b'\n_START_ARTICLE_\nFractioneel bankieren\n_START_SECTION_\nGoudsmeden\n_START_PARAGRAPH_\nFractioneel bankieren vindt zijn oorsprong in de activiteiten van zeventiende-eeuwse goudsmeden. Dezen traden onder meer op als bewaarders van goud en andere edelmetalen (in de vorm van munten met een vaste waarde), waarvoor zij ontvangstbewijzen afgaven. Uiteraard waren ze verplicht om dat goud, zodra hen dat verzocht werd, terug te geven. In de praktijk werden echter niet alle munten tegelijkertijd opgevraagd: er was steeds een voorraad munten in de kluizen van de goudsmeden aanwezig. _NEWLINE_Doordat men voldoende vertrouwen had dat een goudsmid op eerste verzoek inderdaad die munten terug zou geven, gingen de ontvangstbewijzen als een ruilmiddel fungeren: handelaren betaalden door de overdracht van het ontvangstbewijs; de nieuwe houder ervan vertrouwde erop dat hij de hoeveelheid muntgeld die op het ontvangstbewijs vermeld was, zou ontvangen. De goudsmeden hadden echter een hoeveelheid munten in hun kluizen die ze (tegen rente) konden uitlenen aan derden. Dat kon niet onbeperkt: er moest altijd een zeker deel van de toevertrouwde munten in de kluis gehouden worden om aan verzoeken tot teruggave te kunnen voldoen. _NEWLINE_Ca. 1670 voerden de Londense goudsmeden een innovatie in die van deze ontvangstbewijzen volwaardig geld maakten: ze stelden deze niet meer op naam, maar verstrekten de waarde aan toonder, zodat ze volledig vervangbaar werden en gingen fungeren als papiergeld.\n_START_SECTION_\nFysiek geld en papieren geld\n_START_PARAGRAPH_\nEssentieel in dit proces was het ontstaan van geld in andere vorm dan edelmetalen. In de vroege vorm had geld slechts de vorm van munten met een vaste hoeveelheid edelmetaal. Er kon niet meer geld in omloop zijn dan de hoeveelheid munten, en zolang de munten die voorgeschreven hoeveelheid edelmetaal bevatten, was de geldhoeveelheid gelijk aan die hoeveelheid maal het aantal munten. _NEWLINE_Fysiek geld heeft echter nadelen, zoals het risico van verlies en diefstal, en de noodzaak om het bij het doen van betalingen fysiek te verplaatsen. Naarmate de internationale handel toenam, werd dit als een groter nadeel ervaren. De mogelijkheid om betalingen te verrichten door het overdragen van vorderingen - waarbij uiteraard de kwaliteit van de vordering van belang was! - vormde een belangrijke stimulans om over te gaan op dergelijke vormen van papiergeld.\n_START_SECTION_\nToename van de geldhoeveelheid\n_START_PARAGRAPH_\nOp de hierboven omschreven wijze kwam er meer geld in omloop. Oorspronkelijk was er de hoeveelheid munten die aan de goudsmid in bewaring was gegeven (stel 100 eenheden), na deze transacties waren er 100 eenheden in de vorm van de ontvangstbewijzen die als geld waren gaan fungeren, alsmede (bijvoorbeeld) 80 eenheden in de vorm van de door de goudsmid uitgeleende munten. (Hier is uitgegaan van een percentage van 20% dat als reserve werd aangehouden.) In totaal was de geldhoeveelheid gestegen van 100 tot 180. Vervolgens kon de lener van die 80 eenheden aan munten ze wederom bij een andere goudsmid in bewaring geven, die daarvoor eveneens een ontvangstbewijs afgaf. Ook deze goudsmid kon weer een deel van die munten uitlenen: bij eenzelfde reserve-percentage 80% van 80 eenheden, ofwel 64 eenheden. Na deze transactie was de geldhoeveelheid gestegen van 180 tot 244. _NEWLINE_Hetzelfde proces kon, bij meerdere partijen, herhaald worden. Op die wijze nam de geldhoeveelheid steeds toe, totdat, bij een reserve-percentage van 20%, de geldhoeveelheid van 100 eenheden is toegenomen tot een maximum van 500 eenheden. (In de praktijk zouden die 500 eenheden niet bereikt worden, aangezien niet iedereen zijn geld wederom volledig bij een goudsmid zou deponeren.)\n_START_SECTION_\nRisico\'s\n_START_PARAGRAPH_\nAan dit proces waren risico\'s verbonden. De houders van ontvangstbewijzen hadden een recht op ontvangst van de hoeveelheid munten die blijkens het ontvangstbewijs in de kluis van de goudsmid aanwezig zou moeten zijn. Het was echter algemeen bekend dat er nooit zoveel munten in de kluis lagen als er in totaal op de door die goudsmid uitgegeven ontvangsbewijzen vermeld stond. Tevens was bekend dat die goudsmid leningen verstrekt had aan anderen. Zodra er twijfel ontstond over de vraag of die leningen wel (aan de goudsmid) terugbetaald zouden worden, zou iedere houder van een ontvangstbewijs zijn munten terug willen hebben. Op enig moment zou de kluis van de goudsmid leeg zijn, zodat het, bij het ontstaan van twijfel, zaak was om er snel bij te zijn. Dit leidde tot een zelfversterkend effect, en hiermee ontstond de klassieke "bankrun".\n_START_SECTION_\nHuidige toepassing\n_START_PARAGRAPH_\nVrijwel iedere bank leent aanzienlijk meer uit dan hij in contanten in de kluizen en in de balies van de kaskantoren aanwezig heeft, en hij aan daggeldleningen aan andere banken heeft uitgeleend. Essentieel in de bedrijfsvoering van een bank is het lenen van geld tegen een zo laag mogelijke rente en het uitlenen van geld tegen een zo hoog mogelijke rente. (Volledigheidshalve wordt opgemerkt dat banken ook een veelheid aan andere activiteiten ontplooien.) _NEWLINE_Het hierboven genoemde risico is echter nog steeds aanwezig: essentieel is de aanwezigheid van het vertrouwen van diegenen die een bank hun (direct opvraagbare) geld hebben toevertrouwd dat die bank in staat zal zijn hun dat geld op eerste verzoek terug te betalen. Indien dat vertrouwen afneemt bestaat er een concrete kans dat men zo snel mogelijk -voordat de andere rekeninghouders dat doen- zijn geld zal willen terughalen. _NEWLINE_Dit speelt des te sterker naarmate er meer gebruik wordt gemaakt van elektronisch bankieren: in theorie zou via internet in enkele seconden tot minuten het geld opgenomen kunnen zijn, in de vorm van een opdracht tot overboeking naar een andere bank. Er is dan sprake van het inruilen van een vordering op bank X in een vordering op de wel betrouwbaar geachte bank Y. Bij het in contanten opnemen van geld is er, theoretisch, sprake van het verkrijgen van een vordering op de centrale bank die de bankbiljetten in die valuta uitgeeft, zoals de Europese Centrale Bank, de Federal Reserve of de Bank of England. Overigens zijn die bankbiljetten tegenwoordig niet meer bij een centrale bank inwisselbaar voor goud omdat goud geen rol meer speelt in het moderne geldverkeer. Een vordering op de centrale bank in de vorm van contant geld vertegenwoordigt geen hoeveelheid edelmetaal maar ontleent zijn waarde aan het vertrouwen dat het als betaalmiddel voor goederen en diensten geaccepteerd zal worden._NEWLINE_De kredietcrisis heeft een aantal bank runs te zien gegeven, waarbij soms de "klassieke" vorm van de "rij voor de deur" zichtbaar was, zoals bij de Britse bank Northern Rock. De "digitale" vorm, waarbij de rekeninghouders via internet hun geld opnamen (althans, dat trachtten te doen), speelde zich onder meer af bij de Amerikaanse bank Washington Mutual en de Nederlandse DSB Bank.\n_START_SECTION_\nRisicobeperking\n_START_PARAGRAPH_\nDe risico\'s van fractional-reserve banking kunnen zeer aanzienlijk zijn. Niet alleen kan een bank run leiden tot de ondergang van ook een omvangrijke bank, ook bestaat de kans op systeemrisico. De ondergang van bank A kan leiden tot twijfels omtrent de betrouwbaarheid van andere banken, zodat rekeninghouders van die banken "het zekere voor het onzekere nemen" en ook daar hun geld opnemen. _NEWLINE_Om dit risico te beperken zijn diverse maatregelen mogelijk. Ten eerste worden minimumeisen gesteld aan de hoeveelheid geld dat in de kas van de bank aanwezig moet zijn (plus de hierboven genoemde daggeldleningen), gerelateerd aan de direct opvraagbare tegoeden. Centrale banken kunnen ook het bankwezen voorschrijven om een percentage van hun liquiditeiten aan te houden in de vorm van deposito\'s bij de centrale bank. (Dit middel kan ook worden ingezet in het kader van het algemene conjuncturele beleid.) De Chinese centrale bank verhoogde in december 2009, januari 2010 en februari 2010 driemaal het hiervoor gehanteerde percentage met telkens 0,5% tot 16,5% voor grote banken en 14,5% voor kleine banken. Begin mei 2010 verhoogde China de reserve requirements nogmaals, met 0,50%, evenals in januari en maart 2011. In november 2011 kwam aan deze reeks van verhogingen een eind, met een verlaging van 0,50% per 5 december: hoewel geen reden werd opgegeven werd algemeen aangenomen dat men een afkoeling van de conjunctuur wilde voorkomen. Verder zullen banken leenfaciliteiten bij andere banken overeenkomen, alsmede bij de centrale bank. Tevens hebben de systeembanken nu de verplichting om een gecontroleerd faillissement in een plan te verwerken dat uitgevoerd kan worden indien nodig._NEWLINE_Een belangrijke vorm van veiligheid wordt gevormd door depositogaranties: toezeggingen van een betrouwbaar geachte partij (in Nederland DNB, in de Verenigde Staten de Federal Deposit Insurance Corporation) dat in geval van een faillissement van een bank rekeninghouders (onder voorwaarden, en meestal tot een bepaald maximum) schadeloos gesteld zullen worden. Hiermee poogt men een bank run te voorkomen. Of dat zal slagen, zal echter niet bij voorbaat gegarandeerd kunnen worden. De ervaring leert dat dit niet steeds het geval is: zie hierboven genoemde banken. _NEWLINE_Volledigheidshalve wordt er op gewezen dat de hier genoemde minimumreserve-eisen niet verward mogen worden met de minimumkapitaalseisen die tevens aan banken gesteld worden. Die hebben betrekking op de solvabiliteit van een bank (het vermogen om op lange termijn aan alle verplichtingen te voldoen), niet op diens liquiditeit (het vermogen om nu aan (uitsluitend) de direct opeisbare verplichtingen te voldoen).\n_START_SECTION_\nFractional-reserve banking en de kredietcrisis\n_START_PARAGRAPH_\nNaar aanleiding van de ervaringen, opgedaan tijdens de kredietcrisis, bleek dat diverse grote Amerikaanse banken daarna een groter deel van hun activa aanhielden in de vorm van liquiditeiten, hoewel het rendement daarop aanzienlijk lager was dan op andere beleggingen.'