b'\n_START_ARTICLE_\nImprinting (genetica)\n_START_PARAGRAPH_\nGenomische imprinting of genomische inprenting is een genetisch fenomeen dat voor een klein percentage van de genen in het genoom een rol speelt. Het is een proces waardoor een bepaald allel van een gen alleen tot uitdrukking komt (actief is), wanneer het van \xc3\xa9\xc3\xa9n ouder afkomstig is: de vader \xc3\xb3f de moeder.\n_START_SECTION_\nPrincipe\n_START_PARAGRAPH_\nIn diplo\xc3\xafde organismen (zoals de mens) heeft elke lichaamscel twee kopie\xc3\xabn van het hele genoom. Elk autosomaal gen is vertegenwoordigd met twee kopie\xc3\xabn, oftewel allelen. Hierbij is telkens \xc3\xa9\xc3\xa9n kopie afkomstig van de vader, en een van de moeder. Voor de meerderheid van deze genen geldt, dat beide allelen tot expressie (kunnen) komen. Voor een klein percentage van de genen (minder dan 1 procent) geldt echter het principe van de imprinting of inprenting: \xc3\xa9\xc3\xa9n allel komt tot expressie, afhankelijk van welke ouder het afkomstig is. Dit kan dus zowel de moeder als de vader zijn. Wanneer er gesproken wordt van maternale inprenting, betekent dit dat het allel afkomstig van de moeder ingeprent en dus niet actief is. Bij paternale inprenting is het allel afkomstig van de vader inactief._NEWLINE_Een voorbeeld is het gen dat codeert voor de insulin-like growth factor II (IGF2), een groeifactor voor cellen. Alleen het allel dat van de vader afkomstig is, zal tot expressie komen (DeChiara et al., 1991), er is dus sprake van maternale inprenting (het maternale allel is niet actief).\n_START_SECTION_\nOntdekking van genomische inprenting\n_START_PARAGRAPH_\nGenomische inprenting werd voor het eerst beschreven in het insect Pseudococcus nipae (Schrader., 1921). In Pseudococcids oftewel wolluizen ontwikkelen zowel de mannetjes als de vrouwtjes uit een bevrucht ei. In de vrouwtjes blijven alle chromosomen functioneel. In embryo\xe2\x80\x99s die mannetjes worden, wordt de helft van de chromosomen uitgeschakeld na de zesde celdeling in het embryo, en blijft daarna grotendeels uitgeschakeld. Mannetjes hebben in elke cel dus twee kopie\xc3\xabn van elk chromosoom, maar gebruiken er maar \xc3\xa9\xc3\xa9n en zijn dus functioneel haplo\xc3\xafd (Brown and Nur. 1964, Hughes-Schrader. 1948, Nur. 1990).\n_START_SECTION_\nIngeprente genen in zoogdieren\n_START_PARAGRAPH_\nExperimenten op muizenembryo\xe2\x80\x99s in de jaren tachtig van de vorige eeuw toonden aan dat voor normale ontwikkelingen zowel een moederlijke als een vaderlijke inbreng van genetisch materiaal nodig was. Muizenembryo\xe2\x80\x99s die twee kopie\xc3\xabn van het genoom ontvingen, afkomstig van vrouwtjes (gynogenetische embryo\xe2\x80\x99s), laten zelf een relatief normale ontwikkeling zien, maar hebben slechts een kleine placenta. Embryo\xe2\x80\x99s die twee kopie\xc3\xabn van het genoom ontvingen, afkomstig van mannetjes (androgenetische embryo\xe2\x80\x99s), lieten daarentegen een slechte ontwikkeling zien, maar hadden een goed ontwikkelde placenta. Door verdere onderzoeken werd ontdekt, dat deze fenomenen het gevolg waren van genetische inprenting, die nu ongebalanceerd was doordat het genoom niet van zowel mannelijke als vrouwelijke afkomst was. (Barton et al. 1984, McGrath and Solter 1984)._NEWLINE_De gynogenetische embryo\xe2\x80\x99s hebben een dubbele expressie van de genen die alleen tot expressie komen wanneer ze van de moeder komen, terwijl ze geen expressie hebben van genen die alleen tot expressie komen wanneer ze van een vader komen. Het omgekeerde geldt voor de androgenetische embryo\xe2\x80\x99s._NEWLINE_Uit verder onderzoek bij muizen en bij mensen blijkt dat er waarschijnlijk zo\xe2\x80\x99n 80 genen bestaan die be\xc3\xafnvloed worden door inprenting. Veel van deze genen zijn inderdaad betrokken bij de embryonale groei en ontwikkeling en bij de groei van de placenta (Isles and Holland, 2005; Morison et al., 2005; Reik and Lewis, 2005; Wood and Oakey, 2006). Deze genen liggen grotendeels bij elkaar in clusters, die imprinted domains worden genoemd en waarschijnlijk gezamenlijk gecontroleerd worden (Reik and Walter 2001)._NEWLINE_Het fenomeen van inprenting in zoogdieren betekent, dat er altijd \xc3\xa9\xc3\xa9n mannelijk en \xc3\xa9\xc3\xa9n vrouwelijk genoom bij moeten dragen aan het nieuwe organisme, omdat er anders geen goede balans zal bestaan. Alleen door experimentele manipulatie is het mogelijk een min of meer normaal organisme te cre\xc3\xabren wanneer dit twee kopie\xc3\xabn van het genoom bevat dat afkomstig is van twee mannetjes of twee vrouwtjes.\n_START_SECTION_\nMechanisme van inprenting\n_START_PARAGRAPH_\nInprenting moet een dynamisch proces zijn. Een mannetje krijgt \xc3\xa9\xc3\xa9n kopie van zijn genoom van zijn moeder, waarbij maternale inprenting bestaat, maar moet deze aan zijn kinderen door kunnen geven met de paternale vorm van inprenting. Voor vrouwtjes geldt het omgekeerde. Bestaande inprentingen moeten dus weggehaald kunnen worden, nieuwe moeten gevormd kunnen worden. Dit gebeurt inderdaad in de geslachtscellen, waar de bestaande inprenting verwijderd wordt en dan opnieuw toegevoegd wordt volgens het geslacht van het individu. Inprenting is een epigenetisch proces: niet het DNA is veranderd, maar de structuur van het DNA wordt aangepast. Dit kan op twee manieren: door DNA-methylatie en door veranderingen aan de histonen. In beide gevallen zorgen deze aanpassingen ervoor, dat de transcriptie van dat stuk van het DNA bemoeilijkt wordt en dat de genen die in dat gebied liggen dus niet tot expressie komen.\n_START_SECTION_\nVerklaringen voor het bestaan van genomische inprenting\n_START_PARAGRAPH_\nGenomische inprenting van bepaalde specifieke genen is tot nu toe alleen ontdekt bij zoogdieren die een placenta hebben. De meeste genen die gevoelig zijn voor genomische inprenting blijken betrokken te zijn bij de groei van het embryo of de placenta. Sommige zijn betrokken bij de ontwikkeling van het jonge organisme na de geboorte._NEWLINE_Sommige planten blijken ook over genen te beschikken die ingeprent zijn, terwijl enkele insectensoorten alleen hele chromosomen ingeprent kunnen hebben._NEWLINE_E\xc3\xa9n hypothese voor het bestaan van inprenting in zoogdieren is, dat het mannetje en het vrouwtje verschillende belangen kunnen hebben. Terwijl het mannetje vooral sterke en gezonde jongen wil, die dus vanaf hun embryonale fase goed gevoed moeten worden, moet het vrouwtje deze jongen tijdens de zwangerschap de voeding kunnen bieden en daarbij ook nog zelf kunnen overleven. Dit lijkt overeen te komen met de experimenten bij de muizenembryo\xe2\x80\x99s: waar de gynogenetische muizen een kleine placenta hadden (en de moedermuis ze dus minder voeding gaf), hadden de androgenetische muizen een grote placenta (waarbij de moedermuis ze dus veel voeding moest geven). Slechts de combinatie van beide zorgt voor een goed-ontwikkelend embryo met een normale placenta._NEWLINE_Deze theorie wordt de parental conflict hypothese genoemd.\n_START_SECTION_\nNOEY2\n_START_PARAGRAPH_\nIn 1999 is het gen NOEY2 ontdekt, dat zich bevindt op chromosoom 1 van de mens (Yinhua Yu et al, 1999). Er is sprake van maternale inprenting. Wanneer het paternaal ge\xc3\xabrfde allel ontbreekt of wegvalt, zal dit gen niet (meer) tot expressie komen. Dit leidt tot een hoge kans op borst- en ovariumkanker.'