b'\n_START_ARTICLE_\nNederlands-Antilliaanse keuken\n_START_PARAGRAPH_\nDe Nederlands-Antilliaanse keuken is de kookkunst zoals bedreven op de zes eilanden die tot 2010 de Nederlandse Antillen vormden. De keuken is het resultaat van een samengaan van verschillende volkeren met verschillende culturen. Sinds de ontdekking van de nieuwe wereld door de Spanjaarden zijn deze eilanden door verschillende handen gegaan en hebben zij vele volken zien komen, gaan en blijven. "Van elk der bezetters of bezitters is iets behouden" (R\xc3\xb6mer: 1977, 335). Daardoor is de Antilliaanse keuken zeer divers en zijn de gerechten van de Antilliaanse keuken ook op andere Cara\xc3\xafbische eilanden terug te vinden.\n_START_SECTION_\nTwee Antilliaanse keukens\n_START_PARAGRAPH_\nDe Nederlandse Antillen vormden van 15 december 1954 tot 10 oktober 2010 een land binnen het Koninkrijk der Nederlanden, bestaande uit zes eilanden in de Cara\xc3\xafbische Zee die tot twee eilandengroepen van de Kleine Antillen behoorden: de Bovenwindse Eilanden en de Benedenwindse Eilanden. De Bovenwindse Eilandengroep bestond uit Sint Maarten, Sint Eustatius en Saba, de Benedenwindse Eilanden uit Aruba, Bonaire en Cura\xc3\xa7ao._NEWLINE_Om geografische en historische redenen bestaat er verschil tussen de boven- en benedenwindse keuken. De bovenwindse eilanden zijn cultureel verwant aan elkaar en hebben dezelfde plantengroei als de Engelse eilanden in hun buurt. Net als op de Engelse eilanden eet men er "rice and peas" met kip, geiten- of varkensvlees en veel zetmeelgewassen als zoete aardappel, broodwortel en broodvrucht. In plaats van brood eet men op de benedenwindse eilanden veelal Johnny cake, een platte, in olie gebakken, ronde pastei gemaakt van bloem, melk en boter. Karakteristieke Bovenwindse dranken zijn mauby of armenbier, een drank gemaakt van boomschors, en spice, een likeur van sap van de guavaberry._NEWLINE_De droge benedenwindse eilanden worden door hun gunstige ligging ten opzichte van Venezuela  voorzien van groenten, fruit en dergelijke. Daardoor vertoont deze keuken veel gelijkenissen met de Zuid-Amerikaanse keuken._NEWLINE_Aruba en Bonaire delen de meeste gerechten met Cura\xc3\xa7ao. De hoofdmaaltijd, door de meesten \'s middags gegeten, bestaat veelal uit funchi (soort polenta) of rijst met gestoofd of gebakken vlees. Vaak wordt hierbij gebakken banaan gegeten. Door de aanvoer van verse groenten uit Venezuela wordt tegenwoordig, in tegenstelling tot vroeger, ook meer groente gegeten. Als dessert eet men vruchten- of gelatinepudding. \'s Avonds eet men veelal brood. Op zon- en feestdagen eet men soep naast de hoofdmaaltijd. Cake of t\xc3\xa8rt (vlaai) wordt vaak voor zondagen gebakken._NEWLINE_Typisch Arubaans is de pan bat\xc3\xad (een dikke pannenkoek van sorghummeel, tarwemeel en melk) en chukulati di pinda, chocolademelk van pinda. Op zowel Cura\xc3\xa7ao als Aruba kent men tevens de s\xc3\xb2pitu, een mengelmoes van in kokosmelk gekookte vis, gezouten vlees en andere ingredi\xc3\xabnten. Vooral op Bonaire wordt veel geitenvlees gegeten. Karakteristiek voor Bonaire is ook dat op ocho dia, op Goede Vrijdag en negen dagen na iemands overlijden, een traditionele pannenkoek van karnemelk en sorghummeel gegeten wordt.\n_START_SECTION_\nIndianen\n_START_PARAGRAPH_\nDe oorspronkelijke bewoners van Cura\xc3\xa7ao, de Indianen, voorzagen in hun onderhoud door het bedrijven van primitieve landbouw, visvangst en jacht. Ma\xc3\xafs vormde het hoofdproduct. Naast ma\xc3\xafs verbouwden zij bruine bonen. Omdat bacteri\xc3\xabn op wortels van prote\xc3\xafnerijke planten \xe2\x80\x93 bonen in dit geval \xe2\x80\x93 stikstof verzamelen, resulteerde de bonenteelt tegelijkertijd in de instandhouding van bodemvruchtbaarheid. Naast ma\xc3\xafs en bonen verbouwden de Indianen onder andere zoete aardappelen, aardnoten, cacao en cassave. Naast groente en fruit (papaja, avocado, kokosnoot, guave en ananas) en plaatselijke kruiden (piment, basilicum, oregano en annato of ruku) werden vlees (hoofdzakelijk van kalkoen, eend en leguaan), vis en schelpdieren uit de omringende wateren geconsumeerd (R\xc3\xb6mer:ibid). Al deze ingredi\xc3\xabnten kunnen in de hedendaagse Antilliaanse keuken worden teruggevonden.\n_START_SECTION_\nSpanjaarden\n_START_PARAGRAPH_\nDe Spanjaarden namen verschillende levensmiddelen met zich mee. Naast het varken brachten zij onder andere de mango, de citroen, olijven en suiker(riet) naar de eilanden.\n_START_SECTION_\nAfrikaanse invloeden\n_START_PARAGRAPH_\nEuropese handelaren brachten naast Afrikaanse slaven ook Afrikaanse gewassen met zich mee, de bananenplant, verschillende boonsoorten en oker (guiambo). Bananen worden op tal van manieren gebruikt binnen de Antilliaanse keuken. Ook introduceerde de Afrikanen funchi, een zachte brij gemaakt van sorghummeel. Hoewel de Afrikaanse slaaf voor zijn funchi van de Indianen het ma\xc3\xafsmeel overnam, behield het gerecht zijn naam._NEWLINE_Ondanks de overtocht gingen ook kookmethoden en keukengerei niet verloren. Met de introductie van de banaan konden bananenbladeren gebruikt worden om voedsel in te koken. Ook de l\xc3\xa9l\xc3\xa9, een houten roerstok en ijzeren pot, waarin de funchi werd klaargemaakt werd meegenomen._NEWLINE_De slavernij maakte dat de slaven aten wat de meesters voor hen overlieten. Om economische redenen hoorden vlees en verse vis daar niet bij. Gedroogde vis was echter goedkoop en bedierf niet. Om die reden vormde dit de grootste bron van prote\xc3\xafne voor de slaven. De vis werd gegeten met funchi, broodwortel, yams en zoete aardappelen.\n_START_SECTION_\nHollanders\n_START_PARAGRAPH_\nNadat de Hollanders de eilanden in het begin van de zeventiende eeuw hadden veroverd introduceerden zij er onder meer kaas, spek en erwten. Met de vestiging van de olieraffinaderij, in de eerste helft van de 20ste eeuw, droegen Hollandse arbeiders wederom bij aan de smeltkroes. Broodbeleg als kaas werd ge\xc3\xafntroduceerd, het maaltijdenpatroon veranderde en het eten van aardappelen en blikgroenten werd gewoner.\n_START_SECTION_\nSefardische Joden\n_START_PARAGRAPH_\nSefardische Joden vestigden zich op de eilanden omdat zij, ten tijde van de Inquisitie, in Brazili\xc3\xab vervolgd werden. De komst van Spaanse en Portugese Joden heeft er, volgens R\xc3\xb6mer, aan bijgedragen dat \xe2\x80\x9cde Cura\xc3\xa7aose keuken werd verrijkt met het neusje van de fijnere Spaans/Portugese keukenzalm en een eigen karakter kreeg, dat fijner en geraffineerder is dan die van de rest van de Caribische eilanden en die van het Zuid-Amerikaanse vasteland\xe2\x80\x9d (ibid:337). De joden introduceerden het combineren van zoet en zure ingredi\xc3\xabnten in \xc3\xa9\xc3\xa9n gerecht, bijvoorbeeld kapertjes, gedroogde pruimen en rozijnen.\n_START_SECTION_\nAziaten\n_START_PARAGRAPH_\nNa de afschaffing van de slavernij werden met aangevoerde Aziatische contractarbeiders \xe2\x80\x93 Javanen en Hindoestanen \xe2\x80\x93 bladgroenten, zoals spinazie en warmoes, toegevoegd aan de Caribische keuken. Met de komst van de Chinese olievloot, in de eerste helft van de twintigste eeuw, openden zij die aan de Cura\xc3\xa7aose wal bleven eigen restaurants.\n_START_SECTION_\nDe Tweede Wereldoorlog\n_START_PARAGRAPH_\nIndonesi\xc3\xabrs gestationeerd tijdens de Tweede Wereldoorlog lieten bij hun vertrek gerechten als nasi en bami goreng en sat\xc3\xa9 achter. Deze gerechten creoliseerden echter naargelang de tijd verstreek.\n_START_SECTION_\nTijd\n_START_PARAGRAPH_\n\'De stob\xc3\xa1 (stoofgerecht) is nogal bewerkelijk en het eten moet tijd krijgen om gaar te sudderen en te rijpen. Daarom wordt al vroeg in de morgen, soms dagen van tevoren aan het middagmaal begonnen. De smaak van deze gerechten zal namelijk toenemen als zij de kans krijgen om na het koken goed af te koelen. Kort voor het opdienen worden zij weer opgewarmd. Het gebruik van moderne middelen zoals gasfornuis en snelkookpan, heeft de kooktijd van de gerechten, die vroeger uren duurde, tegenwoordig aanzienlijk bekort.\' (Ibid:342)\n_START_SECTION_\nMethoden en gereedschappen\n_START_PARAGRAPH_\n\'Op Cura\xc3\xa7ao en de andere Antilliaanse eilanden worden veel gebakken gerechten gegeten en bij het bakken worden vetten, bakolie, boter en margarine vaak kwistig gebruikt. De gereedschappen die de moderne Cura\xc3\xa7aose (Antilliaanse) huisvrouw tot haar beschikking heeft zijn, naast diegene die in elke moderne huishouding te vinden zijn, nog de cazuela, (de comal van de Indiaan), waarop zij pannenkoeken bakt, de l\xc3\xa9l\xc3\xa9, een driepuntige roerstok en de pal\'i funchi, een stok waarmee de funchi bij het koeken geroerd wordt.\' (ibid:342) De tati(een houten voorwerp) wordt gebruikt om de Cadushi cactus mee te vermalen. De tati is gemaakt van hout van de Wayac\xc3\xa1-boom.\n_START_SECTION_\nVerwerking in literatuur\n_START_PARAGRAPH_\nIn romans als Suikerriet Rosy (1983) van Diana Lebacs, De Ontspoorde Benjamin (1999) van Henry Tor\xc3\xa9 en Enkele Reis Cura\xc3\xa7ao (2004) van H. Harinck, worden de karakteristieke gerechten en dranken van deze eilanden uitgebreid beschreven._NEWLINE_Ook wordt naar etenswaren verwezen in troetelnamen en kinderliederen zoals "Maria ta den kushina" en "Alberto di Shon Rico Tutuchi", en spreekwoorden als S\xc3\xb2pi pur\xc3\xa1 ta sali salu (lett.: Snel gekookte soep wordt te zout, vergelijk: Haastige spoed is zelden goed), Giambo bieu a bolbe na wea (lett.: Oude jambosoep is naar de pot teruggekeerd, betekenis: De geschiedenis herhaalt zich) en Tur kos a para na aros i koko (lett. Alle dingen zijn ge\xc3\xabindigd in rijst met kokosnoot, betekenis: Alles is op niets uitgelopen).'