b'\n_START_ARTICLE_\nOndertekening\n_START_SECTION_\nKenmerkend voor de schilder\n_START_PARAGRAPH_\nZoals voor het schilderen zelf, hadden de kunstenaars dikwijls hun eigen techniek voor het uitvoeren van de ondertekening. Er werden ook verschillende technieken en materialen gebruikt onder meer penseel en zwarte inkt, houtskool, potlood, krijt en lood- of zilverstift. De ondertekening was niet bedoeld om door buitenstaanders gezien te worden, de kunstenaar kon ze dus volledig naar zijn persoonlijke voorkeur uitvoeren. Omdat de techniek en het karakter van de ondertekening van meester tot meester verschillend zijn ziet men de ondertekening vandaag als een verborgen handtekening van de meester. De studie van ondertekeningen met infraroodreflectografie is daardoor zeer interessant om de kunstenaar te identificeren die voor het ontwerp van een schilderij verantwoordelijk was. Maar men heeft ook vastgesteld dat meester en leerling in dezelfde stijl werken, zo zijn de ondertekeningen die Hans Memling maakte in zijn vroege periode, qua techniek zeer vergelijkbaar met die van Rogier Van der Weyden. Lijnen en plooien werden met het penseel geschilderd en donkere schaduwen gaven ze aan met kruisarceringen. Later gaat Memling zijn tekeningen maken met een droog materiaal en worden de voorbereidende tekeningen losser en vlotter maar met meer correcties.\n_START_SECTION_\nRelatie ondertekening schilderij\n_START_PARAGRAPH_\nNadat de ondertekening gemaakt werd begon de kunstenaar aan het eigenlijke schilderen. Hierbij gebeurt het frequent dat van de ondertekening werd afgeweken en dat het uiteindelijke werk behoorlijk verschilde van de oorspronkelijke schets in de ondertekening. Bekende voorbeelden hiervan zijn de Annunciatie van Jan Van Eyck in de National Gallery of Art in Washington, D.C. en het Portret van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw in de National Gallery in Londen. Ook het werk van Rogier van der Weyden, Lucas tekent de Madonna, ca. 1435-1436, Museum of Fine Arts in Boston, laat bij IRR onderzoek zien dat er een ganse reeks van kleine wijzigingen werden uitgevoerd. Op de kopie\xc3\xabn van dit doek die bewaard worden in het Groeningemuseum te Brugge, in de Hermitage in Sint Petersburg en in de Alte Pinakothek in M\xc3\xbcnchen werd de ondertekening, een kopie van het (afgewerkt) paneel in Boston, nauwkeurig gevolgd.\n_START_SECTION_\nAtelierpraktijk\n_START_PARAGRAPH_\nDe studie van de ondertekening kan ook veel informatie leveren over de atelierpraktijk en de samenwerking tussen de meester en zijn assistenten. Een zeer illustratief voorbeeld hiervan is de ondertekening van Het Laatste Oordeel van Rogier Van der Weyden in Beaune. Uit de ondertekening kan men afleiden dat Van der Weyden het ontwerp maakte en op elk paneel enkele personages schetste. Minstens vier handen waren betrokken bij het aanvullen van het ontwerp. De meester schilderde dan zelf de eerste laag en corrigeerde daarbij hier en daar de ondertekening. De voornaamste figuren op het schilderij werden verder door hem afgewerkt en zijn leerlingen deden de rest.'