b'\n_START_ARTICLE_\nZoroastrisme\n_START_SECTION_\nBenaming\n_START_PARAGRAPH_\nZoroastrisme is een westerse benaming die opkwam in de 19e eeuw. In de oud-Griekse literatuur wordt ernaar verwezen als de \'Perzische religie\'. De zoroastri\xc3\xabrs verwezen ernaar als de \'goede religie\' (weh-d\xc3\xaan) of \'Mazda-religie\' (Mazdayasna d\xc3\xa2en\xc3\xa2), en noemden zichzelf vandaar Mazdayasna. De aanduiding verwijst naar Ahoera Mazd\xc3\xa2 (\'heer wijsheid\'), de goede oppergod binnen de religie. Tegenwoordig spreken volgelingen ook wel van Zarathushti din (\'zoroastrische religie\').\n_START_SECTION_\nDatering\n_START_PARAGRAPH_\nOver de vraag waar en wanneer de religie precies ontstond, bestaat geen consensus. De religie werd ontwikkeld door de profeet Zarathustra. Hij is de vervaardiger van de G\xc3\xa2th\xc3\xa2\'s in de Avesta, heilige teksten die centraal staan binnen het zoroastrisme. Die teksten zijn opgesteld in het Avestisch, verwant aan het Oudperzisch. Een onmogelijke datering uit de Grieks-Romeinse literatuur is het 7e millennium v.Chr., en de traditionele datering is 588 v.Chr., eveneens onwaarschijnlijk, omdat het Avestisch in die periode uitstervende was. Dit suggereert dat de G\xc3\xa2th\xc3\xa2\'s van voor de 7e eeuw v.Chr. zijn, maar van na het vroege 2e millennium v.Chr. Beschrijvingen in de G\xc3\xa2th\xc3\xa2\'s komen namelijk overeen met archeologische vondsten uit de late bronstijd (halverwege het 2e millennium v.Chr.) in Centraal Azi\xc3\xab, van de Kaspische Zee via Transoxani\xc3\xab tot Afghanistan. Men schat dat Zarathustra leefde rond 1000 v.Chr.\n_START_SECTION_\nZarathustra\n_START_PARAGRAPH_\nOver Zarathustra (\'bezitter van veel kamelen\'; Middelperzisch: Zardukhsht, Zardusht; Nieuwperzisch/Farsi: Zardosht) is nauwelijks iets bekend, afgezien van dat hij een priester en dichter was. Vanaf de 6e eeuw v.Chr. ontstond een rijke hagiografie, zodat zijn reputatie als profeet gevestigd en verspreid werd. Die ontstond op grond van informatie uit de G\xc3\xa2th\xc3\xa2\'s zelf en onder invloed van thema\'s uit het jodendom, en later ook uit het christendom en de islam. De hagiografische verhalen resulteerden in middeleeuwse teksten als de Zardukhsht n\xc3\xa2mag of Zardosht n\xc3\xa2me (\'Boek van Zarathushtra\') en D\xc3\xaankard (\'Religieuze handelingen\'). De historiciteit ervan is niettemin erg discutabel._NEWLINE_Zarathustra baseerde zich voor zijn leer met bijbehorende rituelen op de proto-Iraanse religie. Zo nam hij de rituele zang (yasht) en de vuurcultus (\xc3\xa2tash) in zijn religie, en verhief hij de reeds bestaande Ahura Mazd\xc3\xa2 ("Heer Wijsheid") tot oppergod. Hij streefde daarbij monothe\xc3\xafsme na, wat inhield dat traditionele, Iraanse goden zoals Mithra en Anahita werden verworpen of gedemoniseerd (da\xc3\xaava\'s). In de generaties na zijn dood, v\xc3\xb3\xc3\xb3rdat de religie pan-Iraans werd, werden die wezens en andere aspecten echter weer in de religie opgenomen. Het zoroastrisme bleef veranderen in de loop der eeuwen. Dit komt mede doordat de religie zich langzaam verspreidde over bevolkingsgroepen die een eigen religie hadden, en omdat er lange tijd geen religieuze canon bestond. Dergelijke veranderingen worden besproken in afzonderlijke artikels (zie de zijbalk)._NEWLINE_Zarathustra was een religieuze hervormer die een systeem bedacht dat devotioneel gezien monothe\xc3\xafstisch maar theoretisch gezien dualistisch was. Hij onderscheidde blijkens de G\xc3\xa2th\xc3\xa2\'s namelijk de principes van goed en kwaad, asha (\'orde\') en drug (\'leugen\'). Het menselijke onderscheidingsvermogen hiervoor werd geleverd door mazd\xc3\xa2 (\'wijsheid\') via de goede oppergod Ahura Mazd\xc3\xa2 (Oudperzisch: Auramazd\xc3\xa2; Middelperzisch: Ohrmazd; Nieuwperzisch: Hormazd). Uit hem vloeide een kracht voort, Spenta Mainyu (\'heilige geest\'; Middelperzisch: Spen\xc3\xa2g M\xc3\xaanog). Die deed het scheppingswerk. Ook vloeiden zes abstracte goddelijke krachten uit hem voort als hypostasen: de Amesha Spenta\'s, die ieder een deel van de schepping verzorgden. Tegenover de orde van Ahura Mazd\xc3\xa2 stond volgens Zarathustra Angrin Mainyu (\'Kwade Geest\'; Middelperzisch: Ahreman; Nieuwperzisch: Ahriman), god van wanorde en het kwaad. De goede en de slechte god kozen voor respectievelijk het goede en het kwade. Ook het menselijke handelen verliep langs dit dualisme. Dit leverde een verklaring op voor de ervaren spanningen tussen orde en wanorde in het leven, benadrukte de keuzemogelijkheid van de mens, en bood hoop op een beter leven in het hiernamaals. De profeet suggereerde tot slot dat de fysieke wereld (ga\xc3\xaathya, g\xc3\xaat\xc3\xaeg) voort was gekomen uit een identieke maar geheel spirituele tegenhanger (mainyava, m\xc3\xaan\xc3\xb4g)._NEWLINE_Politieke geschiedenis\n_START_SECTION_\nPre-islamitische tijd (tot de 7e eeuw)\n_START_PARAGRAPH_\nZarathustra slaagde erin een lokale heerser te bekeren, Visht\xc3\xa2spa, die zijn beschermheer werd. Zijn directe volgelingen bleven trouw aan de nieuwe religie en vervaardigden de Yasna Haptanghait\xc3\xae. Van de ontwikkelingen tot aan het Perzische rijk in de 6e eeuw v.Chr. is erg weinig bekend. Het zoroastrisme verspreidde zich over de proto-Iraanse bevolking, waaronder de Meden en Perzen, maar ook onder Scythen en de niet-Iraanse Elamieten. Het vroegste bewijs daarvoor is Medisch. Er is archeologisch bewijs voor vuurrituelen (\xc3\xa2tash) bij hen in de 6e eeuw v.Chr. Herodotus (5\xe1\xb5\x89 eeuw v.Chr.) vermeldt verder dat bij hen de zogeheten Magi (Oudgrieks: magoi; enkelvoud: magus), priesters, erg belangrijk waren binnen de godsdienst. Die naam werd met de verspreiding van de religie richting het zuidoosten een algemene aanduiding voor de zoroastrische priesters. De magi pasten Zarathustra\'s leer aan, maakten het priesterschap overerfelijk, en sloten vrouwen daarvan uit, omdat hun cyclus onrein zou zijn. Wellicht kenden ze twee rangen: de \xc3\xa2trhavan (vuurpriester) en de zaotar (aanroeper, brenger van plengoffers). Tijdens de Achaemenidische dynastie (559 - 330 v.Chr.) waren zij priesters, zieners en leraren van de adel. Ze zorgden voor de vuurtempels en droegen witte kleding, symbool voor zuiverheid. Witte kleding wordt thans nog gedragen door de priesters._NEWLINE_Het zoroastrisme was over geheel Iran verbreid ten tijde van de Achaemeniden, de Perzische dynastie die het Perzische rijk stichtte. Vanaf Artaxerxes II (404-359 v.Chr.) verschijnen zoroastrische vorsten. Sommigen beriepen zich op het zoroastrisme als legitimering voor hun macht en stimuleerden de godsdienst. In de inscripties van Darius I staat bijvoorbeeld dat de wil van Ahura Mazda Darius\' succes verklaarde. Tegen die tijd is het geloof van Zarathustra echter weer vermengd met pre-zoroastrische elementen._NEWLINE_Ten gevolge van Alexander de Grotes verovering van het Perzische rijk rond 330 v.Chr. en het erop volgende hellenistische bewind (onder de Seleuciden) floreerde het zoroastrisme minder, en vond syncretisme plaats. Tussen de 6e en 2e eeuw v.Chr. zetten sommige magi vuurtempels op buiten Iran, zoals Anatoli\xc3\xab. Het zoroastrisme bloeide weer op onder het Parthische bewind (253 v.Chr. - 224 n.Chr). De magi ontwikkelden toen meer rangen en gingen samenwerken met geestelijken van andere religies, zoals het jodendom._NEWLINE_Ook onder het daarop volgende Sassanidische bewind (224 - 651) bleef het zoroastrisme prominent. Ondertussen had de religie zich verbreid richting Armeni\xc3\xab en Centraal-Azi\xc3\xab, waar nieuwe varianten ontstonden. Sassanidische vorsten codificeerden de mondeling overgeleverde Avesta, mede als reactie op concurrentie van andere religies, zoals het christendom, manichae\xc3\xafsme en boeddhisme, die over heilige teksten beschikten. De Sassanidische vorsten beschouwden zich als door Ahura Mazd\xc3\xa2 aangesteld. Ze propageerden de religie en versterkten haar in haar macht. Ze stichtten veel vuurtempels, deden schenkingen en vormden een gestructureerde priesterklasse. Die steeg op de sociale ladder. Tegen de 4e eeuw stond aan het hoofd bijvoorbeeld een hogepriester (mowbed\xc3\xa2n mowbed). Hoewel onder de Sassaniden het zoroastrisme een soort staatsreligie werd, bleef het religieuze landschap in het koninkrijk divers, en kwamen religieuze conflicten voor, zoals christenvervolgingen._NEWLINE_In latere bronnen zijn de Achaemeniden goeddeels vergeten, werd Alexander de Grotes verovering als rampzalig beschouwd en worden de Sassanidische heersers geprezen door het versterken van de religie, al worden zij ook verantwoordelijk gehouden voor politiekmisbruik ervan.\n_START_SECTION_\nIslamitische tijd (vanaf de 7e eeuw)\n_START_PARAGRAPH_\nVanaf de bekering van de Armeense koning Tiridates (late 3e eeuw) tot het christendom ging het zoroastrisme in die streek achteruit. In de 7e eeuw werd het Sassanidische rijk veroverd door moslimlegers, waarna de islam het zoroastrisme gestaag terugdrong. De islamisering duurde eeuwen. In de 13e eeuw waren de zoroastri\xc3\xabrs verworden tot een onbelangrijke minderheid, beperkt tot enkele kleine gebieden van Iran._NEWLINE_Door verslechterde leefomstandigheden voor zoroastri\xc3\xabrs, trokken sommigen vanaf de 10e eeuw naar het Indiase Gujarat, waar ze vanaf de 12e eeuw duidelijke gemeenschappen vormden. Zij worden Parsi(s) genoemd (\'Perzen\') en ontwikkelden een eigen taal en traditie. De gemeenschappen bloeiden op onder de heerschappij van de Mogols en daarna de Britten. Mumbai werd het centrum van de Parsi, waar ze veel vuurtempels bouwden. De gemeenschap gaat demografisch achteruit door migratie en vergrijzing._NEWLINE_In Iran zelf werden zoroastri\xc3\xabrs gediscrimineerd tot aan het eind van de 19e eeuw, zodat hun aantal afnam tot 10.000. Sindsdien is hun positie verbeterd. In verhouding wonen de meesten thans in de hoofdstad Teheran. De religie is (bewust) vereenvoudigd, kent minder rituelen, bestrijdt elementen zoals \'bijgeloof\' en herinterpreteert elementen, dit alles om de religie acceptabeler te maken. Er bestaat nog steeds een priesterklasse, waarvan de leden mobeds heten, maar hun prestige is afgenomen. Onder invloed van 20e-eeuwse nationalistische bewegingen zijn sommigen het zoroastrisme gaan zien als belangrijk Iraans erfgoed, zodat sommigen zich bekeerd hebben tot de religie._NEWLINE_Het zoroastrisme wordt tegenwoordig actief gepromoot door de organisatie Zarathustrian Assembly. In 2005 zou het aantal zoroastri\xc3\xabrs 300.000 bedragen.\n_START_SECTION_\nStromingen\n_START_PARAGRAPH_\nVan oudsher hebben verschillende strekkingen van het zoroastrisme bestaan. Pas onder de moslimheerschappij ontstaat tussen de 9e en 13e eeuw meer eenheid. De meest verbreide stroming was het zurvanisme vanaf de 5e eeuw v.Chr., die een poging inhield om het dualisme te herleiden tot monisme. De stroming stierf in de loop van de middeleeuwen uit. De Parsis hebben in de loop der tijd ook een eigen traditie ontwikkeld, met eigen rituelen en doctrines.\n_START_SECTION_\nDualisme\n_START_PARAGRAPH_\nEen beginsel in het zoroastrisme is dat er twee kosmische principes zijn, waarheid (asha) en leugen (drug), wat zich vertaalt in licht en duisternis, goed en kwaad. In het verlengde daarvan is er een oppergod, Ahura Mazd\xc3\xa2 (\xe2\x80\x98heer wijsheid\xe2\x80\x99), geassocieerd met de waarheid, licht, leven en het goede. Daartegenover staat Angra Mainyu (\xe2\x80\x98kwade geest\xe2\x80\x99), die in alles de tegenpool is van Ahura Mazd\xc3\xa2. Daar hebben ze voor gekozen. Beide goden hebben of scheppen een reeks goddelijke of geestelijke wezens, respectievelijk de goede ahura\xe2\x80\x99s en de slechte da\xc3\xaava\xe2\x80\x99s. Zij leveren altijd strijd met elkaar.\n_START_SECTION_\nKosmogonie en kosmologie\n_START_PARAGRAPH_\nDe zoroastrische kosmologie staat niet in de Avesta maar in de Pahlavi-boeken, met name de Bundahishn. _NEWLINE_Ahura Mazd\xc3\xa2 woont hoog in de hemel in oneindig licht, terwijl Angra Mainyu in de onderwerld woont, in oneindige duisternis. In de oorspronkelijke leer van Zarathustra brengt Ahura Mazd\xc3\xa2 een Spenta Mainyu voort als hypostase, die zijn creatieve kracht vertegenwoordigt en de immateri\xc3\xable, geestelijke wereld (m\xc3\xaan\xc3\xb4g) schept, met daarin alle geestelijke prototypen van de aardse zaken. Later werden beide goden vereenzelvigd. _NEWLINE_De oppergod en Angra Mainyu raken in conflict en spreken af om gedurende 9000 (of 12.000) jaar strijd te leveren in de materi\xc3\xable wereld. Ahura Mazd\xc3\xa2 verlamt Angra Mainyu vervolgens, zodat hij de wereld kan scheppen (g\xc3\xaat\xc3\xaeg). Eerst maakt hij de hemel, dan het water en de aarde. De vierde, vijfde en zesde creaties waren de eerste plant, het eerste dier (een stier) en de eerste mens, de androgyne Gayomard. De zevende creatie was vuur, dat de andere creaties doordrong. De wereld was tot dan toe bewegingsloos, en de zon stond stil in de hemel._NEWLINE_Angra Mainyu brak door het stenen hemelgewelf de aardse wereld binnen om daar kommer en kwel te veroorzaken. Water wordt zoutwater. De eerste levende wezens worden gedood._NEWLINE_Toen kwam de kosmos in beweging dankzij het vuur en kwam Angra Mainyu vast te zitten onder het hemelgewelf. Zodoende wisselen dag en nacht elkaar nu af. Water stroomt, zout en zoetwater worden gescheiden. Zes hypostasen van Ahura Mazd\xc3\xa2, abstracte principes met de naam Amesha Spenta\xe2\x80\x99s, beschermen ieder een deel van de materi\xc3\xable wereld. In reactie op dit alles cre\xc3\xabert Angra Mainyu een reeks demonen._NEWLINE_De aarde wordt verankerd met de groeiende bergen. Zee\xc3\xabn en rivieren ontstaan uit het meer Vourukasa (Fr\xc3\xa2hwkard). De regen verdeelt de aarde in zeven delen, met \xc3\xa9\xc3\xa9n groot centraal continent (Khvaniratha), met in het midden een grote berg. Om en onder de aarde ligt een grote oerzee. Uit het zaad van de plant, de stier en de mens ontstaan vervolgens allerlei zaken: planten, dieren, metalen en de eerste mensen, Mashya en Mashyana. Ze konden leven dankzij het vuur.\n_START_SECTION_\nEschatologie\n_START_PARAGRAPH_\nHet eerste mensenpaar wordt door de demonen (da\xc3\xaava\xe2\x80\x99s) verleid om hen te aanbidden, zodat de mens verdoemd is. De goede en kwade krachten leveren gedurende 9000 jaar oorlog met elkaar op aarde. De aardse wereld is op zichzelf niet negatief, maar is een val voor de boze krachten die alles wat negatief is veroorzaken. Drie verlossers (saoshyant) zullen opeenvolgend geboren worden, met tussenperiodes van duizend jaar, om de aarde stapsgewijs te zuiveren. Uiteindelijk zal Ahura Mazd\xc3\xa2 winnen, waarna Angra Mainyu krachteloos achterblijft en de wereld als volmaakt herboren wordt. _NEWLINE_De mens kan met goed gedrag bijdragen aan de zuivering van de wereld. Tijdens het leven van de individuele mens staat deze voor de keuze van goede en slechte daden. Na het overlijden valt het lijk onmiddellijk ten prooi aan demonen, en de ziel gaat naar de brug (Avestisch: Cinvat peretav; Middelperzisch: Chinwad puhl) die hemel en aarde verbindt. Hier wordt hij op zijn denken en daden beoordeeld door Mithra, Rashnu en Sraosha. Wegen de goede daden zwaarder, dan volgt de hemel of het paradijs. Zo niet, dan volgt de hel. Beide gelden als fysieke locaties. Wegen goede en slechte daden even zwaar, dan volgt de limbo. Op die locaties verblijft de ziel tot het einde van de tijd._NEWLINE_De laatste verlosser velt een eindoordeel over de mensenzielen. De sterren storten op aarde neer, doen de bergen smelten, en in dat gesmolten metaal worden de slechte zielen gezuiverd. Gesmolten metaal zal tevens de hel afsluiten, waar Angra Mainyu en zijn volgelingen in blijven opgesloten. Dan wordt de wereld als volmaakt herboren, stopt de gewone tijd en begint de eeuwige tijd.'