b'\n_START_ARTICLE_\nCorioliseffect\n_START_PARAGRAPH_\nHet corioliseffect, genoemd naar de Franse ingenieur Gustave-Gaspard Coriolis, die het in 1835 voor het eerst beschreef, verklaart de afbuiging van de baan van een voorwerp dat beweegt in een roterend systeem. Het is vooral duidelijk bij de beweging van wolkenmassa\'s rond een lagedrukgebied die niet recht naar het centrum stromen maar eromheen cirkelen. Op het noordelijk halfrond gebeurt dit tegen de wijzers van de klok in, op het zuidelijk halfrond met de wijzers mee. Dit staat bekend als de wet van Buys Ballot. Een hogedrukgebied kent hetzelfde effect met een draaiing in tegengestelde zin.\n_START_SECTION_\nBiljartbal op een draaiende tafel\n_START_PARAGRAPH_\nHet corioliseffect is het eerst in 1835 beschreven door de Franse wetenschapper Gustave-Gaspard Coriolis. Hij bestudeerde de beweging van biljartballen op een ronddraaiende tafel, zoals ge\xc3\xafllustreerd in de animatie._NEWLINE_De bovenste animatie toont een bovenaanzicht van de draaiende plaat. De waarnemer (u, de lezer) bevindt zich in een stilstaand co\xc3\xb6rdinatensysteem. De zwarte biljartbal rolt, vanuit u gezien, in een rechte lijn over de plaat. De kogel beschrijft de baan die verwacht wordt, namelijk als een eenparige, rechtlijnige beweging. De plaat draait als het ware onder de biljartbal door. Natuurlijk is hierbij aangenomen dat er geen wrijving is tussen de biljartbal en de plaat._NEWLINE_Op de onderste figuur wordt de situatie getoond, gezien vanuit een waarnemer die zich op de plaat bevindt, de rode stip. Deze waarnemer draait mee met de draaiing van de plaat en bevindt zich dus in een roterend co\xc3\xb6rdinatensysteem. Voor deze waarnemer ziet het eruit alsof de biljartbal eerst naar hem toe komt rollen. Daarna wijkt de biljartbal af, en lijkt het of er een onverklaarbare kracht op werkt. De baan die de biljartbal over de draaiende plaat beschrijft wordt aangegeven door de gekromde gele lijn. Van buiten het systeem gezien is deze lijn gewoon een rechte lijn.\n_START_SECTION_\nHet corioliseffect in de atmosfeer\n_START_PARAGRAPH_\nDeze formule kan nu toegepast worden voor het verklaren van de draaiende wolkenmassa\'s bij een lagedrukgebied. Bij een lagedrukgebied wil de lucht in eerste instantie naar het centrum van de depressie stromen. Daarbij ondervindt hij echter een coriolisversnelling loodrecht op deze richting, zodat hij uiteindelijk gaat cirkelen rond het lagedrukgebied. Voor een waarnemer in het roterend systeem is er bij deze cirkelbaan een evenwicht tussen de corioliskracht naar buiten en de kracht naar binnen door het drukverschil. De windsnelheden worden normaal echter zo groot dat er ook een grote (relatieve) middelpuntzoekende versnelling optreedt, die ook door het drukverschil geleverd wordt._NEWLINE_Dit patroon van afbuiging, en de richting ervan, wordt de Wet van Buys Ballot genoemd. Volgens de vroegere Vlaamse weerman Armand Pien, kan men de draaizin hiervan gemakkelijk onthouden door te formuleren dat, op ons noordelijk halfrond, de winden rond een Hogedrukgebied draaien zoals de wijzers van een Horloge.\n_START_SECTION_\nCorioliseffect en wastafels\n_START_PARAGRAPH_\nHet feit dat water door een afvoer ook altijd met een draaiende beweging wegloopt wordt niet veroorzaakt door het corioliseffect. Een verkeerd begrip van de grootte van het effect, heeft geleid tot het broodjeaapverhaal dat op het noordelijk halfrond het water in alle wastafels de ene kant op zou draaien, en op het zuidelijk halfrond de andere kant op._NEWLINE_Vergeleken met de draaiingen die normaliter voorkomen (zoals banden van een auto, een cd, of een leeglopende wastafel) is de draaisnelheid van de aarde zeer traag,  namelijk slechts \xc3\xa9\xc3\xa9n omwenteling per dag. Het effect speelt daardoor in de praktijk geen rol in de draairichting waarin het water uit een badkuip of wastafel wegloopt. Het kan echter, door een zeer zorgvuldig experiment waarbij alle andere (oorzaken van) draaiingen worden uitgesloten, w\xc3\xa9l worden aangetoond. De draairichting van het water in een leeglopende badkuip of wastafel wordt in de praktijk bepaald door allerhande toevallige invloeden, zoals de rotatie die al in het water aanwezig is, de wijze waarop de stop uitgetrokken wordt of door een helling van de bodem rond de afvoeropening.\n_START_SECTION_\nToepassing in meettechniek\n_START_PARAGRAPH_\nHet corioliseffect wordt, onder andere, gebruikt in de meet- en regeltechniek om massadebieten te meten. De meter bestaat uit een of meer U-vormige buizen die in trilling gebracht worden. Dit is een heen en weer roteren volgens een as in het vlak van de U. Door het corioliseffect zal bij doorstromen van een massa het ingaande been van de meetbuis in trilling achterblijven op die van het uitgaande been. Het faseverschil tussen in- en uitgaand deel blijkt nu rechteventredig te zijn met het massadebiet en kan eenvoudig omgezet worden in een signaal dat verder verwerkt kan worden._NEWLINE_De coriolis-massadebietmeter is een praktische methode om rechtstreeks massadebiet te meten. Het voordeel van een coriolis-massadebietmeter is dat deze zuiver massadebiet meet, onafhankelijk van mediumeigenschappen. Hierdoor kan met een hoge nauwkeurigheid het massadebiet van zowel gassen als vloeistoffen gemeten worden. Een andere methode om massadebiet te meten is volgens het thermische meetprincipe. Andere meetmethoden gaan uit van een volumedebiet dat naderhand wordt omgerekend. Goed geconstrueerd kan een coriolismeter zo nauwkeurig zijn dat hij ijkwaardig is._NEWLINE_Een andere aanwending van het corioliseffect zijn de versnellingssensoren in het ABS-systeem van voertuigen. Deze sensoren meten de versnelling rond specifieke assen van het voertuig om het uitbreken of omrollen van een voertuig te registreren. Dit is meetbaar door een uitfase lopen van een of meer ge\xc3\xabxciteerde systemen van veren en capaciteiten als gevolg van het corioliseffect.\n_START_SECTION_\nBallistiek\n_START_PARAGRAPH_\nBij het afvuren van projectielen over een aanzienlijke afstand moet er rekening worden gehouden met de draaiing van de aarde. Tijdens de vluchtfase beweegt het projectiel in een rechte lijn (invloed van zwaartekracht en luchtweerstand voor nu even verwaarloosd). Omdat zowel het wapen als het doelwit met de vaste aarde meedraaien, moet om het doelwit te raken het wapen niet precies op het doelwit worden gericht, maar moet zodanig gericht worden dat het projectiel en het doelwit gelijktijdig op hetzelfde punt zullen arriveren. Dit effect kan zo groot zijn dat het in de ballistiek (met name de uitwendige ballistiek) moet worden meegenomen in de berekeningen._NEWLINE_Van een projectiel dat afgeschoten wordt, verwacht men een rechtlijnige beweging. In het draaiende co\xc3\xb6rdinatensysteem  lijkt die beweging langs een gekromde lijn te verlopen. Om dat op te vangen worden er termen voor een "middelpuntvliedende kracht" en een "corioliskracht" toegevoegd aan de bewegingsvergelijkingen. Wanneer de passende coriolisterm is toegevoegd, is de voorspelde beweging ten opzichte van het draaiende co\xc3\xb6rdinatensysteem precies zo gekromd dat het weer correspondeert met de feitelijke rechtlijnige beweging. Op die manier kan het doel precies geraakt worden._NEWLINE_Het feit dat in ballistiek er rekening moet worden gehouden met de draaiing van de aarde, is een voorbeeld van het corioliseffect, vergelijkbaar met de voorbeelden van de draaimolen en de biljartbal aan het begin van het artikel.\n_START_SECTION_\nVrije coriolisbeweging op een parabolische draaitafel\n_START_PARAGRAPH_\nOm zuiver het corioliseffect te laten zien, wordt een speciaal type draaitafel gebruikt. Deze draaitafel heeft een rand, en hij kan met vloeistof worden gevuld. Als de vloeistof draait neemt ze de vorm aan van een parabool. Met een vloeistof die uithardt, bijvoorbeeld een synthetische hars, kan een permanente parabolische draaitafel worden gemaakt. Voor elke molecule aan het oppervlak van de vloeistof geldt dat het een druk moet ondergaan vanwege de omringende moleculen zodanig dat de verticale component van deze druk het gewicht kan opvangen en de horizontale component de normale versnelling levert. Op deze manier is de invloed van normale versnelling en gewicht uitgeschakeld en zal bij een beweging langs dit oppervlak alleen nog de coriolisversnelling spelen._NEWLINE_Van cilinders droogijs kunnen schijfjes worden gezaagd, die als een soort ijshockeypucks, maar dan veel kleiner, over het oppervlak van de parabolische draaitafel zweven. De pucks zweven omdat ze, gedragen op een laagje verdampende kooldioxide, net loskomen van het oppervlak, zodat de pucks vrijwel wrijvingsloos kunnen bewegen. Legt men zulk een puck in de parabolische draaitafel, dan zal die blijven liggen zoals ook de moleculen aan het oppervlak in evenwicht blijven._NEWLINE_Om ook een beeld te krijgen van  de bewegingen van de puck gezien vanuit een meedraaiend perspectief is er een videocamera  aan de draaitafel bevestigd die alles recht van boven opneemt. Deze draaitafel opstelling, met een paraboolvormige draaitafel die in het midden ongeveer een centimeter dieper is dan aan de rand, wordt aan het Massachusetts Institute of Technology gebruikt voor onderwijsdoeleinden._NEWLINE_Wanneer de puck wordt losgelaten vanaf de rand van een stilstaande draaitafel, zonder een duwtje te geven, dan begint de puck in een rechte lijn heen en weer te bewegen. Deze heen en weer beweging is een harmonische trilling. De periode van deze harmonische trilling is dezelfde als de periode van rotatie van de draaitafel toen die werd gefabriceerd._NEWLINE_Wanneer de puck beweegt in een draaiende tafel zou die, als de beweging werkelijk wrijvingsloos is, nog steeds een rechte moeten beschrijven. In de praktijk zal de rechte na enige tijd overgaan in een ellips. Men kan ook van bij het begin een ellipsvormige baan bekomen door de puck met een kleine zijdelings snelheid te lanceren._NEWLINE_Wanneer de puck voor de vaste waarnemer een ellipsvormige baan doorloopt, blijkt dat  op de beelden van de meedraaiende video-camera een kleine cirkel te zijn. De diameter is het verschil tussen grote en kleine as van de ellips, de excentriciteit van de ellips. Voor elke complete rondgang van de ellipsvormige baan zijn er twee rondgangen van de kleine cirkel. Op de beelden van de meedraaiende videocamera ziet het eruit alsof een enkele "corioliskracht" de puck dat kleine cirkeltje laat volgen. Dat kleine cirkeltje wordt een \'inertiecirkel\' genoemd. Wanneer de absolute beweging een rechte is door het centrum dan is de inertiecirkel het grootst en passeert dan door het centrum van de tafel.'