b'\n_START_ARTICLE_\nZending in China tot 1911\n_START_PARAGRAPH_\nDe zending in China maakt deel uit van de geschiedenis van de betrekkingen tussen China en Europa en Noord-Amerika. Zending op het vasteland van China begon in het begin van de negentiende eeuw. Het beeld van de zending in die eeuw is voor een deel bepaald door het feit, dat die plaatsvond in het kielzog van een aantal politieke en ook militaire ontwikkelingen. Zending in geheel China werd mogelijk door een aantal overeenkomsten die in China als ongelijke verdragen werden beschouwd._NEWLINE_Het doel van de zending was het bekeren van Chinezen tot het protestantisme. Zendelingen cre\xc3\xaberden als onderdeel van de zendingsstrategie onderwijsinstituten, brachten voor die periode moderne medische kennis naar China en stichtten de eerste op westerse wijze georganiseerde ziekenhuizen. Kennis over China was tot diep in de achttiende eeuw in Europa vooral verspreid door publicaties van de jezu\xc3\xafeten. Nu begonnen ook zendelingen te publiceren. Vanaf 1832 verscheen  The Chinese Repository, een periodiek verschijnend tijdschrift om de zendelingen en het publiek in met name de Angelsaksische wereld te informeren over de geschiedenis en cultuur van China. Het was het eerste sinologische vakblad in de wereld._NEWLINE_Er zijn in de periode een aantal zendelingen geweest, die onafhankelijk van een organisatie werkten. Het grootste deel van de zendelingen was echter in dienst van een zendingsgenootschap. De eerste zendelingen waren Britten, vanaf 1830 gevolgd door eerst Amerikanen en daarna vooral Duitsers en Scandinavi\xc3\xabrs.\n_START_SECTION_\nPeriode tot 1840\n_START_PARAGRAPH_\nDe eerste zending op het vasteland van China begon met de aankomst in 1807 in Kanton van de door het Londens Zendingsgenootschap uitgezonden Britse zendeling Robert Morrison. Vanaf 1823 was hij voor enkele jaren weer in Groot-Brittanni\xc3\xab. In 1826 keerde hij terug naar Kanton. Hij hernieuwde de contacten met een aantal daar aanwezige Amerikaanse handelaren en trachtte om samen hen ook een aanwezigheid van Amerikaanse zendelingen te realiseren. Er werd een beroep gedaan op de American Board of Commissioners for Foreign Missions om zendelingen te zenden. In het toen aanwezige culturele klimaat van de Second Great Awakening in de Verenigde Staten kreeg dat een positief onthaal. In 1830 arriveerde Elijah Coleman Bridgman als de eerste Amerikaanse zendeling. Morrison en Bridgeman schreven gezamenlijk een oproep onder de titel Adress to the Churches of Christ in Europe and America and Elsewhere. Het beschreef de situatie van de zending in Oost- en Zuidoost-Azi\xc3\xab en riep de kerken in het westen op om de zending uit te breiden door meer zendelingen te zenden. In 1832 arriveerde Karl G\xc3\xbctzlaff, de eerste Duitse zendeling._NEWLINE_In deze periode konden buitenlanders alleen verblijven in Macau en het district van de Dertien Factorijen van Kanton. Het uitoefenen van het christendom in China was verboden en het proberen te bekeren van Chinezen gold als een ernstig misdrijf.  De belangrijkste strategie in die periode was het trachten te verspreiden van in het Chinees gestelde christelijke traktaten. Bridgman schreef een groot aantal daarvan in samenwerking met Liang Fa, de eerste Chinese evangelist.\n_START_SECTION_\nDe opening van China\n_START_PARAGRAPH_\nNa 1835 namen de frustraties ten aanzien van de beperkingen die buitenlanders opgelegd kregen toe. Zij het met verschillende doeleinden voor ogen, waren na 1835 zowel handelaren als de meeste zendelingen voorstander van een geforceerde, met militaire middelen afgedwongen  opening van China. Een eerste gedeeltelijk opening kwam na de Eerste Opiumoorlog en het verdrag van Nanking in 1842. Het gevolg was dat Hongkong Brits bezit werd en de havensteden Kanton, Xiamen, Ningbo, Shanghai en Fuzhou opengesteld voor handel met het buitenland._NEWLINE_Een tweede en nu meer min of meer volledige opening vond plaats na de Tweede Opiumoorlog met het verdrag van Tianjin in 1858 en de Conventie van Peking in 1860. Het feit, dat bij deze verdragen zowel de zending nu bewegingsvrijheid kreeg in geheel China alsmede de invoer van opium werd gelegaliseerd, maakte dat veel Chinezen opium en zending in belangrijke mate met elkaar associeerden._NEWLINE_Later in de eeuw zouden zendelingen een belangrijke bijdrage leveren in de be\xc3\xafnvloeding van de publieke opinie in de Verenigde Staten en Groot-Brittanni\xc3\xab over de import van opium. Er werden een aantal boeken en artikelen gepubliceerd. In 1895 richtten zendelingen de Anti-Opium League op. De belangrijkste publicatie kwam in 1899 uit. Het was de uitkomst van een onderzoek onder ruim 100 artsen, vaak zendelingen, die in China werkten. Dit onderzoeksrapport onder de naam  Opinions of Over 100 Physicians on the Use of Opium in China  was het eerste wetenschappelijk aanvaarde bewijs ten aanzien van de gevolgen van verslaving aan gebruik van opium. Dit leidde begin twintigste eeuw tot de stopzetting van de import van opium.\n_START_SECTION_\nRelatie met de Taipingopstand\n_START_PARAGRAPH_\nDe Taipingopstand was in aantallen slachtoffers de grootste menselijke catastrofe in de negentiende eeuw. Ramingen van het aantal slachtoffers vari\xc3\xabren van minimaal 20.000.000 naar ruim 50.000.000. In het vakgebied is er consensus dat religie een beslissende rol heeft gespeeld in het ontstaan van de opstand. Er zijn verschillen in opvatting over de aard van de zogenaamde Taiping- religie. Het handelt dan in essentie over de vraag of die nu in de eerste plaats bepaald werd door gedachten ontleend aan Chinese sekten, bedekt met een laag van Bijbelse opvattingen of dat die religie zoveel heeft overgenomen uit het protestantisme dat die beschouwd kan worden als een vorm christendom._NEWLINE_De leider van de opstand, Hong Xiuquan was sterk be\xc3\xafnvloed door een boek van Liang Fa , Goede Woorden ter Aansporing van de Tijden. De basis van het werk bestaat uit twee\xc3\xabnzestig excerpten uit de Chinese Bijbelvertaling van 1823 van Robert Morrison. Hong Xiaquan zou later Bijbelstudie volgen bij de Amerikaanse zendeling Issachar Roberts. De doop van Hong Xiuquan door Roberts ging op het laatste moment niet door, vermoedelijk door acties van jaloerse andere Chinezen in de omgeving van Roberts. Een van de leiders in de laatste periode van de opstand, Hong Rengan, had vele jaren in Hongkong gewerkt met zendelingen van het Londens Zendingsgenootschap. In de laatste fase van de opstand functioneerde Roberts enige tijd als adviseur van Hong Rengan. Ook andere zendelingen waaronder de Nederlander Henderikadius Zwantinus Kloekers bezochten Nanking, de hoofdstad van de opstand. Roberts trachtte ook Amerikaanse en Europese diplomaten in China te bewegen tot steun aan het regime van de Taiping. In 1862 vertrok Roberts uit Nanking en ontkende daarna het christelijk karakter van de Taiping religie.\n_START_SECTION_\nGroei na 1860\n_START_PARAGRAPH_\nEr was na de openstelling van de vijf verdragshavens in 1842 al een groei van het aantal zendelingen en zendingsgenootschappen geweest. De echte grote groei vond na 1860 plaats. In dat jaar waren er ongeveer 80 zendelingen in China; in 1864 waren er dit 190, in 1880 was dit gegroeid tot 620 en aan het begin van de twintigste eeuw waren er 3000 zendelingen. Het aantal zendingsgenootschappen steeg van 16 in 1860 tot 61 in 1900. Vooral genootschappen die verbonden waren aan diverse richtingen binnen het episcopalisme,presbyterianisme, methodisme en baptisme waren sterk vertegenwoordigd._NEWLINE_Een sterk bepalende factor voor de uitbreiding van het aantal zendelingen was de komst in 1865 van de China Inland Mission (CIM), opgericht door Hudson Taylor. Veel van de toen in China werkzame organisaties richtten zich voor hun zendingswerk op de relatief toegankelijke kustgebieden van China. De CIM wenste nadrukkelijk in heel China te evangeliseren en legde sterk de nadruk op aanwezigheid in het binnenland.  Geselecteerde kandidaten voor de CIM dienden de uitgangspunten van een Orthodox-protestantisme te onderschrijven, de Bijbel te beschouwen als Gods onfeilbare woord maar op zich speelde de kerkelijke achtergrond geen rol in het selectieproces. In die zin was het niet verbonden aan een protestantse denominatie. Aan het eind van de negentiende eeuw waren omstreeks zevenhonderd zendelingen van het CIM aanwezig in China. Enkele andere organisaties, met name uit Scandinavi\xc3\xab, waren inmiddels met de CIM geaffilieerd. Het CIM was de grootste zendingsorganisatie in China en met uitzondering van de kustprovincies Guangxi, Guangdong en Fujian was de organisatie in alle provincies van China aanwezig.\n_START_SECTION_\nBijbelvertalingen en de terminologie-kwestie\n_START_PARAGRAPH_\nGrote delen van het Nieuwe Testament waren al eerder door de jezu\xc3\xafeten in het Chinees vertaald, waarvoor de Vulgaat de basis was geweest. In 1813 publiceerde Morrison de eerste complete Chinese vertaling van het Nieuwe Testament, gebaseerd op de Griekse tekst van de Textus receptus. In 1823 kon de eerste complete vertaling van de gehele Bijbel gepubliceerd worden. Na de dood van Morrison in 1834 nam een groep zendelingen het initiatief voor een nieuwe vertaling. De aanleiding was vooral een debat over de vertaling van een aantal theologische kernbegrippen door Morrison. Hij het woord voor God vertaald als  shen  en het woord voor Geest als  feng  of  ling.  De British and Foreign Bible Society weigerde echter deze nieuwe vertaling te publiceren. Later zouden de institutionele belangen van de Britse en de American Bible Society grote invloed hebben op het wel of niet publiceren van vertalingen. Enkele zendelingen zoals Karl G\xc3\xbctzlaff gingen ertoe over om vertalingen in eigen beheer uit te geven en te verspreiden._NEWLINE_In 1843 kwam een Comit\xc3\xa9 van twaalf zendelingen uit verschillende genootschappen bijeen in Hongkong om afspraken te maken over een meer geco\xc3\xb6rdineerde ten aanzien van Bijbelvertalingen. Er was overeenstemming, dat alle vorige vertalingen niet adequaat genoeg waren. Er werden eerst een aantal afspraken gemaakt over algemene uitgangspunten en daarna werd de tekst van het Nieuwe Testament in vijf delen verdeeld, die ieder van de genootschappen zou vertalen. Het debat over de vertaling van kernbegrippen als God, Heilige Geest, doop bleef echter de gemeenschap van zendelingen verdelen. Het Comit\xc3\xa9 van twaalf zendelingen viel uiteen in twee kampen en ook de Britse en Amerikaanse Bijbelgenootschappen raakten verdeeld. Het gevolg was er door die genootschappen verschillende versies vanuit het Comit\xc3\xa9 uitgegeven werden en zendingsorganisaties in China eigen versies publiceerden._NEWLINE_De groep die de door Morrison gekozen term voor God (shen) afwees en de term shangdi  wilde hanteren was over het algemeen meer geneigd om enige Chinese filosofische concepten te accommoderen, bereid enige rekening te houden met Chinese culturele gevoeligheden en koos voor een minder confronterende stijl. De andere groep koos voor een zo rechtzinnig mogelijke wijze van vertaling. Ook de vraag of een Bijbelvertaling wel of niet met een vorm van uitleg gepubliceerd kon worden bleef tot in de twintigste eeuw een punt van strijd._NEWLINE_In de tweede helft van de eeuw werden er ook bijbels in regionale talen gedrukt die gebruikmaakten van romanisatie in plaats van Chinese karakters. Zendelingen ontwikkelden ook schriftsystemen voor minderheidsgroepen.\n_START_SECTION_\nBekeringen\n_START_PARAGRAPH_\nDe meeste bekeerden tot zowel het rooms-katholicisme als het protestantisme woonden op het platteland. Zowel missie als zending slaagden er niet of nauwelijks in om personen uit de elite aan zich te binden. Er zijn uit de negentiende eeuw een aantal verslagen van bekeerden bewaard gebleven die iets melden over de motieven tot bekering. Het betreft een grote variatie van motieven en zijn voor het rooms-katholicisme als het protestantisme in hoge mate identiek. Er kon de overtuiging zijn, dat de christelijke god machtiger was dan de plaatselijke godheden die gefaald hadden om hulp te bieden. Er was sprake van hoop op morele rechtvaardigheid, het zoeken naar richting voor persoonlijke vrede, eeuwig leven. Bekeerden hoopten ook op bijstand van zowel missionarissen als zendelingen bij rechtsgeschillen. Mensen op het platteland zochten vaak hulp in de vorm van toegang tot medische voorzieningen of onderwijs. Bij bekeerden tot het protestantisme was iets meer sprake van een zekere intellectuele nieuwsgierigheid. De eerste generatie Chinese protestanten waren vaak assistenten van zendelingen. Het waren snijders van blokdrukken, waarmee de christelijke traktaten werden gedrukt, colporteurs van die traktaten en waren betrokken in onderricht in Chinees aan de zendelingen._NEWLINE_Bij de missie kwamen bekeringen van gehele families en (delen van) dorpen voor. Zendelingen concentreerden zich over het algemeen op de bekering van individuen, hoewel die soms ook actief christelijke vrouwen voor hun assistenten trachtten te zoeken. Zendelingen hadden de overtuiging dat hun bekeerden meer oprecht waren dan de bekeerden door de missie._NEWLINE_Er waren enkele Chinese protestanten, die bijvoorbeeld door opgedane kennis van het Engels nieuwe loopbaanmogelijkheden kregen. Over het algemeen veranderde er in beroepsperspectief weinig. Er zijn ook geen aanwijzingen dat in deze periode \xe2\x80\x93 op enkele uitzonderingen na \xe2\x80\x93 sociale mobiliteit door bekering tot het christendom in China vergroot werd.\n_START_SECTION_\nOmstandigheden\n_START_PARAGRAPH_\nNa 1860 was het mogelijk voor zendelingen in geheel China te reizen en te prediken. Dat vereiste een aantal vaardigheden zoals beheersing van de Chinese taal, een vorm van netwerk in het binnenland en het vermogen zich op vergaande wijze aan omstandigheden aan te passen. De katholieke netwerken in het binnenland waren aanzienlijk beter dan de protestantse. Missionarissen waren celibatair levende priesters. Zendelingen hadden vaak ook een verantwoordelijkheid voor een echtgenote en kinderen. Met name in het binnenland waren de omstandigheden waaronder gewerkt moest worden vaak slecht._NEWLINE_In 1867 waren al 61 zendelingen overleden als gevolg van ziekte, ongelukken en (6) als gevolg van moord. In die cijfers zijn echtgenotes van zendelingen niet opgenomen. In de periode tot 1870 heeft ruim 60% van de zendelingen de voorgenomen eerste periode niet kunnen voltooien. Er was de grote moeilijkheid van het leren beheersen van de taal. Er waren enkele zendelingen die uitstekend Chinees dan wel het lokale dialect leerden beheersen. De meerderheid bleef voor de directe prediking afhankelijk van lokale tolken. Er kon teleurstelling en frustratie zijn over het lage aantal bekeringen. Na haast een eeuw zending waren er dat in 1900 ongeveer 100.000. Na 1870 werd de uitval door overlijden en ziekte minder. In Shanghai en Canton waren er inmiddels ziekenhuizen die op westerse wijze georganiseerd werden. Er was meer kennis omtrent het voorkomen van bijvoorbeeld malaria en de noodzaak van hygi\xc3\xabne en sanitaire maatregelen. Aan het eind van de eeuw kwamen er vaccinaties voor tyfus en pokken.\n_START_SECTION_\nVrouwelijke zendelingen\n_START_PARAGRAPH_\nIn de eerste fase van de zending werden vooral echtparen uitgezonden, waarbij de echtgenote vaak als een onbetaalde assistente functioneerde. Als gevolg van de strikte scheiding tussen de seksen in China was het voor mannelijke zendelingen vrijwel onmogelijk om rechtstreeks contact te hebben met groepen Chinese vrouwen. Dat besef leidde tot de noodzaak van vrouwelijke zendelingen. Mary Ann Aldersey arriveerde als eerste in 1844 en opende een school voor meisjes in Ningbo. In 1851 arriveerde de Nederlandse Lumina van Medenbach Wakker die echter kort na aankomst trouwde met Amerikaanse baptist en zendeling John. W. Johnson. De eerste ongetrouwde vrouwelijke zendelingen werden in die fase meestal nog ondergebracht bij een echtpaar waarvan de man een zendeling was._NEWLINE_Er vormden zich ook aparte zendingsgenootschappen voor alleen vrouwen, die vrijwel altijd wel verbonden waren aan een van de denominaties. Met de komst van de China Inland Mission (CIM) in China nam het aantal ongetrouwde vrouwelijke zendelingen sterk toe.  De organisatie cre\xc3\xaberde zendingsposten in het binnenland, die uitsluitend door vrouwen werden bezet. Taylor besloot hierna de verantwoordelijkheid voor enkele gehele gebieden te delegeren aan uitsluitend vrouwen. In 1905 waren er alleen voor de CIM haast driehonderd ongetrouwde vrouwelijke zendelingen in China._NEWLINE_Vrouwelijke zendelingen werkten over het algemeen op terreinen als onderwijs, medische zorg en konden evangelisch werk verrichten door huisbezoeken af te leggen.  Het stichten van scholen voor meisjes en vrouwen en daar onderwijs geven werd het belangrijkst geacht op basis van een aanname dat een hoger opleidingspeil van Chinese vrouwen een sleutelfactor zou zijn in het bekeringsproces. Die aanname bleek niet geheel correct. Omstreeks 1920 was het percentage vrouwen onder Chinese protestanten ongeveer 30%. Vrouwelijke zendelingen speelden een rol bij het bestrijden van het voetbinden.\n_START_SECTION_\nDe bokseropstand\n_START_PARAGRAPH_\nIn de laatste fase van deze periode vond in 1900 in het noorden van China de Bokseropstand plaats. In de geschiedschrijving zijn lang twee oorzaken als de belangrijkste gezien. In 1898 verkreeg Duitsland, ondanks hevige oppositie van veel Chinezen, het gebied van de baai van Kiautschou in Shangdong voor een periode van 99 jaar. In hetzelfde jaar faalden de pogingen van de beweging van de Honderd Dagen van Hervorming en de keizer Guangxu werd gedwongen afstand te doen van de macht._NEWLINE_Meer recente vakliteratuur maakt duidelijk, dat er een complexer geheel van factoren speelde. In die recente literatuur worden name de gevolgen van een aantal droogtes in het noorden van China met misoogsten en hongersnood belicht. Dit mengsel van grote sociale onrust, chaos en een buitengewoon zwakke Chinese regering, die in de ogen van veel Chinezen aan de leiband van agressieve buitenlandse machten liep explodeerde in 1900. De acties van de Boksers richtten zich vooral op westerlingen en Chinese christenen. Tijdens de opstand werden minimaal 189 zendelingen en enkele tientallen kinderen van hen vermoord alsmede ongeveer 500 Chinese protestanten. Het aantal vermoorde Chinese katholieken bedroeg ongeveer 30.000._NEWLINE_In zowel de literatuur van de missie als die van de zending wordt de periode na de opstand als een fase van kentering gezien. Voor 1900 werd een deel van de Chinese christenen beschouwd als zogenaamde rijst-christenen. Personen, die zich om te verwachten materieel voordeel hadden bekeerd. De overlevende christelijke gemeenschappen in het noorden van China kwamen sterker uit de periode en dat verwijt kon hen niet meer worden gemaakt.  Onmiddellijk na de periode vond ook een aanmerkelijke groei van het aantal bekeringen plaats.\n_START_SECTION_\nNederlandse zending\n_START_PARAGRAPH_\nEen verschil met de rooms-katholieke missie in China vanuit Nederland is dat de Nederlandse zending in China zeer beperkt is gebleven. In 1849 en 1850 maakte Karl G\xc3\xbctzlaff een reis door Europa en bezocht ook Nederland. G\xc3\xbctzlaff was voor zijn verblijf in China enige jaren in dienst geweest van het Nederlandsch Zendeling Genootschap. Zijn verblijf in Nederland maakte veel enthousiasme los in protestantse kringen. Tijdens zijn verblijf hier hield hij voordrachten met onder meer als gevolg dat er in een aantal plaatsen initiatieven ontstonden om zendelingen naar China te zenden. Drie zendelingen zijn als gevolg van deze initiatieven naar China gezonden. Naast Kloekers en van Meedenbach Wakker was dat Hendrikus Douwes van Gennip._NEWLINE_Niet lang na het overlijden van G\xc3\xbctzlaff in 1851 en de overgang van twee van die zendelingen naar het baptisme viel in Nederland de aandacht voor zending in China weg. De prioriteit voor de Nederlandse zending lag in deze periode in Nederlands-Indi\xc3\xab.  Het bestaan van een grote Chinese gemeenschap in Nederlands-Indi\xc3\xab heeft nog wel een rol gespeeld. Een aantal zendelingen die later in China werkzaam zijn geweest, hebben in die gemeenschap de taal leren beheersen.'