b'\n_START_ARTICLE_\nAntenne-array\n_START_PARAGRAPH_\nEen antenne-array is een samenstel van een aantal zend- of ontvangstantennes, om voor een bepaalde frequentie een optimale energieoverdracht in een of meer richtingen te bewerkstelligen. Het effect van het opnemen van een aantal antennes in een array is dat de uitgezonden straling wordt gebundeld in een bepaalde richting. Dat gebeurt bij zendantennes om met een beperkt vermogen van de zendeindtrap een zo groot mogelijk bereik te realiseren door het sterk vergrote ERP-vermogen. Bij ontvangstantennes wordt door een array een sterker signaal ontvangen, waardoor de signaal-ruisverhouding verbetert. Tevens wordt selectief straling uit een bepaalde richting ontvangen; de resolutie wordt vergroot. Een voorbeeld van een antenne-array voor ontvangst is de radiotelescoop van Westerbork. De antennes in de array worden bij een lineair array in een lijn opgesteld en bij een matrixvorm in een vlak. De werking berust op interferentie van de elektromagnetische golven die door de individuele antenne-elementen worden uitgezonden of ontvangen.\n_START_SECTION_\nZendantennes\n_START_PARAGRAPH_\nReeds in de jaren twintig van de 20e eeuw was het bundelende effect van antenne-arrays voor de korte golf bekend. In het midden van de jaren dertig was dit type antenne in Kootwijk in gebruik, vooral voor radiotelegrafie en radiotelefonie met het toenmalige Nederlands-Indi\xc3\xab. Nog steeds worden dergelijke antennes gebruikt voor internationale radio-uitzendingen, zoals die van de Wereldomroep. Daarbij worden de antennes soms draaibaar opgesteld. Verder wordt de hoofdbundel, mede bepaald door reflectie op het aardoppervlak, onder een hoek van 10\xc2\xb0 tot 20\xc2\xb0 omhoog gericht voor optimale reflectie tegen de ionosfeer. De voor kortegolfzenders gebruikte HRS antennes zijn matrix-antennes, die de uitgezonden straling zowel horizontaal als verticaal bundelen, waarbij de azimut voor vast opgestelde antennes elektrisch stuurbaar is (de S in HRS staat voor stuurbaar)._NEWLINE_Voor het uitzenden van FM-radio en TV van de publieke omroep in de jaren vijftig, zijn zendmasten, zoals die in Smilde en Lopik met daaraan bevestigde antenne-arrays gebouwd. De antennes bundelen de straling in het horizontale vlak, maar stralen in het algemeen in alle windrichtingen even sterk. De antennes zijn nodig om de zenders een voldoend groot bereik te geven, niet alleen omdat de veldsterkte met 6 dB voor elke factor twee in afstand tot de zendantenne afneemt, maar ook omdat in de randgebieden van het zenderbereik de uitgezonden elektromagnetische straling vrijwel parallel aan het aardoppervlak loopt en daardoor relatief grote afstanden door extra dempende obstakels, zoals bossen en bebouwing moet afleggen. Het is niet alleen economischer om een antenne de straling zeer sterk in het horizontale vlak te doen bundelen, waardoor met een zendtrap van geringer vermogen kan worden volstaan, maar bundelen is ook nodig om te voorkomen dat de straling dicht bij de zender nodeloos sterk wordt en gevoelige elektronische apparatuur stoort, of mogelijk ongewenste effecten op het menselijk welbevinden heeft._NEWLINE_De antennes worden vaak aan vier zijden rondom de zendmast geplaatst en uitgevoerd als halve-golflengtedipoolantennes, met tussen antennes en zendmasten reflectoren, meestal uit een metaalraamwerk, of in het UHF-gebied uit massieve, aluminium plaat. Vooral voor hogere frequenties worden antenne-arrays gerealiseerd met een aantal sleufantennes, sleuven ter lengte van een halve golflengte in een metalen plaat of buis._NEWLINE_UHF-antennes worden afgeschermd tegen weersinvloeden en vervuiling of beschadiging door insecten en vogels door kunststof kasten en dat is wat we zien van GSM-, UMTS- en DVB-T-antennes.\n_START_SECTION_\nFasegestuurde antenne\n_START_PARAGRAPH_\nIn een fasegestuurde antenne (phased array) kan de te zenden of te ontvangen bundel worden gericht. Daartoe moeten bij zenden de stralers aangestuurd worden met dezelfde frequentie, maar met een faseverschil. Het faseverschil, dat nodig is bij stralers die op \xc3\xa9\xc3\xa9n lijn staan opgesteld en onderling gelijke afstand d, kan berekend worden uit het weglengteverschil, dat bij een gewenste bundelhoek \xce\xb1 gelijk is aan d\xc2\xa0sin\xc2\xa0\xce\xb1. Het is mogelijk het faseverschil elektronisch te regelen, waardoor de richting van de hoofdbundel elektronisch te regelen is._NEWLINE_Het faseverschil \xce\x94\xcf\x86 tussen twee naast elkaar gelegen stralers dat nodig is voor maximale versterking in de bundelrichting, volgt dan uit:_NEWLINE_Fasegestuurde antennes worden onder meer in marineschepen toegepast, waarbij antennes in een matrixvorm staan opgesteld. Op deze manier is een multifunctioneel solid state radarsysteem te realiseren, dat zowel dient om schepen, vliegtuigen en raketten te detecteren, als om de communicatie met geleide projectielen te verzorgen. Dat is mogelijk omdat de hoek waaronder straling wordt uitgezonden en ontvangen, zeer snel kan worden omgeschakeld._NEWLINE_Een zeer omvangrijke fasegestuurde antenne-array is in het LOFAR-project gerealiseerd. Het richten van de antenne gebeurt hier vrijwel uitsluitend softwarematig: de signalen van de over een oppervlak van meer dan 100 bij 100 kilometer verspreide antennes, worden eerst gedigitaliseerd en van een "time stamp" voorzien en daarna via glasvezelkabels naar een supercomputer gestuurd, die met software een bepaalde richtingsinstelling van de bundel realiseert. Men verwacht op deze wijze radiosignalen uit de verst verwijderde delen van het heelal te kunnen ontvangen.'