b'\n_START_ARTICLE_\nFriet\n_START_SECTION_\nGeschiedenis\n_START_PARAGRAPH_\nGefrituurde stukjes aardappel zouden voor het eerst bereid zijn op het Iberisch schiereiland. Theresa van Avila liet de voedzame plant verbouwen in de kloostertuinen van de hervormde karmelietessen._NEWLINE_In Belgi\xc3\xab zou de geschiedenis van friet beginnen rond 1680. De inwoners van Namen, Andenne en Dinant hadden toen de gewoonte om te vissen in de Maas en de kleine visjes die ze er vingen in olie te bakken. Tijdens vorstperiodes of bij gevaarlijke stromingen werd het echter riskant om te vissen. Als alternatief sneden de inwoners aardappelen in de vorm van kleine visjes, die ze dan eveneens in de olie bakten. Dit verhaal is afkomstig van de Belgische historicus en gastronoom Jo G\xc3\xa9rard, naar zijn zeggen uit een oud familiedocument van zijn betovergrootvader Joseph G\xc3\xa9rard. Het werd echter nooit gepubliceerd en is bijgevolg nooit door anderen gecontroleerd of bevestigd. Bij het verhaal kunnen ook inhoudelijk vraagtekens geplaatst worden. Zo zijn (Naamse) frieten in de zeventiende eeuw een anachronisme, daar de aardappel pas rond 1735 in de streek werd ge\xc3\xafntroduceerd. Bovendien was het, gezien de toenmalige economische situatie, ondenkbaar dat de gewone man zoveel vet had willen besteden aan de bereiding van frieten._NEWLINE_Een andere verklaring voor het ontstaan van friet is afkomstig uit Frankrijk. De Fransen eisen evenzeer de creatie van hun patates frites op, en verwijzen daarbij naar \'de allereerste friture\' die op de Pont Neuf zou hebben gestaan._NEWLINE_Rond 1900 waren frieten al gemeengoed in Belgi\xc3\xab, maar in Nederland veel minder bekend. Het is niet bekend waar en wanneer in Nederland de eerste frites is gemaakt of verkocht. De Nederlandse snack- en fastfooddeskundige Ubel Zuiderveld oppert in Een eeuw frites in Nederland de mogelijkheid dat dit rond 1905 geweest zou kunnen zijn op de kermis van Bergen op Zoom, maar dit is niet juist. Al in 1868 adverteert de eigenaar van een Bredase gebakkraam in de Bredasche Courant met "Pommes de terre frites" en tegen 1882 hebben caf\xc3\xa9-restaurants in zowel Venlo als Amsterdam pommes frites op het menu staan. Zeker is dat via Belgische vluchtelingen in Nederland gedurende de Eerste Wereldoorlog al menig Nederlands gastgezin op grotere schaal met frites kennismaakte._NEWLINE_De eerste keer dat frieten in de Nederlandse literatuur opduiken is in de herinneringen van Willem Walraven (Eendagsvliegen, Amsterdam: Van Oorschot 1971, p. 83-84) aan zijn Rotterdamse jaren (1907-1909). Hij verhaalt over "het mooie Fran\xc3\xa7aisetje die een dronken moeder had en die op het Rode Zand des avonds zong bij haar stalletje: Des pommes frites!/De belle friture!/Des pommes Frites! A frite!". M.J. Brusse meldt in 1912 de aanwezigheid van \'patat friet\'-huizen in de rosse buurt rond de Rotterdamse Zandstraat.\n_START_SECTION_\nVorming van acrylamide\n_START_PARAGRAPH_\nIn het algemeen ontstaat bij bruin bakken van voedingsmiddelen het schadelijke en potentieel carcinogene acrylamide. Het ontstaan is te wijten aan een nevenreactie van de Maillardreactie, een chemische reactie die optreedt tussen reducerende suikers en aminozuren onder invloed van warmte. Asparaginezuur en de reducerende suikers glucose en fructose zijn de cruciale precursors voor de vorming van acrylamide. Aangezien de hoeveelheid vrij asparagine veel groter is dan de hoeveelheid reducerende suikers, zijn het de suikers die de graad van acrylamidevorming bepalen._NEWLINE_De vorming van acrylamide kan door verschillende parameters be\xc3\xafnvloed worden.\n_START_SECTION_\nRol van aardappelras en opslag\n_START_PARAGRAPH_\nHet aardappelras is van belang, omdat verschillende aardappelrassen verschillende samenstellingen betreffende reducerende suikers hebben. Daarnaast kunnen de condities waaronder de aardappelen bewaard worden, zoals de opslagtemperatuur, een verschil maken in de hoeveelheid suikers en bijgevolg de hoeveelheid gevormd acrylamide.\n_START_SECTION_\nRol van de baktemperatuur\n_START_PARAGRAPH_\nEen belangrijke parameter is de temperatuur waarbij de aardappelen gefrituurd worden. Hoe hoger de temperatuur, des te meer acrylamide gevormd wordt. De aanbevolen maximumtemperatuur ligt hier bij 180\xc2\xb0C, hoewel veel friteuses voor thuisgebruik een slecht functionerende thermostaat blijken te hebben.\n_START_SECTION_\nVermijding van acrylamidevorming\n_START_PARAGRAPH_\nBij friet is de vorming van acrylamide grotendeels te voorkomen door de rauwgesneden aardappel enige tijd in heet zout water met een scheut azijn te leggen. Dit heeft als bijkomend voordeel dat de friet krokanter wordt, doordat het zout vocht aan de aardappel onttrekt. Dit kan desgewenst al uren van tevoren gedaan worden, in het kader van de mise-en-place.\n_START_SECTION_\nVerantwoord frituren\n_START_PARAGRAPH_\nFrituurvet bevat voornamelijk verzadigd vet. Frituurolie daarentegen bevat veel meer onverzadigde vetten en deze zijn van nature gezonder. Onder de slogan verzadigd vet = verkeerd\xc2\xa0; onverzadigd vet = ok\xc3\xa9 wordt op dit gezondheidseffect gewezen door het Voedingscentrum. Cafetaria\'s schakelen steeds meer over op gezondere frituurolie, zij zijn te herkennen aan het logo Verantwoord Frituren. Onverzadigde vetten zijn weliswaar op zich gezonder, maar door het verhitten en door lucht- en lichtinvloeden worden ze gedeeltelijk omgezet in voor de mens gevaarlijke transvetzuren. Het is van belang om onverzadigde vetzuren (vooral de meervoudig onverzadigde vetzuren) niet bloot te stellen aan oververhitting en niet te vaak en te lang te gebruiken. De gebruikte olie of vet moet dus regelmatig vervangen worden.\n_START_SECTION_\nSoorten friet\n_START_PARAGRAPH_\nFriet kan gesneden worden in verschillende diktes vanaf 1,5\xc2\xa0mm (zeer dun) tot 20\xc2\xa0mm (dik). De dikte bepaalt of er vooral knapperig gefrituurde korst gegeten wordt, of dat ook een zachte aardappel van binnen geproefd wordt.\n_START_SECTION_\nBelgische frieten\n_START_PARAGRAPH_\nDe frieten worden twee keer gebakken. Een eerste keer gaan de frieten het frituurvet of frituurolie (van ongeveer 145\xc2\xa0\xc2\xb0C) in om voorgebakken te worden. Tijdens het voorbakken (5 \xc3\xa0 6 minuten) wordt de rauwe aardappel langzaam bijna gaar gefrituurd, waardoor de aardappel een groot gedeelte van zijn vocht verliest. Na het voorbakken laat men de frieten minimaal een half uur rusten, waarna ze in frituurvet (of -olie) van 180\xc2\xa0\xc2\xb0C afgebakken worden tot ze een mooie goudgele kleur hebben. Er zijn voorgebakken frieten verkrijgbaar (ook diepgevroren) die nog maar \xc3\xa9\xc3\xa9n keer gebakken hoeven te worden. Een ander alternatief is ovenfriet. Deze friet heeft in de fabriek al een bewerking ondergaan waardoor men de friet zonder te frituren kan bereiden in de oven.\n_START_SECTION_\nNederlandse friet, patates frites\n_START_PARAGRAPH_\nDe procedure voor het maken van Nederlandse friet komt grotendeels overeen met die voor Belgische frieten. Als grondstof voor de Nederlandse friet worden, net als in Belgi\xc3\xab, meestal Nederlandse aardappelrassen gebruikt._NEWLINE_Wat in Nederland als Vlaamse friet verkocht wordt, heeft dezelfde dikte als de \'gewone\' friet die in Nederland over de toonbank gaat. De staafjes zijn echter iets breder gesneden.\n_START_SECTION_\nFranse pommes frites\n_START_PARAGRAPH_\nFranse pommes frites heeft ongeveer dezelfde dikte als de friet in Nederland en Belgi\xc3\xab. Daarnaast bakt men in Frankrijk (en restaurants in Belgi\xc3\xab en Nederland) ook pommes pont-neuf (Pont Neuf-aardappelen) van 2\xc2\xa0cm dik alsmede pommes allumettes (luciferaardappelen) en pommes pailles (stroaardappelen). Deze laatste varianten zijn zeer dunne gesneden en worden eenmalig gebakken (in tegenstelling tot andere friet, die eerst op een lagere temperatuur wordt voorgebakken).\n_START_SECTION_\nEngelse chips\n_START_PARAGRAPH_\nEngelse friet (chips) heeft de dikte die de Nederlandse friet vroeger ook had en is daarmee iets dikker dan de huidige Nederlandse en Belgische friet. Ze wordt op ongeveer dezelfde wijze gefrituurd. In het Verenigd Koninkrijk is het de gewoonte friet te bestrooien met zout en azijn en te eten met vis. Fish and chips is er ongemeen populair als fastfood.\n_START_SECTION_\nFranse frietjes\n_START_PARAGRAPH_\nNaast de originele soorten friet die in de culinaire handboeken staan is er door vestiging van Amerikaanse hamburgerrestaurants in Nederland en Belgi\xc3\xab een vijfde dikte bijgekomen: de French fried potatoes of French fries, die dunner zijn dan gewone friet en Franse frietjes worden genoemd.\n_START_SECTION_\nRaspatat\n_START_PARAGRAPH_\nRaspatat is een Groninger soort patat uit geperste aardappelpuree. Het is ontstaan in de Rixonafabriek in de Groningse plaats Warffum. Tegenwoordig wordt de patat in Venray geproduceerd.\n_START_SECTION_\nVerkoop van friet\n_START_PARAGRAPH_\nFriet wordt in restaurants als bijgerecht gegeten, maar friet is ook los te koop. De verkoop gebeurt in een snackbar (in Nederland ten noorden van de Moerdijk ook wel patatzaak, in Zuid-Nederland friettent en frietkraam), in de frituur (ook wel frietkot in Vlaanderen) en de cafetaria. Traditioneel werd friet geserveerd in een puntzak; deze is makkelijk af te scheuren zodat de handen niet vet worden van de mayonaise (Belgi\xc3\xab en Nederland). Tegenwoordig wordt de friet in Nederland meestal verkocht in plastic bakjes en in Belgi\xc3\xab bijna altijd in een kartonnen bakje met papieren servet. In Engeland werd friet ook wel verpakt in een oude krant. Dit gebruik duurde tot omstreeks 1980 toen de wetgever dit verbood. Tegenwoordig wordt vaak een plastic of kartonnen bakje gebruikt._NEWLINE_Voorgebakken friet is te vinden in het vriesvak van de meeste supermarkten. Sommige soorten zijn geschikt om af te bakken in de oven. Sinds een aantal jaren zijn er frieten te koop die in de magnetron bereid kunnen worden. Ook zijn er frieten die minder frituurvet opnemen en daarmee minder ongezond zijn.\n_START_SECTION_\nFriet met bijgerechten en sauzen\n_START_PARAGRAPH_\nIn het algemeen wordt friet op smaak gebracht door er zout over te strooien. De Britten eten hun friet veelal met azijn of met ketchup. De Amerikanen gebruiken alleen ketchup om de frieten in te dopen. In de Lage Landen wordt friet vanouds gegeten met mayonaise of fritessaus. Sinds ca. 1990 ontstaan er steeds meer varianten voor sauzen en bijgerechten.\n_START_SECTION_\nFriet met sauzen in Nederland\n_START_PARAGRAPH_\nFriet wordt vaak gegeten als snack in bepaalde combinaties met sauzen. Deze samenstellingen hebben soms kleurrijke namen, die vaak sterk regionaal bepaald en bekend zijn. In Vlaanderen worden frieten meestal besteld als "een pakje met x" of "een grote/kleine (friet) met x", in Nederland zijn combinaties van sauzen vaak (regionaal) bekend onder specifieke benamingen:\n_START_SECTION_\nFriet met\n_START_PARAGRAPH_\nFriet met of Patat met is friet met mayonaise. In Nederland serveren de meeste snackbars tegenwoordig fritessaus, omdat dat goedkoper is (gezien het minder olie bevat) en de emulsie langer houdt op de warme frieten. Dit wordt door de meeste klanten niet als problematisch ervaren, ook omdat fritessaus als minder ongezond wordt beschouwd door het lagere vetgehalte. In Nederland wordt onder "Patat met" dus veelal friet met fritessaus verstaan. Echte mayonaise wordt dan apart besteld, waarbij verschil wordt gemaakt tussen Hollandse mayonaise (iets zoeter van smaak) en Belgische mayonaise (iets zuurder van smaak). In Belgi\xc3\xab blijft men de voorkeur geven aan mayonaise.\n_START_SECTION_\nFriet speciaal\n_START_PARAGRAPH_\nFriet speciaal of Patat speciaal is friet met mayonaise, (curry)ketchup en uien. In Nederland wordt de ketchup soms vervangen door curry maar meestal kan er gekozen worden tussen beide soorten._NEWLINE_De term friet speciaal is ook in Belgi\xc3\xab bekend.\n_START_SECTION_\nFriet met sat\xc3\xa9saus\n_START_PARAGRAPH_\nFriet met sat\xc3\xa9- of pindasaus wordt in de volksmond ook wel aangeduid met friet sat\xc3\xa9 of patatje pinda.\n_START_SECTION_\nPatatje Joppie\n_START_PARAGRAPH_\nPatatje Joppie is friet met Joppiesaus (eigenlijk een mengsel van mayonaise, ketchup enzovoort). Dit wordt vooral in het zuiden van Nederland, met name in Noord-Brabant, geserveerd.\n_START_SECTION_\nPatatje halfom\n_START_PARAGRAPH_\nPatatje halfom is friet met piccalilly en mayonaise. Deze combinatie van sauzen is over het algemeen niet erg bekend onder de naam "halfom". Deze term wordt wel erkend in Zuid-Holland en het westen van Noord-Brabant, maar dat verschilt van plaats tot plaats.\n_START_SECTION_\nPatatje flip\n_START_PARAGRAPH_\nPatat flip is friet met pindasaus en mayonaise. (Dit wordt in sommige regio\'s Patatje oorlog genoemd.)\n_START_SECTION_\nPatat Chillimayo\n_START_PARAGRAPH_\nPatat Chillimayo is een frietje geserveerd met een saus van mayonaise en chilisaus (\'vlammensaus\'). Deze saus kan het beste gemaakt worden met drie delen romige mayonaise en \xc3\xa9\xc3\xa9n deel chilisaus. De pittige chilisaus maakt dat de mayonaise een licht pittige en zoete smaak krijgt.\n_START_SECTION_\nPatat Samurai\n_START_PARAGRAPH_\nPatat Samurai is een scherpere variant op de chillimayo. Het frietje wordt geserveerd met een saus van mayonaise en sambal.\n_START_SECTION_\nAndere sauzen\n_START_PARAGRAPH_\nAndere toevoegingen die ook wel worden aangeduid als friet/patat met zijn andalousesaus, tartaar, piccalilly, cocktailsaus, Joppiesaus, ketchup (curry of tomaten) en stoofvleessaus (zeker in Vlaanderen).\n_START_SECTION_\nFriet Super / "Supertje"\n_START_PARAGRAPH_\nEen supertje of friet(je) super is de naam voor een frikandel met friet die in \xc3\xa9\xc3\xa9n bakje geserveerd worden. Deze variant van het frietje is bekend in sommige delen van Noord-Brabant en Gelderland, in Limburg wordt dit dan weer een Frikandel Super genoemd._NEWLINE_Op sommige locaties wordt de frikandel vervangen door een gehaktbal of een andere snack. Een supertje is doorgaans iets goedkoper dan een friet met een losse snack erbij._NEWLINE_De bekendste vorm van een supertje is het "supertje speciaal". Rondom Tilburg, \'s-Hertogenbosch en Oss krijgt men dan curry, mayonaise en uien erbij. Deze variant heet rond Nijmegen echter gewoon "supertje". In Bergen op Zoom betekent "speciaal" dat men er naast de curry, mayonaise en uien ook nog pindasaus bij krijgt.\n_START_SECTION_\nFrietje "ALA"\n_START_PARAGRAPH_\nBenaming die veel in Nederlands Limburg voorkomt (regio Venlo) voor een Frikandel met zuurvlees, bedekt met friet speciaal.\n_START_SECTION_\nFrietje Verkeerd\n_START_PARAGRAPH_\nBenaming die in Noord-Brabant wordt gebruikt. Dit is een variant op het "Supertje", waarbij de frikandel speciaal bedekt wordt door friet.\n_START_SECTION_\nFriet Waterfiets\n_START_PARAGRAPH_\nEen waterfiets of "friet(je) waterfiets" is een vooral Nijmeegse variant op het supertje. Deze populaire snack bestaat uit twee frikandellen, bedekt met friet. Daarbovenop zijn mayonaise (of frietsaus), curry en uitjes gedaan, en bij correcte uitvoering van deze snack zit boven op de sauzen nog een klein schepje friet.\n_START_SECTION_\nFriet Catamaran\n_START_PARAGRAPH_\nEen Catamaran bestaat uit een frietje speciaal met daarboven aan de zijkanten twee frikandellen speciaal. Deze Catamaran is vooral bekend in Noord-Brabant.\n_START_SECTION_\nFriet sat\xc3\xa9\n_START_PARAGRAPH_\nFriet sat\xc3\xa9 is friet met sat\xc3\xa9._NEWLINE_De term wordt ook gebruikt voor een patat met pindasaus.\n_START_SECTION_\nFrietje stoofvlees\n_START_PARAGRAPH_\nFrietje stoofvlees, ook wel genoemd "Frietje Stoof" is, zoals de naam al zegt, friet met stoofvlees/hachee, behalve in Vlaanderen, waar het "friet met stoofvlees" of "friet met stoverij" genoemd wordt, wordt het in Nederland ook in Zeeland, Noord-Brabant, Limburg en delen van Gelderland geserveerd. Een variant is het Limburgse \'frietje zuurvlees\'._NEWLINE_Limburgs: Friet Zoervleesj of Friet Zoervleisj.\n_START_SECTION_\nFriet Pita\n_START_PARAGRAPH_\nFriet Pita bestaat uit een bakje friet met shoarma of gyros, groenten en knoflooksaus.\n_START_SECTION_\nFriet Leopard\n_START_PARAGRAPH_\nEen Frietje Leopard bestaat uit een Mexicano, daarbovenop friet speciaal en tot slot een frikandel. Vernoemd naar de Leopard Tank bij de Nederlandse Krijgsmacht.\n_START_SECTION_\nBoulets-frites\n_START_PARAGRAPH_\nBoulets-frites is vooral bekend in Luik en omgeving. Het bestaat uit friet met een Boulet \xc3\xa0 la Li\xc3\xa9geoise (gehaktbal met sauce lapin of sauce chasseur).'