b'\n_START_ARTICLE_\nPlanisfeer\n_START_PARAGRAPH_\nEen planisfeer of draaibare sterrenkaart is een instrument bedoeld om de sterren en sterrenbeelden mee te leren herkennen. De sterrenkaart is draaibaar bevestigd in de achterplaat van de behuizing. De voorplaat van de behuizing (het dekblad) heeft een ovale uitsparing waardoor het deel van de sterrenkaart te zien is dat correspondert met de sterrenhemel van een bepaald moment. Dit moment stelt men in door de schijf te draaien naar de stand die van toepassing is voor de betreffende combinatie van datum en tijd._NEWLINE_De planisfeer is bestemd voor een bepaalde geografische breedte._NEWLINE_De voorloper van een planisfeer is het astrolabium, dat al bij de oude Grieken bekend was.\n_START_SECTION_\nGeschiedenis\n_START_PARAGRAPH_\nHet woord planisfeer (of planisferium) betekent letterlijk "hemelplein": de voorstelling van de sterrenhemel in een plat vlak. De eerste sterrenkaart die de naam planisfeer kreeg, was die uit 1624, van Jakob Bartsch. Bartsch was de schoonzoon van Johannes Kepler, de man van de beroemde wetten die de banen van de planeten beschrijven.\n_START_SECTION_\nDeel van de hemelbol\n_START_PARAGRAPH_\nDe sterrenkaart bestemd voor een bepaalde breedtegraad bestrijkt het deel van de hemelbol dat zich altijd of een deel van de tijd boven de horizon bevindt. Voor bijvoorbeeld 51,5\xc2\xb0 NB is dit in theorie het deel van de hemelbol met declinaties van -38,5\xc2\xb0 tot 90\xc2\xb0. Soms wordt iets minder weergegeven, bijvoorbeeld in dit geval van -30\xc2\xb0 tot 90\xc2\xb0, omdat het deel van de hemel vlak boven de horizon vaak toch niet goed zichtbaar is, en omdat dit deel van de kaart afhankelijk van de projectie of erg vertekend is, of relatief veel ruimte inneemt (zie onder). Anderzijds kan iets meer worden weergegeven om ook nog geschikt te zijn voor nabije breedtegraden._NEWLINE_Alles wat op de kaart staat komt dagelijks boven de horizon, maar voor een deel van kaart is dat alleen overdag, en dus niet of nauwelijks zichtbaar._NEWLINE_Nauwkeurige planisferen geven op de een of andere manier de hemelco\xc3\xb6rdinaten van het equatoriale co\xc3\xb6rdinatenstelsel weer, dus rechte klimming en declinatie.\n_START_SECTION_\nProjectie\n_START_PARAGRAPH_\nPlanisferen zijn, net als alle kaarten, gemaakt volgens een bepaalde projectiemethode. Voor planisferen worden twee methoden gebruikt, waarbij de keuze van de ontwerper voor de vorm en grootte van sterrenbeelden op de kaart bepalend zijn. Een veel gebruikte methode is de polaire azimutale equidistante projectie. Bij deze projectie wordt de hemel vanuit een van de hemelpolen in kaart gebracht (polair), waarbij punten op gelijke afstand van die hemelpool cirkels vormen (equidistant). De cirkels met een declinatie van 60\xc2\xb0, 30\xc2\xb0, 0\xc2\xb0 (de hemelevenaar), -30\xc2\xb0 en -60\xc2\xb0 worden vaak weergegeven, op gelijke afstanden van elkaar. De verhoudingen in een rechte lijn naar buiten toe zijn dan ook goed, maar haaks daarop (in de richting van de declinatiecirkels) treedt vertekening op. Die vertekening wordt erger naarmate men verder van het middelpunt komt. Het is het enige nadeel van deze projectie._NEWLINE_De stereografische projectie lost dit probleem op. Bij die projectie wordt de afstand tussen de declinatiecirkels steeds groter gemaakt. Hierdoor blijft de vorm gehandhaafd, maar wordt een sterrenbeeld veel te groot. Orion zou ongeveer twee maal zo hoog worden in vergelijking tot sterrenbeelden die dichter bij de hemelpolen liggen. Hetzelfde effect als waardoor Groenland zo enorm groot lijkt op Mercatorkaarten. Als er zeer grote afbeeldingen aan de rand zijn, dan betekent dat ook minder ruimte voor de sterrenbeelden rond de hemelpolen. En juist hoog aan de hemel zijn de sterren het best te zien. Dat is dus juist een reden voor de planisfeerontwerper om te kiezen voor de polaire azimutale equidistante projectiemethode.\n_START_SECTION_\nHet dekblad\n_START_PARAGRAPH_\nIn verband met de schijnbare dagelijkse beweging is de sterrenkaart draaibaar om de equatoriale hemelpool (op de kaart staat er \xc3\xa9\xc3\xa9n, afhankelijk van of de kaart bedoeld is voor een aardse noorderbreedte of zuiderbreedte). Het dekblad bevat een ovale uitsparing waardoor alleen dat gedeelte van de sterrenkaart zichtbaar is dat overeenkomt met het deel van de hemelbol dat op een bepaald moment boven de horizon ligt. Aangezien een siderische dag iets korter is dan een gewone dag geldt een bepaalde stand van de sterrenkaart ten opzichte van het dekblad voor bepaalde combinaties van datum en tijd. De sterrenkaart heeft een schaal voor de datum en het dekblad een schaal voor de tijd, waarbij tijden waarop het altijd licht is vaak niet zijn aangegeven. De gewenste datum moet tegenover de gewenste tijd geplaatst worden. Daarbij moet zonodig gecorrigeerd worden voor zomertijd._NEWLINE_De uitsparing is breder dan hoog. Aan de onderkant komt deze tot de onderkant van de kaart, en aan de bovenkant tot een stuk onder de bovenkant van de kaart (of omgekeerd, maar in het vervolg wordt hiervan uitgegaan). De draaiingsas, die zich uiteraard in het midden van de gehele kaart bevindt, bevindt zich dus dichter bij de bovenrand van de uitsparing dan bij de onderrand._NEWLINE_De rand van de uitsparing vormt de horizon. Bij de rand staan op het dekblad de windrichtingen vermeld. Bij een planisfeer voor een noorderbreedte staat het noorden boven en het zuiden onder, maar de windrichtingen zijn niet gelijkmatig verdeeld: het oosten staat linksboven en het westen rechtsboven._NEWLINE_Het geheel moet zo gedraaid worden dat de windrichting waarin men kijkt onderaan staat. De onderste helft van wat men dan door de uitsparing ziet correspondeert met wat men schuin naar boven kijkend voor zich ziet, de bovenste helft is immers bedoeld om omgekeerd te bekijken, en correspondeert dan met wat men ziet als men zich heeft omgedraaid.\n_START_SECTION_\nVarianten\n_START_PARAGRAPH_\nSommige zeer dure planisferen hebben meerdere bovenschijven, zodat deze gewisseld kunnen worden, of hebben een bovenschijf met meerdere horizon-lijnen, voor meerdere geografische breedten._NEWLINE_Sommige planisferen hebben een aparte wijzer met de declinatie, die rond hetzelfde middelpunt draait als de bovenschijf. Sommige planisferen hebben een declinatieverdeling op de bovenschijf gedrukt, langs de lijn die noord en zuid langs de horizon verbindt. De rechte klimming wordt aangegeven aan de buitenrand, waar ook de datumcirkel zich bevindt.'