b'\n_START_ARTICLE_\nChanoeka\n_START_PARAGRAPH_\nChanoeka (Hebreeuws \xd7\x97\xd7\xa0\xd7\x9b\xd7\x94 of \xd7\x97\xd7\xa0\xd7\x95\xd7\x9b\xd7\x94 \'inwijding\'; uitspraak: [\xcf\x87anu\xcb\x88ka]; in het Nederlands is de uitspraak wisselend: [\xcb\x88\xcf\x87anuka] of [\xcf\x87a\xcb\x88nuka]) is een joods feest. Het feest staat ook wel bekend als \'het feest van de lichtjes\' (\xd7\x97\xd7\x92 \xd7\x94\xd7\x90\xd7\x95\xd7\xa8\xd7\x95\xd7\xaa: Chag Ha\'Orot) of inwijdingsfeest. Het feest duurt acht dagen, ter nagedachtenis aan het \'chanoekawonder\' in de Tempel van Jeruzalem in 164 v. Chr. De eerste dag van dit feest begint na zonsondergang van de 24e dag van de joodse maand kislew._NEWLINE_Herdacht wordt de herinwijding van de Tempel van Jeruzalem in 164 v.Chr. door Juda de Makkabee\xc3\xabr. Na de herinwijding was er volgens de beschrijving van het wonder van de olie in de Talmoed slechts \xc3\xa9\xc3\xa9n kruikje kosjere olie voorradig om de menora te branden tijdens de reiniging van de Tempel. Het kruikje raakte echter niet leeg voordat nieuwe zuivere olie was toebereid, maar schonk genoeg olie om de menora gedurende acht dagen brandend te houden. _NEWLINE_Chanoeka is een van de kleinere joodse feesten. Het feest is ontleend aan apocriefe boeken van de Makkabee\xc3\xabn en heeft niet zoals andere joodse feesten een oorsprong in de Tenach. Er gelden geen halachische verboden, behalve enkele kleine beperkingen rond de tijd dat de kaarsen aangestoken moeten worden en wanneer zij branden.\n_START_SECTION_\nHet verhaal van Chanoeka\n_START_PARAGRAPH_\nHet verhaal van Chanoeka draait om Juda de Makkabee\xc3\xabr. De Makkabee\xc3\xabn waren  een familie van hogepriesters. Hun aanhangers worden ook onder de Makkabee\xc3\xabn gerekend._NEWLINE_Juda leefde in het Hellenistische tijdperk, toen de Joden wat betreft hun geloofsbelijdenis zwaar onderdrukt werden. Het kwam zelfs zover dat de Seleucidische Grieken de Tempel in Jeruzalem ontwijdden door op het altaar een varken te offeren, een dier dat voor Joden onrein is volgens de spijswetten. Ook wilden de Grieken een beeld van Zeus in de Tempel neerzetten._NEWLINE_Voor de Joden was dit de laatste druppel en een groepje onder leiding van Juda besloot om terug te slaan. Dit groepje kreeg steeds meer aanhangers en ze wonnen steeds meer stukken land terug uit de handen van de vijand. Hun populariteit werd zelfs zo groot, dat het gewone Joodse volk de leider \'Jehuda haMakabi\' ging noemen, Hebreeuws voor \'Juda de Hamer\'. Anderen geloven dat Juda \'haMakabi\' werd genoemd omdat hij en zijn manschappen op hun banieren de letters Mem \xd7\x9e, Kaf \xd7\x9b, Beth \xd7\x91, Jod \xd7\x99 voerden. Zij beweren dat deze letters staan voor de woorden \'Mi Chamocha Ba\'elim Adonai?\', letterlijk vertaald: Wie is zoals U onder de goden, Eeuwige? De manschappen van Jehuda werden naarmate ze meer veldslagen wonnen bekend als de Makkabee\xc3\xabrs._NEWLINE_Uiteindelijk bereikten Jehuda en zijn mannen Jeruzalem en na een bloedige strijd overwonnen ze de Grieken. Toen ze echter de Tempel binnenkwamen, zagen ze dat de Grieken alles vernield hadden (traktaat Sjabbat 21a-24b uit de Talmoed). Het was de taak van de hogepriester om de Tempel weer in ere te herstellen. Zij moesten bijvoorbeeld de afgodenbeelden verwijderen, een nieuw altaar in plaats van het verontreinigde altaar bouwen en nieuwe heilige bekers vervaardigen. _NEWLINE_De hoge menora die in de Tempel stond was door de Grieken omgegooid en moest weer recht gezet worden. Nadat dit gedaan was, merkten de priesters dat er geen oliekruiken meer waren. Een van hen vond echter nog een klein kruikje, met daarin nog net genoeg olie om de menora \xc3\xa9\xc3\xa9n dag te laten branden. De menora werd aangestoken en de Tempel werd heringewijd. De priesters moesten op zoek naar meer ritueel gezuiverde olijfolie om de menora te laten branden, maar konden die niet vinden. De volgende dag was het kruikje echter opeens weer vol. De volgende dag gebeurde hetzelfde en zo ging het acht dagen lang. Op een miraculeuze wijze was de kleine hoeveelheid olie uit het gevonden kruikje dus voldoende voor acht dagen, de tijd die nodig was om nieuwe olie te persen en te zuiveren. _NEWLINE_De hogepriester, priesters, Makkabee\xc3\xabn en het gewone volk vierden een groot feest en de hogepriester stelde dit feest in op dezelfde tijd van het jaar, de maand kislew, opdat de Joden deze wonderlijke gebeurtenis niet zouden vergeten. Daarom vieren de Joden jaarlijks vanaf de 25e kislew het feest van Chanoeka, dat \'(her)inwijding\' betekent._NEWLINE_Juda stichtte na zijn overwinning op de Grieken een zelfstandige staat die tot de Romeinse overwinning zou blijven bestaan.\n_START_SECTION_\nGebruiken\n_START_PARAGRAPH_\nVoornaamste gebruiken tijdens Chanoeka zijn het aansteken van kaarsjes in de chanoekia, het eten van oliebollen (soefganiot in het Hebreeuws; in het Jiddisch ook wel ponshkes en latkes), uitdelen van Chanoeka-geld of  cadeautjes en het spelen met de dreidel.\n_START_SECTION_\nAansteken van de chanoekia\n_START_PARAGRAPH_\nDe chanoekia heeft plaats voor 8+1 kaarsjes of vlammetjes op olie. De chanoekia verschilt van de Menora die zeven armen heeft. Iedere dag steekt men eerst het extra ("negende") lichtje aan, de sjamasj. Sjamasj is afgeleid van het Hebreeuwse sjimoesj, \'dienst\', omdat dit lichtje dienstdoet om de andere aan te steken. De sjamasj staat iets afgezonderd van de andere lichtjes, qua hoogte of plaats._NEWLINE_Voor het aansteken van de andere lichtjes spreekt men twee zegens uit: asjer tsivanoe \'die ons gebood\' en sje\'asa nisiem \'die wonderen deed\'. Alleen op de eerste dag van Chanoeka spreekt men een extra zegen uit: sjehechijanoe \'die ons deed beleven\'. Daarna steekt men met de sjamasj de andere lichtjes aan: de eerste dag \xc3\xa9\xc3\xa9n, de tweede dag twee en zo voorts, tot op de achtste dag alle lichtjes branden._NEWLINE_Na het aansteken van de kaarsjes spreekt men vaak een tekst uit met de redenen voor het aansteken van de lichtjes en de regels omtrent het gebruik ervan: Hanerot halaloe \'deze lichtjes\'. Hierna zingt men het Maoz Tsoer. Dit lied is een acrostichon; de eerste letters van de coupletten vormen een naam. Men zingt vaak alleen het eerste couplet._NEWLINE_Een bijzonder aspect van de chanoekia met lichtjes is dat men \xe2\x80\x93 indien dit geen gevaar mee kan brengen \xe2\x80\x93 wordt geacht deze in het raamkozijn neer te zetten. Deze regel is bijzonder in het overigens introverte jodendom. Chabad-Lubavitch, een extraverte chassidische richting rondom de Lubavitcher Rebbe, heeft hieruit zelfs een gebruik afgeleid tot het plaatsen van gigantische chanoekiot op publieke plaatsen. Soortgelijke chanoekiot staan in Isra\xc3\xabl ook los van die chassidische stroming.\n_START_SECTION_\nGerechten\n_START_PARAGRAPH_\nDe voornaamste gerechten die met Chanoeka worden gegeten zijn latkes of levivot \xe2\x80\x93 een soort aardappelpannenkoekjes of r\xc3\xb6sti \xe2\x80\x93 en soefganiot, sterk op berlinerbollen of Oostenrijkse Krapfen gelijkend en traditioneel gevuld met jam. Deze lekkernijen worden speciaal met Chanoeka gegeten omdat ze in olie bereid worden, als herinnering aan het wonder van de olie.\n_START_SECTION_\nChanoeka-geld\n_START_PARAGRAPH_\nOorspronkelijk kregen kinderen met Chanoeka wat zakgeld, waarvan ze geacht werden een gedeelte af te staan aan tsedaka. Nu wordt het \'geld\' vaak in chocolademunten gegeven en daarnaast worden cadeautjes uitgewisseld.\n_START_SECTION_\nChanoeklaas en kerstmis\n_START_PARAGRAPH_\nIn Belgi\xc3\xab en Nederland komt Chanoeka in veel joodse gezinnen globaal in plaats van het sinterklaasfeest in andere gezinnen en worden cadeaus uitgewisseld, wat geleid heeft tot de mengvorm Chanoeklaas. Ook de zoete lekkernijen passen hierbij. Omdat Chanoeka in december valt, wordt het in Noord-Amerika ook wel gezien als de joodse vorm van kerstmis.\n_START_SECTION_\nBronnen\n_START_PARAGRAPH_\nHet verhaal van Chanoeka inclusief het wonder van de olie is opgetekend in de Talmoed (met name in traktaat Sjabbat). Het verhaal \xe2\x80\x93 zonder het wonder \xe2\x80\x93 staat ook in de apocriefe boeken 1 Makkabee\xc3\xabn en 2 Makkabee\xc3\xabn. Een seculiere versie van de relatief recente gebeurtenis is opgeschreven in het boek van Flavius Josephus: \'geschiedenis van de joden\'. Volgens Josephus werd het feest in de volksmond het feest van de lichten genoemd. Volgens Flavius Josephus stonden de lichten symbool voor de vrijheid die de joden verkregen, op de gebeurtenis die op het feest wordt gevierd._NEWLINE_In de Talmoed worden twee versies van de gebruiken rond Chanoeka beschreven. Het was gebruikelijk om acht lampen op de eerste nacht van het feest te laten schijnen, en het aantal iedere volgende nacht met een te reduceren. Een ander gebruik was om juist op de eerste nacht met \xc3\xa9\xc3\xa9n brandende lamp te beginnen, en iedere nacht een extra aan te steken tot er acht brandden, op de achtste nacht. Het eerste gebruik werd door de volgers van Sjammai gevolgd, het laatste door die van Hillel en is tegenwoordig de algemeen geaccepteerde praktijk. In de letters van het Hebreeuwse woord Chanoeka wordt daartoe een aanwijzing gezien: Chet (achtste letter van het Hebreeuwse alfabet), Noen, Waw (oe-klank), Chaf (of Kaf), He: Chet Nerot OeKehilchat Hillel \xe2\x80\x93 \'acht lichten en volgens de regel van Hillel\'.\n_START_SECTION_\nChristelijke referenties\n_START_PARAGRAPH_\nIn Zacharia 14 wordt het Chanoekafeest opgenomen in een eschatologisch perspectief, waarin er \'levend water\' uit Jeruzalem zal stromen. In de christelijke traditie keert dit visioen terug in het Johannesevangelie, waarin het verhaal verteld wordt over de genezing van de lamme van Betseda, die plaats vindt ten tijde van het Chanoekafeest. Het verhaal begint met de mededeling dat vanwege \'een feest van de joden\' Jezus naar Jeruzalem keert. Mede gezien het verloop van het verhaal moet hier het Chanoekafeest bedoeld zijn (Johannes\xc2\xa05:1 dan mogelijk Chanoeka. Johannes 7 is het loofhuttenfeest. 10:22 is het Chanoekafeest). De Engelse nieuwtestamenticus Andrew T. Lincoln wijst erop dat in de tijd van Jezus de twee belangrijkste symbolen van het feest licht en water waren. Lincoln noemt hierbij de ceremonie van het putten van water in de vijver van Siloam, een gebed voor regen op de laatste dag van het het feest en daarnaast het ontsteken van vier grote lampen in het Hof van de Vrouwen, die het mogelijk maakten de hele nacht te dansen. Jezus, die zich bij een eerder bezoek aan de Tempel had doen kennen als een criticus van Tempelrituelen en van het Tempelestablishment toen hij met Pesach de stalletjes met dierenoffers omver had gegooid (Johannes\xc2\xa02:13-3:21), bezocht de vijver waar toen altijd zieken te vinden waren, die hoopten dat een bad in het water hen van hun ziekten zou reinigen (Johannes\xc2\xa05:1). Een van de zieken, die niet kon lopen, vertelt Jezus dat hij niet bij het water kan komen, waarna hij volgens het verhaal door Jezus genezen wordt. Op diverse plaatsen in de Evangeli\xc3\xabn wordt Jezus met kritische referenties aan de Tempelfeesten in die tijd \'onze Tempel\', \'Bron van levend water\' en \'Licht der wereld\' genoemd.'