b"\n_START_ARTICLE_\nLutnia renesansowa\n_START_SECTION_\nPochodzenie i historia\n_START_PARAGRAPH_\nLutnia renesansowa wywodzi si\xc4\x99 bezpo\xc5\x9brednio od lutni \xc5\x9bredniowiecznej. Jej powstanie zbieg\xc5\x82o si\xc4\x99 w czasie z pojawieniem si\xc4\x99 w muzyce znamion stylu renesansowego i by\xc5\x82o wynikiem dostosowania instrumentu do potrzeb nowego repertuaru. Jednym z pierwszych przedstawie\xc5\x84 ikonograficznych 6-ch\xc3\xb3rowego instrumentu, kt\xc3\xb3ry mo\xc5\xbcna uzna\xc4\x87 za lutni\xc4\x99 renesansow\xc4\x85, jest Skrzydlaty m\xc4\x99\xc5\xbcczyzna graj\xc4\x85cy na lutni Albrechta D\xc3\xbcrera z 1497 roku. Powstanie pierwszych system\xc3\xb3w zapisu muzyki lutniowej, tzw. tabulatur (patrz dalej), r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc datuje si\xc4\x99 na koniec XV wieku. Ewolucji podlega\xc5\x82a tak\xc5\xbce technika gry. W zwi\xc4\x85zku z rozwojem polifonii instrumentalnej wychodzi z u\xc5\xbcycia plektron, nieprzydatny do gry coraz bardziej skomplikowanej muzyki wielog\xc5\x82osowej. Wraz z pojawieniem si\xc4\x99 lepszych gatunkowo strun basowych, lutnicy dodawali kolejne ch\xc3\xb3ry (pary strun) do budowanych przez siebie instrument\xc3\xb3w. Pierwsza wzmianka o lutni 7-ch\xc3\xb3rowej pochodzi z 1511 roku. Do\xc5\x9b\xc4\x87 szybko pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc instrumenty 8-, 9- i 10-ch\xc3\xb3rowe. Oko\xc5\x82o 1580 roku powsta\xc5\x82a we W\xc5\x82oszech rozbudowana wersja lutni basowej, tzw. teorba.\n_START_SECTION_\nBudowa\n_START_PARAGRAPH_\nBudowa lutni ewoluowa\xc5\x82a przez ca\xc5\x82y niemal okres \xc5\x9bredniowiecza, a wynikiem tej ewolucji by\xc5\x82o powstanie pod koniec XV wieku lutni renesansowej w jej klasycznej ju\xc5\xbc formie._NEWLINE_Zachowane do dzi\xc5\x9b egzemplarze tego instrumentu cechuj\xc4\x85 si\xc4\x99 delikatno\xc5\x9bci\xc4\x85 konstrukcji i najwy\xc5\xbcszym poziomem rzemios\xc5\x82a, co mo\xc5\xbce \xc5\x9bwiadczy\xc4\x87 o tym, i\xc5\xbc lutnia by\xc5\x82a instrumentem kosztownym i przeznaczonym raczej dla odbiorc\xc3\xb3w z kr\xc4\x99gu arystokracji i bogatego mieszcza\xc5\x84stwa. W wydanym w 1533 roku traktacie Scintille di Musica, Giovanni Maria Lanfranco (w 1533 roku) nazywa j\xc4\x85 nawet \xe2\x80\x9einstrumentem najdoskonalszym ze wszystkich\xe2\x80\x9d.\n_START_SECTION_\nPud\xc5\x82o rezonansowe\n_START_PARAGRAPH_\nLutnia renesansowa posiada wypuk\xc5\x82e pud\xc5\x82o rezonansowe o przekroju gruszkowatym (nieco wi\xc4\x99ksze ni\xc5\xbc lutnia \xc5\x9bredniowieczna), zbudowane z kilku, do kilkunastu cienkich drewnianych litewek (pod koniec XVI wieku ich liczba wzros\xc5\x82a do ponad 25). Pud\xc5\x82o lutni nie posiada wewn\xc4\x99trznego belkowania, poszczeg\xc3\xb3lne listewki sklejone s\xc4\x85 ze sob\xc4\x85 i po\xc5\x82\xc4\x85czone od spodu papierowymi, b\xc4\x85d\xc5\xba pergaminowymi ta\xc5\x9bmami. Do budowy pud\xc5\x82a rezonansowego wykorzystywano, zar\xc3\xb3wno pospolite gatunki drewna, takie jak klon i cis, jak i szlachetne materia\xc5\x82y: heban, ko\xc5\x9b\xc4\x87 s\xc5\x82oniow\xc4\x85 czy palisander. Ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 konstrukcji spina od do\xc5\x82u dodatkowa listwa, a u g\xc3\xb3ry, znajduj\xc4\x85cy si\xc4\x99 wewn\xc4\x85trz pud\xc5\x82a drewniany bloczek, do kt\xc3\xb3rego montowana jest szyjka.\n_START_SECTION_\nP\xc5\x82yta wierzchnia\n_START_PARAGRAPH_\nP\xc5\x82yta wierzchnia, najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej wykonywana ze \xc5\x9bwierku, posiada umieszczony centralnie otw\xc3\xb3r rezonansowy zamkni\xc4\x99ty ozdobn\xc4\x85 rozet\xc4\x85 wyci\xc4\x99t\xc4\x85 bezpo\xc5\x9brednio w p\xc5\x82ycie, nieco powy\xc5\xbcej jej \xc5\x9brodka. Do p\xc5\x82yty przymocowany jest na sta\xc5\x82e mostek, z charakterystycznymi \xe2\x80\x9ew\xc4\x85sami\xe2\x80\x9d. Mostek nie posiada typowego dla np. gitary, dodatkowego siode\xc5\x82ka, a struny mocowane s\xc4\x85 bezpo\xc5\x9brednio do znajduj\xc4\x85cych si\xc4\x99 w nim otwor\xc3\xb3w. P\xc5\x82yta wierzchnia wzmocnione jest od spodu belkowaniem. Spos\xc3\xb3b rozmieszczenia belek, podyktowany w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bciami akustycznymi p\xc5\x82yty rezonansowej by\xc5\x82 starannie obliczany.\n_START_SECTION_\nRozeta\n_START_PARAGRAPH_\nNajbardziej ozdobnym elementem lutni jest rozeta (p\xc3\xb3\xc5\xbanorenesansowe lutnie basowe miewa\xc5\x82y czasem a\xc5\xbc trzy). Po\xc5\x9br\xc3\xb3d bogactwa zachowanych wzor\xc3\xb3w rozr\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x87 mo\xc5\xbcemy kilka podstawowych motyw\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re powtarza\xc5\x82y si\xc4\x99, w nieznacznie tylko zmienionych formach, przez ca\xc5\x82e stulecia. Najbardziej powszechnym motywem by\xc5\x82a tzw. Gwiazda Dawida. W swej dekoracyjnej postaci, zosta\xc5\x82a zapo\xc5\xbcyczona, podobnie jak sama lutnia z kultury Arab\xc3\xb3w hiszpa\xc5\x84skich. Rozety niekt\xc3\xb3rych, p\xc3\xb3\xc5\xbanorenesansowych lutni europejskich wykazuj\xc4\x85 zadziwiaj\xc4\x85ce podobie\xc5\x84stwo do motyw\xc3\xb3w pojawiaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 w arabskich manuskryptach oraz ceramice z Alhambry a tak\xc5\xbce, rzecz jasna, na instrumentach muzycznych. Jednak\xc5\xbce w lutni europejskiej, \xc5\x9bci\xc5\x9ble geometryczny, arabski ornament zosta\xc5\x82 wzbogacony o elementy florystyczne.\n_START_SECTION_\nSzyjka\n_START_PARAGRAPH_\nSzyjka lutni renesansowej jest do\xc5\x9b\xc4\x87 szeroka i kr\xc3\xb3tka, posiada palisandrow\xc4\x85 podstrunnic\xc4\x99, kt\xc3\xb3rej koniec wpuszczony jest w p\xc5\x82yt\xc4\x99 wierzchni\xc4\x85 (inaczej ni\xc5\xbc w gitarze, w kt\xc3\xb3rej naklejony jest on na p\xc5\x82yt\xc4\x99 wierzchni\xc4\x85). Szyjka zako\xc5\x84czona jest wygi\xc4\x99t\xc4\x85 do ty\xc5\x82u g\xc5\x82\xc3\xb3wk\xc4\x85 z ko\xc5\x82kami do naci\xc4\x85gu strun (czasem bogato rze\xc5\xbabion\xc4\x85). Progi, wykonane z jelit (wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie stosuje si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc nylonowe zamienniki), wi\xc4\x85zane s\xc4\x85 wok\xc3\xb3\xc5\x82 szyjki, co umo\xc5\xbcliwia ich przesuwanie i dostrajanie instrumentu. Kilka najwy\xc5\xbcszych prog\xc3\xb3w przymocowanych jest ju\xc5\xbc do p\xc5\x82yty wierzchniej i wykonanych z drewna. Wykonane z twardego drewna siode\xc5\x82ko, nie jest przyklejone na sta\xc5\x82e do szyjki lecz utrzymywane w miejscu przez opieraj\xc4\x85ce si\xc4\x99 o nie struny.\n_START_SECTION_\nStruny\n_START_PARAGRAPH_\nMenzura lutni renesansowej jet nieco wi\xc4\x99ksza ni\xc5\xbc lutni \xc5\x9bredniowiecznej i waha si\xc4\x99 od 54 do 66\xc2\xa0cm. Struny lutni tradycyjnie wykonywane by\xc5\x82y z jelit, jednak w dzisiejszych czasach cz\xc4\x99sto u\xc5\xbcywa si\xc4\x99 nylonowych zamiennik\xc3\xb3w. U\xc5\x82o\xc5\xbcone s\xc4\x85 one w pary (ch\xc3\xb3ry), przy czym najwy\xc5\xbcsza struna jest pojedyncza. Klasyczna odmiana lutni renesansowej posiada 6 ch\xc3\xb3r\xc3\xb3w, cho\xc4\x87 zdarzaj\xc4\x85 si\xc4\x99 instrumenty 7- i 8-ch\xc3\xb3rowe. Struny lutni s\xc4\x85 bardzo delikatne, o du\xc5\xbco mniejszym napi\xc4\x99ciu ni\xc5\xbc struny gitary, czy innych instrument\xc3\xb3w strunowych. Akcja strun jest niska - dla strun wiolinowych, ok. 2,75mm nad \xc3\xb3smym progiem, za\xc5\x9b dla najni\xc5\xbcszej struny basowej, ok. 3,75mm.\n_START_SECTION_\nStrojenie\n_START_PARAGRAPH_\nLutnia renesansowa w swej klasycznej wersji posiada 6 ch\xc3\xb3r\xc3\xb3w. Istniej\xc4\x85 tak\xc5\xbce instrumenty od 7- do 10-ch\xc3\xb3rowych, jednak podstawowy str\xc3\xb3j dotyczy zwykle tylko pierwszych sze\xc5\x9bciu ch\xc3\xb3r\xc3\xb3w, podczas gdy pozosta\xc5\x82e, dodane ch\xc3\xb3ry strojone s\xc4\x85 w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od granego repertuaru. Najbardziej popularnym, standardowym strojem jest G c f a d' g', jednak nale\xc5\xbcy pami\xc4\x99ta\xc4\x87, \xc5\xbce w czasach renesansu nie istnia\xc5\x82a notacja muzyczna we wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnym tego s\xc5\x82owa rozumieniu i instrument mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o stroi\xc4\x87 nieco ni\xc5\xbcej lub wy\xc5\xbcej zachowuj\xc4\x85c te same interwa\xc5\x82y w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci np. od skali g\xc5\x82osu \xc5\x9bpiewaka kt\xc3\xb3remu akompaniowano lub od wielko\xc5\x9bci instrumentu. Poszczeg\xc3\xb3lne pary strun wiolinowych strojono unisono, podczas gdy struny basowe cz\xc4\x99sto strojone by\xc5\x82y w oktawach.\n_START_SECTION_\nTechnika gry\n_START_PARAGRAPH_\nNa lutni renesansowej grano, szarpi\xc4\x85c struny palcami. Prawdopodobnie ju\xc5\xbc na pocz\xc4\x85tku XVI wieku wyszed\xc5\x82 z u\xc5\xbcycia plektron (u\xc5\xbcywany jeszcze w p\xc3\xb3\xc5\xbanym \xc5\x9bredniowieczu), o czym \xc5\x9bwiadczy pierwsza drukowana Tabulatura autorstwa Petrucciego, wydana w Wenecji i przeznaczona na lutni\xc4\x99 sze\xc5\x9bcioch\xc3\xb3row\xc4\x85. Zawiera ona utwory wielog\xc5\x82osowe, o skomplikowanych liniach melodycznych, kt\xc3\xb3re nie mog\xc5\x82y by\xc4\x87 grane za pomoc\xc4\x85 plektronu. Technika gry na lutni renesansowej r\xc3\xb3\xc5\xbcni si\xc4\x99 znacznie od techniki gry na gitarze. Zasadnicz\xc4\x85 r\xc3\xb3\xc5\xbcnic\xc4\x85 jest to, \xc5\xbce w technice lutniowej nie u\xc5\xbcywa si\xc4\x99 paznokci. D\xc5\x82o\xc5\x84 trzyma si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnolegle do strun (nie prostopadle, jak w gitarze) i uderza opuszkami palc\xc3\xb3w na przemian z g\xc3\xb3ry (kciukiem) i z do\xc5\x82u (palcem wskazuj\xc4\x85cym) tak, aby poszczeg\xc3\xb3lne pary strun szarpane by\xc5\x82y jednocze\xc5\x9bnie, a nie jedna po drugiej. Akordy wykonywano szarpi\xc4\x85c palcami okre\xc5\x9blone struny jednocze\xc5\x9bnie, b\xc4\x85d\xc5\xba u\xc5\xbcywaj\xc4\x85c techniki arpeggio. Nie uderzano natomiast strun ca\xc5\x82\xc4\x85 d\xc5\x82oni\xc4\x85, jak technice gitarowej.\n_START_SECTION_\nWybitni kompozytorzy i lutni\xc5\x9bci oraz literatura lutniowa\n_START_PARAGRAPH_\nDo kraj\xc3\xb3w o najwi\xc4\x99kszym dorobku artystycznym nale\xc5\xbca\xc5\x82y W\xc5\x82ochy, Francja, Niemcy i Polska (p\xc3\xb3\xc5\xbaniej tak\xc5\xbce Anglia). Nale\xc5\xbcy jednak pami\xc4\x99ta\xc4\x87, \xc5\xbce muzyka tamtych czas\xc3\xb3w mia\xc5\x82a w du\xc5\xbcej mierze charakter mi\xc4\x99dzynarodowy, wybitni lutni\xc5\x9bci i kompozytorzy znajdowali zatrudnienie na dworach bogatych w\xc5\x82adc\xc3\xb3w europejskich, utwory popularnych tw\xc3\xb3rc\xc3\xb3w by\xc5\x82y kopiowane i publikowane w tabulaturach wydawanych w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych krajach, a gatunki muzyczne wywodz\xc4\x85ce si\xc4\x99 z poszczeg\xc3\xb3lnych kraj\xc3\xb3w wchodzi\xc5\x82y cz\xc4\x99sto do kanonu og\xc3\xb3lnoeuropejskiej muzyki lutniowej.\n_START_SECTION_\nFrancja\n_START_PARAGRAPH_\nFrancja w dobie p\xc3\xb3\xc5\xbanego \xc5\x9bredniowiecza i reneansu by\xc5\x82a centrum kultury muzycznej w Europie. Najwi\xc4\x99kszym mecenasem muzyk\xc3\xb3w epoki renesansu by\xc5\x82 Franciszek I, kt\xc3\xb3remu przypisuje si\xc4\x99 import kultury renesansowej z W\xc5\x82och. Ju\xc5\xbc w latach 30. XVI wieku powsta\xc5\x82y pierwsze drukowane publikacje muzyczne, kt\xc3\xb3rych autorem by\xc5\x82 francuski kompozytor i lutnista (a tak\xc5\xbce drukarz) Pierre Attaingnant (ur. 1494, zm. 1552), uwa\xc5\xbcany za pierwszego du\xc5\xbcego wydawc\xc4\x99 muzyki. Udoskonali\xc5\x82 on technik\xc4\x99 druku tabulatur wynalezion\xc4\x85 przez Ottaviana Petrucciego. Jego tabulatury, jak wydana w 1530 roku Dixneuf chansons musicales reduictes en la tabulature des Orgues Espinettes Manichordions, et telz semblables instrumentz musicaulx..., zawieraj\xc4\x85 muzyk\xc4\x99 pisan\xc4\x85 na instrumenty klawiszowe i lutni\xc4\x99. Innym wybitnym kompozytorem i wydawc\xc4\x85, a tak\xc5\xbce nauczycielem muzyki, by\xc5\x82 Adrian Le Roy (ur. 1520, zm. 1598), kt\xc3\xb3ry wraz z Robertem Ballardem Starszym (ur. ok. 1527, zm. 1588), r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wirtuozem i kompozytorem, za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 w 1551 roku du\xc5\xbce wydawnictwo muzyczne Le Roy & Ballard, kt\xc3\xb3re wyda\xc5\x82o wiele dzie\xc5\x82 z muzyk\xc4\x85 lutniow\xc4\x85 oraz podr\xc4\x99cznik\xc3\xb3w techniki lutniowej, m.in. Premier Livre de Tablature de Luth (1551), Les instructions pour le Luth (1574). By\xc5\x82 on r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wydawc\xc4\x85 i autorem wielkiego sukcesu Orlanda di Lasso (ur. 1532, zm. 1594), g\xc5\x82\xc3\xb3wnego przedstawiciela dojrza\xc5\x82ej szko\xc5\x82y francusko-flamandzkiej, kt\xc3\xb3ry uwa\xc5\xbcany jest za jednego z trzech najbardziej wp\xc5\x82ywowych kompozytor\xc3\xb3w XVI stulecia i kt\xc3\xb3rego dzie\xc5\x82a (cho\xc4\x87 sam tworzy\xc5\x82 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie muzyk\xc4\x99 wokaln\xc4\x85) by\xc5\x82y najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej aran\xc5\xbcowanymi na lutni\xc4\x99 utworami tamtych czas\xc3\xb3w._NEWLINE_Warto jeszcze wspomnie\xc4\x87 o Ren\xc3\xa9m Mesangeau (aktywny 1567-1638), kompozytorze okresu prze\xc5\x82omu renesansu i baroku, tworz\xc4\x85cym na dworze Ludwika XIII. By\xc5\x82 on uwa\xc5\xbcany za jednego z najwybitniejszych lutnist\xc3\xb3w XVII wieku, wprowadzi\xc5\x82 nowy spos\xc3\xb3b strojenia lutni w D mol oraz now\xc4\x85 technik\xc4\x99 gry, tzw. style bris\xc3\xa9 (lub style luth\xc3\xa9). Pozostawi\xc5\x82 po sobie ok. 50 prac, kt\xc3\xb3re w znacznym stopniu przyczyni\xc5\x82y si\xc4\x99 do rozwoju muzyki lutniowej po 1630 roku. Z kolei Jean-Baptiste Besard (ur. 1567, zm. 1625), kt\xc3\xb3ry tworzy\xc5\x82 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w Niemczech, wyda\xc5\x82 w 1603 roku w Kolonii Thesaurus Harmonicus zawieraj\xc4\x85cy 403 utwory 21 kompozytor\xc3\xb3w (nie wy\xc5\x82\xc4\x85czaj\xc4\x85c jego w\xc5\x82asnych kompozycji), a tak\xc5\xbce instrukcje dotycz\xc4\x85ce techniki gry na lutni. Ksi\xc4\x85\xc5\xbcka ta uznawana jest za jeden z najwi\xc4\x99kszych zbior\xc3\xb3w muzyki lutniowej. We Francji dzia\xc5\x82a\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc pochodz\xc4\x85cy z Polski lutnista i kompozytor Jakub Polak (ur. 1545, zm. 1605), znany ze swej nieprzeci\xc4\x99tnej techniki gry oraz wyrafinowanych i innowatorskich kompozycji. Przyby\xc5\x82 on w 1574 roku do Pary\xc5\xbca z Krakowa jako dworzanin Henryka III Walezego. Piastowa\xc5\x82 funkcj\xc4\x99 lutnisty kr\xc3\xb3lewskiego. Pozostawi\xc5\x82 po sobie ponad 60 utwor\xc3\xb3w lutniowych. Jego sarabanda uwa\xc5\xbcana uwa\xc5\xbcana jest za pierwszy we Francji utw\xc3\xb3r tego gatunku.\n_START_SECTION_\nW\xc5\x82ochy\n_START_PARAGRAPH_\nW\xc5\x82oska muzyka lutniowa dominowa\xc5\x82a w Europie g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w czasach wczesnego renesansu muzycznego (koniec XV wieku, 1. po\xc5\x82. XVI wieku), p\xc3\xb3\xc5\xbaniej straci\xc5\x82a nieco na znaczeniu. W\xc5\x82oscy lutni\xc5\x9bci byli poszukiwaniu na wielu dworach europejskich. Tak zwany Manuskrypt Caprioli, pochodz\xc4\x85cy z pocz\xc4\x85tk\xc3\xb3w XVI wieku, jest uwa\xc5\xbcany za najwa\xc5\xbcniejsze \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o wczesnej muzyki lutniowej. Jego autor, w\xc5\x82oski kompozytor i lutnista, Vincenzo Capiroli (ur. 1474, zm. po 1548) zawar\xc5\x82 w nim swoje utwory, a tak\xc5\xbce wiele informacji z dziedziny teorii muzyki i techniki gry na lutni._NEWLINE_Najwi\xc4\x99kszy wk\xc5\x82ad w rozw\xc3\xb3j w\xc5\x82oskiej muzyki renesansowej i muzyki renesansowej w og\xc3\xb3le mia\xc5\x82 wenecki wydawca Ottaviano Petrucci (ur. 1466, zm. 1539). Uznawany jest on za wynalazc\xc4\x99 nowej metody drukowania tabulatur (udoskonalon\xc4\x85 p\xc3\xb3\xc5\xbaniej przez Pierre'a Attaingnanta), kt\xc3\xb3ra umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82a wydawanie muzyki na wielk\xc4\x85 skal\xc4\x99. Dzi\xc4\x99ki jego wynalazkowi mo\xc5\xbcliwe by\xc5\x82o powstanie pierwszego od czas\xc3\xb3w chora\xc5\x82u gregoria\xc5\x84skiego mi\xc4\x99dzynarodowego stylu muzycznego, tzw. szko\xc5\x82y francusko-flamandzkiej, kt\xc3\xb3rej arty\xc5\x9bci, migruj\xc4\x85c z Francji i Flandrii, rozpowszechnili drukowan\xc4\x85 muzyk\xc4\x99 we W\xc5\x82oszech, Niemczech, Hiszpanii i Polsce. W latach 1501-1509 wyda\xc5\x82 on sze\xc5\x9b\xc4\x87 bardzo wp\xc5\x82ywowych publikacji, z kt\xc3\xb3rych cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 zawiera\xc5\x82a muzyk\xc4\x99 pisana na lutni\xc4\x99. Pierwsze dwie: Intabolatura de lauto libro primo i Intabolatura de lauto libro secondo wydane w 1507 roku (pierwsze drukowane wydania muzyki instrumentalnej w Europie) zawieraj\xc4\x85 popularne i cz\xc4\x99sto kopiowane utwory, znanego lutnisty i kompozytora, Franciszka Spinacina (aktywny ok. 1507). Innym wa\xc5\xbcnym kompozytorem muzyki lutniowej wczesnego renesansu, r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc publikowanym przez Petrucciego, by\xc5\x82 Joan Ambrosio Dalza (aktywny ok. 1508), kt\xc3\xb3rego dorobek sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 prawie wy\xc5\x82\xc4\x85cznie z utwor\xc3\xb3w pisanych na oryginalnie lutni\xc4\x99 (nie za\xc5\x9b aran\xc5\xbcacji, jak w przypadku innych kompozytor\xc3\xb3w), jest te\xc5\xbc znany jako autor najstarszych, zachowanych pawan._NEWLINE_Kolejna dekada nale\xc5\xbca\xc5\x82a do Francesca Canova da Milano (ur. 1497, zm. 1543), artysty tworz\xc4\x85cego na dworze papie\xc5\xbca Leona X. Zas\xc5\x82yn\xc4\x85\xc5\x82 on z komponowania gatunk\xc3\xb3w takich jak ricercar i fantazja. Jego kompozycje wydawane by\xc5\x82y m.in. we Francji (1529) i Mediolanie (1536). Mia\xc5\x82 on wielki wk\xc5\x82ad w rozw\xc3\xb3j wyrafinowanej polifonii, jego tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9b\xc4\x87 znana by\xc5\x82a w ca\xc5\x82ej Europie i inspirowa\xc5\x82a innych kompozytor\xc3\xb3w jeszcze sto lat po jego \xc5\x9bmierci. Na pocz\xc4\x85tku XVII wieku w\xc5\x82oska muzyka powraca na scen\xc4\x99 europejsk\xc4\x85 wydaj\xc4\x85c nowych, wp\xc5\x82ywowych i innowacyjnych kompozytor\xc3\xb3w rodz\xc4\x85cego si\xc4\x99 baroku, takich jak Alessandro Piccinini (ur. 1566, zm. ok. 1638) i w\xc5\x82osko-niemiecki tw\xc3\xb3rca Johannes Hieronymus Kapsberger (ur. 1580, zm. 1651), kt\xc3\xb3rzy zrewolucjonizowali technik\xc4\x99 gry na lutni.\n_START_SECTION_\nPolska\n_START_PARAGRAPH_\nPolska muzyka renesansowa nale\xc5\xbca\xc5\x82a do \xc5\x9bcis\xc5\x82ej czo\xc5\x82\xc3\xb3wki europejskiej, a jej centrum by\xc5\x82 \xc3\xb3wczesny Krak\xc3\xb3w. By\xc5\x82o to zwi\xc4\x85zane przede wszystkim z mecenatem dworu ostatnich Jagiellon\xc3\xb3w oraz arcybiskup\xc3\xb3w Katedry Wawelskiej, lecz tak\xc5\xbce, w pewnym stopniu, dwor\xc3\xb3w magnackich. O sile i oddzia\xc5\x82ywaniu polskiej muzyki tamtych czas\xc3\xb3w \xc5\x9bwiadczy fakt, \xc5\xbce wiele polskich utwor\xc3\xb3w lutniowych publikowano w tabulaturach w ca\xc5\x82ej Europie. Szczeg\xc3\xb3lnie na dworze kr\xc3\xb3lewskim dzia\xc5\x82a\xc5\x82o wielu utalentowanych kompozytor\xc3\xb3w i lutnist\xc3\xb3w (polskich i zagranicznych), a niekt\xc3\xb3rzy z nich zaliczani byli do najwybitniejszych tw\xc3\xb3rc\xc3\xb3w swych czas\xc3\xb3w. Jednym z najbardziej wp\xc5\x82ywowych muzyk\xc3\xb3w by\xc5\x82, dzia\xc5\x82aj\xc4\x85cy na dworze Zygmunta II Augusta, w\xc4\x99gierski lutnista Valentin Bakfark (ur. 1505, zm. 1576). Przez sobie wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych uwa\xc5\xbcany by\xc5\x82 za najwi\xc4\x99kszego wirtuoza lutni, pozostawi\xc5\x82 po sobie dzie\xc5\x82a cechuj\xc4\x85ce si\xc4\x99 wyrafinowan\xc4\x85 polifoni\xc4\x85 i najwy\xc5\xbcszym poziomem technicznym. Wyda\xc5\x82 on w 1565 roku, w krakowskiej drukarni \xc5\x81azarza Andrysowicza (wielkiego \xc3\xb3wczesnego wydawcy muzyki), dedykowane Zygmuntowi Augustowi dzie\xc5\x82o Harmoniarum musicarum in usum testudinis factarum, tomus primus - pierwsz\xc4\x85 w Polsce drukowan\xc4\x85 tabulatur\xc4\x99 lutniow\xc4\x85. S\xc5\x82aw\xc4\x99 na dworze kr\xc3\xb3lewskim, jako lutnista, a p\xc3\xb3\xc5\xbaniej kompozytor, zdoby\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Krzysztof Klabon (ur. 1550, zm. ok. 1616), w 1576 roku mianowany kierownikiem dworskiej kapeli, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 to funkcj\xc4\x99 piastowa\xc5\x82 przez 20 lat._NEWLINE_Bodaj najwi\xc4\x99kszym nazwiskiem po\xc5\x9br\xc3\xb3d polskich kompozytor\xc3\xb3w na lutni\xc4\x99 jest Wojciech D\xc5\x82ugoraj (ur. 1557, zm. 1619), uwa\xc5\xbcany za nast\xc4\x99pc\xc4\x99 s\xc5\x82ynnego Bakfarka. Gry na lutni uczy\xc5\x82 si\xc4\x99 na dworze Samuela Zborowskiego. Przez pewien czas by\xc5\x82 lutnist\xc4\x85 kr\xc3\xb3lewskim na dworze Stefana Batorego. By\xc5\x82 mistrzem polifonii i b\xc5\x82yskotliwym wirtuozem, czym zyska\xc5\x82 sobie europejsk\xc4\x85 s\xc5\x82aw\xc4\x99. Pozostawi\xc5\x82 po sobie utwory pisane na lutni\xc4\x99, m.in. charakteryzuj\xc4\x85ce si\xc4\x99 melodyjno\xc5\x9bci\xc4\x85 villanelle, fantazje lutniowe, ta\xc5\x84ce polskie, zachowane w tabulaturze Thesaurus harmonicus z 1603 roku oraz w tzw. Tabulaturze D\xc5\x82ugoraja. W epoce \xe2\x80\x9ez\xc5\x82otego wieku\xe2\x80\x9d do Polski \xc5\x9bci\xc4\x85ga\xc5\x82o wielu uznanych lutnist\xc3\xb3w w\xc5\x82oskich. W\xc5\x9br\xc3\xb3d nich byli: Luca Marenzio (ur. 1553, zm. 1599), kt\xc3\xb3ry w 1595 roku zosta\xc5\x82 nast\xc4\x99pc\xc4\x85 Annibala Stabile jako maestro di cappella na dworze Zygmunta III Wazy, nowatorski Michelagnolo Galilei (ur. 1575, zm. 1631, brat astronoma Galileusza), kt\xc3\xb3rego mecenasem w latach 1593-1607 by\xc5\x82 r\xc3\xb3d Radziwi\xc5\x82\xc5\x82\xc3\xb3w herbu Tr\xc4\x85by. Najbardziej jednak znanym by\xc5\x82 Diomedes Cato (ur. 1555, zm. 1628), kt\xc3\xb3ry poniewa\xc5\xbc ca\xc5\x82e swoje \xc5\xbcycie sp\xc4\x99dzi\xc5\x82 w Polsce, a w swej tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci wykorzystywa\xc5\x82 melodie zaczerpni\xc4\x99te z muzyki ludowej, uwa\xc5\xbcany jest za kompozytora polskiego. S\xc5\x82yn\xc4\x85\xc5\x82 on ze swoich kompozycji lutniowych, w kt\xc3\xb3rych mo\xc5\xbcna zauwa\xc5\xbcy\xc4\x87 wp\xc5\x82ywy wczesnego baroku. Jego muzyka by\xc5\x82a wydawana w wielu krajach i ceniona do tego stopnia, \xc5\xbce sam Jean-Baptiste Besard nazywa\xc5\x82 go \xe2\x80\x9eApollem zmartwychwsta\xc5\x82ym\xe2\x80\x9d. Zostawi\xc5\x82 po sobie m.in. 8 skomponowanych na lutni\xc4\x99 ta\xc5\x84c\xc3\xb3w polskich, 7 fantazji, 6 galliard 5 preludi\xc3\xb3w oraz pewn\xc4\x85 ilo\xc5\x9b\xc4\x87 innych utwor\xc3\xb3w. Polscy lutni\xc5\x9bci robili tak\xc5\xbce karier\xc4\x99 za granic\xc4\x85, jak wspomniany Jakub Reys-Polak.\n_START_SECTION_\nNiemcy\n_START_PARAGRAPH_\nNiemcy epoki renesansu r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc mog\xc4\x85 si\xc4\x99 poszczyci\xc4\x87 wk\xc5\x82adem w europejsk\xc4\x85 muzyk\xc4\x99 lutniow\xc4\x85. Do\xc5\x9b\xc4\x87 wcze\xc5\x9bnie pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 tam drukowana literatura lutniowa, a niemiecki system notacji muzycznej (tzw. tabulatura niemiecka) datuje si\xc4\x99 jeszcze na XV wiek. Ojcem wczesnej muzyki renesansowej w Niemczech by\xc5\x82 lutnista i organista Conrad Paumann (ur. ok. 1410, zm. 1473). To jego wed\xc5\x82ug tradycji uwa\xc5\xbca si\xc4\x99 za tw\xc3\xb3rc\xc4\x99 tabulatury niemieckiej, cho\xc4\x87 bywa to cz\xc4\x99sto kwestionowane (by\xc5\x82 niewidomy od urodzenia). Bez w\xc4\x85tpienia jednak by\xc5\x82 on muzykiem niezwykle utalentowanym i zdoby\xc5\x82 uznanie sw\xc4\x85 gr\xc4\x85 na wielu dworach europejskich. Przez pewien czas by\xc5\x82 nadwornym muzykiem Albrechta III bawarskiego, p\xc3\xb3\xc5\xbaniej podr\xc3\xb3\xc5\xbcowa\xc5\x82 tak\xc5\xbce do Mediolanu, Neapolu, Mantui (gdzie zosta\xc5\x82 nobilitowany), wyst\xc4\x99powa\xc5\x82 przed ksi\xc4\x99ciem Burgundii, Filipem III Dobrym i przed cesarzem Fryderykiem III Habsburgiem. Mia\xc5\x82 on wielki wp\xc5\x82yw na kszta\xc5\x82towanie si\xc4\x99 muzyki niemieckiej i recepcj\xc4\x99 stylu francusko-flamandzkiego. Niestety z ca\xc5\x82ego jego dorobku zachowa\xc5\x82 si\xc4\x99 tylko jeden utw\xc3\xb3r._NEWLINE_Pierwszym wydawc\xc4\x85 muzyki na lutni\xc4\x99 by\xc5\x82 lutnista i organista, zaliczany do kompozytor\xc3\xb3w ze szko\xc5\x82y koloryst\xc3\xb3w Arnolt Schlick (ur. ok. 1460, zm. po 1521). Wyda\xc5\x82 on w 1513 roku zbi\xc3\xb3r utwor\xc3\xb3w, w\xc5\x9br\xc3\xb3d kt\xc3\xb3rych by\xc5\x82o kilka utwor\xc3\xb3w na lutni\xc4\x99. Jego Tabulaturen etlicher lobgesang jest uwa\xc5\xbcana za najwcze\xc5\x9bniejsze obszerne \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o niemieckiej muzyki lutniowej i jeden z pierwszych drukowanych tego typu zbior\xc3\xb3w w Europie. Sw\xc3\xb3j wk\xc5\x82ad w literatur\xc4\x99 muzyczn\xc4\x85 mia\xc5\x82 te\xc5\xbc lutnista i kompozytor Hans Judenk\xc3\xb6nig (ur. ok. 1450, zm. 1526), zwi\xc4\x85zany z Uniwersytetem Wiede\xc5\x84skim. Wyda\xc5\x82 on dwa w 1515 i w 1523 roku dwa podr\xc4\x99czniki do nauki gry na lutni dla amator\xc3\xb3w. Innym lutnist\xc4\x85, kt\xc3\xb3ry pozostawi\xc5\x82 po sobie istotne, z punktu widzenia historycznego dzie\xc5\x82a, by\xc5\x82 Hans Gerle (ur. 1500, zm. 1570). Jego pierwsza publikacja wydana w 1532 roku w Norymberdze, Musica teusch, auf die Instrument der grossen unnd kleinen Geygen, auch Lautten, zawiera aran\xc5\xbcacje na lutni\xc4\x99 utwor\xc3\xb3w innych niemieckich kompozytor\xc3\xb3w, lecz przede wszystkim wprowadzenie do techniki gry na lutni, oraz obja\xc5\x9bnienie sposobu czytania notacji muzycznej, przez co jest dzi\xc5\x9b za wa\xc5\xbcnym \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em informacji dla wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnego wykonawstwa historycznego._NEWLINE_Kolejnym wielkim nazwiskiem wczesnorenesansowej muzyki lutniowej w Niemczech by\xc5\x82, pochodz\xc4\x85cy z W\xc4\x99gier, Hans Neusidler (ur. ok. 1508-09, zm. 1563). Jego osiem publikacji zawiera aran\xc5\xbcacje znaznych niemieckich pie\xc5\x9bni, francuskich chansons, w\xc5\x82oskich madryga\xc5\x82\xc3\xb3w, ta\xc5\x84c\xc3\xb3w i preludi\xc3\xb3w. W swej pierwszej publikacji Ein newgeordent k\xc3\xbcnstlich Lautenbuch in zwen Theyl getheylt: der erst f\xc3\xbcr die anfahenden Schuler z 1536 roku zawar\xc5\x82 proste utwory dla pocz\xc4\x85tkuj\xc4\x85cych wraz z opisem techniki gry na lutni. W drugiej po\xc5\x82owie XVI wieku tabulatura niemiecka stopniowo wychodzi\xc5\x82a z u\xc5\xbcycia, zast\xc4\x99powana przez francusk\xc4\x85 i w\xc5\x82osk\xc4\x85. Podobnie dzia\xc5\x82o si\xc4\x99 z niemieck\xc4\x85 muzyk\xc4\x85 lutniow\xc4\x85, kt\xc3\xb3ra traci\xc5\x82a w\xc5\x82asny charakter i oryginalno\xc5\x9b\xc4\x87, a\xc5\xbc zdominowana zosta\xc5\x82a przez repertuar mi\xc4\x99dzynarodowy. Ostatecznie wojna trzydziestoletnia doprowadzi\xc5\x82a do zupe\xc5\x82nego upadku drukarstwa muzycznego w Niemczech na p\xc3\xb3\xc5\x82 wieku. Dopiero koniec wieku XVII przyni\xc3\xb3s\xc5\x82 pewne o\xc5\xbcywienie w niemieckiej muzyce lutniowej, a jej triumfalny powr\xc3\xb3t datuje si\xc4\x99 na wiek XVIII.\n_START_SECTION_\nHiszpania\n_START_PARAGRAPH_\nMimo i\xc5\xbc lutnia przyw\xc4\x99drowa\xc5\x82a do Europy prawdopodobnie w\xc5\x82a\xc5\x9bnie z Hiszpanii, w okresie renesansu to nie lutnia, lecz vihuela by\xc5\x82a najwa\xc5\xbcniejszym instrumentem w muzyce tego kraju. Jednak\xc5\xbce ze wzgl\xc4\x99du na podobie\xc5\x84stwo w technice gry na obu instrumentach, notacji muzycznej oraz liczne adaptacje muzyki lutniowej na vihuel\xc4\x99, dzie\xc5\x82a kompozytor\xc3\xb3w hiszpa\xc5\x84skich wchodzi\xc5\x82y cz\xc4\x99sto w sk\xc5\x82ad repertuaru lutnist\xc3\xb3w europejskich i mia\xc5\x82y pewien wp\xc5\x82yw na rozw\xc3\xb3j polifonii lutniowej. Jednym z najwi\xc4\x99kszych wczesnorenesansowych kompozytor\xc3\xb3w i instrumentalist\xc3\xb3w hiszpa\xc5\x84skich by\xc5\x82 Luis de Narv\xc3\xa1ez (ur. ok. 1500, zm. 1550/1560). By\xc5\x82 on uwa\xc5\xbcany za pierwszego tw\xc3\xb3rc\xc4\x99, kt\xc3\xb3ry przeni\xc3\xb3s\xc5\x82 wzory w\xc5\x82oskiej, renesansowej muzyki lutniowej na grunt hiszpa\xc5\x84ski. Jego najwi\xc4\x99kszym dzie\xc5\x82em by\xc5\x82o Los seys libros del delph\xc3\xadn wydane w Valladolid w 1538 roku, w kt\xc3\xb3rym mo\xc5\xbcemy zaobserwowa\xc4\x87 wp\xc5\x82yw Francesca da Milano. Zapisywa\xc5\x82 on utwory muzyczne w systemie nieco zmodyfikowanej tabulatury w\xc5\x82oskiej (tzw. tabulatura hiszpa\xc5\x84ska). Wydawa\xc5\x82 on tak\xc5\xbce aran\xc5\xbcacje dzie\xc5\x82 innych kompozytor\xc3\xb3w europejskich, takich jak Josquin des Prez, Nicolas Gombert, czy Jean Richafort._NEWLINE_Innymi, znanymi kompozytorami hiszpa\xc5\x84skimi byli: Luis de Mil\xc3\xa1n (ur. 1500, zm. 1561), tworz\xc4\x85cy na dworze w Walencji, kt\xc3\xb3rego ksi\xc4\x85\xc5\xbcka Libro de m\xc3\xbasica de vihuela de mano intitulado El maestro, wydana w 1536 roku jest pierwszym w historii zbiorem muzyki pisanej na vihuel\xc4\x99, Diego Pisador (ur. 1509/10, zm. po 1557), kt\xc3\xb3ry wyda\xc5\x82 1552 roku, dedykowan\xc4\x85 Filipowi II Habsburgowi ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99 pt. Libro de m\xc3\xbasica de vihuela \xe2\x80\x93 zbi\xc3\xb3r w\xc5\x82asnych kompozycji oraz aran\xc5\xbcacji utwor\xc3\xb3w wielu znanych lutnist\xc3\xb3w europejskich i w ko\xc5\x84cu Alonso Mudarra (ur. 1510, zm. 1580), kanonik w katedrze w Sevilli, znany g\xc5\x82\xc3\xb3wnie jako tw\xc3\xb3rca pierwszych utwor\xc3\xb3w pisanych na gitar\xc4\x99.\n_START_SECTION_\nAnglia\n_START_PARAGRAPH_\nW Anglii najwi\xc4\x99kszy rozw\xc3\xb3j muzyki nast\xc4\x85pi\xc5\x82 w epoce el\xc5\xbcbieta\xc5\x84skiej. W owym czasie, wielk\xc4\x85 popularno\xc5\x9b\xc4\x87 zdoby\xc5\x82y (pochodz\xc4\x85ce prawdopodobnie od francuskich aria de cour) tzw. arie lutniowe (ang. ayres), czyli pie\xc5\x9bni z akompaniamentem lutni. Sw\xc3\xb3j rozkwit zawdzi\xc4\x99cza\xc5\x82y ksi\xc4\x85\xc5\xbcce First Booke of Songs or Ayres wydanej w 1597 roku przez wielkiego kompozytora i lutnist\xc4\x99 angielskiego Johna Dowlanda (ur. 1562, zm. 1626), kt\xc3\xb3ry, cho\xc4\x87 tworzy\xc5\x82 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie poza granicami kraju, mia\xc5\x82 wielki wp\xc5\x82yw na muzyk\xc4\x99 angielsk\xc4\x85. Ksi\xc4\x85\xc5\xbcka ta uwa\xc5\xbcana jest za jedn\xc4\x85 z najbardziej wp\xc5\x82ywowych publikacji w literaturze lutniowej. Angielskie arie lutniowe, komponowane g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w tonacjach minorowych cechowa\xc5\x82 niespotykany nigdzie indziej nastr\xc3\xb3j melancholii. Gatunek ten uprawia\xc5\x82 i rozwija\xc5\x82 p\xc3\xb3\xc5\xbaniej m in. Thomas Campion (ur. 1567, zm. 1631), kt\xc3\xb3rego w\xc5\x82asna Books of Airs wydana w 1601 roku cieszy\xc5\x82a si\xc4\x99 wielk\xc4\x85 popularno\xc5\x9bci\xc4\x85 i by\xc5\x82a jeszcze czterokrotnie wznawiana w ci\xc4\x85gu kilku nast\xc4\x99pnych lat. Innym wa\xc5\xbcnym tw\xc3\xb3rc\xc4\x85 by\xc5\x82 lutnista Thomas Robinson (ur. 1588, zm. 1610), kt\xc3\xb3ry zas\xc5\x82yn\xc4\x85\xc5\x82 przede wszystkim jako teoretyk i nauczyciel oraz autor wa\xc5\xbcnego podr\xc4\x99cznika do nauki gry lutni i innych instrumentach strunowych The Schoole of Musicke wydanego w 1603 roku w Londynie."