b'\n_START_ARTICLE_\nFranz Liszt\n_START_SECTION_\nJeugd\n_START_PARAGRAPH_\nFranz Liszt werd op 22 oktober 1811 geboren in een van de dienstwoningen bij het hof van prins Nicolaas II Esterh\xc3\xa1zy in Raiding (Hongaars: Doborj\xc3\xa1n), in het toenmalige Koninkrijk Hongarije (na 1920 in de deelstaat Burgenland in Oostenrijk) en aldaar op 23 oktober gedoopt. Hij was de enige zoon van Adam Liszt (1776\xe2\x80\x931827), wiens naam ook als List geschreven werd, en diens tweede vrouw Maria Anna Lager (1788\xe2\x80\x931866), een bakkersdochter uit Krems an der Donau. Vader Adam had muzikaal talent, hij speelde op jonge leeftijd als cellist in het hoforkest onder leiding van Joseph Haydn en Johann Nepomuk Hummel. Na studie te hebben gedaan in de theologie en filosofie werd hij competent geacht om bestuursambtenaar aan het hof te worden._NEWLINE_Reeds op zesjarige leeftijd bleek de grote muzikale begaafdheid van Franz. Een jaar later kon hij lezen en schrijven (zowel brieven als muziek) en reeds op negenjarige leeftijd gaf hij zijn eerste concert in de nabijgelegen stad \xc3\x96denburg (Hongaars: Sopron), dat een groot succes werd. Hier vlak op volgend introduceerde Adam, die zijn zoon het pianospelen bijbracht, hem in het Esterh\xc3\xa1zy-paleis in Eisenstadt (Hongaars: Kism\xc3\xa1rton), om een tweede concert te organiseren voor prins Nicolaas II Esterh\xc3\xa1zy. Nog aan het einde van het jaar werd in het eveneens nabijgelegen Pressburg (Hongaars: Pozsony, na 1919 Slowaaks Bratislava) een concert voor Hongaarse edelen georganiseerd. Ook dit concert was een enorm succes. Adam bereikte er precies mee wat hij ermee bereiken wilde: de aanwezige, edelen, onder de indruk van het pianospel, besloten de jonge Franz een studiebeurs toe te kennen die hem in staat stelde bij een vooraanstaand musicus te studeren._NEWLINE_Johann Nepomuk Hummel, destijds wonend in Eisenstadt (Hongaars: Kism\xc3\xa1rton), werd benaderd voor het muzikale onderricht, maar vroeg er in de ogen van Adam te veel geld voor. Adams gedachten gingen vervolgens uit naar Carl Czerny in Wenen, die hij en zijn zoon overigens al eens eerder hadden ontmoet. Czerny, een vooraanstaand componist en leerling van Beethoven, wilde graag aan het verzoek om onderricht gehoor geven \xe2\x80\x93 de jonge Franz zou er zelfs niets voor hoeven te betalen. Dit deed zijn vader besluiten zijn werk (hij was cellist in het plaatselijk orkest en bediende aan voornoemd hof: \'manager\' over prins Nicolaas Jozef Esterh\xc3\xa1zy\'s kudde van 4000 schapen) neer te leggen en naar Wenen te verhuizen om zich geheel te kunnen richten op de muzikale ontwikkeling van zijn zoon. Dit heeft echter maar 18 maanden geduurd. Wel heeft Liszt nog een korte tijd onderricht in compositie gehad van Antonio Salieri, zij het op vrijwillige basis. Zijn allereerste compositie waarvan wij weet hebben, dateert uit deze tijd, maar is verloren gegaan. Een van zijn laatste concerten in Wenen was een solo-recital op 13 april 1823 waarvoor Ludwig van Beethoven uitgenodigd werd. Beethoven had een hekel aan wonderkinderen en het is duidelijk uit zijn conversatieschriften dat hij niet aanwezig was op dat concert. De "Weihekuss" die volgens de legende tijdens het concert zou gebeurd zijn, vond volgens Liszt zelf wel plaats tijdens een priv\xc3\xa9-bezoek aan Beethoven.\n_START_SECTION_\nParijs\n_START_PARAGRAPH_\nIn september 1823 verhuisde de familie naar Parijs opdat Liszt aldaar verder studeren kon. Hij werd echter niet tot het conservatorium in Parijs toegelaten omdat hij buitenlander was. Het vermoeden bestaat dat de oprichter en directeur van het Parijse conservatorium, Luigi Cherubini \xe2\x80\x93 nota bene een Italiaan \xe2\x80\x93 een hekel had aan wonderkinderen. Wel heeft Liszt \xe2\x80\x93 buiten het conservatorium om \xe2\x80\x93 nog theorieles van Anton\xc3\xadn Rejcha en Ferdinando Pa\xc3\xabr gekregen. Verder muzikaal onderricht heeft hij niet gehad. Als pianist is Liszt daarom ook voor een groot deel te beschouwen als autodidact; Czerny is zijn enige (professionele) pianoleraar gebleven._NEWLINE_Parijs bleef echter, ondanks deze grote tegenvaller, wel voor hem als pianovirtuoos het centrum waar hij speelde en componeerde. Al aanstonds was Liszt populair en verkeerde hij in hogere kringen. Hij oogstte voor zijn pianospel veel lof van zowel publiek als collega-musici, en ontving voor zijn concerten \xe2\x80\x93 soirees \xe2\x80\x93 zelfs onderscheidingen. In Parijs introduceerde hij in later jaren het "recital" (1839)._NEWLINE_Tijdens zijn verblijf in Parijs ondernam hij onder auspici\xc3\xabn van zijn vader enkele reizen naar Engeland. Een hoogtepunt van zijn tournee door Engeland was zijn recital voor koning George IV in het Carlton House. In deze tijd bleek ook zijn handigheid bij het transponeren. Tot ieders verbazing wist Liszt muziekstukken al lezend van bladmuziek zonder enige moeite naar een andere toonaard te transponeren (bijvoorbeeld van C naar Cis). Overigens kon hij ook muziekstukken zonder enige moeite van papier lezen, zonder ze vooraf in te studeren.\n_START_SECTION_\nPelgrimage en Weimar\n_START_PARAGRAPH_\nOp 28 augustus 1827 kwam zijn vader, aan wie hij zo veel te danken had, ten gevolge van buiktyfus te overlijden. Voor de jonge Liszt was dit een enorme klap. Ook zijn mislukte relatie met een van zijn pupillen, Caroline de Saint-Cricq \xe2\x80\x93 dit overigens buiten zijn en haar toedoen \xe2\x80\x93 maakte het er allemaal niet beter op. Al spoedig maakten depressies zich meester van hem. Tegelijkertijd begon hij zijn belangstelling voor muziek te verliezen. Naast een zenuwinzinking werd hij ernstig ziek, maar hij herstelde hiervan. In deze tijd begon hij zich te verdiepen in literatuur en religie, hetgeen zijn composities in latere tijd diepgaand be\xc3\xafnvloed heeft. Het enige stuk dat hij in deze tijd gecomponeerd heeft, is de Grande Fantaisie sur la Tyrolienne (1829), een transcriptie van Aubers opera "La Fianc\xc3\xa9e", dewelke opgedragen werd aan Chopin._NEWLINE_Bij het uitbreken van de (Franse) Revolutie van 1830 ontstond een kentering \xe2\x80\x93 vol overgave stortte Liszt zich weer op de muziek, als ware hij door het gebulder van de kanonnen wakker geschud. Tussen 1830 en 1832 ontmoette hij onder anderen Hector Berlioz, Fr\xc3\xa9d\xc3\xa9ric Chopin en Niccol\xc3\xb2 Paganini, die grote invloed hadden op Liszts leven als musicus (zowel op po\xc3\xabtisch, lyrisch als virtuoos vlak). Daarnaast ontmoette hij schrijvers, filosofen en andere intellectuelen, onder wie Victor Hugo en George Sand._NEWLINE_Van 1833 tot 1844 had Liszt een liaison met schrijfster Marie Catherine Sophie de Flavigny, gravin d\'Agoult \xe2\x80\x93 meer bekend onder haar pseudoniem Daniel Stern. Zij schonk hem twee dochters, Blandine en Cosima, en een zoon, Dani\xc3\xabl die reeds op zeer jonge leeftijd overleed. Dochter Blandine, Liszts eerste kind, trouwde later in een vooraanstaand Frans geslacht; dochter Cosima (1837-1930) trouwde met Richard Wagner. Naast liefde bood deze relatie Liszt ook financi\xc3\xable zekerheid en een vaste verblijfplaats. Ook haar vele connecties zullen Liszt bijzonder van pas zijn gekomen. Aan de relatie kwam echter in 1844 een einde, onder andere vanwege zijn vaak langdurige afwezigheid en het openlijk flirten met andere vrouwen. In deze periode componeerde hij zijn befaamde \xc3\x89tudes d\'Ex\xc3\xa9cution Transcendante, Grandes Etudes de Paganini en twee van de drie suites Ann\xc3\xa9es de P\xc3\xa8lerinage._NEWLINE_In 1847 leerde hij tijdens een concertreis in Rusland prinses Carolyne zu Sayn-Wittgenstein kennen. Van een huwelijk is het echter niet gekomen, daar de katholieke kerk de ontbinding van het huwelijk tussen prinses Carolyne en haar echtgenoot, prins Nicholas zu Sayn-Wittgenstein verbood. Na moeizame pogingen om toch tot een huwelijk te komen (die in 1860 definitief strandden), bleven ze slechts vrienden. In 1848 vestigde hij zich in Weimar, waar hij als dirigent actief was en componeerde._NEWLINE_Liszt werd op 30 oktober 1859 door keizer Frans Jozef I van Oostenrijk in de adelstand verheven, als Franz Ritter von Liszt. Deze adellijke titel heeft hij echter in latere jaren nooit gebruikt._NEWLINE_Liszt ontving in Rome op \xc3\xa9\xc3\xa9n dag (30 juli 1865) alle vier de lagere wijdingen. Het is mogelijk dat Pius IX zelf een hand had in een dispensatie. Nadat hij de tonsuur ontvangen had, schreef hij zijn moeder dat hij subdiaken wilde blijven of misschien diaken wilde worden, maar dat hij niet van plan was priester te worden. Het bleef echter bij subdiaken. Hij was daarmee wel clericus geworden en daarom wordt hij vaak geportretteerd in kleren die clerici droegen. Daarom leek hij een priester, hetgeen hij echter niet was._NEWLINE_In 1875 werd hij voorzitter van de staats-muziekacademie te Boedapest, thans de vermaarde Ferenc Liszt Academie.\n_START_SECTION_\nZiekte en overlijden\n_START_PARAGRAPH_\nTot in de laatste dagen van zijn leven reisde Liszt door Europa. Vlak voor zijn overlijden werd hij, na een zeer succesvolle concerttournee door Engeland en Frankrijk, verkouden, hetgeen spoedig overging in een longontsteking. Hiervan zou hij niet meer herstellen. Na dagen aan bed te zijn gebonden, overleed hij op 31 juli 1886, in het bijzijn van enkele van zijn pupillen, op 74-jarige leeftijd in Bayreuth en werd aldaar op 3 augustus begraven.\n_START_SECTION_\nLiszt en zijn tijdgenoten\n_START_PARAGRAPH_\nLiszt was een van de grootste pianovirtuozen aller tijden. Hij behaalde grote triomfen tijdens zijn concerttournees door heel Europa en heeft de techniek van het pianospel diepgaand be\xc3\xafnvloed. Op zijn beurt is hij, wat zijn composities betreft, sterk be\xc3\xafnvloed door de muziek van onder anderen Paganini, Chopin, Vincenzo Bellini en Berlioz._NEWLINE_Ofschoon zijn concerttournees zeer succesvol waren en hij er veel geld mee verdiende, hadden deze, net als bij Chopin, niet zijn bijzondere voorkeur; niet omdat andere pianisten beter waren \xe2\x80\x93 hoewel hij zeker geduchte concurrenten had \xe2\x80\x93 maar vanwege een veel grotere missie die hij voor ogen had, namelijk het ontwikkelen van nieuwe muzikale vormen. Daarnaast had hij andere bezigheden die hem sterk interesseerden, waaronder de liefde en religie._NEWLINE_Als componist en dirigent was Liszt een vertegenwoordiger van de programmamuziek. Hij was tevens een groot aanhanger van de \xe2\x80\x98nieuwe muziek\' van de Neudeutsche Schule, tot welke stroming ook componisten als Berlioz en Wagner gerekend kunnen worden. Deze stroming staat haaks op de \'ware traditie\' van de Eerste Weense School, welke stroming voornamelijk vertegenwoordigd werd door Brahms, Joseph Joachim en Mendelssohn.\n_START_SECTION_\nLiszt en Wagner\n_START_PARAGRAPH_\nLiszt en Wagner onderhielden een nauwe band met elkaar: zij waren tijdgenoten en componisten; door het huwelijk met Liszts oudste dochter, werd Wagner de schoonzoon van Liszt. Hierdoor werden zij buren, omdat Liszt een woning naast die van hem had laten bouwen voor zijn dochter; in Bayreuth overleed Liszt in het huis van Wagner._NEWLINE_In sommige composities vallen duidelijke invloeden van Wagner op, bijvoorbeeld in Les Preludes. Dit stuk zou ook van Wagners hand kunnen zijn geweest. Liszt was niet alleen bewonderaar van Wagners orkestrale werken, maar hij maakte ook transcripties voor piano ervan (voorbeelden zijn: Ouvert\xc3\xbcre zu Tannh\xc3\xa4user (S.422) en Isoldes Liebestod (S.447)) en steunde hem door zijn nieuwe opera\xe2\x80\x99s uit te voeren in Weimar._NEWLINE__NEWLINE_Tijdens Wagners afwezigheid ging Lohengrin in Weimar in premi\xc3\xa8re. De opera werd gedirigeerd door Franz Liszt, maar Wagner had zelf door middel van correspondentie de supervisie over de productie.\n_START_SECTION_\nHet Internationaal Franz Liszt Pianoconcours\n_START_PARAGRAPH_\nOm het werk van Franz Liszt levend te houden heeft het concours voor jonge pianisten in de leeftijd 17 tot 29 jaar dat om de drie jaar plaatsvindt in Utrecht in Muziekcentrum Vredenburg. Het Internationaal Franz Liszt Pianoconcours is volledig gewijd aan de pianomuziek van Franz Liszt. Daarnaast kenmerkt het concours zich door de uitgebreide begeleiding van de deelnemers en de carri\xc3\xa8rebegeleiding en internationale concertengagementen voor de prijswinnaars.\n_START_SECTION_\nMusea\n_START_PARAGRAPH_\nMusea in verschillende landen herinneren aan het leven en werk van Liszt. Het Liszt-Haus in Raiding, nu Oostenrijk toen Hongarije, is het huis waar hij werd geboren. Er is ook nog een Liszt-Haus in het Duitse Weimar, waar hij heeft gewoond van 1848 tot 1861. In het Duitse Bayreuth woonde hij naast Richard Wagner. Beide huizen zijn tegenwoordig ingericht als museum, respectievelijk het Franz-Liszt-Museum en Haus Wahnfried. Verder is er nog het Frans Liszt-herdenkingsmuseum in Boedapest. Hier had hij een woning in het pand waar toen de oude muziekacademie was gevestigd. De huidige academie is naar hem vernoemd als de Franz Liszt Muziekacademie.'