b'\n_START_ARTICLE_\nTurkije\n_START_SECTION_\nActuele ontwikkelingen\n_START_PARAGRAPH_\nIn de jaren voorafgaande aan 2001 beleefde de Turkse economie een grote crisis met torenhoge inflatie. Naast economische en monetaire hervormingen waren het de terroristische aanslagen op 11 september 2001 die het land er weer bovenop brachten: als enige NAVO-land met een overwegend islamitische bevolking werd Turkije plotseling van geopolitiek belang als intermediair tussen het Westen en de islamitische wereld, en kreeg daarom aanmerkelijke financi\xc3\xable steun. Als tegenprestatie speelde Turkije een leidende rol in de vredesmacht in Afghanistan. Maar ook de binnenlandse politiek van Kemal Dervi\xc5\x9f, superminister van Economie en Financi\xc3\xabn, speelde een niet te onderschatten rol, hij liberaliseerde in rap tempo de Turkse economie wat tot gevolg had dat Turkije tussen 2002 en 2008 een van de snelst groeiende economie\xc3\xabn ter wereld werd._NEWLINE_In 2009 raakt de Koerdische kwestie in een stroomversnelling. Er zijn hervormingsstappen gezet om de rechten van de Koerdische minderheid te verbeteren. Deze hebben vooral betrekking op de Koerdische taal. Zo wordt het toegestaan om op universiteiten in het Koerdisch te onderwijzen en mogen dorpen de oorspronkelijke Koerdische naam naast de Turkse naam hanteren. Ook is er een staatszender die 24 uur in het Koerdisch uitzendt en mogen commerci\xc3\xable tv-zenders vooralsnog maximaal vier uur in de week in het Koerdisch uitzenden. Voor radiozenders is dit vijf uur per week. Daarnaast zijn enkele Koerdische volksvertegenwoordigers van de inmiddels verboden DTP voor het eerst uitgenodigd voor politieke buitenlandse reizen. Ook zijn er politieke toespraken gehouden in het Koerdisch._NEWLINE_De PKK-leider \xc3\x96calan speelt hierop in door vanuit de gevangenis een \'roadmap to peace\' te schrijven, dat niet wordt vrijgegeven door de Turkse overheid. In 2009 kondigt de PKK aan dat het de gewapende strijd wil opgeven en \'vredesbrigades\' de grens over gaat sturen om de democratische oplossing voor het conflict, die de Turkse regering ingezet heeft, te steunen. De eerste brigade, 8 PKK-strijders en 26 Koerdisch-Turkse burgers die in de jaren 90 naar Irak waren gevlucht, steekt op 19 oktober de grens over vanuit Irak en werd door duizenden Turkse Koerden met Koerdische vlaggen ontvangen. De PKK-strijders werden direct na het betreden van Turkse grond vastgezet en vier aanklagers die naar de grens waren gestuurd moesten bepalen of de PKK-strijders schuldig waren aan misdaden en of ze moesten worden gearresteerd. Een dag na hun binnenkomst in Turkije werden echter alle PKK-strijders door de rechtbank in vrijheid gesteld_NEWLINE_De inspanning van beide partijen om tot een overeenkomst te komen kwam in de zomer van 2011 tot een halt, toen de PKK meerdere aanslagen pleegde in verschillende Turkse en Koerdische steden. Hierbij vielen tientallen slachtoffers, zowel militairen en politieagenten als burgers. In maanden hierna reageerde het Turkse leger met meerdere acties in Zuidoost-Turkije en Noord-Irak. In de winter van 2012 gaat dit bij de grens met Irak ernstig mis, waarbij tientallen Koerdische burgerslachtoffers vallen als gevolg van een bombardement door een onbemand vliegtuig. Het betreft voornamelijk tieners die terugkeerden van een smokkeltocht over de grens. Naar de gebeurtenis is direct een onderzoek ingesteld, maar enkele maanden later is nog altijd niet bekendgemaakt wie de opdracht voor de missie gaf. Er is echter ook sprake van een positieve ontwikkeling; de Koerdische politieke partij BDP is anno 2012 met drie kamerleden op gelijk niveau vertegenwoordigd met de andere partijen in de constitutionele commissie die de nieuwe grondwet moet schrijven. Vooruitgang in de positie van de Koerden in Turkije is dus afhankelijk van dit proces._NEWLINE_Eind 2012 werden de onderhandelingen tussen de Turkse regering en de PKK in het geheim hervat tijdens een hongerstaking van Koerdische gevangenen. Na de be\xc3\xabindiging van de hongerstaking maakte de Turkse regering bekend dat de gesprekken met Abdullah \xc3\x96calan verder zouden gaan. Aan het begin van 2013 lijken de gesprekken zich in een vergevorderd stadium te bevinden, maar de moord op drie Koerdische activistes op 10 januari in Parijs heeft de spanningen opnieuw verhoogd. Bij de begrafenis van de vrouwen, waarvan een mede-oprichtster van de PKK, waren tienduizenden Koerden aanwezig. Bij de vreedzame mars waren naast Koerdische vlaggen ook veel witte sjaals en doeken, die een wens voor vrede uit moesten stralen. De urgentie van de gesprekken met de PKK wordt vergroot door de burgeroorlog in Syrie, en de slechte verstandhouding tussen Sjiitisch bestuurd Irak en de onafhankelijke Koerdische Autonome Regio. Volgens Turkse bronnen zou de Iraanse inlichtingendienst mogelijk achter de aanslag in Parijs zitten, om zo de Koerden in Turkije en Syri\xc3\xab voor de Iraanse zaak te winnen en in de strijd voor Assad. Iran ontkent deze aantijgingen. Enkele dagen na de aanslag bleek echter dat de enige verdachte zelf van Koerdische afkomst was, en ook al enkele jaren lid was van de PKK._NEWLINE_Sinds 2013 is Turkije in moeilijker vaarwater gekomen. Bij de landelijke Gezi-park demonstraties in de zomer van dat jaar gingen miljoenen burgers de straat op om hun onvrede over de regering te uiten. Deze demonstraties werden in enkele steden bruut neergeslagen. In december kwam een groot corruptieschandaal rond premier Erdo\xc4\x9fan aan het licht. In de eerste maanden van 2014 verschenen vele gelekte telefoongesprekken op sociale media waaruit naast corruptie tevens inmenging in de media en rechtsgang bleek. Als reactie poogde Erdogan sociale media sites te verbieden. In 2014 eindigde de maximale termijn voor het premierschap dat binnen de AKP was gesteld. Een grondswetswijziging maakte het wel mogelijk om de president (een ceremoni\xc3\xable functie) voortaan door het volk te laten kiezen. Om toch aan de macht te blijven hoopte Erdo\xc4\x9fan op steun van de Koerdische partij voor nog een grondswetswijziging om een echt presidentieel systeem in te voeren, dat hem na een verkiezing veel meer macht zou geven. In 2014 werd Erdo\xc4\x9fan de eerste door het volk gekozen president met 51% van de stemmen. De verkiezing werd bekritiseerd door zowel de politieke oppositie als internationale waarnemers vanwege be\xc3\xafnvloeding van de media in het voordeel van Recep Tayyip Erdo\xc4\x9fan, beschuldigingen van corruptie, de onnauwkeurigheid van opiniepeilingen en het misbruik van offici\xc3\xable publieke middelen voor Erdo\xc4\x9fan\'s campagne. Hoewel het officieel nog een ceremoni\xc3\xable functie betreft regeert Erdo\xc4\x9fan zeker niet voor het hele Turkse volk, dat compleet is gepolariseerd geraakt. Als president blijft Erdo\xc4\x9fan (tegen de grondwet in) bijeenkomsten van de regering en AKP voorzitten.\n_START_SECTION_\nFysieke kenmerken\n_START_PARAGRAPH_\nTurkije heeft een oppervlakte van 783.562 km\xc2\xb2. De Turkse grens heeft een totale lengte van 2627\xc2\xa0km, waarvan met Armeni\xc3\xab 268\xc2\xa0km, Azerbeidzjan 9\xc2\xa0km, Bulgarije 240\xc2\xa0km, Georgi\xc3\xab 252\xc2\xa0km, Griekenland 206\xc2\xa0km, Iran 499\xc2\xa0km, Irak 331\xc2\xa0km, Syri\xc3\xab 822\xc2\xa0km. De kustlijn is 7200\xc2\xa0km lang. Het hoogste punt van Turkije is de berg Ararat, met een hoogte van 5165 m._NEWLINE_De hoofdstad Ankara telt 4,1 miljoen inwoners en is daarmee de op een na grootste stad van Turkije; alleen Istanboel met 12,5 miljoen inwoners is groter. Andere steden met meer dan 1 miljoen inwoners zijn \xc4\xb0zmir (3,1 miljoen), Bursa (2,1 miljoen) en Adana (1,6 miljoen).\n_START_SECTION_\nGeologie\n_START_PARAGRAPH_\nTurkije ligt in een gebied met een complexe tektonische structuur. Het grootste deel van Turkije ligt op de Anatolische Plaat. Deze kleine tektonische plaat zit in het oosten als het ware ingeklemd tussen de naar elkaar toe bewegende Euraziatische en Arabische platen._NEWLINE_In het noorden, langs de zuidoevers van de Zwarte Zee, wordt de Anatolische Plaat begrensd door de Euraziatische Plaat. Hier loopt de Noord-Anatolische Breukzone. Deze breukzone heeft vele zware aardbevingen veroorzaakt. De begrenzing met de Arabische Plaat wordt gevormd door de Oost-Anatolische Breukzone. Dit is de breukzone waarlangs de beving bij Bing\xc3\xb6l op 1 mei 2003 zich naar men aanneemt heeft voorgedaan. Als gevolg van de grootschalige bewegingen wordt het Anatolische blok naar het westen gedreven. Dit veroorzaakt niet alleen seismische activiteit in het noorden en in het oosten van Turkije maar ook in het westen, langs de kusten van de Middellandse Zee, waar het aansluit bij de activiteit in Griekenland.\n_START_SECTION_\nKlimaat en landschap\n_START_PARAGRAPH_\nTurkije ligt niet alleen cultureel, maar ook qua klimaat op een kruispunt. Het oosten van het land en Centraal-Anatoli\xc3\xab bezitten een uitgesproken landklimaat met zeer hete zomers en ijskoude winters waarin zeer veel sneeuw kan vallen. De gebieden langs de Middellandse Zee hebben een mediterraan klimaat terwijl de noordkust een gematigd zeeklimaat heeft. Het zuidoosten, uitgezonderd het berggebied in het extreme zuidoosten, is overwegend droog en plaatselijk zelfs woestijnachtig. Turkije heeft gedeelten met zeer weinig neerslag, waar dan ook zoutmeren zijn gevormd. Vanaf \xc4\xb0zmir gaande van west naar oost neemt de hoeveelheid neerslag langzaam af, maar langs de noord- en zuidkust valt relatief veel regen, met name in het noordelijk kustgebergte._NEWLINE_Turkije ligt gemiddeld meer dan 1132\xc2\xa0m boven zeeniveau en kent een groot aantal ge\xc3\xafsoleerde gebergten die het lokale klimaat sterk be\xc3\xafnvloeden. Aan de noordzijde zijn dit onder meer de Uludag bij Bursa (2560\xc2\xa0m; dag of daglari is Turks voor gebergte), het noordelijk kust- of regengebergte oostelijk en westelijk van Samsun (toppen tot 1775\xc2\xa0m), Karag\xc3\xb6l dag (3025\xc2\xa0m), Zigana dag (3000\xc2\xa0m), Soganli dag (3385\xc2\xa0m) bij Giresun, Rize daglari (3711\xc2\xa0m) en Kackar dag (3937\xc2\xa0m) bij Trabzon (het klassieke keizerrijk Trebizonde). Aan de zuidzijde liggen langs de kust de Mentese Dag (1750\xc2\xa0m), de Ak dag (3025\xc2\xa0m) en de zeer uitgestrekte Taurus (3585\xc2\xa0m) en de Aladag (3734\xc2\xa0m). Ge\xc3\xafsoleerd liggende gebergten in het oosten die een duidelijk eigen klimaat hebben, zijn de S\xc3\xbcphan dag (4404\xc2\xa0m) ten noorden van het Vanmeer dat zelf op 1720\xc2\xa0m hoogte ligt, het Ararat-massief (5165\xc2\xa0m), de Paland\xc3\xb6ken dag (3124\xc2\xa0m), Sat daglari (3630\xc2\xa0m) en de Cilo dag (4168\xc2\xa0m) in het verre zuidoosten. De toppen van deze gebergten zijn vaak tot ver in het jaar besneeuwd, wat het omliggend gebied tot ver in het seizoen van smeltwater voorziet. In de streek rond Erzurum (op ca. 1850\xc2\xa0m boven zeeniveau) duurt het groeiseizoen slechts drie tot vier maanden: van juni tot september; de rest van het jaar ligt er sneeuw. De klimaatomstandigheden hoog in de Turkse bergen zijn goed te vergelijken met die in de Alpen, hoewel hitte en kou extremer kunnen zijn._NEWLINE_Kenmerkend voor Turkije zijn uitgestrekte vlakten die aan alle zijden afgebakend worden door de gebergten. Door deze vlakten slingeren rivieren die voor een groot deel nog helemaal natuurlijk zijn, dus met vlechtpatronen, stroomruggen, rivierduinen, veel moerassen. Die moerassen kunnen zich over grotere oppervlakten uitstrekken, net als de stoffige zandwoestijnen in het centrale en zuidoostelijke deel. Centraal-Turkije ontvangt weinig regen maar heeft anderzijds een sterke verdamping waardoor er midden in de driehoek Konya - Ankara - Kayseri een groot zoutmeer, het Tuz G\xc3\xb6l\xc3\xbc is ontstaan. In het westen lijkt het landschap op dat van Griekenland: deels met bos begroeid heuvelland, plaatselijk tot berglandschap, met veel kleinere en een enkele grotere rivier, de Menderes, ofwel Meander.\n_START_SECTION_\nBevolking\n_START_PARAGRAPH_\nBij het begin van de 20e eeuw telde het gebied dat nu Turkije is 12 miljoen inwoners; dat aantal is in een eeuw tijds (t/m 2016) dus ruim verzesvoudigd (6\xc2\xbd \xc3\x97). In Turkije wonen 80.845.215\xc2\xa0(2017) mensen. Van hen woont 70% in stedelijke gebieden.\n_START_SECTION_\nDemografische geschiedenis\n_START_PARAGRAPH_\nAnatoli\xc3\xab is een van oudst door mensen bewoonde gebieden in de wereld buiten Afrika. Het maakt ook deel uit van Mesopotami\xc3\xab, waar de eerste Indo-Europese en Semitische beschavingen ontstonden. In Turkije ligt zowel de oudst bekende nederzetting als het oudst bekende tempelcomplex ter wereld; respectievelijk \xc3\x87atal H\xc3\xbcy\xc3\xbck en G\xc3\xb6bekli Tepe. De eerste volken die hun rijk grotendeels opbouwen in Anatoli\xc3\xab zijn onder andere de Hatti\xc3\xabrs, Hettieten, Lyci\xc3\xabrs en Cari\xc3\xabrs. Ook zijn er enkele Semitische volkeren aanwezig zoals de Aramee\xc3\xabrs._NEWLINE_Vanaf ongeveer 1000 voor Christus worden deze volkeren langzaam verdrongen door Griekse kolonisten aan de kust en Perzische volkeren in het binnenland. De Perzen werden in 334 voor Christus verslagen door Alexander de Grote, waarna ook het binnenland van Anatoli\xc3\xab helleniseerde. In de 1e eeuw na Christus was heel Anatoli\xc3\xab ingelijfd in het Romeinse Rijk, dat enkele eeuwen later weer uiteenviel, tegelijk met het ontstaan van enkele christelijke naties in Anatoli\xc3\xab zoals de Armeni\xc3\xabrs, die al snel worden opgenomen in het Byzantijnse Rijk._NEWLINE_Gedurende de middeleeuwen komen steeds meer volkeren naar Anatoli\xc3\xab, zoals Arabieren uit het zuiden, Bulgaren vanuit het westen en Turken vanuit het oosten. De Turkse Seltsjoeken veroveren het grootste gedeelte van Anatoli\xc3\xab, op de kust na, die Grieks blijft. Nadat de Mongolen de Seltsjoeken hebben verslagen ontstaan vanuit die nieuwe Turkse bevolking in Anatoli\xc3\xab enkele rijkjes, waarvan het Osmaanse uiteindelijk het sterkste bleek. Tijdens de eerste eeuwen van het Ottomaanse Rijk komen er met name in de kuststeden West-Europese handelaren te wonen evenals een groot aantal Joodse vluchtelingen uit Spanje en Portugal. In het binnenland van Anatoli\xc3\xab veranderde er echter niet veel aan de demografie; pas met de val van het rijk kwam daar verandering in._NEWLINE_Het verlies van grote delen van zijn grondgebied zorgde voor een immense vluchtelingenstroom binnen het Ottomaanse Rijk vanuit de Balkan, de Krim en de Kaukasus richting Anatoli\xc3\xab in de 19e eeuw. Vele miljoenen moslims werden tussen 1821 en 1871 uit Oost-Europa verdreven, naast Turken ook veel Bulgaren, Circassi\xc3\xabrs, Tsjerkessen, Nogai, Kabarden, Krimtataren, Wolga-Tataren, Tsjetsjenen, Abchazen, Bosni\xc3\xabrs, Albani\xc3\xabrs, Georgi\xc3\xabrs, Roma en (islamitische) Grieken moesten een nieuw leven beginnen tussen de Anatolische bevolking die op dat moment voornamelijk bestaat uit Turken, Grieken, Armeni\xc3\xabrs en Koerden. Zij kregen van de Ottomaanse staat grondgebied aangeboden in West- en Noord-Turkije, waar nog veel van deze minderheden in hun eigen dorpen en steden wonen. De meesten van hen vertrokken naar de grote steden en integreerden voor een groot deel in de Turkse samenleving. Ook arriveren er in die tijd veel vluchtelingen uit Centraal-Azi\xc3\xab waar de Turkstalige bevolking werd verslagen door de Russen en Chinezen._NEWLINE_Tegelijk verkregen westerse landen bepaalde rechten ten aanzien van christelijke minderheden in het Ottomaanse Rijk. Rusland verovert uiteindelijk zelfs Oost-Anatoli\xc3\xab waarna er veel christelijke kolonisten in met name de Kaukasus komen zoals Duitsers. In de Eerste Wereldoorlog kiezen sommige Armeense fracties voor de kant van de Russen, die hen onafhankelijkheid beloven, waarna de Turkse legerleiding het besluit nam om de gehele Armeense bevolking uit Anatoli\xc3\xab te deporteren. Sindsdien zijn door deze Armeense genocide nog maar weinig Armeni\xc3\xabrs over in Turkije, zo\'n zestigduizend. De bevolkingsuitwisseling met Griekenland was de bezegeling van het lot voor de christelijke bevolking van Turkije. Enkel de Griekse bevolking in Istanboel en de provincies \xc3\x87anakkale en Bal\xc4\xb1kesir, die onder bestuur van de westerse machten stonden, bleef intact. Van de overige Anatolische Grieken mochten enkel die ten zuidoosten van de stad Trabzon blijven, deze groep was al in de 17e eeuw vrijwillig overgegaan op de islam._NEWLINE_Na de oprichting van de Republiek Turkije en de bevolkingsuitwisseling met Griekenland bleven twee grote bevolkingsgroepen over in Turkije: de Turken en de Koerden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vluchtten enkele honderdduizenden Joden uit Oost-Europa naar Turkije. De meesten van hen vertrokken vervolgens naar de Verenigde Staten of Isra\xc3\xabl. In de tweede helft van de 20e eeuw komen nog groepen vluchtelingen naar Turkije; met name Turken, Pomakken, Bosni\xc3\xabrs, Servi\xc3\xabrs, Albanezen uit de Balkan, Russen, Oezbeken, Turkmenen en Tataren uit de Sovjet-Unie, Oeigoeren uit China en in het recentere verleden enkele tienduizenden Irani\xc3\xabrs en Arabieren. Ook steeds meer West-Europeanen vestigen zich in Turkije, met name in Istanboel en de kustgebieden, zoals de Nederlandse Turken.\n_START_SECTION_\nCinema\n_START_PARAGRAPH_\nTurkse films hebben in de afgelopen jaren vele prijzen gewonnen op internationale filmfestivals. Veel geprezen Turkse regisseurs in de 21e eeuw zijn onder anderen Nuri Bilge Ceylan, Fatih Ak\xc4\xb1n, Semih Kaplanoglu, Ye\xc5\x9fim Ustao\xc4\x9flu en Zeki Demirkubuz._NEWLINE_De Turkse filmindustrie, Ye\xc5\x9fil\xc3\xa7am, ontstond aan het eind jaren 50 van de 20e eeuw in Istanboel. De films die hier geproduceerd werden waren niet goedgekeurd of gecensureerd door de overheid, wat voor veel acteurs en regisseurs resulteerde in lange gevangenisstraffen en/of verbanning vanwege het vaak confronterende en kritische karakter van de films. De belangrijkste regisseur van het Ye\xc5\x9fil\xc3\xa7am-tijdperk was Y\xc4\xb1lmaz G\xc3\xbcney, een Koerdische acteur/regisseur die films maakte over het zware leven van de gewone man. G\xc3\xbcney zou een groot deel van zijn leven opgesloten zitten en stierf uiteindelijk in Frankrijk. Kemal Sunal speelde tussen de jaren 70 en 90 in tientallen tragikomedische films, wat hem de bekendste acteur maakte. Turkse kanalen zenden nog dagelijks Kemal Sunal films uit. In het actie-genre kreeg C\xc3\xbcneyt Ark\xc4\xb1n bekendheid, en enkele mockbusters waar hij in speelde hebben ook buiten Turkije een cult-status verworven, zoals D\xc3\xbcnyay\xc4\xb1 Kurtaran Adam (\'De man die de wereld redde\', ook bekend als \'Turkse Star Wars\'). Hoewel kritische films lastiger te produceren werden wist de Turkse filmindustrie voort te bestaan tot in de jaren 80, wanneer het uiteindelijk verloor van de televisie. In de laatste jaren werd de productie vooral toegelegd op gewelddadige en seksueel getinte films, om toch in ieder geval mannen naar de bioscoop te trekken. In de jaren 90 verschenen meerdere arthouse-films die voortbouwden op de traditie van G\xc3\xbcney en gelijktijdige Iraanse en Italiaanse films. Ze volgen een rustig tempo, vaak met lange pittoreske shots, dat in het eerste decennium van de 21e eeuw werd uitgewerkt door een nieuwe generatie Turkse regisseurs die internationale erkenning verkreeg.\n_START_SECTION_\nMensenrechten\n_START_PARAGRAPH_\nMensenrechten in Turkije zijn het onderwerp geweest van enige controverse en internationale veroordeling. Tussen 1998 en 2008 heeft het Europees Hof voor de Rechten van de Mens meer dan 1.600 arresten tegen Turkije gewezen voor schendingen van de mensenrechten, in het bijzonder met betrekking tot het recht op leven, en de vrijwaring van foltering. Andere kwesties, zoals de Koerdische rechten, de rechten van vrouwen, en de persvrijheid, zijn ook het onderwerp van controverse. De mensenrechten in Turkije blijven een belangrijke belemmering voor een toekomstig lidmaatschap van de Europese Unie. Volgens het Committee to Protect Journalists voerde de AKP-regering een van de grootste intimidatieacties van de pers in de wereld. Een groot aantal journalisten is gearresteerd met als beschuldiging "terrorisme" en "anti-staat activiteiten", terwijl duizenden zijn onderzocht op basis van het "denigreren van de Turkse identiteit" en "het beledigen van de islam" in een poging zelfcensuur te promoten. In 2016 meldt het CPJ dat er 259 journalisten worden vastgehouden in Turkije, meer dan in Iran, Eritrea en China.\n_START_SECTION_\nVervoer en verkeer\n_START_PARAGRAPH_\nTurkije is momenteel bezig om zijn infrastructuur op West-Europees niveau te krijgen. Tientallen projecten waaronder bruggen, tunnels, metrolijnen, snelwegen en hogesnelheidslijnen moeten in 2023, bij het honderdjarig bestaan van de republiek, voltooid zijn. Enkele opmerkelijke projecten rond Istanboel zijn de derde brug over de Bosporus, de spoortunnel Marmaray en een autotunnel onder de Bosporus, en het graven van een kanaal ten westen van Istanboel voor vrachtschepen en olietankers._NEWLINE_Het Turkse wegennet beslaat 386.000\xc2\xa0km, waarvan meer dan een derde verhard. Daarnaast beschikt het land over 8682\xc2\xa0km aan spoorwegen, waarvan 1524\xc2\xa0km ge\xc3\xablektrificeerd. Steden die goed te bereiken zijn via het spoor zijn onder andere Istanboel, Ankara, \xc4\xb0zmir, Adana, Konya, Eski\xc5\x9fehir, Karaman, Gaziantep, Diyarbak\xc4\xb1r, Samsun, Malatya, Elazig, Sivas, Mersin en \xc4\xb0zmit. Sinds 2009 is de eerste hogesnelheidslijn in Turkije operationeel tussen Ankara en Eski\xc5\x9fehir. Nog in aanbouw zijn enkele andere lijnen, die lopen vanuit Ankara naar onder andere Istanboel, Konya en Sivas. Met Chinese financi\xc3\xable steun zal voor 2023 6000 kilometer spoor worden aangelegd, tot 450\xc2\xa0km/u._NEWLINE_Havens bevinden zich in de plaatsen Gemlik, Hopa, Iskenderun, Istanboel, Izmir, \xc4\xb0zmit, Icel (Mersin), Samsun, Trabzon, Antalya en \xc3\x87e\xc5\x9fme. Tot de belangrijkste vliegvelden behoren Ankara, Antalya, Bodrum, Dalaman, Istanboel Atat\xc3\xbcrk en Sabiha G\xc3\xb6k\xc3\xa7en, \xc4\xb0zmir, Kayseri, Sakirpasa, Trabzon en Van.\n_START_SECTION_\nEnergie\n_START_PARAGRAPH_\nTurkije is een belangrijk doorvoerland voor aardgas en olie: zo\'n 10% van het wereldwijd transport van aardolie vindt in Turkije plaats. Het land heeft niet genoeg eigen fossiele brandstoffen om aan de binnenlandse vraag te voldoen, en is gedwongen zijn energie grotendeels te importeren uit buurlanden. Om op termijn zelfvoorzienend te zijn wordt gezocht naar reserves met proefboringen in de Zwarte Zee en de Middellandse Zee (tussen Hatay en Cyprus). Het Japanse Mitsubishi gaat met het Franse Areva vier kerncentrales bouwen van het nieuwste model in de noordelijke provincie Sinop. Rusland bouwt momenteel (2013) de eerste set kerncentrales van Turkije in de zuidelijke provincie Mersin. In 2030 wil de Turkse regering 30% van de benodigde energie met kernenergie opwekken. Omdat het land voor een groot deel bergachtig is, haalt het tevens een groot deel van zijn energie uit waterkrachtcentrales; zo\'n 25%. In 2013 werd de Derinerdam in de noordoostelijke provincie Artvin in werking gesteld, een van de hoogste dammen in de wereld, en de enige slanke dubbelgekromde. Hoewel het potentiaal van waterkracht in Turkije de energievraag ruim overstijgt, wegen de ecologische, sociale en culturele nadelen voor veel lokale burgers niet op tegen economische winsten. Sinds eind jaren 90 heeft een groot deel van de huizen in Turkije zonneboilers voor warm water, maar het land maakt nog amper gebruik van zonnecellen voor het opwekken van elektriciteit. Wel zijn er begin 21e eeuw in het noordwesten van het land diverse windparken gebouwd._NEWLINE_In 2014 produceerde het land 31 miljoen ton olie-equivalent (Mtoe), 61% fossiele en 39% duurzame energie. (1Mtoe = 11,63 TWh, miljard kilowattuur). Dat was niet genoeg voor de energievoorziening, het  TPES (total primary energy supply): 122 Mtoe. Het land importeerde 94 Mtoe fossiele brandstof meer dan het exporteerde._NEWLINE_Van de energie ging ongeveer 37 Mtoe verloren bij conversie, vooral bij elektriciteitsopwekking. 5 Mtoe werd gebruikt voor niet-energetische producten zoals smeermiddelen, asfalt en petrochemicali\xc3\xabn. Voor eindgebruikers resteerde 80 Mtoe waarvan 18 Mtoe = 205 TWh elektriciteit die voor 21% duurzaam opgewekt werd._NEWLINE_De uitstoot van kooldioxide was 307 megaton, dat is 4 ton per persoon, minder dan het wereldgemiddelde 4,5 ton per persoon.'