b'\n_START_ARTICLE_\nRewolucja haita\xc5\x84ska\n_START_SECTION_\nPrzyczyny\n_START_PARAGRAPH_\nBogactwo Karaib\xc3\xb3w bra\xc5\x82o si\xc4\x99 z zapotrzebowania na cukier w Europie i Ameryce P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej, sk\xc4\x85d w\xc5\x82a\xc5\x9bciciele plantacji sprowadzali to wszystko, czego na wyspach nie produkowano. Na Haiti uprawiano tak\xc5\xbce kaw\xc4\x99, kakao, indygo i bawe\xc5\x82n\xc4\x99, ale uprawy te by\xc5\x82y znacznie mniejsze i nie przynosi\xc5\x82y takich zysk\xc3\xb3w jak plantacje trzciny cukrowej. W latach trzydziestych XVIII wieku Francuzi zbudowali rozleg\xc5\x82y system irygacyjny dla zwi\xc4\x99kszenia produkcji trzciny. W ci\xc4\x85gu dziesi\xc4\x99ciu lat Saint-Domingue sta\xc5\x82a si\xc4\x99, obok Jamajki, czo\xc5\x82owym eksporterem cukru._NEWLINE_Produkcja cukru by\xc5\x82a op\xc5\x82acalna, ale wymaga\xc5\x82a taniej si\xc5\x82y roboczej, a t\xc4\x99 stanowili niewolnicy z Afryki. Biali plantatorzy zdawali sobie spraw\xc4\x99 z liczebnej przewagi niewolnik\xc3\xb3w i \xc5\xbcyli w ci\xc4\x85g\xc5\x82ym strachu przed wybuchem rebelii. By jej zapobiec i utrzyma\xc4\x87 pos\xc5\x82uch uciekali si\xc4\x99 do przemocy fizycznej. W przypadku ucieczki niewolnika czy niepos\xc5\x82usze\xc5\x84stwa powszechnie stosowano ch\xc5\x82ost\xc4\x99, kt\xc3\xb3ra by\xc5\x82a nie tylko kar\xc4\x85, ale i nauczk\xc4\x85 dla innych; powa\xc5\xbcniejsze wykroczenia karano wypalaniem znamion, a nawet kastracj\xc4\x85. W 1685 kr\xc3\xb3l Ludwik XIV wyda\xc5\x82 edykt Code Noir, w kt\xc3\xb3rym regulowa\xc5\x82 zasady traktowania niewolnik\xc3\xb3w w koloniach, ale w\xc5\x82a\xc5\x9bciciele i nadzorcy otwarcie \xc5\x82amali jego postanowienia._NEWLINE_W 1758 biali posiadacze ziemscy zacz\xc4\x99li wprowadza\xc4\x87 przepisy ograniczaj\xc4\x85ce uprawnienia innych warstw ludno\xc5\x9bci, a\xc5\xbc w ko\xc5\x84cu powsta\xc5\x82 sztywny system kastowy. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 historyk\xc3\xb3w uwa\xc5\xbca, \xc5\xbce istnia\xc5\x82y trzy takie kasty. Pierwsz\xc4\x85 stanowili biali kolonizatorzy, inaczej blancs. Drug\xc4\x85 wolni czarni (zwykle mulaci), czyli gens de couleur libres. Przedstawiciele tej warstwy zwykle byli wykszta\xc5\x82ceni i s\xc5\x82u\xc5\xbcyli w armii lub pe\xc5\x82nili funkcje administracyjne na plantacjach. Wielu by\xc5\x82o dzie\xc4\x87mi bia\xc5\x82ych plantator\xc3\xb3w i niewolnic. M\xc4\x99\xc5\xbcczy\xc5\xbani z tej warstwy czasami uzyskiwali wolno\xc5\x9b\xc4\x87 i posiad\xc5\x82o\xc5\x9bci w spadku po swych bia\xc5\x82ych rodzicach. Przedstawicielami trzeciej warstwy, g\xc3\xb3ruj\xc4\x85cej nad poprzednimi w stosunku 10:1, byli g\xc5\x82\xc3\xb3wnie urodzeni w Afryce niewolnicy. Wysoka \xc5\x9bmiertelno\xc5\x9b\xc4\x87 w tej warstwie powodowa\xc5\x82a, \xc5\xbce plantatorzy byli zmuszani do nieustannego sprowadzania nowych niewolnik\xc3\xb3w. Powodowa\xc5\x82o to odr\xc4\x99bno\xc5\x9b\xc4\x87 kulturow\xc4\x85 Afrykan\xc3\xb3w i przepa\xc5\x9b\xc4\x87 dziel\xc4\x85c\xc4\x85 ich od pozosta\xc5\x82ych mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w kolonii. Na wielu plantacjach znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 ca\xc5\x82e skupiska niewolnik\xc3\xb3w pochodz\xc4\x85cych z okre\xc5\x9blonych region\xc3\xb3w Afryki, co u\xc5\x82atwia\xc5\x82o im zachowa\xc4\x87 w\xc5\x82asn\xc4\x85 kultur\xc4\x99, religi\xc4\x99 i j\xc4\x99zyk. To r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc separowa\xc5\x82o nowych niewolnik\xc3\xb3w z Afryki i kreoli (niewolnik\xc3\xb3w urodzonych w kolonii), kt\xc3\xb3rzy mieli ju\xc5\xbc powi\xc4\x85zania rodzinne, pe\xc5\x82nili bardziej odpowiedzialne funkcje na plantacjach i mieli szans\xc4\x99 wybicia si\xc4\x99. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 niewolnik\xc3\xb3w u\xc5\xbcywa\xc5\x82a na co dzie\xc5\x84 patois, czyli mieszaniny francuskiego i j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w plemion z Afryki Zachodniej, co zyska\xc5\x82o miano j\xc4\x99zyka kreolskiego, u\xc5\xbcywanego tak\xc5\xbce przez miejscowych mulat\xc3\xb3w i bia\xc5\x82ych dla porozumiewania si\xc4\x99 z niewolnikami._NEWLINE_Pomi\xc4\x99dzy kolonizatorami a ich czarnymi niewolnikami cz\xc4\x99sto dochodzi\xc5\x82o do ostrych konflikt\xc3\xb3w. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 z nich dotyczy\xc5\x82a ucieczek niewolnik\xc3\xb3w z plantacji. Wielu z tych uciekinier\xc3\xb3w, zwanych maronami, ukrywa\xc5\x82o si\xc4\x99 gdzie\xc5\x9b na obrze\xc5\xbcach du\xc5\xbcych plantacji i \xc5\xbcy\xc5\x82o z tego, co uda\xc5\x82o im si\xc4\x99 ukra\xc5\x9b\xc4\x87. Inni uciekali do miast, gdzie mogli wmiesza\xc4\x87 si\xc4\x99 mi\xc4\x99dzy miejskich niewolnik\xc3\xb3w i niewolnik\xc3\xb3w niedawno obdarzonych wolno\xc5\x9bci\xc4\x85, kt\xc3\xb3rzy najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej tam zamieszkiwali. Z\xc5\x82apany zbieg by\xc5\x82 zazwyczaj surowo karany, aczkolwiek niekt\xc3\xb3rzy z w\xc5\x82a\xc5\x9bcicieli tolerowali petit marronages, czyli kr\xc3\xb3tkotrwa\xc5\x82e nieobecno\xc5\x9bci na plantacjach. Cz\xc4\x99stokro\xc4\x87 jednak du\xc5\xbce grupy uciekinier\xc3\xb3w kry\xc5\x82y si\xc4\x99 w lasach, organizuj\xc4\x85c zbrojne napa\xc5\x9bci na plantacje trzciny czy kawy. Wprawdzie liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 w takich grupach okresowo ros\xc5\x82a (nawet do tysi\xc4\x99cy os\xc3\xb3b), brakowa\xc5\x82o im przyw\xc3\xb3dztwa i organizacji, by pokusi\xc4\x87 si\xc4\x99 na wi\xc4\x99ksze akcje._NEWLINE_Pierwszym zdolnym do dzia\xc5\x82ania przyw\xc3\xb3dc\xc4\x85 maron\xc3\xb3w by\xc5\x82 charyzmatyczny houngan voodoo, Fran\xc3\xa7ois Mackandal, kt\xc3\xb3ry potrafi\xc5\x82 zjednoczy\xc4\x87 ruch oporu niewolnik\xc3\xb3w. Mackandal zjednoczy\xc5\x82 rozproszone grupy, a tak\xc5\xbce zbudowa\xc5\x82 tajn\xc4\x85 organizacj\xc4\x99 na plantacjach, by poprowadzi\xc4\x87 niewolnik\xc3\xb3w przeciwko bia\xc5\x82ym. Rebelia trwa\xc5\x82a od 1751 do 1757 i cho\xc4\x87 Mackandal zosta\xc5\x82 ostatecznie schwytany i spalony przez Francuz\xc3\xb3w na stosie w 1758, du\xc5\xbce bandy uzbrojonych maron\xc3\xb3w sia\xc5\x82y zam\xc4\x99t i zniszczenie jeszcze po jego \xc5\x9bmierci.\n_START_SECTION_\nSytuacja w roku 1789\n_START_PARAGRAPH_\nW 1789 Saint-Domingue dostarcza\xc5\x82a do Francji i Wielkiej Brytanii 60% \xc5\x9bwiatowej produkcji kawy i 40% \xc5\x9bwiatowej produkcji cukru. Kolonia by\xc5\x82a najbardziej dochodow\xc4\x85 posiad\xc5\x82o\xc5\x9bci\xc4\x85 kr\xc3\xb3lestwa i najbogatsz\xc4\x85 koloni\xc4\x85 ze wszystkich na Karaibach. Populacja niewolnik\xc3\xb3w na wyspie si\xc4\x99ga\xc5\x82a niemal p\xc3\xb3\xc5\x82 miliona, ale ze wzgl\xc4\x99du na wysok\xc4\x85 \xc5\x9bmiertelno\xc5\x9b\xc4\x87 musia\xc5\x82a by\xc4\x87 nieustannie uzupe\xc5\x82niana. Rokrocznie, z powodu niedo\xc5\xbcywienia, braku odpowiednich pomieszcze\xc5\x84 mieszkalnych, odzie\xc5\xbcy i opieki medycznej, ubywa\xc5\x82o 2-5%, na co w dodatku nak\xc5\x82ada\xc5\x82 si\xc4\x99 brak r\xc3\xb3wnowagi p\xc5\x82ci: m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn by\xc5\x82o zawsze wi\xc4\x99cej ni\xc5\xbc kobiet._NEWLINE_Plaine du Nord, tereny nadbrze\xc5\xbcne na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy Saint-Domingue, by\xc5\x82y naj\xc5\xbcy\xc5\xbaniejszymi ziemiami na wyspie; tam te\xc5\xbc znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 najwi\xc4\x99ksze plantacje trzciny cukrowej. W sensie gospodarczym by\xc5\x82 to obszar o ogromnym znaczeniu, szczeg\xc3\xb3lnie, \xc5\xbce ca\xc5\x82y handel kolonii szed\xc5\x82 przez tamtejsze porty, z kt\xc3\xb3rych g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 rol\xc4\x99 odgrywa\xc5\x82 port w Le Cap Fran\xc3\xa7ais, stolicy francuskiej Saint-Domingue (do 1751, gdy stolic\xc4\x85 zosta\xc5\x82o miasto Port-au-Prince na po\xc5\x82udniu. Na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy niewolnicy, pracuj\xc4\x85cy w du\xc5\xbcych grupach na plantacjach, \xc5\xbcyli w pewnej izolacji, oddzieleni od reszty kolonii wysokim pasmem g\xc3\xb3rskim, znanym jako Le Massif. W 1791 niewolnicy ci mieli po\xc5\x82\xc4\x85czy\xc4\x87 si\xc4\x99 z niewolnikami miejskimi i wzi\xc4\x85\xc4\x87 wsp\xc3\xb3lnie udzia\xc5\x82 w powstaniu, kt\xc3\xb3re w tym w\xc5\x82a\xc5\x9bnie regionie wybuch\xc5\x82o. Obszar ten by\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc centrum osadnictwa grands blancs, bogatych bia\xc5\x82ych kolonizator\xc3\xb3w d\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85cych do uzyskania szerszej autonomii kolonii, zw\xc5\x82aszcza w sensie gospodarczym._NEWLINE_Na Saint-Domingue w 1789 mieszka\xc5\x82o oko\xc5\x82o 40 000 bia\xc5\x82ych, w\xc5\x9br\xc3\xb3d kt\xc3\xb3rych plantatorzy trzciny cukrowej, grands blancs, stanowili arystokracj\xc4\x99. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 z nich wraca\xc5\x82a jak najszybciej do Francji, by unikn\xc4\x85\xc4\x87 \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82tej febry, kt\xc3\xb3ra regularnie nawiedza\xc5\x82a koloni\xc4\x99. Biali nale\xc5\xbc\xc4\x85cy do ni\xc5\xbcszych klas, petits blancs, zajmowali si\xc4\x99 rzemios\xc5\x82em, prowadzeniem sklep\xc3\xb3w, handlem niewolnikami i ich pilnowaniem. Czarnosk\xc3\xb3rych wyzwole\xc5\x84c\xc3\xb3w, gens de couleur, by\xc5\x82o ponad 28 000. W zwi\xc4\x85zku z tym, \xc5\xbce ich liczba nieustannie ros\xc5\x82a, w\xc5\x82adze kolonii wprowadzi\xc5\x82y dyskryminuj\xc4\x85ce przepisy, okre\xc5\x9blaj\xc4\x85ce jak maj\xc4\x85 si\xc4\x99 ubiera\xc4\x87 i gdzie mieszka\xc4\x87. Przepisy te ogranicza\xc5\x82y r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc ich dost\xc4\x99p do urz\xc4\x99d\xc3\xb3w publicznych, aczkolwiek wielu z nich by\xc5\x82o \xe2\x80\x93 jak biedniejsi biali \xe2\x80\x93 rzemie\xc5\x9blnikami i nadzorcami, b\xc4\x85d\xc5\xba te\xc5\xbc s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85cymi w domach bogaczy. W Le Cap mieszka\xc5\x82o wielu wyzwole\xc5\x84c\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy mieli w 1791 stan\xc4\x85\xc4\x87 na czele powstania._NEWLINE_Obok konflikt\xc3\xb3w klasowych i rasowych, w kolonii mia\xc5\x82y miejsce r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc konflikty regionalne pomi\xc4\x99dzy Nord Department (na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy Haiti), Sud Department (na po\xc5\x82udniu) i Ouest Department (na zachodzie). P\xc3\xb3\xc5\x82noc by\xc5\x82a g\xc5\x82\xc3\xb3wnym o\xc5\x9brodkiem handlu zamorskiego; tam te\xc5\xbc mieszka\xc5\x82o najwi\xc4\x99cej bogatych Francuz\xc3\xb3w. Departament Zachodni zyska\xc5\x82 na znaczeniu dopiero w 1751, gdy stolic\xc4\x99 przeniesiono do Port-au-Prince, i gdy \xe2\x80\x93 po przeprowadzeniu irygacji dolin rzecznych \xe2\x80\x93 powsta\xc5\x82y tam wielkie plantacje trzciny cukrowej. Departament Po\xc5\x82udniowy by\xc5\x82 najs\xc5\x82abiej zasiedlony i najbiedniejszy, jako odseparowany od pozosta\xc5\x82ych cz\xc4\x99\xc5\x9bci wyspy. Ale ta izolacja pozwoli\xc5\x82a czarnosk\xc3\xb3rym wyzwole\xc5\x84com na uprawianie nielegalnego, ale dochodowego, handlu z brytyjsk\xc4\x85 Jamajk\xc4\x85. Obok tych wszystkich konflikt\xc3\xb3w nieustannie trwa\xc5\x82a walka pomi\xc4\x99dzy lojalistami chc\xc4\x85cymi pozostania w zwi\xc4\x85zku z Francj\xc4\x85, zwolennikami niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bci wyspy oraz tymi, kt\xc3\xb3rzy widzieli si\xc4\x99 u boku Hiszpanii lub Wielkiej Brytanii, mocarstw, kt\xc3\xb3re ch\xc4\x99tnie przej\xc4\x99\xc5\x82yby kontrol\xc4\x99 nad zasobn\xc4\x85 koloni\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nPrzebieg rewolucji\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsze powstanie zako\xc5\x84czy\xc5\x82o si\xc4\x99 kl\xc4\x99sk\xc4\x85 rebeliant\xc3\xb3w, a dowodz\xc4\x85cy nim Vincent Og\xc3\xa9 i Jean-Baptiste Chavannes zostali straceni. W ci\xc4\x85gu kolejnych trzech lat wyst\xc4\x85pienia zbrojne nast\xc4\x99powa\xc5\x82y z r\xc3\xb3\xc5\xbcnym nasileniem, ale nie odnosi\xc5\x82y wi\xc4\x99kszych skutk\xc3\xb3w. W 1793 na wysp\xc4\x99 przyby\xc5\x82 L\xc3\xa9ger Felicit\xc3\xa9 Sonthonax og\xc5\x82aszaj\xc4\x85c przy tym zniesienie niewolnictwa. Tymczasem dosz\xc5\x82o do inwazji wojsk angielskich i hiszpa\xc5\x84skich, kt\xc3\xb3rych zadaniem by\xc5\x82o m.in. t\xc5\x82umienie tendencji abolicyjnych i republika\xc5\x84skich. Bezpo\xc5\x9bredni\xc4\x85 przyczyn\xc4\x85 interwencji by\xc5\x82o za\xc5\x9b \xc5\x9bci\xc4\x99cie kr\xc3\xb3la Ludwika XVI przez rewolucjonist\xc3\xb3w we Francji. W tym okresie sukcesy zacz\xc4\x99\xc5\x82y odnosi\xc4\x87 grupy powsta\xc5\x84c\xc3\xb3w dowodzonych przez Fran\xc3\xa7ois Toussaint L\'Ouverture\'a, jednak jego w\xc5\x82adza nie zosta\xc5\x82a uznana przez Napoleona. W 1795 interwencje zako\xc5\x84czyli Hiszpanie, a w 1798 Brytyjczycy. W 1802 na wysp\xc4\x99 przyby\xc5\x82 korpus ekspedycyjny pod dow\xc3\xb3dztwem Charles\'a-Victora-Emanuela Leclerca, kt\xc3\xb3ry pokona\xc5\x82 g\xc5\x82\xc3\xb3wne si\xc5\x82y rebeliant\xc3\xb3w oraz aresztowa\xc5\x82 ich przyw\xc3\xb3dc\xc4\x99, jednak nie uda\xc5\x82o mu si\xc4\x99 ca\xc5\x82kowicie spacyfikowa\xc4\x87 powstania. Walki nasili\xc5\x82y si\xc4\x99 w 1803, gdy na czele si\xc5\x82 mulacko-murzy\xc5\x84skich sta\xc5\x82 Jean-Jacques Dessalines. Wojska francuskie zosta\xc5\x82y w\xc3\xb3wczas wzmocnione przez cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbco\xc5\x82nierzy polskich z Legion\xc3\xb3w D\xc4\x85browskiego, jednak ponosi\xc5\x82y coraz wi\xc4\x99ksze kl\xc4\x99ski, m.in. w bitwie pod Verti\xc3\xa8res.\n_START_SECTION_\nRezultaty\n_START_PARAGRAPH_\nPo serii pora\xc5\xbcek militarnych wojska francuskie zosta\xc5\x82y ewakuowane z wyspy. 1 stycznia 1804 proklamowano niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 Haiti, tym samym powsta\xc5\x82o drugie po Stanach Zjednoczonych niepodleg\xc5\x82e pa\xc5\x84stwo z obszaru Ameryki P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej. 22 wrze\xc5\x9bnia cesarzem Haiti zosta\xc5\x82 Jean-Jacques Dessalines.\n_START_SECTION_\nNawi\xc4\x85zania\n_START_PARAGRAPH_\nWydarzenia s\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo kanw\xc4\x85 powie\xc5\x9bci kuba\xc5\x84skiego pisarza Alejo Carpentiera "Eksplozja w katedrze" (tytu\xc5\x82 oryginalny `El siglo de las luces`, t\xc5\x82um. K.Wojciechowska, 1. polskie wydanie 1966).'