b'\n_START_ARTICLE_\nItaliaanse renaissance\n_START_SECTION_\nHet begrip "Italiaanse renaissance"\n_START_PARAGRAPH_\nOm te beginnen was het idee van de renaissance als een gouden tijdperk na eeuwen van duisternis niets anders dan een verhaal dat de humanisten uit die tijd zelf ophingen; het was een zeer zelfbewuste beweging die haar eigen reputatie vormde. Zo eiste in 1492 de Italiaanse humanist Marsilio Ficino voor zijn geboortestad Florence de eer op dat "daar de vrije kunsten in ere werden hersteld"._NEWLINE_Het idee van de renaissance als historisch periodebegrip werd gelanceerd door Burckhardt in zijn boek Die Kultur der Renaissance in Italien uit 1860. Burckhardt sprak van een Kulturepoche. Hij zag de renaissance als een geheel, tot uitdrukking gebracht in alle aspecten (politiek, wetenschap, godsdienst,...) van de maatschappij. De kunst liet hij in zijn werk praktisch buiten beschouwing, omdat die volgens hem een eigen ontwikkeling volgde. Kernbegrippen in de negentiende-eeuwse visie op de renaissance zijn: realisme, secularisering en individualisme. Aan de middeleeuwen worden tegengestelde karakteristieken toegeschreven._NEWLINE_In navolging van Burckhardt gold de Italiaanse renaissance lange tijd als het begin van de nieuwe tijd, het Itali\xc3\xab van de Medici was de eerste \'moderne\' cultuur. Op dit punt is de perceptie inmiddels radicaal gewijzigd. Waar Burckhardt een duidelijke breuk zag met de middeleeuwen, zien hedendaagse historici vooral continu\xc3\xafteit. In plaats van \'modern\' wordt de wereld van de renaissance veeleer als \'archa\xc3\xafsch\' beschouwd. _NEWLINE__NEWLINE_Itali\xc3\xab was in de eerste plaats een agrarische maatschappij: een groot deel van de bevolking werkte in de landbouw en was analfabeet; de economie was in hoge mate afhankelijk van last- en trekdieren. Van de 9 \xc3\xa0 10 miljoen mensen die in Itali\xc3\xab leefden, leefde het grootste deel in bittere armoede. Feitelijk bleven de welvaart en intellectuele cultuur beperkt tot de steden. Peter Burke wijst erop dat de boerenbevolking van Itali\xc3\xab een eigen cultuur bezat, maar hij besteedt er in zijn studie over de Italiaanse renaissance vervolgens geen aandacht aan. Het is een ander onderwerp. In vergelijking met de vloedgolf aan publicaties over de Italiaanse steden is er weinig onderzoek gedaan naar het leven op het platteland tijdens de renaissance._NEWLINE_Het idee dat renaissancekunst superieur is aan middeleeuwse kunst was lange tijd het uitgangspunt van iedere studie van de renaissance. Ook een vergelijking van de literaire prestaties van middeleeuwen en renaissance viel a priori in het voordeel van de laatste uit. Vervolgens stond iedere onderzoeker voor de taak deze plotselinge uitbarsting van creativiteit in Itali\xc3\xab te verklaren. Een vroege humanist als Leonardo Bruni legde een verband met de politieke vrijheid van Florence. Een republikeins staatsbestel en culturele bloei waren voor hem onlosmakelijk met elkaar verbonden. Giorgio Vasari, die in 1550 een verzameling biografie\xc3\xabn van kunstenaars publiceerde, dacht eerder aan sociale factoren, zoals kritische zin en onderlinge concurrentie._NEWLINE__NEWLINE_Toch heeft het enkele eeuwen geduurd voordat de serieuze historiografie aandacht begon te besteden aan de culturele ontwikkelingen in Itali\xc3\xab in de vijftiende eeuw. Voltaire en de verlichting waren in dit geval het omslagpunt: nadien werd ook de bestudering van sociale en culturele ontwikkelingen in het verleden serieus genomen. _NEWLINE__NEWLINE_Hoewel inmiddels het baanbrekend karakter van de Italiaanse renaissance in veel opzichten als een achterhaalde opvatting geldt, is men het er doorgaans wel over eens dat op ten minste drie terreinen sprake was van een opmerkelijke opeenvolging van artistieke prestaties: in de schilderkunst, in de beeldhouwkunst en in de architectuur. Maar zelfs op deze terreinen heeft de renaissance aan belang ingeboet: de moderne kunst en moderne architectuur hebben zich heel bewust van de klassieke traditie en daarmee ook van de renaissance afgewend._NEWLINE_Zoals meestal is ook van de renaissance de afbakening in de tijd omstreden. Het idee van een wedergeboorte is vanaf ~1340 terug te vinden in geschriften en werd aanvankelijk vooral in verband gebracht met Dante en Giotto. De Italiaanse renaissance heeft geen scherp bepaalde begin- of eindgrens; in de kunstgeschiedenis is datering tussen ca. 1340 en ca. 1550 gangbaar.\n_START_SECTION_\nEconomie\n_START_PARAGRAPH_\nDe culturele bloei die Itali\xc3\xab tijdens de renaissance doormaakte, kan niet los gezien worden van de economische en politieke structuren. _NEWLINE__NEWLINE_Itali\xc3\xab was geen politieke, zelfs geen culturele eenheid, maar slechts een geografisch begrip. Er bestonden meerdere Italiaanse dialecten naast elkaar. Hier en daar werden ook andere talen gesproken. Het Toscaans, het dialect van Dante, Petrarca en Boccaccio, genoot een zeker prestige. Wie onderwijs had genoten, kon vaak Toscaans begrijpen._NEWLINE_Een groot deel van het land is bergachtig en niet geschikt voor landbouw. In combinatie met zijn ligging in Europa en het feit dat de zee zelden ver weg is, heeft dit tot gevolg gehad dat juist de handel hier vroegtijdig tot bloei kwam. De handel concentreerde zich in de steden. Rond 1300 waren er in Noord- en Midden-Itali\xc3\xab ongeveer 23 steden met 20.000 of meer inwoners. Daarmee was het een van de sterkst verstedelijkte gebieden van Europa. Dit was een noodzakelijke voorwaarde voor het ontstaan van de renaissance.\n_START_SECTION_\nExpansie\n_START_PARAGRAPH_\nDe stadstaten van Noord- en Midden-Itali\xc3\xab waren (naast Vlaanderen) lange tijd de rijkste regio van Europa. Als gevolg van de kruistochten waren duurzame handelsrelaties met de Levant aangeknoopt. De Vierde Kruistocht (1202-1204) bracht vervolgens grote schade toe aan de grootste commerci\xc3\xable rivaal, het Byzantijnse Rijk. Hierdoor konden Veneti\xc3\xab en Genua hun handelsnetwerk verder uitbreiden. De belangrijkste handelsroutes uit het oosten liepen door het Byzantijnse Rijk of de Arabische landen en deden daarna de havens van Genua, Pisa en Veneti\xc3\xab aan. Luxegoederen gekocht in de Levant, zoals specerijen, kleurstoffen en zijde, werden ge\xc3\xafmporteerd in Itali\xc3\xab en daarna weer verkocht in de rest van Europa. De meer in het binnenland gelegen stadstaten profiteerden van de rijke landbouwgronden van de Povlakte. Van groot belang in het mechanisme van de economische uitwisseling tussen Frankrijk, Duitsland en de Lage Landen waren de foires de Champagne, een reeks handelsmarkten die werden gehouden in het graafschap Champagne._NEWLINE_De groei van de handel stimuleerde ook landbouw en mijnbouw. Door de ontwikkeling van de handel kon het noorden van Itali\xc3\xab, hoewel niet rijk aan grondstoffen, toch gedijen. Florence werd een van de rijkste steden van Noord-Itali\xc3\xab, wat het voornamelijk te danken had aan de vervaardiging van wollen stoffen. De productie stond onder toezicht van het invloedrijke handelsgilde, de arte della lana._NEWLINE_In de dertiende eeuw kende een groot deel van Europa een sterke economische groei. De handelsroutes van de Italiaanse staten waren verbonden met die van de belangrijke Middellandse Zeehavens en later ook met de Hanzesteden van de Oostzee en de noordelijke regio\'s van Europa. De grote stadstaten van Itali\xc3\xab breidden zich tijdens deze periode uit en werden de facto volledig onafhankelijk. _NEWLINE_ Gedurende deze periode werd een nieuwe commerci\xc3\xable infrastructuur ontwikkeld met dubbel boekhouden, naamloze vennootschappen, een internationaal bankwezen, een markt voor vreemde valuta, verzekeringen, en een overheidsschuld. Florence werd het centrum van deze financi\xc3\xable sector en de gouden florijn werd de belangrijkste valuta van de internationale handel._NEWLINE_De nieuwe heersende koopmansklasse paste het feodale aristocratische model aan haar behoeften aan. Een kenmerk van de hoge middeleeuwen in Noord-Itali\xc3\xab was de opkomst van de stedelijke communes die gebroken hadden met de controle door bisschoppen en plaatselijke graven. In een groot deel van de regio was de landadel armer dan de stedelijke patrici\xc3\xabrs die zich in de hoogmiddeleeuwse geldeconomie door de inflatoire stijging verrijkt hadden. De toename van de handel tijdens de vroege renaissance versterkte deze evolutie nog. Zo was er bijvoorbeeld veel vraag naar luxegoederen, wat leidde tot een toename van de handel en een groter aantal handelaars die op hun beurt meer luxegoederen eiste. Deze veranderingen verleenden de handelaren bijna volledige controle over de regeringen van de Italiaanse stadstaten, wat ook weer de handel stimuleerde. Een van de belangrijkste gevolgen van deze politieke controle was veiligheid. Voordien liepen degenen die extreme rijkdom vergaarden in een feodale staat voortdurend het risico van inbeslagname door de monarchen, tot en met het verlies van de gronden die ze bezaten. Meer noordelijk gelegen staten behielden echter wel veel middeleeuwse wetten die de handel ernstig belemmerden, zoals de wet tegen woekerrente en het verbod op handel met niet-christenen. In de stadstaten van Itali\xc3\xab werden deze wetten ingetrokken of herschreven.\n_START_SECTION_\nCrisis en contractie\n_START_PARAGRAPH_\nDe veertiende eeuw was voor Europa een periode van economische recessie. Er kwam een einde aan de middeleeuwse warme periode en de gemiddelde temperaturen daalden, zodat er vanaf de vijftiende eeuw zelfs sprake was van een kleine ijstijd. Door deze verandering in het klimaat verminderde de landbouwproductie aanzienlijk, wat leidde tot herhaalde hongersnoden, nog verergerd door de snelle bevolkingsgroei van de voorgaande decennia. De Honderdjarige Oorlog tussen Engeland en Frankrijk verstoorde in heel Noordwest-Europa de handel; in het oosten begon het Ottomaanse Rijk zich uit te breiden in de gehele regio. _NEWLINE__NEWLINE_De grootste verwoestingen richtte de Zwarte Dood aan, die dichtbevolkte Noord-Italiaanse steden met terugkerende epidemie\xc3\xabn teisterde. Florence, bijvoorbeeld, had voor de pest een bevolking van 45.000, die in de daaropvolgende 47 jaar afnam met 25 tot 50 procent._NEWLINE_Paradoxaal genoeg was het juist in deze periode van instabiliteit dat de eerste renaissancefiguren, zoals Petrarca, op het voorplan kwamen, en de eerste tekenen van de renaissancekunst te zien waren in het realisme van Giotto. Verondersteld wordt dat de rampen van de veertiende eeuw die de bevolking hadden getroffen ook een tekort aan arbeidskrachten hebben veroorzaakt, waardoor het overblijvende deel van de Europese bevolking rijker en beter gevoed was en meer overschot te besteden had aan luxegoederen. Daarnaast zou de ineenstorting van de Bardi- en Peruzzibanken de weg openen voor de Medici in Florence. De historicus Roberto Lopez Sabatino stelt zelfs dat de economische ineenstorting een van de belangrijkste oorzaken was van de renaissance. De Florentijnse suprematie in het bankwezen werd bevestigd door de opkomst van de Banco Medici die, opgericht in 1397, in het midden van de vijftiende eeuw vestigingen had in Milaan, Pisa, Veneti\xc3\xab en Rome, buiten Itali\xc3\xab in Gen\xc3\xa8ve, Brugge, Londen en Avignon.\n_START_SECTION_\nCommunicatie; de tijd\n_START_PARAGRAPH_\nIn de Italiaanse steden bestond ten tijde van de renaissance duidelijk een toenemende behoefte om tijd en ruimte te meten. Tijd werd georganiseerd, meetbaar gemaakt. Daaruit blijkt een streven naar orde en regelmaat. _NEWLINE__NEWLINE_Vanaf het eind van de veertiende eeuw verschijnen de eerste mechanische klokken. Een van de oudste daarvan is de beroemde klok in Padua, voltooid in 1364. In de vijftiende eeuw werden vergelijkbare klokken vervaardigd en opgehangen in Bologna, in Milaan (1478), en op het San Marcoplein in Veneti\xc3\xab (1499). Vervolgens verschenen kleinere klokken voor huiselijk gebruik.\n_START_SECTION_\nSociale structuren\n_START_PARAGRAPH_\nIn oudere literatuur wordt in navolging van Marx en Burckhardt dikwijls verkondigd dat de renaissance de \'overwinning van de burgerij\' inhield. Deze interpretatie is onhoudbaar gebleken. _NEWLINE__NEWLINE_Wel zijn er in de Italiaanse steden van de dertiende eeuw ontwikkelingen aan te wijzen die als \'democratische tendensen\' kunnen worden aangeduid. Voor de dertiende eeuw waren het de adel en de ridderschap die de dienst uitmaakten. In de communes kreeg echter de popolo een stem in het stadsbestuur. Popolo duidt niet \'het volk\' aan, eerder de middenklasse(n): niet-adellijke rijke en invloedrijke geslachten, gildemeesters, kooplieden, bankiers, ondernemers (in de literatuur meestal entrepreneurs genoemd), doktoren, docenten en notarissen. Boeren, de armen en mannen die ongeschoold werk verrichtten, behoorden niet tot de popolo. Binnen de popolo domineerden in de eerste plaats de kooplieden, in mindere mate de ambachtslieden. Dat de invloed van deze groepen sterk toenam, dankten zij aan hun economisch belang. Om toe te kunnen treden tot de magistratuur of de stadsraad golden allerlei beperkende voorschriften: men moest lid zijn van een gilde, een bepaalde leeftijd hebben en gedurende een (meestal lange) periode belasting betaald hebben._NEWLINE_Courant is de opvatting dat er op termijn eerder sprake was van een versterking van de hi\xc3\xabrarchie. De rijke kooplieden en bankiers namen de stijl en gewoonten van de oude elite, de adel, over. Het omslagpunt was in dit geval de pestepidemie halverwege de veertiende eeuw en de daarop volgende economische crisis. Vanaf het moment dat de economie niet langer groeide, maar kromp, verminderde de sociale mobiliteit sterk. De invloed van de lagere middenklassen verminderde. _NEWLINE__NEWLINE_Paleizen werden in de loop van de tijd groter en pronkzuchtiger. Leden van de stedelijke elites waren bereid grof geld te betalen voor een adellijke titel of voor het recht een familiewapen te voeren. Omdat in de stad Durazzo de kans op besmetting met de pest zeer groot was, gaf de doge van Veneti\xc3\xab er de voorkeur aan de stad door een niet-adellijk burger te laten besturen.\n_START_SECTION_\nVrouwen\n_START_PARAGRAPH_\nBurke heeft een lijst samengesteld van de 600 belangrijkste schrijvers, geleerden en kunstenaars, degenen die het beeld van de Italiaanse renaissance hebben bepaald. Hij spreekt in dit verband van de creative elite. Hij constateert dat er slechts drie vrouwen tot deze intellectuele elite behoorden: de dichteressen Vittoria Colonna, Veronica Gambara en Tullia d\'Aragona. Creativiteit bij vrouwen werd kennelijk niet aangemoedigd. Joan Kelly stelt dat er voor vrouwen zelfs helemaal geen sprake was van een renaissance, "althans niet tijdens de Renaissance". Er waren ook vrouwelijke humanisten tijdens de Italiaanse renaissance, zoals Isotta Nogarola, hoewel zij vanwege hun sekse intellectueel ondergewaardeerd bleven. Geleerdheid bij een vrouw werd als tegennatuurlijk gezien, en werd zelfs - zoals bij Isotta Nogarola - verbonden aan een promiscue levenswijze._NEWLINE_Overigens zijn er aanwijzingen dat vrouwen in de loop van de tijd meer bewegingsvrijheid kregen. Uit de zestiende eeuw zijn er meer vrouwelijke schrijvers en kunstenaars bekend. Vrouwelijke schilders uit die eeuw zijn Sofonisba Anguissola en Lavinia Fontana. Er zijn nog enkele zestiende-eeuwse dichteressen zoals Isabella di Morra, door sommige auteurs beschouwd als een pionier van de Romantiek. Het gegeven dat er meer en meer in de volkstaal werd geschreven, gaf vrouwen vermoedelijk meer kansen.\n_START_SECTION_\nPolitiek kader: hoge en late middeleeuwen, zestiende eeuw\n_START_PARAGRAPH_\nPolitiek gezien bestond de laars van Itali\xc3\xab uit drie delen. Deze driedeling is het gevolg geweest van de langdurige strijd tussen de koningen/keizers van het Duitse Rijk en de pausen. Het koninkrijk Itali\xc3\xab, dat het noorden en Toscane omvatte, was een deel van het Heilige Roomse Rijk. Alleen de Republiek Veneti\xc3\xab was officieel onafhankelijk van de Duitse keizers. In het midden lag de Kerkelijke Staat. In het zuiden lag het koninkrijk Napels. Of de grote en kleine eilanden rondom ook tot Itali\xc3\xab behoorden, was onduidelijk. Sicili\xc3\xab was nauw verbonden met het koninkrijk Aragon; Sardini\xc3\xab en Corsica waren een twistappel van Aragon en Genua. Veneti\xc3\xab regeerde over vele Dalmatische en Griekse eilanden.\n_START_SECTION_\nDertiende eeuw\n_START_PARAGRAPH_\nDe Noord-Italiaanse stadstaten hadden voor hun onafhankelijkheid moeten vechten. Twee Duitse keizers verdedigden de rechten van het keizerrijk: Frederik I Barbarossa en zijn kleinzoon Frederik II (1212-1250), die ook koning van Sicili\xc3\xab was. De strijd tussen de aanhangers van de keizers, de Ghibellini, en de pausgezinden, de Guelfi, heeft de Italiaanse politieke verhoudingen langdurig be\xc3\xafnvloed. De paus moedigde Karel van Anjou, een broer van Lodewijk de Heilige, aan om Napels en Sicili\xc3\xab te veroveren. De slag bij Benevento (1266) bezegelde de ondergang van de Hohenstaufen. Het regime van de Fransen werd echter dermate gehaat dat een volksopstand hen in 1282 weer uit Sicili\xc3\xab verdreef._NEWLINE_Aanvankelijk waren bijna alle Italiaanse stadstaten republieken. De stadsbestuurders noemden zich consul. In de loop van de tijd trok bijna overal \xc3\xa9\xc3\xa9n man (en zijn familie) de macht naar zich toe. Een dergelijke alleenheerschappij wordt signoria genoemd.\n_START_SECTION_\nDe eeuw van Dante en Petrarca (ongeveer 1275\xe2\x80\x931375)\n_START_PARAGRAPH_\nIn de Late Middeleeuwen (vanaf ~1300), waren Latium, de streek rond Rome, en Zuid-Itali\xc3\xab armer dan het noorden van Itali\xc3\xab. Rome was een stad van oude ru\xc3\xafnes, en de Kerkelijke Staat was een onsamenhangend geheel, kwetsbaar voor externe bemoeienissen zoals die van Frankrijk. Het pausdom werd getart door Frankrijk, dat onder druk van koning Filips de Schone (1285-1314) een paus in het Zuid-Franse Avignon installeerde. Sicili\xc3\xab had periodes van voorspoed gekend tijdens het emiraat van Sicili\xc3\xab, en later tijdens de twee eeuwen dat het een zelfstandig koninkrijk was. De val van de Hohenstaufen maakte aan de zelfstandigheid en economische bloei een einde. In economisch opzicht waren Zuid-Itali\xc3\xab en Sicili\xc3\xab vooral belangrijk als leverancier van grondstoffen, in de eerste plaats graan en wol, en als afzetmarkt._NEWLINE_De mislukte expeditie van rooms-koning Hendrik VII van Luxemburg in 1310-1313 maakte duidelijk dat het keizerrijk in Itali\xc3\xab min of meer irrelevant was geworden. De macht van de Franse monarchie nam na het hoogtepunt onder Filips de Schone geleidelijk af; hierdoor mengde Frankrijk zich lange tijd minder in de aangelegenheden van het schiereiland._NEWLINE_Veneti\xc3\xab, Florence, Siena, Genua, Lucca en Perugia waren in 1300 nog een republiek. Het merendeel van de stadstaten was inmiddels een signoria geworden.\n_START_SECTION_\nVan de dood van Petrarca tot de Vrede van Lodi (1374\xe2\x80\x931454)\n_START_PARAGRAPH_\nIn de jaren volgend op de dood van Petrarca onderging het politieke landschap van Itali\xc3\xab een aantal significante veranderingen. In 1376 keerde paus Gregorius XI terug naar Rome. Vanaf dit moment begonnen de pausen zich weer actiever in de Italiaanse politiek te mengen. Het Westers Schisma van 1378 tot 1417 verscheurde de christenheid en ondermijnde het gezag van de Kerk. Het kostte de pausen ook moeite om hun gezag tegenover de Romeinse adel te handhaven._NEWLINE_In Florence verloren de gilden een groot deel van hun politieke invloed. De Ciompi van 1378, een opstand van Florentijnse textielarbeiders, mislukten; het stadsbestuur kreeg een steeds oligarchischer karakter. In andere Italiaanse steden voltrok zich een vergelijkbare ontwikkeling._NEWLINE_Naast interne strijd was ook oorlog tussen stadstaten een terugkerend verschijnsel. Zo voerde Gian Galeazzo Visconti (\xe2\x80\xa01402), de eerste hertog van Milaan, een agressieve, op expansie gerichte politiek. Onrustig was het ook in het koninkrijk Napels. Koningin Johanna I werd in 1381 afgezet. Hierop volgde strijd tussen het geslacht Anjou en het koningshuis van Aragon. Op termijn won het geslacht van Aragon: in 1442 veroverde Alfons V Napels. _NEWLINE__NEWLINE_Vooral de republiek Veneti\xc3\xab slaagde erin haar grondgebied uit te breiden. De republiek veroverde niet alleen Istri\xc3\xab en Friuli, maar ook een groot aantal voorheen zelfstandige steden. Achtereenvolgens werden Treviso (1388), Vicenza (1404), Verona en Padua (1405), Brescia (1426) en Bergamo (1428) aan het grondgebied van Veneti\xc3\xab toegevoegd. _NEWLINE__NEWLINE_Verschillende Franse koningen streefden naar machtsuitbreiding in het noorden van Itali\xc3\xab. Zij meenden dat het hertogdom Milaan hun toekwam omdat de dochter van Gian Galeazzo Visconti getrouwd was met Lodewijk van Orl\xc3\xa9ans. Van 1396 tot 1409 heersten de Fransen in Genua._NEWLINE_Gaandeweg ontstonden er in de vijftiende eeuw enkele regionale machten: het hertogdom Milaan, de republieken Veneti\xc3\xab en Florence, en de Kerkelijke Staat. In de signorie was de heerschappij nu erfelijk geworden. Beroemde geslachten zijn de Visconti in Milaan, het geslacht Este in Ferrara, de Gonzaga\'s in Mantua en de Della Scala\'s in Verona._NEWLINE_De militaire uitgaven van de Italiaanse stadstaten waren van een aanzienlijke omvang. In de loop der tijd stegen deze uitgaven, en ook de staatsschulden van de stadstaten. In 1433 bedroeg de staatsschuld van Florence 4 miljoen florijnen._NEWLINE_In 1375 werd een leerling van Petrarca, Coluccio Salutati, een humanist, kanselier van de republiek Florence. In de jaren hierna werden een aantal belangrijke kunstenaars geboren: de architect Brunelleschi in 1377, de beeldhouwers Ghiberti en Donatello in 1378 en 1386. Het is daarom gebruikelijk de vroegrenaissance in deze jaren te laten beginnen.\n_START_SECTION_\nHoogtepunt van de renaissance (1454\xe2\x80\x931527)\n_START_PARAGRAPH_\nDe rijkdom, culturele uitstraling en verdeeldheid van de Italiaanse staten maakten Itali\xc3\xab tot een aantrekkelijk doelwit voor vorsten die gebiedsuitbreiding nastreefden. In de vijftiende eeuw ondernamen de Turken daartoe al enkele pogingen. In 1494 trok koning Karel VIII met een Frans leger over de Alpen. Zonder veel moeite marcheerde hij op tot het koninkrijk Napels om daar de troon te claimen, maar na de Slag bij Fornovo in 1495 moest hij al zijn plannen voor Itali\xc3\xab opgeven. In de volgende decennia deden verschillende Europese staten niettemin pogingen delen van Itali\xc3\xab te veroveren. De rivaliteit tussen Frankrijk en het Habsburgse Heilige Roomse Rijk en het eveneens Habsburgse Spanje speelde hierin de hoofdrol. De plundering van Rome (Sacco di Roma) in 1527 door de troepen van keizer Karel V was een triest dieptepunt. Hoewel het moeilijk is \xc3\xa9\xc3\xa9n specifiek jaartal als \'einde van de renaissance in Itali\xc3\xab\' aan te wijzen, was het wel een teken aan de wand: in Itali\xc3\xab waren de hoogtijdagen van de renaissance voorbij.\n_START_SECTION_\nNa de Sacco di Roma (1527)\n_START_PARAGRAPH_\nIn de strijd om Itali\xc3\xab tussen de Franse Valois en de Habsburgers kwamen de Habsburgers als de duidelijke winnaars naar voren. Gedurende bijna twee eeuwen beheersten de Spanjaarden de Italiaanse politiek._NEWLINE_Vanaf ~1540 volgde de katholieke Kerk een heel ander beleid: bestrijding van de \'protestantse ketterijen\' kreeg nu de hoogste prioriteit. Vele boeken werden verboden; het intellectueel klimaat veranderde sterk. De geest van de contrareformatie waarde rond._NEWLINE_Het belang van de voortdurende rivaliteit en strijd tussen de steden en verschillende sociale klassen van Itali\xc3\xab nam sterk terug. De culturele uitingen van de renaissance verloren goeddeels de band met de actualiteit. Het intellectueel debat werd vooral in de studeerkamer voortgezet.\n_START_SECTION_\nKerk en religie\n_START_PARAGRAPH_\nVoor de middeleeuwse mens werd het hele leven van geboorte tot overlijden beheerst door het christelijk geloof. Het was niet ongebruikelijk om dagelijks de mis bij te wonen. Het onderscheid tussen het sacrale en het profane was vaak niet scherp. (Pas het Concilie van Trente (1545-1563) zou hier verandering in brengen.) De vertrouwdheid met het \'heilige\' uitte zich in gedrag dat latere eeuwen als \'respectloos\' zouden beoordelen. Uit talloze berichten van tijdgenoten blijkt dat het niet ongewoon was om in de eeuw van Rafa\xc3\xabl te praten tijdens de mis, of om door de kerk te wandelen. In kerken werd gegeten, gedronken, gedanst, gegokt en gebedeld. Kerkgebouwen werden als opslagplaats gebruikt._NEWLINE_In de steden van Itali\xc3\xab behoorde een substantieel deel van de bevolking tot de clerus. Er zijn schattingen gemaakt van het aantal geestelijken in Florence. Burke verwijst naar onderzoek van Herlihy en Klapisch-Zuber, gepubliceerd in 1978. Zij schatten de bevolking van Florence in 1427 op 38.000 inwoners. Hieronder waren ongeveer 300 priesters, en meer dan 1100 monniken, nonnen en bedelmonniken. Mettertijd nam het aantal geestelijken relatief zelfs toe. _NEWLINE__NEWLINE_Het onderscheid tussen geestelijken en leken was overigens niet altijd duidelijk. Er zijn berichten bekend van geestelijken die als metselaar werkten, of wapens droegen. Er bestond (nog) geen opleiding voor priesters. Er was dan ook veel kritiek op de geestelijkheid. In Itali\xc3\xab klonk de kritiek zelfs feller dan in de omringende landen. Wij vinden deze kritische geluiden onder andere terug in de verhalen van Boccaccio en de geschriften van Poggio Bracciolini.\n_START_SECTION_\nRenaissancepausen\n_START_PARAGRAPH_\nDe meeste renaissancepausen gedroegen zich als wereldlijke vorsten. Herovering en later uitbreiding van de Kerkelijke Staat leek hun belangrijkste doel. De pauselijke curie was hoofdzakelijk ingericht om zo veel mogelijk inkomsten te genereren. Ondanks de terugkerende roep om hervormingen bleef alles bij het oude._NEWLINE_Ten tijde van de renaissance leverden het geslacht Borgia, het geslacht Della Rovere, en de Medici elk twee pausen. De rijke pausen en kardinalen traden in toenemende mate op als patroons voor renaissancekunst en -architectuur, en namen het initiatief voor de (her)opbouw van de architecturale bezienswaardigheden van Rome._NEWLINE_De humanisten Nicolaas V (1447-1455) en Pius II (1458-1464) slaagden erin hun rol als paus met voldoende verantwoordelijkheidsgevoel te vervullen. Onder Sixtus IV (1471-1484) trad het verval in. Hij gebruikte het gezag dat hij als paus genoot op grote schaal ten behoeve van het verrijken van zijn familie, Della Rovere. Berucht is zijn betrokkenheid bij de Pazzi-samenzwering (1478). _NEWLINE_Innocentius VIII (1484-1492) behartigde vooral de belangen van zijn eigen kinderen. Zijn opvolger was de beruchte Alexander VI, Rodrigo de Borja (1492-1503). Hij was een belangrijke speler in het complexe web van de internationale Europese diplomatie. Zijn oorlogszuchtigheid ten behoeve van zijn zoon, Cesare Borgia, leverde uiteindelijk heel weinig op. "Binnen het Vaticaan vormde dit rampzalige pontificaat het dieptepunt van corruptie en moreel verval.".\n_START_SECTION_\nOnderwijs\n_START_PARAGRAPH_\nIn de steden van Noord- en Midden-Itali\xc3\xab kon een groot deel van de bevolking lezen en schrijven. Volgens een aantekening van Bonvesin de la Riva waren er in 1288 in Milaan meer dan 70 schoolmeesters die leerlingen leerden lezen en schrijven. Er zijn schattingen gedaan van het aantal geletterden in de stad Florence. Volgens een schatting waren minstens 67% - mogelijk zelfs meer - van de volwassen mannen in de stad geletterd. De uitkomst wordt bevestigd door onderzoek van het Florentijns belastingregister (catasto). Ieder gezinshoofd was verplicht zelf een verklaring voor het belastingregister te schrijven. Ongeveer 80% van de gezinshoofden was hiertoe in staat. Ook veel meisjes leerden in Florence lezen en schrijven. _NEWLINE__NEWLINE_Uit de belastingregisters blijkt verder dat ook in steden in de omgeving van Florence veel mannen zelf een verklaring konden schrijven. Op het Toscaanse platteland waren daarentegen velen ongeletterd. De plaatselijke notaris schreef de meeste verklaringen._NEWLINE_Het grote aantal geletterden maakte de plotselinge opbloei van de Italiaanse literatuur mogelijk. Voor de dertiende eeuw schreven schrijvers met enige ambitie altijd in het Latijn. Dit stond in schril contrast met de ontwikkelingen in Frankrijk en Spanje, waar literatuur in de volkstaal van hoog niveau werd vervaardigd. _NEWLINE__NEWLINE_Behalve voor literaire doeleinden werd de volkstaal vanaf de dertiende eeuw ook op grote schaal gebruikt in het dagelijks leven: men schreef talloze preken, zakenbrieven, politieke verslagen, dagboeken en familiekronieken in de plaatselijke volkstaal. Na de introductie van de boekdrukkunst aan het eind van de vijftiende eeuw verschenen nergens zo veel boeken in de volkstaal als in Itali\xc3\xab.\n_START_SECTION_\nRol van Florence\n_START_PARAGRAPH_\nFlorence, de belangrijkste stad in Toscane, wordt met recht beschouwd als de eerste stad van de renaissance. Het maakte gedurende de veertiende, vijftiende en zestiende eeuw een ongekende culturele bloei door. Het was een naar Italiaanse maatstaven middelgrote stad; in de vijftiende eeuw had het ongeveer 60.000 inwoners. De stad dankte haar welvaart met name aan een bloeiende wolnijverheid, de fabricage van wollen stoffen. _NEWLINE__NEWLINE_Twaalf kunstenaarsgilden reguleerden de handel en vormden de basis voor het commerci\xc3\xable succes van Florence. Rijke leden van de gilden bekleedden belangrijke posities in het bestuur en behoorden tot de invloedrijkste burgers van de samenleving. Het Palazzo Vecchio, gebouwd in 1299, was het thuis van de Florentijnse gilden. Het functioneerde als de zetel van de gemeentelijke overheid en het hart van de Florentijnse cultuur. Hier was het dat de 5000 gildeleden, die ook stemrecht bezaten, bijeenkwamen om stadszaken te bespreken en beslissingen te nemen. Onder hen bevonden zich behalve textielarbeiders en bankiers ook metselaars en bouwers, beeldhouwers, advocaten en notarissen._NEWLINE_Het waren enkele Florentijnse schrijvers die het beeld van de renaissance bepaalden. In de veertiende eeuw waren dat Dante, feitelijk nog typisch een middeleeuwer, Petrarca en Boccaccio. Machiavelli (\xe2\x80\xa01527) leverde een belangrijke bijdrage aan de politieke theorie._NEWLINE_Rond 1400 woedde er een oorlog tussen Florence en Milaan. Hertog Gian Galeazzo Visconti regeerde niet alleen in Verona, Vicenza en Padua, maar breidde zijn macht ook naar het zuiden toe uit. Hij veroverde Pisa, Perugia, Siena en Bologna. Florence voelde zich met recht omsingeld. Het wist de druk van Milaan te weerstaan tot de hertog in 1402 aan de pest bezweek. _NEWLINE__NEWLINE_De kanselier van Florence, Leonardo Bruni, verdedigde de politieke onafhankelijkheid van Florence met de pen. Hij vergeleek Florence met het Athene van Perikles en met Rome voordat de keizers een eind hadden gemaakt aan de vrijheid._NEWLINE_Gedurende de vijftiende eeuw maakten de Medici,een geslacht van kooplieden en bankiers, zich geleidelijk aan meester van de macht. _NEWLINE__NEWLINE_De familie dankte haar rijkdom aan Giovanni de\' Medici (1360-1429). Giovanni\'s zoon, Cosimo de\' Medici (1389-1464),_NEWLINE_genoot de steun van de armere lagen van de bevolking. Hoewel de republikeinse instellingen werden gehandhaafd, beheerste hij de politiek. Lorenzo il Magnifico (1449-1492), diens kleinzoon, genoot vooral faam als dichter, kunstkenner en mecenas. _NEWLINE__NEWLINE_Cosimo de\' Medici trok Niccol\xc3\xb2 Niccoli (1364-1437) aan, een enthousiast verzamelaar en kopiist van Oudgriekse manuscripten. Onder zijn invloed werd Florence een centrum van het humanisme._NEWLINE_De cultuur van de stedelijke renaissance en de boeteprediking van de bedelorden botsten met elkaar. De prior van een dominicanenklooster, Girolamo Savonarola (1452-1498) had met zijn prediking zo\'n invloed op de bevolking dat deze alle tekenen van wereldlijk leven vernietigde: de heersersfamilie van de Medici moest de stad Florence verlaten._NEWLINE_In de zestiende eeuw werd Toscane een groothertogdom. De Medici zouden er tot 1737 regeren.\n_START_SECTION_\nVerspreiding over Itali\xc3\xab\n_START_PARAGRAPH_\nDe idealen van de renaissance verspreidden zich vanuit Florence naar zijn Toscaanse buurstaten, zoals Siena en Lucca. De Toscaanse cultuur werd al snel het model voor alle staten van Noord-Itali\xc3\xab, en de Toscaanse taalvariant van het Italiaans werd (vooral in de geschreven literatuur) dominant in de hele regio. Toen Francesco Sforza in 1447 aan de macht kwam in Milaan, transformeerde hij in hoog tempo deze middeleeuwse stad tot een belangrijk centrum van kunst en wetenschap. Een van de geleerden die hierdoor werd aangetrokken was de architect en humanist Leone Battista Alberti, die een belangrijke rol zou spelen in de theorie van de renaissancekunst. Hertog Francesco Sforza liet onder meer het Ospedale Maggiore bouwen en restaureerde het Palazzo dell\'Arengo. De Sforza\'s waren bevriend met de Florentijnse de\' Medici-familie. Samen stabiliseerden zij de onderlinge betrekkingen tussen de steden met de Vrede van Lodi en andere verdragen zodat een lange periode van vrede aanbrak voor heel Itali\xc3\xab. Dit schiep een uitzonderlijk gunstig klimaat voor de bloei van de kunsten en letteren._NEWLINE_Veneti\xc3\xab, een van de rijkste Italiaanse steden als gevolg van zijn controle over de Adriatische Zee, werd ook een centrum voor renaissancecultuur, met name van architectuur. Net als Florence was Veneti\xc3\xab tijdens de renaissance een republiek. Eigenlijk was het renaissancistische Veneti\xc3\xab eerder een \'rijk\', dat heerste over een deel van het grondgebied van het huidige Itali\xc3\xab en een groot deel van de Adriatische kust en vele eilanden controleerde. Het stabiele politieke klimaat en de bloeiende handelseconomie hadden de periode van de Zwarte Dood en de val van handelspartner Constantinopel goed doorstaan. Die gezonde economie was net als in Florence een belangrijke factor die de bloei van de kunsten bevorderde. Het trok heel wat kunstenaars aan die in Veneti\xc3\xab opdrachten van rijke patroons konden krijgen._NEWLINE_Ook kleinere steden kwamen door patronaat onder invloed van de renaissance: Ferrara en Mantua onder de Gonzaga-familie en Urbino onder Federico da Montefeltro._NEWLINE_In Napels werd de renaissance ingeluid onder het beschermheerschap van Alfonso I, die Napels in 1443 veroverde. Kunstenaars als Francesco Laurana en Antonello da Messina, en schrijvers zoals de dichter Jacopo Sannazaro en de humanistische geleerde Angelo Poliziano verleende hij de nodige hulp en aanmoediging. In de periode van de onderkoningen groeide de bevolking van Napels uit van 100.000 tot 300.000 inwoners. In Europa was alleen Parijs meer bevolkt. De belangrijkste van de onderkoningen was Pedro \xc3\x81lvarez de Toledo. Hij introduceerde zware belastingen maar verbeterde ook het uitzicht van Napels. Zo liet hij de hoofdstraat (die nog steeds zijn naam draagt) verbreden, zorgde voor verharde wegen, liet oude gebouwen restaureren en nieuwe gebouwen optrekken en de stadswal versterken._NEWLINE_Rome bleef die eerste jaren wat achterop. Ook al keerde in 1417 het pausdom terug, de stad bleef arm en grotendeels een ru\xc3\xafne. Onder de oorlogszuchtige paus Julius II (Il Papa Terribile) begon de herbouw van de Sint-Pietersbasiliek. Toen het pausdom onder de controle viel van de rijke families uit het noorden, zoals de Medici en de Borgia\'s, begon de geest van de renaissancekunst en -filosofie het Vaticaan sterk te be\xc3\xafnvloeden. Paus Sixtus IV zette het werk van Nicolaas V verder en gaf opdracht tot de bouw van de Sixtijnse Kapel. Paus Sixtus V zette dan weer aan tot een grote Romeinse stadsuitbreiding._NEWLINE_Kunstenaars en architecten bleven gewoonlijk niet in de stad waar ze geboren waren. Al naargelang de opdrachten die ze kregen verbleven ze soms jarenlang in een andere stad. Michelangelo bijvoorbeeld, een uit Caprese afkomstige Toscaan, werkte meerdere jaren in Rome. Rafa\xc3\xabl Santi werd geboren in Urbino, ging naar Florence om zich te inspireren op de stijl van Michelangelo en Leonardo da Vinci, en trok enkele jaren later naar Rome om daar te gaan werken.\n_START_SECTION_\nCultuur; de \'kunsten\'\n_START_PARAGRAPH_\nDe woorden \'Italiaanse renaissance\' worden veelal primair in verband gebracht met de kunstwerken uit deze (stijl)periode: de fresco\'s, schilderijen, beelden, gebouwen enz. Daarbij wordt over het hoofd gezien dat tijdgenoten zich destijds eerder beroemden op het herontdekken van teksten uit de Oudheid en wat dat teweeg had gebracht: in de ogen van de humanisten niets minder dan de heropleving van de beschaving. Humanisten hulden zich in navolging van de Romeinen graag in toga\'s en bezaten een hogere maatschappelijke positie dan een beeldend kunstenaar. Het kunnen schrijven van een toespraak in de stijl van Cicero of een ode zoals Horatius werd hoger gewaardeerd dan het vervaardigen van een schilderij of beeld. _NEWLINE__NEWLINE_Een bijkomend gevolg van de intensieve bestudering van de oude manuscripten was het ontstaan van wat \'moderne onderzoeksmethoden\' genoemd kunnen worden. Hier werd de eerste aanzet gegeven tot de latere moderne studie van geschiedenis en taalkunde. De passie voor oude geschriften en de kritische studie ervan leidden tot een vernieuwing in de letteren._NEWLINE_Nader onderzoek van de groep die Burke de creative elite noemde, wijst uit dat de groep schrijvers, geleerden en kunstenaars sociaal gezien in twee groepen kan worden onderverdeeld. Enerzijds waren er de schrijvers, humanisten en geleerden. Velen van hen waren van adel; ook hadden de meesten onderwijs gevolgd aan een universiteit. De schilders en beeldhouwers waren doorgaans van minder bevoorrechte komaf. De meesten wisten weinig van theologie en de klassieken en werden daarom dikwijls als \'onwetend\' weggezet. Zij hadden hun bekwaamheid in de praktijk geleerd, als leerling in de werkplaats van een gevestigd kunstenaar. Omdat veel kunstenaars een soort \'winkel\' hielden, werden zij soms vergeleken met schoenmakers en kruideniers.\n_START_SECTION_\nRol van de pausen\n_START_PARAGRAPH_\nDe patronage van kunst en architectuur was voor de pausen een middel om het prestige van de Kerkelijke Staat te verhogen, alsook een gevolg van de persoonlijke voorkeuren van individuele pausen. De pausen namen hun rol als beschermheer van kunst en architectuur pas duidelijk in de vijftiende eeuw op._NEWLINE__NEWLINE_Omdat de pausen na 1309 in Avignon verbleven of verdeeld waren, bleef Rome architecturaal onderontwikkeld in vergelijking met andere grote steden. Paus Nicolaas V richtte de beroemde Vaticaanse Bibliotheek op. Paus Sixtus IV nam ingrijpende maatregelen die een significant verfraaiend effect hadden op het stadsbeeld van Rome. Hij startte een groots opgevat project voor de herontwerp en wederopbouw van Rome, de verbreding van de straten en het slopen van de vervallen ru\xc3\xafnes. Hij sponsorde ook de werken aan de Sixtijnse Kapel en deed een beroep op heel wat kunstenaars uit andere Italiaanse stadstaten. Paus Julius II trad op als mecenas van kunsten. Zijn opvolger, Leo X, staat bekend om zijn beschermheerschap van Rafa\xc3\xabl, wiens schilderijen een grote rol toebedeeld kregen in de herinrichting van het Vaticaan.\n_START_SECTION_\nPetrarca\n_START_PARAGRAPH_\nFrancesco Petrarca (1304-1374) kan beschouwd worden als de \'leider\' van de humanisten. Hij was de zoon van een uit Florence verbannen koopman. Een deel van zijn leven bracht hij door in de buurt van het pauselijk hof te Avignon. Hij studeerde rechten en ontving de lagere wijdingen. Hij reisde veel. _NEWLINE__NEWLINE_Zijn rusteloze, tweeslachtige natuur blijkt uit zijn talloze brieven en geschriften. Hij bewonderde zowel Cicero als Augustinus zeer. Door zelfs twee brieven aan Cicero te schrijven deed hij een klassiek genre herleven. Het was voor Petrarca een vaststaand gegeven dat welsprekendheid en virt\xc3\xb9 (=deugd) met elkaar samenhangen. Die gedachte is het uitgangspunt van de humanistische beweging. _NEWLINE__NEWLINE_Petrarca wees ook de weg wat betreft het verzamelen en redigeren van klassieke teksten. Beroemd is zijn vondst in 1345 van een afschrift van de brieven van Cicero aan diens vriend Atticus.\n_START_SECTION_\nHumanisme na Petrarca\n_START_PARAGRAPH_\nEen van de eerste humanisten, naast Petrarca en Angelo Polziano, was de Florentijn Leonardo Bruni. Van hem verscheen \'Geschiedenis van het Florentijnse volk\' (Historiae Florentini populi libri XII), dat kan worden beschouwd als het eerste moderne geschiedenisboek. Zo was hij de eerste historicus die een driedeling van de geschiedenis maakte in de \'grote periodes\': oudheid, middeleeuwen en nieuwe tijd. Als secretaris van de pauselijke kanselarij en later als kanselier van Florence had hij ook veel invloed op de politiek. Andere sleutelfiguren uit de humanistische filologie zijn Lorenzo Valla (1407-1457) en Marsilio Ficino (1433-1499)._NEWLINE_Tijdens de renaissance in Itali\xc3\xab kreeg de intellectuele elite meer oog voor de mens en de mogelijkheden van zijn intellect. Het werk van de letterkundigen en filologen kreeg later de naam \'humanisme\'. De umanista legden in opvoeding en onderwijs de nadruk op de studie van de klassieke teksten. De term is afgeleid van studia humanitatis, een vijftiende-eeuws leerprogramma dat samengesteld was uit grammatica, po\xc3\xabzie, retorica, geschiedenis en ethiek, en dat gericht was op de verheffing van de intellectuele en zedelijke kwaliteiten van het individu. Dit ideaal werd ook de menselijke virt\xc3\xb9 genoemd. Om dit te bereiken was een hervorming van de cultuur nodig. Vandaar dat het renaissancehumanisme als motor van de renaissance kan worden beschouwd: de onwetende en passieve middeleeuwer moest plaatsmaken voor de actieve renaissancemens, die ernaar streefde het volledige potentieel van het individu te benutten. _NEWLINE__NEWLINE_Er wordt soms gesuggereerd dat het christelijk geloof door de toegenomen aandacht voor de klassieken aan belang inboette. Uit de geschriften van de invloedrijke Petrarca blijkt dat geenszins. Petrarca was ervan overtuigd dat het lezen en bestuderen van klassieke auteurs tot een deugdzamer en ook christelijker levenswandel zou leiden._NEWLINE_Burckhardt meende dat het doel van de humanisten was "te weten wat de antieken wisten, te schrijven zoals de antieken schreven en om te denken en zelfs te voelen zoals de antieken dachten en voelden.". \'Reproductie van de Oudheid\' was in deze visie het belangrijkste doel van de humanisten. De reproductie werd vormgegeven door het opsporen van handschriften, tekstkritiek en imitatie. _NEWLINE__NEWLINE_De visie van Burckhardt is enigszins na\xc3\xafef en doet ook de humanisten tekort. Reproductie was niet het voornaamste doel. Het historische feitenmateriaal en de literaire vaardigheden van de Klassieke Oudheid waren een machtig wapen dat de humanisten hanteerden om de politieke realiteit waarin zijzelf leefden te duiden en te rechtvaardigen. Zij zetten zich af tegen de hoofse cultuur van de ridders en de scholastieke traditie van de universiteiten. Van de grote verschillen op politiek, religieus en sociaal terrein tussen de Oudheid en het heden waren zij zich terdege bewust. "Met dit vermogen om zowel zinrijke verbanden als geprononceerde verschillen te ontwaren, in combinatie met de zucht om het cultuurideaal van de Oudheid naar de kroon te steken, onderscheidt het Italiaanse renaissance-humanisme zich van eerdere pogingen klassieke idealen te doen herleven."_NEWLINE_In de vijftiende eeuw vluchtten Griekse geleerden na de verovering van Byzantium (1453) door de Ottomanen naar Itali\xc3\xab. Hun taalkundig werk zou tijdens de renaissance een stimulans betekenen voor lingu\xc3\xafstische studies aan de pas opgerichte academies van Florence en Veneti\xc3\xab. Deze Byzantijnen namen op hun vlucht voor de Turken soms kostbare manuscripten mee, en natuurlijk ook hun kennis van het (Oud)Grieks. Aldus leverden zij een cruciale bijdrage aan de renaissance. In Itali\xc3\xab en daarbuiten doorzochten humanistische geleerden kloosterbibliotheken voor oude handschriften en herontdekten zo Tacitus en andere Latijnse auteurs. Met Vitruvius kwamen de architectonische principes van de Oudheid opnieuw aan het licht. Renaissancekunstenaars werden aangemoedigd om de grote werken van de antieken te overtreffen (in de geest van de schilder Apelles)._NEWLINE_Aristoteles bleef de meest invloedrijke Griekse filosoof, hoewel zijn denken in toenemende mate moest concurreren met dat van Plato. Marsilio Ficino (1433-1499) vertaalde het werk van Plato en schreef daar commentaren bij die sterk bijdroegen aan de verspreiding van Plato\'s leer. Veel denkers van de renaissance waren dan ook aanhangers van het neoplatonisme, dat behalve door Ficino ook door het werk van Georgios Gemistos Plethon en Giovanni Pico della Mirandola bekend raakte in intellectuele kringen rond Florence. _NEWLINE__NEWLINE_Een filosofisch bastion in het denken van Aristoteles bleef de universiteit van Padua. Daar bestudeerde Pietro Pomponazzi (1462\xe2\x80\x931524) de teksten van Aristoteles zonder bemiddeling van het thomisme en Averroes. In het algemeen kan gezegd worden dat het theocentrisme van de middeleeuwen plaatsmaakte voor een antropocentrische wereldbeschouwing.\n_START_SECTION_\nArchitectuur\n_START_PARAGRAPH_\nDe aanwezigheid van een groot aantal Romeinse ru\xc3\xafnes inspireerde de Italiaanse architecten zonder dat ze deze klassieke voorbeelden echt kopieerden. Waarschijnlijk lag dat voor een deel aan het feit dat deze constructies onvoldoende bewaard waren gebleven. Renaissancekunstenaars maakten schetsen van de vervallen gebouwen en gebruikten elementen van wat ze aantroffen in hun eigen werk. Zo waren de koepels van Brunelleschi en later die van Michelangelo duidelijk ge\xc3\xafnspireerd op de koepel van het Pantheon, een van de beter bewaarde bouwwerken uit het klassieke verleden. En Andrea del Palladio (1518-1580) zou met zijn realisaties van villa\'s en kerken tot ver buiten Itali\xc3\xab invloed uitoefenen op de architectuur._NEWLINE_In Florence werd de renaissancestijl door Leone Battista Alberti ge\xc3\xafntroduceerd met een revolutionair maar onvolledig monument in Rimini. Alberti was met zijn De re aedificatoria X (Tien boeken over de bouwkunst) de eerste die een theoretische behandeling gaf van de architectuur in de oudheid. Enkele van de oudste gebouwen met renaissancekenmerken zijn Brunelleschi\'s kerk van San Lorenzo en de Pazzi Kapel. Uit het interieur van de Spirito Santo spreekt een nieuw gevoel van licht, helderheid en ruimte, dat typisch is voor de vroege Italiaanse renaissance. De architectuur moest de filosofie van het humanisme en de helderheid van geest weerspiegelen, in tegenstelling tot de \'duisternis\' en spiritualiteit van de middeleeuwen. De opleving van de klassieke oudheid wordt ook ge\xc3\xafllustreerd door het Palazzo Rucellai. De zuilen hier volgen het klassieke schema met Dorische kapitelen op de begane grond, Ionische kapitelen op de tweede verdieping en Korinthische kapitelen op de bovenste verdieping._NEWLINE_In Mantua was het Leone Battista Alberti die de \'nieuwe\' antieke stijl introduceerde, hoewel zijn hoofdwerk, de Sant\'Andrea, pas werd begonnen na zijn dood._NEWLINE_De hoogrenaissance, zoals de stijl nu wordt genoemd, werd in Rome ingevoerd met Donato Bramante\'s Tempietto op de binnenplaats van de San Pietro-kerk in Montorio (1502) en zijn originele, centraal opgevatte Sint-Pietersbasiliek (1506). Deze opmerkelijke architecturale opdracht zou heel wat renaissancekunstenaars be\xc3\xafnvloeden, onder wie Michelangelo en Giacomo della Porta._NEWLINE_Het begin van de Late renaissance-architectuur (Mani\xc3\xabrisme) in 1550 werd gekenmerkt door de ontwikkeling van een nieuwe zuil door Andrea Palladio. Kolossale zuilen van meer dan twee verdiepingen hoog of meer versierden de gevels.\n_START_SECTION_\nDans\n_START_PARAGRAPH_\nOnze kennis van de 15e-eeuwse Italiaanse dansen komt voornamelijk uit de overgeleverde werken van drie Italiaanse renaissancemeesters van de dans: Domenico da Piacenza, Guglielmo Ebreo en Antonio Cornazzano da Pesaro. Hun werk gaat over ongeveer dezelfde passen en dansen, hoewel enige evolutie merkbaar is._NEWLINE_De belangrijkste soorten dansen die zij beschrijven zijn de bassa danze en balletti. Het gaat om de vroegste goed gedocumenteerde Europese dansen, waardoor we nu een redelijke kennis hebben van de gebruikte choreografie\xc3\xabn, danspassen en muziek.'