b'\n_START_ARTICLE_\nUzboj (rzeka)\n_START_PARAGRAPH_\nUzboj \xe2\x80\x93 nieistniej\xc4\x85ca dzi\xc5\x9b rzeka w Azji Centralnej, p\xc5\x82yn\xc4\x85ca przez tereny dzisiejszego Turkmenistanu z jeziora Sarykamyskiego do Morza Kaspijskiego._NEWLINE_Przypuszczenia o istnieniu Uzboju nauka europejska zacz\xc4\x99\xc5\x82a snu\xc4\x87 pod koniec XIX wieku, gdy po spenetrowaniu regionu przez rosyjskich uczonych i kupc\xc3\xb3w szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owo poznano topografi\xc4\x99 tej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Azji Centralnej. Pocz\xc4\x85tkowo przypuszczano, \xc5\xbce Uzboj stanowi\xc5\x82 zatok\xc4\x99 Morza Kaspijskiego, a nast\xc4\x99pnie, \xc5\xbce by\xc5\x82 to dawny bieg Amu-darii jako ca\xc5\x82o\xc5\x9bci. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne badania wykluczy\xc5\x82y jednak obie te mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 w czasach historycznych Morze Kaspijskie nie si\xc4\x99ga\xc5\x82o tak daleko na wsch\xc3\xb3d, za\xc5\x9b koryto Uzboju jest zbyt w\xc4\x85skie, by pomie\xc5\x9bci\xc4\x87 ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 w\xc3\xb3d Amu-darii. Z Uzbojem wi\xc4\x85zano tak\xc5\xbce inny mo\xc5\xbcliwy historyczny przebieg Amu-darii \xe2\x80\x93 po\xc5\x82udniowym skrajem Niziny Tura\xc5\x84skiej, gdy jej dop\xc5\x82ywami by\xc5\x82y Ted\xc5\xbcen i Murgab._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug dominuj\xc4\x85cej obecnie hipotezy do XVI wieku Amu-daria nie zasila\xc5\x82a bezpo\xc5\x9brednio Jeziora Aralskiego, lecz na po\xc5\x82udnie od jego dzisiejszego brzegu dzieli\xc5\x82a si\xc4\x99 na kilka ramion. Jedno z nich, zwane Daria-\xc5\x82yk, prawdopodobnie najzasobniejsze w wod\xc4\x99, odbija\xc5\x82o na zach\xc3\xb3d i zasila\xc5\x82o s\xc5\x82odkowodne w\xc3\xb3wczas jezioro Sarykamyskie. Uzboj wyp\xc5\x82ywa\xc5\x82 z tego jeziora i dolin\xc4\x85 Uzboj p\xc5\x82yn\xc4\x85\xc5\x82 na po\xc5\x82udniowy zach\xc3\xb3d do Morza Kaspijskiego._NEWLINE_Wczesno\xc5\x9bredniowieczne arabskie, perskie i europejskie itineraria i kroniki opisuj\xc4\x85 drog\xc4\x99 wodn\xc4\x85 z Mazandaranu do Chorezmu oraz wspominaj\xc4\x85 o sztucznej tamie na Amu-darii w okolicach Urgenczu, zburzonej przez wojska mongolskie w 1221. \xc5\xb9r\xc3\xb3d\xc5\x82a historyczne potwierdzaj\xc4\x85 istnienie w czasach p\xc3\xb3\xc5\xbanego \xc5\x9bredniowiecza osad ludzkich u podn\xc3\xb3\xc5\xbca g\xc3\xb3r Ba\xc5\x82chan, wykorzystuj\xc4\x85cych system irygacyjny, kt\xc3\xb3rego osi\xc4\x85 by\xc5\x82 Uzboj._NEWLINE_W XVI wieku Uzboj wysech\xc5\x82 w nast\xc4\x99pstwie zmiany biegu Amu-darii na dzisiejszy \xe2\x80\x93 itinerarium z 1558 wskazuje, \xc5\xbce ju\xc5\xbc wtedy wody Uzboju nie dociera\xc5\x82y do Morza Kaspijskiego. Prawdopodobnie wraz z wyschni\xc4\x99ciem Uzboju dosz\xc5\x82o do stopniowej zamiany jeziora Sarykamyskiego w s\xc5\x82one bagnisko i do raptownej transgresji Jeziora Aralskiego. Badania osad\xc3\xb3w rzecznych i jeziornych wok\xc3\xb3\xc5\x82 Jeziora Aralskiego i na przyleg\xc5\x82ych terenach pustyni Kara-kum wskazuj\xc4\x85, \xc5\xbce zmiana ta by\xc5\x82a nag\xc5\x82a. Jej przyczyny nie s\xc4\x85 znane \xe2\x80\x93 niewykluczone, \xc5\xbce by\xc5\x82a nast\xc4\x99pstwem dzia\xc5\x82a\xc5\x84 ludzkich.'