b'\n_START_ARTICLE_\nPools\n_START_SECTION_\nGeschiedenis van het Pools\n_START_PARAGRAPH_\nDe geschiedenis van het geschreven Pools begint in 1136. In een bul van paus Innocentius II komen voor het eerst op grote schaal Poolse namen voor. De eerste volledige Poolse zin vinden we in het Ksi\xc4\x99ga henrykowska (\'Boek van Henryk\xc3\xb3w\', naar de vestigingsplaats van een klooster in Silezi\xc3\xab)._NEWLINE_De eerste gedocumenteerde periode van het Pools noemt men het Oudpools. Men spreekt van het Oudpools voor de periode van 1136 tot ongeveer 1500. De daaropvolgende periode, het Middelpools, duurt tot ongeveer het midden van de achttiende eeuw. Daarna spreekt men van het Nieuwpools. Er bestaat discussie of de periode van het Nieuwpools tot vandaag de dag voortduurt; het huidige Pools wordt ook wel Modern-Pools genoemd._NEWLINE_De standaardtaal kende in zijn ontwikkeling perioden van pieken en dalen, maar gaat uiteindelijk terug tot de zestiende en het begin van de zeventiende eeuw. Of de Poolse standaardtaal nu het meest gebaseerd is op dialecten van Klein-Polen (Krakau) of Groot-Polen (Pozna\xc5\x84, Gniezno) is nog steeds omstreden. Ook dialecten uit de oostelijke randgebieden van Polen (de kresy) genoten een vrij hoog prestige, wat zijn sporen in de standaardtaal heeft nagelaten. De invloed van Mazovi\xc3\xab, waarin de hoofdstad Warschau ligt, op de standaardtaal is daarentegen vrij gering.\n_START_SECTION_\nSpelling en uitspraak\n_START_PARAGRAPH_\nDe spelling van het Pools is op het eerste gezicht niet gemakkelijk. Behalve de hierboven genoemde extra letters worden voor een aantal klanken (fonemen) ook lettercombinaties gebruikt, zoals ch, cz en sz. Het schriftbeeld dat ontstaat door de opeenhoping of herhaling hiervan, zoals in na czczo (\'op de nuchtere maag\') en de plaatsnaam Szczebrzeszyn \xc2\xa0uitspraak\xc2\xa0(info / uitleg), vereist een zekere gewenning. Toch is de Poolse spelling vrij regelmatig: als men eenmaal de spelling van een woord kent, weet men in de regel ook hoe het moet worden uitgesproken.\n_START_SECTION_\nAlgemeen\n_START_PARAGRAPH_\nAlle Poolse woorden zijn in principe paroxytona, dus de klemtoon ligt op de voorlaatste lettergreep. Een uitzondering hierop zijn sommige werkwoordsvormen en enkele leenwoorden, zoals matematyka (\'wiskunde\'), fizyka (\'natuurkunde\') en uniwersytet (\'universiteit\').\n_START_SECTION_\nTaalstructuur\n_START_PARAGRAPH_\nDe Poolse syntaxis heeft een aantal kenmerken die meteen in het oog springen.\n_START_SECTION_\nBijwoorden\n_START_PARAGRAPH_\nBijwoorden in het Pools zijn onderverdeeld in kwalitatief (jako\xc5\x9bciowe) en adverbiaal (okoliczno\xc5\x9bciowe). Sommige bijwoorden hebben verschillende trappen van vergelijking.\n_START_SECTION_\nLeenwoorden\n_START_PARAGRAPH_\nDe kern van de Poolse woordenschat is natuurlijk Slavisch. Wel kent het Pools in vergelijking met andere Slavische talen veel leenwoorden en leenvertalingen. Een grote groep historische leenwoorden komt uit het Duits, als gevolg van het eeuwenlange contact tussen deze twee talen. Deze woorden zijn niet allemaal in dezelfde tijd ontleend. Een voorbeeld van een zeer oud leenwoord is szkoda (\'schade\', maar ook \'jammer\'). Recentere leenwoorden hebben vaak betrekking op handel en bestuur, zoals burmistrz (\'burgemeester\'), handlowy (\'handel-\'), meldowa\xc4\x87 (\'melden\'), rachunek (\'rekening\'), ratusz (\'raadhuis, stadhuis\') en rega\xc5\x82 (\'toonbank\'). Een voorbeeld van een leenvertaling is listonosz (\'postbode\'). Dit woord bestaat uit list (\'brief\') en een afleiding van nosi\xc4\x87 (\'dragen\'), gevormd naar het Duitse Brieftr\xc3\xa4ger._NEWLINE_Het Pools is gedurende lange tijd meerdere malen be\xc3\xafnvloed door het Tsjechisch. De eerste keer was in de tiende eeuw, toen christelijke terminologie (uit het Latijn of uit het Duits) werd ge\xc3\xafmporteerd via het Tsjechisch. Ook in de veertiende en vijftiende eeuw - de bloeitijd van de Tsjechische cultuur - werd het Pools weer be\xc3\xafnvloed door het Tsjechisch. In de negentiende eeuw vond een omgekeerde be\xc3\xafnvloeding plaats: tijdens de wedergeboorte van het Tsjechisch als cultuurtaal nam deze taal weer woorden uit het Pools over._NEWLINE_Daarnaast heeft het Pools uiteraard ook de woordenschat van andere talen be\xc3\xafnvloed, met name die van het Duits en hierdoor indirect ook die van het Nederlands. Het bekendste Nederlandse woord met een Poolse herkomst is waarschijnlijk grens. Dit woord is via het Duitse Grenze afgeleid van het Poolse granica._NEWLINE_Uiteraard heeft het Pools ook leenwoorden uit andere talen overgenomen, zoals uit het Latijn (uniwersytet, profesor), het Italiaans (pomidor, "tomaat") en het Frans (bagietka, "stokbrood"). De meeste ontleningen in het Pools zijn tegenwoordig uit het Engels (e-mail, komputer, mened\xc5\xbcer).\n_START_SECTION_\nDialecten\n_START_PARAGRAPH_\nVoor een taal met zo veel sprekers kent het Poolse weinig dialecten. De meeste Polen spreken iets wat de standaard relatief dicht benadert. Traditioneel worden er vijf grote dialectgroepen onderscheiden: Groot-Pools (in Groot-Polen, de streek rond Pozna\xc5\x84), Klein-Pools (in Klein-Polen, rond Krakau), Mazovisch (in Mazovi\xc3\xab, rond Warschau), Silezisch (in Opper-Silezi\xc3\xab) en Kasjoebisch (in het noorden, ten westen van Gda\xc5\x84sk). De belangrijkste kleinere dialecten van het Pools zijn het Podhale-dialect van de bergbewoners (g\xc3\xb3rale) in de Podhale en het nog door de oudere generatie gesproken dialect van Kresy, dat v\xc3\xb3\xc3\xb3r de Russische annexatie van 1939 in een veel groter deel van Oost-Polen werd gesproken. Dit dialect vertoont met name overeenkomst met het Oekra\xc3\xafens en Roetheens, bijvoorbeeld op het gebied van klinkerlengte._NEWLINE_Tegenwoordig wordt het Kasjoebisch over het algemeen als aparte taal beschouwd. Ook het Silezisch geniet in toenemende mate erkenning als zelfstandige taal. Bovendien zijn er in het westen en zuidwesten nieuwe, gemengde dialecten bij gekomen door de nasleep van de Tweede Wereldoorlog: de dialectatlas van het Pools veranderde ingrijpend door de massale verhuizing van Polen uit voormalig Poolse gebieden in het oosten (Wit-Rusland, Oekra\xc3\xafne, Litouwen) naar voormalig Duitse gebieden in het westen (Pommeren, Silezi\xc3\xab). Deze volksverhuizing heeft het dialectonderzoek na de oorlog aanzienlijk bemoeilijkt._NEWLINE_De belangrijkste tegenstelling is die tussen de gebieden die w\xc3\xa9l en de gebieden die n\xc3\xad\xc3\xa9t \'mazureren\'. Mazureren houdt in dat sz, \xc5\xbc/rz, cz en d\xc5\xbc (alveolaire fricatieven en affricaten) worden vervangen worden door gewone dentalen (s, z, c en dz). Gebieden waarin dit verschijnsel voorkomt, zijn Mazovi\xc3\xab, Klein-Polen en een deel van Silezi\xc3\xab. Een ander dialectverschil betreft de uitspraak van stemhebbende medeklinkers in woordverbindingen voor klinkers en sonoranten (l, m, n en r)). In Mazovi\xc3\xab wordt de \xc5\xbc in ju\xc5\xbc idzie (\'hij gaat al\') en ju\xc5\xbc robi (\'hij doet het al\') stemloos uitgesproken (dus als sz), in Klein-Polen, Silezi\xc3\xab en Groot-Polen (inclusief Pozna\xc5\x84) stemhebbend. .'