b"\n_START_ARTICLE_\nChristuskerk (Mannheim)\n_START_SECTION_\nGeschiedenis\n_START_PARAGRAPH_\nAls gevolg van de groei van de bevolking van Mannheim in de 19e eeuw bouwde men rond de binnenstad een krans van nieuwe voorsteden. Als laatste werd met de planmatige aanleg van de Oststadt begonnen. Voor de bouw van de protestantse kerk had men het oog laten vallen op een bouwlocatie aan het Friedrichsplatz, echter omdat men daar vlakbij de katholieke Heilige Geestkerk plande week men uit naar het Werderplatz._NEWLINE_In het jaar van de viering van het 300-jarig stadsjubileum van Mannheim werd in maart 1907 begonnen met de bouwwerkzaamheden. De eerstesteenlegging vond op 9 september 1907 plaats, de verjaardag van de Badense groothertog Frederik I, en na vier jaren werd de Christuskerk in aanwezigheid van groothertog Frederik II op 1 oktober 1911 ingewijd. De bouwkosten bedroegen meer dan 1,6 miljoen mark._NEWLINE_Tijdens de Eerste Wereldoorlog bleef de Christuskerk onbeschadigd. Ook bleven de klokken in tegenstelling tot bij de meeste andere kerken in de toren hangen. Bij een luchtaanval in 1941 op Mannheim sprongen 10 kleine raamschijven en in 1943 brandde de oostelijke gemeentezaal, de pastorie en de kosterswoning uit. Een bom die in 1944 naast de kerk viel bracht schade aan het muurwerk, de ramen, het orgel en het dak._NEWLINE_Na de oorlog werd de schade aan de ramen en het opstandingsbeeld hersteld. Een grondige restauratie van de kerk vond de jaren 1980 plaats.\n_START_SECTION_\nArchitectuur\n_START_PARAGRAPH_\nDe markante koepelkerk verbindt de Jugendstil met neobarokke vormen. Mogelijke voorbeelden van de kerk zouden de Duitse en Franse Dom in Berlijn zijn. Ook toont de kerk overeenkomsten met de in 1903 ingewijde Christuskerk van Mainz._NEWLINE_De 65 meter hoge kerk bevindt zich niet ver van het centrum op het Werderplatz en werd gebouwd naar de bouwprincipes van het zogenaamde Wiesbadener Programms, een programma met richtlijnen voor de ideale protestantse kerkenbouw._NEWLINE_De plattegrond van de kerk is volgens een Grieks kruis met afgeronde hoeken aangelegd met een hoofdingang aan de zuidwestelijke kant. Aan de tegenoverliggende kruisarm voegen zich in aansluiting van de altaarruimte een sacristie, een doopkapel, twee pastorie\xc3\xabn en andere ruimten aan._NEWLINE_De van gele zandsteen uitgevoerde muren zijn rijk aan pilasters, zuilen en talrijke reli\xc3\xabfs. De hoofdgevel verbeeldt Christus' woorden komt allen tot mij die vermoeid en belast zijn (Matthe\xc3\xbcs 11:28). De beeldhouwer Ludwig Habich liet zich hierbij in de voorstelling inspireren door Rembrandts Honderguldenprent. Het timpaan van de open voorhal boven de hoofdingang toont Jezus als kindervriend. Het werd gemaakt door de beeldhouwer Karl Albiker. Boven de beide neveningangen zijn (links) Christus in Bethani\xc3\xab en (rechts) Christus en de Samaritaan te zien._NEWLINE_De centrale tamboerkoepel wordt met een lantaarn bekroond, waarop een verguld beeld van de aartsengel Micha\xc3\xabl van de beeldhouwer Wilhelm Gerstel staat. De tamboer wordt omgeven door gote beelden van de 12 apostelen.\n_START_SECTION_\nInterieur\n_START_PARAGRAPH_\nAnders dan het exterieur gaat de Jugendstil binnen in de kerk samen met een neo-Byzantijnse architectuur stijl. Conform het Wiesbadener Programm zijn altaar, kansel en orgel in \xc3\xa9\xc3\xa9n as centraal geplaatst. De kerkbanken staan consequent richting altaar opgesteld en de ruimte met rondlopende galerijen biedt plaats aan circa 1700 gelovigen._NEWLINE_In de triomfboog boven het altaar is een fresco met als thema de Opstanding door Adolf Schinnerer aangebracht. Het werd na waterschade in de Tweede Wereldoorlog in 1958 gerestaureerd. Van dezelfde schilder stammen ook de fresco\xe2\x80\x99s in de hoeken onder het gewelf van de zegenende Christus, de in woede ontstoken Christus (tempelreiniging), de onderwijzende Christus (Christus in het korenveld) en de troostende Christus (Christus en de zondares)._NEWLINE_Bij de ingang bevinden zich de reli\xc3\xabfs van de hervormers Maarten Luther (met nachtegaal) en Philipp Melanchthon (met uil). Beide reli\xc3\xabfs werden gemaakt door de beeldhouwer Konrad Taucher._NEWLINE_In het midden van het kerkschip hangt een 1,2 zware ronde luchter met een doorsnee van 8,40 meter. De lamp is naar romaanse voorbeelden vormgegeven._NEWLINE_De kerkvensters hebben ovale medaillons waarop voornamelijk sc\xc3\xa8nes uit Jezus zijn te zien en werden ontworpen door Adolf Schinnerer. De uitzondering vormen de vensters bij het orgel waar David en Saul en een psalmdichtende David in de medaillons zijn te zien._NEWLINE_Het kanselaltaar herinnert aan een middeleeuws doksaal. De tien zuilen van dit doksaal verwijzen naar de Tien Geboden: de vier gedecoreerde zuilen in het midden naar de eerste vier geboden die betrekking hebben op God en de zes onversierde zuilen naar de geboden in relatie tot onze naaste. De kansel bevindt zich in een nis met cassetten. De boog boven de kansel, die rust op de middelste vier zuilen, is versierd met een reli\xc3\xabf van een pi\xc3\xabta en twee grafwachters geflankeerd door voorstellingen van de vier evangelisten. Op dezelfde hoogte bevinden zich boven de overige zes zuilen reli\xc3\xabfs van de profeten, die verwezen naar de komst van de Messias. Tussen de zuilen zijn deuren met messingbeslag, die naar de sacristie en de doopkapel leiden. Boven de deuren zijn haut-reli\xc3\xabfs van de Voetwassing, Gethsemane, de verloochening van Petrus en de handwassende Pilatus aangebracht. Alle reli\xc3\xabfs aan de koormuur werden vervaardigd naar de modellen van de Mannheimer beeldhouwer Johannes Hoffart. Van dezelfde kunstenaar stamt eveneens het kronende middelpunt van de Christuskerk: de kruisigingsgroep boven de kansel._NEWLINE_Achter de deuren bevinden zich de sacristie en een kleine doopkapel. Het marmeren doopvont en het doopgerei van verguld zilver werden in 1911 door Ernst Riegel gemaakt. Het fresco in het gewelf werd wel gepland maar na de bouw niet uitgevoerd en dankzij een schenking in 1959 alsnog mogelijk. Vanuit de Tillastra\xc3\x9fe heeft de doopkapel een eigen toegang.\n_START_SECTION_\nOrgels\n_START_PARAGRAPH_\nDe Christuskerk heeft twee grote orgels en een orgelpositief. Op de noordelijke galerij bevindt zich het grote Steinmeyer-orgel uit 1911, op de zuidelijke galerij het barokke Marcussen-orgel uit 1988._NEWLINE_Het orgel op de noordelijke galerij was met 92 registers destijds het grootste orgel in Zuid-Duitsland. Tegenwoordig bezit het orgel 96 registers verdeeld over vier manualen en pedaal en is het nog altijd het grootste orgel van Baden. Het orgel overleefde beide wereldoorlogen en staat onder monumentenzorg._NEWLINE_Boven de hoofdingang (zuidelijke galerij) werd in 1988 door de Deense orgelbouwfirma Marcussen een barok orgel toegevoegd. Met dit orgel van 31 registers is het spelen van oude muziek tot circa 1800 mogelijk._NEWLINE_Het derde orgel is een 5 registers tellend kistorgel van Daniel Gruber. Het wordt gebruikt tijdens cantatediensten en de uitvoering van oratoria van oude meesters."