b'\n_START_ARTICLE_\nWolk\n_START_PARAGRAPH_\nEen wolk is een zichtbare verzameling \xe2\x80\x93 al dan niet onderkoelde \xe2\x80\x93 waterdruppeltjes of ijskristalletjes in de atmosfeer op enige hoogte van het aardoppervlak._NEWLINE_Waterwolken ontstaan doordat waterdamp in verzadigde lucht condenseert rond condensatiekernen. Waterdamp kan verrijpen tot ijskristalletjes en zo ijswolken vormen. In gemengde wolken komen zowel waterdruppeltjes als ijskristallen voor.\n_START_SECTION_\nWolkenvorming\n_START_PARAGRAPH_\nIn verzadigde lucht is de relatieve luchtvochtigheid 100%. Dit gebeurt door verdamping van oppervlaktewater, menging met verzadigde lucht en afkoeling van onverzadigde lucht of een combinatie daarvan. Aan de grond kan dit leiden tot mistvorming \xe2\x80\x93 fysisch is mist hetzelfde als een waterwolk. Voor wolkenvorming is vooral afkoeling van belang. Dit treedt adiabatisch \xe2\x80\x93 zonder warmte-uitwisseling met de omgeving \xe2\x80\x93 op bij luchtstijgingen. Voorbij het condensatieniveau vindt dan condensatie plaats rond condensatiekernen. Zonder die aerosolen zou condensatie pas bij een grote overschrijding van de verzadigingsdampdruk optreden. Deze oververzadiging kan in volkomen schone lucht oplopen tot 300 \xc3\xa0 400% voordat condensatie optreedt.\n_START_SECTION_\nVerwarming onderin\n_START_PARAGRAPH_\nVerwarming onderin kan plaatsvinden door aardse straling waarmee het door zonnestraling opgewarmde aardoppervlak zijn warmte afgeeft aan de atmosfeer. De dagelijkse gang hiervan bereikt boven land zijn maximum in de namiddag, boven zee is de dagelijkse gang gering._NEWLINE__NEWLINE_Ook door advectie \xe2\x80\x93 de horizontale luchtverplaatsingen waarmee warmtetransport plaatsvindt \xe2\x80\x93 kan de atmosfeer onderin verwarmen. Buien met soms onweer kunnen hier het gevolg van zijn.\n_START_SECTION_\nAfkoeling bovenin\n_START_PARAGRAPH_\nBij afkoeling bovenin kan advectie optreden, waarbij juist koude lucht wordt aangevoerd. Dit kan ook gepaard gaan met zware buien._NEWLINE__NEWLINE_Vooral gedurende de nacht kan afkoeling ook plaatsvinden door uitstraling van bewolking of een nog niet gecondenseerde vochtige laag. Boven zee is dit verantwoordelijk voor de relatief hoge buiigheid aan het einde van de nacht.\n_START_SECTION_\nAdiabatische afkoeling\n_START_PARAGRAPH_\nDe afkoeling met toenemende hoogte vindt plaats volgens een adiabatisch proces; er vindt geen warmte-uitwisseling plaats met de omgeving. Een stijgende luchtbel koelt dus niet af omdat de omgevende lucht kouder wordt, maar omdat op grotere hoogte de luchtdruk afneemt, waardoor deze uitzet. Deze adiabatische expansie kost arbeid die door de luchtbel geleverd moet worden, wat de temperatuur laat dalen. Deze daalt bij droge lucht met 0,98\xc2\xa0\xc2\xb0C per 100 meter, de droog-adiabatische temperatuurgradi\xc3\xabnt ._NEWLINE_Als de relatieve luchtvochtigheid 100% is, is er sprake van een verzadigd-adiabatisch proces. Aangezien lucht bij lagere temperatuur minder waterdamp kan bevatten, treedt er condensatie op. Hierbij komt warmte vrij, waardoor de temperatuur met minder dan 0,98\xc2\xa0\xc2\xb0C per 100 meter afneemt, de verzadigd-adiabaat , gemiddeld 0,6\xc2\xa0\xc2\xb0C per 100 meter._NEWLINE_In de troposfeer \xe2\x80\x93 de onderste laag van de atmosfeer waar zich de meeste weersverschijnselen afspelen \xe2\x80\x93 neemt de temperatuur gemiddeld 6,5\xc2\xa0\xc2\xb0C per km af, maar de werkelijke toestandskromme is afhankelijk van de hoeveelheid vocht in de atmosfeer._NEWLINE_Bij een stabiele atmosfeer wordt een luchtbel die stijgt zwaarder dan de omringende lucht en daalt die. Bij een onstabiele atmosfeer stijgt de luchtbel tot die een stabiele laag bereikt. In een onstabiele atmosfeer neemt de temperatuur van de omringende lucht met meer dan 0,98\xc2\xa0\xc2\xb0C per 100 meter af, terwijl een stijgende droge luchtbel droog-adiabatisch afkoelt met 0,98\xc2\xa0\xc2\xb0C per 100 meter. De dichtheid van de luchtbel verkleint en wordt lichter dan de omgeving, waardoor deze verder stijgt._NEWLINE_Zo kan stratocumulus ontstaan uit cumulus als de atmosfeer aan het einde van de dag stabieler wordt, zodat de wolkentoppen van de cumulus inzakken en de wolkenbasis breder wordt.\n_START_SECTION_\nDichtheid\n_START_PARAGRAPH_\nDe hoeveelheid water verschilt per wolkentype. De vloeibaar-waterinhoud van stratuswolken en mist is zo\'n 0,1-0,5\xc2\xa0g/m\xc2\xb3, terwijl cumulusbewolking rond de 0,5\xc2\xa0g/m\xc2\xb3 bevat met uitschieters daarboven. Cumulonimbus bevat meestal meer dan 0,5\xc2\xa0g/m\xc2\xb3.\n_START_SECTION_\nCoalescentie\n_START_PARAGRAPH_\nCoalescentie speelt zich af in relatief warme wolken waarbij de temperatuur van de wolkentop boven de -10 \xc3\xa0 -12\xc2\xa0\xc2\xb0C ligt. Wolkenelementen van verschillende grootte en gewicht en daarmee verschillende valsnelheden, kunnen bij botsing met elkaar samenvloeien. Als de wolk voldoende groot is, kunnen zich regendruppels vormen die door de wolkenbasis vallen.\n_START_SECTION_\nStratiforme bewolking\n_START_PARAGRAPH_\nNeerslag kan uit gelaagde of stratiforme en uit convectieve bewolking voortkomen. Op gematigde breedten valt het merendeel van de neerslag uit stratiforme bewolking. De verticale luchtstromingen zijn hier beperkt. Als de temperaturen in de bewolking boven het vriespunt blijft, groeien de waterdruppels alleen aan via het coalescentieproces en blijft de neerslag beperkt tot motregen of heel lichte regen, die echter bij dichte bewolking wel uren aan kan houden. Voor intensievere neerslag moet de temperatuur onder de -12\xc2\xa0\xc2\xb0C komen zodat het Wegener-Bergeron-Findeisen-proces in werking kan treden, wat veelal betekent dat de wolk grotere verticale afmetingen moet hebben.\n_START_SECTION_\nConvectieve bewolking\n_START_PARAGRAPH_\nConvectieve bewolking \xe2\x80\x93 cumulus en cumulonimbus \xe2\x80\x93 kan een grote verticale ontwikkeling doormaken, soms tot aan de tropopauze. De luchtstromingen zijn veelal meer dan 1\xc2\xa0m/s en kunnen in zware buien oplopen tot meer dan 25\xc2\xa0m/s. De wolkenelementen kunnen daardoor snel aangroeien, zodat er al zo\'n 20 tot 30 minuten na het ontstaan van de wolk intensieve neerslag kan vallen. Door de krachtige verticale luchtbewegingen kunnen ijskristallen meerdere malen omhoog worden gevoerd en aangroeien tot grote hagelstenen. Aangezien de convectie sterker wordt in de zomer, zal er dan meer hagel vallen._NEWLINE_In de tropen kunnen zich in de intertropische convergentiezone (ITCZ) in hot towers zelfs dusdanig sterke stijgwinden ontwikkelen dat deze doorschieten in de stratosfeer.\n_START_SECTION_\nHoge bewolking\n_START_PARAGRAPH_\nHoge bewolking (CH) bestaat meestal volledig uit ijskristallen en er valt geen neerslag uit. Het is dunne doorschijnende bewolking met een vezelachtig uiterlijk, vandaar de naam cirrus, wat Latijn is voor "haarlok". Cirrus (Ci) (veegwolk) bestaat uit afzonderlijke wolken, terwijl cirrocumulus (Cc) (ribbelwolk) bestaat uit een bank van wolken. Deze ontstaan vaak spontaan bij onstabiele lucht, maar kunnen voortkomen uit andere hoge bewolking of altocumulus._NEWLINE_Bij cirrostratus (Cs) (melklucht) is de hemel helemaal of grotendeels bedekt en is er de mogelijkheid van halo\'s. Dit kan ontstaan uit het samenvloeien van cirrus en cirrocumulus, maar vaker als gevolg van frontale optilling. Daarmee is het een indicatie van een naderend koufront. Als het front nadert, gaat de cirrostratus over in altostratus om bij het front over te gaan in nimbostratus of stratus.\n_START_SECTION_\nMiddelbare bewolking\n_START_PARAGRAPH_\nMiddelbare bewolking (CM) kan bestaan uit altocumulus (Ac) (schapenwolk) en altostratus (As) (matglaslucht), hoewel die laatste ook wel tot in de bovenste etage reikt. Altocumulus kan ontstaan uit uitspreidende verticale bewolking of juist door het oplossen van altostratus en nimbostratus. De torentjes van altocumulus castellanus ontstaan bij grote onstabiliteit en daarmee een aanwijzing voor naderend onweer. Uit altocumulus valt meestal geen neerslag en als dit al het geval is, dan verdampt deze veelal voor het aardoppervlak bereikt is. Dit is te zien als valstrepen (virga)._NEWLINE_Altostratus kan ontstaan uit cirrostratus bij een naderend koufront waarbij de overgang niet goed is te bepalen. In dat geval zal de bewolking overgaan in nimbostratus. Andersom kan altostratus ook ontstaan uit nimbostratus die uitregent._NEWLINE_Nimbostratus (Ns) (regenlucht) wordt niet altijd tot middelbare bewolking gerekend, aangezien deze zijn basis ook wel in de onderste etage heeft en zich kan ontwikkelen tot ver in de bovenste etage. Nimbostratus gaat altijd gepaard met neerslag. Naast frontale nimbostratus kan deze ook ontstaan uit samenvloeiende stratocumulus of altocumulus, of heel soms uitspreidende cumulonimbus of cumulus.\n_START_SECTION_\nLage bewolking\n_START_PARAGRAPH_\nLage bewolking (CL) bestaat uit stratus (St) en stratocumulus (Sc). Stratus is de dominante bewolking op de polen, terwijl stratocumulus op gematigde breedten het meest voorkomende wolkengeslacht is. Stratus ontstaat vaak door afkoeling van de onderste luchtlaag en komt dan meestal voort uit mist, dat ook tot het geslacht stratus wordt gerekend._NEWLINE_Stratocumulus komt vaak voort uit andere bewolking, maar kan ook ontstaan uit onstabiele stijgende lucht onder een inversielaag.\n_START_SECTION_\nVerticale bewolking\n_START_PARAGRAPH_\nVerticale bewolking bestaat uit cumulus (Cu) en cumulonimbus (Cb). Aangezien deze ontstaat door convectie wordt wel gesproken over convectieve bewolking. Dit is de dominante bewolking in de ITCZ. Het is bewolking die bestaat uit meerdere afzonderlijke dichte wolken die scherp omrand zijn. Een cumulonimbus is veel groter dan cumulus en kan zich verticaal sterk ontwikkelen tot een stabiele laag wordt bereikt, waar deze zich dan horizontaal kan spreiden als aambeeld. Deze wolk kan gepaard kan met veel neerslag en onweer.\n_START_SECTION_\nOnweer\n_START_PARAGRAPH_\nBij onweer ontstaan in een buienwolk of cumulonimbus zeer hoge elektrische spanningen die resulteren in bliksemontladingen.\n_START_SECTION_\nWindrichting en wolken\n_START_PARAGRAPH_\nEen blik op de wolkenhemel steil omhoog toont vaak dat wolken in verschillende richtingen bewegen. Soms zijn dat andere richtingen dan de richting van waaruit de wind aan het aardoppervlak waait. Wolken worden door de wind voortbewogen, maar aan de grond kan de wind uit een heel andere hoek waaien dan op bepaalde hoogte in de troposfeer. Wolken kunnen op verschillende niveaus voorkomen en kunnen dan ook uiteenlopende kanten op gaan. Wolken op grotere hoogte kunnen zelfs in tegengestelde richting bewegen dan lagere wolken en soms zijn er drie "lagen" zichtbaar._NEWLINE_Het goed waarnemen van wolken is lastig: de professionele waarnemer heeft de instructie om het uiterlijk van de hemel in zijn geheel te observeren (dus ook aan de horizon) en de ontwikkelingen goed te volgen. Wolken veranderen voortdurend, sommige groeien omhoog, andere kunnen wervelingen vertonen, ineens verdwijnen._NEWLINE_Een onrustige atmosfeer kan vaak worden herkend aan de chaotische wolkenhemel. Met name bij buien zijn de wolkenflarden door sterke turbulentie flink in beweging. In de buurt van buien kunnen in korte tijd grote verschillen in windrichting tussen nabijgelegen plaatsen optreden die ook in de wolken tot uiting komen. De bovenkant van een grote buienwolk vormt vaak een aambeeld dat op grote hoogte kan verwaaien._NEWLINE_Winden uit verschillende richtingen komen ook voor als een lokaal, kortdurend verschijnsel. Zo kan bij zeewind vlak boven het strand de wind van zee komen, terwijl op grotere hoogte rook juist naar zee drijft. Aan de wolken zijn dergelijke verschillen goed af te lezen.\n_START_SECTION_\nKleur\n_START_PARAGRAPH_\nDe minuscule druppeltjes en ijskristallen van 0,001 tot 0,1\xc2\xa0mm doorsnede zijn door de enorme aantallen toch zichtbaar als het wit of lichtgrijs van de wolk. Dit komt doordat de gecondenseerde waterdamp waar een wolk uit bestaat, een groot deel van de zonnestralen die erop schijnen reflecteren en verstrooien. Dit gebeurt over het gehele kleurenspectrum vrijwel even sterk, waardoor de overheersende kleur wit is. De witheid wordt wel uitgedrukt als reflectieco\xc3\xabffici\xc3\xabnt albedo en neemt over het algemeen af met de hoogte._NEWLINE_Onder bepaalde omstandigheden kunnen wolken ook andere kleuren aannemen, zo kunnen wolken in de avondzon een fel rood uiterlijk krijgen, het avondrood. Dit komt doordat de zonnestralen dan een langere weg moeten afleggen door de atmosfeer, waarbij vooral het blauw uit het kleurenspectrum verstrooid wordt. Wat overblijft is hoofdzakelijk het rood en geel. De meest ongewone kleur voor een wolk is groen, omdat daarvoor zowel het rood als het blauw uit het spectrum gefilterd moet zijn. De groene flits kan plaatsvinden als een grote hoeveelheid water van achteren door rood licht beschenen wordt, bijvoorbeeld bij een laag staande zon. Aangezien water hoofdzakelijk het rood absorbeert en het blauw al verstrooid is in de atmosfeer door de langere weg die het zonlicht heeft afgelegd, blijft groen als restkleur over.'