b"\n_START_ARTICLE_\nSpinola-getijdenboek\n_START_PARAGRAPH_\nHet Spinola-getijdenboek is een verlucht getijdenboek volgens het liturgisch gebruik van Rome, dat gemaakt werd in Vlaanderen tussen 1510 en 1520. De verluchting is het resultaat van de samenwerking van een groep van miniaturisten met onder meer Gerard Horenbout, het atelier van Alexander Bening, de Meester van het gebedenboek van Dresden, de Meester van de Bijbel van L\xc3\xbcbeck en de Meester van de gebedenboeken omstreeks 1500. Het is een bijzonder ambitieus werk wat de verluchting aangaat en innovatief wat betreft de plaatsing van de tekst in de miniaturen en de relatie tussen miniatuur en margeversiering. Het handschrift wordt bewaard in het J. Paul Getty Museum in Los Angeles met als signatuur Ms. Ludwig IX 18. 83 ML 114.\n_START_SECTION_\nCodicologische omschrijving\n_START_PARAGRAPH_\nHet handschrift is samengesteld uit 312 perkamenten folia van 232 op 166 mm. De Latijnse tekst is geschreven in een gotische rotunda in een tekstblok van 109 bij 74 mm met 17 lijnen per blad._NEWLINE_Het handschrift bevat \xc3\xa9\xc3\xa9n volbladminiatuur, 70 miniaturen van drie kwart pagina groot, 12 bas de page miniaturen in de kalender, 12 tekeningen in de ondermarge bij de boetepsalmen en 63 gehistorieerde marges. Elke pagina die geen miniatuur bevat heeft gedecoreerde marges._NEWLINE_De binding in rood marokijn dateert uit de 18e eeuw en werd aangebracht in Genua. Ze draagt de wapens van de familie Spinola op voor- en achterzijde.\n_START_SECTION_\nInhoud\n_START_PARAGRAPH_\nHet Spinola-getijdenboek bevat de klassieke onderdelen zoals een kalender, uittreksels uit de evangelies, het Kleine Officie van Onze Lieve Vrouw, de boetepsalmen, de Litanie van alle Heiligen, het dodenofficie en de suffragia (gebeden tot de heiligen), maar daarnaast heeft het ook, vooraan in het boek, de weekgetijden (getijden en missen voor elke dag van de week). Voor meer details zie bij \xe2\x80\x98miniaturen\xe2\x80\x99.\n_START_SECTION_\nOpdrachtgever\n_START_PARAGRAPH_\nHet handschrift bevat geen aanwijzingen die toelaten de opdrachtgever of bestemmeling te bepalen. In de miniatuur die de viering van het dodenofficie voorstelt op f185r zijn wapenschilden aangebracht met een gouden kruis op een blauw veld, maar een dergelijk wapen is onbekend. Gerard Horenbout was vanaf 1515 hofschilder bij Margaretha van Oostenrijk (1480-1530) en gezien een groot deel van de miniaturen van zijn hand is, en hij waarschijnlijk het werk co\xc3\xb6rdineerde, werd de hypothese geformuleerd dat het handschrift besteld werd door Margaretha van Oostenrijk en in haar bezit was. Een ander argument dat wordt aangevoerd is dat het handschrift in het bezit was van de Spinola familie en dat de binding overeenkomt met die van de Tr\xc3\xa8s Riches Heures du duc de Berry dat volgens veel deskundigen ook tot de bibliotheek van Margaretha heeft behoord. Maar zoals hoger gezegd, dit blijft een hypothese._NEWLINE_Het handschrift bleef tot in 1976 in de verzameling van de familie Spinola in Genua en werd dan geveild bij Sotheby's in Londen en aangekocht door Irene en Peter Ludwig voor hun collectie van handschriften. De volledige Ludwig-collectie werd in 1983 verkocht aan het J. Paul Getty Museum.\n_START_SECTION_\nDatering\n_START_PARAGRAPH_\nOok wat de datering betreft zijn er weinig directe aanwijzingen te vinden in het handschrift zelf. De enige verwijzing is het gebed ter ere van Paus Leo X, paus van 1513 tot 1521, dat op f290v werd toegevoegd. Men zou dit kunnen interpreteren als een terminus post quem van 1513, het jaar dat Leo X paus werd. De Meester van het gebedenboek van Dresden begon zijn loopbaan in 1460 en het is weinig waarschijnlijk dat hij na 1520 nog actief was. Gerard Horenbout experimenteerde met de plaatsing van de tekst zoals hij ook deed in dit handschrift in het Breviarium Grimani, wat dit handschrift een ontstaansperiode tussen 1510 en 1520 zou opleveren. Het Spinola-getijdenboek behoort tot dezelfde iconografische groep van handschriften van de hand van Horenbout en Bening als het Rothschild-getijdenboek (1505-1510), het Getijdenboek van Johanna van Castili\xc3\xab (ca. 1500), het Breviarium-Grimani (1510-1520) en het Breviarium Mayer van den Bergh (ca. 1500).\n_START_SECTION_\nVerluchting\n_START_PARAGRAPH_\nDit manuscript is vrij uniek door de beeldopbouw die in de verluchting gebruikt werd. De manier waarop tekst en beeld ge\xc3\xafntegreerd werden in een aantal miniaturen is opmerkelijk en de integratie tussen beeld en marge is nieuw. We danken deze experimenten voornamelijk aan Gerard Horenbout. In de weekgetijden, die volledig van de hand van Horenbout zijn, kan men zien dat op sommige miniaturen de tekst geschreven lijkt op een ander velletje perkament dat op de actuele bladzijde is bevestigd met twee spelden. Op f56v (de kruisiging) en f57r (Mozes en de bronzen slang) is de tekst zelfs een soort uithangbord geworden dat aan een scharnier aan de boord van de miniatuur hangt._NEWLINE_De margeversiering bij Horenbout bestaat niet langer uit strooibloemen in Gent-Brugse stijl, maar is een voortzetting van de sc\xc3\xa8ne in de miniatuur, waarbij dikwijls in de rand de buitenkant van het gebouw waarin de hoofdsc\xc3\xa8ne plaatsvindt, wordt voorgesteld. In buitenhuissc\xc3\xa8nes wordt het landschap rondom de hoofdsc\xc3\xa8ne verder uitgewerkt. Zo zien we in de miniatuur op f185r, de viering van het Officie van de doden in de hoofdminiatuur, en in de marge enerzijds een binnenzicht op de crypte van de kerk en anderzijds de buitenzijde van de kerk._NEWLINE_De dubbele miniaturen bij het begin van belangrijke secties, die Horenbout introduceerde in het Getijdenboek van Johanna van Castili\xc3\xab, zien we ook hier terug, maar Horenbout gaat soms nog iets verder. In de miniaturen bij het begin van de \xe2\x80\x98woensdaggetijden voor Alle Heiligen\xe2\x80\x99, vormen de miniaturen op verso- en rectozijde zelfs een geheel dat de hemel voorstelt met links (verso) de mannelijke heiligen en rechts (recto) de vrouwelijke heilige. Beide groepen aanbidden het Lam Gods in het centrum, waarvoor we op beide miniaturen slechts een hint zien omdat het centrale gedeelte niet is weergegeven. Ook de miniaturen voor het officie van de doden met enerzijds het sterfbed en anderzijds de requiemmis vertellen een aaneensluitend verhaal._NEWLINE_De Meester van de Bijbel van L\xc3\xbcbeck gaat in dezelfde stijl mee, in zijn miniaturen bij de priem van de Mariagetijden plaatste hij de tekst op pilastertjes die de tekst en de lijst van de hoofdminiatuur lijken te ondersteunen. De andere meester die aan de weekgetijden en de Mariagetijden meewerkte, de Meester van de gebedenboeken omstreeks 1500, illustreert eveneens in de marge de verhalen die betrekking hebben op de sc\xc3\xa8ne in de hoofdminiatuur._NEWLINE_Alleen de miniaturen afkomstig van het atelier van Alexander Bening, allen gebaseerd op modellen, zijn nog in de oude stijl van een hoofdminiatuur omringd door een versierde marge in Gent-Brugse stijl. Maar de miniaturen van andere handen in de suffragia zijn ook in diezelfde stijl versierd."