b'\n_START_ARTICLE_\nIJzer (element)\n_START_SECTION_\nOntdekking\n_START_PARAGRAPH_\nUit opgravingen blijkt dat rond 4000 v.Chr. ijzer al werd gebruikt in Sumer en het Oude Egypte voor speerpunten en ornamenten. Veelal was het ijzer hiervoor afkomstig van ingeslagen meteorieten (het zogenaamde meteoorijzer). De ijzeren dolk van Toetanchamon was waarschijnlijk gemaakt van meteoorijzer._NEWLINE_In de daarop volgende eeuwen werd het gebruik van ijzer verspreid naar Mesopotami\xc3\xab, Anatoli\xc3\xab, het Midden-Oosten en andere gebieden. IJzer was in die dagen een uiterst duur metaal. Van de handelaren van het k\xc4\x81rum Kane\xc5\xa1 uit ca. de 19e eeuw v.Chr. weten we bijvoorbeeld dat een sikkel ijzer tussen de 40 en 95 sikkelen zilver opbracht. Pas nadat men ontdekte hoe men ijzer op grote schaal uit zijn ertsen kon winnen en vervolgens smeden, werd het een betaalbare stof en nam het gebruik een hoge vlucht._NEWLINE_Tussen de 12e eeuw v.Chr. en de 10e eeuw v.Chr. nam ijzer de plaats van brons over bij de productie van gereedschappen en wapens. Deze overgang van brons naar ijzer, die de ijzertijd inluidde, werd niet zozeer veroorzaakt door betere eigenschappen van ijzer, maar meer door sterk geslonken beschikbaarheid van tin, een hoofdbestanddeel van brons. In het Midden-Oosten ontdekte men dat de kwaliteit kon worden verbeterd door het ruwe ijzererts te verhitten in een bed van houtskool. Later werd dit proced\xc3\xa9 bekend als carbonisatie. In China werd het principe van de hoogoven bedacht en kon de kwaliteit van het ijzer verder worden verbeterd. Er kwam dan meer koolstof in het ijzer waardoor al een soort staal ontstond.\n_START_SECTION_\nEtymologie\n_START_PARAGRAPH_\nHet woord ijzer, van Middelnederlands iseren, is afkomstig van het Oergermaanse *\xc4\xabsarnan, waaruit Nederduits Iesen, Duits Eisen, Engels iron, Deens jern ontstaan zijn. In de periode van de La-T\xc3\xa8ne-cultuur (laatste 500 jaar v.Chr.) is het ontleend aan Gallisch \xc4\xabsarnon (vergelijk Iers iarann en Welsh haearn). Men veronderstelt wel afleiding van het Proto-Indo-Europees *\xc3\xa9sh\xe2\x82\x82r\xcc\xa5 \xe2\x80\x98bloed\xe2\x80\x99.\n_START_SECTION_\nOpmerkelijke eigenschappen\n_START_PARAGRAPH_\nIJzer is net als nikkel en kobalt een ferromagnetisch metaal. _NEWLINE_De kern van de meest voorkomende ijzerisotoop \xe2\x81\xb5\xe2\x81\xb6Fe heeft de op een na hoogste bindingsenergie (per kerndeeltje) van alle elementen, waardoor ijzer het zwaarste element is dat exotherm kan worden gemaakt door fusie en het lichtste element dat zonder energieverlies kan worden gemaakt door kernsplijting. Dit verklaart waarom het element zeer veel voorkomt in het heelal. De totale massa ijzer in het universum bedraagt meer dan 100 keer die van alle zwaardere elementen tezamen. Met 32,1% is ijzer het element dat het meest voorkomt in de samenstelling van de aarde.\n_START_SECTION_\nVerschijning\n_START_PARAGRAPH_\nDe aardkorst bestaat voor ongeveer 5% uit ijzer, meest voorkomend als het mineraal hematiet; ijzer(III)oxide Fe\xe2\x82\x82O\xe2\x82\x83). Zuiver ijzer wordt hieruit ge\xc3\xafsoleerd door het erts bij hoge temperatuur te reduceren met koolstof. In vrijwel alle delen van de wereld zijn ijzermijnen te vinden. De grootste wingebieden liggen in China, Brazili\xc3\xab, Australi\xc3\xab, Rusland en India, samen goed voor ongeveer 70% van de wereldproductie.\n_START_SECTION_\nBijzondere benaming van ijzerverbindingen\n_START_PARAGRAPH_\nVerbindingen met Fe\xc2\xb2\xe2\x81\xba werden vroeger aangeduid met ferro- voor Fe(II), Fe\xc2\xb3\xe2\x81\xba met ferri- voor Fe(III) en Fe\xe2\x81\xb4\xe2\x81\xba met ferryl- voor Fe(IV), naargelang de oxidatietoestand. Bijvoorbeeld ferrocyanide en ferricyanide (de twee toestanden van hexacyanoferraat). De huidige anorganische nomenclatuur volgens de IUPAC raadt deze benamingen af.\n_START_SECTION_\nToxicologie en veiligheid\n_START_PARAGRAPH_\nHoewel ijzer als bestanddeel van o.a. hemoglobine in het menselijk lichaam noodzakelijk is, is het mogelijk er te veel van in het lichaam te hebben\xc2\xa0; deze ziekte heet hemochromatose, Dit kan organen als de lever, het hart en endocriene organen (alvleesklier) aantasten.'