b'\n_START_ARTICLE_\nVroege christendom\n_START_SECTION_\nAantallen\n_START_PARAGRAPH_\nVolgens Handelingen 1:14-15 waren enige maanden na de dood en opstanding van Jezus ongeveer 120 volgelingen in Jeruzalem aanwezig. Na een toespraak van Petrus zouden zich 3.000 mensen op een dag hebben laten dopen. In Handelingen 4:4 is sprake van 5.000 gelovigen. In Handelingen 21:20 is in het zesde decennium van de eerste eeuw \xe2\x80\x93  ongeveer 30 jaar na de dood van Jezus \xe2\x80\x93 sprake van "vele duizenden" christenen in Jeruzalem._NEWLINE_De laatste twee opgaven vinden geen steun in het vakgebied. De eerste twee eeuwen bleef het christendom binnen het Romeinse rijk qua omvang een marginaal verschijnsel. De aannames op het vakgebied voor het aantal christenen rond 100 vari\xc3\xabren van 7.000 tot 10.000 als de hoogste aanname op een totale bevolking van het rijk van ongeveer 60 miljoen. Voor het eind van de tweede/begin derde eeuw komen vrijwel alle aannames op het vakgebied uit op rond 200.000 christenen. In de derde eeuw vonden een aantal meer grootschalige vervolgingen plaats, maar het aantal christenen nam sterk toe. Begin vierde eeuw was het aantal christenen echter gegroeid tot ongeveer 6 miljoen, 10% van de bevolking van het rijk. Even na het midden van die eeuw was het aantal nominaal christenen een meerderheid in het rijk geworden met een aantal van  ongeveer 32 miljoen, 53%. Er zijn ongetwijfeld perioden geweest van minder en meer groei. Bij een aanname van 1.000 christenen in het jaar 40 is dat over de gehele periode echter een aanwas van gemiddeld 40% per decennium.\n_START_SECTION_\nHeidenen\n_START_PARAGRAPH_\nDe oergemeente in Jeruzalem bestond volgens Handelingen 2 vanaf het begin uit Joden en tot het Jodendom bekeerde proselieten die Jezus als Messias erkenden. Verschillen in opvatting over de tempeldienst en de Joodse Thora, leidden al snel tot conflicten._NEWLINE_Zo was er een conflict tussen Griekstaligen en Arameessprekenden over hulp aan weduwen, dat werd opgelost door het aanwijzen van zeven wijze mannen. Tot deze zeven behoorde Stefanus, die werd gestenigd vanwege zijn kritiek op de tempel. Hierna werden de overige leden van de oergemeente vervolgd en vluchtten zij uit Jeruzalem. Een belangrijke vervolger was de farizee\xc3\xabr Saulus van Tarsus, later Paulus genoemd._NEWLINE_Na hun verdrijving bekeerden de vroege leden van de oergemeente niet-Joden - de zogenaamde heidenen - tot geloof in Jezus Christus. Hierdoor ontstonden christelijke gemeenschappen in Samaria, Syri\xc3\xab, Cyprus en Klein-Azi\xc3\xab. Maar de verdrijving zorgde ook voor een ruimtelijke scheiding van de "Juda\xc3\xafsten" (Arameessprekend) en de "hellenisten" (Griekssprekend) in de kerk van Jeruzalem. Hoewel onderling verbonden, hadden zij verschillende theologische opvattingen, vooral over de Joodse rituele wetten._NEWLINE_De christelijke gemeenschap in Jeruzalem beschouwde zichzelf als behorend tot het "echte" of "vernieuwde" volk van God in de eindtijd, gesymboliseerd door het aantal van twaalf apostelen als verwijzing naar de twaalf stammen van Isra\xc3\xabl. Als zodanig wilden ze deel blijven uitmaken van het jodendom en hielden zij zich aan de Joodse wetten, met inbegrip van de besnijdenis, reinheids- en spijswetten en brachten zij offers in de tempel van Jeruzalem, de ontmoetingsplaats van de vroege christenen. Voor het oerchristendom in Palestina was Jezus van Nazareth niet gekomen om de Thora af te schaffen, maar om ze te vervullen en om mensen aan te moedigen om zich aan de geboden te houden._NEWLINE_Hieruit concludeerde een aantal joodse christenen dat een christen die in Jezus als de Messias van Isra\xc3\xabl gelooft, besneden moest worden om deel uit te maken van het door God uitverkoren volk en vervulling van de beloften eraan mee te maken. Deze verplichting werd traditioneel gekoppeld aan het voldoen aan alle wetten uit de Thora. Deze visie wordt ook wel Juda\xc3\xafsme genoemd en werd door vrijwel alle christenen uit de directe kring rond Jezus gedeeld._NEWLINE_Naast deze groep, die door Paulus werd aangeduid als "ijveraars voor de wet" en die hij met zichzelf voor zijn bekering vergeleek, waren er ook personen die een middenpositie innamen, vertegenwoordigd door Simon Petrus en vooral Jezus\' oudste broer Jakobus de Rechtvaardige. Deze laatste werd na Jezus\xe2\x80\x99 dood apostel en verkreeg vervolgens een leidende rol in de vroege kerk. Hij werd zeer hoog geacht vanwege zijn trouw aan de Thora en werd beschouwd als de onbetwiste morele autoriteit, zoals blijkt uit de Brief van Jakobus die aan hem wordt toegeschreven._NEWLINE_Aan de andere kant van het spectrum lijken de hellenistische gemeenschappen de Joodse wet slechts te hebben beschouwd als een morele standaard en hielden zij zich noch aan de tempelcultus noch aan de spijswetten en vonden zij niet dat heidense bekeerlingen besneden hoefden te worden. Dit was waarschijnlijk de reden voor verdere vervolging van christenen door Herodes Agrippa, die het door sadducee\xc3\xabn gedomineerde Sanhedrin gunstig wilde stemmen. Dit leidde tot een dilemma in de joods-christelijke gemeenschap in Jeruzalem\xc2\xa0: als ze naast hun christelijke broeders zouden gaan staan, stelden ze zich ook bloot aan vervolging en werden ze beschouwd als verraders van het Jodendom \xe2\x80\x93 terwijl zij zichzelf beschouwden als deel van wat zij als hun bakermat beschouwden._NEWLINE_De reizen van verschillende apostelen aan de nieuwe gemeenschappen zetten keer op keer conflicten over het volgen van de Thora op de agenda. Het brandpunt waardoor de verschillen tussen de Juda\xc3\xafstische en Griekssprekende christenen onvermijdelijk aan het licht kwamen, waren de gemeenschappelijke maaltijden. Hier vormden de spijswetten een grote splijtzwam._NEWLINE_Paulus scherpte het conflict bovendien aan: vanaf zijn bekering nam hij een standpunt in dat exact het tegenovergestelde was van zijn eerdere opvattingen als farizee\xc3\xabr. Als de belangrijkste vertegenwoordiger van de hellenistische theologie betoogde hij dat de heidenen werden gezuiverd en geheiligd door het geloof in Jezus Christus en het ontvangen van de Heilige Geest, zonder zich te houden aan de joodse religieuze wet. Een Joodse afkomst of leefwijze was niet noodzakelijk om de kinderen van Abraham te zijn en voor geloof in Jezus Christus als de Messias van God. Alleen geloof in de verrezen Christus was voldoende om deel te nemen aan Isra\xc3\xabls verbond met God. Paulus gebruikte farize\xc3\xafsche methodologie en hellenistische retorica om theologische alternatieven te beschrijven voor het joodse christendom in Palestina waarin traditioneel farize\xc3\xafsche standpunten werden ingenomen, waardoor besnijdenis en onderwerping aan de wet van Mozes als noodzakelijk werden beschouwd voor integratie van niet-Joden (proselieten) in het verbondsvolk. Zo leidde een praktisch probleem tot een theologisch conflict. Door zijn omvangrijke zendingsactiviteiten vergrootte Paulus het aantal heidenen in de vroege kerk aanzienlijk, waardoor de verhouding qua meerderheid verschoof en een oplossing van het probleem absoluut noodzakelijk werd._NEWLINE_Volgens Handelingen 15:1 was de directe aanleiding voor het concilie een botsing tussen Paulus en Barnabas met mannen "uit Judea," die de besnijdenis vereisten voor de leden van de kerk in Antiochi\xc3\xab "omdat ze anders niet konden worden gered." Men neemt aan dat deze identiek zijn aan "de Joodse gelovigen" die Petrus aanspraken op het feit dat hij \xe2\x80\x9conbesnedenen had bezocht en samen met hen had gegeten\xe2\x80\x9d en het standpunt van Jakobus vertegenwoordigden. Hierna stuurde de gemeente Paulus en Barnabas naar Jeruzalem om de apostelen om advies en een beslissing te vragen.\n_START_SECTION_\nHet eerste concilie in Jeruzalem\n_START_PARAGRAPH_\nHet Concilie van Jeruzalem met onder meer Petrus en Paulus zette de deur voor lidmaatschap van de kerk open voor de heidenen (heidenchristenen, naast de Joodse christenen of joden-christenen). Het onderscheid verdween geleidelijk, het christendom werd een aparte godsdienst. Meer en meer achtten christenen zich niet gebonden aan Joodse wetten.\n_START_SECTION_\nLeiderschap\n_START_PARAGRAPH_\nOok speelde de vraag of de opgestegen Jezus vertegenwoordigd werd door zijn familieleden, in het bijzonder \'Jakobus de broer van de Heer\'. De vroege verslagen wekken de indruk dat Jakobus erkend werd als hoofd van de gemeenschap in Jeruzalem. Aan zijn zijde stonden de apostelen, degenen aan wie Jezus de opdracht had gegeven op te roepen tot berouw in verband met het nabije koninkrijk Gods. De opgestane Heer was niet alleen aan vrouwen, Petrus en de andere van de Twaalf verschenen, maar ook aan Jakobus. Jakobus belichaamde strikt conservatisme met betrekking tot het onderhouden van zowel de morele als de ceremoni\xc3\xable wet. Aan de andere kant van het spectrum stond Paulus (zie hieronder) die maar zelden in Jeruzalem kwam en de meest liberale opvattingen over dit onderwerp had. Petrus nam een middenpositie in.\n_START_SECTION_\nPaulus\n_START_PARAGRAPH_\nPaulus van Tarsus, een gehelleniseerde Jood met Romeins burgerschap, nam een radicaal andere positie in. Hij was farizee\xc3\xabr van origine, uit een farize\xc3\xafsche familie, en als heftig conservatief had hij de jonge kerk op gewelddadige wijze vervolgd, maar werd op dramatische wijze bekeerd door een visioen van de opgestane Heer. Vanaf dat moment verplichtte hij zichzelf ertoe Jezus\' leer te verspreiden tot ver buiten de Juda\xc3\xafstische wereld. Zijn verwerping van de opvatting dat niet-Joden de Moza\xc3\xafsche wet zouden moeten houden, impliceerde een breuk tussen kerk en synagoge; zijn theologie had immense sociale gevolgen. Tegelijk was hij ervan overtuigd dat in de kerk de Joden en heidenen in \xc3\xa9\xc3\xa9n verbond zouden moeten worden verenigd._NEWLINE_"Vrijheid van de wet" was echter een bedwelmende term voor heidense bekeerlingen zonder een achtergrond van de sterk morele opvoeding die door orthodox Joodse families werd gegeven. Al heel vroeg werd Paulus geconfronteerd met oppositie, waarbij de ene partij stelde dat de vrijheid van de Geest hen zo emancipeerde van sociale conventie dat ze konden doen wat ze wilden, in het bijzonder deelnemen aan seksuele uitspattingen, terwijl de andere partij juist volhield dat het leven van de Geest inhield dat het huwelijk moest worden verworpen. In de heidense wereld was het een wijdverbreid geloof dat seksuele betrekkingen tussen man en vrouw de ziel verhinderde tot hogere dingen te stijgen en dat iemand die werd begunstigd met de liefde van een god, de sterfelijke liefde moest afzweren. De apostel beklemtoonde dat het huwelijk geen zonde was, maar dat iemand die niet getrouwd was (een gave die niet aan allen gegeven was), zo zijn onverdeelde aandacht aan de zaken van God kon schenken._NEWLINE_De zendingsreizen van de apostel Paulus, vooral in het Hellenistische deel van het Romeinse Rijk, droegen het christendom tot buiten de grenzen van het toenmalige Isra\xc3\xabl. Paulus en zijn medewerkers (Timote\xc3\xbcs, Titus en Lukas) brachten het christendom in alle grote steden van het Romeinse Rijk. Dit gebeurde onder meer in Antiochi\xc3\xab, Efeze, Korinthe en Rome. Door Paulus\' zendingsactiviteiten waren er rond het jaar 100 al christelijke gemeenschappen van enige omvang in Palestina, Klein-Azi\xc3\xab, Griekenland en Rome._NEWLINE_Ook andere apostelen zoals Petrus zouden zendingsreizen hebben gemaakt buiten Isra\xc3\xabl. Volgens latere overlevering werden in de jaren 60 Paulus en Petrus in Rome ter dood gebracht. Petrus\' mogelijke verblijf in Rome geldt als rechtvaardiging voor de machtspositie van de paus binnen de rooms-katholieke kerk maar is binnen het protestantisme omstreden.\n_START_SECTION_\nIdentiteit en groei van de jonge kerk\n_START_PARAGRAPH_\nAanvankelijk spraken de rabbijnen over prediker Jezus en zijn aanhang als de \'ober gelila\'ah\' of \'rondreizende Galilee\xc3\xabrs\' zoals er in die tijd wel meerdere waren. Na Jezus\' dood had men het over Christelijke Joden en werd de jonge christelijke kerk beschouwd als een Joodse sekte. Incidenteel werden ze aangeduid als "De Weg", maar in Antiochi\xc3\xab worden zij voor het eerst "christenen" genoemd, een term die slechts drie keer in de Bijbel voorkomt._NEWLINE_Van belang voor de verspreiding van het evangelie in het Romeinse Rijk was de Joodse Oorlog die eindigde in de verwoesting van Jeruzalem in het jaar 70. Door het wegvallen van Jeruzalem als religieus centrum van het christendom werden andere steden in de wereld van die tijd belangrijk als centrum voor de snel groeiende kerkgemeenschap. De bisschoppen van Rome, Alexandri\xc3\xab en Antiochi\xc3\xab kregen al spoedig een bijzondere status (patriarchaat) vanwege de vermeende apostolische oorsprong. De val van Jeruzalem wordt tevens als een belangrijke oorzaak gezien voor het feit dat de joodse stroming binnen de christelijke kerk steeds meer terrein verloor en dat de christelijke kerk helemaal los kwam te staan van het jodendom._NEWLINE_De eerste christenen profiteerden van de staatkundige eenheid van het Romeinse Rijk, die de hele mediterrane wereld verenigde en waarbinnen zij gebruik konden maken van drukbevaren handelsroutes en, zeker niet in de laatste plaats, van het uitgebreide Romeinse wegennet. Volgens de traditie zou Paulus, na van zijn gevangenschap in Rome vrijgesproken te zijn, nog een zendingsreis in Spanje hebben ondernomen. Wat zeker is, is dat naast christelijke gemeenten in Itali\xc3\xab, Egypte, Griekenland, Carthago, Galli\xc3\xab en de verdere oostelijke Middellandse Zee kusten ook in Spanje in de eerste eeuw al grotere christelijke gemeenten aanwezig waren. Volgens alweer de traditie zou het christendom in de eerste eeuw zelfs nog verder naar Ethiopi\xc3\xab, Mesopotami\xc3\xab en India zijn gebracht.\n_START_SECTION_\nOrganisatie van de vroege christelijke kerk\n_START_PARAGRAPH_\nDe oudste (of in het Grieks presbyter waar priester van is afgeleid) was een al bestaande joodse functie of ambt, dit werd binnen het christendom overgenomen. Voor het eerst in Handelingen 14:23 wordt melding gemaakt van de aanstelling van oudsten door Paulus en Barnabas in elke gemeente die ze bezochten, klaarblijkelijk om de leiding van de gemeente op zich te nemen nadat Paulus en Barnabas weer vertrokken waren. Ook in Jeruzalem waren er al oudsten in de christelijke gemeenten werkzaam naast de apostelen._NEWLINE_Al heel vroeg in de tijd van de apostelen worden speciaal mensen aangesteld voor de \'dagelijkse ondersteuning van de weduwen\' en voor de \'gemeenschappelijke maaltijden\', dit zou de basis vormen voor het ambt van diaken. Zij hadden kennelijk een eigen taak teneinde de apostelen te ontlasten. Diakenen worden pas later in het Nieuwe Testament expliciet bij name genoemd, in 1 Timote\xc3\xbcs 3:8-13._NEWLINE_Evenals de diaken, wordt ook de opziener (of in het Grieks episcopos waar bisschop van is afgeleid) voor het eerst genoemd in 1 Timote\xc3\xbcs. Titus was zo\'n opziener, en hij was blijkbaar bevoegd om oudsten aan te stellen.\n_START_SECTION_\nChristenvervolgingen\n_START_PARAGRAPH_\nDe eerste gedocumenteerde christenvervolgingen door de Romeinse overheid vinden plaats onder de keizers Nero (vervolgingen van 64 tot 68) en Domitianus (keizer van 81 tot 96).\n_START_SECTION_\nDe eredienst\n_START_PARAGRAPH_\nAfgaande op wat er in het  boekje Didach\xc3\xa8 wordt geschreven lijkt het er op dat er aan het eind van de eerste eeuw al een eredienst bestond die overeenkomsten had met de tegenwoordige christelijke eredienst. Er is sprake van wekelijkse samenkomsten op zondag met viering van de eucharistie, er worden instructies gegeven voor de bediening van de doop, er wordt een eucharistisch gebed weergegeven alsmede een dankgebed na de eucharistie._NEWLINE_De tekst van het eucharistisch gebed in de Didach\xc3\xa8 is overigens geheel anders dan de gebeden die later in de 2e of 3e eeuw in zwang gekomen zijn.\n_START_SECTION_\nGroei van de kerk\n_START_PARAGRAPH_\nTraditioneel wordt de groei van het christendom toegeschreven aan het feit dat de christenen een boodschap van verlossing brachten die de maatschappelijke onderlaag (slaven, armen, ongewenste kinderen, prostituees, enz.) aansprak. Ook was de christelijke kerk bij uitstek een instelling die zich metterdaad bekommerde om de minderbedeelden. Meer recent ligt de nadruk er op dat het christendom juist gegroeid is omdat zij (ook) doordrong in de meer bevoorrechte klassen. Ook het verwerpen van de bij de Joden verplichte besnijdenis (bekering werd aantrekkelijker) en het feit dat christenen geen politieke, economische of militaire agenda hadden maar zich integendeel vooral toelegden op spirituele zaken droeg bij tot de steile opgang van de christelijke kerk._NEWLINE_In de tweede eeuw werden ook de buitenste provincies van het Romeinse Rijk door het christendom bereikt waaronder Germania Inferior waarin gedeeltelijk de huidige Lage Landen liggen._NEWLINE_Incidentele christenvervolgingen door de Romeinse overheid worden nog uitgebreid beschreven in een brief uit het jaar 112 van Plinius de Jongere aan keizer Trajanus. Blijkbaar was de reden hiervoor dat christenen wel het hoogste politieke gezag van de keizer erkenden maar niet de goddelijke status van de keizer. In de rest van de 2e eeuw worden geen grootschalige christenvervolgingen meer gerapporteerd, maar wel lokale vervolgingen._NEWLINE_Waarschijnlijk in de loop van de tweede eeuw gaat de kerk van Rome over van een Griekstalige eredienst naar de \'volkstaal\' (het Latijn) en wordt het christendom als geheel dus tweetalig.\n_START_SECTION_\nInterne kerktwisten\n_START_PARAGRAPH_\nEr worden vragen gesteld aangaande de goddelijke natuur van Christus. Sommigen (onder andere Paulus van Samosata) geloven niet in de godheid van Christus. Anderen (zoals Praxeas en Sabellius) geloven niet in zijn mens-zijn. De stelling dat Christus waar God en waar mens is krijgt de overhand binnen de christelijke kerk._NEWLINE_Ook zijn er invloeden vanuit de niet-christelijke omgeving. Het neoplatonisme benadrukt de dualiteit tussen geest en stof. Het maniche\xc3\xafsme probeert de gnosis, oosterse religie en christendom te verenigen. Ook de mithrasverering dringt de kerk binnen. Ondanks deze interne spanningen blijft het christendom terrein winnen.\n_START_SECTION_\nSporen van de eerste christenen\n_START_PARAGRAPH_\nAlgemeen wordt een papyrusfragment (Papyrus 52) met tekst uit het Evangelie volgens Johannes als het het oudst bewaarde christelijke fragment beschouwd. Dit fragment wordt rond 125 gedateerd. Een tijdlang is gedacht dat de Dode Zee-rollen, geschreven voor 68, een snipper (7Q5) met tekst uit het Evangelie volgens Marcus bevatten. Bijzonder is ook de eerste duidelijk christelijke inscriptie, het grafschrift van de Frygische bisschop Abercius dat in 1882 in zuidoost-Turkije is gevonden. De door de bisschop zelf opgestelde tekst meldt hoe hij in navolging van Paulus de uiteinden van het Rijk heeft bereisd om de blijde boodschap uit te dragen. Uit de derde eeuw stammen voorts de eerste tekeningen en reli\xc3\xabfs van Petrus en Paulus, graftombes met de beeltenis van Jezus als de Goede Herder en een curieuze getuigenis van de eerste kerstening: een grafsteen met zowel heidense als christelijke opschriften. Zij is afkomstig uit het Vaticaan, dat toen nog een begraafplaats was voor alle gezindten. Petrus ligt er hoogstwaarschijnlijk begraven te midden van volgelingen van Jupiter, Serapis en Hekate.\n_START_SECTION_\nIn Nederland\n_START_PARAGRAPH_\nDe oudste christelijke grafsteen van Nederland bevindt zich in het lapidarium van de oostcrypte van de Sint-Servaasbasiliek in Maastricht. De steen uit de vijfde eeuw bevond zich op het graf van Amabilis, een vierjarig meisje, en werd later hergebruikt als spolium in het westwerk van de kerk. Vier andere grafstenen uit de 5e en 6e eeuw tonen aan dat hier een christelijke gemeenschap actief was.\n_START_SECTION_\nVroeg-christelijke kunst\n_START_PARAGRAPH_\nDe vreedzame co-existentie met andere religies, waar de kerkvaders een einde aan zouden maken, laat zich ook goed aflezen uit twee goedbewaarde drinkbekers, die in de vierde eeuw in dezelfde werkplaats in Keulen werden vervaardigd. De afbeeldingen op de bekers zijn vrijwel identiek: een vrouw die een man een kelk aanreikt. Maar op de ene beker stellen zij Diana en Apollo voor en luidt de tekst: "Neem de beker en geniet", terwijl het bij de andere beker gaat om Eva en Adam, met de woorden: "Geniet van God, drink en leef."_NEWLINE_Een ander voorbeeld is een set tafelgerei uit Engeland, waarvan het bord is versierd met heidense godheden en het bestek met christelijke monogrammen._NEWLINE_Het leven en de kunst van de vroege christenen wordt vooral weergegeven in een rijke en afwisselende hoeveelheid archeologische vondsten uit het hele Romeinse Rijk: beelden, tombes, fresco\'s, gebruiksvoorwerpen, sieraden, munten, speelgoed en kleine persoonlijke eigendommen die zijn aangetroffen in de catacomben, die normaal gesproken dienden als grafkelders, maar waar tijdens de vervolgingen de ondergedoken christenen wel samen kwamen._NEWLINE_Een voorbeeld van de vroegchristelijke schilderkunst zijn de fresco\'s in grafkelders. De christenen wilden in die tijd niet begraven worden met heidenen en zorgden ervoor dat hun grafkelders of catacomben versierd waren met christelijke taferelen. Zij geloofden in de redding in het hiernamaals en dit geloof werd de essentie van de vroegchristelijke grafkunst. Christus werd op fresco\xe2\x80\x99s vaak afgebeeld als de Goede Herder. Ook op details van sarcofagen keert dit thema vaak weer._NEWLINE_De stijl van de vroegchristelijke kunstvoorwerpen sluit nog aan bij het laatklassieke realisme, maar het is duidelijk te zien dat voor deze artiesten de boodschap belangrijker was dan de esthetische vormen. Symbolen zoals de vis (Ichtus) (Christus), het anker (de zekerheid van het geloof) en het christogram, Christus\' in elkaar gevlochten initialen X (chi) en P (rho), vaak samen met \'alfa en omega\' (begin en einde), nemen daarom de plaats in van de levensechte voorstellingen van de profane kunst. (Het kruis duikt pas op in de vijfde eeuw, toen de kruisiging als straf voor halsmisdrijven al was afgeschaft.) In die tijd (derde en vierde eeuw) werd ook de basis gelegd voor een nieuwe thematiek die gedurende een periode langer dan een millennium de beeldende kunst van Europa zou domineren: Christus en de apostelen, de opstanding van Lazarus, de wonderen van Jezus, de aanbidding der wijzen en sommige oudtestamentische sc\xc3\xa8nes als de drie mannen in de hete oven en de - op een Vaticaanse sarcofaag fel realistisch weergegeven - avonturen van Jona in de grote vis; dat waren ook in de derde en vierde eeuw al geliefde onderwerpen. Bijzonder fraai zijn ook een tiental piepkleine reli\xc3\xabfs met ivoorsnijwerk uit de vierde en vijfde eeuw. De geboorte van Christus, zijn lijdensweg, de zelfophanging van Judas Iskariot en zelfs een afbeelding van de allereerste basiliek die keizer Constantijn boven het graf van Petrus liet aanleggen, zijn hierop te zien.'