b"\n_START_ARTICLE_\nLudwig Wittgenstein\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbyciorys\n_START_PARAGRAPH_\nWittgensteinowie byli jedn\xc4\x85 z najbogatszych rodzin Austrii. Ojciec Ludwiga, Karl Wittgenstein, by\xc5\x82 austriackim magnatem stalowym. Ludwig, jako najm\xc5\x82odszy spo\xc5\x9br\xc3\xb3d o\xc5\x9bmiorga dzieci Karla, urodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 w rodzinnym pa\xc5\x82acu przy Alleegasse 16 (obecnie Argentinierstrasse) w Wiedniu. Karl Wittgenstein prowadzi\xc5\x82 salon muzyczny, w kt\xc3\xb3rym bywali min. Brahms, Gustaw Mahler, Clara Schumann, Ryszard Strauss, Bruno Walter. Ludwig uczy\xc5\x82 si\xc4\x99 w gimnazjum w Linzu (do kt\xc3\xb3rego ucz\xc4\x99szcza\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Adolf Hitler), w 1906 roku pojecha\xc5\x82 do Berlina, by studiowa\xc4\x87 mechanik\xc4\x99, z nadziej\xc4\x85 na powr\xc3\xb3t do Austrii, by kontynuowa\xc4\x87 nauk\xc4\x99 u Ludwiga Boltzmanna, ale stan\xc4\x99\xc5\x82a temu na przeszkodzie \xc5\x9bmier\xc4\x87 Boltzmanna. W 1908 Wittgenstein wyjecha\xc5\x82 do Manchesteru na studia aeronautyczne. Zainteresowania matematyk\xc4\x85 sk\xc5\x82oni\xc5\x82y go do wyjazdu do Jeny, gdzie spotka\xc5\x82 si\xc4\x99 z Gottlobem Fregem, kt\xc3\xb3ry poleci\xc5\x82 mu uda\xc4\x87 si\xc4\x99 do Cambridge, gdzie mia\xc5\x82 rozpocz\xc4\x85\xc4\x87 prac\xc4\x99 z Bertrandem Russellem (co te\xc5\xbc si\xc4\x99 sta\xc5\x82o w roku 1911)._NEWLINE_Spotkanie by\xc5\x82o owocne: Russell potrafi\xc5\x82 przedstawi\xc4\x87 Wittgensteinowi frapuj\xc4\x85ce problemy filozofii, podczas gdy ten ostatni podda\xc5\x82 pogl\xc4\x85dy profesora krytyce, kt\xc3\xb3ra nie pozosta\xc5\x82a bez odzewu. Russell uwa\xc5\xbca\xc5\x82 bowiem Wittgensteina za geniusza w dziedzinie logiki i filozofii j\xc4\x99zyka. St\xc4\x85d, gdy Wittgenstein w latach trzydziestych zacz\xc4\x85\xc5\x82 zajmowa\xc4\x87 si\xc4\x99 problematyk\xc4\x85 \xe2\x80\x9ezwyk\xc5\x82o\xc5\x9bci\xe2\x80\x9d, Russell by\xc5\x82 bardzo zawiedziony; z biegiem czasu stosunki mi\xc4\x99dzy nimi sta\xc5\x82y si\xc4\x99 co najmniej ch\xc5\x82odne._NEWLINE_By m\xc3\xb3c pracowa\xc4\x87, ale r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc by oddali\xc4\x87 si\xc4\x99 od \xe2\x80\x9epozbawionych g\xc5\x82\xc4\x99bi\xe2\x80\x9d dyskusji filozoficznych w Cambridge, Wittgenstein wyjecha\xc5\x82 do Skjolden w Norwegii (przez jaki\xc5\x9b czas towarzyszy\xc5\x82 mu tam G.E. Moore), dok\xc4\x85d p\xc3\xb3\xc5\xbaniej wielokrotnie wraca\xc5\x82. Tu\xc5\xbc przed wybuchem I wojny \xc5\x9bwiatowej rozda\xc5\x82 wielk\xc4\x85 fortun\xc4\x99 odziedziczon\xc4\x85 po ojcu. W 1914 znacz\xc4\x85co wspiera\xc5\x82 finansowo poet\xc4\x99 Rainera Mari\xc4\x99 Rilkego, kt\xc3\xb3rego poezj\xc4\x99 ceni\xc5\x82 bardziej ni\xc5\xbc w\xc5\x82asne prace. W tym te\xc5\xbc roku zg\xc5\x82osi\xc5\x82 si\xc4\x99 jako ochotnik do wojska i uda\xc5\x82 si\xc4\x99 do Wiednia, sk\xc4\x85d wyruszy\xc5\x82 na wojn\xc4\x99 (zob. te\xc5\xbc: I wojna \xc5\x9bwiatowa)._NEWLINE_W latach 1914\xe2\x80\x931915 przebywa\xc5\x82 w Krakowie, pe\xc5\x82ni\xc4\x85c s\xc5\x82u\xc5\xbcb\xc4\x99 w 2. regimencie artylerii fortecznej. W\xc5\x9br\xc3\xb3d obdarowanych przez Wittgensteina stypendyst\xc3\xb3w by\xc5\x82 tak\xc5\xbce m\xc5\x82ody poeta, Georg Trakl. Los sprawi\xc5\x82, \xc5\xbce obu ich przydzielono do twierdzy Krak\xc3\xb3w. Trakl wyjecha\xc5\x82 tam pierwszy. Wkr\xc3\xb3tce w jego \xc5\x9blady pod\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82 Wittgenstein, przydzielony jako kanonier do patrolowego okr\xc4\x99tu \xe2\x80\x9eGoplana\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3ry p\xc5\x82ywa\xc5\x82 po Wi\xc5\x9ble mi\xc4\x99dzy Sandomierzem a Zatorem. W Krakowie Wittgenstein dowiedzia\xc5\x82 si\xc4\x99, \xc5\xbce poeta pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 pope\xc5\x82ni\xc4\x87 samob\xc3\xb3jstwo i jest w szpitalu, prze\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 wi\xc4\x99c spotkanie, na kt\xc3\xb3re um\xc3\xb3wili si\xc4\x99 jeszcze w Wiedniu._NEWLINE_Rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 zwyk\xc5\x82\xc4\x85 \xc5\xbco\xc5\x82niersk\xc4\x85 s\xc5\x82u\xc5\xbcb\xc4\x99. Dnie up\xc5\x82ywa\xc5\x82y mu na rajdach zwiadowczych w stron\xc4\x99 granicy i dy\xc5\xbcurach w kancelarii (nb. na miejscu koszar na Zab\xc5\x82ociu, w kt\xc3\xb3rych kwaterowa\xc5\x82 stoi dzi\xc5\x9b Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego)._NEWLINE_W dzienniku, kt\xc3\xb3ry zacz\xc4\x85\xc5\x82 prowadzi\xc4\x87 w dniu przyjazdu do Krakowa, tj. 8 sierpnia 1914, zapisywa\xc5\x82 swoje przemy\xc5\x9blenia i banalne wydarzenia dnia codziennego. Utrzymywa\xc5\x82 te\xc5\xbc rozleg\xc5\x82\xc4\x85 korespondencj\xc4\x99, a nawet za po\xc5\x9brednictwem prof. Dziwulskiego dostawa\xc5\x82 przemycane zza linii frontu listy od Bertranda Russella._NEWLINE_Dzi\xc4\x99ki dziennikowi i listom mo\xc5\xbcna prze\xc5\x9bledzi\xc4\x87 codzienne \xc5\xbcycie Wittgensteina podczas jego pobytu w twierdzy Krak\xc3\xb3w. S\xc5\x82u\xc5\xbcba na Goplanie i obawy przed Rosjanami przeplataj\xc4\x85 si\xc4\x99 tam z filozoficzn\xc4\x85 refleksj\xc4\x85 i problemami logicznymi. Powoli w Wittgensteinie dojrzewa\xc5\x82o to, co p\xc3\xb3\xc5\xbaniej znajdzie pe\xc5\x82ny wyraz na kartach s\xc5\x82ynnego Traktatu logiczno-filozoficznego. Po kilku miesi\xc4\x85cach przebywania w Krakowie Wittgenstein otrzyma\xc5\x82 przepustk\xc4\x99 i na pewien okres wyjecha\xc5\x82 do Wiednia za\xc5\x82atwi\xc4\x87 sprawy rodzinne. W tym czasie w krakowskim szpitalu garnizonowym po przedawkowaniu narkotyk\xc3\xb3w zmar\xc5\x82 G. Trakl, co bardzo filozofem wstrz\xc4\x85sn\xc4\x99\xc5\x82o, gdy\xc5\xbc wysoko ceni\xc5\x82 jego tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9b\xc4\x87. Po powrocie do Krakowa, dzi\xc4\x99ki pomocy pewnego oficera, kt\xc3\xb3ry zna\xc5\x82 jego przedwojenne prace z logiki, Wittgenstein uzyska\xc5\x82 przeniesienie do zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w remontuj\xc4\x85cych sprz\xc4\x99t zmechanizowany artylerii. M\xc3\xb3g\xc5\x82 si\xc4\x99 wreszcie wykaza\xc4\x87 swoimi umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bciami i wiedz\xc4\x85 zdobyt\xc4\x85 na studiach mechanicznych w Berlinie i Manchesterze. Szybko te\xc5\xbc awansowano go na szefa ku\xc5\xbani w Sokalu. W listopadzie 1915 roku opu\xc5\x9bci\xc5\x82 Krak\xc3\xb3w, udaj\xc4\x85c si\xc4\x99 na t\xc4\x99 plac\xc3\xb3wk\xc4\x99._NEWLINE_Przebywaj\xc4\x85c w Tarnowie (\xc3\xb3wczesny zab\xc3\xb3r austriacki), zdoby\xc5\x82 tam w ma\xc5\x82ej ksi\xc4\x99garni egzemplarz komentarza Ewangelii Lwa To\xc5\x82stoja w j\xc4\x99zyku niemieckim \xe2\x80\x93 lektura ta sta\xc5\x82a si\xc4\x99 na kr\xc3\xb3tko inspiracj\xc4\x85 dla okresu mistycznego w jego filozofii, jak te\xc5\xbc ma wp\xc5\x82yw na wywa\xc5\xbcony stosunek filozofa do religii jako takiej. Ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99 To\xc5\x82stoja Kr\xc3\xb3tkie wyja\xc5\x9bnienie Ewangelii zacz\xc4\x85\xc5\x82 czyta\xc4\x87 1 wrze\xc5\x9bnia 1914 i ju\xc5\xbc po kilku dniach lektury odkry\xc5\x82, \xc5\xbce ksi\xc4\x85\xc5\xbcka ta ma dla niego szczeg\xc3\xb3lne znaczenie, \xc5\xbce wpad\xc5\x82a mu w r\xc4\x99ce nieprzypadkowo. Opracowanie To\xc5\x82stoja sta\xc5\x82o si\xc4\x99 dla niego prawdziwym objawieniem i swoistym talizmanem, kt\xc3\xb3ry zawsze nosi\xc5\x82 przy sobie, tak i\xc5\xbc inni \xc5\xbco\xc5\x82nierze zacz\xc4\x99li go z czasem nazywa\xc4\x87: \xe2\x80\x9eten z Ewangeli\xc4\x85\xe2\x80\x9d. Wiadomo, \xc5\xbce prawdy o \xc5\xbcyciu i \xc5\x9bwiecie Wittgenstein szuka\xc5\x82 raczej w ksi\xc4\x85\xc5\xbckach pisarzy ani\xc5\xbceli filozof\xc3\xb3w, m.in. u L.\xc2\xa0To\xc5\x82stoja, F.\xc2\xa0Dostojewskiego, R. Tagore i innych. _NEWLINE_Wkr\xc3\xb3tce potem trafi\xc5\x82 do w\xc5\x82oskiej niewoli. Uwolniony w 1919, przeszed\xc5\x82 przez szkolenie pedagogiczne, umo\xc5\xbcliwiaj\xc4\x85ce podj\xc4\x99cie pracy nauczyciela w szkole podstawowej (uczy\xc5\x82 nast\xc4\x99pnie w kilku wsiach austriackich, m.in. w Trattenbachu). Jednocze\xc5\x9bnie pracowa\xc5\x82 nad redakcj\xc4\x85 Traktatu logiczno-filozoficznego pisanego w wojennych okopach, kt\xc3\xb3ry mia\xc5\x82 rozwi\xc4\x85za\xc4\x87 wszelkie problemy filozoficzne i ostatecznie zako\xc5\x84czy\xc4\x87 Wittgensteinowsk\xc4\x85 przygod\xc4\x99 z filozofi\xc4\x85. Po wydaniu Tractatus logico-philosophicus w 1921, Wittgenstein pracowa\xc5\x82 nadal jako nauczyciel (wyda\xc5\x82 W\xc3\xb6rterbuch f\xc3\xbcr Volksschulen w 1926), p\xc3\xb3\xc5\xbaniej jako ogrodnik przyklasztorny, by ostatecznie wr\xc3\xb3ci\xc4\x87 do Cambridge. W 1929 Wittgenstein z\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 Traktat jako rozpraw\xc4\x99 doktorsk\xc4\x85, a po otrzymaniu tytu\xc5\x82u doktora pozosta\xc5\x82 w Cambridge. Podczas tego okresu zwi\xc4\x85za\xc5\x82 si\xc4\x99 z filozofem Frankiem Ramseym, kt\xc3\xb3ry zmar\xc5\x82 w 1930 roku w wieku 26 lat. Wittgenstein mocno ukrywa\xc5\x82 swoj\xc4\x85 homoseksualno\xc5\x9b\xc4\x87. W odr\xc3\xb3\xc5\xbcnieniu od Russella Wittgenstein sprzeciwia\xc5\x82 si\xc4\x99 przyznaniu kobietom prawa do g\xc5\x82osowania i by\xc5\x82 zwolennikiem kar cielesnych. Jako nauczyciel bi\xc5\x82 nie tylko ch\xc5\x82opc\xc3\xb3w (co nie by\xc5\x82o niczym wyj\xc4\x85tkowym w tych czasach), ale te\xc5\xbc dziewczynki. Z posady nauczyciela nie odszed\xc5\x82, ale zosta\xc5\x82 zwolniony po tym, jak uderzy\xc5\x82 pewnego ch\xc5\x82opca tak mocno, \xc5\xbce ten straci\xc5\x82 przytomno\xc5\x9b\xc4\x87._NEWLINE_Do ko\xc5\x84ca \xc5\xbcycia nie uda\xc5\x82o mu si\xc4\x99 napisa\xc4\x87 niczego, z czego by\xc5\x82by ca\xc5\x82kowicie zadowolony. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 jego ksi\xc4\x85\xc5\xbcek, kt\xc3\xb3re opublikowano po jego \xc5\x9bmierci (zw\xc5\x82aszcza Niebieski i Br\xc4\x85zowy Zeszyt), to nieuporz\xc4\x85dkowane notatki z lat 30. i 40. Rzecz ma si\xc4\x99 jednak inaczej z Dociekaniami filozoficznymi oraz z prac\xc4\x85 O pewno\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3re zaliczy\xc4\x87 mo\xc5\xbcna do ca\xc5\x82kiem reprezentatywnych dla dojrza\xc5\x82ej filozofii Wittgensteina._NEWLINE_W Cambridge pozosta\xc5\x82, z przerwami, do 1947 r., utrzymuj\xc4\x85c bardzo bliski kontakt z cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 swych uczni\xc3\xb3w (w\xc5\x9br\xc3\xb3d nich m.in. Elizabeth Anscombe, Peterem Geachem i Rushem Rheesem). Po przej\xc5\x9bciu na emerytur\xc4\x99 wyjecha\xc5\x82 do Irlandii, gdzie mieszka\xc5\x82 w zupe\xc5\x82nie odizolowanym wiejskim domku. Zmar\xc5\x82 w Cambridge na raka prostaty, w domu swego lekarza.\n_START_SECTION_\nOkres przej\xc5\x9bciowy\n_START_PARAGRAPH_\nPodczas gdy Wittgenstein znikn\xc4\x85\xc5\x82 ze \xc5\x9brodowiska filozof\xc3\xb3w, silnej inspiracji Traktatem ulegli w Cambridge Richard Braithwaite, John Wisdom i Frank Ramsey. Ramsey, kt\xc3\xb3ry wcze\xc5\x9bniej pom\xc3\xb3g\xc5\x82 przet\xc5\x82umaczy\xc4\x87 ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99 na angielski, opublikowa\xc5\x82 recenzj\xc4\x99 Traktatu, kt\xc3\xb3ra do dzi\xc5\x9b uchodzi za jedn\xc4\x85 z najlepszych prezentacji logicznych partii ksi\xc4\x85\xc5\xbcki. Spotykali si\xc4\x99, dyskutuj\xc4\x85c zawarte w ksi\xc4\x85\xc5\xbcce idee, od 1923. R\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie w Wiedniu matematyk i filozof Hans Hahn propagowa\xc5\x82 idee Traktatu logiczno-filozoficznego w\xc5\x9br\xc3\xb3d cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w rodz\xc4\x85cego si\xc4\x99 Ko\xc5\x82a Wiede\xc5\x84skiego. Od 1927 filozoficzne kontakty z Wittgensteinem nawi\xc4\x85za\xc5\x82 nieformalny przyw\xc3\xb3dca Ko\xc5\x82a, Moritz Schlick. Przez par\xc4\x99 lat odbywa\xc5\x82y si\xc4\x99 osobliwe spotkania, w kt\xc3\xb3rych uczestniczy\xc5\x82, jako stenograf, Friedrich Waismann, a przez pewien czas r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Herbert Feigl i Rudolf Carnap. Ten ostatni po latach wspomina\xc5\x82:_NEWLINE_[Wittgensteina] punkt widzenia i spos\xc3\xb3b podej\xc5\x9bcia do ludzi i problem\xc3\xb3w, nawet problem\xc3\xb3w teoretycznych, przypomina\xc5\x82y raczej podej\xc5\x9bcie tw\xc3\xb3rczego artysty ni\xc5\xbc naukowca; mo\xc5\xbcna by niemal powiedzie\xc4\x87, \xc5\xbce przypomina\xc5\x82y podej\xc5\x9bcie religijnego proroka czy jasnowidza. Gdy zaczyna\xc5\x82 formu\xc5\x82owa\xc4\x87 sw\xc3\xb3j pogl\xc4\x85d na jaki\xc5\x9b szczeg\xc3\xb3lny problem filozoficzny, odczuwali\xc5\x9bmy cz\xc4\x99sto pojawiaj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 w nim w tej w\xc5\x82a\xc5\x9bnie chwili wewn\xc4\x99trzn\xc4\x85 walk\xc4\x99, walk\xc4\x99 w wyniku kt\xc3\xb3rej pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 przenikn\xc4\x85\xc4\x87 z ciemno\xc5\x9bci w jasno\xc5\x9b\xc4\x87 pod wp\xc5\x82ywem intensywnego i bolesnego wysi\xc5\x82ku, kt\xc3\xb3ry widoczny by\xc5\x82 nawet na jego pe\xc5\x82nej wyrazu twarzy. Gdy wreszcie, cz\xc4\x99sto po przed\xc5\x82u\xc5\xbcaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 ci\xc4\x99\xc5\xbckich zmaganiach, odpowied\xc5\xba nadchodzi\xc5\x82a, twierdzenie jego jawi\xc5\x82o si\xc4\x99 nam niczym nowo stworzone dzie\xc5\x82o sztuki czy boskie objawienie. (...) Nam dyskusja nad w\xc4\x85tpliwo\xc5\x9bciami i zarzutami innych wydaje si\xc4\x99 najlepszym sposobem na sprawdzenie nowej idei (...); Wittgenstein, z drugiej strony, nie tolerowa\xc5\x82 krytycznej dyskusji ze strony innych gdy ju\xc5\xbc, w wyniku aktu natchnienia,wgl\xc4\x85d zosta\xc5\x82 uzyskany. Mia\xc5\x82em czasem wra\xc5\xbcenie, \xc5\xbce celowo racjonalne i wolne od emocji podej\xc5\x9bcie naukowca i podobnie wszelkie idee maj\xc4\x85ce posmak \xe2\x80\x9eo\xc5\x9bwieceniowy\xe2\x80\x9d by\xc5\x82y dla Wittgensteina odra\xc5\xbcaj\xc4\x85ce._NEWLINE_Rozmowy z Carnapem i Ramseyem u\xc5\x9bwiadomi\xc5\x82y Wittgenstenowi, \xc5\xbce w logicznych partiach Traktatu s\xc4\x85 pewne \xe2\x80\x93 drobne, jak si\xc4\x99 pocz\xc4\x85tkowo zdawa\xc5\x82o \xe2\x80\x93 rysy. To i przypadkowo do\xc5\x9b\xc4\x87 wys\xc5\x82uchany wyk\xc5\x82ad wybitnego matematyka i filozofa matematyki, tw\xc3\xb3rcy intuicjonizmu, L. E. J. Brouwera, sprawi\xc5\x82y, \xc5\xbce Ludwig nagle podj\xc4\x85\xc5\x82 przerwane niegdy\xc5\x9b dociekania filozoficzne. Powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 do Trinity College, Cambridge, gdzie szybko przyznano mu za Traktat stopie\xc5\x84 doktora. Podj\xc4\x85\xc5\x82 wtedy jedyn\xc4\x85 pr\xc3\xb3b\xc4\x99 poprawienia p\xc4\x99kni\xc4\x99\xc4\x87 w zawartym tam systemie, czego owocem sta\xc5\x82 si\xc4\x99 kr\xc3\xb3tki artyku\xc5\x82 \xe2\x80\x9eKilka uwag o formie logicznej\xe2\x80\x9d. Wyg\xc5\x82osi\xc5\x82 te\xc5\xbc \xe2\x80\x9eWyk\xc5\x82ad o etyce\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3ry opublikowany po\xc5\x9bmiertnie na podstawie ocala\xc5\x82ego maszynopisu, mo\xc5\xbcna traktowa\xc4\x87 jako uzupe\xc5\x82nienie i rozwini\xc4\x99cie mistycznych uwag Traktatu._NEWLINE_Krytyczne uwagi Ramseya, a bardziej jeszcze rozmowy z lewicowym w\xc5\x82oskim ekonomist\xc4\x85 Piero Sraff\xc4\x85 oraz wp\xc5\x82yw filozofii zdrowego rozs\xc4\x85dku Moore'a (cho\xc4\x87 wk\xc5\x82adu tego ostatniego Wittgenstein nigdy nie doceni\xc5\x82), zacz\xc4\x99\xc5\x82y zmienia\xc4\x87 jego pogl\xc4\x85dy na temat natury j\xc4\x99zyka, a w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci matematyki. Podj\xc4\x85\xc5\x82 kursowe wyk\xc5\x82ady zatytu\xc5\x82owane po prostu \xe2\x80\x9eFilozofia\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 i przy tym tytule pozosta\xc5\x82 do ko\xc5\x84ca swojej dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci dydaktycznej. Na pocz\xc4\x85tku 1930 podyktowa\xc5\x82 maszynistce, po niemiecku, tekst ksi\xc4\x85\xc5\xbcki Philosophische Bemerkungen, kt\xc3\xb3rej jednak nie odda\xc5\x82 do druku. W latach 1931\xe2\x80\x931934 spisywa\xc5\x82 obszerne uwagi o j\xc4\x99zyku potocznym i o matematyce, jednak powsta\xc5\x82ej wtedy Philosophische Grammatik r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc nie opublikowa\xc5\x82. Obie ksi\xc4\x85\xc5\xbcki wydano dopiero po\xc5\x9bmiertnie.\n_START_SECTION_\nEtyka\n_START_PARAGRAPH_\nWittgenstein ju\xc5\xbc w Traktacie wyrazi\xc5\x82 sw\xc3\xb3j podstawowy pogl\xc4\x85d dotycz\xc4\x85cy etyki i estetyki \xe2\x80\x93 s\xc4\x85 one wed\xc5\x82ug niego to\xc5\xbcsame i transcendentalne, tzn. nie orzekaj\xc4\x85 niczego o zewn\xc4\x99trznej rzeczywisto\xc5\x9bci. Warto\xc5\x9bci, wed\xc5\x82ug Traktatu, le\xc5\xbc\xc4\x85 poza \xc5\x9bwiatem, do niego mog\xc4\x85 si\xc4\x99 przedosta\xc4\x87 tylko za po\xc5\x9brednictwem podmiotu. Nie s\xc4\x85 przy tym wyrazem jego emocji, gdy\xc5\xbc emocje s\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 podmiotu poj\xc4\x99tego empirycznie, czyli na spos\xc3\xb3b psychologii. Ich \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o, a zatem i \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o etyki transcenduje j\xc4\x99zyk, nie ma zatem sensu pytanie o ich pochodzenie. Temat specyfiki etyki i estetyki, jako wyra\xc5\xbcaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 poprzez j\xc4\x99zyk, ale nie bezpo\xc5\x9brednio w j\xc4\x99zyku, by\xc5\x82 omawiany w wyk\xc5\x82adzie wyg\xc5\x82oszonym przez filozofa prawdopodobnie w latach 1929\xe2\x80\x931930 (zob. A Lecture on Ethics, \xe2\x80\x9ePhilosophical Review\xe2\x80\x9d, vol. LXXIV, stycze\xc5\x84 1965; Wyk\xc5\x82ady o religii i etyce, Wydawnictwo Znak, Krak\xc3\xb3w 1995), gdzie krytykuje on po cz\xc4\x99\xc5\x9bci Principia Ethica G.E. Moore\xe2\x80\x99a, wskazuj\xc4\x85c na to, jak niebezpiecznie jest szafowa\xc4\x87 og\xc3\xb3lnymi formu\xc5\x82ami, jak wielkim problemem jest w og\xc3\xb3le rozwa\xc5\xbcanie problem\xc3\xb3w etyki. Wittgenstein zaprasza do uwa\xc5\xbcnego przygl\xc4\x85dania si\xc4\x99 s\xc5\x82owom, konkretnym sytuacjom, nie proponuj\xc4\x85c przy tym \xc5\xbcadnych gotowych zalece\xc5\x84. Inne uwagi na ten temat pojawiaj\xc4\x85 si\xc4\x99 m.in. w notatkach woko\xc5\x82o Z\xc5\x82otej ga\xc5\x82\xc4\x99zi Frazera.\n_START_SECTION_\nPewno\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nOstatni zbi\xc3\xb3r notatek Wittgensteina dotyczy\xc5\x82 problemu pewno\xc5\x9bci. Tu r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc odnajdujemy G.E. Moore\xe2\x80\x99a jako g\xc5\x82\xc3\xb3wne \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o inspiracji. Dow\xc3\xb3d, jaki ten ostatni wskaza\xc5\x82 na istnienie \xc5\x9bwiata zewn\xc4\x99trznego, zadziwi\xc5\x82 Wittgensteina sw\xc4\x85 naiwno\xc5\x9bci\xc4\x85, i austriacki filozof, przy pomocy serii przyk\xc5\x82ad\xc3\xb3w i pyta\xc5\x84, wskaza\xc5\x82 raz jeszcze na zwi\xc4\x85zek fundamentalny, cho\xc4\x87 r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodny w formie, j\xc4\x99zyka i \xc5\x9bwiata, kt\xc3\xb3rego niezrozumienie prowadzi do powstawania fa\xc5\x82szywych problem\xc3\xb3w filozoficznych. O pewno\xc5\x9bci (On Certainty lub \xc3\x9cber Gewissheit) wzbudzi\xc5\x82o zainteresowanie ze strony filozof\xc3\xb3w pracuj\xc4\x85cych nad pragmatyk\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nNauczanie i wp\xc5\x82ywy\n_START_PARAGRAPH_\nWittgenstein wywar\xc5\x82 wielki wp\xc5\x82yw zar\xc3\xb3wno na rozw\xc3\xb3j filozofii i jej kszta\xc5\x82t w swoich czasach, jak i na rozw\xc3\xb3j naukowy wielu bliskich mu os\xc3\xb3b, filozof\xc3\xb3w i nie tylko. Jego prace zainspirowa\xc5\x82y program Ko\xc5\x82a Wiede\xc5\x84skiego, cho\xc4\x87 on sam nigdy nie by\xc5\x82 jego cz\xc5\x82onkiem, a nawet wypowiada\xc5\x82 si\xc4\x99 negatywnie o jego programie._NEWLINE_Wielu swoim uczniom i doktorantom odradza\xc5\x82 uprawianie filozofii, czym przyczyni\xc5\x82 si\xc4\x99 do ich kryzys\xc3\xb3w poznawczych, po\xc5\x82\xc4\x85czonych wr\xc4\x99cz z za\xc5\x82amaniami nerwowymi. Wielu osobom wyzwolenie si\xc4\x99 spod tego wp\xc5\x82ywu zaj\xc4\x99\xc5\x82o ca\xc5\x82e lata i cz\xc4\x99sto wi\xc4\x85za\xc5\x82o si\xc4\x99 z opuszczeniem \xc5\x9brodowisk akademickich, w kt\xc3\xb3rych dzia\xc5\x82a\xc5\x82 Wittgenstein. By\xc5\x82 cz\xc5\x82owiekiem o bardzo silnej osobowo\xc5\x9bci. Swoje pogl\xc4\x85dy wyra\xc5\xbca\xc5\x82 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w wyk\xc5\x82adach i dyskusjach, cz\xc4\x99sto pozbawionych kurtuazji w\xc5\x82a\xc5\x9bciwej \xc3\xb3wczesnej Wielkiej Brytanii. Jedna z tych rozm\xc3\xb3w, z Karlem Popperem, sta\xc5\x82a si\xc4\x99 dla Davida Edmondsa i dla Johna Edinowa pretekstem do napisania ksi\xc4\x85\xc5\xbcki popularnonaukowej pt. Pogrzebacz Wittgensteina (Wittgenstein\xe2\x80\x99s Poker, Ecco, HarperCollins, 2001)."