b'\n_START_ARTICLE_\nMiddellandse Zee\n_START_SECTION_\nGeografie\n_START_PARAGRAPH_\nDe Middellandse Zee is een intercontinentale middellandse zee of middelzee, die tevens de grens vormt tussen Europa en Afrika en gedeeltelijk ook die tussen Europa en Azi\xc3\xab. De Middellandse Zee is via de Straat van Gibraltar (tussen Spanje en Marokko) verbonden met de Atlantische Oceaan en via de Bosporus met de Zwarte Zee. De verbinding met de Rode Zee is een kunstmatige en verloopt via het Suezkanaal dat in Egypte ligt._NEWLINE_De Middellandse Zeekust wordt begrensd door in totaal 21 landen.\n_START_SECTION_\nZee\xc3\xabn\n_START_PARAGRAPH_\nTot de Middellandse Zee behoren ook de Adriatische Zee ten oosten van Itali\xc3\xab, de Ege\xc3\xafsche Zee tussen Griekenland en Aziatisch Turkije, de Kretenzische Zee het zuidelijk gedeelte van de Ege\xc3\xafsche Zee gelegen ten noorden van Kreta en ten zuiden van de Cycladen, de Ionische Zee tussen Itali\xc3\xab en Griekenland, de Tyrreense Zee ten westen van Itali\xc3\xab, de Ligurische Zee ten noorden van Corsica, de Levantijnse Zee ten oosten van Cyprus, de Zee van Albor\xc3\xa1n tussen Spanje en Marokko, de Balearische Zee tussen Spanje en de Balearen en de Libische Zee tussen Libi\xc3\xab en_NEWLINE_Kreta._NEWLINE_De Middellandse Zee bestaat zelf uit twee hoofdbekkens, een westelijk en een oostelijk, die van elkaar zijn gescheiden door een 400 m diep gelegen plateau tussen Sicili\xc3\xab en Tunesi\xc3\xab. Het westelijke bekken heeft een oppervlakte van 860 000 km\xc2\xb2.\n_START_SECTION_\nRivieren\n_START_PARAGRAPH_\nDe Afrikaanse rivier de Nijl is verreweg de grootste rivier die uitmondt in de Middellandse Zee. Alle andere grotere rivieren (langer dan 400 kilometer) die in de Middellandse Zee uitmonden, ontspringen in Europa. Van west naar oost zijn het: de Ebro, de Rh\xc3\xb4ne, de Tiber, de Po, de Adige (Etsch) en de Maritsa (Evros).\n_START_SECTION_\nFjorden\n_START_PARAGRAPH_\nFjorden komen voor bij Istri\xc3\xab, Montenegro (Baai van Kotor, "Boka Kotorska"), de Limski-fjord en het Ra\xc5\xa1a-kanaal.\n_START_SECTION_\nMiddellandse Zeeklimaat\n_START_PARAGRAPH_\nHet mediterrane klimaat wordt ook wel Middellandse Zeeklimaat genoemd, omdat het specifiek is voor de landen rondom deze zee._NEWLINE_De grote, relatief warme, watermassa is van grote invloed op de landen rondom de Middellandse Zee. De noordelijk gelegen landen zijn daardoor relatief warm; de zuidelijke landen relatief koel. De zomers zijn warm en de winters, waarin de meeste regenval plaatsvindt, zijn mild. Het mediterrane klimaat maakt volgens de klimaatclassificatie van K\xc3\xb6ppen onderdeel uit van het gematigde klimaat.\n_START_SECTION_\nGeschiedenis\n_START_PARAGRAPH_\nTot 38 miljoen jaar geleden maakte dit gebied deel uit van het westelijk deel van de Tethysoceaan. De verbinding met de oostelijke oceanen werd verbroken en zo ontstond de Middellandse Zee in min of meer de huidige vorm. Ongeveer 6 miljoen jaar geleden werd de verbinding met de Atlantische Oceaan regelmatig onderbroken. Door verdamping van het water droogde de Middellandse Zee op en veranderde in een zoutwoestijn. Hierdoor zijn onder de zeebodem nu nog dikke zoutlagen te vinden. Deze situatie duurde ongeveer 700.000 jaar, waarna 5,3 miljoen jaar geleden door tektonische bewegingen de Straat van Gibraltar ontstond en het zeewater via een gigantische waterval, de Zancleanvloed, het Middellandse Zeebassin binnenstroomde.\n_START_SECTION_\nPrehistorie\n_START_PARAGRAPH_\nDe eerste gevonden sporen van mensachtigen rond de Middellandse Zee zijn een jagerskamp van 435.000 jaar geleden in Rome. Het zeeniveau was vroeger beduidend lager waardoor er landbruggen waren naar plaatsen die later eilanden zouden worden._NEWLINE_Archeologisch onderzoek heeft uitgewezen dat er ca. 300.000 jaar geleden culturele uitwisseling heeft plaatsgevonden tussen de mediterrane noord- en zuidkusten, hetgeen betekent dat Homo heidelbergensis reeds in staat moet zijn geweest om kleine afstanden over de Middellandse Zee te overbruggen._NEWLINE_Op Kreta, een eiland dat alleen per boot bereikbaar is, zijn handbijlen uit kwarts gevonden van 130.000 v.Chr. De neanderthaler was aanwezig aan de noordkant van de Middellandse zee. In de grotten van Gibraltar zijn beenderen gevonden van neanderthalers die daar 24.000 jaar geleden nog leefden._NEWLINE_Vanaf ca. 40.000 jaar geleden verscheen de anatomisch moderne mens in Europa. Oudere vondsten van vroege moderne mensen zijn gevonden in de Levant (Skhul) en Noord-Afrika (Jebel Irhoud)._NEWLINE_Met het smelten van de ijskappen aan het einde van de laatste ijstijd, het Weichselien, steeg de zeespiegel vanaf 11.700 jaar geleden geleidelijk aan tot 120 meter. De vroege gemeenschappen hadden maar beperkte mogelijkheden om te varen en beperkten zich tot korte oversteken._NEWLINE_De Middellandse Zee speelt een nauwelijks te overschatten rol in de geschiedenis van de westerse beschaving. In het tweede millennium voor Christus bloeiden er de Egyptische, de Kretenzische of Mino\xc3\xafsche en de Myceense cultuur. De zeevolken, waaronder waarschijnlijk de Filistijnen, vestigden zich op de oostelijke kusten. Aangenomen wordt dat de eerste echte zeelieden die de Middellandse Zee bevoeren zich in het oostelijk bekken begaven en afkomstig waren uit het Oude Egypte en de Mino\xc3\xafsche beschaving. Later werden zij gevolgd door de Fenici\xc3\xabrs en de Oude Grieken. De Fenici\xc3\xabrs bevoeren vanuit Tyrus en Sidon de Middellandse Zee in westelijke richting. Zij stichtten koloni\xc3\xabn als Carthago en verbreidden het alfabet. De Oude Grieken waren vooral uit op het stichten van handelskolonies langs de mediterrane kusten. In de klassieke periode (600-300 v Chr.) bevoeren de Grieken (naast de Atheners ook de koloni\xc3\xabn in Klein-Azi\xc3\xab en Itali\xc3\xab) o.a. de Ege\xc3\xafsche Zee en versloegen er hun Perzische vijand. Alexander de Grote verspreidde de Griekse cultuur over het gehele gebied. Rond de derde eeuw voor Christus kwam de Romeinse Republiek op. Nadat in de Punische oorlogen (241-146 v Chr.) Carthago was verslagen en vernietigd kwam de gehele kust rondom de Middellandse Zee in Romeinse handen, en de Romeinen noemden de zee Mare Nostrum; onze zee. Buiten de kustgebieden aan de Middellandse Zee waren de handels- en communicatiemogelijkheden zeer beperkt; ten zuiden van de zuidkuststrook en het Atlasgebergte is er de Saharawoestijn. Pas na de Arabische veroveringen ontstonden de Sahel-koninkrijken die met kamelen handelsroutes onderhielden door het woestijn met de Middellandse Zee. Ook het noorden van de Middellandse zee is begrensd door weinig doordringbare bergen (de Alpen, Dinarische Alpen, Balkangebergte) met een achterland van nog weinig ontwikkelde bevolkingen. De enige echte uitzondering erop is de Rh\xc3\xb4nevallei die diep in Galli\xc3\xab doordrong. Dit was dan ook de eerste grote uitbraak van de Romeinen uit het Middellandse Zeegebied met de Gallische Oorlog van 58 tot 51 voor Christus.\n_START_SECTION_\nMiddeleeuwen\n_START_PARAGRAPH_\nIn de Middeleeuwen waren het Noormannen, Byzantijnen, Venetianen, kruisvaarders en zeerovers die de zee bevoeren. Met de islamitische veroveringen van Spanje, Cyprus en de hele zuidkust van Middellandse Zee, in het begin van de achtste eeuw, hadden de Arabische handelaren een grote rol op de Middellandse Zee. (In de negende eeuw kwam ook Sicili\xc3\xab onder islamitische heerschappij.)\n_START_SECTION_\nNieuwe Tijd\n_START_PARAGRAPH_\nNadat de Spanjaarden en Portugezen een nieuwe zeeroute naar Indi\xc3\xab ontdekten via Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Atlantische Oceaan Amerika hadden ontdekt, verloor de Middellandse Zee haar centrale positie als verkeersader tussen Europa, Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Deze rol kwam gedeeltelijk terug met de opening van het Suezkanaal in 1869. De piraterij van de Barbarijse zeerovers kwam pas in 1816 ten einde.\n_START_SECTION_\nMilieu\n_START_PARAGRAPH_\nHet milieu staat sterk onder druk: zowel van de kustgebieden, van de in deze zee uitmondende rivieren en van de zee zelf. Daar zijn allerlei oorzaken voor aan te wijzen, bijvoorbeeld het sterk toegenomen toerisme (het Wereldnatuurfonds noemde in 2019 voor de zomermaanden een getal van 200 miljoen toeristen). In de kustgebieden verdween veel natuurlijk gebied voor stadsuitbreiding (bevolkingstoename), hotels, resorts, wegen en parkeergelegenheden;jachthavens (marina\'s) werden aangelegd. Dit ging ten koste van stranden, natte gebieden ("wetlands") en bos._NEWLINE_Er is de toegenomen scheepvaart die afval loost (scheepvaart met ongelukken samen bijvoorbeeld een miljoen ton crude oil per jaar)._NEWLINE_Het Milieuprogramma van de VN (United Nations Environmental Programme) schat dat per jaar ongeveer 650 miljoen ton afvalwater, 129.000 ton minerale olie, 60.000 ton kwik, 3.800 ton lood en 36.000 ton fosfaat in de Middellandse Zee worden gedumpt _NEWLINE_Van het afvalwater is zo\'n 70% niet gezuiverd . Ook "de Mediterran\xc3\xa9e" heeft een probleem van ronddrijvend plastic, dat langzaam wordt afgebroken tot microplastics die in de voedselketen terechtkomen. Dit is gevaarlijk voor dier en uiteindelijk mens._NEWLINE_Vanaf circa 1955 werd de visvangst op de Middellandse Zee sterk gemoderniseerd, met onder meer overbevissing tot gevolg. Al deze factoren leidden er toe dat verschillende diersoorten zoals Caretta caretta en de monniksrob drastisch in aantallen zijn teruggelopen._NEWLINE_Tenslotte is er de klimaatverandering die hier merkbaar wordt in hittegolven met hogere temperaturen van het zeewater en de landgebieden erom heen. Volgens waarnemingen en voorspellingen zal de klimaatverandering meer effect hebben in de Middellandse Zee. De gevolgen zijn onder andere droogte, bosbranden en op termijn waterschaarste. Regen zal vallen in hevige buien, waarin heel veel water uitregent dat snel naar zee wegstroomt via (modder)stromen ._NEWLINE_UNEP heeft in het kader van haar "Regional Seas Programma" (midden jaren 1970) ook voor de Middellandse Zee een actieplan ontwikkeld ten dienste van de Mediterrane landen._NEWLINE_Vooral in de noordelijke mediterrane landen en door Tunesi\xc3\xab en Egypte werden inmiddels Nationale Milieu-plannen opgesteld. De meeste landen hebben de Conventie van Barcelona(1976, geamendeerd in 1995) ondertekend._NEWLINE_In 2003 werd het vissen met behulp van drijfnetten verboden.\n_START_SECTION_\nTrivia\n_START_PARAGRAPH_\nVan 1928 tot aan zijn dood in 1952 werkte de Duitse architect Herman S\xc3\xb6rgel aan het plan Atlantropa, waarmee hij tot doel had het waterpeil van de Middellandse Zee sterk te verlagen en de Zee gedeeltelijk droog te leggen door middel van een stuwdam bij Gibraltar. Hiermee wilde hij energie opwekken, bouwgrond voor gewassen droogleggen en de wereldvrede bevorderen.'