b"\n_START_ARTICLE_\nZeven vrije kunsten\n_START_PARAGRAPH_\nDe zeven vrije kunsten, oorspronkelijk bekend onder hun Latijnse naam septem artes liberales, waren zeven vakken die deel uitmaakten van het studieprogramma in antieke en middeleeuwse Europese scholen en met name de universiteiten. De zeven vakken waren Grammatica, Dialectica/ logica, Retorica, Aritmetica, Geometria, Musica en Astronomia. Ze worden 'vrij' genoemd (Latijn: liber), omdat zij de opleiding van de vrije mens beogen. In tegenstelling tot andere leerprogramma's die worden nagestreefd voor economische doeleinden (artes illiberales), is het niet hun doel om de student voor te bereiden op het verkrijgen van een inkomen, maar op de uitoefening van de wetenschap in de strikte zin van het woord, dat wil zeggen de combinatie van filosofie en theologie, bekend als scholastiek._NEWLINE_Naast de artes liberales onderscheidde men in de middeleeuwen ook de zogeheten artes mechanicae (praktische kunsten, zoals metallurgie en koken) en artes incertae (onzekere kunsten, zoals magie). In het Nederlandse taalgebied verwijst men naar het geheel van teksten die verband houden met alle artes met de term artesliteratuur.\n_START_SECTION_\nOudheid\n_START_PARAGRAPH_\nDe disciplines tekenden zich af in de Griekse Oudheid, hoewel ze nog geen vaste canon vormden. Pythagoras, aan wie men de harmonieleer toeschreef, bracht muziek onder bij de wiskundige disciplines (math\xc3\xa9mata), waaraan de sofisten drie talige kunsten toevoegden om te komen tot hun enkyklios paideia ('afgeronde opleiding'). Aristoteles verdeelde het menselijk kunnen in twee categorie\xc3\xabn: de mechanische of handwerkkunsten, en de vrije kunsten. Tot de eerste groep behoorde alles wat met vaardigheden te maken had, of het nu het werk van de zadelmaker betrof of dat van de kunstschilder. De vrije kunsten daarentegen waren die vakken die zich tot hersenwerk bepaalden. Ze werden de 'vrije kunsten' genoemd omdat zij enkel konden worden uitgeoefend door hen die vrij waren gesteld van lichamelijke arbeid en materi\xc3\xable zorgen._NEWLINE_In beide gevallen is het woord kunsten misleidend, omdat het verwijst naar kunsten in de brede zin van het woord, namelijk als afgeleide van 'kunde'. Oftewel 'het kennis hebben van'. De mechanische kunsten waren in wezen ambachten, de vrije kunsten waren de voorlopers van de moderne wetenschappen._NEWLINE_In de eerste eeuw v.Chr. behandelde Varro de kunsten in een eerste encyclopedisch overzichtswerk, Disciplinarum libri novem. De twee kunsten die hij toevoegde, geneeskunde en architectuur, verdwenen weer in het laat-klassieke standaardwerk van Martianus Capella, De nuptiis Philologiae et Mercurii ('Over het huwelijk van Filologie en Mercurius'). Dit is een lastig en allegorisch gedicht met veel personificatie, waarin zich het huwelijk voltrekt tussen Filologie (liefde voor het woord) en Mercurius (niet alleen god van de handel, maar ook van de retorica). Tijdens de feestelijkheden treden de zeven kunsten op als bruidsmeisjes en stellen ze zich voor met hun attributen._NEWLINE_Na Martianus kregen de zeven vrije kunsten canonieke status en ontstonden de termen quadrivium en trivium. Bo\xc3\xabthius of Cassiodorus muntte de eerste term ('viersprong'), in de Karolingische renaissance aangevuld met trivium ('driesprong').\n_START_SECTION_\nMiddeleeuws onderwijs\n_START_PARAGRAPH_\nEducatie was en is niet statisch of monolithisch, maar is gediversifieerd en dynamisch. Dat geldt ook voor het middeleeuwse onderwijs met betrekking tot de zeven vrije kunsten._NEWLINE_In de loop van de middeleeuwen werden individuen meer gezien als wezens die fundamenteel gevormd kunnen worden door middel van ervaring en begeleide reflectie. Die begeleiding viel in eerste instantie in handen van reguliere geestelijken, terwijl onderwijzing aanvankelijk plaatsvond in kloosters. Kloosters waren belangrijke centra voor het behoud van klassieke kennis en literatuur (zie bijvoorbeeld de Karolingische Renaissance) en hadden wat dat betreft een sleutelpositie in kennisoverdracht. Volgende stappen waren de oprichting van kathedraalscholen en uiteindelijk universiteiten. Bekende seculiere onderwijscentra werden bijvoorbeeld Aken, Chartres, Parijs en Oxford. In dergelijke onderwijscentra werd onderwijs aangeboden op basis van de vrije kunsten in het verlengde van geestelijke, intellectuele ontwikkeling. Derhalve was er geen of weinig plaats voor praktische kunsten (artes mechanicae) (hoewel geneeskunde een uitzondering vormde)._NEWLINE_In de middeleeuwen is het onderwijs steeds sterk religieus gekleurd geweest. Reeds in de vroege middeleeuwen bestond interesse voor het klassieke erfgoed, maar dergelijk bronmateriaal werd vooral benaderd voor meer religieuze inzichten, kennis en vaardigheden. Zo benutte men juridisch materiaal voor onderwijs in welsprekendheid, hoewel dit waardering voor bijvoorbeeld Cicero's geschriften als zodanig niet uitsloot. In de late middeleeuwen zou men meer open gaan staan voor 'andere' idee\xc3\xabn dan zuiver christelijke, en men kreeg meer belangstelling voor niet-Latijnse kennis._NEWLINE_In het algemeen werden de (laat-)klassieke vrije kunsten overgenomen als ruggengraat voor het onderwijs. In de vroege middeleeuwen is het echter lastig te spreken van een strikt geformuleerd en afgebakend curriculum. Zo kon het trivium (de basis, gericht op taal) lezen, geschiedkunde, geografie, retorica, recht en dialectiek bevatten. Tevens was er geen vaste lijst van 'verplichte literatuur', hoewel klassieke heidense autoriteiten alsmede kerkvaders en Bijbel-auteurs veel autoriteit genoten (auctoritates). In een enkel geval zijn zelfs elementen van magie terug te vinden in het onderwijs._NEWLINE_Hoewel klassieke kennis en onderwijs doorwerkten in de middeleeuwen, wil dit niet zeggen dat middeleeuwse denkers nooit bedenkingen uitten op rationaliteit. Rede konden tegenover geloof geplaatst worden. Interessante uitschieter is wat dat betreft de De sancta simplicitate, waarin Petrus Damiani (1007-1072) beweerde dat de eerste docent van de artes liberales de duivel als grammaticus was. Deze leerde Adam in het Paradijs dat deus ('god') verbogen kon worden in het meervoud, wat leidde tot polythe\xc3\xafsme. De moraal van het verhaal was dat rede en geloof niet gelijkwaardig geacht moesten worden: rede moest het geloof dienen. Weer anderen hadden reserves tegenover de wetenschappen door grenzen aan hun reikwijdte te stellen: bepaalde geloofspunten stonden nu eenmaal zonder meer vast."