b'\n_START_ARTICLE_\nFunus\n_START_PARAGRAPH_\nFunus of funalia waren de overlijdensrituelen in de Romeinse wereld. Deze waren vrij uitgebreid en, zoals de meeste Romeinse rituelen, tamelijk formalistisch. Nadat de dood was vastgesteld door de overledene bij zijn naam te roepen, werd de overledene door pollinctores afgelegd, waarna een achtdaagse rouwperiode volgde. Nadien werd het lijk in een processie naar de begraafplaats vervoerd, waar vaak, maar niet altijd, het lijk werd gecremeerd. De overgebleven beenderen en de as werden verzameld en in een urna bijgezet in een, vaak collectief, soms individueel grafmonument. Nadien werd de overledene herdacht in een feestmaal en in de hogere kringen was het gebruikelijk rauw vlees uit te delen, publieke maaltijden of zelfs spelen te organiseren.\n_START_SECTION_\nDood\n_START_PARAGRAPH_\nVolgens de traditie werd de dood vastgesteld door de naaste verwant, door luidkeels de naam van de overledene te roepen (inclamare of conclamare), vergezeld van afscheidsgroeten zoals (h)ave en vale. Als naasten aanwezig waren bij het sterven, zal een van hen wellicht geprobeerd hebben de laatste adem van de stervende in een kus te vangen. Eventuele ringen, die in de Romeinse wereld een statussymbool waren, werden van de dode afgenomen en zijn ogen en mond, met daarin een munt voor Charon, werden gesloten door een naaste verwant.\n_START_SECTION_\nRouw\n_START_PARAGRAPH_\nHet lijk werd vervolgens door pollinctores, slaven in dienst van de libitinarius, de begrafenisondernemer, gewassen, met oli\xc3\xabn en parfums behandeld, en gekleed in de beste kleren die de overledene had. Voor vrije burgers was dit veelal een witte toga, voor ambtsdragers hun ambtsgewaad. Aldus gekleed, werd de overledene op een bank, soms overdekt door bladeren en bloemen, in het vestibulum geplaatst met de voeten naar de deur. Als de overledene een corona had verworven tijdens zijn leven, werd deze op zijn hoofd geplaatst. Bij de deur werd veelal een cipressentak geplaatst, wat normaliter alleen de notabelen was toegestaan.\n_START_SECTION_\nBegrafenis\n_START_PARAGRAPH_\nBegrafenissen waren er in twee soorten, de funera publicae of funera indictae ("aangezegde begrafenissen") voor vooraanstaande personen met een bijzondere verdienste voor de staat en de funus tacitum ("stille begrafenis"), funus translatitium (gewone begrafenis) of funus plebeium (volksbegrafenis). Ook speelde het aanzien en natuurlijk het vermogen van de overledene een grote rol. Zo werden de rijken, die zich een processie konden veroorloven, overdag begraven en hadden grote monumenten aan de uitvalswegen, terwijl de armen \'s nachts werden begraven en zonder uitgebreide processies of monumenten. Voor de middenstand waren er familiegraven en gemeenschappelijke graven, de z.g. columbaria. Zelfs fraai bewerkte urnen werden soms gedeeld.\n_START_SECTION_\nProcessie\n_START_PARAGRAPH_\nOp de achtste dag na de dood vond de begrafenis plaats. In oude tijden vonden begrafenissen \'s nachts plaats, in later tijden werden alleen de armen, die zich geen begrafenisprocessie konden veroorloven, \'s nachts begraven. De overledene werd, op de stoel of bank waarop hij geplaatst was, in een processie zijn huis uitgedragen. Een designator of dominus funeris bepaalde hierbij de volgorde. Bij personen die daar recht op hadden werd deze vergezeld door een of meerdere lictores die in het zwart waren gekleed._NEWLINE_De stoet werd voorafgegaan door muzikanten (cornicines en siticines) die treurmuziek speelden. Daarna volgden voor de gelegenheid ingehuurde klaagvrouwen, de praeficae, die een klaaglied, de naenia of lessus ten gehore brachten. Soms volgden daarna clowns (scurrae en histriones), waarbij een van hen, de archimimus, de woorden en daden van de overledene verbeeldde._NEWLINE_Dan kwamen de vrijgelatenen van de overledene, die een pileati droegen, een vilten muts die hun vrijheid symboliseerde. Het was niet ongebruikelijk dat een overledene in zijn testament al zijn slaven de vrijheid schonk, niet alleen uit medemenselijkheid, maar ook om een passend pompeuze begrafenis te garanderen._NEWLINE_Vlak voor de overledene werden militaire eretekens en andere onderscheidingen meegedragen, evenals maskers die zijn illustere voorouders symboliseerden. Het stoffelijk overschot was geplaatst op een, in sommige gevallen, van ivoor, goud en purper voorziene ligbank (feretrum of capulus) die door zijn naaste verwanten, vrienden of collegae werd gedragen. Armen werden in een eenvoudige doodskist, een sandapila vervoerd die gedragen werd door vespiliones of vespae, zo genoemd omdat ze in de avond (vesper) hun werk verrichtten._NEWLINE_Na de overledene volgden naasten en verwanten, zonen met het hoofd bedekt, dochters blootshoofds met de haren in de war. Hoewel dit expliciet in de wetten van de twaalf tafelen werd verboden, sloegen de vrouwen zich op de borst en wangen, en gaf men luidkeels uiting aan zijn rouw._NEWLINE_Als de overledene van hoge rang was, voerde de processie over het forum en hield halt bij de rostra. Hier werd dan een lofrede op de overledene gehouden, de laudatio. Deze praktijk dateert van zeer vroeg in de Romeinse geschiedenis. De gewoonte werd, aldus verschillende schrijvers, ingevoerd door Publicola bij de begrafenis van Brutus._NEWLINE_De eindbestemming van de processie was de plaats waar de crematie plaatsvond, buiten de stad. Als crematie en begrafenis op dezelfde plek plaatsvonden, noemde men dit de bustus, anders de ustrina. Voor rijkeren betekende dat een plaats in een familiegraf langs een van de uitvalswegen, zoals de Via Appia of de Via Latina met soms een ommuurde plaats voor de crematie, armeren waren aangewezen op publieke begraafplaatsen op minder prominente plaatsen._NEWLINE_Uitzondering op deze regel waren keizers en Vestaalse maagden, die boven de wet stonden, en personen van zeer hoog publiek aanzien. Onder andere de eerder genoemde Publicola is binnen de stadsmuren begraven, en ook zijn erfgenamen hadden dit recht, hoewel ze daar nooit gebruik van hebben gemaakt. Voor anderen was dit echter strikt verboden, hoewel het kennelijk toch voorkwam. Hadrianus vaardigde een wet uit waarbij 40 aureii, een klein vermogen, boete stond op overtreding. Bovendien werd de plaats waar de begrafenis had plaatsgevonden verbeurd verklaard. Ook Antoninus Pius en later Theodosius II voelden zich geroepen dit nogmaals expliciet te verbieden.\n_START_SECTION_\nCrematie\n_START_PARAGRAPH_\nIn vroeg republikeinse tijden werd het lijk niet verbrand maar begraven, maar langzamerhand werd ook crematie gebruikelijk, hoewel in sommige oude patrici\xc3\xabr-geslachten een begrafenis de gewoonte bleef. Reeds in de wetten van de twaalf tafelen wordt de crematie genoemd, maar pas tijdens het Principaat werd crematie gebruikelijk. Door de opkomst van het christendom in de 3e en 4e eeuw raakte crematie later weer in onbruik._NEWLINE_Voor de crematie werd een vierkante brandstapel, een pyra of rogus, waarbij de pyra uit hout bestond en de rogus uit alles wat branden wou. De zijden van de brandstapel moesten onbedekt en ruw zijn, hoewel ze soms door donkere bladeren werden bedekt. Omdat de brandstapel de vorm had van een altaar, werd deze ook wel ara sepulcri of funeris ara genoemd._NEWLINE_Hierop werd het stoffelijk overschot geplaatst, inclusief de bank en de naaste verwant stak, met afgewend gelaat, een fakkel in de ara sepulcri. Hoewel de wetten van de Twaalf Tafelen dit verboden, werden vaak oli\xc3\xabn en parfums op de brandstapel gegoten. Verder werden objecten die de overledene dierbaar of aangenaam waren, zoals kleding, voedsel en sieraden in het vuur geworpen._NEWLINE_Als het vuur was gedoofd, werden de smeulende resten geblust met wijn, waarna verwanten botresten en as van de overledene verzamelden. Deze werden dan met parfum besprenkeld in een (feralis) urna geplaatst. Afhankelijk van de draagkracht van de erfgenamen kon dit een eenvoudige pot (ollae) zijn of een zeer fraai, in marmer of albast uitgevoerd exemplaar zijn. Soms werd de as van meerdere personen in dezelfde urna bijgezet._NEWLINE_Nadat dit was gebeurd, volgde een zuiveringsritueel, waarbij naaste verwanten door een priester met een olijftak met water werden besprenkeld en over een vuur stapten, waarna ze door de praefica, de klaagvrouw, met een plechtig ilicet (ire licet, "ge moogt gaan"), werden heengezonden. De nabestaanden namen dan nog eenmaal afscheid met vale.\n_START_SECTION_\nNa de begrafenis\n_START_PARAGRAPH_\nEnige tijd na de begrafenis, en het is niet zeker hoelang erna, volgde een feestmaal ter ere van de overledene, het silicernium. Bij de graven in Pompe\xc3\xaf is een triclinium voor dergelijke gelegenheden bewaard gebleven. Voor belangrijke personen werden gladiatorengevechten of andere spelen georganiseerd, openbare banquetten aangericht, maar gebruikelijker was dat men rauw vlees uitdeelde aan de menigte (visceratio)._NEWLINE_Verder was het gebruikelijk de laatste rustplaats regelmatig te bezoeken, vooral op de verjaardagen van de overledene om bloemen bij de urn te plaatsen en riten uit te voeren waarbij de overledene vaak symbolisch van wijn, zout en brood werd voorzien.\n_START_SECTION_\nHet grafmonument\n_START_PARAGRAPH_\nDe urna werd uiteindelijk bijgezet, soms individueel, maar ook in familiegraven (sepulcra familiara of sepulcra heriditaria) in een grafruimte met niches voor de individuele urnen (columbarium, waarschijnlijk omdat de vele nissen deden denken aan een duiventil), die soms zeer fraai, soms eenvoudiger waren. De rijkere graven waren omgeven door een muur of een ijzeren hek, vaak omzoomd door cipressen en hadden aan de voorkant een open ruimte, het forum._NEWLINE_Voor rijkeren was het grafmonument in marmer of andere kostbare materialen uitgevoerd, soms zelfs als een geheel gebouw dat ook destijds al een mausoleum werd genoemd. De bekendste voorbeelden in de stad Rome zijn de mausolea van Hadrianus (tegenwoordig de Engelenburcht) en die van Augustus, maar ook buiten de stad, onder andere aan de Via Latina en de Via Appia, zijn vele voorbeelden te vinden. Deze grafmonumenten werden vaak al tijdens het leven gebouwd._NEWLINE_Elke plaats waar een persoon lag begraven, en dat gold ook voor slaven, was religiosae, gewijd aan de Dii Manes. Objecten die bij het graf achtergelaten werden waren religiosae of, als ze aan de Dii Superi waren gewijd sacrae. Op het grafschennis stond de doodstraf of verbanning als er beenderen waren ontvreemd, verbanning of dwangarbeid voor andere vormen.'