b"\n_START_ARTICLE_\n\xc3\x85land\n_START_SECTION_\nGeschiedenis\n_START_PARAGRAPH_\nTijdens de ijstijden was dit gebied bedekt door een kilometers dikke ijslaag, en door het gewicht daarvan geheel onder water gedrukt. Nadat het ijs van de laatste ijstijd (het Weichselien) was verdwenen, veerde het land op. Door deze zogeheten postglaciale opheffing, die tot heden doorgaat, steeg de bodem en kwamen ongeveer 10.000 jaar geleden de eerste toppen van de \xc3\x85landeilanden boven water (de voormalige Yoldiazee die door hetzelfde proces van opheffing net was veranderd in het Ancylusmeer) te liggen._NEWLINE_In de steentijd bestond de eilandengroep uit enkele zeer kleine eilandjes, die met name 's winters periodiek bewoond werden door pelsjagers die waarschijnlijk over het ijs of per boomstamkano vanuit het oosten arriveerden. De oudst bekende levenstekens in dit gebied dateren van 4000 jaar voor Christus en behoren tot de kamkeramiekcultuur. De oorspronkelijke eilandjes vormen nu de hoogste toppen, waaronder de 129 meter hoge Orrdalsklint. Rond de 1e eeuw voor Christus bereikte - relatief laat - het gebruik van brons deze regio, waardoor de bronstijd begon. In de 5e en 6e eeuw zijn er geen tekenen van bewoning in dit gebied te vinden; de oorzaak is onbekend. Rond de 7e eeuw vestigde zich vanuit het westen een nieuwe golf kolonisten in de regio. Gedurende de ijzertijd en de periode van de Vikingen was deze regio vrij dicht bevolkt, wat te zien is aan talloze walburchten en grafvelden uit deze tijd._NEWLINE_De \xc3\x85landseilanden fungeerden in de Middeleeuwen lange tijd als bruggenhoofd toen Finland deel ging uitmaken van het Zweedse rijk. De belangrijkste communicatie-ader, de postroute, liep over deze eilanden. Het kasteel Kastelholm dat langs deze route lag, had een centrale rol. Bestuurlijk werd de eilandengroep bij Finland ingedeeld, wat gevolgen zou hebben voor haar latere status._NEWLINE_Vanwege de militair strategische ligging had \xc3\x85land te lijden van de oorlogen tussen Zweden en Rusland. Tijdens de Grote Noordse Oorlog (1700-1721) werd de eilandengroep door de Russen onder Peter de Grote verwoest en werd een groot deel van de bevolking ge\xc3\xabvacueerd, totdat de eilanden bij de Vrede van Nystad in 1721 weer Zweeds werden. Toen heel Finland aan het eind van de Finse Oorlog in 1809 in Russische handen overging, werd \xc3\x85land gedwongen hierin mee te gaan. Het door de Russen gebouwde maar nooit voltooide fort Bomarsund herinnert aan deze tijd. Na afloop van de Krimoorlog werd in de Vrede van Parijs (1856) vastgelegd dat de eilandengroep geen militaire bedreiging meer mocht vormen en gedemilitariseerd moest worden._NEWLINE_Toen Finland in 1917 onafhankelijk werd, brak een discussie over de toekomst van \xc3\x85land uit. De meerderheid van de bewoners, volledig op Zweden geori\xc3\xabnteerd, zocht middels een referendum, aansluiting bij dat land: 95% van de inwoners stemde v\xc3\xb3\xc3\xb3r aansluiting bij Zweden. Finland wilde de archipel echter graag behouden. De kwestie werd voorgelegd aan de pas opgerichte Volkenbond, die in 1921 besliste dat de eilanden bij Finland zouden blijven, mits autonomie en behoud van de Zweedse cultuur gegarandeerd bleven. Ook werd de militair neutrale status verder vastgelegd. Dit had tot gevolg dat schepen die onder \xc3\x85landse vlag voeren gedurende de Tweede Wereldoorlog neutraal waren, en relatief veilig transporten voor zowel de geallieerden als voor de Duitsers konden verzorgen.\n_START_SECTION_\nAutonomie\n_START_PARAGRAPH_\n\xc3\x85land heeft een autonome regering en een eigen parlement en is lid van de Noordse Raad met \xc3\xa9\xc3\xa9n zetel. \xc3\x85land is met \xc3\xa9\xc3\xa9n afgevaardigde vertegenwoordigd in het Finse parlement. Verder bezit \xc3\x85land een eigen politiekorps, een eigen vlag (sinds 1954), een eigen volkslied (\xc3\x85l\xc3\xa4nningens s\xc3\xa5ng), eigen kentekenplaten, een eigen internetextensie (.ax) en geeft het sinds 1984 eigen postzegels uit. Het vijfcijferige systeem van postcodes wordt met Finland gedeeld: \xc3\x85land heeft de postcodes van 22000-22999. Eeveneens heeft \xc3\x85land een eigen postservice. \xc3\x85landse schepen varen niet onder Finse maar onder \xc3\x85landse vlag._NEWLINE_De autonome status is verankerd in artikel 120 van de Finse Grondwet en wordt nader uitgewerkt in een zogenoemde autonomiewet, die de bevoegdheden van \xc3\x85land regelt. Finland kan de autonomie niet eenzijdig inperken, omdat artikel 69 van de autonomiewet bepaalt dat deze alleen gewijzigd kan worden als zowel het Finse als het \xc3\x85landse parlement daar mee instemmen met een 2/3 meerderheid._NEWLINE_De soevereiniteit van \xc3\x85land behoort volledig aan Finland en de eilanden zijn dan ook een onderdeel van de Europese Unie. Bij de toetreding van Finland tot de EU heeft \xc3\x85land echter wel, in verband met zijn speciale staatkundige status, binnen de EU een speciale status gekregen, vooral op belastingtechnisch gebied. Dat laatste vooral omdat anders de belangrijkste inkomstenbron voor de eilanden zou wegvallen._NEWLINE_\xc3\x85land kent het 'hembygdsr\xc3\xa4tt': het recht van domicilie: iedereen die een of beide ouders heeft die \xc3\x85lander zijn, verkrijgt automatisch dat recht; iedereen die de Finse nationaliteit heeft, ten minste 5 jaar in \xc3\x85land heeft gewoond en aantoont de Zweedse taal voldoende machtig te zijn, kan dit recht aanvragen. Iedereen die langer dan 5 jaar buiten \xc3\x85land woont, verliest dat recht. Enkel mensen die het hembygdsr\xc3\xa4tt hebben, mogen in \xc3\x85land land of een woning kopen, een bedrijf beginnen en hebben stemrecht. De regering kan uitzonderingen hierop toestaan.\n_START_SECTION_\nEconomie\n_START_PARAGRAPH_\nDe drie belangrijkste pijlers onder de economie van \xc3\x85land zijn scheepvaart, handel en toerisme. In mindere mate spelen landbouw, visserij en industrie een rol. Het land heeft van oudsher een rijke scheepvaarthistorie: In het verleden was Mariehamn de thuishaven van vele grote zeezeilschepen, waarvan het museumschip de Pommern in de haven van de hoofdstad de herinnering draagt. Maar ook nu zijn meerdere grote rederijen in Mariehamn gevestigd, en draagt de scheepvaartindustrie voor ongeveer 40% bij aan de economie._NEWLINE_Doordat \xc3\x85land wel tot de Europese Unie behoort maar niet binnen het Btw-gebied van de Europese Unie valt, kunnen op schepen die \xc3\x85land aandoen, tabakswaren en alcoholica btw-vrij verhandeld worden, wat de scheepvaartmaatschappijen en indirect de lokale economie ten goede komt. De grote veerboten tussen Stockholm en Helsinki of Turku maken om die reden allemaal een tussenstop op \xc3\x85lands grondgebied: in Mariehamn of L\xc3\xa5ngn\xc3\xa4s._NEWLINE_Het toerisme profiteert van het relatief milde klimaat op deze eilanden. Jaarlijks wordt \xc3\x85land bezocht door ongeveer 200.000 toeristen; voornamelijk Zweden en Finnen. Een belangrijk deel van het toerisme heeft betrekking op hotelovernachtingen (212.000 overnachtingen in 2017), maar er is ook veel verhuur van vakantiehuisjes die over heel \xc3\x85land verspreid te vinden zijn, en daarnaast op vele indoor- en outdooractiviteiten die er worden bedreven. Daarnaast bestaat een groot deel van de bezoekers uit passagiers van cruiseschepen die vooral uit zijn op accijnsvrij alcohol inkopen. De landbouw heeft voornamelijk een lokale betekenis en levert met name granen en aardappelen op. Veeteelt is er bijna niet. Visserij is zeer bescheiden, maar er verschijnen in toenemende mate viskwekerijen. De industrie bestaat voornamelijk uit talrijke kleine bedrijfjes, met als uitzondering enkele grote bedrijven zoals een fabriek die medische materialen (infusen, katheters) produceert en een groot bedrijf dat aardappelchips fabriceert._NEWLINE_Een sterk opkomende industrie is de windenergieproductie. Eind 2011 was windenergie goed voor 31,5% van het totale energieverbruik van \xc3\x85land. Er zijn met name grote windmolenparken ten zuiden van Lemland._NEWLINE_Om ontvolking van de toch al dunbevolkte kleinere eilanden tegen te gaan, is er een netwerk van glasvezelkabels aangelegd, zodat ook mensen die op afgelegen eilanden wonen, internetdiensten kunnen aanbieden en op die manier in hun bestaan kunnen voorzien._NEWLINE_In januari 2014 bedroeg de werkloosheid 3,9%, en was het welvaartsniveau van \xc3\x85land het hoogst van heel Finland. Het Bruto binnenlands product bedroeg in 2015 1.268.000 euro.\n_START_SECTION_\nTransport\n_START_PARAGRAPH_\n\xc3\x85land, met name het hoofdeiland, heeft een goede verkeersinfrastructuur. Veerboten vanaf Zweden en Finland arriveren op meerdere plaatsen, en er is op de eilanden een goede weginfrastructuur. De grotere wegen hebben vrijliggende fietspaden. De bewoonde eilanden worden onderling verbonden door een netwerk van bruggen, dijken en pontjes, en veerverbindingen verzorgd door \xc3\x85landstrafiken, dat ook enkele busverbindingen op het hoofdeiland verzorgt. \xc3\x85land heeft \xc3\xa9\xc3\xa9n internationale luchthaven: Luchthaven Mariehamn, vlak bij de hoofdstad. Daarnaast is er nog een kleine airstrip op het eiland Kumlinge. Veel bewoonde eilanden hebben bovendien een helipad.\n_START_SECTION_\nCultuur\n_START_PARAGRAPH_\n\xc3\x85land kent meerdere koren en theater- en muziekgezelschappen. Bekende schrijvers als Sally Salminen, Anni Blomqvist en Ulla-Lena Lundberg komen van \xc3\x85land en hebben erover geschreven. De Finse landschapsschilder Victor Westerholm had er eind 19de eeuw zijn zomerverblijf waar hij een kunstenaarskolonie stichtte en hij schilderde veel \xc3\x85landse landschappen. In de zomer zijn er meerdere muziekfestivals.\n_START_SECTION_\nMedia\n_START_PARAGRAPH_\n\xc3\x85land heeft meerdere radiostations en twee eigen particuliere tv-stations: \xc3\x85land24 en TV \xc3\x85land, die beide meerdere keren van eigenaar zijn verwisseld. \xc3\x85land heeft twee kranten: \xc3\x85landstidningen en Nya \xc3\x85land.\n_START_SECTION_\nReligie\n_START_PARAGRAPH_\nDe grote meerderheid van de inwoners van \xc3\x85land, 78,3%, rekent zichzelf tot de Evangelisch-Lutherse Kerk van Finland. Ruim 20% beschouwt zichzelf als ongelovig. Andere religies zijn marginaal vertegenwoordigd._NEWLINE_\xc3\x85land heeft enkele zeer oude kerkgebouwen. Het oudste is de kerk van Jomala, gewijd aan Olaf II van Noorwegen, patroonheilige van \xc3\x85land. Deze kerk is vermoedelijk gebouwd tussen 1260 en 1280. De grootste kerk van \xc3\x85land, die in Sund, dateert uit dezelfde eeuw. Door haar dikke stenen muren heeft ze meerdere branden en oorlogen heelhuids doorstaan.\n_START_SECTION_\nSport en recreatie\n_START_PARAGRAPH_\n\xc3\x85land heeft enkele tientallen sporthallen, verspreid over het hoofdeiland. Ze zijn geschikt voor talloze sporten, vari\xc3\xabrend van voetbal, hockey, tennis, judo, schieten, curling, bowling etc. Daartoe behoren Ecker\xc3\xb6hallen; een grote hal met kunstgras in Berghamn in het uiterste westen, en een indoor ijsbaan in Mariehamn. Er zijn twee overdekte zwembaden: \xc3\xa9\xc3\xa9n in Mariehamn, het andere in Godby._NEWLINE_Er zijn ook zeer veel buitensporten mogelijk, vari\xc3\xabrend van paardrijden, fietsen, wandelen en golfen tot aan vele watersporten zoals zwemmen, surfen, kajakken, zeilen en duiken. 's Winters zijn er wintersporten mogelijk, waaronder schaatsen en langlaufen op de dichtgevroren meren en zee.\n_START_SECTION_\nGeografie\n_START_PARAGRAPH_\n\xc3\x85land is gelegen op de overgang tussen Oostzee en Botnische Golf, op een strategische positie tussen Stockholm en Turku. Het bestaat uit vele duizenden eilanden. Het exacte aantal eilanden is niet vast te stellen, omdat vele eilanden kleine kale rotsen zijn, waarbij niet duidelijk is wanneer het alleen een rots is en wanneer een echt eiland. Het gebied gaat in het oosten over in de Archipel van Turku, eveneens bestaande uit duizenden eilanden. Het water rondom deze beide eilandengroepen wordt wel de Archipelzee genoemd._NEWLINE_Door de postglaciale opheffing komt het land hier elke eeuw ongeveer 70 cm omhoog, waardoor er continu nieuwe eilanden ontstaan maar ook eilanden verdwijnen doordat ze aan elkaar of aan het vasteland vastgroeien. Veel delen van het hoofdeiland dragen dan ook nog de naam van een voormalig eiland, en ook dragen sommige eilanden meerdere namen doordat ze vroeger uit meerdere aparte eilanden bestonden. Door de bodemstijging gebeurt het ook regelmatig dat vaarwegen onbevaarbaar worden, en dat havens verder in de richting van de zee verlegd moeten worden.\n_START_SECTION_\nGeologie\n_START_PARAGRAPH_\nHet overgrote deel van \xc3\x85land bestaat uit metamorf en stollingsgesteente. Het hoofdeiland bestaat voornamelijk uit rood graniet; in het oosten komt gneis voor. Het gesteente dateert uit het Precambrium (1,6 miljard jaar geleden) en behoort tot het Baltisch schild. In deze periode waren er in het gebied verschillende magmakamers, waarvan er een in het noorden van Br\xc3\xa4nd\xc3\xb6 goed op de kaart te herkennen is: de \xc3\x85va-ring._NEWLINE_Het hoofdeiland heeft een centraal meer van zo'n 9 km in diameter: Lumparn. In tegenstelling tot de zee in de omgeving heeft dit meer nagenoeg geen eilanden. De reden is dat dit een inslagkrater is van een meteoriet die hier 1 miljard jaar geleden is ingeslagen en een schotelvormige kom heeft achtergelaten._NEWLINE_Het land is zwaar gevormd door de ijstijden, toen het land onder het gewicht van een ijslaag van wel 3 km dik geheel onder water werd gedrukt, en de rotsen door gletsjers werden gladgeschuurd. In de afgelopen 13.000 jaar is het land geleidelijk omhoog gekomen en dat gebeurt nog steeds: de al eerder genoemde postglaciale opheffing. De hoogste toppen bevinden zich in het noordoosten van het hoofdeiland. De Orrdalsklint is, met een hoogte van momenteel 129 meter, de hoogste top.\n_START_SECTION_\nNatuur\n_START_PARAGRAPH_\nDoor de invloed van het water van de Oostzee is het klimaat op de eilanden wat droger en zonniger dan op het vasteland van Zweden en Finland. De bodem is - indien aanwezig - meestal erg dun, waardoor met name de kleinere eilanden vaak kaal en rotsig zijn, hooguit begroeid met gras en struiken. Op de plaatsen waar zich wel een begroeibare bodem heeft kunnen afzetten, groeit van oorsprong gemengd bos, met dennen, sparren, eiken, berken, essen, iepen, esdoorns en lindes. Van oorsprong komen er in \xc3\x85land 25 soorten zoogdieren voor: voornamelijk knaagdieren maar ook elanden, edelherten en ree\xc3\xabn. Op de eilanden broeden 130 vogelsoorten, waaronder de zeearend, die in de jaren 70 nagenoeg uitgestorven was maar tegenwoordig dankzij een intensief beschermingsprogramma regelmatig te zien is._NEWLINE_\xc3\x85land kent talloze grotere en kleinere natuurgebieden, waar speciale regels gelden. Op veel plaatsen zijn natuurpaden aangelegd en uitkijktorens geplaatst._NEWLINE_Het allemansrecht dat in het grootste deel van Scandinavi\xc3\xab geldt, is in \xc3\x85land beperkt van kracht: op veel gebieden is wildkamperen en het plukken van wilde bloemen en planten niet toegestaan. Ook mogen veel gebieden niet betreden worden tijdens het broedseizoen van vogels."