b'\n_START_ARTICLE_\nLigatuur (typografie)\n_START_PARAGRAPH_\nEen ligatuur is een teken dat gevormd is door twee of meer lettervormen in \xc3\xa9\xc3\xa9n vorm te schrijven of te drukken. In het algemeen wordt een ligatuur gebruikt voor twee tekens die anders in elkaar zouden grijpen, bijvoorbeeld een overhangende f gevolgd door een stokletter: b, f, l, k, h. De reden voor gebruik is meestal esthetisch of technisch. Soms wordt er een onderscheid gemaakt tussen ligamenten en ligaturen, waarbij ligaturen nieuwe letters zijn die uit twee andere letters zijn ontstaan, zoals de w en de \xc3\x9f, en ligamenten \'versierde\' vormen zijn, zoals de f+i = \xef\xac\x81._NEWLINE_Ligaturen ontstonden op natuurlijke wijze in handschriften, en bleven in gebruik toen er met loden letter gedrukt werd. Een overhangende loden letter kan tegen bepaalde letters niet voldoende aansluiten. Bij het inklemmen van dergelijk zetsel raakten de letters beschadigd en braken af. Om dit te voorkomen werd in voorkomende gevallen een ligatuur gebruikt. In lood is ook de combinatie fi of fj nodig, aangezien de punt boven de i en de j met de f of \xc5\xbf (lange s) in botsing komt.\n_START_SECTION_\nVoorbeelden\n_START_PARAGRAPH_\nEen zeer bekend voorbeeld van een ligatuur is de ampersand. Dit teken is ontstaan uit het_NEWLINE_Latijnse et, dat "en" betekent, net als de ampersand. Deze ligatuur is al in het handschrift ontstaan en is later in de drukkunst overgenomen. Met name in de cursieve varianten van veel lettertypes is nog duidelijk een handgeschreven E met een t eraan te herkennen._NEWLINE_Een ander bekend voorbeeld is de combinatie van de f en de i, waarbij deze veelal worden vervangen door een combinatie waarbij de vlag van de f met de punt van de i samenvalt. Een reden voor deze ligatuur was dat de letterstaafjes botsten doordat de krul van de f een beetje uitstak zodat deze dichter tegen bijvoorbeeld een u aangeschoven kon worden. Bij een opvolgende l of i botsten deze loden staafjes tegen elkaar, waardoor de krul van de f kon afbreken; om dit te voorkomen werd er een ligatuur gebruikt._NEWLINE_Een andere reden was dat bepaalde lettercombinaties vaak werden gebruikt. Met name in Duitse boeken zijn vaak combinaties als ch of ck aan te treffen. In het Nederlands is vooral de combinatie ij bekend, waarbij de i en de j door \xc3\xa9\xc3\xa9n teken vervangen worden, zodat ze ook iets dichter op elkaar staan.\n_START_SECTION_\nLigamenten\n_START_PARAGRAPH_\nEen ander gebruikte vorm van ligaturen is ter versiering. Deze vorm wordt meer aangetroffen in cursieve schriften; hier worden bijvoorbeeld een s en een t, of een c en h zoals op nevenstaande afbeelding met elkaar verbonden._NEWLINE_Ander gebruik van ligaturen vindt plaats in kalligrafische lettertypen, zoals Zapfino. Ook zijn er lettertypen waarbij combinaties als Qu worden opgesierd door de staart van de Q onder de u door te laten lopen. Voor lopende tekst vergemakkelijkt het gebruik van zulk soort ligaturen het lezen doorgaans niet, maar als versiering worden ze vaak mooi gevonden.\n_START_SECTION_\nAfspati\xc3\xabren of ligaturen\n_START_PARAGRAPH_\nLigaturen gebruiken is niet de enige manier waarop lettervormen mooier gemaakt kunnen worden. Het is ook mogelijk letters in elkaar te schuiven. Vooral sinds het fotografisch zetten is dit makkelijker geworden: een Wo combinatie hoeft niet door een ligatuur vervangen te worden, maar de o kan een beetje onder de W geschoven worden, zodat er niet zoveel witruimte na de W komt. Zulke effecten, die ook gebruikt kunnen worden om de i en de j van de \xc4\xb3 dichter bij elkaar te zetten, worden meestal niet als echte ligaturen beschouwd.\n_START_SECTION_\nGebruik van ligaturen\n_START_PARAGRAPH_\nBij boekdruk worden ligaturen nog altijd gebruikt uit technische noodzaak, omdat overhangende loden letters anders tegen elkaar gedrukt worden en bij het inklemmen beschadigd raken._NEWLINE_Met de opkomst van de computerzetkunst raakte het gebruik van ligaturen wat in onbruik, aangezien er veelal een beperkt aantal karakters beschikbaar was, en er veelal een \xc3\xa9\xc3\xa9n-op-\xc3\xa9\xc3\xa9n-correspondentie was tussen karakters en tekens. Met de nieuwe technieken van OpenType wordt het echter weer gemakkelijker om automatisch ook ligaturen te gebruiken. Een systeem als TeX kan ook automatisch ligaturen invoegen als het lettertype deze beschikbaar stelt. In een tekstverwerker moet dit veelal echter handmatig gebeuren, alhoewel bijvoorbeeld het lettertype Times New Roman wel over een ligatuur voor fi beschikt._NEWLINE_Er moet echter rekening mee gehouden worden dat het gebruik van zulke ligaturen niet altijd toegestaan is volgens de offici\xc3\xable regels van een taal. In het Turks kent men naast de i ook de \xc4\xb1 en ook een \xc4\xb0 en een I. In het Turks kan de ligatuur van f+i dan ook niet toegepast worden, omdat het dan onduidelijk is of dit een f+i of een f+\xc4\xb1 is._NEWLINE_In de Duitse taal mogen ligaturen niet gebruikt worden bij woordsamenstellingen, dus Auflage komt niet in aanmerking voor een vervangende fl, terwijl erfinden wel een fi zou kunnen krijgen. Ook wanneer teksten in Fraktur gezet worden, is het van belang voor het juiste gebruik van de s en de \xc5\xbf.\n_START_SECTION_\nGeschiedenis in westerse talen\n_START_PARAGRAPH_\nIn middeleeuwse handschriften komen veel ligaturen voor, ook om tijd en ruimte te besparen. Als de monniken in de gotische minuskel schreven, werden letters zoals de b, o en p, die met hun rechterkant overlapten met de c, e, o en q aan elkaar geschreven, zodat ze juist overlapten. Ook maakten veel kopiisten destijds gebruik van andere afkortingen, zoals een m of een n die weergegeven werd door een streepje boven de voorgaande letter \xe2\x80\x94 veelal bij Latijnse uitgangen toegepast._NEWLINE_Johann Gutenberg probeerde dit in zijn Bijbel zo veel mogelijk te benaderen: naast de 25 hoofdletters die hij had (hij maakte geen onderscheid tussen I en J) en de 27 kleine letters (de lange s en de gewone s apart geteld) had hij nog 288 tekens die combinaties en ligaturen voorstelden. Het gebruik hiervan was niet alleen omdat op papier bespaard werd, maar ook omdat het gedrukte op handschrift moest lijken, waarin ook niet elke letter expliciet aangegeven werd, zodat de toenmalige lezers niet het idee hoefden te hebben dat hun "uit\xc2\xb7druk\xc2\xb7ke\xc2\xb7lijk ver\xc2\xb7teld werd hoe er ge\xc2\xb7le\xc2\xb7zen moest wor\xc2\xb7den"._NEWLINE_Aldus Manutius gebruikte in elk geval in 1519 nog volop ligaturen in zijn cursief. Niet alleen met de overhangende f en de daarop gelijkende lange s, maar bijvoorbeeld ook c en t plus alle klinkers. De afbeelding toont vier ligaturen en twee losse letters: co-n-ci-ta-tu-r._NEWLINE_Nadat de boekdrukkunst zich verspreidde naar andere moderne talen dan het Latijn, waarin geen afkortingen voorkwamen, raakten ligaturen in onbruik, ook voor Latijnse teksten. Er werden echter wel nieuwe ligaturen ge\xc3\xafntroduceerd, voornamelijk combinaties van de f en de lange s, \xc5\xbf met een opvolgende letter. Nog later kwamen er ook ligaturen voor f + j, een combinatie die bijvoorbeeld veel in de Scandinavische talen voorkomt. De lange \xc5\xbf is echter in de 19e eeuw weer verdwenen._NEWLINE_Standaardligaturen zijn altijd wel in gebruik bij verzorgde boeken, maar in de meeste computerprogramma\'s was het gebruik vrij lastig. Met de ontwikkelingen op het gebied van OpenType en Apple Advanced Typography, die het ook mogelijk maken om talen zoals Arabisch met een cursief schrift te zetten, die heel veel gebruikmaken van ligaturen, wordt ook het gebruik makkelijker in de gangbare computerprogramma\'s.'