b"\n_START_ARTICLE_\nHondsdolheid\n_START_SECTION_\nAlgemeen\n_START_PARAGRAPH_\nHondsdolheid is een virusinfectie van de hersenen die als ze eenmaal is uitgebroken, dat wil zeggen als de pati\xc3\xabnt eenmaal symptomen van infectie vertoont, vrijwel altijd dodelijk afloopt. Er zijn wereldwijd in de medische literatuur slechts 6 mensen waarbij genezing optrad. Een geval in 2005 gaf hoop op een nieuwe behandelmethode, maar het resultaat kon door anderen niet worden gereproduceerd. Het virus wordt verspreid door het speeksel van besmette zoogdieren, meestal (maar niet altijd) carnivoren (onder andere honden, vossen, katten, apen en vleermuizen). In de VS wordt de ziekte ook wel overgebracht door beten van wasberen en stinkdieren. Met rabi\xc3\xabs besmette dieren zijn niet altijd te herkennen, sommige dieren dragen het virus bij zich zonder er zichtbaar last van te hebben. Verdacht is het als een dier agressief en onrustig is, of als een dier dat normaal in het wild leeft zoals een vos abnormaal tam is. In Nederland is in 2007 en 2013 \xc3\xa9\xc3\xa9n geval van menselijke hondsdolheid geregistreerd; wereldwijd vergt hondsdolheid nog 40.000-70.000 doden per jaar, voor 80% in Azi\xc3\xab (onder andere India) en Afrika. Ca 10 miljoen mensen worden per jaar wereldwijd na een beet profylactisch behandeld. De ziekte was al bij de oude Grieken als een aparte entiteit bekend.\n_START_SECTION_\nVerwekker\n_START_PARAGRAPH_\nHet rabi\xc3\xabsvirus is het typesoort van het genus Lyssavirus, in de familie Rhabdoviridae, orde Mononegavirales. Lyssavirussen hebben een helixvormige symmetrische structuur, met een lengte van ongeveer 180\xc2\xa0nm en een doorsnede van ongeveer 75\xc2\xa0nm. Deze virussen hebben een envelop en zijn RNA virussen met een genoom van enkelstrengs RNA in negatieve (omgekeerde) richting (sense). Het genetische materiaal is verpakt als ribonucleoprote\xc3\xafnecomplex waarin RNA stevig is gebonden door het virale nucleoprote\xc3\xafne. Het RNA-genoom van het virus bevat vijf genen waarvan de volgorde zeer geconserveerd is: nucleoprote\xc3\xafne (N), fosfoprote\xc3\xafne (P), matrixprote\xc3\xafne (M), glycoprote\xc3\xafne (G) en het virale RNA-polymerase (L)._NEWLINE_Wanneer het virus zich in een spier- of zenuwcel bevindt, begint het virus zich te vermenigvuldigen. De uitstekende trimeren aan de buitenkant van het membraan van het virus binden aan een specifieke celreceptor, meest waarschijnlijk de acetylcholinereceptor. De cellulaire membraan stulpt in, een proces dat pinocytose heet, waardoor het virus de cel kan binnendringen in een endosoom. Het virus gebruikt dan het zure milieu van het endosoom en bindt dan aan de endosoom-membraan, waardoor bovengenoemde vijf virale eiwitten en enkelstrengs-RNA in het cytoplasma van de cel komen._NEWLINE_Het L-prote\xc3\xafne maakt dan een afschrift in de vorm van vijf messenger-RNA-strengen (mRNA) en een positieve RNA-streng van de hele  oorspronkelijke negatieve RNA-streng. Dit enzym maakt daarbij gebruik van vrije nucleotides in het cytoplasma. Van deze vijf mRNA-strengen wordt dan middels translatie omgezet in de bijbehorende eiwitten (P-, L-, N-, G- en M-prote\xc3\xafnes) in vrije ribosomen in het cytoplasma. Sommige eiwitten hebben nog post-translationale veranderingen nodig. Zo gaat het G-prote\xc3\xafne door het ruwe endoplasmatisch reticulum, waar het verder gevouwen wordt, waarna het wordt getransporteerd naar het Golgi-apparaat waar er nog een suikergroep wordt aangehangen (glycosylering)._NEWLINE_Als er genoeg eiwitten zijn gemaakt, gaat het viraal polymerase nieuwe negatieve RNA-strengen maken waarbij de positieve RNA-streng als mal dient. Deze negatieve strengen vormen daarna complexes met de N-, P-, L- en M-prote\xc3\xafnes en gaan daarna naar de binnenste membraan van de cel, waar een G-prote\xc3\xafne zich heeft ingenesteld. Het G-prote\xc3\xafne draait daarna om het N-P-L-M-prote\xc3\xafnecomplex waarbij het de membraan van de gastheercel meeneemt, die vervolgens de envelop van het nieuwe virusdeeltje gaat vormen. Het nieuw ontstane virusdeeltje ontknopt dan uit de cel._NEWLINE_Het virus is neurotroop (het richt zich op het zenuwweefsel): vanaf de plaats waar het virus het lichaam binnendringt, klimt het virus langs de zenuwbanen naar het centraal zenuwstelsel, en daarna naar andere organen. De speekselklieren bevatten hoge concentraties van het virus, wat verdere overdracht via speeksel en/of een bijtwond mogelijk maakt. Dit wordt versterkt door het feit dat het virus de speekselproductie verhoogt en door de hydrofobie (afkeer van water en hevige krampen), alsmede de razernij veroorzaakt door de aantasting van de hersen- en zenuwcellen door het virus. Bij dieren verhoogt dit gedrag de kans op bijten en daarmee besmetting.\n_START_SECTION_\nVerloop\n_START_PARAGRAPH_\nEr is na de besmetting een incubatietijd waarvan de lengte vooral afhangt van de plaats waar men gebeten wordt: hoe verder van de hersenen, hoe langer de incubatietijd. Beten in het gezicht hebben de kortste incubatietijd. In deze tijd reist het virus langs de zenuwbanen omhoog naar het centraal zenuwstelsel. De incubatietijd kan van 2 weken tot vele maanden bedragen; 2 jaar is beschreven._NEWLINE_Deze tijd kan worden benut om het slachtoffer alsnog te beschermen door passieve en actieve immunisatie: er worden immunoglobulinen gegeven en er wordt een rabi\xc3\xabsvaccin toegediend in een aantal sessies. Hiermee lukt het vrijwel altijd om het uitbreken van de ziekte te voorkomen. Vooral vroegere vaccins hadden ernstige potenti\xc3\xable bijwerkingen, reden om ze niet te gretig uit te delen aan mensen met een zeer laag risico. Als men eenmaal gebeten is wordt vrijwel ieder risico van een vaccin geaccepteerd, gelet op de onvermijdelijk fatale afloop van de ziekte.\n_START_SECTION_\nSymptomen\n_START_PARAGRAPH_\nWordt er niet gevaccineerd, dan kan het slachtoffer na verloop van tijd ziek worden. De symptomen kunnen nogal wisselen, meestal begint het met aspecifieke symptomen: lichte koorts, algehele malaise, hoofdpijn en verminderde eetlust, zere keel en misselijkheid komen veel voor, gevolgd door prikkelbaarheid, verhoogde spierspanning en overgevoeligheid voor fel licht en harde geluiden._NEWLINE_De belangrijkste diagnostische symptomen zijn echter abnormale gevoelens in het gebeten lichaamsdeel. Een gevoel van pijn, koude, jeuk of tintelen treedt bij 80% van de pati\xc3\xabnten op. Langzaam treedt er een verhoogde prikkelbaarheid op, soms met spierkrampen. Het zien van water en pogingen te drinken kan krampen uitlokken van de slikspieren en de ademhalingsspieren die zo onaangenaam zijn dat de pati\xc3\xabnt angst krijgt voor water (een oude Engelse naam voor rabi\xc3\xabs is hydrophobia, watervrees). Soms overlijdt de pati\xc3\xabnt al tijdens zo'n krampaanval. Door het verlammen van de kaakspieren zal het slachtoffer gaan kwijlen. Menselijke slachtoffers zijn in theorie besmettelijk (als ze anderen zouden bijten) maar besmetting van artsen of verplegend personeel komt eigenlijk in de praktijk niet voor. Ook kan men in theorie door een kus besmet raken._NEWLINE_Hierna ontstaan verlammingsverschijnselen en uiteindelijk coma en overlijden. Er zijn wereldwijd maar enkele gevallen beschreven van mensen die rabi\xc3\xabs hebben overleefd.\n_START_SECTION_\nNederland\n_START_PARAGRAPH_\nIn Nederland zijn in de 22 jaar tussen 1988 en 2010 twee gevallen van fatale rabi\xc3\xabs gemeld; in beide gevallen betrof het mensen die in Afrika waren gebeten door respectievelijk een hond en een vleermuis. Bij beiden was te laat met de behandeling begonnen. Op 26 juni 2013 werd bekend dat een 52-jarige man rabi\xc3\xabs had opgelopen na een beet in zijn arm in mei in Ha\xc3\xafti. De laatste gevallen van rabi\xc3\xabsoverdracht door dieren op mensen in Nederland dateren van 1962. De laatste rabi\xc3\xabsuitbraak onder dieren dateert uit 1988. Deze uitbraak werd bestreden met een grote orale vaccinatiecampagne onder vossen (lokazen met vaccin). Sindsdien heeft er in Nederland geen overdracht van het klassieke rabi\xc3\xabsvirus onder dieren meer plaatsgevonden. Vleermuizen kunnen, ook in Nederland, wel besmet zijn._NEWLINE_In februari 2012 is er een hond in Nederland aangetroffen met hondsdolheid. Het ging om een hond van 8,5 week uit Marokko. 50 mensen werden door de gemeentelijke gezondheidsdienst benaderd, waarvan een deel werd gevaccineerd. De hond heeft men laten inslapen. Dit is het eerste geval sinds 1991._NEWLINE_In oktober 2013 zijn er in Rotterdam en Zaandam twee honden uit Bulgarije ge\xc3\xabuthanaseerd. Na een herhaling van de test is er geen rabi\xc3\xabs vastgesteld. Hierna werden door Belgi\xc3\xab en Noorwegen de grenzen voor puppy's uit Nederland weer opengesteld.\n_START_SECTION_\nBelgi\xc3\xab\n_START_PARAGRAPH_\nBelgi\xc3\xab wordt sinds 29 oktober 2008 door de Wereldorganisatie voor diergezondheid rabi\xc3\xabsvrij beschouwd."