b'\n_START_ARTICLE_\nPortugese grammatica\n_START_PARAGRAPH_\nDe Portugese grammatica, morfologie en syntaxis van de Portugese taal lijkt sterk op de grammatica van de meeste andere Romaanse talen\xe2\x80\x94Spaans en Galicisch in het bijzonder. Het is een synthetische en inflectionele taal._NEWLINE_Zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden, voornaamwoorden en lidwoorden worden beperkt verbogen: er zijn twee geslachten (mannelijk en vrouwelijk) en twee getallen (enkelvoud en meervoud). Het naamvalsysteem van het Latijn is verdwenen, maar van sommige persoonlijke voornaamwoorden bestaan drie verschillende vormen: onderwerp, lijdend voorwerp en meewerkend voorwerp. Het merendeel van de zelfstandige naamwoorden en een hoop bijvoeglijke naamwoorden kunnen verkleinende en vergrotende derivationele achtervoegsels aannemen en de meeste bijvoeglijke naamwoorden kunnen een derivationeel achtervoegsel van de vergelijkende trap aannemen. Bijvoeglijke naamwoorden komen normaliter na het zelfstandige naamwoord._NEWLINE_Er zijn drie werkwoordstijden (verleden, heden, toekomst), drie wijzen (aantonende, aanvoegende en gebiedende wijs), drie aspecten (voltooid, onvoltooid en voortdurend) en een verbogen infinitief\xe2\x80\x94uniek voor het Portugees. Portugees is in principe een SVO-taal, hoewel er ook SOV-constructies kunnen voorkomen. Het Portugees uit Portugal is een nulonderwerp-taal, terwijl in het Portugees uit Brazili\xc3\xab vaak wel een onderwerp staat. Voornaamwoorden worden in de omgangstaal ook weggelaten. Het Portugees heeft twee koppelwerkwoorden._NEWLINE_Het heeft een aantal grammaticale kenmerken die het onderscheiden van andere Romaanse talen, zoals een synthetische voltooid verleden tijd en een toekomende tijd in de aanvoegende wijs.\n_START_SECTION_\nWoordsoorten\n_START_PARAGRAPH_\nZoals in de meeste Indo-Europese talen, waaronder ook Engels en Nederlands, wordt het grootste deel van het Portugese lexicon onderverdeeld in vier woordsoorten: werkwoorden, zelfstandige naamwoorden, bijvoeglijke naamwoorden en bijwoorden. Dit zijn zogenaamde "open" woordsoorten: er kunnen gemakkelijk nieuwe woorden aan worden toegevoegd._NEWLINE_Er is ook een aantal kleine gesloten woordsoorten, zoals voornaamwoorden, voorzetsels, lidwoorden, aanwijzende voornaamwoorden, telwoorden, voegwoorden en een aantal losstaande woorden, zoals eis ("hier is", zoals het Latijnse ecce en het Franse voil\xc3\xa0), cad\xc3\xaa ("waar is"), tomara ("laten we hopen") en oxal\xc3\xa1 ("laten we hopen dat")._NEWLINE_Binnen de vier grootste woordklassen zijn er veel semi-regelmatige mechanismen om nieuwe woorden van bestaande woorden af te leiden. Soms wordt hierbij de woordsoort veranderd, zoals bij medir ("meten") \xe2\x86\x92 medi\xc3\xa7\xc3\xa3o ("meting"), piloto ("piloot") \xe2\x86\x92 pilotar ("besturen").\n_START_SECTION_\nZelfstandige naamwoorden\n_START_PARAGRAPH_\nNet als in alle andere westerse Romaanse talen worden zelfstandige naamwoorden in het Portugees verbogen om hun grammaticale functie weer te geven.\n_START_SECTION_\nBepaling van het geslacht\n_START_PARAGRAPH_\nNet als in alle andere Romaanse talen is het grammaticale geslacht van levenloze voorwerpen willekeurig. Het kan voorkomen dat het geslacht verschilt van dat van hetzelfde woord in een zustertaal. Dit is bijvoorbeeld het geval bij de woorden \xc3\xa1rvore ("boom") en flor ("bloem"), die in het Portugees vrouwelijk zijn. Het Spaanse \xc3\xa1rbol en het Italiaanse fiore zijn mannelijk; mar ("zee") en mapa ("kaart") zijn mannelijk, terwijl mer en mappe in het Frans vrouwelijk zijn._NEWLINE_Het getal en geslacht van veel zelfstandige naamwoorden kan worden afgeleid Van de uitgang: over het algemeen is een woord dat eindigt op "-o" mannelijk enkelvoud en een woord dat eindigt op "-os" mannelijk meervoud. Voor vrouwelijk enkel- en meervoud geldt dit bij "-a" / "-as". Dit klopt bij een groot aantal woorden; casa ("huis"), mala ("koffer"), pedra ("steen") en intelig\xc3\xaancia ("intelligentie") zijn allemaal vrouwelijk, terwijl carro ("auto"), saco ("tas"), tijolo ("baksteen") en aborrecimento ("verveling") mannelijk zijn. Er zijn echter ook ingewikkeldere regels; zo zijn zelfstandige naamwoorden die eindigen op -\xc3\xa7\xc3\xa3o vaak vrouwelijk, tenzij het vergrootwoorden zijn, zoals bijvoorbeeld bra\xc3\xa7\xc3\xa3o ("grote arm", van het mannelijke bra\xc3\xa7o). Een aantal leenwoorden uit het Grieks dat eindigt op -a zijn mannelijk, zoals sistema ("systeem") en planeta ("planeet"). Er zijn veel onregelmatige uitzonderingen. Voor woorden die eindigen op andere letters gelden maar weinig regels: flor ("bloem"), gente ("mensen"), nau ("schip") en mar\xc3\xa9 ("getijde") zijn vrouwelijk, amor ("liefde"), pau ("stok"), caf\xc3\xa9 ("koffie") en mar ("zee") zijn mannelijk._NEWLINE_Het geslacht van levende dingen komt vaak overeen met het biologische geslacht, maar er zijn veel uitzonderingen: autoridade ("autoriteit"), testemunha ("getuige"), en girafa ("giraf"), bijvoorbeeld, zijn altijd vrouwelijk, ongeacht geslacht. Beleefdheidsvormen, zoals Vossa/Sua Excel\xc3\xaancia ("Uwe Excellentie"), zijn ook altijd vrouwelijk._NEWLINE_Aan de andere kant wordt het geslacht van sommige zelfstandige naamwoorden bepaald door de context en het biologische geslacht van degene waarnaar wordt verwezen: aquela estudante \xc3\xa9 nova, mas aquele estudante \xc3\xa9 velho ("deze (vrouwelijke) studente is nieuw, maar die (mannelijke) student is oud")._NEWLINE_Daarnaast hebben veel mannelijke zelfstandige naamwoorden vrouwelijke afgeleiden voor het vrouwelijke biologische geslacht: lobo ("wolf", mannelijk) \xe2\x86\x92 loba ("wolvin"), conde ("graaf", m.) \xe2\x86\x92 condessa ("gravin"), doutor ("dokter", m.) \xe2\x86\x92 doutora ("dokter", v.), ator ("acteur") \xe2\x86\x92 atriz ("actrice") etc. In veel gevallen wordt het vrouwelijk gevormd door een "-a" aan het einde van de mannelijke vorm te zetten, maar in sommige gevallen wordt een andere vorm of zelfs een compleet ander woord gebruikt.\n_START_SECTION_\nVerklein- en vergrootwoorden\n_START_PARAGRAPH_\nPortugees maakt veelvuldig gebruik van verkleinwoorden, waarmee kan worden aangegeven dat iets klein, onbelangrijk, of juist dierbaar is. Verkleinwoorden worden meestal in spreektaal gebruikt, terwijl ze in formelere contexten en in schrijftaal meestal worden vermeden._NEWLINE_De meest gebruikelijke vormen zijn -inho en -inha, in plaats van -o en -a. Bij woorden waar de klemtoon op de laatste lettergreep ligt, is de verkleinvorm vaak -zinho of -zinha, zoals in caf\xc3\xa9 ("koffie") en cafezinho ("koffietje"). In geschreven taal wordt de c (maar niet de \xc3\xa7) in sommige woorden qu, zoals bijvoorbeeld pouco ("een beetje") en pouquinho ("een klein beetje")._NEWLINE_Andere mogelijke uitgangen behalve -inho(a) zijn:_NEWLINE_-ito(a), bijv. copo/copito ("glas")_NEWLINE_-ico(a), bijv. burro/burrico ("ezel")_NEWLINE_-(z)ete, bijv. pal\xc3\xa1cio/palacete ("paleis")_NEWLINE_-ote, bijv. saia/saiote ("rok")_NEWLINE_-oto, bijv. lebre/lebroto ("haas")_NEWLINE_-ejo, bijv. lugar/lugarejo ("plaats")_NEWLINE_-acho, bijv. rio/riacho ("rivier")_NEWLINE_-ola, bijv. aldeia/aldeola ("dorp")_NEWLINE_-el, bijv. corda/cordel ("touw")_NEWLINE_Het is daarnaast mogelijk een verkleinwoord van een verkleinwoord te maken, bijvoorbeeld burriquito (burro + ico + ito)._NEWLINE_Behalve zelfstandige naamwoorden, kunnen ook bijvoeglijke naamwoorden verkleind worden, bijvoorbeeld tonto, tontinho ("onnozel"/"een beetje onnozel") of verde, verdinho ("groen"/"lieflijk groen"). Bijwoorden kunnen soms ook verkleind worden (devagar, devagarinho, "langzaam"), net als woorden van andere woordsoorten, zoals bijvoorbeeld obrigadinho, een verkleining van het tussenwerpsel obrigado ("bedankt")._NEWLINE_De meest gebruikelijke vormen voor het maken van vergrootwoorden zijn het mannelijke -\xc3\xa3o en het vrouwelijke -ona. Soms kan hierbij het mannelijke vergrootwoord worden gehecht aan een vrouwelijk woord, dat daardoor grammaticaal mannelijk wordt, maar qua betekenis vrouwelijk blijft: a mulher, o mulher\xc3\xa3o ("de vrouw", "de grote vrouw").\n_START_SECTION_\nVoornaamwoorden\n_START_PARAGRAPH_\nVoornaamwoorden worden vaak verbogen naar geslacht en getal; deze zijn echter vaak onregelmatig._NEWLINE_Persoonlijke voornaamwoorden worden verbogen al naargelang de syntactische rol die ze vervullen. Er bestaan drie hoofdtypen: voor het onderwerp en voor het object (bv. lijdend voorwerp of meewerkend voorwerp) bij een werkwoord of voorzetsel. In de derde persoon wordt er tevens onderscheid gemaakt tussen een simpel direct object, simpel indirect object en wederkerend voornaamwoord._NEWLINE_Ook bezittelijke voornaamwoorden worden verbogen naar geslacht en getal.\n_START_SECTION_\nWerkwoorden\n_START_PARAGRAPH_\nWerkwoorden worden normaalgesproken vervoegd zodat ze overeenkomen met de grammaticale persoon van het onderwerp (met drie waarden: 1 = ik, 2 = jij/jullie, 3 = hij/zij/het/u) en het grammaticale aantal (enkelvoud of meervoud). Daarnaast worden vervoegingen gebruikt om meerdere aspecten van de actie te beschrijven: tijd (tegenwoordige tijd, verleden tijd, toekomstige tijd), aspect (voltooid, onderbroken, of onvoltooid), ondergeschiktheid, voorwaardelijkheid, gebiedendheid en meer. Als gevolg hiervan is de vervoeging van Portugese werkwoorden vrij complex, ook vergeleken met andere Romaanse talen. De stam van een Portugees werkwoord kan tot 50 unieke vervoegingen krijgen, vergeleken met bijvoorbeeld ongeveer 30 in modern Frans.\n_START_SECTION_\nKoppelwerkwoorden\n_START_PARAGRAPH_\nHet Portugees heeft twee belangrijke koppelwerkwoorden: ser en estar (beide worden doorgaans vertaald als "zijn"). Ze stammen respectievelijk af van de Latijnse vormen esse en stare (hoewel de infinitief ser eigenlijk afstamt van SED\xc4\x92RE). De meeste vormen van ser komen van esse. Ser wordt meestal gebruikt om onveranderlijke eigenschappen of kenmerken te omschrijven. Estar wordt gebruikt voor vergankelijke eigenschappen of toestanden en wordt daarnaast gebruikt wanneer er sprake is van een (fysieke) plaatsbepaling.\n_START_SECTION_\nGerundium en voltooid deelwoord\n_START_PARAGRAPH_\nHet gerundium eindigt altijd in -ndo en wordt niet vervoegd naar geslacht of getal. In Braziliaans Portugees wordt de vorm gebruikt om zinnen te maken die een voortdurende handeling beschrijven, bijvoorbeeld ele est\xc3\xa1 cantando ("hij is aan het zingen"), ele estava cantando ("hij was aan het zingen"); of als bijwoord, bijvoorbeeld ele trabalha cantando ("hij werkt zingend"). In Europees Portugees worden dit soort zinnen gevormd met het infinitief, voorafgegaan door het voorzetsel a._NEWLINE_Het voltooid deelwoord van regelmatige werkwoorden wordt gebruikt in samengestelde werkwoordsvormen, zoals in ele tinha amado ("hij had liefgehad"). In dit geval wordt het niet vervoegd naar geslacht of getal. Het kan ook als bijvoeglijk naamwoord worden gebruikt en dan wordt het wel vervoegd: o hino cantado ("de gezongen lofzang", mannelijk ev.), tr\xc3\xaas \xc3\xa1rias cantadas ("drie gezongen aria\'s", vrouwelijk mv.) Sommige werkwoorden hebben twee verschillende vormen (\xc3\xa9\xc3\xa9n regelmatig, \xc3\xa9\xc3\xa9n onregelmatig) voor deze twee verschillende gebruiken._NEWLINE_Daarnaast bestaan er werkwoorden die twee verschillende voltooide deelwoorden hebben, waarbij er \xc3\xa9\xc3\xa9n gebruikt wordt voor de actieve en \xc3\xa9\xc3\xa9n voor de passieve vorm. Een voorbeeld hiervan is het werkwoord matar ("vermoorden"): Bruto tinha matado C\xc3\xa9sar ("Brutus had Caesar vermoord"), C\xc3\xa9sar foi morto por Bruto ("Caesar is door Brutus vermoord"). Regelmatige voltooide deelwoorden eindigen altijd op -ado voor werkwoorden die eindigen op -ar en eindigen op -ido voor werkwoorden die eindigen op -er en -ir.\n_START_SECTION_\nSamengestelde vormen\n_START_PARAGRAPH_\nHet Portugees kent vele samengestelde werkwoordsvormen, die bestaan uit een hulpwerkwoord en een voltooid of onvoltooid deelwoord, of infinitief. De belangrijkste hulpwerkwoorden in het Portugees zijn ser, estar, ter, haver en ir.\n_START_SECTION_\nSamengestelde vs. simpele voltooid verleden tijd\n_START_PARAGRAPH_\nNaast de samengestelde vormen om acties of gebeurtenissen in het verleden te beschrijven, heeft het Portugees ook een simpele voltooid verleden tijd: tinha falado kan ook worden uitgedrukt als falara ("hij had gesproken"). Deze simpele vorm wordt echter niet veel meer gebruikt, behalve in bepaalde regio\'s in Portugal en in geschreven taal.\n_START_SECTION_\nSamengestelde vs. simpele verleden tijd\n_START_PARAGRAPH_\nDe simpele verleden tijd wordt veelvuldig gebruikt in het Portugees. Daarnaast bestaat er een samengestelde vorm, de pret\xc3\xa9rito perfeito composto, die wordt gebruikt om een actie te beschrijven in het verleden is begonnen en langere tijd duurde en die nog steeds doorgaat in het heden, maar binnenkort zal stoppen. In het Nederlands kan deze tijd niet goed worden weergegeven zonder extra informatie toe te voegen. Bijvoorbeeld: Tenho tentado falar com ela kan worden vertaald als "Ik heb (meerdere keren) geprobeerd met haar te spreken(, maar het is nog niet gelukt)".\n_START_SECTION_\nAfgeleiden\n_START_PARAGRAPH_\nHet Portugees heeft meerdere bijvoeglijke naamwoorden die afgeleid zijn van een werkwoord en eindigen op -nte, bijvoorbeeld dan\xc3\xa7ar -> dan\xc3\xa7ante ("dansend") en ferver -> fervente ("kokend")\n_START_SECTION_\nRegelmatige werkwoorden\n_START_PARAGRAPH_\nHieronder volgen de vervoegingen van regelmatige werkwoorden in de drie klassen:'