b"\n_START_ARTICLE_\nNatuurfilosofie\n_START_SECTION_\nPresocratische natuurfilosofen\n_START_PARAGRAPH_\nOmdat van hetgeen deze Griekse natuurfilosofen geschreven hebben slechts fragmenten zijn overgeleverd, zijn we voor kennis aangaande hun opvattingen goeddeels aangewezen op latere bronnen als Aristoteles, Stobaeus en Simplicius. Bij het interpreteren hiervan is enige voorzichtigheid op haar plaats, aangezien historische objectiviteit in onze zin niet hun oogmerk was; Aristoteles bijvoorbeeld hanteert zelf 4 soorten oorzaak (Stof-, Vorm-, Doel- en Bewegingsoorzaak), en hij gaat hiernaar dan ook op zoek bij zijn voorgangers. Maar deze maakten dit onderscheid helemaal niet._NEWLINE_Een andere voor ons complicerende factor is dat bij hen geen duidelijk onderscheid bestond tussen organisch en anorganisch. (Dit is het fenomeen dat men wel aanduidt met de term hylozo\xc3\xafsme.)_NEWLINE_Algemeen kenmerk van hun natuurfilosofie is de theoretische speculatie met inachtneming van gegevens uit de waarneming.\n_START_SECTION_\nAnaximander\n_START_PARAGRAPH_\nAnaximander ging in zijn kosmogonie uit van een verondersteld apeiron (het onbeperkte), iets onuitputtelijks waaruit onze kosmos zich heeft gevormd. In dit apeiron ontstaan spanningen en het barst op een gegeven moment. Verschillende stroken vuur worden weggeslingerd, en komen elk op verschillende afstand van de aarde terecht. Hieromheen vormen zich uitwasemingen, waarin enkele gaten zitten. Door deze gaten zien wij dat vuur, en dat is feitelijk hetgeen wij onze hemellichamen noemen. In het midden van het zo gevormde heelal blijft de aarde op haar plek. In zijn wereldbeeld zou het beter gepast hebben dat de aarde rond was, maar omdat onze waarneming nu eenmaal duidelijk laat zien dat de aarde plat is, was zij in zijn opvatting cilindervormig, waarbij wij op de platte bovenkant van die cilinder wonen.\n_START_SECTION_\nParmenides\n_START_PARAGRAPH_\nDe invloed van Parmenides op de natuurfilosofie is zeer groot. Door zijn metafysische uitspraak dat niets tot stand kan komen of vergaan, 'verbood' hij theorie\xc3\xabn waarin een schepping uit het niets een rol speelde. Alles is wat het is, alles is \xc3\xa9\xc3\xa9n, onbeweeglijk, onveranderlijk. Dat is 'de waarheid'. De natuur zoals de mens die meent te zien, met beweging, ontstaan en vergaan, bestaat eigenlijk niet, het is slechts onze verkeerde wijze van beschouwen die haar cre\xc3\xabert. Toch geeft Parmenides er een beschrijving van, hij heeft dus ook een eigen natuurfilosofie. Hierin geldt dat het al gevuld is met licht en nacht; alles in onze wereld is middels menging (Gr. migma) samengesteld uit deze elementen licht en nacht. Parmenides was de eerste die dit begrip menging introduceerde.\n_START_SECTION_\nEmpedocles\n_START_PARAGRAPH_\nEmpedocles beschrijft het ontstaan van de wereld als volgt. Aanvankelijk waren er allerlei losse ledematen; Liefde kwam met haar verenigende kracht, en maakte hier gehelen van. Dit verliep niet direct perfect, en er kwamen wezens als de centauren tot stand. Later ging het beter en kwam de wereld zoals wij die kennen tot stand. Dit proces zal echter verdergaan, en Liefde zal er uiteindelijk voor zorgen dat alles aan elkaar vastgeklonterd zal zijn._NEWLINE_Als alles \xc3\xa9\xc3\xa9n is, zit Haat aan de rand. Deze breekt dan echter binnen, haalt alles weer uit elkaar, en bewerkstelligt een wervelbeweging, waaruit de 4 elementen (wortels genaamd: water, aarde, lucht en vuur) ontstaan._NEWLINE_Liefde zorgt dus voor het ontstaan van levende wezens (zo\xc3\xb6gonie), Haat voor het ontstaan van de kosmos (kosmogonie)._NEWLINE_Pas vanaf hier kan men, in Aristotelische terminologie, van aparte bewegingsoorzaken spreken._NEWLINE_Empedocles is ook de auteur van een religieus getint gedicht, de Reinigingen waarin onder andere zielsverhuizing (en dus een onsterfelijke ziel) wordt aangenomen. Het is (voor ons) niet makkelijk de inhoud van dit gedicht in overeenstemming te brengen met zijn natuurfilosofie, zoals beschreven in zijn gedicht Over de Natuur.\n_START_SECTION_\nAtomisten\n_START_PARAGRAPH_\nDe ondoordringbare, onvergankelijke atomen van de atomisten Leucippus en Democritus hebben slechts kwantitatieve eigenschappen (afmeting en vorm). Naast de atomen (het zijnde) bestaat er een oneindige, doordringbare, leegte (het niet-zijnde) waarbinnen zich voortdurend een oneindig aantal atomen in alle mogelijke richtingen beweegt. Dit alles gebeurt geheel mechanisch, zonder vooropgezette bedoeling._NEWLINE_Universums ontstaan doordat er op een bepaalde plek zeer veel atomen samenkomen. Er ontstaat dan een wervelende beweging, waarbij de grotere atomen in het centrum blijven, en de lichtere naar buiten worden gedreven. Aarde, zee, lucht en sterren ontstaan doordat atomen van vergelijkbare grootte bijeen komen ('Gelijk zoekt gelijk' was een Grieks axioma). Zon en maan ontstaan evenwel afzonderlijk; daarom hebben sommige werelden geen zon of maan, of hebben er juist meer dan \xc3\xa9\xc3\xa9n. Deze universums vergaan wanneer er een onderlinge botsing plaatsvindt tussen twee van hen, of wanneer er anderzijds van buitenaf een grote toevloed van atomen op indringt._NEWLINE_De atomen kunnen wij niet zien; hun bestaan is een hypothese die het bestaan van hetgeen wij om ons heen zien moet verklaren. Datgene namelijk wat is samengesteld uit atomen en leegte kunnen wij wel zien. Alle voorwerpen en lichamen hebben hun individuele eigenschappen dankzij de vormen van de verschillende atomen waaruit ze zijn samengesteld, alsmede door de plaats die die atomen innemen binnen de gevormde combinatie. Dit naar analogie met de vorming van verschillende woorden met behulp van dezelfde letters: in een andere volgorde gezet, vormen ze een ander woord (keel - leek), maar ook wanneer eenzelfde letter in een andere positie (omgekeerd) wordt gezet: (ken - keu).\n_START_SECTION_\nPythagoree\xc3\xabrs\n_START_PARAGRAPH_\nEen aparte plaats nemen de Pythagoree\xc3\xabrs in, doordat wat bij andere filosofen de vier elementen zijn, bij hen de getallen lijken te zijn. Getallen zitten in de dingen, 'zijn' (constitutief voor) de dingen. Klanken, maar ook zaken als rechtvaardigheid 'zijn' (uitdrukking van) getallen. Men kan ook zeggen dat de Pythagore\xc3\xabrs het begrip getal kwalitatief interpreteerden, men kan misschien van een intu\xc3\xaftie spreken dat de wereld mathematisch is geordend, maar het blijven moeizame omschrijvingen van een wereldbeeld dat wij niet kunnen navoelen._NEWLINE_In het stelsel van een latere Pythagoree\xc3\xabr, Philolaus staat niet de aarde in het middelpunt, maar dat wat de haard wordt genoemd, waaromheen 10 hemellichamen draaien (10 was het perfecte getal). Ook de latere astronoom Hipparchus zal de aarde niet in het middelpunt van het heelal plaatsen.\n_START_SECTION_\nAristoteles\n_START_PARAGRAPH_\nVolgens Aristoteles houdt de natuurkunde zich bezig met zaken die een eigen bestaan hebben, maar niet onveranderlijk zijn . Dit in tegenstelling tot de wiskunde die zich bezighoudt met zaken die onveranderlijk zijn, maar geen eigen bestaan kennen, en in tegenstelling tot de metafysica (in zijn terminologie de theologie) die zich bezighoudt met zaken die \xc3\xa9n een eigen bestaan kennen, \xc3\xa9n onveranderlijk zijn._NEWLINE_Volgens Aristoteles is het w\xc3\xa9l mogelijk om op wetenschappelijke wijze te spreken over de (veranderende) natuur om ons heen. Hij laat Plato's Idee\xc3\xabnleer los (waarin de Idee\xc3\xabn los stonden van de dingen) en stelt hiervoor in de plaats de Vorm, die in de dingen zelf zit, en die wij alleen begripsmatig kunnen scheiden van de dingen. Daarmee is de werkelijkheid om ons heen dus niet langer van lager allooi, en hoeven we geen wantrouwen te hebben jegens de gegevens die wij binnen krijgen via de zintuigen._NEWLINE_Aristoteles onderkent ook de vier elementen, maar volgens hem bestaat er nog een vijfde element: ether, dat zich alleen in de bovenmaanse sferen bevindt. Deze ether beweegt zich in volmaakte cirkelbewegingen. Voor Aristoteles zijn de natuurprocessen boven en onder de maan fundamenteel verschillend. (Zijn leerling Theophrastus wist niet zo goed raad met het onderscheid onder- en bovenmaans, en schafte deze ether dan ook weer af.)_NEWLINE_Aristoteles' natuurfilosofie is teleologisch (dat wil zeggen hij onderkent een doel als oorzaak): alles streeft naar een doel, telos, bijvoorbeeld naar zijn natuurlijke plaats: stenen vallen, vuur gaat omhoog. Deze hebben dus in zichzelf een beginsel van beweging, maar kunnen niet, zoals levende wezens wel, zichzelf afremmen, of een eigen richting kiezen. De levende wezens zijn hiertoe in staat, omdat zij een ziel hebben, hun bewegingsprincipe. Dit doelgerichte kan ook anders bezien worden: een eikel streeft ernaar een eik worden, omdat de eikel in potentie een eik is (en niet een beuk). Zo ook voor een kind. Dit gaat nog verder: Aristoteles wijst Pythagoras' zielsverhuizing af, omdat de mensenziel onlosmakelijk verbonden is met de mens, en alleen maar met de mens. Een lichaam kan potentieel leven, maar leeft pas actueel als het een ziel heeft. Ziel is dus de verwerkelijking, datgene wat maakt dat een levend wezen leeft. Ziel is verbonden aan het lichaam zoals het zicht aan het oog verbonden is. Aristoteles drukt dit uit door te zeggen dat de ziel de entelechie van het lichaam is (in dit woord herkent men weer telos (doel) ). Lichaam en ziel zijn dus niet twee aparte substanties; men kan ze slechts begripsmatig deze onderscheiden bij het levende wezen, men kan ze niet fysiek scheiden._NEWLINE_In het ondermaanse speelden verder mathematische begrippen geen rol. Aristoteles moest dan ook in dit opzicht niets van hebben van de pythagorese opvatting omtrent het universum. Voor hem heeft de wiskunde geen betrekking op de realiteit; het mathematische is een abstractie, en als zodanig alleen in onze geest aanwezig._NEWLINE_Centraal onderwerp binnen de natuurkunde is voor Aristoteles het begrip beweging. Beweging is mogelijk volgens Aristoteles, ook zonder dat er leegte bestaat. Verder is volgens hem ons universum eeuwig. Zie verder het artikel over Aristoteles' Fysica.\n_START_SECTION_\nEpicurus\n_START_PARAGRAPH_\nEpicurus greep terug op de presocratische atomisten. Maar zijn atomen vallen allemaal van boven naar beneden. Door volstrekt toevallige zijwaartse bewegingen (enklisis) botsen ze op elkaar, en uit zulke botsingen en samenklonteringen ontstaan materi\xc3\xable objecten en lichamen. Met deze enklisis gaf hij aan dat niet alles gepredetermineerd was._NEWLINE_Ruimte en tijd bestaan voor hem uit minima, en een atoom kan nooit minder dan zo'n minimum bewegen. Het atoom is voor ons dus 'weg' tijdens de beweging van het ene minimum naar het andere. Men kan feitelijk alleen maar zeggen dat het atoom bewogen heeft, niet dat het beweegt._NEWLINE_Volgens Epicurus is niet alleen ons heelal zo tot stand gekomen op grond van toeval, er bestaan (en vergaan) oneindig vele universa._NEWLINE_Zijn natuurfilosofie diende niet om de waarheid te vinden, maar heeft een ethisch oogmerk: mensen te verlossen van angsten door ze te laten zien hoe alles in elkaar zit. Er zijn geen boze Goden die wij moeten vrezen, er is geen leven na de dood waarin wij gestraft worden, etc.\n_START_SECTION_\nSto\xc3\xafcijnen\n_START_PARAGRAPH_\nVolgens de Sto\xc3\xafcijnen bestaat er slechts \xc3\xa9\xc3\xa9n universum, maar dit ontstaat en vergaat periodiek. De 'volmaakte' toestand is die waarin alles binnen onze levende kosmos (goddelijk) vuur is. Maar omdat het dat vuur aan voedsel gaat ontbreken, dooft het langzaamaan, en wordt het tot ons universum met de vier verschillende elementen. Na verloop van tijd ontstaat weer de ontwikkeling naar het vuur toe - het vuur blijkt toch het krachtigste element - en begint alles van voren af aan. Alles herhaalt zich zo eindeloos, op steeds dezelfde manier, want er is geen reden waarom de goddelijke Logos af zou wijken van zijn 'volmaakte' werkwijze. Ons universum kan volgens hen niet eeuwig zijn omdat het materie is, en dus vergankelijk."