b"\n_START_ARTICLE_\nElam\n_START_SECTION_\nGeschiedenis\n_START_PARAGRAPH_\nDe geschiedenis van Elam kan slechts met stukken en brokken uit meestal vreemde (Mesopotamische) bronnen ontsluierd worden. Er is namelijk maar weinig geschiedschrijving in de eigen Elamitische taal overgebleven. Het schrift werd vooral gebruikt voor administratieve doeleinden. Soms is dat in de eigen taal, maar ook Sumerisch en Akkadisch worden aangetroffen._NEWLINE_De Elamieten speelden al vanaf ten minste het begin van het derde millennium voor Christus een belangrijke rol in het zuidwesten van het huidige Iran, in een streek die bij benadering het huidige Choezistan, het midden van het Zagrosgebergte omspande. Belangrijke steden waren Ansjan (niet ver van het huidige Shiraz, Perzisch: \xd8\xa7\xd9\x86\xd8\xb4\xd8\xa7\xd9\x86) en Susa (nu Sjoesj). De welvaart die ten grondslag ligt aan de ontwikkeling van de Elamitische stadstaten was het gevolg van de grote vruchtbaarheid van Susiana en het belang dat het gebied had als doervoergebied tussen het Tweestromenland (Mesopotami\xc3\xab) en de Indusvallei. De lange geschiedenis van Elam wordt gekenmerkt door een voortdurende wisselwerking met het buurland Sumer in Mesopotami\xc3\xab (nu Irak). Deze wisselwerking had soms het karakter van oorlogvoering en soms van culturele uitwisseling, hoewel Elam vaak toch wel de ontvangende, soms ook onderworpen partij was._NEWLINE_De Elamitische geschiedenis wordt meestal in vijf perioden ingedeeld:\n_START_SECTION_\nProto-Elamitisch\n_START_PARAGRAPH_\nUit de vroegste fase (ca. 3100-2600 v.Chr.) zijn nog geen directe schriftelijke bewijzen gevonden waaruit de etnische identiteit vastgesteld zou kunnen worden. Er is echter wel sprake van een naadloze culturele overgang van deze periode naar de volgende (Oud-Elamitische) periode. Het ligt daarom voor de hand dat de dragers van de Proto-Elamitische cultuur in Susiana al Elamieten waren. Naar het voorbeeld van het slechts weinig oudere archa\xc3\xafsche schrift van Sumer ontwikkelde zich het tot dusver niet ontcijferde Proto-Elamitische beeldschrift dat gebruikt werd in de administratie van de lokale tempeleconomie. Vondsten hiervan dateren vooral uit de periode 3050 tot 2800 v.Chr.\n_START_SECTION_\nOud-Elamitisch\n_START_PARAGRAPH_\nDe Oud-Elamitische tijd van ca. 2600 tot 1500 v.Chr. omvat de Elamitische dynastie\xc3\xabn van Anwan, Sima\xc5\xa1 en de Epartiden. Vanaf het rijk van Akkad (2340-2200 v.c.) raakte Elam in toenemende mate onder invloed van de Mesopotamische buren. Er volgde een korte tijd van onafhankelijkheid onder koning Puzur-In\xc5\xa1u\xc5\xa1inak (rond 2200 v.c.). Daarna herwon de Derde dynastie van Ur opnieuw de overhand (rond 2100). De Elamieten waren echter in aanzienlijke mate verantwoordelijk voor de ondergang van dit vorstenhuis. Ook onder het machtige rijk van Hammurabi en zijn opvolgers wist Elam een zekere mate van onafhankelijkheid te bewaren._NEWLINE_In de Oud-Elamitische periode ontwikkelde Elam zijn eigen strepenschrift, hoewel dat slechts korte tijd (rond 2200 v.Chr.) gebruikt is. Verder pasten zij het spijkerschrift van de buren aan hun eigen behoeftes aan en zo ontstond een in de loop van de tijd sterk veranderd Elamitisch spijkerschrift. Zie hieronder voor meer details.\n_START_SECTION_\nMidden-Elamitisch\n_START_PARAGRAPH_\nTot de Midden-Elamitische periode wordt de tijd van rond 1500-1000 v.Chr. gerekend. Onder de dynastie\xc3\xabn der Igehalkiden en \xc5\xa0utrukiden beleefde Elam een bloeiperiode. Als het hoogtepunt daarvan kan de stichting van de nieuwe hoofdstad Dur-Unta\xc5\xa1 (het huidige T\xc5\xa1ogha Zambil) onder Unta\xc5\xa1-Napiri\xc5\xa1a beschouwd worden. Hij liet ons een ziggurat na die wel als de best bewaarde van het gehele Nabije Oosten beschouwd wordt. De Babyloni\xc3\xabrs onder Nebukadnezar I maakten een einde aan deze periode.\n_START_SECTION_\nNieuw-Elamitisch\n_START_PARAGRAPH_\nDe Nieuw-Elamitische tijd omvat de periode van ong. 1000-500 v.Chr. In deze tijd kwam een tijdlang (760-640 v.c.) Elam opnieuw tot bloei onder het zgn. Nieuwelamitische Rijk. Dit rijk kreeg echter veel te stellen met de Iraanse volkeren die in het gebied doordringen en uiteindelijk maakten de Assyri\xc3\xabrs in 643 v.Chr. een eind aan het rijk. Assurbanipal liet na de verovering zout op de akkers strooien ten teken dat hij geen herstel wilde. Toch is er daarna nog enige tijd sprake van Elamitische vorstendommen met name in het laagland en in het hoogland van Fars, dat door de Perzen beheerst werd, leefden Perzen en Elamieten lange tijd in vrede naast elkaar. Zelfs mensen die daar in Elamitisch schreven, beschouwden zichzelf als Perzen. De Perzen hebben waarschijnlijk veel aan hun Elamitische leermeesters te danken.\n_START_SECTION_\nPerzische tijd\n_START_PARAGRAPH_\nDe Assyrische overheersing werd afgelost door het Nieuw-Babylonische rijk en dat weer door het Perzische rijk van de Achaemeniden. In de periode 550-330 maakte Elam daar deel van uit en kwam opnieuw tot een zekere bloei. Het Elamitisch werd door de Perzen tot een van de vier nationale talen van het rijk verheven naast het Perzisch, het Akkadisch en het Aramees. De staatsbureaucatie van Persepolis en Susa was goeddeels in Elamitische handen en het was in deze taal dat de boekhouding gedaan werd. De oude hoofdstad van Elam (Susa) kreeg een groot nieuw paleis en werd hoofdstad van het gigantische Perzische rijk.\n_START_SECTION_\nOndergang\n_START_PARAGRAPH_\nVanaf 350 v.Chr. verdwijnt het geschreven Elamitisch voorgoed. Onder de Grieken en hun Parthische en Sassanidische opvolgers speelde het geen rol meer. Men vermoedt echter dat het nog tot aan het eind van het eerste millennium na Chr. in Choestestan gesproken is. De gegevens daarover zijn echter omstreden. Wel kende de Nestoriaanse kerk nog tot in the 14e eeuw een kerkprovincie die Elam heette.\n_START_SECTION_\nCultuur\n_START_PARAGRAPH_\nIn neolithische tijd kende dit gebied de Obeidcultuur en later gelijken de vondsten op die van de Uruk-tijd. Er ontstonden al vroeg steden. Susa werd rond 4000 v.Chr. gesticht. Al spoedig echter is er sprake van een eigen cultuur en Elam heeft bijzonder lang dit eigen karakter weten te behouden. De Elamieten ontwikkelden een eigen schrift en een eigen systeem van troonopvolging, het sukkalmah-stelsel. Hoewel de vondsten uit Elam vaak niet zo spectaculair zijn als uit het naburige Sumeri\xc3\xab en er heel veel uitwisseling en contact geweest is, is de Elamitische cultuur tot in de Perzische tijd herkenbaar gebleven. De Perzen hebben lange tijd (van ca. 1000 tot 500 v.Chr.) met de Elamieten samengeleefd. Hoewel er niet zoveel over deze tijd bekend is, dringt het besef steeds meer door dat de Perzische cultuur veel aan de Elamitische te danken heeft.\n_START_SECTION_\nBenaming van land en volk\n_START_PARAGRAPH_\nDe Elamieten duidden zelf hun land aan met haltamti of hatamti. De Sumerische buren maakten daar echter elama van. Daaruit ontwikkelde zich de Semitische aanduidingen elamtu (Akkadisch) en elam (Hebreeuws). Hoe de Elamieten hun eigen taal noemden is niet bekend. De moderne aanduiding Elamitisch gaat terug op Archibald Sayce die in 1874 de Engelse aanduiding elamite baseerde op het Akkadische voorbeeld.\n_START_SECTION_\nTempels\n_START_PARAGRAPH_\nDe bouw (ku\xc5\xa1i-) van tempels of het ruimen (sarra-) van puin of oude muren en het herbouwen en renoveren (pep\xc5\xa1i-) van tempels en tempelcomplexen waren belangrijke uitdrukkingen van 's konings vroomheid. Ook het plaatsen (\xc5\xa1ari-) van beelden van edelmetaal of het aanbrengen van geglazuurde versieringen (rabra-) behoorden daarbij. Tempels werden opgetrokken van baksteen en na verloop van tijd trad verval in. Het was niet alleen een daad van vroomheid de tempel te herstellen, maar ook om de koningen die dat vroeger gedaan hadden te vermelden. Vaak sprak men een vloek uit over het nageslacht als zij nalieten dit te doen.\n_START_SECTION_\nExport\n_START_PARAGRAPH_\nIn talrijke spijkerschrift tabletten wordt bitumen onder de benaming 'esir-\xc3\xa9-a' in verband gebracht met de bouw van tempels, paleizen, reservoirs, waterwerken, toiletten, dammen en wegen. Er vond een belangrijke export plaats vanuit Elam en uit de bergen van Magda. In oude contracten en bestellingen wordt gesproken van hoeveelheden tussen de 800 en 7000 kilogram._NEWLINE_Er was een constante handelsverbinding over zee met de Indusbeschaving."