b'\n_START_ARTICLE_\nWetenschap in de middeleeuwen\n_START_PARAGRAPH_\nMet wetenschap in de middeleeuwen wordt de wetenschap bedoeld zoals deze werd beoefend in de (traditioneel zo genoemde) \'middenperiode\', de periode tussen klassieke oudheid en Renaissance, volgens de schematische indeling van de Europese geschiedenis._NEWLINE_De bestudering van de middeleeuwse wetenschap door wetenschapshistorici richtte zich vanaf de Verlichting vooral op praktische disciplines, zoals middeleeuwse wiskunde en natuurfilosofie. In intellectueel opzicht bezagen vooral vroegmoderne historici de middeleeuwen met dedain. Later keerde een aantal wetenschapshistorici, zoals Pierre Duhem, zich tegen de nadruk die sinds de Verlichting, vaak vanuit een anti-kerkelijke gezindheid, veelvuldig werd gelegd op een veronderstelde afrekening met de middeleeuwse wetenschap gedurende de zeventiende eeuw, ten tijde van de anti-aristotelische en wetenschappelijke revolutie. Als critici van dit conflictmodel benadrukten Pierre Duhem c.s. juist de vooruitgang die gedurende de middeleeuwen reeds in de wetenschap werd geboekt, door geleerden als Thomas van Aquino en Johannes Buridanus. Deze middeleeuwse wetenschappelijke vooruitgang was volgens eerdergenoemde critici de opmaat tot de latere ontdekkingen en paradigmaverschuivingen die in de zeventiende eeuw plaatsvonden._NEWLINE_Hoewel de christelijk geconnoteerde term "middeleeuwen" oorspronkelijk diende om een periode in de geschiedenis van Europa mee aan te duiden, wordt de term bij uitbreiding inmiddels ook voor andere delen van de wereld gebruikt. Hieronder zal daarom ook de \'middeleeuwse vooruitgang\' van de wetenschap in het Oosten aan de orde komen.\n_START_SECTION_\nOverzicht\n_START_PARAGRAPH_\nWetenschappelijk onderzoek was nooit een sterk punt in het Latijnse deel van het Romeinse Rijk, vooral in vergelijking met haar Grieks/Hellenistische tegenhanger. Met het einde van de Romeinse beschaving, het begin van de middeleeuwen, raakte West-Europa gedestabiliseerd en werd de intellectuele productie nog minder. De meeste klassieke wetenschappelijke verhandelingen van de Klassieke Oudheid (in het Grieks) waren niet beschikbaar, er waren alleen eenvoudige inhoudsopgaven en samenvattingen. Echter ontstond met de zogenaamde Renaissance van de twaalfde eeuw hernieuwde interesse in de natuur. De wetenschap in deze gouden periode van de Scholastische filosofie richtte zich met name op logica en bepleitte het empirisme: men wilde de natuur zien als een systeem van samenhangende wetmatigheden dat in het licht van de rede verklaard kon worden. Met deze blik gingen de middeleeuwse wetenschappers op zoek naar verklaringen voor fenomenen in het heelal en bereikten zij belangrijke vooruitgang in gebieden als wetenschappelijke methodologie en fysica. Maar deze vooruitgang werd plotseling onderbroken door de pest en is heden ten dage vrij onbekend, deels doordat de meeste theorie\xc3\xabn van de middeleeuwse wetenschap nu verouderd zijn, en deels door het stereotype van de middeleeuwen als vermeende "Donkere middeleeuwen"._NEWLINE_Vooral denkers van de 18e-eeuwse Verlichting maakten een karikatuur van de middeleeuwen en stelden deze periode voor als een tijdperk van duisternis en bijgeloof, waarin de ontwikkeling van wetenschap en denken belemmerd werd. Nochtans was het een periode van grote technologische vitaliteit. Te denken valt aan fundamentele ontwikkelingen als het hoefijzer en het halsjuk voor het paard, de uitvindingen van de krukas, de handboor, de kruiwagen, en de luchtboog in de architectuur, die de bouw van de gotische kathedralen mogelijk maakten. Belangrijk was ook de verbetering van het tandwiel voor water- en windmolens en deze kennis leidde in de veertiende eeuw tot de bouw van de mechanische klok.\n_START_SECTION_\nGrote namen in de wetenschap in middeleeuws Europa\n_START_PARAGRAPH_\nBeda Venerabilis (de Eerbiedwaardige) (ca. 672-735), monnik van de kloosters van Wearmouth en Jarrow die een werk Over de aard der dingen schreef, verschillende boeken over het wiskundige-astronomische onderwerp van de Computus, waarvan het invloedrijkst De temporum ratione (De berekening van de tijd) was. Hij deed originele ontdekkingen over de aard van de getijden en zijn werk over de computus werd verplichte leerstof voor de geestelijkheid, zodat hij grote invloed had op de vroegmiddeleeuwse kennis van de wereld._NEWLINE_Robert Grosseteste (1168-1253), bisschop van Lincoln, was het centrale karakter van de Engelse intellectuele beweging in de eerste helft van de 13e eeuw. Hij wordt beschouwd als de stichter van het wetenschappelijk denken in Oxford. Hij had een grote interesse in de natuur en schreef teksten over optica, astronomie en geometrie. In zijn commentaren op de wetenschappelijke werken van Aristoteles, bevestigde hij dat experimenten gebruikt moeten worden om een theorie te bevestigen, om de gevolgen ervan te testen. Roger Bacon werd be\xc3\xafnvloed door zijn werk over optica en astronomie._NEWLINE_Albertus Magnus (1193-1280), Doctor Universalis, was een van de vooraanstaandste vertegenwoordigers van de filosofische traditie van de Dominicanen. Hij is een van de drie\xc3\xabndertig Heiligen van de Rooms-Katholieke Kerk die de titel Kerkvader kregen. Hij werd beroemd door zijn grote kennis en voor zijn verdediging van een vredige co-existentie tussen wetenschap en religie. Albertus was een essentieel figuur in het introduceren van de Griekse en Islamitische wetenschap aan de middeleeuwse universiteiten, hoewel niet zonder aarzeling wat betreft sommige aristoteliaanse stellingen. Een van zijn beroemdste gezegden luidt: "Wetenschap bestaat er niet uit dat men bevestigt wat anderen zeggen, maar in het zoeken naar de oorzaken van fenomenen". Thomas van Aquino was zijn bekendste leerling._NEWLINE_Roger Bacon (1214-1294), Doctor Admirabilis, trad rond 1240 toe tot de franciscaner Orde waar hij, be\xc3\xafnvloed door Grosseteste, zich wijdde aan studies waarin hij de waarneming van de natuur en experimenten als de basis van de kennis van de natuur stelde. Bacon was verantwoordelijk voor de verspreiding van het concept "natuurwetten", en droeg bij aan gebieden als mechanica, geografie en, vooral, optica. Hij gaf les aan de Universiteit van Oxford._NEWLINE_Het onderzoek van Grosseteste en Bacon naar optica maakte aan het einde van de 13e eeuw de vervaardiging van brillen mogelijk. Ditzelfde onderzoek zou van onschatbare waarde zijn voor de latere uitvinding van instrumenten als de telescoop en de microscoop._NEWLINE_Thomas van Aquino (1227-1274), Doctor Angelicus, was een Italiaans theoloog en pater bij de Dominicanen. Net als zijn mentor Albert de Grote is hij een katholieke heilige en kerkvader. Hij interesseerde zich niet alleen voor filosofie; hij was ook ge\xc3\xafnteresseerd in alchemie en schreef een belangrijke opstel dat Aurora Consurgens heet. Maar zijn grootste bijdrage aan de wetenschappelijke ontwikkeling van de periode was dat hij de hoofdverantwoordelijke was voor het inbedden van het Aristotelisme in de scholastieke traditie. Vooral zijn commentaar op Aristoteles\' Physica was verantwoordelijk voor een van de belangrijkste noties in de geschiedenis van de fysica, eerst gesteld door Averroes voor hemellichamen alleen, namelijk de notie van de inerte resistente massa van lichamen, die verder werd ontwikkeld door Kepler en Newton in de 17e eeuw. (Zie Pierre Duhem\'s analyse The 12th century birth of the notion of mass which advised modern mechanics. uit zijn Syst\xc3\xa8me Du Monde op )_NEWLINE_Johannes Duns Scotus (1266-1308), Doctor Subtilis, was Franciscaan, filosoof en theoloog. Hij kwam uit de academische omgeving van de Universiteit van Oxford waar de aanwezigheid van Grosseteste en Bacon nog voelbaar was, en had een ander idee over de relatie tussen rede en geloof dan Thomas Aquinas. Voor Duns Scotus konden de waarheden van het geloof niet begrepen worden door gebruik van de rede. Daarom moest de filosofie geen dienaar van de theologie zijn, maar een onafhankelijke discipline. Hij was de mentor van een van de grootste filosofen van de middeleeuwen, Willem van Ockham._NEWLINE_Willem van Ockham (1285-1350), Doctor Invincibilis, was een Engels Franciscaans pater, filosoof, logicus en theoloog die studeerde aan de Universiteit van Oxford. Ockham verdedigde het principe van parsimony, dat al in het werk van zijn mentor Duns Scotus aangetroffen kan worden. Zijn principe werden later bekend als Ockhams Scheermes en stelt dat als er verschillende gelijkelijk geldige verklaringen voor een feit zijn, de simpelste moet worden gekozen. Dit werd de grondslag voor wat later bekend werd als de wetenschappelijke methode en een van de pijlers van het reductionisme in de wetenschap. Ockham stierf waarschijnlijk aan de pest. Johannes Buridan en Nicolaas van Oresme waren zijn opvolgers._NEWLINE_Johannes Buridanus (1300-1358) was een Frans filosoof en priester. Hoewel hij een van de beroemdste en invloedrijkste filosofen van de late middeleeuwen was, kennen nu slecht weinigen zijn werk. Een van zijn belangrijkste bijdragen aan de wetenschap was de ontwikkeling van de impetus, die de beweging van projectielen en voorwerpen in vrije val verklaarde. Deze theorie maakt de weg vrij voor de Dynamica van Galileo Galilei en voor Isaac Newton\'s beroemde principle van Inertia._NEWLINE_Nicolaas van Oresme (circa 1323-1382) was een intellectueel genie en misschien de origineelste denker van de 14e eeuw. Hij was theoloog en bisschop van Lisieux, en een van de belangrijkste voorstander van de moderne wetenschap. Zijn bijdragen waren strikt wetenschappelijk: zo was Oresme sterk gekant tegen astrologie, maar hij speculeerde wel over de mogelijkheid van buitenaards leven. Hij was de laatste Europese intellectueel die leefde voor de pest, een gebeurtenis die een erg grote weerslag zou hebben op het intellectuele leven aan het einde van de middeleeuwen.\n_START_SECTION_\nRol van de astrologie in de middeleeuwse wetenschappen\n_START_PARAGRAPH_\nVerder bouwend op de idee\xc3\xabn van de Babyloni\xc3\xabrs ontwikkelde de westerse astrologie zich vooral in de hellenistische periode. De Grieken vergrootten de reikwijdte van de astrologie zodanig dat zij in verband werd gebracht met vrijwel alle bekende wetenschappen: plantkunde, scheikunde, zo\xc3\xb6logie, mineralogie, anatomie en de geneeskunde. Kleuren, metalen, stenen, planten, medicijnen en dieren van alle soorten werden elk gekoppeld aan een van de planeten en onder hun heerschappij gebracht._NEWLINE_Door dit proces van combinatie werd het hele gebied van de natuurwetenschappen feitelijk vertaald in de taal van de astrologie met de bedoeling om een soort totaalwetenschap te vormen waarbij alles, zowel in de hemel als op aarde, met elkaar verbonden was. Door de verschijnselen aan de hemel te bestuderen dacht men zodoende aanwijzingen te vinden voor wat de toekomst zou brengen, de aard van een ziekte te ontdekken of het juiste tijdstip van medicatie te achterhalen. Vanwege het belang dat er aan astrologie werd gehecht, maakte het deel uit van het curriculum aan middeleeuwse universiteiten, waarbij elk van de zeven vrije kunsten (Artes liberales) gekoppeld werd aan een planeet._NEWLINE_In de anatomie leidde dit er bijvoorbeeld toe dat verschillende planeten met verschillende delen van het lichaam verbonden werden. De dierenriem werd beschouwd als het prototype van het menselijk lichaam, waarbij een aantal correspondenties golden die een arts verondersteld werd te kennen. Zo werd het hoofd geplaatst in het eerste teken van de dierenriem, Aries, de Ram, en de voeten in het laatste teken, Pisces, Vissen (zie afbeelding). Geneeskunde werd een integraal onderdeel van de astrologie. Ziekten en verstoringen van de gewone functies van de organen werden toegeschreven aan de invloeden van planeten en uitgelegd als het gevolg van omstandigheden waargenomen in een sterrenbeeld of in de positie van een ster.\n_START_SECTION_\nIslamitische wereld\n_START_PARAGRAPH_\nIn 529 sloot de Academie van Athene en daarmee verdween het laatste bolwerk van de klassieke Griekse filosofie. Veel wetenschappers vluchtten naar de Academie van Gondesjapoer in het Perzische Rijk._NEWLINE_Het rijk dat de profeet Mohammed stichtte, breidde zich na zijn dood uit over het gehele Midden-Oosten. Het Arabische Rijk nam ook gebieden over waar Grieken woonden._NEWLINE_Onder de dynastie van de Omajjaden werd weinig aan onderzoek gedaan, maar onder de dynastie van de Abbasiden die vanuit Bagdad regeerde, werd veel aan wetenschap en onderzoek gedaan._NEWLINE_Een belangrijke aansporing om aan wetenschap te doen is te vinden in de Koran. De Koran bidt: "Heer, doe mij toenemen in kennis." Deze zin is eeuwenlang door wetenschappers (en hun beschermers) aangegrepen om onderzoek te doen._NEWLINE_De islamitische wetenschappers konden voortbouwen op werken uit Babyloni\xc3\xab, Griekenland, India, China en tradities uit het zoroastrisme en het gnosticisme. In 830 werd in Bagdad het Huis der Wijsheid gesticht, waar filosofen, wetenschappers en artsen werken vertaalden uit het Grieks en onderzoek deden. Bekende wetenschappers die hier werkten waren de astronomen/wiskundigen Thabit ibn Qurra en Al-Chwarizmi. Al-Kindi was een bekende filosoof. De moslims interesseerden zich voornamelijk voor de geneeskunde, wiskunde en natuurfilosofie._NEWLINE_Farabi en Avicenna die leefden in de tiende eeuw, waren de belangrijkste filosofen van hun tijd. Avicenna\'s Canon van de geneeskunde was tot de zeventiende eeuw een standaardwerk, ook in Europa._NEWLINE_Halverwege de elfde eeuw, met de vestiging van het Rijk van de Seltsjoeken in het Midden-Oosten, ontstonden twee nieuwe typen scholen: de nizamiyyah voor hoger onderwijs en de madrassa voor lager en middelbaar onderwijs. Het centrum van de islamitische wetenschap heeft zich dan naar Iran verplaatst. Bekende wetenschappers uit deze periode zijn de astronoom/dichter Omar Khayyam, de astronoom/filosoof Nasir ad-Din al-Toesi en de filosoof al-Ghazali._NEWLINE_De islamitische geschriften zouden later van grote waarden blijken voor de ontwikkeling van de West-Europese wetenschap. Toen Europeanen gedurende en na de kruistochten in contact kwamen met de Arabische wereld, werd veel na de val van het West-Romeinse Rijk verloren gegane kennis weer opnieuw ge\xc3\xafntroduceerd in Europa. De originele Griekse geschriften (onder andere in de bibliotheek van Alexandri\xc3\xab) waren veelal om diverse redenen niet meer beschikbaar, dus de Arabische (bijna letterlijke) vertalingen, zijn vrijwel de enige manier waarop veel natuurwetenschappelijke Oud-Griekse werken bewaard zijn gebleven. Een bekende vertaler van Arabische werken was Gerard van Cremona uit het Spaanse Toledo, hij vertaalde in de twaalfde eeuw veel Arabische werken naar het Latijn om ze zo beschikbaar te maken voor Europese geleerden.\n_START_SECTION_\nIndiase wetenschap\n_START_PARAGRAPH_\nLang voor de middeleeuwen ontwikkelden Indiase filosofen atoommodellen, waarin ze systematisch idee\xc3\xabn formuleerden over het atoom en idee\xc3\xabn opperden over de atomische constructie van de materi\xc3\xable wereld. Het principe van relativiteit was ook in vroeg-embryotische vorm aanwezig in het Indiase filosofische concept "sapekshavad". De letterlijke vertaling van dit Sanskriet woord is "theorie van relativiteit" (niet te verwarren met Einsteins relativiteitstheorie)._NEWLINE_Tegen het begin van de middeleeuwen werden het wootz-, kroezen- en and roestvast staal India in India uitgevonden. Het spinnewiel voor het spinnen van draad of garen uit vezelmaterialen als wol of katoen werd in het begin van de middeleeuwen ontdekt. Aan het einde van de middeleeuwen werden er ijzeren raketten ontwikkeld in het koninkrijk Mysore in Zuid-India._NEWLINE_De wiskundige en astronoom Aryabhata opperde in 499 een heliocentrisch zonnestelsel van zwaartekracht waarin hij astronomische en wiskundige theorie\xc3\xabn opnam waarin de aarde om haar as zou draaien en de omlooptijd van de planeten werden gezien als elliptische banen ten opzichte van de Zon. Hij geloofde ook dat de maan en de planeten zichtbaar waren door gereflecteerd zonlicht en dat de banen van de planeten ellipsen waren. Hij voerde nauwkeurige berekeningen uit van astronomische constanten gebaseerd op dit systeem, zoals de periodiciteit van de planeten, de omtrek van de Aarde, de zonsverduistering en maansverduistering, de tijd voor de omwenteling van de aarde om haar as, de lengte van de omwenteling van de aarde rond de zon en de lengtegraad van de planeten. Hij introduceerde ook een aantal trigonometrische functies, waaronder sinus, sinus versus, cosinus en inverse sinus), trigonometrische tabellen, en technieken en algoritmes van algebra. Arabische vertalingen van zijn teksten waren in de Islamitische wereld tegen de 8e-10e eeuw beschikbaar._NEWLINE_In de 7e eeuw beschreef Brahmagupta kort de wet van de zwaartekracht, en herkende zwaartekracht als een aantrekkingskracht. Hij verklaarde ook helder het gebruik van nul als zowel plaatsbepaler als cijfer, die nu samen met de Arabisch-Indische cijfers overal worden gebruikt. Arabische vertalingen van zijn teksten (rond 770) brachten dit getalsysteem naar de islamitische wereld, waar het aangepast werd als Arabische cijfers. Islamitische geleerden brachten de kennis van dit getalsysteem tegen de 10e eeuw naar Europa._NEWLINE_De Siddhanta Shiromani was een wiskundig-astronomische tekst geschreven door Bh\xc4\x81skara in de 12e eeuw. De 12 hoofdstukken van het eerste deel bestrijken onderwerpen als: gemiddelde lengtegraad van de planeten; echte lengtegraad van de planeten; de drie problemen van dagelijkse rotatie; maansverduisteringen; zonsverduisteringen; breedtegraden van de planeten; opgangen en ondergangen, de maanfases; samenstanden van planeten met elkaar; samenstanden van planeten met sterren; en de pata? van de Zon en de Maan. Het tweede deel bevat dertien hoofdstukken over de bolvorm. Het behandelt onderwerpen als: lof op de studie van de bolvorm; natuur van de bolvorm; kosmografie en geografie; gemiddelde planeetbeweging; excentrische elliptische modellen van de planeten; elliptische berekeningev; eerste zichtbaarheid van de planeten; het berekenen van de maansikkel; astronomische instrumenten; de seizoenen, en problemen van astronomische berekeningen._NEWLINE_Vanaf de 12e eeuw vormden Bh\xc4\x81skara, Madhava en verschillende wiskundigen van de Keralaschool zich een denkbeeld van wiskundige analyse, waaronder het gebruik van afgeleiden, integraalrekening, oneindige reeksen, machtreeksen, Taylorreeksen, trigonometrische reeksen, zwevendekommagetallen en veel andere concepten fundamenteel voor de ontwikkeling van de wiskundige analyse.'