b"\n_START_ARTICLE_\nWari\n_START_PARAGRAPH_\nWari of Huari was een pre-Incarijk in een regio van het huidige Peru. _NEWLINE_De kuststreek waar het voormalige rijk lag en de voormalige hoofdstad heten ook nu nog Wari. Het rijk ontstond uit de Warpaconfederatie die zich uitstrekte van de Huantavallei tot de Ayachucho. De grootste uitbreiding van het rijk vond plaats tussen 600 n. Chr en 800 n. Chr en het rijk ging onder na 1000 n.Chr. Daarna bleef een tijdlang een versplinterd geheel over, tot eeuwen later de Inca's hun macht hier weer zouden vestigen. De Wari waren het eerste volk in Zuid-Amerika dat begon met militaire veroveringen. De Wari onderdrukten iedere culturele uiting van de veroverde volkeren. Hierdoor verdween de orale geschiedenis en culturele kennis. De militaire acties waren vooral gericht tegen de kust- en bergstreken ten noorden van het Tiwanakurijk.\n_START_SECTION_\nOntstaan\n_START_PARAGRAPH_\nRond 600 n.Chr. ontstonden in de Andes en de kustregio aan de grote oceaan twee culturen, die al bestaande rijken onderwierpen de Wari- en de Tiwanaku-cultuur. De militaristische Wari-cultuur was een opvolger van de Recuaycultuur  en onderwierp de Nazca, de Mochica, de Huarpa en andere kleinere culturele centra. De naam van de cultuur wordt afgeleid uit de plaats Huari (Wari), politiek centrum van het koninkrijk. Wari ligt ongeveer 25 kilometer noordoostelijk van de huidige stad Ayacucho in Zuid-Peru.\n_START_SECTION_\nGeografische omvang\n_START_PARAGRAPH_\nTijdens de bloeitijd van de Wari-cultuur in de 9de en 10de eeuw n.Chr. reikte de invloed van Wari over meer dan 1500 kilometer, van Sihuas (Arequipa) en Sicuani (Cuzco) in het Zuiden tot Piura en het Mara\xc3\xb1\xc3\xb3ndal in het noorden, en besloeg een oppervlakte van 300.000 km\xc2\xb2. In de hoofdstad leefden destijds op een oppervlakte van 20 km\xc2\xb2 ongeveer 100.000 mensen. Voorbeelden van de indrukwekkende stadsarchitectuur bevinden zich ook in steden zoals Otuzco (Cajamarca), Tomeval, Pikillaqta en Viracochapampa, die naar het voorbeeld van de hoofdstad zijn gebouwd. De  bestuurlijke infrastructuur van de Wari wordt als wegbereider voor die van de latere Inca-cultuur gezien.\n_START_SECTION_\nCultuur\n_START_PARAGRAPH_\nVoor de bevolking ging de opkomst van de Wari-cultuur gepaard met grote veranderingen op politiek, sociaal en religieus gebied. Deze veranderingen komen tot uiting in een voor die tijd nieuwe architectuur, stedelijke woningbouw, een uitgebreide infrastructuur en een op oorlogvoering  gerichte cultuur. De cultus rond de god Viracocha, de scheppingsgod die het heelal bezielde door iedereen leven in te blazen, overvleugelde die van oudere godheden._NEWLINE_Door de vermenging van verschillende volkeren ontstonden nieuwe veelkleurige stijlen. Karakteristieke elementen zijn complexe versieringen, waarbij dieren zoals de condor en de jaguar veel voorkomen.  Deze cultuur wordt kust-Tihuanaco A genoemd. Na het verval van het Huari-rijk herleefden de plaatselijke culturen, met dit verschil dat het aardewerk nu rode, witte en zwarte geometrische figuren had. Dit wordt kust-Tihuanaco B genoemd.\n_START_SECTION_\nArchitectuur en infrastructuur\n_START_PARAGRAPH_\nDe Wari waren de eersten die in Zuid-Amerika planmatig steden aanlegden en ze omringden met verdedigingswerken. V\xc3\xb3\xc3\xb3r die tijd waren steden meer religieuze centra geweest. De hoofdstad Wari bestond behalve uit tempels ook uit paleizen en woonwijken, die door een gecompliceerd systeem van kanalen en aquaducten van water werden voorzien._NEWLINE_Een bouwwerk zoals de Wari-tempel Willkawayin vlak bij Huaraz was zijn tijd ver vooruit. Opgebouwd uit zware megalieten met een zadeldak van zware steenplaten, doorstond dit gebouw in 1970 een aardbeving zonder noemenswaardige schade. _NEWLINE_Het wegennet van de Wari was technisch even hoogstaand als het wegennet van de latere Inca\xe2\x80\x99s. Vanuit de hoofdstad Ayacucho reikte het tot het Titicacameer in het zuiden en Piura in het noorden.\n_START_SECTION_\nOndergang\n_START_PARAGRAPH_\nIn de 11de eeuw van de christelijke jaartelling begon de economische teruggang van het Wari-rijk. De bevolking nam af en de steden in het hoogland werden een voor een verlaten. Later werden ook de steden aan de kust verlaten en trokken de bewoners  zich in dorpen terug. De oorzaak daarvan zou kunnen liggen in klimatologische veranderingen, die in samenhang met El Ni\xc3\xb1o de ondergang van deze cultuur veroorzaakt hebben. Na de ondergang van de Wari-cultuur werd het gebied gedurende meerdere eeuwen gekenmerkt door regionale rijkjes en culturen.\n_START_SECTION_\nPolitieke eenheid of niet\n_START_PARAGRAPH_\nHierboven zijn de woorden Wari-cultuur en Wari-rijk door elkaar gebruikt. Culturele eenheid impliceert niet per definitie politieke eenheid. Sommige archeologen zoals Ruth Shady zijn van mening dat er geen centraal geleid Wari-rijk heeft bestaan maar dat er sprake was van een losse structuur van Wari-centra. Maar andere geleerden zoals William Isbell, Katherine Schreiber en Luis Lumbreras zijn van mening dat er wel sprake was van een gecentraliseerd rijk."