b'\n_START_ARTICLE_\nBayreuth\n_START_SECTION_\n\xc5\x9aredniowiecze\n_START_PARAGRAPH_\nData za\xc5\x82o\xc5\xbcenia miasta jest nieznana. Pierwsza pisemna wzmianka na jego temat pochodzi z roku 1194 \xe2\x80\x93 miejscowo\xc5\x9b\xc4\x87 nosi\xc5\x82a w\xc3\xb3wczas nazw\xc4\x99 Baierrute, co najprawdopodobniej oznacza miejsce wykarczowane przez Bajuwar\xc3\xb3w. Prawa miejskie miejscowo\xc5\x9b\xc4\x87 uzyska\xc5\x82a mi\xc4\x99dzy 1200 i 1230 rokiem. W kolejnych stuleciach Bayreuth rozwija\xc5\x82o si\xc4\x99 bardzo wolno, a w 1430 roku zosta\xc5\x82o zniszczone przez husyt\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy dokonali rzezi w\xc5\x9br\xc3\xb3d kleru oraz podpalili ko\xc5\x9bcio\xc5\x82y i ratusz. W latach 1440\xe2\x80\x931457 margrabia Jan Alchemik wybudowa\xc5\x82 w Bayreuth pa\xc5\x82ac.\n_START_SECTION_\nCzasy nowo\xc5\xbcytne\n_START_PARAGRAPH_\nW roku 1528 w\xc5\x82adcy marchii Brandenburg-Kulmbach, na kt\xc3\xb3rej terenie le\xc5\xbca\xc5\x82o miasto, przyj\xc4\x99li wyznanie lutera\xc5\x84skie. Wraz z przeniesieniem ich rezydencji do Bayreuth w roku 1603 nast\xc4\x85pi\xc5\x82 prze\xc5\x82om w historii miasta, kt\xc3\xb3re zyska\xc5\x82o na znaczeniu. Wydarzenie to przy\xc4\x87mi\xc5\x82a jednak seria nieszcz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87, jakie nawiedzi\xc5\x82y gr\xc3\xb3d w pocz\xc4\x85tkach XVII wieku: dwa po\xc5\xbcary w latach 1605 i 1621 oraz epidemia d\xc5\xbcumy w roku 1620. Znacz\xc4\x85cych strat przysporzy\xc5\x82a miastu r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wojna trzydziestoletnia._NEWLINE_Stary pa\xc5\x82ac, wybudowany w po\xc5\x82owie XV wieku przez margrabiego Jana Alchemika, po przeniesieniu rezydencji do Bayreuth poddano licznym przebudowom i rozbudowom. W drugiej po\xc5\x82owie XVII wieku z inicjatywy margrabi\xc3\xb3w powsta\xc5\x82 zewn\xc4\x99trzny pier\xc5\x9bcie\xc5\x84 mur\xc3\xb3w miejskich, gimnazjum, barokowy ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 pa\xc5\x82acowy oraz reprezentacyjna fontanna upami\xc4\x99tniaj\xc4\x85ca udzia\xc5\x82 margrabiego Krystiana Ernsta w odsieczy wiede\xc5\x84skiej. Jego nast\xc4\x99pca, margrabia Jerzy Wilhelm, w roku 1701 za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 w s\xc4\x85siedztwie miasto Sankt Georgen b\xc4\x99d\xc4\x85ce od 1818 roku dzielnic\xc4\x85 Bayreuth. Jego centralnym punktem sta\xc5\x82a si\xc4\x99 letnia rezydencja margrabi\xc3\xb3w ze sztucznym Jeziorem Brandenburskim (osuszonym pod koniec XVIII wieku). W roku 1715 w Sankt Georgen powsta\xc5\x82a ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99ca manufaktura wyrob\xc3\xb3w fajansowych._NEWLINE_Okres szczeg\xc3\xb3lnego rozkwitu Bayreuth prze\xc5\xbcy\xc5\x82o za panowania margrabiego Fryderyka (1735\xe2\x80\x931763) za spraw\xc4\x85 jego ma\xc5\x82\xc5\xbconki Wilhelminy, ulubionej siostry kr\xc3\xb3la Prus Fryderyka Wielkiego. Powsta\xc5\x82a w\xc3\xb3wczas s\xc5\x82ynna Opera Margrabi\xc3\xb3w z bogato zdobionym barokowym wn\xc4\x99trzem (1744\xe2\x80\x931748) oraz liczne budowle reprezentacyjne, takie jak Nowy Ermita\xc5\xbc (1749\xe2\x80\x931753), Nowa Rezydencja (budowana od roku 1754 po po\xc5\xbcarze, kt\xc3\xb3ry strawi\xc5\x82 star\xc4\x85 rezydencj\xc4\x99) oraz nowe budowle przy obecnej ulicy Friedrichstra\xc3\x9fe._NEWLINE_W roku 1742 powsta\xc5\x82a Akademia Nauk podniesiona rok p\xc3\xb3\xc5\xbaniej do rangi uniwersytetu. Jednak ze wzgl\xc4\x99du na wyj\xc4\x85tkowo nieprzychylny stosunek miejscowej ludno\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 dosz\xc5\x82o nawet do powa\xc5\xbcnych eksces\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 ju\xc5\xbc po kilku miesi\xc4\x85cach uniwersytet przeniesiono do Erlangen, gdzie istnieje do dzisiaj. Bayreuth miastem uniwersyteckim sta\xc5\x82o si\xc4\x99 ponownie dopiero w XX wieku._NEWLINE_Po \xc5\x9bmierci margrabiego Fryderyka w roku 1763 wielu artyst\xc3\xb3w i rzemie\xc5\x9blnik\xc3\xb3w, pracuj\xc4\x85cych uprzednio przy rozbudowie miasta, przenios\xc5\x82o si\xc4\x99 do Poczdamu i Berlina na dw\xc3\xb3r Fryderyka Wielkiego, kolejny margrabia Fryderyk Krystian nie mia\xc5\x82 bowiem pieni\xc4\x99dzy i nie interesowa\xc5\x82 si\xc4\x99 sztuk\xc4\x85._NEWLINE_Panowanie margrabi\xc3\xb3w zako\xc5\x84czy\xc5\x82o si\xc4\x99 2 stycznia 1791 wraz z abdykacj\xc4\x85 margrabiego Karola Aleksandra, kt\xc3\xb3ry zrzek\xc5\x82 si\xc4\x99 swych ksi\xc4\x99stw Brandenburg-Kulmbach i Ansbach na rzecz Prus. W\xc5\x82adz\xc4\x99 nad miastem przej\xc4\x85\xc5\x82 pruski minister, baron Karl August von Hardenberg. Jednak ju\xc5\xbc w roku 1806 obydwa ksi\xc4\x99stwa w wyniku wojen napoleo\xc5\x84skich przesz\xc5\x82y pod panowanie Cesarstwa Francuskiego, a w roku 1810 Napoleon Bonaparte odsprzeda\xc5\x82 je Kr\xc3\xb3lestwu Bawarii.\n_START_SECTION_\nXIX wiek\n_START_PARAGRAPH_\nPrzy budowie kolei bawarskich magistral\xc4\x99 z Norymbergi do Hof zaplanowano tak, i\xc5\xbc omija\xc5\x82a Bayreuth. Po\xc5\x82\xc4\x85czenie kolejowe miasto uzyska\xc5\x82o dopiero w roku 1853 po wybudowaniu linii Bayreuth\xe2\x80\x93Neuenmarkt-Wirsberg, a koszty budowy Bayreuth musia\xc5\x82o pokry\xc4\x87 z funduszy w\xc5\x82asnych. W kolejnych latach powsta\xc5\x82o pi\xc4\x99\xc4\x87 dalszych linii kolejowych o znaczeniu wy\xc5\x82\xc4\x85cznie lokalnym._NEWLINE_17 kwietnia 1870 do miasta przyby\xc5\x82 Richard Wagner, kt\xc3\xb3ry w barokowej Operze Margrabi\xc3\xb3w zamierza\xc5\x82 wystawia\xc4\x87 swe dzie\xc5\x82a. Ostatecznie z plan\xc3\xb3w tych jednak zrezygnowa\xc5\x82, kana\xc5\x82 orkiestrowy nie mie\xc5\x9bci\xc5\x82 bowiem wystarczaj\xc4\x85cej liczby muzyk\xc3\xb3w, a atmosfera wn\xc4\x99trza niezbyt pasowa\xc5\x82a do wagnerowskiej koncepcji \xe2\x80\x9edzie\xc5\x82a przysz\xc5\x82o\xc5\x9bci\xe2\x80\x9d. Przy wydatnej pomocy miasta, kt\xc3\xb3re udost\xc4\x99pni\xc5\x82o odpowiedni\xc4\x85 parcel\xc4\x99 na tak zwanym Zielonym Wzg\xc3\xb3rzu (Gr\xc3\xbcner H\xc3\xbcgel), Wagner wybudowa\xc5\x82 w\xc5\x82asny Teatr Operowy. Wmurowanie kamienia w\xc4\x99gielnego pod t\xc4\x99 budowl\xc4\x99 odby\xc5\x82o si\xc4\x99 22 maja 1872 roku, za\xc5\x9b jej uroczyste otwarcie \xe2\x80\x93 13 sierpnia 1876 roku._NEWLINE_W drugiej po\xc5\x82owie XIX wieku w Bayreyth powsta\xc5\x82y pierwsze nowoczesne zak\xc5\x82ady przemys\xc5\x82owe: kilka prz\xc4\x99dzalni, rafinerie cukru, fabryki s\xc5\x82odyczy, fabryka sikawek stra\xc5\xbcackich, powoz\xc3\xb3w, wytw\xc3\xb3rnie maszyn i odlewnie wyrob\xc3\xb3w \xc5\xbcelaznych. Na prze\xc5\x82omie wiek\xc3\xb3w powsta\xc5\x82y tak\xc5\xbce nowe dzielnice miasta, mi\xc4\x99dzy innymi w okolicach dworca, oraz kilka reprezentacyjnych gmach\xc3\xb3w u\xc5\xbcyteczno\xc5\x9bci publicznej: s\xc4\x85d, siedziba w\xc5\x82adz rejencji, bank pa\xc5\x84stwowy.\n_START_SECTION_\nXX wiek\n_START_PARAGRAPH_\nPo zako\xc5\x84czeniu wojny w roku 1918 w\xc5\x82adz\xc4\x99 nad miastem przej\xc4\x99\xc5\x82y na kr\xc3\xb3tko rady robotniczo-\xc5\xbco\xc5\x82nierskie. Bayreuth ju\xc5\xbc w latach dwudziestych by\xc5\x82o silnie powi\xc4\x85zane z ruchem nazistowskim. Bliskie osobiste wi\xc4\x99zi \xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82y rodzin\xc4\x99 Wagner\xc3\xb3w z Adolfem Hitlerem, kt\xc3\xb3ry w roku 1923 po raz pierwszy odwiedzi\xc5\x82 potomk\xc3\xb3w s\xc5\x82ynnego kompozytora \xe2\x80\x93 za\xc5\xbcy\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 by\xc5\x82a tak daleka, \xc5\xbce dzieci z rodziny Wagner\xc3\xb3w zwraca\xc5\x82y si\xc4\x99 do wodza Trzeciej Rzeszy per wujku._NEWLINE_Po przej\xc4\x99ciu w\xc5\x82adzy przez nazist\xc3\xb3w Bayreuth w roku 1933 zosta\xc5\x82o stolic\xc4\x85 okr\xc4\x99gu partyjnego Bawarska Marchia Wschodnia (Bayerische Ostmark). Szczycono si\xc4\x99, \xc5\xbce Bayreuth jest ulubionym miastem Hitlera. Nazi\xc5\x9bci nosili si\xc4\x99 z ambitnymi planami przebudowy miasta, kt\xc3\xb3re osobi\xc5\x9bcie zatwierdzi\xc5\x82 Hitler i jego ulubiony architekt Albert Speer. Zrealizowano tylko niewielk\xc4\x85 ich cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87, adaptuj\xc4\x85c budynek uje\xc5\xbcd\xc5\xbcalni margrabi\xc3\xb3w na miejsce wiec\xc3\xb3w i wyburzaj\xc4\x85c pobliskie stajnie, na kt\xc3\xb3rych miejscu powsta\xc5\x82 plac defilad. W Bayreuth umiejscowiono r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc central\xc4\x99 Narodowosocjalistycznego Zwi\xc4\x85zku Nauczycieli (Nationalsozialistische Lehrerbund). W roku 1937 ko\xc5\x82o miasta poprowadzono nowo wybudowan\xc4\x85 autostrad\xc4\x99._NEWLINE_Podczas nocy kryszta\xc5\x82owej (9/10 listopada) zdemolowano miejscow\xc4\x85 synagog\xc4\x99 oraz szereg sklep\xc3\xb3w i mieszka\xc5\x84 \xc5\xbcydowskich. Kilkadziesi\xc4\x85t os\xc3\xb3b \xc5\xbcydowskiego pochodzenia aresztowano \xe2\x80\x93 wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 z nich jednak ju\xc5\xbc niebawem wysz\xc5\x82a na wolno\xc5\x9b\xc4\x87._NEWLINE_\xc5\xbbyd\xc3\xb3w pozosta\xc5\x82ych w mie\xc5\x9bcie po wybuchu wojny (cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 zd\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82a wcze\xc5\x9bniej wyemigrowa\xc4\x87) wywieziono w dw\xc3\xb3ch turach \xe2\x80\x93 24 pa\xc5\xbadziernika 1941 roku oraz 16 stycznia 1942 roku \xe2\x80\x93 w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci do getta w Rydze, a niewielk\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 do Auschwitz, Theresienstadt i Izbicy. Wed\xc5\x82ug oficjalnych danych deportowano \xc5\x82\xc4\x85cznie 58 os\xc3\xb3b, wed\xc5\x82ug szacunk\xc3\xb3w historyk\xc3\xb3w by\xc5\x82o ich faktycznie wi\xc4\x99cej, bo ponad 70. Wojn\xc4\x99 prze\xc5\xbcy\xc5\x82y tylko cztery osoby z tej grupy._NEWLINE_Podczas ci\xc4\x99\xc5\xbckich nalot\xc3\xb3w w dniach 5, 8 i 11 kwietnia 1945 roku w gruzach leg\xc5\x82o wiele budynk\xc3\xb3w u\xc5\xbcyteczno\xc5\x9bci publicznej, zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w przemys\xc5\x82owych oraz 4500 mieszka\xc5\x84. 741 os\xc3\xb3b ponios\xc5\x82o \xc5\x9bmier\xc4\x87. 14 kwietnia miasto zosta\xc5\x82o zaj\xc4\x99te przez wojska ameryka\xc5\x84skie._NEWLINE_Po zako\xc5\x84czeniu II wojny \xc5\x9bwiatowej Bayreuth wesz\xc5\x82o w sk\xc5\x82ad ameryka\xc5\x84skiej strefy okupacyjnej. W\xc5\x82adze wojskowe na terenie miasta urz\xc4\x85dzi\xc5\x82y ob\xc3\xb3z dla tak zwanych dipis\xc3\xb3w (wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 z nich pochodzi\xc5\x82a z Ukrainy)._NEWLINE_W roku 1951 odby\xc5\x82 si\xc4\x99 pierwszy powojenny festiwal wagnerowski._NEWLINE_Podczas kadencji nadburmistrza Hansa-Waltera Wilda w mie\xc5\x9bcie powsta\xc5\x82o wiele nowoczesnych budowli kosztem historycznej zabudowy, kt\xc3\xb3rej cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 rozebrano, aby zrobi\xc4\x87 miejsce nowej zabudowie._NEWLINE_W roku 1971 parlament bawarski podj\xc4\x85\xc5\x82 decyzj\xc4\x99 o utworzeniu w Bayreuth uniwersytetu \xe2\x80\x93 pierwszy rok akademicki na uczelni inaugurowano 3 listopada 1975.\n_START_SECTION_\nGospodarka\n_START_PARAGRAPH_\nNa terenie miasta dzia\xc5\x82aj\xc4\x85 zak\xc5\x82ady przemys\xc5\x82u elektrotechnicznego, maszynowego, chemicznego, budowlanego, w\xc5\x82\xc3\xb3kienniczego, optycznego, tytoniowego i porcelanowego. Na uwag\xc4\x99 zas\xc5\x82uguje r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc manufaktura Steingraeber & S\xc3\xb6hne produkuj\xc4\x85ca od 1852 roku fortepiany i pianina \xc5\x9bwiatowej klasy.\n_START_SECTION_\nSzkolnictwo i nauka\n_START_PARAGRAPH_\nBayreuth to miasto uniwersyteckie. Uniwersytet w Bayreuth powsta\xc5\x82 w roku 1975 i jest jedn\xc4\x85 z najm\xc5\x82odszych uczelni w Niemczech. Specjalizuje si\xc4\x99 w zakresie nauk prawnych i ekonomicznych, afrykanistyki, biologii, chemii, biochemii, matematyki, biofizyki, informatyki, geografii, ochrony \xc5\x9brodowiska i materia\xc5\x82oznawstwa. Wszystkie budynki znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 na terenie miasteczka uniwersyteckiego oddzielonego od pozosta\xc5\x82ej cz\xc4\x99\xc5\x9bci miasta. Na uczelni studiuje obecnie ponad 10 tys. student\xc3\xb3w, w tym wielu obcokrajowc\xc3\xb3w._NEWLINE_Na terenie miasta dzia\xc5\x82a r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Ewangelicka Akademia Muzyki Sakralnej (Hochschule f\xc3\xbcr evangelische Kirchenmusik der Evangelisch-Lutherischen Kirche in Bayern), ponadto sze\xc5\x9b\xc4\x87 szk\xc3\xb3\xc5\x82 \xc5\x9brednich, dwie realne oraz szereg szk\xc3\xb3\xc5\x82 zawodowych. W dzielnicy Wolfsbach znajduje si\xc4\x99 ponadto materia\xc5\x82oznawcze centrum innowacyjne (Kompetenzzentrum f\xc3\xbcr Neue Materialien). Bawarska Akademia Nauk w rejonie Bayreuth prowadzi badania gwaroznawcze zbieraj\xc4\x85c materia\xc5\x82y do S\xc5\x82ownika Wschodniofranko\xc5\x84skiego.\n_START_SECTION_\nSport\n_START_PARAGRAPH_\nW mie\xc5\x9bcie znajduje si\xc4\x99 kompleks sportowy, trzy baseny kryte (w tym jeden o d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci 50 metr\xc3\xb3w), jeden basen odkryty, hala sport\xc3\xb3w zimowych oraz stadion. Na terenie miasta dzia\xc5\x82a ponad 60 stowarzysze\xc5\x84 sportowych. Po\xc5\x9br\xc3\xb3d nich na uwag\xc4\x99 zas\xc5\x82uguje Hurrican Bayreuth \xe2\x80\x93 dzia\xc5\x82aj\xc4\x85ca tam sekcja hokeja ulicznego pi\xc4\x99ciokrotnie zdoby\xc5\x82a tytu\xc5\x82 mistrza Niemiec (1996, 1997, 2001, 2005, 2007).'