b'\n_START_ARTICLE_\nStikstofcrisis\n_START_PARAGRAPH_\nDe stikstofcrisis is een crisis die in 2019 in Nederland ontstond toen de vergunningsaanvragen van naar schatting 18.000 bouw- en infrastructuurprojecten werden stilgelegd. Volgens de bouwbedrijven zouden 27.000 banen kunnen vervallen. Vandaar dat deze crisis ook wel bouwcrisis wordt genoemd. Het gaat bij de stikstofcrisis om het vrijkomen van reactieve verbindingen van stikstof, namelijk ammoniak (NH\xe2\x82\x83), nitraten, en om de verschillende stikstofoxiden, aangeduid met NO\xe2\x82\x93. Stikstofoxiden ontstaan bij verbrandingsprocessen, zoals in automotoren. Ammoniak ontstaat voornamelijk uit mest die op het land wordt uitgereden. Een te hoge concentratie van deze stikstofverbindingen leidt tot verschraling van de natuur en aantasting van de biodiversiteit._NEWLINE_De crisis ontstond toen op 29 mei 2019 de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State twee uitspraken deed over het Programma Aanpak Stikstof (PAS). Het PAS mocht volgens deze uitspraak niet gebruikt worden voor het verlenen van vergunningen die extra neerslag van stikstofverbindingen in de Natura 2000 gebieden veroorzaakten. Een direct gevolg was dat bouwvergunningen niet langer verleend konden worden op basis van PAS._NEWLINE_Het feit dat menselijke activiteiten waarbij stikstofverbindingen in grote hoeveelheden vrijkomen leidt tot problemen met de ecosystemen op land, in water en in de zee is al lang bekend en wordt aangeduid met stikstofproblematiek. In 1991 verscheen de Europese Nitraatrichtlijn. In 2001 werden in de Europese Unie nationale emissieplafonds ingesteld. Beide maatregelen waren bedoeld om de stikstofproblematiek aan te pakken. Dit had echter in Nederland feitelijk nog niet geleid tot een rem op de toename van stikstofproducerende activiteiten._NEWLINE_In oktober 2019 maakte TNO bekend dat Nederland binnen Europa verreweg de grootste hoeveelheid stikstof per hectare produceert. Nederland exporteert bovendien veel meer stikstof naar de buurlanden, vergeleken met wat er uit het buitenland binnenkomt. 61 procent van de geproduceerde stikstof is afkomstig van de landbouw, waarbij de intensieve veeteelt \xc3\xa9\xc3\xa9n van de belangrijkste bronnen is.\n_START_SECTION_\nEffecten van stikstofverbindingen\n_START_PARAGRAPH_\nStikstofgas (N\xe2\x82\x82) maakt ongeveer 78% van atmosfeer uit en is onschadelijk voor mens en milieu. Bij verbrandingsprocessen in automotoren en industrie ontstaan echter verbindingen met stikstof die wel kunnen schadelijk zijn, namelijk stikstofoxiden (NO\xe2\x82\x93) welke in lage concentraties al giftig zijn. Bij landbouw wordt stikstof uitgestoten in de vorm van ammoniak, een kleurloos gas dat eveneens gevaarlijk kan zijn voor de natuur._NEWLINE_Stikstofverbindingen zijn van nature schaars in de bodem, maar zijn belangrijk voor de groei van planten. Door stikstofgebrek groeien planten minder goed en krijgen ze vaak gele bladeren. Kunstmest bevat dan ook stikstofverbindingen op basis van nitraat of ammoniak zoals NH\xe2\x82\x84NO\xe2\x82\x83 (ammoniumnitraat), NH\xe2\x82\x84H\xe2\x82\x82PO\xe2\x82\x84 (ammoniumwaterstoffosfaat) of (NH\xe2\x82\x84)\xe2\x82\x82HPO4, (ammoniumdiwaterstoffosfaat)._NEWLINE_Wanneer kunstmest excessief wordt ingezet, raakt de bodem en het grondwater verrijkt met stikstof, waardoor planten die het goed doen op een voedselarme bodem het verliezen van planten die het goed doen op een voedselrijke bodem, zoals brandnetels, grassen en braamstruiken. In waterlichamen veroorzaakt een teveel aan stikstof overmatige algenbloei, wat kan leiden tot een gebrek aan zuurstof in het water. Dit proces wordt eutrofi\xc3\xabring genoemd._NEWLINE_In gebieden die van nature zeer arm zijn aan stikstof, zoals heidevelden, groeien planten die specifiek aan die lage stikstofconcentraties zijn aangepast. Als het stikstofgehalte in de bodem stijgt, gaan de genoemde snel groeiende planten de langzaam groeiende planten verdringen. Dieren die van de langzaam groeiende planten leven, zoals bepaalde insecten of rupsen, gaan dan ook achteruit. Dit kan gevolgen hebben voor de vogels en andere insecteneters. Te grote uitstoot van stikstof heeft dus negatieve gevolgen voor de biodiversiteit._NEWLINE_Wanneer stikstofoxiden in de bodem terechtkomen, kan de bodem verzuren. Naast stikstof veroorzaken ook andere stoffen zure regen. De stikstofoxiden verbinden zich met water zodat salpeterzuur (HNO\xe2\x82\x83) ontstaat. Een van de gevolgen van dit zuur is dat het aanwezige calcium oplost en uitspoelt. Ook wordt door het zuur de pH lager, met allerlei gevolgen voor het ecosysteem._NEWLINE_Ook kan het grondswater op den duur vervuild raken._NEWLINE_Te hoge stikstofwaarden in de lucht kunnen tot gezondheidsproblemen bij mensen leiden, met name voor de longen.\n_START_SECTION_\nBronnen van stikstofverbindingen\n_START_PARAGRAPH_\nDe grootste bronnen van stikstof zijn in 2019 de veehouderij, de landbouw en het verkeer. Sinds de jaren 90 van de twintigste eeuw is de uitstoot van reactieve stikstof sterk verminderd, tot 2019 met meer dan de helft. Dit is bereikt door de invoering van katalysatoren voor auto\'s, maatregelen in de industrie, en door in de landbouw de gier uit stallen ter bemesting in de bodem te injecteren in plaats van uit te rijden. Bij varkensboerderijen werden luchtwassers ge\xc3\xafnstalleerd om de ammoniak weg te filteren. Ook werd er minder kunstmest gebruikt. Door de afschaffing van het melkquotum in 2014 steeg de ammoniakuitstoot echter weer, doordat er meer koeien werden gehouden. Ook de maximumsnelheid op Nederlandse rijkswegen, die in stappen sinds 2012 op verschillende wegvakken verhoogd werd tot 130 km/uur, had een toename van de stikstofuitstoot tot gevolg, alsmede het in gebruik nemen van biomassacentrales._NEWLINE_De veehouderij is in 2019 verantwoordelijk voor 46\xc2\xa0% van de stikstofschade aan kwetsbare natuur, het wegverkeer voor ruim 6 procent, Openbaar vervoer, scheepvaart en luchtvaart slechts zo\xe2\x80\x99n 1,6 procent._NEWLINE_Volgens berekeningen van het RIVM stootte de gehele landbouwsector in 2017 106 miljoen kilo stikstof uit naar de lucht, waarvan 94 miljoen kilo van de veeteelt, 12 miljoen door vooral energieverbruik zoals in de kassen. In hetzelfde jaar stootte het verkeer 48 miljoen kilo uit, de industrie 17 miljoen en de luchtvaart 1,2 miljoen kilo (voor zover er in Nederland gestart wordt en onder 3000 voet wordt gevlogen boven Nederland). De veeteeltsector stoot slechts een deel van de stikstof uit van alles wat erin gaat aan onder andere krachtvoer, dat bedraagt namelijk 712 miljoen kilo. Het grootste deel daarvan, 393 miljoen kilo wordt vastgelegd in producten waaronder vlees en eieren. De rest (712 - 393 - 94) 225 miljoen kilo komt terecht in de bodem. Het gedeelte dat naar de lucht wordt uitgestoten veroorzaakt de problemen in natuurgebieden._NEWLINE_De vorm waarin stikstof door respectievelijk verkeer, industrie en landbouw wordt uitgestoten verschilt. Bij de berekeningen worden ammoniak en NOx omgerekend naar  stikstof. Daarvoor wordt de hoeveelheid NH3 vermenigvuldigd met 0.82, en NOx met 0.3. _NEWLINE_In Nederland wordt per hectare het meeste stikstof uitgestoten van alle landen op de wereld. Op de tweede plaats staat Belgi\xc3\xab, op de derde Duitsland.\n_START_SECTION_\nVoorgeschiedenis\n_START_PARAGRAPH_\nDe achtergrond van de stikstofcrisis is enerzijds de toenemende stikstofbelasting van het milieu door toename van verkeer en intensivering van de landbouw en anderzijds het onvermogen van de Nederlandse overheid om passende maatregelen te nemen om deze belasting terug te dringen. Pas toen milieugroepen juridische procedures aanspanden om de overheid te dwingen zich aan het zelf geformuleerde beleid te houden, ontstond de zogenaamde stikstofcrisis._NEWLINE_Een van de groepen die dergelijke procedures aanspanden, is de Werkgroep Behoud de Peel. Deze groep voerde sinds 1981 duizenden juridische procedures om extra neerslag van ammoniak te voorkomen in de Peel, een historisch hoogveengebied waarvan vanaf het eind van de twintigste eeuw alleen De Groote Peel overbleef dat vervolgens een Nationaal Park is geworden. Vele rechtszaken werden door hen gewonnen. Dit leidde echter slechts kort tot publiciteit voor de stikstofproblematiek. Andere milieugroepen spanden ook processen aan tegen milieuvergunningen. De procedures werden vaak gewonnen door de milieuorganisaties, omdat de milieunormen werden overschreden. De vigerende wetgeving op grond van de Habitatrichtlijn, met name artikel 6, verplicht tot het treffen van maatregelen om de natuurwaarden in Natura 2000-gebieden te behouden en te herstellen of om achteruitgang daarvan te voorkomen. Ook vereist dat artikel dat voor elk plan of project met significante gevolgen voor een Natura 2000-gebied een passende beoordeling gemaakt moet worden.\n_START_SECTION_\nProgramma Aanpak Stikstof\n_START_PARAGRAPH_\nDe Nederlandse overheid kwam als oplossing voor het verliezen van deze procedures met het Programma Aanpak Stikstof (PAS). Dit was een amendement uit 2009 op de Crisis- en Herstelwet, op initiatief van de toenmalige Tweede Kamerleden Diederik Samson en Ger Koopmans, onder andere op basis van een advies van een kamercommissie onder leiding van Servaas Huys. Het PAS trad na een lange voorbereidingstijd op 1 juli 2015 in werking, hoewel er in de Tweede Kamer, onder andere door SGP-Kamerlid Elbert Dijkgraaf al gewezen werd op juridische zwakheden en hoewel ook de Afdeling Advisering van de Raad van State op zwakheden wees. Alleen GroenLinks en de Partij voor de Dieren stemden tegen de PAS. In de Eerste Kamer stemden GroenLinks, SP, 50PLUS, de PvdD en de OSF tegen._NEWLINE_De PAS-wetgeving was gericht op de omgeving van de Natura 2000-gebieden. 118 van deze 160 gebieden waren aangemerkt als \xe2\x80\x9estikstofgevoelig\xe2\x80\x9d. Daaronder bevinden zich onder andere heidegebieden. Als in de buurt van de Natura 2000-gebieden nieuwe economische activiteiten werden gepland, mocht dat op grond van de eerder geldende wetgeving alleen als de extra stikstofuitstoot zou worden gecompenseerd. Het PAS bevat grenswaarden waaronder geen vergunning nodig is. Ook bevat het PAS een "depositieruimte", ruimte voor nieuwe ontwikkelingen die mogelijk worden omdat het PAS verbetermaatregelen bevat. Door deze op papier beschreven verbetermaatregelen komt deze ruimte vrij om nieuwe plannen te ontwikkelen._NEWLINE_Via de PAS was dus \xe2\x88\x92 tijdelijk \xe2\x88\x92 extra vervuiling toegestaan, omdat Nederland later maatregelen zou treffen om de vervuiling tegen te gaan. De PAS maakte daarmee een vrijstelling mogelijk van de vergunningplicht, waardoor allerlei projecten zonder uitgebreid natuuronderzoek en motivatie mogelijk werden. De milieuorganisaties stonden daar machteloos tegenover.\n_START_SECTION_\nStikstofrechtszaak\n_START_PARAGRAPH_\nWim van Opbergen, voorman van werkgroep Behoud de Peel, besloot samen met Mobilisation for the Environment en Vereniging Leefmilieu een proces tegen de PAS zelf te starten, met diverse rechtszittingen tot gevolg. In 2019 liepen er 450 rechtszaken. De Raad van State wist in eerste instantie niet hoe met de regelgeving uit de PAS om te gaan en vroeg advies aan het Europese Hof van Justitie. Dat oordeelde in november 2018 dat het PAS als systeem wel mogelijk is, maar dat de vermindering van de stikstofneerslag op natuurgebieden en het bijbehorend natuurherstel wel goed gewaarborgd dient te zijn._NEWLINE_Bij een volgende rechtszaak oordeelde de Raad van State dat deze waarborg niet aanwezig was. Een half jaar later gaf de Raad van State bij een andere uitspraak de milieuorganisaties gelijk. Het uitgangspunt van de uitspraken was dat het PAS niet de basis kan zijn voor het verlenen van toestemming aan activiteiten die extra neerslag van stikstof veroorzaken. Daarmee was het vooruitlopen op een vermindering van de stikstofneerslag in de toekomst op grond van het PAS niet toegestaan. De Europese wetgeving op dit gebied eist dat er vooraf zekerheid bestaat dat de geplande maatregelen gunstige effecten hebben. Dit ging ook gelden voor beweiden en bemesten, dit moest voortaan als onderdeel van de vergunningsaanvraag voor uitbreiding van een veehouderij meegenomen worden.\n_START_SECTION_\nGevolgen Raad van State uitspraak over PAS\n_START_PARAGRAPH_\nVolgens minister Carola Schouten van Landbouw noopte de uitspraak van de Raad van State "tot een fundamentele herbezinning op hoe we met de schaarse stikstofruimte in ons land om willen gaan, hoe we de bestaande stikstofdepositie effectief kunnen terugdringen en hoe we in dit verband natuur wegen ten opzichte van andere maatschappelijke en economische functies."_NEWLINE_De problemen met toepassing van het PAS bij vergunningverlening leidde er toe dat 18.000 projecten geen doorgang meer konden vinden, en dat er per project gekeken diende te worden hoe de uitstoot van stikstof verminderd kon worden. Al deze projecten hadden een foutief verleende vergunning. Reeds eerder verleende vergunningen die op grond van de doorlopen procedures onherroepelijk waren geworden blijven bestaan. _NEWLINE_De voorzitter van MKB-Nederland, Jacco Vonhof, vreesde dat Nederland door de stikstofproblematiek zou afstevenen op een nationale, economische crisis. Een gemeente zoals Woensdrecht verwacht door de crisis tot 2 miljoen euro aan grondverkoop mis te gaan lopen.\n_START_SECTION_\nGevolgen van de crisis\n_START_PARAGRAPH_\nOp het moment van de uitspraken van de Raad van State over de PAS waren er nog ca. 180 zaken bij de Afdeling Bestuursrechtspraak in behandeling, voor het grootste deel over veehouderijen, maar ook zaken met bestemmingsplannen voor bedrijventerreinen, woningbouwplannen of nieuwe wegen. In totaal zouden  18.000 projecten niet door kunnen gaan, waarvan 127 projecten van de Rijksoverheid. Door de crisis zouden mogelijk 27.000 banen komen te vervallen, niet alleen bij bouwbedrijven maar ook bij ingenieursbureaus, onderaannemers en binnenvaartschippers en wegtransportbedrijven die bouwmaterialen aanleveren.\n_START_SECTION_\nOplossing in minder natuurgebieden\n_START_PARAGRAPH_\nVolgens Rudy Rabbinge, die lid is van de commissie van Remkes, zou er ook gekeken moeten worden of er niet minder natuurgebieden kunnen zijn. Volgens hem is een aantal van de stikstofgevoelige natuurgebieden erg klein.'