b'\n_START_ARTICLE_\nNationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij\n_START_SECTION_\nDe periode 1919-1921\n_START_PARAGRAPH_\nOp 5 januari 1919 werd de Duitse Arbeiderspartij (DAP) opgericht door Anton Drexler en Karl Harrer. Dit was de voorloper van de NSDAP. In het begin was deze partij alleen maar een van de vele extreemrechtse en racistische partijtjes die na de door het Duitse keizerrijk verloren Grote Oorlog als paddenstoelen uit de grond schoten in de pasopgerichte Weimarrepubliek. De DAP had haar machtsbasis in het Zuid-Duitse M\xc3\xbcnchen, de hoofdstad van Beieren. Het belangrijkste uitgangspunt van deze partij was dat Duitsland een nieuw leger moest opbouwen, wat echter verboden was volgens het Verdrag van Versailles._NEWLINE_In september 1919 werd Hitler lid van deze partij, waar hij steeds meer tijd in stak. Hij werd snel een van de belangrijkste leden en klom op in het bestuur ervan. Hitlers eerste publieke toespraak werd gehouden op 16 oktober 1919 in de M\xc3\xbcnchener  Hofbr\xc3\xa4ukeller, waar hij sprak voor een publiek van 111 mensen als de tweede spreker die avond. Op 24 februari 1920 probeerde de partij haar eerste massabijeenkomst te organiseren. Het werd een redelijk succes met een opkomst van 2000 mensen. Hitler wist met retorisch vernuft in te spelen op het alom in Duitsland aanwezig maatschappelijk onbehagen en de partij won verder aan aanhang. Rond 1921 was Karl Harrer vertrokken uit de partij en Drexler was op een zijspoor gezet zodat Hitler als de leider werd gezien. Voortaan bepaalde hij hoofdzakelijk het beleid en was hij het brein van de activiteiten van de partij. Via een slimme en doordachte manier van propaganda van de partijideologie en -standpunten kreeg Hitler geleidelijk steeds meer invloed en aanhang onder de Beierse bevolking.\n_START_SECTION_\nVan DAP naar NSDAP\n_START_PARAGRAPH_\nHitler bedacht in deze beginjaren verscheidene veranderingen voor de DAP om die onder een bredere groep kiezers populair te maken en transformeerde die aldus tot de NSDAP. Een van de veranderingen die Hitler suggereerde was de toevoeging van het woord \'socialist\' aan de naam van de partij. Hitler was altijd tegen marxistische idee\xc3\xabn (zoals het concept van de klassenstrijd) als zodanig geweest (zo stelde hij dat de klassenstrijd de Duitsers onnodig tegen elkaar uitspeelde) maar moest toch erkennen dat socialisme een populaire filosofie was na de Wereldoorlog. Dit toonde zich zeer in de groei van de Duitse Sociaal Democratische partij (SPD). Daarom herdefinieerde Hitler socialisme door er \'Nationaal\' voor te plaatsen. Maar Hitler was alleen te vinden voor gelijkheid voor wie Duits bloed had. Joden en buitenlanders hadden geen rechten en immigratie van niet-Duitsers zou moeten stoppen.\n_START_SECTION_\nDe periode 1930-1933\n_START_PARAGRAPH_\nIn september 1930 haalde de partij bij de verkiezingen voor de Rijksdag 6,4 miljoen stemmen en werd zo de tweede partij van Duitsland, met 107 van de 577 zetels. Ondertussen kwakkelde de economie nog altijd. Tijdens de verkiezingen voor een nieuwe rijkspresident van 1932 verloor Hitler het van regerend president Paul von Hindenburg, maar door de parlementsverkiezingen van dat jaar werd de NSDAP wel de grootste partij van Duitsland met 230 zetels. Er hadden 14 miljoen mensen op ze gestemd, maar Von Hindenburg weigerde Hitler te benoemen als rijkskanselier; hij wantrouwde hem en had een lage dunk van "deze kleine korporaal en mislukte kunstenaar", zoals Hindenburg Hitler betitelde. De partij had nog een ander probleem: door de voortdurende verkiezingscampagnes was de partij bijna failliet. Verder had de partij haar maximale draagvlak bereikt. De aanhang was nu zo divers geworden dat het moeilijk was een koers te kiezen zonder een deel van die aanhang van de NSDAP te vervreemden. De achterban nam het Hitler bovendien kwalijk dat hij geen regeringspost wilde accepteren (Hitler wilde alleen als rijkskanselier aan een kabinet meewerken) en dus "helemaal niets deed". De bevolking begon "Hitler-moe" te worden._NEWLINE_Bij de verkiezingen van november 1932 verloor de NSDAP dan ook 4% en leverde 34 zetels in. Toch wilden veel zakenlieden en conservatieve politici nog met Hitler praten (zoals de voormalige rijkskanselier Franz von Papen). Zij zetten Hindenburg onder druk om Hitler toch een regering te laten vormen. Het alternatief, een linkse regering bestaande uit communisten en socialisten, zou in hun ogen hun belangen te zeer schaden, en Hitler zou hun smalle machtsbasis kunnen verbreden. Ze meenden dat ze hem konden "temmen" door Hitler wel toe te staan om rijkskanselier te worden maar zijn kabinet te vullen met meest niet-NSDAP-ministers. Ook betaalden de zakenlieden de schulden van de partij zodat ze weer volop aan de voortdurende verkiezingsstrijd kon meedoen. De NSDAP deed er ondertussen alles aan om de tegenslag van de recente verkiezingsnederlaag te overwinnen: in de regionale verkiezingen voor het ministaatje Lippe werd alles wat men aan propagandamiddelen had uit de kast gehaald. De bescheiden overwinning die vervolgens behaald werd buitte men uit om de positie in de landelijke formatiebesprekingen te versterken: het tij was weer gekeerd en de nazi\'s waren weer in opmars. Op 30 januari 1933 werd Hitler dan eindelijk toch door Von Hindenburg aangewezen om een regering te vormen met Hitler zelf als rijkskanselier. De partijen in het nieuwe kabinet bestonden uiteindelijk uit een coalitie tussen de NSDAP, de Duitse Nationale Volkspartij (DNVP) en enkele partijlozen uit het voorgaande kabinet-Schleicher.\n_START_SECTION_\nVestiging van de dictatuur\n_START_PARAGRAPH_\nHet nieuwe kabinet-Hitler trad aan en als eerste regeringsmaatregel (31 januari 1933) ontbond kanselier Hitler de Rijksdag en schreef nieuwe verkiezingen uit die in het voorjaar van 1933 gehouden moesten worden. Vlak na Hitlers aantreden werd het Rijksdaggebouw door brand verwoest. Deze Rijksdagbrand kwam Hitler bijzonder goed uit en hij verordende direct noodmaatregelen om de orde te herstellen en verdachten op te pakken. Dit oppakken betrof "toevalligerwijze" voornamelijk tegenstanders van de nazi\'s. Door deze intimidatie en het verbieden van bepaalde politieke partijen (voornamelijk socialisten en communisten) behaalde Hitler een klinkende overwinning bij de verkiezingen in het voorjaar van 1933. De NSDAP won met 43,9%, ongeveer zeventien miljoen stemmen. Ondertussen zakte de hoogbejaarde Hindenburg, de enige die tevoren nog enige autoriteit tegenover Hitler kon stellen, geestelijk steeds verder weg in dementie. Hitler had al snel de handen vrij en begon zijn macht over het regeringsapparaat uit te breiden.\n_START_SECTION_\nGleichschaltung van de Duitse maatschappij\n_START_PARAGRAPH_\nNa de verkiezingen in het voorjaar van 1933 bezat Hitler, door steun van de conservatieve partijen Deutsche Zentrumspartei (Zentrum) en Duitse Nationale Volkspartij (DNVP), een absolute meerderheid in het parlement en kon hij legitiem en ongehinderd alle macht aan zich trekken. Nu begon de Gleichschaltung. Dit hield in dat de Duitse staat en bevolking in het NSDAP-keurslijf werden gedwongen. Met de Machtigingswet van maart 1933 kreeg Hitler al zeer grote bevoegdheden. Op 14 juli 1933 werd het parlementaire apparaat helemaal gleichgeschaltet met de nazi-ideologie en feitelijk buiten werking gesteld: de wetgevende en controlerende macht lag nu bij de regering Hitler alleen. Het opheffen van alle andere politieke organisaties gebeurde door een verbod hiervan, aangevuld door geweld en intimidatie tegen aanhangers van deze partijen en arrestatie van de, nu verboden, partijtop. De dictatuur van de NSDAP was een feit en er kon nog maar op \xc3\xa9\xc3\xa9n partij gestemd worden. In de daaropvolgende verkiezingen, Hitler vroeg aan de bevolking een ongelimiteerd mandaat, kon voor of tegen worden gestemd. Er werd wel duidelijk gemaakt dat tegenstemmen gelijkstond aan verraad en dan was eveneens duidelijk wat er met je ging gebeuren. Vanaf die tijd heerste de nationaalsocialistische dictatuur. Al snel werd de NSDAP-ideologie zichtbaar in het openbare leven. Die bestond vooral uit antisemitisme en vrijheidsbeperking van de bevolking. Er werden allerlei razzia\'s gehouden tegen tegenstanders van de nazi\'s en het treiteren en boycotten van de Joden werd de normale gang van zaken._NEWLINE_Op 2 augustus 1934 stierf president Von Hindenburg. Hitler liet geen nieuwe rijkspresident kiezen maar combineerde de functie van rijkspresident met die van zijn eigen functie als rijkskanselier en door deze machtsconcentratie in een persoon had Hitler nu de facto dictatoriale bevoegdheden. Vanaf toen begon de nazidictatuur pas echt zonder dat er nog enige terughoudendheid werd betracht. De NSDAP werd omgevormd tot een apparaat dat de bevolking in het gareel moest houden en breidde haar controle uit over alle organisaties in het land, van scholen en universiteiten, vakbonden, hobbyclubs en jeugdverenigingen tot het leger. Openlijk protest tegen deze gang van zaken was al snel levensgevaarlijk, vooral nadat de rechterlijke macht met handen en voeten aan de nazipartij was gebonden. Nadat de meeste tegenstanders waren gearresteerd en op twijfelachtige gronden door nazigetrouwe rechters waren veroordeeld tot lange gevangenisstraf (of eenvoudigweg vermoord werden of op \'mysterieuze wijze\' verdwenen waren) was binnenlandse oppositie vrijwel afwezig. Dit proces duurde drie \xc3\xa0 vier jaar, waarna zo goed als iedere instantie of club direct of indirect afhankelijk was van de goedkeuring van en aangestuurd werd door de partij.\n_START_SECTION_\nMachtsstrijd tussen Hitler en R\xc3\xb6hm\n_START_PARAGRAPH_\nIn de loop der jaren heeft Hitler zijn tegenstanders niet alleen buiten de partij maar ook daarbinnen systematisch uitgeroeid en een groep onvoorwaardelijke vertrouwelingen om zich heen gebouwd. De uit Bolivia teruggekeerde medestander van het eerste uur Ernst R\xc3\xb6hm was weer hersteld in zijn oude positie als SA-leider maar was nog altijd even onwillig als v\xc3\xb3\xc3\xb3r 1933 om Hitler als opperste leider te erkennen. In de zomer van 1934 werd uiteindelijk door Hitler besloten om Ernst R\xc3\xb6hm te executeren, omdat hij, vanwege zijn grote macht binnen de SA en zijn linkse standpunten, waarmee hij geregeld met Hitler in conflict kwam, werd gezien als een interne bedreiging voor Hitlers alleenheerschappij. In het buitenland werd de resulterende onthoofding van de SA-top (30 juni t/m 2 juli 1934) bekend als de Nacht van de Lange Messen. De SA werd gekortwiekt en het ledenbestand werd gezuiverd. Hogere SA-leiders werden eveneens ge\xc3\xabxecuteerd of ontslagen, lagere leiders werden naargelang hun "politieke zuiverheid" ontslagen of gepromoveerd. Vanaf toen nam de SS van de trouwe Hitler-adept Heinrich Himmler de plaats in van de SA en diens macht groeide explosief.\n_START_SECTION_\nHitlers alleenheerschappij\n_START_PARAGRAPH_\nEr werd besloten tot de totale verwijdering van de Joden uit de samenleving. Dit werd vastgelegd op 15 september 1935 in de Rassenwetten van Neurenberg, waarin precies werd omschreven wat Joods was. Alle Joden werden hun burgerrechten ontnomen. De voortdurende pesterijen verliepen cyclisch: geweld van beneden (met name de SA) werd door de partij aangemoedigd. Daarna volgde escalatie van het geweld, waarna de regering tussenbeide kwam. Het eind van het liedje was een verdere verscherping van antisemitische maatregelen "om de radicalen tevreden te stellen". Dit proces herhaalde zich telkens weer en culmineerde in de Kristallnacht en ten slotte in de massale Jodenvervolgingen._NEWLINE_Na 1937 ontsloeg Hitler acht van de twaalf ministers en verenigde hun voormalige functies en bevoegdheden met zijn eigen functie als F\xc3\xbchrer. G\xc3\xb6ring, Goebbels, Frick en Darr\xc3\xa9 bleven over._NEWLINE_In 1938 werd de politiek door de Blomberg-Fritschaffaire opgeschrikt. De minister van defensie, Werner von Blomberg, zou getrouwd zijn met een ex-prostituee. Diens beoogde opvolger, Werner von Fritsch, zou homoseksueel zijn en zich met een schandknaap hebben ingelaten. Blomberg viel en sleepte Fritsch onbedoeld mee in zijn val, waardoor een aantal kritische kopstukken in het leger op een zijspoor konden worden gezet ten gunste van personen als Wilhelm Keitel en Walther von Brauchitsch die de nazi\'s beter ter wille waren. Vanaf dit moment zou ook het leger, het laatste niet-genazificeerde instituut in Duitsland, onder NSDAP-controle vallen._NEWLINE_De deelstaatregeringen werden genazificeerd, machteloos gemaakt en ten slotte opgeheven. Daarentegen werd de NSDAP-indeling in Gaue belangrijker. De Gaue waren genoemd naar de oude provincies in het Frankische rijk, gouwen. Aan het hoofd van iedere Gau stond een Gauleiter, die aan het hoofd van het lokale partijapparaat stond. Met name de Gauleiters in de na 1939 toegevoegde oostelijke gebieden (onder andere Wartheland en Danzig) konden een grote macht opbouwen._NEWLINE_De alleenheerschappij en willekeur van Hitler vierde hoogtij. Goede voorbeelden hiervan waren de Kristallnacht, de Reichskulturkammer waarin alleen kunst werd toegestaan die naar de smaak van Hitler was en de boekenverbranding van "geschriften van Duitse volksvijanden". Deze alleenheerschappij duurde tot de capitulatie van Duitsland in 1945, waarbij ook de partij haar heerschappij verloor.\n_START_SECTION_\nEinde van de partij\n_START_PARAGRAPH_\nDe Tweede Wereldoorlog bracht uiteindelijk de volledige vernietiging van de nazidictatuur, die zich had voorzien van de benaming Derde Rijk, en de bezetting van Duitsland en Oostenrijk door troepen van de geallieerden die werd vastgelegd in het Verdrag van Potsdam. Door de vereenzelviging van de NSDAP met het Derde Rijk betekende de militaire en politieke ineenstorting ook de vernietiging van de NSDAP. Hogere partijfunctionarissen pleegden, evenals hun leider Hitler, zelfmoord, vochten zich dood, vluchtten of werden gearresteerd. De lagere en middenkaders van de partij vernietigden hun partijkaart en alles wat hen met de NSDAP associeerde, en probeerden in de Duitse maatschappij te verdwijnen. De meesten is dit inderdaad gelukt, en ook een aantal van oorlogsmisdaden verdachte personen wist soms zelfs tot hun dood aan arrestatie en berechting te ontkomen, soms zelfs in gerespecteerde functies._NEWLINE_De overblijvende kopstukken, onder andere de Flensburgregering, voelden zich niet meer geroepen een verloren oorlog te blijven strijden. Door Hitlers dood zagen ze zich bovendien ontslagen van hun persoonlijke eed van trouw.\n_START_SECTION_\nDenazificatie\n_START_PARAGRAPH_\nIn de geallieerde bezettingszones werd een proces van denazificatie in gang gezet, en de NSDAP werd tot een illegale criminele organisatie verklaard. De denazificatie ondervond weinig weerstand. Pogingen om een ondergrondse nazipartij op te richten of verzet te plegen (onder andere de Weerwolven) werden snel verijdeld of strandden door een gebrek aan steun van de bevolking. De Duitsers hadden, kortweg, genoeg van de NSDAP. De meeste Duitsers kwamen tot de conclusie dat de 12-jarige heerschappij van de NSDAP hun uiteindelijk weinig goeds had opgeleverd: ze waren in een zinloze oorlog gestort waarin het grootste deel van de infrastructuur, industrie en bijna alle grote steden verwoest waren. Bovendien was een groot deel van de dienstplichtige generatie omgekomen aan de oorlogsfronten en ook een groot aantal burgerslachtoffers aan het thuisfront. Ten slotte was een groot deel van de oostelijke Duitse gebieden geannexeerd door Polen en de Sovjet-Unie waarbij de inheemse Duitsers verdreven werden. En ook had de bloedige nazidictatuur de Duitse reputatie flink naar beneden gehaald: het land van de Denker und Dichter was nu het land van een van de meest rigide en sadistische dictaturen uit de Europese geschiedenis en de organisator van een van de grootste genocides uit de wereldgeschiedenis._NEWLINE_De NSDAP en al haar dochterorganisaties werden in 1945 door de geallieerden als misdadige organisatie verboden en ontbonden verklaard en hun vermogen werd in beslag genomen. In 1949 werd in de toen ontstane Bondsrepubliek Duitsland ("West-Duitsland") en de DDR ("Oost-Duitsland") alle propaganda voor de partij in geschrift, woord of symbool verboden._NEWLINE_Tegen de tijd dat in 1949 het politieke leven in het bezette Duitsland zich hervatte, was het nazisme vrijwel verdwenen. Ook in de bezettingszone van de Sovjet-Unie verdween de NSDAP, daar de communisten en hun Russische broodheren nazi\'s en voormalige nazikopstukken te vuur en te zwaard vervolgden. Een van de verwijten van de Sovjet-Unie en Oost-Duitsland aan het westen was dat men niet zou optreden tegen voormalige nazi\'s of hen te zacht zou behandelen; overigens hadden ook veel personen in de westerse wereld deze mening.\n_START_SECTION_\nNeonazisme na de oorlog\n_START_PARAGRAPH_\nNa 1945 zijn er in Duitsland neonazistische en ultra-nationalistische groeperingen geweest wier programmapunten trekken van de vroegere NSDAP vertoonden of zelfs een rehabilitatie of wederopleving van NSDAP-standpunten behelsden. De nationalistische Deutsche Reichspartei (DRP) behaalde bij de verkiezingen van 1949 vijf zetels in de Bondsdag, maar de beweging kwijnde weg. Diens opvolger, de Nationaldemokratische Partei Deutschlands (NPD), bestaat nog steeds en wordt geleid door Udo Past\xc3\xb6rs. De partij ageert met name tegen immigratie. In de jaren 80 en 90 maakten de Republikaner opgeld, maar deze beweging is momenteel slechts op lokaal niveau vertegenwoordigd. Na de Duitse Hereniging in 1990 is er echter een groei van extreem-rechtse, extreem-nationalistische en neonazibewegingen te bespeuren in de voormalige DDR. Dit wordt veroorzaakt door teleurstelling in het uitblijven van de economische groei. De meeste extreem-nationalistische partijen en groeperingen spelen echter slechts een marginale rol in de Duitse samenleving, en hebben bovendien vrijwel nooit de kiesdrempel van 5% gehaald voor vertegenwoordiging in de Bondsdag. Overigens presenteren vrijwel al deze partijen zich niet als nazistisch, en de weinigen die dit wel doen, doen het in ieder geval niet openlijk._NEWLINE_Ook buiten Duitsland bestonden en bestaan partijen die neonazistische denkbeelden aanhangen. In de Verenigde Staten bestaat een overlap met de blanke superioriteitsbewegingen en de Ku Klux Klan, en heeft ook kruisbestuiving plaatsgevonden. Veel groepen die zich als voortzetting van de KKK beschouwen, hangen ook nazistische denkbeelden aan. Een bekende Amerikaanse neonazistische beweging is de NSDAP/AO, die zich vooral bezighoudt met het verspreiden van nazipropaganda in Europa en Amerika. Ook in Rusland bestaan extreemrechtse groeperingen die delen van het nazistische gedachtegoed hebben overgenomen. Het nationaal-bolsjewisme is gebaseerd op onder andere communisme en nazisme, en doet in een aantal opzichten denken aan de \'linkervleugel\' van de NSDAP waartoe de SA, R\xc3\xb6hm en de gebroeders Strasser behoorden. Ook het gedachtegoed van de Liberaal-Democratische Partij van Rusland vertoont nazistische trekken. Deze groepen trekken veel aanhang onder de Russische bevolking die gefrustreerd is over het falen van zowel het communisme als de vrije markt. Ook in kleinere Europese staten bevinden zich die neonazistische denkbeelden aanhangen. In Nederland werden de Centrumdemocraten, Centrumpartij \'86 en de Nederlandse Volks-Unie van neonazisme beticht. Bekende Nederlandse neonazistische politici zijn Stefan Wijkamp en Constant Kusters. Overigens zijn in vrijwel alle gevallen ook buiten Duitsland neonazistische partijen er niet in geslaagd een macht van betekenis te vormen, met de Russische LDPR (die in praktijk trouw het beleid van president Poetin steunt) als uitzondering._NEWLINE_In het herenigde Duitsland is het gebruik van nazisymbolen en -propaganda (evenals in Oostenrijk) nog steeds verboden en strafbaar. Hieronder vallen onder andere het afbeelden van hakenkruizen en SS-tekens (tenzij in historische context), het brengen van de Hitlergroet, het ten gehore brengen van nazimarsmuziek (tenzij in historische context), het verheerlijken van het nationaalsocialisme en Hitler, en het ontkennen van de Holocaust. In de meeste landen is de reputatie van de NSDAP dermate besmet, dat termen als \'nazi\', \'neonazi\' en \'nazistisch\' als beledigingen gelden.\n_START_SECTION_\nNederland\n_START_PARAGRAPH_\nDe Nederlandse zusterpartij was de NSB onder leiding van Anton Mussert, die haar partijprogramma grotendeels uit het partijprogramma van de NSDAP vertaalde. Ook de minder bekende Nationaal Socialistische Nederlandsche Arbeiders Partij kan als zusterpartij worden beschouwd.'