b'\n_START_ARTICLE_\nGroothertogdom Litouwen\n_START_SECTION_\nOorsprong\n_START_PARAGRAPH_\nDe Baltische gebieden werden in de vroege middeleeuwen bewoond door heidense Balten. De vele Baltische volkeren en stammen vormden tezamen geen politieke eenheid of organisatie. In Boven-Litouwen leefde het Baltische volk de Litouwers. Over hen heersten clans die de grondslag legden voor het latere groothertogdom. De naam Litouwen duikt voor het eerst op in de Annalen van Quedlinburg waarin de gebeurtenissen van het jaar 1009 werden beschreven. Daarin wordt verteld over bisschop Bonifatius die door een groep heidenen werd vermoord. Volgens sommige verhalen zou Bonifatius de Litouwse "koning" Nethimer hebben gedoopt._NEWLINE_In de 9e eeuw werden de Baltische gebieden gekoloniseerd door Zweedse Vikingen. Zij dreven handel met Constantinopel en waren, samen met de Rurikiden, heer en meester over de handelswegen die door de landstreek liepen. De lokale stammen werden daarbij buitengesloten. In ruil voor bescherming brachten sommige Baltische stamhoofden hulde aan het Vorstendom Pskov of de Republiek Novgorod._NEWLINE_In 1198 verleende Paus Innocentius III pauselijke goedkeuring aan de Noordelijke kruistochten die tot doel hadden de heidense stammen in het Baltische gebied te bekeren. Vier jaar later deed de Orde van de Zwaardbroeders zijn intrede in de regio. De Orde veroverde grote gebieden en bekeerde de bevolking met harde hand. In 1219 sloot een groep Litouwse hertogen een verdrag met het koninkrijk Galici\xc3\xab-Wolyni\xc3\xab om tegen de kruisvaarders te vechten. Tot de groep behoorde onder anderen Mindaugas. In 1236 wisten de Litouwers en de Samogiti\xc3\xabrs in de slag van Saule de Zwaardbroeders te verslaan. Het grootste deel van de broeders kwam daarbij om. De restanten van de Orde werden in 1237 bij de Duitse Orde gevoegd en omgevormd tot de Lijflandse Orde. Door deze ontwikkeling bleef de dreiging groot. Om zich daar tegen te verweren stelden de Litouwse edelen het ambt van groothertog in en verenigden zich onder hun eerste groothertog Mindaugas.\n_START_SECTION_\nDe opkomst van Mindaugas\n_START_PARAGRAPH_\nMindaugas heerste aanvankelijk alleen over zijn eigen land Auk\xc5\xa1taitija, maar liet zich wel militair gelden in de regio. Hij sloot een persoonlijk bondgenootschap met Daniel van Galici\xc3\xab en veroverde andere gebieden in het latere Litouwen, zoals Navahroedak en Sudovi\xc3\xab. Door de groeiende autoriteit, invloed en macht van Mindaugas kon hij zijn gezag ook laten gelden in etnisch Litouwse gebieden buiten Litouwen zelf. Zijn gezag werd op de proef gesteld door zijn neven Tautvilas en Gedvydas, en de hertog van Samogiti\xc3\xab, Vykintas. Zij vroegen hierbij zelfs de Duitse Orde om hulp. Mindaugas stuurde zijn neven en Vykintas in 1248 op veldtocht naar Smolensk en maakte van hun afwezigheid gebruik om hun kastelen in te nemen. Ze zochten hun toevlucht bij Daniel van Galici\xc3\xab wat leidde tot een verstoorde verhouding tussen Mindaugas en Daniel. Tautvilas liet zich dopen door de aartsbisschop van Riga._NEWLINE_Aangemoedigd door zijn edelen, die naar het christendom neigden, zocht Mindaugas in 1250 contact met de Lijflandse Orde. Hij nodigde de grootmeester van de orde, Andreas von Stierland, uit en sloot met hem een overeenkomst. Mindaugas zou zich laten dopen en zou daarop een kroon van de paus ontvangen wat hem tot de hoogste leider in Litouwen zou maken. Bovendien zou de orde hem steunen in zijn strijd. In ruil bood Mindaugas aan de orde land en geschenken te geven. In 1251 liet Mindaugas zich dopen en stuurde vervolgens een boodschapper naar paus Innocentius IV om hem over zijn bekering te berichten. De paus verleende hem daarop de koningstitel.\n_START_SECTION_\nHeidens groothertogdom\n_START_PARAGRAPH_\nHet land bleef verscheurd door een machtsstrijd, die er toe leidde dat Treniota na een jaar werd vermoord door volgelingen van Mindaugas. Daardoor werd de weg vrijgemaakt voor de troonsbestijging van Mindaugas\' zoon Vai\xc5\xa1vilkas. Deze wist met hulp van zijn zwager Sjvarn Daumantas te verdrijven naar Pskov. In 1267 droeg Vai\xc5\xa1vilkas de troon over aan Sjvarn om een monastiek leven te gaan leiden. Ondertussen legden ook de Duitse Orde en de katholieke koning Ottokar II van Bohemen een claim op het christelijk koninkrijk van Mindaugas. In 1268 begon deze laatste een kruistocht tegen de Litouwers, maar die expeditie werd stopgezet door de Duitse Orde._NEWLINE_Na het overlijden van Sjvarn omstreeks 1270 keerde de rust in Litouwen terug met de troonsbestijging van de heidense groothertog Traidenis. Hij ontpopte zich als een sterke monarch die diplomatiek secuur te werk ging. Gedurende zijn regering wist hij twee grote militaire overwinningen te boeken op de ridderordes, bij Karuse en Aizkraukle. Traidenis smeedde zijn gebieden en de volken die daarin woonden aaneen tot een vaste entiteit. Ook de plaats Kernav\xc4\x97 floreerde onder hem. Het werd zijn belangrijkste politieke, militaire en handelscentrum._NEWLINE_Traidenis was de eerst bekende Litouwse vorst die een natuurlijke dood stierf. Dat gebeurde in 1282. Hij werd opgevolgd door Daumantas van Litouwen over wie niet veel bekend is. Hij wordt verondersteld geregeerd te hebben tot het aantreden van Butigeidis in 1285. Butigeidis is het eerste bekende en onomstreden lid van het huis der Gediminiden. Deze dynastie heerste over Litouwen van de 14e tot de 16e eeuw. Butigeidis bouwde een linie van forten langs de Memel. De fortificaties werden na zijn dood verder uitgebouwd en hielpen tot de tweede helft van de 14e eeuw de invallen van de Orde te weerstaan. Hij stierf in 1290 of 1292 en werd opgevolgd door zijn broer Butvydas. Deze had al een grote invloed tijdens de regeerperiode van zijn broer, wat voor sommige historici aanleiding was te geloven dat ze co-vorsten waren._NEWLINE_Butvydas overleed in 1295 waarna zijn zoon Vytenis hem als grootvorst opvolgde. De regeringstijd van Vytenis werd gekenmerkt door voortdurende oorlogvoering om de macht van het grootvorstendom te consolideren. Uit de tijd van Mindaugas had Litouwen nauwe contacten overgehouden met Polotsk. Daarmee kreeg het een groot belang in de Dnjepr handelsroute. Tijdens het bewind van Vytenis werd Polotsk vast onderdeel van Litouwen. Vytenis is overleden omstreeks 1315, zonder erfgenaam. De omstandigheden rond zijn dood zijn niet bekend._NEWLINE_Na het overlijden van Vytenis trad zijn broer Gediminas aan, naar wie de dynastie van de Gediminiden werd vernoemd. Hij wist politiek voordelige huwelijken voor zijn kinderen te sluiten met partijen uit naburige staten. Hierdoor vergaarde hij langzamerhand macht in Roetheni\xc3\xab. Litouwen groeide onder het bewind van de heidense Gediminas uit tot een multi-etnische en multi-confessionele staat. Hij breidde het grondgebied van Litouwen uit buiten zijn oorspronkelijke grenzen, waarbij hij grote delen van het vroegere Kievse Rijk verwierf. Ondertussen bleef ook de strijd woeden met de Duitse Orde die voortdurend aanwas kreeg vanuit West-Europa van edelen die wilden deelnemen aan de kruistocht tegen de Litouwers. Gediminas en zijn opvolgers moesten continu vechten aan alle grensgebieden, wat leidde tot de bouw van extra kastelen om hun positie te versterken, bijvoorbeeld Trakai, Medininkai, Vilnius, Lida en Krevo. Grootvorst Algirdas, een zoon van Gediminas, wist in de slag van de Blauwe Wateren in 1362 de Gouden Horde te verslaan en kon daardoor de stad Kiev definitief in bezit nemen.\n_START_SECTION_\nPersonele unie met Polen\n_START_PARAGRAPH_\nNa de dood van Lodewijk van Polen in 1382 werd diens dochter Hedwig aangewezen als koningin van Polen. Drie jaar later werd vanuit Litouwen contact gezocht met Polen om de mogelijkheid te onderzoeken van een verbintenis van de twaalfjarige koningin met grootvorst Jogaila, een kleinzoon van Gediminas. Een huwelijk tussen beiden zou dan leiden tot een personele unie tussen het koninkrijk Polen en het groothertogdom Litouwen. Op 14 augustus 1385 werd in Krevo een overeenkomst ondertekend waarin Jogaila toestemming kreeg om met Hedwig te trouwen op voorwaarde dat hij zich tot christen zou laten dopen. Ook moest hij toezeggen zijn heidense onderdanen tot het katholicisme te bekeren. Het huwelijk werd in 1386 gesloten, waarna Jogaila tot koning van Polen gekozen werd. Hiermee kwam hij te regeren over een rijk met zes miljoen inwoners. In 1399 ging de unie van Polen en Litouwen een verbond aan met de Duitse Orde om de Samogiti\xc3\xabrs, de laatste heidense Litouwers, te verslaan. Kort na deze samenwerking verslechterde de verstandhouding met de orde._NEWLINE_Hierdoor bleef de Duitse Ordestaat een bedreiging vormen voor beide landen, tot de orde in 1410 in de slag bij Tannenberg beslissend werd verslagen. De oorlog met de orderidders bracht Polen en Litouwen dichter bij elkaar. Na 1418 vormde het toen versnipperde Lijfland geen bedreiging meer voor de unie. Wel dienden zich gedurende de 15e eeuw twee nieuwe bedreigingen aan, namelijk het Grootvorstendom Moskou en het Kanaat van de Krim. In diezelfde eeuw bereikte het groothertogdom zijn grootste omvang toen de khans van de Krim delen van de Zwarte Zeekust afstonden in ruil voor militaire steun. Het verkreeg de kuststrook waar de steden van Odessa en Otsjakiv toe behoorden. Dit gebied moest het groothertogdom uiteindelijk weer afstaan aan het Ottomaanse Rijk._NEWLINE_Vanaf het moment dat Jogaila koning van Polen werd brak er ook een periode van burgeroorlogen uit in Litouwen. Eerst een oorlog tussen Jogaila en zijn oom K\xc4\x99stutis en zijn neef Vytautas. Deze laatste zocht herhaaldelijk hulp bij de Duitse Orde, maar na het Pact van Vilnius en Radom keerde de rust tijdelijk terug in het rijk. Vytautas kon toen als bijna-gelijke van Jogaila in Litouwen regeren. Hij leidde in 1399 een groothertogelijk leger naar de Krim om de Litouwse positie aldaar te verstevigen, maar hij werd verslagen door de Gouden Horde in de slag bij de Vorskla. Na de dood van Vytautas in 1430 brak een burgeroorlog uit tussen twee takken van de Gediminiden, de Jagiellonen en de tak van Sigismund K\xc4\x99stutaitis. Daarbij trachtte ook de Duitse Orde te profiteren van de strijd. De burgeroorlog resulteerde in een verzoening tussen beide partijen. Na de dood van Jogaila ontstond enige ontspanning. Onder begeleiding van kardinaal Zbigniew Ole\xc5\x9bnicki werd Jogailas zoon Wladislaus III koning van Polen. In reactie daarop riepen Litouwse edelen diens jongere broer Casimir uit tot hun groothertog. Na de dood van Wladislaus III wist Casimir ook de Poolse kroon te krijgen.\n_START_SECTION_\nNeergang\n_START_PARAGRAPH_\nTijdens de regeerperiode van Jan Sobieski (1673-1696) werden tussen de grote Litouwse magnaten meerdere vendetta\'s uitgevochten die het land verscheurden. De onderlinge strijd verzwakte de staat in een tijd dat die ernstig bedreigd werd door oorlogen met Ottomanen, Zweden en Russen. In 1672 was de regio Podoli\xc3\xab van Polen-Litouwen verloren gegaan aan het Ottomaanse Rijk. Nadat Sobieski de Ottomanen had verslagen in het beleg van Wenen kon het Gemenebest profiteren van zijn overwinning door Podoli\xc3\xab te heroveren._NEWLINE_Na de dood van Sobieski kozen de edelen voor de Saksische keurvorst August II, bijgenaamd de Sterke en deze leidde als bondgenoot van Peter de Grote het Gemenebest de Grote Noordse Oorlog tegen Zweden in. De Pools-Litouwse adel was in deze tijd sterk verdeeld in een pro-Zweedse en een pro-Russische factie. In 1704 werd koning-grootvorst August de Sterke vervangen door de Zweedse stroman Stanislaus Leszczy\xc5\x84ski. De mars van het Zweedse leger naar Poltava in 1709 trok een spoor van vernieling door Litouwen. Toen Peter de Grote de Slag bij Poltava won moest Leszcz\xc3\xbdnski de wijk nemen naar Zweden en keerde August de Sterke terug als koning-grootvorst._NEWLINE_Polen-Litouwen werd vervolgens gegijzeld door de Russen. Onder dreiging van kanonnen nam de Sejm in 1717 enkele wetten aan waarin drastisch gekort werd op militaire uitgaven. De centrale organen van het Gemenebest functioneerden niet meer toen August III in 1733 zijn overleden vader August de Sterke opvolgde. Dertig jaar lang vormden de sejmiki, de regionale assemblees, de enige vorm van geco\xc3\xb6rdineerd bestuur. August III was ook keurvorst van Saksen en liet de staatszaken van het Gemenebest aan de toch al overheersende Russen over. In deze periode wisten de magnaten hun macht te vergroten. Een groep van magnaten onder leiding van de Czartoryski\'s en de Poniatowski\'s kwam regelmatig bijeen om het gezag van de afwezige monarch over te nemen._NEWLINE_In 1764 werd Stanislaus August Poniatowski met behulp van de Russische tsarina Catharina de Grote tot koning-groothertog verkozen. Hij zag het als zijn taak het Gemenebest te reanimeren en te moderniseren. Hierbij moest hij ook de wurggreep van de Russen op zijn rijk weten te verlichten, maar hiermee kwam hij op ramkoers met Catharina de Grote. In het eerste decennium van zijn regering wist Stanislaus August veel vooruitgang te boeken met hervormingen die de vrijwel onbeperkte macht van de adel inperkten. Dit stuitte echter op tegenstand van een groot deel van de adel en van de buurlanden Rusland en Pruisen, die vreesden dat een hervormd Polen aan hun invloed zou ontglippen. Doordat het Gemenebest nagenoeg weerloos was kon het weinig doen tegen de Eerste Poolse Deling in 1773. De Pruisen wisten Noord-Polen te verkrijgen, de Oostenrijkers een stuk in het zuiden en de Russen annexeerden een kwart van het groothertogdom, inclusief de woiwodschappen van Polatsk, Vitebsk en Mtislav. Er volgde een periode van politieke hervorming, de tijd van de Grote Sejm van 1788-1792, die profiteerde van de Russisch-Turkse Oorlog. Op 3 mei 1791 werd de eerste grondwet van Europa in Polen-Litouwen aangenomen._NEWLINE_De vooruitgang werd echter bemoeilijkt door de Confederatie van Targowica die in opstand kwam tegen het Gemenebest. De Poolse en Litouwse magnaten werden gesteund door Rusland wat leidde tot een nieuwe Pools-Russische oorlog. Tadeusz Ko\xc5\x9bciuszko wist de slagen bij Ziele\xc5\x84ce en Dubienka te winnen, maar de koning-grootvorst capituleerde waardoor de grondwet ongeldig werd verklaard en de Russische troepen vrij konden plunderen in het Gemenebest. Hierop volgde de Tweede Poolse Deling waarbij Pruisen Danzig kreeg en de Russen de meeste woiwodschappen van het groothertogdom, op Vilnius na. Op 25 september 1793 werd Stanislaus August verplicht het verlies van zijn macht te accepteren. In 1794 kwam Ko\xc5\x9bciuszko in verzet en zwoer hij een eed aan de koning en de natie. Hij wist de Russen te verpletteren in de slag bij Rac\xc5\x82awice en in Vilnius verdreef Jakub Jasi\xc5\x84ski het Russische leger. Na een val van het paard werd Ko\xc5\x9bciuszko gevangen genomen en kon de Russische generaal Aleksandr Soevorov de hoofdstad Warschau innemen, waarbij de een groot deel van de inwoners van het stadsdeel Praga werd vermoord._NEWLINE_In de laatste twee jaar van zijn bestaan werd het Gemenebest onder de voet gelopen door de Russen die Vilnius heroverden. Hiermee kwam het laatste stukje Litouwen in handen van het Russische Keizerrijk. Van alle edelen die in verzet waren gekomen werden de wapens afgenomen en alle traditionele burgerlijke en militaire diensten werden gesloten. Stanislaus August deed op 25 november 1795 troonsafstand en werd vervolgens zonder proces veroordeeld tot levenslange gevangenschap in Rusland.\n_START_SECTION_\nNasleep\n_START_PARAGRAPH_\nDe bestaande wetten in Litouwen waren te diepgeworteld om direct vervangen te kunnen worden en daarom werden de Russische decreten geleidelijk ingevoerd. De Litouwse adel die in de tijd van het groothertogdom een eigen besturende klasse vormde had geen plaats meer in het autocratische Rusland en verloor aan macht en invloed. Tot aan 1815 voerden de tsaren ook de titel van "groothertog van Litouwen", maar na de intrede van de titel "Al-Russisch Keizer en Autocraat" verdween de Litouwse titel naar de achtergrond. Door middel van het onderwijs werd geprobeerd Litouwen te Russificeren. De enige bevolkingsgroep waarbij de Russificatie echt aansloeg waren de Litvaks, de Litouwse joden. In de 19e eeuw kwamen de Litouwers aan de zijde van de Polen drie keer tegen het Russische gezag in opstand. In 1812, in 1830-1831 en in 1863-1864. Deze opstanden hadden tot gevolg dat de onderdrukking nog verder toenam._NEWLINE_Het nationalisme van Litouwen bleef na de opstanden onverminderd voortleven. Nadat Litouwen tijdens de Eerste Wereldoorlog zijn onafhankelijkheid verkreeg had het land een korte monarchistische opleving en werd de Duitser Willem II van Urach tot koning verkozen, maar na de Duitse nederlaag in 1918 werd de grondwet aangepast en werd Litouwen een republiek. De Pools-Litouwse Oorlog van 1917 om het bezit van Vilnius had geleid tot een slechte relatie met Polen, wat de na-oorlogse samenwerking tussen beide landen bemoeilijkte. Tijdens de Tweede Wereldoorlog verloor het land zijn onafhankelijkheid, maar na de Val van de Muur was Litouwen in 1991 de eerste Sovjetrepubliek die zich afscheidde.\n_START_SECTION_\nDemografie\n_START_PARAGRAPH_\nLitouwse historici veronderstellen dat de Roetheni\xc3\xabrs de grootste bevolkingsgroep in het groothertogdom vormden en dat hun aantal twee keer zo groot was als dat van de etnische Litouwers. Russische en Oekra\xc3\xafense historici denken dat hun aandeel nog groter was en gaan uit van een 3:1 of een 4:1 ratio. Eind 14e eeuw woonden er in het groothertogdom 400.000 Litouwers en 1 tot 1,5 miljoen Roetheni\xc3\xabrs. In 1528 groeide het totale aantal inwoners uit tot 2,7 miljoen en in de 17e eeuw tot 4 miljoen. Ten tijde van de Unie van Lublin leefde een derde van de bevolking in steden, na de unie nam het aantal Polen in Litouwen significant toe. De urbanisatiegraad van Litouwen was klein in vergelijking met die in de rest van Europa. Het westelijk gedeelte van het groothertogdom, de regio van Vilnius, Trakai en Navahroedak, was het meest geurbaniseerd. Aan het einde van de 15e en begin 16e eeuw begonnen de middelgrote plaatsen in Litouwen te groeien. In 1500 waren er veertig plaatsen in Litouwen en halverwege de 16e eeuw waren er negentig bijgekomen.\n_START_SECTION_\nReligie\n_START_PARAGRAPH_\nTot aan hun kerstening hadden de Litouwers een polythe\xc3\xafstische godsdienst. Van enkele goden zijn de namen overgeleverd: Meiden, Nunadievis, Perk\xc5\xabnas, Teliavelis, Velnias en \xc5\xbdemyna. Centraal in de religie stonden de heilige vuren, die onderhouden werden door priesters. Er zijn aanwijzingen dat er een Litouwse variant van de Vestaalse maagden heeft bestaan. De Litouwers kenden geen tempels, maar wel heilige plaatsen, bijvoorbeeld op bergen, in bossen, onder eikenbomen en naast stenen die als heilig werden beschouwd. Na de introductie van het christendom bleven de Litouwers op deze plaatsen offers brengen. Volgens sommige bronnen zou koning Mindaugas na zijn doop zijn blijven offeren aan de inheemse goden. Ondanks de offici\xc3\xable terugkeer naar het heidendom, dus nog voor de kerstening van Jogaila, bekeerden steeds meer edelen en boeren zich tot het christendom, veelal tot het Byzantijns orthodoxisme._NEWLINE_In het begin van het bestaan als groothertogdom was er sprake van een vorm van religieuze tolerantie. Zo waren Tataarse moslims welkom, evenals Kara\xc3\xaften uit de Krim. De heersende klasse was grotendeels heidens, terwijl een gedeelte van de bevolking orthodox christelijk was. Tijdens zijn regering liet grootvorst Gediminas missies van de franciscanen en dominicanen toe in zijn land, maar weigerde hij een algemene bekering. In de 13e en 14e eeuw werden diverse katholieke kerken in Litouwen gebouwd, voornamelijk voor buitenlandse handelaren. In 1375 werd het eerste diocees in Litouwen opgericht. Na de kerstening van groothertog Jogaila ontstond een kerkelijke kunst in Litouwen die sterk be\xc3\xafnvloed werd door de Byzantijnse kunst. Het oprichten van kerken en kloosters door het land werd een onderdeel van de politiek van de groothertogen omdat ze daarmee hun macht konden tonen. Na de Unie van Kreva werd de heidense religie verboden en werden in Litouwen massale doopplechtigheden gehouden. Na 1413 lukte het grootvorst Vytautas de Grote om Samogiti\xc3\xab te kerstenen._NEWLINE_Begin 16e eeuw vormden de orthodoxe christenen de meerderheid van de bevolking. Zij volgden de traditionele Slavische liturgie van Kiev, en niet die van het Patriarchaat van Moskou. De vorsten uit het geslacht van de Ostrogoski fungeerden als hun seculiere "bewakers". De belangrijkste heiligdommen van de orthodoxen in Litouwen bevonden zich nabij Lida, het Klooster van Zhyrovichy en het Holenklooster van Kiev. Er waren verscheidene voorstellen om een afzonderlijk patriarchaat in het groothertogdom te stichten, maar deze werden nooit verwezenlijkt. In 1596 organiseerden de orthodoxe bisschoppen in Brest een concilie en vormden ze de Oekra\xc3\xafense Grieks-Katholieke Kerk, die de Byzantijnse ritus volgt en het Oekra\xc3\xafens als liturgische taal heeft. Deze kerk erkent het gezag van de paus en gebruikt de juliaanse kalender._NEWLINE_Door de verpoolsing van de Litouwse adel die ontstond na de bekering van Jogaila, won het rooms-katholicisme terrein. Casimir de Heilige, zoon van koning Casimir IV van Polen, werd in 1522 heilig verklaard en werd de beschermheilige van Litouwen. Tijdens de Reformatie kon het calvinisme op veel sympathie van de magnaten rekenen. Een van de belangrijkste bekeerlingen was kanselier en groothetman Miko\xc5\x82aj "de Rode" Radziwi\xc5\x82\xc5\x82. In 1562 werd de Bijbel voor het eerst in het Pools vertaald in Brest. Een kleine twee eeuwen later, in 1735, verscheen in Koningsbergen de eerste Bijbel in het Litouws. In de 17e eeuw schoot de contrareformatie wortel in Litouwen, na de oprichting van een keten van jezu\xc3\xaftische colleges. Na de Bartholome\xc3\xbcsnacht kwamen de edelen van het gemenebest tot een verbond waarin ze godsdienstvrijheid voor het gemenebest regelden._NEWLINE_In de 17e eeuw kwamen veel Joodse Polen naar Litouwen als rentmeester van landgoederen, een van de weinige lucratieve beroepen die aan Joden werd toegestaan uit te oefenen. In Vilnius vestigde zich een grote joodse gemeenschap die de Jiddische cultuur koesterde en waar vooraanstaande Thora-geleerden met open armen werden ontvangen. Tot de grote Litouwse joodse schriftgeleerden behoorde onder anderen Isaac van Trakai. Daarnaast fungeerde het groothertogdom ook als toevluchtsoord voor radicale religieuze denkers. Zo vestigde zich een groep Poolse antitrinitari\xc3\xabrs zich in Trakai.\n_START_SECTION_\nTaal\n_START_PARAGRAPH_\nIn het oude kerngebied van het groothertogdom Litouwen werd voornamelijk Litouws gesproken, een Indo-Europese taal uit het Baltische taalgebied. De bureaucraten van het groothertogdom waren in staat om te converseren in Latijn, Duits en Oudroetheens. Na de verovering van de voormalige gebieden van het Kievse Rijk werd het Oudroetheens de overheidstaal. Pas na de dood van Jan Sobieski in 1696 werd de offici\xc3\xable taal van het bestuur veranderd naar het Pools.\n_START_SECTION_\nOnafhankelijk groothertogdom\n_START_PARAGRAPH_\nTot aan de Unie van Horod\xc5\x82o was de macht in het groothertogdom stevig in handen van een heerser wiens onderdanen hem absolute trouw verschuldigd waren. De adel functioneerde in die tijd als een strijdersklasse voor de groothertog. Onder groothertog Vytautas werd een leenstelsel ge\xc3\xafntroduceerd dat edelen van leengoed voorzag waardoor een klasse van feodale vazallen ontstond. Hierdoor oefende de heerser zijn macht steeds indirecter uit, via de hovelingen en dienaren die hij beloond had met landgoederen. Dit leidde er toe dat in de 16e eeuw een beperkt aantal edellieden de zeggenschap had over dertig procent van het grondgebied. De overige gebieden waren in handen van zo\'n 19.000 leden van de lagere adel.\n_START_SECTION_\nIn unie met Polen\n_START_PARAGRAPH_\nBij afwezigheid van de groothertogen, die voornamelijk in Polen verbleven, had het Litouwse adviescollege verreikende verantwoordelijkheden. De vertegenwoordiger van de groothertog, de woiwode of "paleiswacht", oefende het hoogste politieke en militaire gezag uit in alle woiwodschappen, behalve in het verre zuiden waar de Tataren en Kozakken rondzwierven. De groothetman voerde het bevel over de militaire troepen van het groothertogdom. De kanselier gaf vanuit Vilnius leiding aan het burgerlijk bestuur waarbij hij werd ondersteund door starosten en paltsgraven. Om Poolse bemoeienis te voorkomen bleven de Litouwse overheidsfuncties aanvankelijk voorbehouden aan etnische Litouwers. In 1434 verkregen de Roetheense edelen politieke rechten. Het Eerste Statuut van Litouwen kwam uit in 1529. In 1566 werd een tweede versie van dit wetboek aangenomen en na de unificatie volgde in 1588 de derde en laatste._NEWLINE_In 1559 had koning Sigismund II naar Pools voorbeeld voor het groothertogdom een Sejm ingesteld en in 1564 sejmiki (regionale assemblees) voor de provincies. De Litouwse sejm werd na Unie van Lublin samengevoegd met de Poolse. Het groothertogdom kreeg wel zijn eigen hoge rechtstribunaal, dat zijn zittingen afwisselend in drie centra hield. Het hertogdom was onderverdeeld in negen woiwodschappen: Vilnius, Troki, Brest, Minsk, Vitebsk, Mtislav, Polatsk, Seversk en Smalensk. Elk woiwodschap was op zijn beurt onderverdeeld in poviats (districten) en elk daarvan had zijn eigen sejmik.\n_START_SECTION_\nHandel\n_START_PARAGRAPH_\nIn de 14e eeuw was het groothertogdom een landbouwsamenleving waarin voornamelijk graan en linnen werd geproduceerd. De overheidsinkomsten kwamen vooral van oorlogsbuit en van overvallen in het buitenland om slaven te verkrijgen. Onder groothertog Gediminas werd begonnen om de agrarisch geori\xc3\xabnteerde economie te ontwikkelen naar een staatshuishouden waarin commercie een belangrijkere rol speelde. De Litouwse handelaren deden in het begin vooral zaken met de Lijflandse Orde en met de stad Riga. De Litouwers kochten daar wapens voor hun strijd en verkochten hiertoe hout, huiden en graan. Gediminas verlaagde rond 1320 belangrijke invoerrechten en tolgelden om te bevorderen dat handelaren van de Hanze naar Vilnius zouden komen. Daarnaast moedigde hij buitenlandse handelaren aan om zich in Litouwen te vestigen. De toevoeging van de Russische steden Polotsk en Vitebsk aan het groothertogdom begin 14e eeuw zorgde voor verdere intensivering van de handel tussen Lijfland en Litouwen. In de tweede helft van die eeuw wist Litouwen ook te profiteren van de vachthandel van Novgorod die via Litouwen liep._NEWLINE_Na de personele unie met Polen in 1386 begon een periode van welvaart voor Litouwen. Door technologische ontwikkelingen die door de Duitsers werden ge\xc3\xafntroduceerd, zoals een verstevigde wielploeg, groeiden de landbouwsurplussen die aan binnen- en buitenland verkocht konden worden. Halverwege de 16e eeuw stimuleerde koningin Bona Sforza de herindeling van landbouwgronden, waarbij zij het drieslagstelsel in het groothertogdom introduceerde. Ook hervormde ze de landbouwbelastingen. In 1588 werd de slavernij in Litouwen afgeschaft met uitzondering van oorlogsgevangenen. De andere slaven verkregen geen volledige vrijheid, zij werden horigen. Dit stond in contrast met de groei van het lijfeigenschap in de 15e en 16e eeuw in Litouwen, aangemoedigd door de groeiende export van graan naar West-Europa._NEWLINE_Volgens fragmentarische bronnen exporteerden handelaren in de periode 1560-1599 44.000 ton graan via Danzig. Dit was slechts 4 tot 5 procent van de jaarlijkse graanproductie van het land. Jaarlijks werden 970.000 ton rogge, 120.000 ton tarwe en 210.000 ton mout geproduceerd. Hiervan behielden boeren 21 procent voor de zaden en 75 procent voor eigen consumptie. De verscheping van het graan ging veelal via Danzig._NEWLINE_In de 16e eeuw was Vilnius het belangrijkste handelsknooppunt van het groothertogdom. De stad Lvov groeide in het midden van de 14e eeuw uit tot een belangrijk centrum voor de handel met Azi\xc3\xab en China. Andere belangrijke handelsroutes die door het groothertogdom liepen, voerden van Vilnius via Smolensk naar Novgorod en Moskou. De belangrijkste handelswaren die via deze routes werden getransporteerd waren bont, huiden en was._NEWLINE_De economie liep in het begin van de 18e eeuw een harde tegenslag op door de aanhoudende oorlogen, maar in de tweede helft van de eeuw begon de economie weer te groeien en werd in de landbouw vooruitgang geboekt. In deze periode was dertig procent van de boeren lijfeigene van de magnaten. De overige zeventig procent bestond uit vrije boeren die zich voornamelijk toelegden op de productie van vlas en hout. Het transport over de rivieren werd verbeterd door de opening van een kanalenstelsel in 1785. Er kwamen verbindingen tussen de Dnjepr en de Memel, en tussen de Pripjat en de Bug. Hiermee kon de export van graan, hout en potas worden verbeterd. In 1752 werd de eerste textielfabriek van het groothertogdom geopend in Njasvizj.\n_START_SECTION_\nMunteenheden\n_START_PARAGRAPH_\nHet Litouwen van Gediminas gaf geen eigen valuta uit. De Litouwers handelden in de 13e eeuw met zelf geproduceerde zilveren baren met een driehoekige doorsnee en een gewicht tussen 108 en 192 gram. De eerste munten in Litouwen werden eind 14e eeuw geslagen. Waarschijnlijk begon groothertog Algirdas met het slaan van munten, maar pas na de unie met Polen onder Jogaila werd in Vilnius een munt naar het type van de denarius geslagen en uitgegeven. Veel later werd het muntsysteem formeel gevormd. Tijdens de regering van Alexander begon de munt van Vilnius met het slaan van munten naar West-Europese technologie met een legering van tin en zilver. In 1495 werd een decimaal telsysteem voor de munt ge\xc3\xafntroduceerd: in \xc3\xa9\xc3\xa9n gra\xc5\xa1is gingen tien denarii. Omstreeks 1500 waren 100 Litouwse gra\xc5\xa1is 136 Poolse grozsy waard en na de hervormingen van Sigismund I werd de verhouding 100:125. Na de Unie van Lublin werd de zloty ge\xc3\xafntroduceerd die als betaalmiddel gold in de gehele gemenebest. Tot aan 1733 bleef Litouwen zijn eigen munten slaan.\n_START_SECTION_\nVroegchristelijke periode\n_START_PARAGRAPH_\nDe Byzantijnse literaire traditie had een enorme invloed op de geschiedenis van de geschreven Latijnse taal in Litouwen. De evangeli\xc3\xabn van Lavryshevo en Mstizh gelden als belangrijke voorbeelden van de kunst en literatuur van de orthodoxe Litouwse elite. Deze kunst kreeg een impuls na de vestiging van Bulgaarse en Servische schrijvers die uit hun land gevlucht waren na de Ottomaanse invallen aldaar. Een belangrijk literair werk uit het begin van de 15e eeuw was de eerste versie van de Litouwse Kronieken. In de 16e eeuw werden twee nieuwe versies van deze kronieken geschreven. Door zijn heidense herkomst bleef Litouwen lang vrij van invloeden uit het middeleeuwse West-Europa, maar na de kerstening begon onder de regering van Vytautas de riddercultuur zijn intrede te doen in het land. Zo nam de Litouwse edelman Albertas Manvydas in 1475 deel aan een steekspel in Landshut. Daarnaast werd het kruistochtideaal ge\xc3\xafntroduceerd en trachtte groothertog Alexander van Polen in 1500 een eigen ridderorde in het leven te roepen.\n_START_SECTION_\nRenaissancetijd\n_START_PARAGRAPH_\nDe renaissance deed in 1514, na de Slag bij Orsha, zijn intrede in Litouwen. Het huwelijk van groothertog Sigismund I met de Italiaanse Bona Sforza bracht de idee\xc3\xabn van het humanisme naar Litouwen; idee\xc3\xabn die aansloegen bij de intelligentsia van het groothertogdom. Groothertogin Bona Sforza nodigde Italiaanse architecten, beeldhouwers en musici uit om voor haar in het groothertogdom te komen werken. In 1523 droeg de Litouwse dichter Miko\xc5\x82aj Hussowczyk het gedicht de statute feritate ac venatione bisontis aan Bona Sforza op vanwege haar rol als mecenas._NEWLINE_In de 16e eeuw groeide Vilnius uit tot een belangrijke culturele stad. In 1522 werd in de stad de eerste drukkerij van Litouwen gevestigd door de humanist Francysk Skaryna. Het Grootvorstelijk paleis van Vilnius stond op de plek waar 150 jaar eerder nog een houten paleis had gestaan en was met inbreng van Italiaanse renaissance-architecten gebouwd. In de 16e eeuw vestigden de jezu\xc3\xafeten verschillende colleges in Litouwen. Het belangrijkste college was dat van Vilnius, dat in 1570 werd opgericht. Negen jaar later werd het college gepromoveerd tot universiteit. De studenten kwamen grotendeels uit het groothertogdom zelf. De Litouwse wetenschap werd voornamelijk beoefend door afgestudeerden van de universiteit, en nadat de inschrijvingen na 1720 terugliepen roestte het curriculum van de universiteit vast._NEWLINE_Ook de zoon van Sigismund I en Bona Sforza, Sigismund II August, was het Italiaanse humanisme toegedaan. Door het humanisme groeide in Litouwen het concept van de onafhankelijkheid van het groothertogdom. Voorbeelden van denkers die de onafhankelijkheid van Litouwen uitdroegen waren Albertas Go\xc5\xa1tautas en Augustinus Rotundus. De eigen geschiedenis kreeg een steeds belangrijkere rol en ook hieraan droeg Rotundus bij, evenals de Pool Maciej Stryjkowski die drie werken over de Litouwse geschiedenis schreef.'