b'\n_START_ARTICLE_\nGeschiedenis van Scandinavi\xc3\xab\n_START_PARAGRAPH_\nDe geschiedenis van Scandinavi\xc3\xab is de gemeenschappelijke geschiedenis van de Scandinavische landen\xe2\x80\x94 Denemarken, Noorwegen en Zweden, Finland en IJsland.\n_START_SECTION_\nPrehistorie\n_START_PARAGRAPH_\nIn het zeer bosrijke Scandinavi\xc3\xab had men weinig behoefte om werktuigen uit mineralen te maken. Bijgevolg resten er ons maar weinig overblijfselen uit Scandinavi\xc3\xab daterend uit de steen-, brons- of ijzertijd behalve enkele werktuigen uit steen, brons en ijzer, wat juwelen en versieringen en steenmannen (begraafplaatsen). Gelukkig bezitten we ook een wijdverspreide en rijke verzameling aan rotstekeningen, die ook wel petrogliefen worden genoemd.\n_START_SECTION_\nTerra Mariana\n_START_PARAGRAPH_\nEerst onder impuls van de Noord-Duitse bisdommen en later met de zegen van paus Innocentius III werden er kruistochten gevoerd onder de Orde van de Zwaardbroeders, en werden de Baltische Staten of Terra Mariana gekerstend. In 1218 werd het een wingewest van Denemarken onder Waldemar II.\n_START_SECTION_\nZweedse Onafhankelijkheidsoorlog\n_START_PARAGRAPH_\nBegin zestiende eeuw groeide de spanning tussen de unionisten en de anti-unionisten. Toen de unionisten hulp vroegen aan koning Christiaan II ging hij daar gretig op in. Het verhaal eindigde met het Stockholms bloedbad (1520). Onder leiding van Gustaaf Wasa namen de Zweden de wapens op, het begin van de Zweedse Onafhankelijkheidsoorlog. De oorlog eindigde met het vredesverdrag van Malm\xc3\xb6, waardoor naast de Zweedse onafhankelijkheid, tevens een einde kwam aan de Unie van Kalmar. Een poging de unie te herstellen leidde tot de Zevenjarige Oorlog (1563-1570), zonder resultaat.\n_START_SECTION_\nNoordse Oorlog\n_START_PARAGRAPH_\nOf de relatie met Polen-Litouwen nu goed of slecht was, er was een royale band. Toen Rusland, Polen onder voet liep, voelde Zweden zich genoodzaakt in te grijpen, de Noordse Oorlog (1655-1660).\n_START_SECTION_\nSchoonse Oorlog\n_START_PARAGRAPH_\nEen bondgenootschap met Frankrijk (1672) sleurde Zweden mee in de Hollandse Oorlog en bracht Zweden in oorlog met Brandenburg en Denemarken (1674-1679), de Sk\xc3\xa5nse Oorlog. In 1676 was Karel XI van Zweden de overwinnaar van de bloedige slag bij Lund, waarbij de helft van alle soldaten op het slagveld het leven liet. Na de vrede wijdde Karel XI zich aan het herstel van Zweden onder een semi-absolutistische monarchie.\n_START_SECTION_\nVrijheidstijden\n_START_PARAGRAPH_\nKarel XII van Zweden stierf in 1718. Zijn zuster Ulrike mocht hem opvolgen op voorwaarde dat ze een nieuwe grondwet ondertekende. De absolute monarchie werd afgeschaft en de macht kwam bij de Riksdag te liggen._NEWLINE_In Denemarken bleef het absolutisme de norm. De Deense koningen streefden in deze periode naar strikte neutraliteit.\n_START_SECTION_\nVerlicht despotisme\n_START_PARAGRAPH_\nGustaaf III van Zweden probeerde door middel van een putsch op 19 augustus 1772 in Zweden de absolute monarchie te herstellen. In Denemarken was de mentaal labiele Christiaan VII aan de macht. Het koningshuis werd gedomineerd door allerlei intriges, maar ook de Verlichting deed zijn intrede._NEWLINE_In 1788 traden de beide landen terug in oorlog.\n_START_SECTION_\nBernadotte\n_START_PARAGRAPH_\nNa de Britse aanvallen op Kopenhagen in 1801 en 1807 stond Denemarken aan de kant van Napoleon. Ook Zweden stond na de Finse oorlog aan Franse zijde. Bernadotte, een generaal uit het Franse leger, kreeg in 1810 onverwacht de functie van kroonprins en dus troonopvolger van Zweden aangeboden._NEWLINE_De nieuwe kroonprins nam onmiddellijk de regering op zich en fungeerde als regent voor de zieke Karel XIII. Zijn buitenlandbeleid was er voornamelijk op gericht Noorwegen te verwerven. Hij wekte het misnoegen van Napoleon - die zijn kandidatuur absurd had gevonden - door verlichting van het Continentaal Stelsel toe te staan. De Franse keizer bezette in januari 1812 plotseling Zweeds Pommeren, waarop Karel Johan zich bij Napoleons vijanden Rusland (april 1812) Groot-Brittanni\xc3\xab (maart 1813) en Pruisen (april 1813) aansloot, de zogenaamde Zesde Coalitie. Engeland beloofde hem steun voor de annexatie van het tot Denemarken behorende Noorwegen, maar overreedde hem eerst deel te nemen aan de campagne tegen Napoleon. Bernadotte was eveneens succesvol in de strijd tegen Denemarken waarin hij koning Frederik VI in januari 1814 dwong het Verdrag van Kiel te tekenen waarbij Noorwegen op Zweden overging._NEWLINE_Bernadotte was door zijn ervaring, kennis en charisma populair. Noorwegen en Zweden ging het onder zijn beleid voor de wind. Er brak een lange periode van vrede aan, de landbouw en handel alsmede de bevolking groeide snel. Hij stierf op 8 mei 1844 en werd opgevolgd door zijn zoon Oscar I.\n_START_SECTION_\nDuits-Deense Oorlogen\n_START_PARAGRAPH_\nDe Duits-Deense Oorlogen draaiden om de Sleeswijk-Holsteinse kwestie. Tijdens het revolutiejaar 1848 verklaarde een groepering Duitsgezinde uit Sleeswijk-Holstein zich onafhankelijk van Denemarken, het begin van de Eerste Duits-Deense Oorlog. Vrijwilligers uit heel Duitsland sloten zich aan bij het Sleeswijk-Holsteinse leger en kregen hulp van Pruisische troepen, die in naam van de Duitse Bond handelden. In mei 1848 trokken ze samen verder Jutland in, maar onder druk van het Verenigd Koninkrijk, Rusland en Frankrijk werd een wapenstilstand afgekondigd. De oorlog duurde nog tot 1850 en werd afgesloten met het Protocol van Londen (1852)._NEWLINE_Na de dood van de kinderloze koning Frederik VII van Denemarken in 1863, brak er een troonstrijd uit tussen Frederik van Sleeswijk-Holstein-Sonderburg-Augustenburg en Christiaan van Sleeswijk-Holstein-Sonderburg-Gl\xc3\xbccksburg en daarmee ook het Sleeswijk-Holstein abces. Otto von Bismarck vond dat het Protocol van Londen werd geschonden en besloot om samen met Oostenrijk, Denemarken de oorlog te verklaren, de Tweede Duits-Deense Oorlog. Denemarken verloor en de Vrede van Wenen (1864) bepaalde dat Pruisen, Sleeswijk kreeg en Oostenrijk, Holstein. Daar hield het niet mee op, de onvrede over de uitvoering van het Verdrag van Gastein (1865), over het beheer van de hertogdommen, zal leidden tot de Oostenrijks-Pruisische Oorlog.\n_START_SECTION_\nIndustrialisatie\n_START_PARAGRAPH_\nDe industrialisatie van Zweden begon in het midden van de 19e eeuw. Tegen het einde van de eeuw zagen de eerste multinationale bedrijven op basis van geavanceerde technologie het licht. Vooral de aanleg van spoorwegverbindingen en de exploitatie van de noordelijke mijnen waren van groot belang. Een naam die het vermelden waard is, is Gustaf de Laval. Hij was een Zweedse ingenieur en uitvinder die een belangrijke bijdrage leverde aan het ontwerp van de stoomturbine en de zuivelindustrie._NEWLINE_In Denemarken begon de industrialisatie pas rond 1890 en was beperkt tot Kopenhagen, en enkele kleinere steden. Denemarken beleefde zijn industrialisatie vooral in het begin van de 20ste eeuw, landbouwprocessen werden gemoderniseerd en de verwerking van zuivel en vlees werd belangrijker.\n_START_SECTION_\nScandinavisme\n_START_PARAGRAPH_\nScandinavisme is een politieke beweging uit de 19e eeuw die de vereniging van de Scandinavische landen nastreefde, gebaseerd op de verwantschap van de talen, politiek en cultuur van de Scandinavische landen. De achtergrond was de bezorgdheid in Scandinavi\xc3\xab voor het Pangermanisme uit Duitsland.\n_START_SECTION_\nEmigratie\n_START_PARAGRAPH_\nVeel Scandinavi\xc3\xabrs emigreerden naar Canada, de Verenigde Staten, Australi\xc3\xab, Afrika en Nieuw-Zeeland eind negentiende eeuw. De belangrijkste golf van de Scandinavische emigratie vond plaats tussen 1860 en 1880, hoewel een aanzienlijke emigratie voortduurde tot de jaren 1930. De overgrote meerderheid emigranten verlieten het platteland op zoek naar betere landbouw en economische mogelijkheden. In de tachtig jaar na 1850 vertrok bijna een derde van de bevolking, Finland en IJsland meegerekend.  Een deel van de reden voor de grote exodus was de toenemende bevolking, veroorzaakt door het dalende sterftecijfer, waardoor de werkloosheid  toegenam. Noorwegen had het grootste percentage emigranten en Denemarken het minst. Tussen 1820 en 1920 vestigde ruim twee miljoen Scandinavi\xc3\xabrs zich in de Verenigde Staten. Een miljoen kwam uit Zweden, 300.000 uit Denemarken en 730.000 uit Noorwegen.\n_START_SECTION_\nMonetaire unie\n_START_PARAGRAPH_\nIn 1873 werd de Scandinavische Monetaire Unie gecre\xc3\xaberd. Zweden en Denemarken en twee jaar later trad ook Noorwegen toe tot deze unie. De kroon werd de nieuwe munteenheid, met dezelfde verhouding tussen munt en goud (1 gram puur goud kwam overeen met 2,48 kronen). Het gevolg was dat de verschillende kronen ook in de andere landen als wettig betaalmiddel aanvaard werden. De drie afzonderlijke munten bleven echter wel bestaan. De unie bestond tot 1914.\n_START_SECTION_\nOntbinding van de unie tussen Noorwegen en Zweden\n_START_PARAGRAPH_\nMet het Verdrag van Karlstad in 1905 werd de unie tussen Noorwegen en Zweden ontbonden. Het conflict begon toen het Noorse parlement (Storting) vroeg om eigen consulaten in het buitenland te vestigen. Na het verdrag ontstond er een discussie over de toekomstige staatsvorm. Men koos uiteindelijk voor de monarchie en bood prins Carl van Denemarken op 18 november 1905 de kroon aan, onder de naam Haakon VII van Noorwegen.\n_START_SECTION_\nEerste Wereldoorlog\n_START_PARAGRAPH_\nAlle drie de Scandinavische landen bleven neutraal in de Eerste Wereldoorlog. De oorlog heeft echter wel een beduidende uitwerking gehad op de economie van het gebied, voornamelijk ten gevolge van de Britse blokkade van Duitsland. Desalniettemin hebben zij dit probleem kunnen omzeilen door een handelsovereenkomst met Groot-Brittanni\xc3\xab. Denemarken riep een groot deel van zijn leger op, maar Duitsland bleef in zekere mate nog steeds de Deense soevereiniteit schenden door bijvoorbeeld de Sont te ontginnen. Een betrekkelijk groot aantal etnische Duitsers uit Zuid-Jutland vocht mee in het Duitse leger.\n_START_SECTION_\nOntwikkeling van de welvaartsstaat\n_START_PARAGRAPH_\nAlle drie landen ontwikkelden socialebijstandstaten in de vroege tot het midden van de 20e eeuw. Dit kwam ten dele door het politieke overwicht van de sociaaldemocraten in Zweden en Denemarken en de Labourpartij in Noorwegen. De drie Scandinavische landen Denemarken, Zweden en Noorwegen begonnen tijdens het interbellum met de ontwikkeling van de sociale welvaartsstaat._NEWLINE_In 1900 kregen de Noorse vrouwen stemrecht op gemeentelijk niveau. In 1908 werd algemeen kiesrecht voor mannen in Zweden ingevoerd. Algemene en gelijke rechten voor zowel mannen als vrouwen worden in 1913 in Noorwegen en 1919 in Zweden ge\xc3\xafntroduceerd.  In Noorwegen werd in 1909 een gezondheidsverzekering ge\xc3\xafntroduceerd. In Finland was de productiviteit lager en de overheidsfinanci\xc3\xabn waren er slechter aan toe en anderzijds was de politieke situatie er ingewikkelder. De vooruitgang ging daar langzamer. De economische crisis van de jaren 30 raakte het hele Noorden en bracht de ontwikkelingen tot een stilstand.\n_START_SECTION_\nNa de Tweede Wereldoorlog\n_START_PARAGRAPH_\nNa de Tweede Wereldoorlog waren alle Scandinavische landen het erover eens dat een soort van gezamenlijk defensiebeleid noodzakelijk was. Zij begonnen over een Scandinavische defensie-unie te onderhandelen. De drie Scandinavische landen zouden, indien zij lid werden van de bond, afzonderlijk soevereine landen zijn gebleven, maar in buitenlands beleid en veiligheidskwesties handelden als een eenheid. De voorgestelde unie werd door een gezamenlijke Scandinavische commissie tijdens de winter van 1948-1949 besproken, maar de Koude Oorlog-spanning tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, en de voorbereidingen voor een westerse bond die zouden resulteren in het Noord-Atlantische Verdrag overschaduwde de bespreking. Toen het bekend geraakte dat de westerse bond niet in staat zou zijn de Scandinavische landen van strijdmachten te voorzien vooraleer tegemoet te komen aan hun eigen drukkende noden, bleek deze kwestie uiteindelijk het keerpunt voor Noorwegen te zijn, dat zich terugtrok uit de besprekingen. Denemarken was nog steeds bereid een alliantie met Zweden aan te gaan, maar de Zweden zagen weinige voordelen in dit voorstel en het plan werd opgeborgen. Noorwegen en Denemarken werden vervolgens verdragspartijen van het Noord-Atlantische Verdrag en leden van de NAVO. Zweden bleef neutraal na verhitte discussies. Sommigen menen dat het dankzij de Zweedse neutraliteit, Finland buiten het IJzeren Gordijn bleef, daar de USSR zich mogelijk door een NAVO-lid als buur bedreigd zou voelen._NEWLINE_De Noordse landen in 1952 stichtten de Noordse Raad en twee jaar later de Noordse paspoortunie.\n_START_SECTION_\nEuropese integratie\n_START_PARAGRAPH_\nNa een referendum in 1972 werd Denemarken het eerste Scandinavische lid van de EEG, die in 1992 zou worden omgevormd tot de EU. In 1995 sloot Zweden zich bij de EU aan. Na de val van de Sovjet-Unie, meende Zweden dit te kunnen doen zonder te provoceren. Noorwegen blijft buiten de Europese Unie na het referendum over het EG-lidmaatschap in 1972 en het EU-lidmaatschap in 1994, hoewel het de Schengenakkoorden ondertekende en lid is van de Europese Economische Ruimte. Geen van de Scandinavische landen heeft de Euro ingevoerd, want in zowel Denemarken als Zweden werd dit door een referendum afgewezen. Alle Scandinavische landen lijken in grote mate eurosceptisch te zijn, ondanks hun enthousiasme voor samenwerking en multilateralisme. Denemarken in 1992 stemde tegen het Verdrag van Maastricht en veroorzaakte hierdoor opschudding binnen de EU. Hierdoor was men gedwongen om nieuwe onderhandelingen aan te gaan, waarbij onder andere de voorgestelde eenheidsmunt werd geschrapt.'