b"\n_START_ARTICLE_\nDorje Shugden-controverse\n_START_PARAGRAPH_\nDe Dorje Shugden-controverse is een controverse rondom de plaats en de hoedanigheid die het wezen Dorje Shugden inneemt in het pantheon van het Tibetaanse boeddhisme. Het conflict heeft zijn wortels in de periode van de vijfde dalai lama Ngawang Lobsang Gyatso in de 17e eeuw en laaide opnieuw op aan het eind van de 20e eeuw, nadat de veertiende dalai lama Tenzin Gyatso de verering van Dorje Shugden in de Tibetaanse kloosters in ballingschap verbood._NEWLINE_Het Dorje Shugden-conflict moet begrepen worden in de context van de geschiedenis van Tibet waarin politieke verschillen van mening en onderlinge machtsstrijd vaak werden vertaald in religieuze conflicten, met slechts een klein onderscheid tussen de religieuze en politieke component. Belangrijk element binnen de historische context is de ontstaansgeschiedenis van dharmapala's in het Tibetaanse boeddhisme.\n_START_SECTION_\nSamenvatting\n_START_PARAGRAPH_\nHet conflict rondom Dorje Shugden is vooral gebaseerd op een tegenstelling tussen groepen die om politieke, religieuze en filosofische gronden voor een meer eclectische benadering van de diverse stromingen en scholen in het Tibetaans boeddhisme kiezen dan wel zich baseren op de suprematie van \xc3\xa9\xc3\xa9n gedachtegoed, de pure gelugleer (neergelegd in de school van de nieuwe kadampa), zoals dat in hun opvatting door Tsongkhapa werd geformuleerd._NEWLINE_Dit leidde tot verschil van opvatting over institutionele vormgeving van dat boeddhisme en welke vormen van leiderschap door een dalai lama daarbij werden gewenst. Het conflict heeft zich in historische zin vrijwel uitsluitend voorgedaan in perioden waarbij een dalai lama poogde institutionele veranderingen door te voeren, die met name op groot verzet van een deel van de eigen gelughi\xc3\xabrarchie stuitten._NEWLINE_Het conflict heeft een historische achtergrond vanaf ca. 1640. Het grootste deel van die periode tot de Tibetaanse diaspora vanaf 1959 waren er geen omstandigheden die tot regelrechte polarisatie in dat conflict hebben geleid. Met de verbreiding van het Tibetaanse boeddhisme naar het westen tijdens de veertiende dalai lama heeft het conflict echter een dimensie gekregen die het onder de vijfde en dertiende dalai lama niet kon krijgen. De verering van Dorje Shugden lijkt met het ontstaan van de nieuwe kadampabeweging een blijvende plaats te hebben verworven die zich uit buiten de gevestigde tradities en instituties van het mainstream Tibetaans boeddhisme.\n_START_SECTION_\nDe relatie tussen Dragpa Gyaltsen en de vijfde dalai lama\n_START_PARAGRAPH_\nEr bestaan verschillende interpretaties over de wijze en het tijdstip waarop Dorje Shugden het Tibetaanse pantheon binnenkwam en ze hangen vaak nauw samen met de verschillende standpunten die partijen in het conflict innemen. Vrijwel alle interpretaties nemen een aanvang ten tijde van de vijfde dalai lama in de 17e eeuw. Centraal in het verhaal staat de veronderstelde rivaliteit tussen die dalai lama en een andere lama, Dragpa Gyaltsen._NEWLINE_Dragpa Gyaltsen werd waarschijnlijk in 1618 of 1619 geboren, \xc3\xa9\xc3\xa9n of twee jaar na de geboorte van de vijfde dalai lama. Beide kinderen waren waarschijnlijk kandidaat voor de re\xc3\xafncarnatie van de vierde dalai lama._NEWLINE_In 1622 werd Ngawang Lobsang Gyatso verkozen tot de vijfde dalai lama; Dragpa Gyaltsen werd erkend als de vierde incarnatie van de vijftiende Ganden tripa P\xc3\xa4nchen S\xc3\xb6nam Dragpa. Op de leeftijd van omstreeks 6 jaar werd hij bevestigd als de vierde tulku van het Drepungklooster en kreeg hij van de vierde p\xc3\xa4nchen lama de naam Dragpa Gyaltsen._NEWLINE_Dragpa Gyaltsen stond bekend als een briljante leerling, die zich ontwikkelde tot een charismatisch geleerde en vooral uitblonk in het monastieke debat. Er bestond waarschijnlijk een aanzienlijke spanning tussen Dragpa Gyaltsen en de eerste minister van de dalai lama, desi S\xc3\xb6nam Ch\xc3\xb6pel. Lobsang Gyatso maakte in zijn autobiografie - geschreven na de dood van Dragpa Gyaltsen - een aantal negatieve opmerkingen over Dragpa Gyaltsen._NEWLINE_In 1656 werd Dragpa Gyaltsen dood aangetroffen met een witte khatasjaal in zijn keel. Er bestaan verschillende lezingen over de doodsoorzaak, waarbij het zou gaan om zelfmoord, dan wel moord door anderen. In het laatste geval zou de khata hem zijn overhandigd, omdat hij als winnaar uit een debat met de dalai lama was gekomen. Supporters van de dalai lama zouden hem hebben omgebracht omdat ze genoeg hadden van zijn vermeende intellectuele superioriteit._NEWLINE_Er is ook een versie van het verhaal waarin wordt verteld hoe Dragpa Gyaltsen door supporters van de dalai lama met pijlen wordt beschoten die hem niet deren; in elke wond ontstaat een oog. Hiermee zou de verlichte geest van Dragpa Gyaltsen zich hebben gemanifesteerd. Uit mededogen met zijn belagers die hem wilden vermoorden, verklapte hij hen de enige wijze waarop hij gedood kon worden. Zijn zwakke punt was, dat hij zelf ooit een duifje had gesmoord met een doekje, waardoor hij nog een restje karma had op te ruimen. Hierop zouden zijn belagers hem met een sjaal op een soortgelijke wijze hebben vermoord, maar nam volgens zijn aanhangers de kracht als toekomstige dharmabeschermer alleen maar toe. Volgens deze lezing werd hij vervolgens een zeer krachtige beschermer van de leer van Tsongkhapa, aan wie hij ooit in een voorgaand leven had beloofd, zijn leer te beschermen._NEWLINE_De mysterieuze dood van een hoge lama heeft in de Tibetaanse verhoudingen altijd een hevig schokeffect geproduceerd. In het Tibetaanse geloof is er de overtuiging dat een vermoord persoon kan terugkeren als een demon en na zijn dood circuleerden al spoedig verhalen over de komst van een demonische geest. Naargelang de vermoorde persoon meer intellectuele en vooral religieuze kennis heeft, zou het gevaarlijke aspect van die demon toenemen. Deze demon, die de naam Dorje Shugden kreeg, werd daarom geassocieerd met een minder geslaagde re\xc3\xafncarnatie van Dragpa Gyaltsen._NEWLINE_Er zijn verhalen, die beschrijven dat in de ruimte waar de dalai lama zijn maaltijden nuttigde er permanent hevige geluiden weerklonken alsof er voortdurend een lawine van stenen op het dak viel. Ook wordt herhaaldelijk het klassieke Tibetaanse beeld beschreven dat de demon de dalai lama uiterst slechte dromen bezorgde._NEWLINE_Verschillende divinatie- en uitdrijvingsrituelen hielpen in eerste instantie niet, zelfs niet het bouwen van een tempel in Zuid-Tibet waar Dorje Shugden vereerd zou kunnen worden. Uiteindelijk besloot de dalai lama tot een frontale en finale rituele aanval en werd de geest en diens kwalijke aspecten in een vuurritueel verbrand; hierover werd geschreven dat alle aanwezigen de geur van verbrand vlees zouden hebben geroken. Vanaf dat moment zou Dorje Shugden de dalai lama niet meer lastig hebben gevallen.\n_START_SECTION_\nRustige tussenperiode\n_START_PARAGRAPH_\nIn de periode na de dood van de vijfde dalai lama was er wel enige Dorje Shugden-verering, maar was deze qua omvang van relatief geringe betekenis met slechts een regionale bekendheid in het zuiden van Tibet._NEWLINE_Na de dood van de vijfde dalai lama, die door de eerste minister vijftien jaar geheim werd gehouden, brak er opnieuw een periode van onrust aan in Tibet. De zesde tot en met twaalfde dalai lama waren of onbekwaam bestuurlijke macht uit te oefenen, hadden er geen zin in of overleden vaak op verdachte wijze op jeugdige leeftijd._NEWLINE_Geen van de dalai lama's uit die periode bouwde een positie op die vergelijkbaar was met die van de vijfde dalai lama. In die omstandigheden herstelde de gelughi\xc3\xabrarchie haar machtspositie al snel aan het begin van de 18e eeuw. Hieraan droeg ook bij dat Tibet vanaf circa 1720 in feite een Chinees protectoraat werd._NEWLINE_De komst van de ambans naar Lhasa beperkte het wereldlijk gezag van de dalai lama verder en bracht die meer onder invloed van de abten van de kloosters rondom Lhasa, die de kern van de gelughi\xc3\xabrarchie vormden. Er was dan ook voor die gelughi\xc3\xabrarchie geen reden om Dorje Shugden in een eventueel verzet tegen een dalai lama te mobiliseren.\n_START_SECTION_\nTijdperk van de dertiende dalai lama\n_START_PARAGRAPH_\nDe opleving van de Dorje Shugden-verering is nauw verbonden met de levens van twee lama's uit de gelugschool, Je Pabongka (1878-1941) en zijn leerling, de derde Trijang Rinpoche Lobsang Yeshe Tenzin Gyatso (1900-1981)._NEWLINE_Twee elementen zijn in die periode van belang voor het optreden van Je Pabongka: het toenemende gezag van de dertiende dalai lama en de opkomst van de rim\xc3\xa9-beweging.\n_START_SECTION_\nTijdperk van de veertiende dalai lama\n_START_PARAGRAPH_\nDe veertiende dalai lama, Tenzin Gyatso was 23 jaar bij zijn vertrek in 1959 uit Tibet; het jaar waarin de ballingschap in India aanving. Een van zijn twee belangrijkste leermeesters was de belangrijkste leerling van Je Pabongka, de derde Trijang Rinpoche. Het was ook Trijang Rinpoche die de dalai lama onderwees in de praktijk van de verering van Dorje Shugden._NEWLINE_Gedurende een groot aantal jaren stond de dalai lama onder invloed van conservatieve adviseurs en baseerde zich geheel op het ritueel van de gelug als de religieuze basis voor zijn leiderschap. In de loop van de jaren 70 begon hij twijfel te krijgen aan die ori\xc3\xabntatie._NEWLINE_De verdeeldheid over de Tibetaanse politieke toekomst werd in de ballingschap voortgezet. Daarbij was de herkomst van de vluchtelingen in de ballingschap nogal divers. Tienduizenden kwamen uit gebieden waarover de regering van historisch Tibet geen zeggenschap had uitgeoefend of waarvan de ori\xc3\xabntatie op politieke en culturele centra als Lhasa en Shigatse afwezig was. Een herkenbare Tibetaanse identiteit was nodig en in een gemeenschappelijk beleefde cultureel-religieuze erfenis hoorde naar het oordeel van de dalai lama daar geen al te sektarische opvattingen bij._NEWLINE_De dalai lama begon zich te ori\xc3\xabnteren op de geestelijke erfenis van de vijfde dalai lama, vooral op dat deel van de periode na de burgeroorlog. Hij keerde zich vervolgens af van de Dorje Shugden-verering en liet - net als de vijfde dalai lama - rituelen uit de nyingmaschool in zijn eigen tempel uitvoeren. Hij probeerde vanaf toen een wat meer eclectische, meer boven de partijen staande rol te spelen.\n_START_SECTION_\nReacties\n_START_PARAGRAPH_\nEen van de eerste reacties van de dalai lama was dat hij de traditionele wensen voor een lang leven op deze wereld weigerde tijdens losar in 1976. De acceptatie van die wensen zijn in de traditie een teken van de verbintenis tussen hem en het Tibetaanse volk. Door deze te weigeren bracht hij tot uitdrukking dat die band werd ondermijnd en dat het gedrag van Tibetanen niet verenigbaar was met zijn aanblijven als dalai lama. Daarbij vermeldde hij dat hij signalen had gekregen dat het tijd was om weer tijdelijk op de Hemelse Velden te verblijven, waarmee hij het signaal afgaf dat hij overwoog zichzelf binnenkort te laten overlijden. Die weigering en mededeling cre\xc3\xaberde een schok in de Tibetaanse gemeenschap._NEWLINE_Het Nechung-orakel beval erop dat er door de Tibetaanse gemeenschap een astronomisch aantal mantra's gereciteerd moesten worden. Dat gebeurde ook en na ongeveer een half jaar accepteerde de dalai lama de traditionele wensen alsnog._NEWLINE_In 1977 werd Zemey Rinpoche uitgesloten van bijeenkomsten waar de dalai lama sprak. De kloosters in Indiase ballingschap kregen het bevel om Dorje Shugden niet meer te vereren. Afbeeldingen en standbeelden van Dorje Shugden moesten worden verwijderd._NEWLINE_Er waren ook veel Tibetanen die deze eerste reacties van de dalai lama excessief noemden en oordeelden dat deze juist sterk bijdroegen aan een toenemende polarisatie in dit conflict. De dalai lama zou bewust politiek gebruik hebben gemaakt van de overtuiging dat voor de meeste Tibetanen niets belangrijkers is dan het leven van de dalai lama; als iemand gekenschetst wordt als een vijand van de dalai lama, wordt diegene meteen ook als een verrader gezien._NEWLINE_Het effect van deze maatregelen op de volgelingen van Dorje Shugden was niet overtuigend. In een aantal - colleges van - kloosters werden afbeeldingen van Dorje Shugden verwijderd, maar in een aantal gevallen bleven ze gewoon aanwezig en op andere plaatsen werden nieuwe aangebracht.\n_START_SECTION_\nDrievoudige moord\n_START_PARAGRAPH_\nIn 1997 werd de oprichter van het Institute for Buddhist Dialectics, Lobsang Gyatso, samen met twee van zijn twee monniken vermoord in Dharamsala. Gyatso stond bekend als een sterk tegenstander van de verering van Dorje Shugden. Ondanks dat de daders nooit opgepakt zijn, heerst er sindsdien een hardnekkig gerucht dat hij het slachtoffer is geworden van Dorje Shugdenaanhangers.\n_START_SECTION_\nDe stopzetting van de Shugden Organisatie\n_START_PARAGRAPH_\nDe Internationale Shugden Gemeenschap schortte 10 maart 2016 al haar activiteiten op, nadat persbureau Reuters gelekte documenten van de Chinese overheid had gepubliceerd, waaruit bleek dat hun acties tegen de Dalai Lama, in het geheim werden gefinancierd en gecontroleerd door de Chinese Communistische Partij."