b'\n_START_ARTICLE_\nSepsa\n_START_SECTION_\nNazewnictwo\n_START_PARAGRAPH_\nIstniej\xc4\x85 kontrowersje odno\xc5\x9bnie w\xc5\x82a\xc5\x9bciwej polskiej nazwy schorzenia. Prof. Andrzej Szczeklik w swojej ksi\xc4\x85\xc5\xbcce Choroby wewn\xc4\x99trzne zaznacza tendencj\xc4\x99 do odchodzenia od nazwy "posocznica" na rzecz okre\xc5\x9blenia \xe2\x80\x93 "sepsa". Tym samym terminem pos\xc5\x82uguje si\xc4\x99 Polska Grupa Robocza ds. Sepsy przy Polskim Towarzystwie Anestezjologii i Intensywnej Terapii. Okre\xc5\x9blenie sepsa zosta\xc5\x82o r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc u\xc5\xbcyte przy t\xc5\x82umaczeniu aktualnych wytycznych Surviving Sepsis Campaign odno\xc5\x9bnie post\xc4\x99powania w sepsie i wstrz\xc4\x85sie septycznym, jako polskie okre\xc5\x9blenie angielskiego terminu severe sepsis. Z drugiej strony prof. Jacek Juszczyk w monografii Posocznica za poprawn\xc4\x85 polsk\xc4\x85 nazw\xc4\x99 uznaje posocznic\xc4\x99, termin sepsa za\xc5\x9b okre\xc5\x9bla jako \xc5\xbcargonowe spolszczenie nazwy \xc5\x82aci\xc5\x84skiej. Z kolei prof. Zdzis\xc5\x82aw Kruszy\xc5\x84ski w ksi\xc4\x85\xc5\xbcce Podstawy anestezjologii i intensywnej terapii traktuje nazwy posocznica i sepsa jako r\xc3\xb3wnorz\xc4\x99dne._NEWLINE_Termin posocznica pochodzi od s\xc5\x82owa "posoka" czyli "zepsuta krew". \xc5\x81aci\xc5\x84skim odpowiednikiem jest septicemia, obecnie nieu\xc5\xbcywany._NEWLINE_Jako "ci\xc4\x99\xc5\xbck\xc4\x85 seps\xc4\x99" (ci\xc4\x99\xc5\xbcka posocznica, zesp\xc3\xb3\xc5\x82 septyczny) okre\xc5\x9blano dawniej seps\xc4\x99 z towarzysz\xc4\x85c\xc4\x85 niewydolno\xc5\x9bci\xc4\x85 wielonarz\xc4\x85dow\xc4\x85. Wytyczne Surviving Sepsis Campaign (SSC) z\xc2\xa02016 roku wprowadzi\xc5\x82y now\xc4\x85 definicj\xc4\x99 sepsy, kt\xc3\xb3ra jest to\xc5\xbcsama z poj\xc4\x99ciem "ci\xc4\x99\xc5\xbckiej sepsy"._NEWLINE_Wstrz\xc4\x85s septyczny rozwija si\xc4\x99 w chwili, kiedy pomimo prawid\xc5\x82owego nawodnienia, dochodzi do uporczywego spadku ci\xc5\x9bnienia t\xc4\x99tniczego powoduj\xc4\x85cego upo\xc5\x9bledzenie perfuzji narz\xc4\x85dowej (spadek przep\xc5\x82ywu tkankowego krwi). Jest to stan, kt\xc3\xb3ry wymaga podawania lek\xc3\xb3w obkurczaj\xc4\x85cych naczynia (wazopresor\xc3\xb3w).\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nTermin \xcf\x83\xce\xae\xcf\x88\xce\xb9\xcf\x82 (sepsis) wprowadzi\xc5\x82 Hipokrates w IV wieku p.n.e. i oznacza\xc5\x82 on proces gnicia albo rozk\xc5\x82adu materii organicznej. Okre\xc5\x9blenia "gnicie krwi" dla chor\xc3\xb3b o ci\xc4\x99\xc5\xbckim przebiegu po\xc5\x82\xc4\x85czonych z procesem ropnym u\xc5\xbcy\xc5\x82 Awicenna w XI wieku._NEWLINE_W 1892 r. Richard Pfeiffer odkry\xc5\x82, \xc5\xbce ci\xc4\x99\xc5\xbcka reakcja septyczna podczas zaka\xc5\xbcenia przecinkowcem cholery by\xc5\x82a spowodowana endotoksyn\xc4\x85. Przez wiele lat u\xc5\xbcywano niesprecyzowanego poj\xc4\x99cia sepsis, stopniowo ograniczaj\xc4\x85c jego u\xc5\xbcycie do zaka\xc5\xbce\xc5\x84 og\xc3\xb3lnoustrojowych._NEWLINE_Pierwsz\xc4\x85 klasyfikacj\xc4\x99 obrazu klinicznego sepsy i ujednolicenie poj\xc4\x99\xc4\x87 z ni\xc4\x85 zwi\xc4\x85zanych przynios\xc5\x82o opracowanie American College of Chest Physicians i Society of Critical Care Medicine (ACCP/SCCM) z 1991 roku. Wytyczne post\xc4\x99powania w ci\xc4\x99\xc5\xbckiej sepsie i we wstrz\xc4\x85sie septycznym przedstawi\xc5\x82a Surviving Sepsis Campaign w 2004 roku._NEWLINE_W 2016 roku opublikowane zosta\xc5\x82y nowe wytyczne leczenia sepsy Surviving Sepsis Campaign, w kt\xc3\xb3rych zawarto zaktualizowane definicje sepsy SEPSIS-3.\n_START_SECTION_\nEpidemiologia\n_START_PARAGRAPH_\nSepsa stanowi powa\xc5\xbcny problem kliniczny, zw\xc5\x82aszcza na oddzia\xc5\x82ach intensywnej terapii. W Stanach Zjednoczonych wykrywa si\xc4\x99 w ci\xc4\x85gu roku oko\xc5\x82o 750\xc2\xa0000 nowych przypadk\xc3\xb3w ci\xc4\x99\xc5\xbckiej posocznicy. Sepsa jest tam drug\xc4\x85, po chorobach uk\xc5\x82adu kr\xc4\x85\xc5\xbcenia, najcz\xc4\x99stsz\xc4\x85 przyczyn\xc4\x85 zgonu na oddzia\xc5\x82ach intensywnej terapii. Wed\xc5\x82ug Centers for Disease Control and Prevention sepsa do 2000 roku stanowi\xc5\x82a dziesi\xc4\x85t\xc4\x85 najcz\xc4\x99stsz\xc4\x85 przyczyn\xc4\x99 zgonu w USA. Wyst\xc4\x99puje u 1-2% wszystkich hospitalizowanych pacjent\xc3\xb3w i u 25% pacjent\xc3\xb3w wymagaj\xc4\x85cych intensywnych zabieg\xc3\xb3w medycznych. W krajach Unii Europejskiej na ci\xc4\x99\xc5\xbck\xc4\x85 seps\xc4\x99 umiera rocznie 146 000 pacjent\xc3\xb3w._NEWLINE_W Polsce dopiero od niedawna prowadzone s\xc4\x85 badania na temat sepsy. Cz\xc4\x99sto\xc5\x9b\xc4\x87 wyst\xc4\x99powania sepsy na oddzia\xc5\x82ach intensywnej terapii wynosi\xc5\x82a 34%, ci\xc4\x99\xc5\xbckiej sepsy 16%, a wstrz\xc4\x85su septycznego 6%. Rosn\xc4\x85c\xc4\x85 cz\xc4\x99sto\xc5\x9b\xc4\x87 wyst\xc4\x99powania sepsy przypisuje si\xc4\x99 starzeniu populacji, wyst\xc4\x99powaniu chor\xc3\xb3b przewlek\xc5\x82ych, zaburze\xc5\x84 odporno\xc5\x9bci a tak\xc5\xbce stosowaniu na szerok\xc4\x85 skal\xc4\x99 antybiotyk\xc3\xb3w, glikokortykosteroid\xc3\xb3w, inwazyjnych zabieg\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nZmiany narz\xc4\x85dowe w przebiegu sepsy\n_START_PARAGRAPH_\nW trakcie rozwoju sepsy dochodzi r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc do zmian na poziomie narz\xc4\x85dowym._NEWLINE_Nast\xc4\x99puje nadmierne rozszerzenie \xc5\x82o\xc5\xbcyska naczyniowego na skutek nadmiernego wydzielania tlenku azotu. (patrz wy\xc5\xbcej). W prawid\xc5\x82owych warunkach NO po wytworzeniu w kom\xc3\xb3rkach \xc5\x9br\xc3\xb3db\xc5\x82onka przechodzi do okolicznych tkanek wnikaj\xc4\x85c do kom\xc3\xb3rek mi\xc4\x99\xc5\x9bniowych g\xc5\x82adkich i uaktywniaj\xc4\x85c cyklaz\xc4\x99 guanylow\xc4\x85. Dochodzi wtedy do zwi\xc4\x99kszenia poziomu cGMP i nast\xc4\x99pczego spadku poziomu wolnego wapnia. Efektem tego jest relaksacja mi\xc4\x99\xc5\x9bnia. Przy patologicznie zwi\xc4\x99kszonym wytwarzaniu NO dochodzi do nadmiernego poszerzenia \xc5\x82o\xc5\xbcyska naczyniowego i nier\xc3\xb3wnomiernej poda\xc5\xbcy tlenu._NEWLINE_W trakcie rozwoju sepsy dochodzi do zwolnienia szybko\xc5\x9bci skurczu i relaksacji serca. Mo\xc5\xbce by\xc4\x87 to wynikiem zmniejszenia ilo\xc5\x9bci kana\xc5\x82\xc3\xb3w wapniowych umieszczonych w sarkolemie (tzw. receptor\xc3\xb3w rianodynowych) na skutek dzia\xc5\x82ania tlenku azotu i TNF-\xce\xb1. Powoduje to spadek szybko\xc5\x9bci uwalniania jon\xc3\xb3w wapniowych z sarkolemy z jednoczesnym spowolnieniem wychwytu zwrotnego tych jon\xc3\xb3w z powrotem do siateczki sarkolemowej._NEWLINE_Zaburzenia hematologiczne wyst\xc4\x99puj\xc4\x85ce podczas sepsy sprowadzaj\xc4\x85 si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie do wyst\xc4\x85pienia zespo\xc5\x82u rozsianego wykrzepiania wewn\xc4\x85trznaczyniowego (DIC). Objawia si\xc4\x99 on wyd\xc5\x82u\xc5\xbceniem czas\xc3\xb3w krzepni\xc4\x99cia, spadkiem poziomu fibrynogenu  oraz p\xc5\x82ytek krwi. Jest spowodowany pobudzeniem przez cytokiny zewn\xc4\x85trzpochodnego uk\xc5\x82adu krzepni\xc4\x99cia oraz nieprawid\xc5\x82owym dzia\xc5\x82aniem mechanizm\xc3\xb3w antykoagulacyjnych (antytrombina III, trombomodulina). Prowadzi to do powstawania licznych drobnych zakrzep\xc3\xb3w w naczyniach co dodatkowo jeszcze zaburza transport i wykorzystanie przez tkanki tlenu._NEWLINE_Negatywne oddzia\xc5\x82ywanie uog\xc3\xb3lnionego zaka\xc5\xbcenia na w\xc4\x85trob\xc4\x99 skutkuje hiperbilirubinemi\xc4\x85 i zwi\xc4\x99kszeniem poziomu aminotransferaz. Niedotlenienie tego narz\xc4\x85du jakie  jest wynikiem sepsy prowadzi do zwi\xc4\x99kszonego przep\xc5\x82ywu krwi przez uk\xc5\x82ad wrotny. Objawy niewydolno\xc5\x9bci w\xc4\x85troby ujawniaj\xc4\x85 si\xc4\x99 z chwil\xc4\x85 niewystarczaj\xc4\x85cego przep\xc5\x82ywu w\xc4\x85trobowego._NEWLINE_W p\xc5\x82ucach dochodzi do zaburzenia czynno\xc5\x9bci \xc5\x9br\xc3\xb3db\xc5\x82onka w wyniku nacieczenia przez neutrofile, skutkuj\xc4\x85cego wynaczynieniem p\xc5\x82ynu do tkanki \xc5\x9br\xc3\xb3dmi\xc4\x85\xc5\xbcszowej i do wn\xc4\x99trza p\xc4\x99cherzyk\xc3\xb3w p\xc5\x82ucnych. Prowadzi to do rozwoju zespo\xc5\x82u ostrej niewydolno\xc5\x9bci oddechowej (ARDS). Wynikiem tego jest zapadanie si\xc4\x99 p\xc4\x99cherzyk\xc3\xb3w, przeciekanie nieutlenowanej krwi przez p\xc5\x82uca, zmniejszenie podatno\xc5\x9bci i czynno\xc5\x9bciowej pojemno\xc5\x9bci zalegaj\xc4\x85cej (FRC) oraz hipoksemia. Podczas sepsy dochodzi r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc do zwi\xc4\x99kszonego wytwarzania przez makrofagi p\xc5\x82ucne interleukiny 8 co ostatecznie pog\xc5\x82\xc4\x99bia proces chorobowy._NEWLINE_W nerkach dochodzi do rozwoju ostrej niewydolno\xc5\x9bci nerek w wyniku poszerzenia \xc5\x82o\xc5\xbcyska naczyniowego i niedostatecznej perfuzji narz\xc4\x85du, a tak\xc5\xbce na skutek dzia\xc5\x82ania r\xc3\xb3\xc5\xbcnych czynnik\xc3\xb3w takich jak np. endotelina, tromboksan A2, neutrofile czy czynniki krzepni\xc4\x99cia. Objawem niewydolno\xc5\x9bci jest zazwyczaj oliguria, niemniej czasami dochodzi do rozwini\xc4\x99cia niewydolno\xc5\x9bci nerek z towarzysz\xc4\x85c\xc4\x85 poliuri\xc4\x85._NEWLINE_Zaburzenia metaboliczne w przebiegu sepsy s\xc4\x85 spowodowane nadmiern\xc4\x85 reakcj\xc4\x85 stresow\xc4\x85 organizmu, g\xc5\x82odzeniem, a tak\xc5\xbce upo\xc5\x9bledzonym metabolizmem tlenowym. Dochodzi do nadmiernego wytwarzania glukozy na skutek zwi\xc4\x99kszonego poziomu glukagonu i katecholamin z jednoczesnym wzrostem poziomu insuliny. W trakcie sepsy dochodzi do zaburzenia w obr\xc4\x99bie uzyskiwania z glutaminy glukozy (przy zwi\xc4\x99kszonym zapotrzebowaniu energetycznym organizmu poziom glukozy jest uzupe\xc5\x82niany poprzez rozpad bia\xc5\x82ek). Dzieje si\xc4\x99 tak na skutek zmniejszenia aktywno\xc5\x9bci, m.in., glutaminazy._NEWLINE_Jednocze\xc5\x9bnie na skutek spadku poziomu glutaminy w obr\xc4\x99bie \xc5\x9bciany przewodu pokarmowego dochodzi do zaburzenia jej funkcji i mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci rozwoju niewydolno\xc5\x9bci wielonarz\xc4\x85dowej. Przemiany lipid\xc3\xb3w w pocz\xc4\x85tkowej fazie sprowadzaj\xc4\x85 si\xc4\x99 do nasilenia katabolizmu i zwi\xc4\x99kszonego rozpadu do wolnych kwas\xc3\xb3w t\xc5\x82uszczowych (FFA). W p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszej fazie dochodzi do upo\xc5\x9bledzenia wykorzystania FFA i powstawania cia\xc5\x82 ketonowych. Na skutek nasilonego metabolizmu beztlenowego oraz post\xc4\x99puj\xc4\x85cego niedotlenienia i niedokrwienia dochodzi do spadku poziomu pirogronian\xc3\xb3w i zaburzenia stosunku mleczany/pirogroniany.\n_START_SECTION_\nLeczenie\n_START_PARAGRAPH_\nLeczenie sepsy stanowi du\xc5\xbcy problem kliniczny. Powinno by\xc4\x87 prowadzone na oddzia\xc5\x82ach intensywnej terapii, gdzie pacjentowi mo\xc5\xbcna zapewni\xc4\x87 odpowiedni\xc4\x85 opiek\xc4\x99. Jest d\xc5\x82ugotrwa\xc5\x82e, wymagaj\xc4\x85ce du\xc5\xbcych nak\xc5\x82ad\xc3\xb3w finansowych. W krajach Unii Europejskiej roczny koszt leczenia wynosi 6,7 mld dolar\xc3\xb3w, a w Stanach Zjednoczonych \xe2\x80\x93 17 mld dolar\xc3\xb3w i obarczone du\xc5\xbc\xc4\x85 \xc5\x9bmiertelno\xc5\x9bci\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nWst\xc4\x99pne post\xc4\x99powanie przeciwwstrz\xc4\x85sowe\n_START_PARAGRAPH_\nNale\xc5\xbcy rozpocz\xc4\x85\xc4\x87 zaraz po stwierdzeniu sepsy, jeszcze przed przekazaniem pacjenta na oddzia\xc5\x82 intensywnej terapii. Leczenie polega g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na przetaczaniu p\xc5\x82yn\xc3\xb3w do\xc5\xbcylnie w takich ilo\xc5\x9bciach, aby w ci\xc4\x85gu pierwszych 6 godzin osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc4\x87 o\xc5\x9brodkowe ci\xc5\x9bnienie \xc5\xbcylne na poziomie 8\xe2\x80\x9312\xc2\xa0mm Hg (u chorych mechanicznie wentylowanych 12\xe2\x80\x9315\xc2\xa0mm Hg), \xc5\x9brednie ci\xc5\x9bnienie t\xc4\x99tnicze > 65\xc2\xa0mm Hg, diurez\xc4\x99 > 0,5 ml/kg/h, wysycenie tlenem hemoglobiny krwi \xc5\xbcylnej z \xc5\xbcy\xc5\x82 centralnych b\xc4\x85d\xc5\xba krwi mieszanej SvO\xe2\x82\x82 > 70%. Przy braku wzrostu wysycenia hemoglobiny powy\xc5\xbcej 70%, a przy osi\xc4\x85gni\xc4\x99tym zalecanym poziomie o\xc5\x9brodkowego ci\xc5\x9bnienia \xc5\xbcylnego, pacjentowi przetacza si\xc4\x99 koncentrat krwinek czerwonych (KKCz) w takich ilo\xc5\x9bciach, aby osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc4\x87 hematokryt > 30% lub stosuje si\xc4\x99 wlewy do\xc5\xbcylne z dobutaminy (maksymalna dawka 20 \xce\xbcg/kg/min).\n_START_SECTION_\nAntybiotykoterapia\n_START_PARAGRAPH_\nDo\xc5\xbcylne podawanie antybiotyk\xc3\xb3w powinno si\xc4\x99 rozpocz\xc4\x85\xc4\x87 nie p\xc3\xb3\xc5\xbaniej ni\xc5\xbc w godzin\xc4\x99 od rozpoznania ci\xc4\x99\xc5\xbckiej postaci sepsy (po pobraniu pr\xc3\xb3bek do bada\xc5\x84 mikrobiologicznych). Pocz\xc4\x85tkowo stosuje si\xc4\x99 antybiotykoterapi\xc4\x99 empiryczn\xc4\x85 z zastosowaniem lek\xc3\xb3w przeciwdrobnoustrojowych o szerokim spektrum dzia\xc5\x82ania, z kt\xc3\xb3rych przynajmniej jeden powinien wykazywa\xc4\x87 aktywno\xc5\x9b\xc4\x87 wobec przypuszczalnego czynnika etiologicznego. Nierozpocz\xc4\x99cie wczesnego leczenia antybiotykiem wobec kt\xc3\xb3rego dany patogen mog\xc4\x85cy by\xc4\x87 przyczyn\xc4\x85 wyst\xc4\x85pienia sepsy jest wra\xc5\xbcliwy skutkuje wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 \xc5\x9bmiertelno\xc5\x9bci\xc4\x85 w\xc5\x9br\xc3\xb3d pacjent\xc3\xb3w. Po uzyskaniu dodatnich posiew\xc3\xb3w, wdra\xc5\xbca si\xc4\x99 leczenie celowane, zgodne z antybiogramem. Nale\xc5\xbcy jak najszybciej odchodzi\xc4\x87 od terapii antybiotykami o szerokim spektrum dzia\xc5\x82ania, przeciwdzia\xc5\x82aj\xc4\x85c w ten spos\xc3\xb3b rozwini\xc4\x99ciu lekooporno\xc5\x9bci. W zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od skuteczno\xc5\x9bci leczenia, powinno ono trwa\xc4\x87 przez 7\xe2\x80\x9310 dni.\n_START_SECTION_\nUsuni\xc4\x99cie ogniska zaka\xc5\xbcenia\n_START_PARAGRAPH_\nNale\xc5\xbcy zawsze d\xc4\x85\xc5\xbcy\xc4\x87 do usuni\xc4\x99cia ogniska b\xc4\x99d\xc4\x85cego \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em zaka\xc5\xbcenia. W zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od rodzaju infekcji, dzia\xc5\x82ania mog\xc4\x85 polega\xc4\x87 na: drenowaniu ropni, nekrektomii (usuni\xc4\x99ciu mas martwiczych), usuni\xc4\x99ciu cewnik\xc3\xb3w naczyniowych i p\xc4\x99cherzowych czy wi\xc4\x99kszych zabieg\xc3\xb3w chirurgicznych. Szybkie opanowanie \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a zaka\xc5\xbcenia ma du\xc5\xbce znaczenie w zwi\xc4\x99kszeniu prze\xc5\xbcywalno\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\nP\xc5\x82ynoterapia\n_START_PARAGRAPH_\nStosuje si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie krystaloidy lub koloidy (naturalne lub sztuczne). Pocz\xc4\x85tkowo przetacza si\xc4\x99 500\xe2\x80\x931000 ml krystaloid\xc3\xb3w (lub 300\xe2\x80\x93500 ml koloid\xc3\xb3w) w ci\xc4\x85gu 30\xc2\xa0minut, ewentualnie, w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od obecno\xc5\x9bci wzrostu ci\xc5\x9bnienia, zabieg powtarza si\xc4\x99 (tzw. pr\xc3\xb3ba p\xc5\x82ynowa). Nale\xc5\xbcy obserwowa\xc4\x87 pacjenta w celu unikni\xc4\x99cia obrz\xc4\x99ku p\xc5\x82uc. Zazwyczaj w ci\xc4\x85gu pierwszych 24 godzin istnieje du\xc5\xbce zapotrzebowanie na p\xc5\x82yny, znacznie przewy\xc5\xbcszaj\xc4\x85ce ich utrat\xc4\x99.\n_START_SECTION_\nLeki obkurczaj\xc4\x85ce naczynia\n_START_PARAGRAPH_\nJe\xc5\xbceli po przetoczeniu odpowiedniej ilo\xc5\x9bci p\xc5\x82yn\xc3\xb3w nie dochodzi do wzrostu ci\xc5\x9bnienia rozwija si\xc4\x99 wstrz\xc4\x85s septyczny. W leczeniu stosuje si\xc4\x99 wazopresory (leki obkurczaj\xc4\x85ce naczynia krwiono\xc5\x9bne). Mo\xc5\xbcna je podawa\xc4\x87 kontroluj\xc4\x85c st\xc4\x99\xc5\xbcenia mleczan\xc3\xb3w w surowicy, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 wska\xc5\xbanikiem niedostatecznej perfuzji (ukrwienia) narz\xc4\x85dowej i niedotlenienia. Wazopresory powinno si\xc4\x99 podawa\xc4\x87 po uzupe\xc5\x82nieniu \xc5\x82o\xc5\xbcyska naczyniowego p\xc5\x82ynami, ale w szczeg\xc3\xb3lnie ci\xc4\x99\xc5\xbckich przypadkach mo\xc5\xbcna je stosowa\xc4\x87 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc na pocz\xc4\x85tku leczenia. Jako lek\xc3\xb3w pierwszego rzutu u\xc5\xbcywa si\xc4\x99 noradrenaliny i dopaminy. Przy opornym wstrz\xc4\x85sie nale\xc5\xbcy rozwa\xc5\xbcy\xc4\x87 podanie wazopresyny.\n_START_SECTION_\nLeki zwi\xc4\x99kszaj\xc4\x85ce kurczliwo\xc5\x9b\xc4\x87 mi\xc4\x99\xc5\x9bnia sercowego\n_START_PARAGRAPH_\nU chorych z ma\xc5\x82ym rzutem serca mo\xc5\xbcna poda\xc4\x87 dobutamin\xc4\x99. Przy wsp\xc3\xb3\xc5\x82istniej\xc4\x85cym niskim ci\xc5\x9bnieniem t\xc4\x99tniczym mo\xc5\xbcna j\xc4\x85 po\xc5\x82\xc4\x85czy\xc4\x87 z lekami obkurczaj\xc4\x85cymi naczynia. Nie powinno si\xc4\x99 zwi\xc4\x99ksza\xc4\x87 warto\xc5\x9bci wska\xc5\xbanika sercowego ponad norm\xc4\x99.\n_START_SECTION_\nKortykoterapia\n_START_PARAGRAPH_\nZaleca si\xc4\x99 stosowanie kortykoid\xc3\xb3w u os\xc3\xb3b we wstrz\xc4\x85sie septycznym niereaguj\xc4\x85cym na w\xc5\x82a\xc5\x9bciwe nawodnienie i wymagaj\xc4\x85cym stosowania wazopresor\xc3\xb3w. Zazwyczaj podaje si\xc4\x99 hydrokortyzon w dawce 200\xe2\x80\x93300\xc2\xa0mg na dob\xc4\x99 w pulsach (3\xe2\x80\x934 dawki) lub we wlewie ci\xc4\x85g\xc5\x82ym przez 7 dni. Nie nale\xc5\xbcy podawa\xc4\x87 dawek wy\xc5\xbcszych ni\xc5\xbc zalecane.\n_START_SECTION_\nAktywowane bia\xc5\x82ko C\n_START_PARAGRAPH_\nRekombinowane, ludzkie aktywowane bia\xc5\x82ko C (rhAPC, drotrekogin) nale\xc5\xbcy stosowa\xc4\x87 u ludzi we wstrz\xc4\x85sie septycznym lub z niewydolno\xc5\x9bci\xc4\x85 wielonarz\xc4\x85dow\xc4\x85 przy braku przeciwwskaza\xc5\x84 w postaci np. zwi\xc4\x99kszonego ryzyka krwawienia. Obecnie zosta\xc5\x82o wycofane ze stosowania, gdy\xc5\xbc nie uda\xc5\x82o si\xc4\x99 zgromadzi\xc4\x87 dowod\xc3\xb3w na jego skuteczno\xc5\x9b\xc4\x87.\n_START_SECTION_\nPreparaty krwiopochodne\n_START_PARAGRAPH_\nKoncentrat krwinek czerwonych nale\xc5\xbcy przetacza\xc4\x87 w chwili, gdy poziom hemoglobiny spadnie poni\xc5\xbcej 7,0 g/dl i d\xc4\x85\xc5\xbcy\xc4\x87 do poziomu 7,0\xe2\x80\x939,0 g/dl. Nie zaleca si\xc4\x99 stosowania erytropoetyny z wyj\xc4\x85tkiem sytuacji, kiedy na skutek niewydolno\xc5\x9bci nerek zostaje zahamowane wytwarzanie erytrocyt\xc3\xb3w. Osocze \xc5\x9bwie\xc5\xbco mro\xc5\xbcone powinno by\xc4\x87 stosowane tylko przed planowanymi zabiegami chirurgicznymi z chwil\xc4\x85 wsp\xc3\xb3\xc5\x82istnienia zaburze\xc5\x84 krzepni\xc4\x99cia. Nie zaleca si\xc4\x99 stosowania antytrombiny III, gdy\xc5\xbc jest nieskuteczna. Koncentrat krwinek p\xc5\x82ytkowych nale\xc5\xbcy przetacza\xc4\x87 przy ich spadku poni\xc5\xbcej 5 000/mm\xc2\xb3. Przy istotnym ryzyku krwawienia lub przed planowanymi zabiegami chirurgicznymi toczenie powinno odby\xc4\x87 si\xc4\x99 tak\xc5\xbce przy wy\xc5\xbcszych warto\xc5\x9bciach.\n_START_SECTION_\nDo\xc5\xbcylne podawanie kortyzolu, witaminy C, oraz witaminy B1\n_START_PARAGRAPH_\nWyniki wst\xc4\x99pnych bada\xc5\x84 przeprowadzonych pod kierunkiem dr. Paula Marika na Eastern Virginia Medical School (EVMS) wskazuj\xc4\x85, i\xc5\xbc wczesne do\xc5\xbcylne podawanie kortyzolu, witaminy C oraz witaminy B1 w ramach terapii pomocniczej, jest efektywne w zatrzymaniu post\xc4\x99pu sepsy. Skuteczno\xc5\x9b\xc4\x87 tej terapii zosta\xc5\x82a te\xc5\xbc potwierdzona na Old Dominion University. Badania przeprowadzono na dw\xc3\xb3ch grupach po 47 os\xc3\xb3b, gdzie w grupie kontrolnej by\xc5\x82o 19 zgon\xc3\xb3w, natomiast w grupie poddanej terapii pomocniczej \xe2\x80\x93 4 zgony. Potrzeba jeszcze wielu bada\xc5\x84 by potwierdzi\xc4\x87 te wst\xc4\x99pne ustalenia._NEWLINE_Powy\xc5\xbcsze badanie by\xc5\x82o studium retrospektywnym i spotka\xc5\x82y si\xc4\x99 tak z zainteresowaniem jak i ostr\xc4\x85 krytyk\xc4\x85. Dotychczas zosta\xc5\x82y przeprowadzone dodatkowe badania, kolejne retrospektywne badanie na \xc5\x82\xc4\x85cznej sumie 1144 pacjentach, oraz podw\xc3\xb3jnej \xc5\x9blepej pr\xc3\xb3by na 24 pacjentach. Oba badania nie wykaza\xc5\x82y poprawy prze\xc5\xbcywalno\xc5\x9bci pacjent\xc3\xb3w z seps\xc4\x85. Obecnie prowadzone jest badanie podw\xc3\xb3jnej \xc5\x9blepej pr\xc3\xb3by na szacowanej liczbie 400 pacjent\xc3\xb3w maj\xc4\x85ce zako\xc5\x84czy\xc4\x87 si\xc4\x99 w 2020 roku.\n_START_SECTION_\nNowe potencjalne terapie\n_START_PARAGRAPH_\nKorzystne efekty w sepsie mo\xc5\xbce przynie\xc5\x9b\xc4\x87 stosowanie statyn jako terapii pomocniczej, zw\xc5\x82aszcza je\xc5\x9bli by\xc5\x82y podawane przed wyst\xc4\x85pieniem sepsy i w fazie poprawy stanu pacjenta.\n_START_SECTION_\nRokowanie\n_START_PARAGRAPH_\n\xc5\x9amiertelno\xc5\x9b\xc4\x87 na oddzia\xc5\x82ach intensywnej terapii jest wysoka. W sepsie wynosi 16%, w ci\xc4\x99\xc5\xbckiej sepsie 36%, a we wstrz\xc4\x85sie septycznym \xe2\x80\x93 58%. \xc5\x9aredni czas leczenia wynosi oko\xc5\x82o 19 dni._NEWLINE_W krajach Europy Zachodniej i w Stanach Zjednoczonych \xc5\x9bmiertelno\xc5\x9b\xc4\x87 szacuje si\xc4\x99 na oko\xc5\x82o 30%.\n_START_SECTION_\nProfilaktyka\n_START_PARAGRAPH_\nNajwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 ilo\xc5\x9b\xc4\x87 przypadk\xc3\xb3w sepsy notuje si\xc4\x99 w obr\xc4\x99bie szpitala, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na oddzia\xc5\x82ach intensywnej terapii. Jako metody zapobiegania stosuje si\xc4\x99 ograniczenie liczby procedur inwazyjnych, ograniczenie czasu za\xc5\x82o\xc5\xbcenia cewnik\xc3\xb3w donaczyniowych i p\xc4\x99cherzowych, stosowanie \xc5\x9bci\xc5\x9ble okre\xc5\x9blonych zasad aseptyki, agresywne leczenie zaka\xc5\xbce\xc5\x84 szpitalnych. Nale\xc5\xbcy unika\xc4\x87 nieprzemy\xc5\x9blanego leczenia przeciwbakteryjnego i podawania glikokortykosteroid\xc3\xb3w._NEWLINE_W warunkach pozaszpitalnych g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 rol\xc4\x99 w profilaktyce odgrywa w\xc5\x82a\xc5\x9bciwa higiena. Stosuje si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc szczepionki przeciwko patogenom wywo\xc5\x82uj\xc4\x85cym zapalenie opon m\xc3\xb3zgowo-rdzeniowych, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 przyczyn\xc4\x85 wyst\xc4\x99powania sepsy (pozaszpitaln\xc4\x85). W przypadku bliskiego kontaktu z osob\xc4\x85 chor\xc4\x85 podaje si\xc4\x99 profilaktyczne dawki antybiotyk\xc3\xb3w.'