b'\n_START_ARTICLE_\nGetto van \xc5\x81\xc3\xb3d\xc5\xba\n_START_SECTION_\nOprichting van het getto\n_START_PARAGRAPH_\nToen Duitse troepen \xc5\x81\xc3\xb3d\xc5\xba in september 1939 bezetten, had de stad een bevolking van 672.000 mensen, meer dan een derde van hen (233.000) Joden. \xc5\x81\xc3\xb3d\xc5\xba grensde aan de Warthegau regio van het Rijk en werd omgedoopt in Litzmannstadt ter ere van een Duitse generaal, Karl Litzmann, die in 1914 met Duitse troepen (succesvol) in het gebied opereerde. Als zodanig had de stad een proces van arisering ondergaan: de joodse bevolking zou worden uitgezet naar het Generaal-Gouvernement en de Poolse bevolking zou aanzienlijk worden verlaagd en omgevormd worden tot een slavenarbeidervolk. De eerste vermelding van de vestiging van een getto staat in een order van 10 december 1939 aangegeven. Deze order sprak van een tijdelijke verzamelpunt voor de lokale joden om het deportatieproces te vergemakkelijken. Met de instelling van dit verzamelpunt werd een lange reeks van anti-joodse maatregelen (zowel als anti-Poolse maatregelen) in beweging gezet waarbij Joden werden ontdaan van hun bedrijven en bezittingen en gedwongen werden om de gele Jodenster te dragen. Sinds de invasie van Polen vluchtten veel Joden, met name de intellectuele en politieke leiders, naar het Sovjet-bezette Polen. Op 8 februari 1940 werd het joden opgedragen te gaan wonen in specifieke straten in de oude stad van \xc5\x81\xc3\xb3d\xc5\xba en de aangrenzende wijk Baluty; de gebieden die later het getto zouden worden. Een nazi-gesponsorde pogrom op 1 maart, waarin veel Joden werden gedood, versnelde de verhuizing, en gedurende twee maanden daarna werden houten hekken met prikkeldraad rond het gebied gezet om het van de rest van de stad te kunnen isoleren (en te kunnen beheersen). Joden dienden op 1 mei van dat jaar officieel binnen dat gebied te wonen._NEWLINE_Om ervoor te zorgen dat er geen contact tussen de joodse en niet-joodse bevolking van de stad was, werden twee Duitse politie-eenheden aangewezen om rond het getto te patrouilleren. Binnen het getto zelf was een joodse politiemacht in het leven geroepen om ervoor te zorgen dat er geen joden probeerden te ontsnappen en ze was aanwezig om de orde te handhaven en toe te zien op naleving van de vele met de Duitsers overeengekomen regels. Alle joden die zich buiten het getto vertoonden, konden, gesteund door de wet, worden neergeschoten. Op 10 mei 1940 traden orders in werking die het joden en niet-joden in \xc5\x81\xc3\xb3d\xc5\xba verbood enig commercieel contact met elkaar te hebben. Op overtreding stonden dezelfde zware straffen. Het contact met mensen buiten het getto werd ook aangetast door het feit dat \xc5\x81\xc3\xb3d\xc5\xba een 70.000 mensen sterke Duitse minderheid had, die loyaal aan de nazi\'s waren. In andere getto\'s in heel Polen ontstond tussen het getto en de buitenwereld een bloeiende ondergrondse economie op basis van de smokkel van voedsel en vervaardigde goederen. In \xc5\x81\xc3\xb3d\xc5\xba was dit echter praktisch onmogelijk en de Joden waren volledig afhankelijk van de Duitse autoriteiten voor voedsel, medicijnen en andere vitale benodigdheden. Om de situatie nog verder op scherp te zetten werd als enig wettig betaalmiddel een speciaal gettogeld ingesteld. Geconfronteerd met honger, verhandelden joden gretig hun resterende bezittingen voor dit namaakgeld en werden zo (gedwongen) medeplichtig aan het proces waarin ze werden beroofd van hun weinige overgebleven bezittingen. Nadat op 1 oktober 1940 de deportatie naar het getto was voltooid, werd de stad Judenfrei (vrij van joden) verklaard. Omdat er veel joden uit de stad waren gevlucht, was de bevolking van het getto na zijn oprichting \xe2\x80\x98slechts\xe2\x80\x99 164.000. In de jaren daarna werden Joden uit Centraal-Europa, zelfs zover als uit Luxemburg, naar het getto gedeporteerd; er was ook een kleine Roma-bevolking geherhuisvest (zie: Porajmos). Het getto werd doorsneden door meerdere grote straten die voor de joden verboden gebied waren en met grote omheiningen versperd waren. De verbinding tussen de gettodelen werd door 3 grote houten bruggen mogelijk gemaakt. Over deze bruggen persten zich 24 uur per dag grote hoeveelheden mensen op weg naar hun werk of huis. Door de grote straten reden tramlijnen (zie: Tram van \xc5\x81\xc3\xb3d\xc5\xba) die de niet-joodse delen van de stad met elkaar verbonden. Joden mochten niet van de tram gebruikmaken.\n_START_SECTION_\nMordechai Chaim Rumkowski en de Joodse Raad\n_START_PARAGRAPH_\nOm de lokale bevolking te organiseren en de orde te handhaven stelden de Duitse autoriteiten een Joodse Raad, of Judenrat in. De Juden\xc3\xa4lteste, of ouderling van de Joodse Raad, Mordechai Chaim Rumkowski, wordt nog steeds beschouwd als een van de meest controversi\xc3\xable figuren in de geschiedenis van de Holocaust. Spottend bekend als "Koning Chaim" kreeg hij van de nazi\xe2\x80\x99s ongekende bevoegdheden. Hij mocht "alle nodige maatregelen nemen" om de orde in het getto te handhaven. Hoewel hij rechtstreeks verantwoording af moest leggen aan nazi-functionaris Hans Biebow, slaagde Rumkowski er met een autocratische stijl van leidinggeven in het getto tot een enorm industrieel complex om te vormen dat een groot aandeel in de productie van goederen voor de Duitse oorlogsinspanningen leverde. Ervan overtuigd dat de Joodse productiviteit overleving zou inhouden, dwong hij de bevolking 12 uur per dag in erbarmelijke omstandigheden te werken, en produceerde men uniformen, winterkleding, mutsen en helmen, hout en metaal, en elektrische apparatuur voor het Duitse leger. Tegen 1943 was 95% van de volwassen bevolking werkzaam in 117 \xe2\x80\x98ressorts\xe2\x80\x99 of werkplaatsen. Het was vanwege deze productiviteit dat het getto van \xc5\x81\xc3\xb3d\xc5\xba erin slaagde langer te overleven dan alle andere getto\'s in het bezette Polen. Onder leiding van Rumkowski was een zekere mate van gelijkheid onder alle Joden in het getto ingesteld. Eten werd gelijk verdeeld onder iedereen, en educatieve en culturele activiteiten, vaak ondergronds, bloeiden. Toch waren de omstandigheden onvoorstelbaar hard en de bevolking was volledig afhankelijk van de Duitse autoriteiten. Honger vierde hoogtij en ziektes waren wijdverbreid. Schoon water was feitelijk niet voorhanden. Deze omstandigheden en mede gevoed door ontevredenheid over Rumkowski, leidde tot een reeks stakingen in de fabrieken. In de meeste gevallen kon Rumkowski terugvallen op de Joodse politie om de ontevreden arbeiders te onderdrukken en weer aan het werk te krijgen, maar in een enkel geval werd de Duitse politie gevraagd om in te grijpen. Stakingen ontstonden echter meestal over de vermindering van al zeer magere voedselrantsoenen. Ziekte was een van de prioriteiten waarmee de Judenrat moest omgaan waarbij het getto onvoorstelbaar overbevolkt was. De complete bevolking van 164.000 zielen moest binnen een gebied van 4 vierkante kilometer leven waarbij slechts 2,4 kilometer daarvan bewoonbaar was. De overige delen waren begraafplaatsen, moestuintjes, industriecomplexen of Sperrgebiet. Brandstof was nauwelijks verkrijgbaar en de inwoners probeerden alles wat brandbaar was in de kachel te stoken. Over de hongersnood van 1942 wordt geschat dat het aantal directe doden op 18.000 ligt en in totaal stierven ruim 43.000 mensen aan ziektes en uithongering gedurende het bestaan van het getto.\n_START_SECTION_\nHet einde van het getto\n_START_PARAGRAPH_\nHet uiteindelijke lot van het getto werd tussen de hoogste nazi\'s al in 1943 besproken. Heinrich Himmler riep op tot de definitieve liquidatie van het getto, waarbij een handvol werknemers moesten verhuizen naar een concentratiekamp buiten Lublin, terwijl de bewapeningsminister Albert Speer pleitte het getto te laten voortbestaan als een bron van goedkope arbeid, dat zeker nodig zou zijn nu het tij van de oorlog zich tegen Duitsland keerde._NEWLINE_In de zomer van 1944 werd uiteindelijk besloten tot de geleidelijke liquidatie van de resterende bevolking. Van 23 juni tot 5 juli werden ongeveer 7.000 Joden naar het vernietigingskamp Che\xc5\x82mno gedeporteerd, waar ze werden vermoord. Op 15 juli 1944 werden de transporten gedurende twee weken onderbroken omdat, wegens het oprukken van de Sovjettroepen de Che\xc5\x82mno faciliteit werd ontmanteld en verplaatst. Op het moment dat de Sovjet fronttroepen naderden, werd besloten de resterende Joden, inclusief Rumkowski, op transport naar Auschwitz te zetten, en het getto te liquideren. Op 28 augustus 1944 werden Rumkowski en zijn familie in Auschwitz vermoord. Sommige joden werden in het getto achtergelaten om op te ruimen, sommigen doken onder. Slechts 877 joden waren over toen het Sovjet-leger op 19 januari 1945 \xc5\x81\xc3\xb3d\xc5\xba bevrijdde. Geschat wordt dat 10.000 van de 204.000 Joden en een tiental Roma die het getto doorliepen, overleefden.\n_START_SECTION_\nWeerstand in het getto\n_START_PARAGRAPH_\nDe bijzondere situatie van het getto van \xc5\x81\xc3\xb3d\xc5\xba verhinderde uitingen van gewapend verzet die synoniem zijn geworden met de laatste dagen van het getto van Warschau, dat van Wilna en van Bia\xc5\x82ystok, en andere getto\'s in bezet Polen. Rumkowski\xe2\x80\x99s aanmatigend autocratie, het mislukken van pogingen om voedsel binnen te smokkelen, en daarom ook wapens, en de overtuiging dat de productiviteit zou zorgen voor overleving, sloot elke poging tot gewapende opstand uit. De Zwitserse socioloog Werner Rings onderkent vier verschillende vormen van verzet bij de burgerbevolking binnen het door nazi\'s bezette Europa, met aanvallende weerstand als de meest ultieme vorm van verzet. De andere drie categorie\xc3\xabn: symbolisch, polemisch, en defensief, kwamen alle in het getto voor, en er zijn zelfs aanwijzingen van offensief verzet in de vorm van sabotage. Symbolische weerstand is duidelijk zichtbaar in het rijke culturele en religieuze leven in het getto gedurende het eerste jaar. In eerste instantie waren er 47 scholen en zorginstellingen in het getto, die bleven functioneren, ondanks de zwaarste omstandigheden. Op het moment dat de schoolgebouwen werden omgebouwd tot woonruimte voor de 20.000 Joodse uit Centraal-Europa, werden alternatieven vastgesteld, in het bijzonder voor jongere kinderen van wie de moeders werden gedwongen om te werken. In aanvulling op het opleiden van de jeugd, probeerden scholen ervoor te zorgen dat kinderen de juiste voeding kregen, ondanks de magere rantsoenen die waren toegewezen. Nadat de scholen in 1941 werden gesloten, bleven vele illegale kinderdagverblijven voor kinderen van wie de moeders werkten, behouden._NEWLINE_Politieke organisaties bleven ook bestaan in het getto en deze hielden zich zelfs bezig met stakingen toen in de rantsoenen werd gesneden. In \xc3\xa9\xc3\xa9n geval, liep een staking zo uit de hand dat de Duitse politie werd opgeroepen om deze te onderdrukken. Tegelijkertijd was er ook een rijk cultureel leven, met inbegrip van actieve theaters, concerten, en verboden religieuze bijeenkomsten, die allemaal de offici\xc3\xable pogingen tot ontmenselijking tegengingen. Veel informatie over culturele activiteiten is te vinden in de gettoarchief, georganiseerd door de Joodse Raad, dat van dag tot dag het leven in het getto documenteerde. De gettokrant is in de jaren 1990 in zijn totaal uitgegeven (en omvat ongeveer 3000 pagina\xe2\x80\x99s)._NEWLINE_Het archief kan ook worden beschouwd als een vorm van polemisch verzet, bedoeld om het leven in het getto voor toekomstige generaties te kunnen beschrijven. De fotografen van de statistische afdeling van de Joodse Raad namen illegaal foto\'s van alledaagse taferelen en wreedheden. Een van hen, Henryk Ross, is erin geslaagd om de negatieven te begraven en ze na de bevrijding op te graven. Het is vanwege dit archief dat we een echt gevoel kunnen krijgen hoe het leven in het getto was. In tegenstelling tot veel andere afbeeldingen uit die periode, is een aantal van de foto\'s in het getto in kleur genomen, en verbeteren deze het toch al levendige portret van het gettoleven. Zoals een dagboekschrijver schreef: "We moeten alles met een kritisch oog beschermen en observeren, schetsen maken van alles wat er gebeurt ... zodat ze herinnerd worden". De archivarissen begon ook met het cre\xc3\xabren van een getto-encyclopedie en zelfs een lexicon van het lokale bargoens dat ontstond om het dagelijks leven te beschrijven. Hoewel het illegaal was, en standrechtelijk doodschieten er als straf op stond, bezaten enkelen radio\'s waarmee ze in staat waren om op de hoogte te zijn van de gebeurtenissen in de wereld buiten het getto. In eerste instantie kon men met de radio alleen de Duitse nieuwsuitzendingen krijgen. Onder de nieuwsberichten die binnen het getto werden verspreid, was de geallieerde invasie van Normandi\xc3\xab, op de dag dat deze heeft plaatsgevonden. Defensief verzet in het getto omvat het vermijden van de laatste transporten en het helpen van anderen om hetzelfde te doen. Ongeveer 800 Joden zijn erin geslaagd om in het getto te overleven totdat de Sovjets eindelijk de stad bevrijdden. Maar zelfs voor de laatste deportatie deelden leden van de jeugdbewegingen hun magere rantsoenen met vrienden die weigerden om zich te melden, waardoor ze zelf konden overleven nadat ze hun recht op voedselrantsoenen verspeelden. Omdat werk van essentieel belang om in het getto te overleven, lijkt het onvermijdelijk dat sabotage gemeengoed was. In het laatste jaar, linkse arbeiders bezigden de slogan P.P. (Pracuj powoli, of \'werk langzaam\xe2\x80\x99) om hun werk ten behoeve van de Wehrmacht te traineren. Toen een bunker met ondergedoken joden werd ontdekt, viel een van de mensen Hans Biebow (directe chef van Rumkowski binnen de nazi-administratie) aan. Er is bewijs in dagboeken dat een vorm van gewapend verzet in de laatste dagen van het getto werd besproken, maar het is in tegenstelling tot andere getto\'s, vanwege de eerder genoemde overwegingen, nooit zover gekomen.'