECTION_\nWinkelen\n_START_PARAGRAPH_\nIn het voetgangersgebied rondom de Waterstraat, Voorstad en Weerstraat bevinden zich de meeste winkels. Behalve de landelijk bekende winkelketens heeft Tiel nog verscheidene oude familiebedrijven, zoals stijlmodehuis Blijdesteijn, bakkerij van Ooijen en kookwinkel Oostendorp._NEWLINE_Op het Plein en de Varkensmarkt is de weekmarkt op zaterdag van 9:00 tot 17:00 uur en op maandag van 12:00 tot 17:00 uur. Bij winkelcentrum Passewaaij is de warenmarkt op vrijdag van 13.00 tot 19.00 uur.\n_START_SECTION_\nReligie\n_START_PARAGRAPH_\nTiel kent een grote verscheidenheid aan christelijke gezindtes, hoewel een groot deel van de bevolking onkerkelijk is. De stad kent een rooms-katholieke geloofsgemeenschap H. Dominicus, onderdeel van de Su\xc3\xaftbertusparochie die de West-Betuwe omvat. Daarnaast bestaan er in Tiel protestantse gemeentes die zijn aangesloten bij de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland, de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, een Moluks-Evangelische gemeente, een Volle Evangelische Gemeente en een Evangelisch-Lutherse gemeenschap. De islamitische gemeenschap kan haar geloof belijden in diverse moskee\xc3\xabn.'