b'\n_START_ARTICLE_\nWittfeld (wagon akumulatorowy)\n_START_SECTION_\nGeneza\n_START_PARAGRAPH_\nOd pocz\xc4\x85tku XX wieku pruskie koleje pa\xc5\x84stwowe poszukiwa\xc5\x82y rozwi\xc4\x85zania problemu racjonalnej obs\xc5\x82ugi linii bocznych, o ruchu pasa\xc5\xbcerskim zbyt ma\xc5\x82ym dla eksploatacji sk\xc5\x82ad\xc3\xb3w z\xc5\x82o\xc5\xbconych z parowozu i tradycyjnych wagon\xc3\xb3w. Eksperymentowano w\xc3\xb3wczas z wyborem odpowiedniego nap\xc4\x99du dla powstaj\xc4\x85cych wagon\xc3\xb3w silnikowych. W 1906 roku przeprowadzono pr\xc3\xb3by por\xc3\xb3wnawcze prototyp\xc3\xb3w: dw\xc3\xb3ch wagon\xc3\xb3w parowych, jednego wagonu benzolowo-elektrycznego i sze\xc5\x9bciu wagon\xc3\xb3w akumulatorowych. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d testowanych pojazd\xc3\xb3w pi\xc4\x99\xc4\x87 stanowi\xc5\x82y przebudowane wed\xc5\x82ug koncepcji Gustava Wittfelda wagony \xe2\x80\x9eboczniaki\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Wagony akumulatorowe sprawdzi\xc5\x82y si\xc4\x99 w testach najlepiej, cho\xc4\x87 wykazywa\xc5\x82y istotne wady: du\xc5\xbc\xc4\x85 mas\xc4\x99 (ogranicza\xc5\x82o to potencjalny zasi\xc4\x99g mi\xc4\x99dzy \xc5\x82adowaniem ogniw) oraz wydzielanie si\xc4\x99 truj\xc4\x85cych opar\xc3\xb3w kwasu siarkowego z baterii umieszczonych pod siedzeniami. Sk\xc5\x82oni\xc5\x82o to pruskie w\xc5\x82adze do opracowania nowej konstrukcji. _NEWLINE_Pod kierunkiem in\xc5\xbcyniera Wittfelda wroc\xc5\x82awska firma Breslauer Aktiengesellschaft f\xc3\xbcr Eisenbahn \xe2\x80\x93 Waggenbau und Maschinenbau \xe2\x80\x93 Anstalt przygotowa\xc5\x82a now\xc4\x85 seri\xc4\x99 dwucz\xc5\x82onowych zespo\xc5\x82\xc3\xb3w trakcyjnych z unikalnym rozwi\xc4\x85zaniem umiejscowienia akumulator\xc3\xb3w w skrzyniach poza przestrzeni\xc4\x85 pasa\xc5\xbcersk\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nProdukcja\n_START_PARAGRAPH_\nSeryjn\xc4\x85 produkcj\xc4\x99 zespo\xc5\x82\xc3\xb3w rozdzielono mi\xc4\x99dzy kilka krajowych fabryk. Pierwsze 57 zespo\xc5\x82\xc3\xb3w pruskie koleje zam\xc3\xb3wi\xc5\x82y w roku 1908 i otrzyma\xc5\x82y w latach 1909\xe2\x80\x931910. Kolejn\xc4\x85 seri\xc4\x99 114 zespo\xc5\x82\xc3\xb3w, w tym 106 dwuwagonowych i 8 trzywagonowych zrealizowano w latach 1910\xe2\x80\x931914.\n_START_SECTION_\nZako\xc5\x84czenie produkcji\n_START_PARAGRAPH_\nNast\xc4\x99pne zam\xc3\xb3wienia zespo\xc5\x82\xc3\xb3w systemu Wittfelda przerwa\xc5\x82a I wojna \xc5\x9bwiatowa._NEWLINE_Po I wojnie \xc5\x9bwiatowej, r\xc3\xb3wnolegle z rozwojem trakcji spalinowej skupiono si\xc4\x99 na rozwoju wagon\xc3\xb3w spalinowych.\n_START_SECTION_\nKonstrukcja\n_START_PARAGRAPH_\nW zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od producenta i roku budowy, zespo\xc5\x82y trakcyjne systemu Wittfelda powsta\xc5\x82y w kilkunastu wersjach, r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85cych si\xc4\x99 szczeg\xc3\xb3\xc5\x82ami. Podstawowe cechy by\xc5\x82y jednakowe dla wszystkich wyprodukowanych pojazd\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nNadwozie\n_START_PARAGRAPH_\nPud\xc5\x82o wagon\xc3\xb3w mia\xc5\x82o drewniany szkielet. Sztywno\xc5\x9b\xc4\x87 pud\xc5\x82a zwi\xc4\x99kszono stosuj\xc4\x85c stalowe zastrza\xc5\x82y i blachy k\xc4\x85towe w \xc5\x9bcianach. W po\xc5\x82owie d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci przedzia\xc5\x82u pasa\xc5\xbcerskiego zastosowano wzmocnienie: poprzeczn\xc4\x85 ram\xc4\x99 z k\xc4\x85townik\xc3\xb3w z dekoracyjnym \xc5\x9bci\xc4\x85giem pod sufitem i zastrza\xc5\x82ami pod siedzeniami._NEWLINE_Zastosowano jednowarstwowy, drewniany dach i pod\xc5\x82og\xc4\x99. Dach i \xc5\x9bciany pokryto od zewn\xc4\x85trz blach\xc4\x85. Okna i drzwi posiada\xc5\x82y konstrukcj\xc4\x99 ujednolicon\xc4\x85 z pruskimi, znormalizowanymi wagonami przechodnimi. Tylko w przedziale baga\xc5\xbcowym zastosowano drzwi dwuskrzyd\xc5\x82owe. W pojazdach zbudowanych po 1910 r. zastosowano niesymetryczne dwuskrzyd\xc5\x82owe drzwi wej\xc5\x9bciowe._NEWLINE_Akumulatory zasilaj\xc4\x85ce pojazd umieszczono w skrzyniach zewn\xc4\x99trznych, zlokalizowanych na kra\xc5\x84cach pojazdu. Komory akumulator\xc3\xb3w oddzielono szczelnie od wn\xc4\x99trza. Dost\xc4\x99p do nich by\xc5\x82o mo\xc5\xbcliwy od g\xc3\xb3ry. Os\xc5\x82ona akumulator\xc3\xb3w by\xc5\x82a przesuwna.\n_START_SECTION_\nPodwozie\n_START_PARAGRAPH_\nOstoja zespo\xc5\x82\xc3\xb3w zosta\xc5\x82a wykonana z dw\xc3\xb3ch symetrycznych po\xc5\x82\xc3\xb3w, z wykorzystaniem znormalizowanych profili stalowych (ceownik\xc3\xb3w i teownik\xc3\xb3w). Ostoj\xc4\x99 wyposa\xc5\xbcono w belk\xc4\x99 grzbietow\xc4\x85 i uko\xc5\x9bnice. Jako elementy wzmacniaj\xc4\x85ce zastosowano poprzecznice i zastrza\xc5\x82y z blachami w\xc4\x99z\xc5\x82owymi. Poprzecznice obni\xc5\xbcono wzgl\xc4\x99dem g\xc3\xb3rnej p\xc5\x82aszczyzny ostojnic dla umo\xc5\xbcliwienia poprowadzenia pod pod\xc5\x82og\xc4\x85 okablowania._NEWLINE_Pod pud\xc5\x82em wagon\xc3\xb3w zabudowano nitowane wid\xc5\x82y ma\xc5\xbanicze z zastrza\xc5\x82ami._NEWLINE_Wagony pierwszych 57 zespo\xc5\x82\xc3\xb3w zosta\xc5\x82y wybudowane jako dwuosiowe. Pierwotnie zastosowano szprychowe zestawy ko\xc5\x82owe o \xc5\x9brednicy 1000 mm. Chc\xc4\x85c zapewni\xc4\x87 r\xc3\xb3wnomierny nacisk na osie pierwszy zestaw ko\xc5\x82owy wysuni\xc4\x99to maksymalnie w stron\xc4\x99 czo\xc5\x82ownicy. Przez ujawnione w trakcie eksploatacji zbyt du\xc5\xbce obci\xc4\x85\xc5\xbcenie pierwszej osi, w zespo\xc5\x82ach produkowanych od 1910 roku zastosowano pod skrzyniami akumulator\xc3\xb3w dodatkowe dwa niezale\xc5\xbcnie prowadzone zestawy ko\xc5\x82owe. Wszystkie osie zestaw\xc3\xb3w by\xc5\x82y swobodne (przesuwne), co pozwoli\xc5\x82o na uzyskanie spokojnego biegu i dobrego wpisywania si\xc4\x99 w \xc5\x82uki mimo nietypowego rozstawu k\xc3\xb3\xc5\x82 (1500 mm + 7650 mm). Po 1910 przebudowano do takiego kszta\xc5\x82tu wszystkie jednostki. Seryjnie stosowano \xc5\x82o\xc5\xbcyska \xc5\x9blizgowe, ale w niekt\xc3\xb3rych wagonach eksperymentalnie zastosowano \xc5\x82o\xc5\xbcyska toczne. Pojazdy zosta\xc5\x82y uspr\xc4\x99\xc5\xbcynowane jednostopniowo resorami pi\xc3\xb3rowymi. Zestawy silnikowe produkowane od 1910 roku otrzyma\xc5\x82y drugi stopie\xc5\x84 uspr\xc4\x99\xc5\xbcynowania - \xc5\x9brubowe spr\xc4\x99\xc5\xbcyny na wieszakach resorowych._NEWLINE_Na jednym ko\xc5\x84cu ka\xc5\xbcdego z cz\xc5\x82on\xc3\xb3w zastosowano typowe zderzaki trzonowe. Na drugim ko\xc5\x84cu instalowano centralny kr\xc3\xb3tkosprz\xc4\x99g z dwoma bocznymi nastawiaczami powrotnymi, s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85cy do po\xc5\x82\xc4\x85czenia wagon\xc3\xb3w w zesp\xc3\xb3\xc5\x82._NEWLINE_Zastosowano nienawskro\xc5\x9bne urz\xc4\x85dzenie ci\xc4\x99g\xc5\x82owe ze sprz\xc4\x99giem \xc5\x9brubowym, gdy\xc5\xbc pierwotnie nie przewidywano w\xc5\x82\xc4\x85czania zespo\xc5\x82\xc3\xb3w w sk\xc5\x82ad poci\xc4\x85gu ani stosowania wi\xc4\x99kszej liczby wagon\xc3\xb3w doczepnych.\n_START_SECTION_\nNap\xc4\x99d i zasilanie\n_START_PARAGRAPH_\nW wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci zespo\xc5\x82\xc3\xb3w systemu Wittfelda zainstalowano po dwa szeregowe silniki trakcyjne o mocy od 59 do 66 kW, w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od producenta. Silniki zawieszono na osiach jak w tramwajach \xe2\x80\x93 w spos\xc3\xb3b na wp\xc3\xb3\xc5\x82 odspr\xc4\x99\xc5\xbcynowany \xe2\x80\x9eza nos\xe2\x80\x9d, z jednej strony osadzaj\xc4\x85c ka\xc5\xbcdy silnik na osi zestawu ko\xc5\x82owego za pomoc\xc4\x85 dw\xc3\xb3ch \xc5\x82o\xc5\xbcysk \xc5\x9blizgowych, a z drugiej strony opieraj\xc4\x85c wspornik silnika trakcyjnego na wsporniku zestawu ko\xc5\x82owego. Czo\xc5\x82owa, jednostopniowa przek\xc5\x82adnia z\xc4\x99bata mia\xc5\x82a prze\xc5\x82o\xc5\xbcenie od 3,38:1 do 4,316:1._NEWLINE_Sterowanie zespo\xc5\x82em odbywa\xc5\x82o si\xc4\x99 nastawnikiem typu tramwajowego - w wagonach z wyposa\xc5\xbceniem elektrycznym AEG i BEW odbywa\xc5\x82o si\xc4\x99 bezpo\xc5\x9brednio, a w wagonach z elektryk\xc4\x85 Siemens-Schuckert Werke poprzez styczniki. Opory rozruchowe, a w przypadku wagon\xc3\xb3w wsp\xc3\xb3\xc5\x82tworzonych przez SSW r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc styczniki, umiejscowiono pod pod\xc5\x82og\xc4\x85. _NEWLINE_W niekt\xc3\xb3rych zespo\xc5\x82ach zastosowano eksperymentalnie silniki bocznikowe._NEWLINE_Energii elektrycznej do uk\xc5\x82adu nap\xc4\x99dowego dostarcza\xc5\x82y dwie baterie akumulator\xc3\xb3w kwasowych, po\xc5\x82\xc4\x85czone szeregowo. 84 ogniwa galwaniczne by\xc5\x82y roz\xc5\x82o\xc5\xbcone w sze\xc5\x9bciu drewnianych skrzyniach. \xc5\x81\xc4\x85czne napi\xc4\x99cie uk\xc5\x82adu wynosi\xc5\x82o 310 V. Pojemno\xc5\x9b\xc4\x87 baterii wynosi\xc5\x82a pocz\xc4\x85tkowo 368 Ah przy dwugodzinnym pr\xc4\x85dzie roz\xc5\x82adowania._NEWLINE_Przy budowie instalacji elektrycznej zespo\xc5\x82\xc3\xb3w zastosowano kable z izolacj\xc4\x85 azbestow\xc4\x85, kt\xc3\xb3re poprowadzono pod pod\xc5\x82og\xc4\x85 i zamocowano do niej mostkami i klamrami. Tworz\xc4\x85ce zesp\xc3\xb3\xc5\x82 wagony by\xc5\x82y po\xc5\x82\xc4\x85czone dwiema wi\xc4\x85zkami kabli ukrytymi w hermetycznym p\xc5\x82aszczu. Ka\xc5\xbcda z wi\xc4\x85zek zosta\xc5\x82a zako\xc5\x84czona wtykami i gniazdami._NEWLINE_G\xc5\x82\xc3\xb3wny obw\xc3\xb3d elektryczny zosta\xc5\x82 zabezpieczony bezpiecznikiem topikowym oraz wy\xc5\x82\xc4\x85cznikiem nadmiarowym. Stycznik liniowy roz\xc5\x82\xc4\x85cza\xc5\x82 zasilanie w przypadku obni\xc5\xbcenia ci\xc5\x9bnienia w przewodzie hamulcowym, przerwy w nacisku na czuwak pasywny lub przy otwarciu pokrywy gniazda do \xc5\x82adowania akumulator\xc3\xb3w._NEWLINE_Pomocnicze obwody elektryczne s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82y zasilaniu o\xc5\x9bwietlenia wn\xc4\x99trza, reflektor\xc3\xb3w oraz sygna\xc5\x82\xc3\xb3w ko\xc5\x84ca poci\xc4\x85gu. Obowi\xc4\x85zkowy w \xc5\x9bwietle pruskich przepis\xc3\xb3w kolejowych dzwon sygnalizacyjny posiada\xc5\x82 w zespo\xc5\x82ach Wittfelda nap\xc4\x99d silnikowy z przek\xc5\x82adni\xc4\x85 cykloidaln\xc4\x85. Zamiast tradycyjnej gwizdawki pneumatycznej, w zespo\xc5\x82ach montowano syren\xc4\x99 motorow\xc4\x85. Ka\xc5\xbcdy wagon posiada\xc5\x82 wewn\xc4\x99trzny dzwonek elektryczny s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85cy wezwaniu w razie potrzeby konduktora._NEWLINE_Zestawy nap\xc4\x99dowe zosta\xc5\x82y wyposa\xc5\xbcone w piasecznice. Pocz\xc4\x85tkowo urz\xc4\x85dzenia te by\xc5\x82y uruchamiane mechanicznie, w nowszych zestawach zastosowano piasecznice sterowane elektrycznie.\n_START_SECTION_\nUk\xc5\x82ad hamulcowy\n_START_PARAGRAPH_\nZespo\xc5\x82y trakcyjne systemu Wittfelda wyposa\xc5\xbcono w \xc5\x9brubowy hamulec r\xc4\x99czny oraz samoczynny hamulec pneumatyczny systemu Knorra z cylindrem dzia\xc5\x82aj\xc4\x85cym odwrotnie ni\xc5\xbc w typowym rozwi\xc4\x85zaniu. Wagony by\xc5\x82y wyposa\xc5\xbcone w spr\xc4\x99\xc5\xbcarki z wy\xc5\x82\xc4\x85cznikiem ci\xc5\x9bnieniowym. Hamowanie elektryczne nastawnikiem by\xc5\x82o traktowane wy\xc5\x82\xc4\x85cznie jako pomocnicze (awaryjne)._NEWLINE_Zestawy silnikowe nie by\xc5\x82y hamowane. Pocz\xc4\x85tkowo nie przewidywano kursowania zespo\xc5\x82\xc3\xb3w w sk\xc5\x82adach poci\xc4\x85g\xc3\xb3w, dlatego pocz\xc4\x85tkowo nie instalowano sprz\xc4\x99g\xc3\xb3w hamulcowych dla wagon\xc3\xb3w doczepnych._NEWLINE_Przek\xc5\x82adnia hamulcowa obejmowa\xc5\x82a oba wagony ka\xc5\xbcdego dwucz\xc5\x82onowego zespo\xc5\x82u. Z takiego rozwi\xc4\x85zania zrezygnowano po roku 1910.\n_START_SECTION_\nPruskie koleje pa\xc5\x84stwowe\n_START_PARAGRAPH_\nW latach 1908 \xe2\x80\x93 1914 r\xc3\xb3\xc5\xbcne fabryki wyprodukowa\xc5\x82y na zlecenie pruskich kolei pa\xc5\x84stwowych (\xe2\x80\x9eKPEV\xe2\x80\x9d) \xc5\x82\xc4\x85cznie 171 zespo\xc5\x82\xc3\xb3w trakcyjnych z\xc5\x82o\xc5\xbconych z dw\xc3\xb3ch b\xc4\x85d\xc5\xba trzech wagon\xc3\xb3w, przeznaczonych pierwotnie do obs\xc5\x82ugi drugorz\xc4\x99dnych linii kolejowych.\n_START_SECTION_\nPolskie Koleje Pa\xc5\x84stwowe\n_START_PARAGRAPH_\nW ramach reparacji wojennych po 1918 roku 20 pojazd\xc3\xb3w kolei pruskich trafi\xc5\x82o do Polskich Kolei Pa\xc5\x84stwowych (gdzie s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82y do roku 1952),\n_START_SECTION_\nKoleje niemieckie\n_START_PARAGRAPH_\nPozosta\xc5\x82e zespo\xc5\x82y trakcyjne w Niemczech trafi\xc5\x82y do Deutsche Reichsbahn. Po drugiej wojnie \xc5\x9bwiatowej zespo\xc5\x82y akumulatorowe pochodzenia pruskiego by\xc5\x82y eksploatowane przez Deutsche Bundesbahn do 1964 roku.\n_START_SECTION_\nUwagi og\xc3\xb3lne\n_START_PARAGRAPH_\nDu\xc5\xbca niezawodno\xc5\x9b\xc4\x87, spokojny bieg, brak spalin i ha\xc5\x82asu sprawi\xc5\x82y, \xc5\xbce pojazdy zyska\xc5\x82y sympati\xc4\x99 kolejarzy i podr\xc3\xb3\xc5\xbcnych.\n_START_SECTION_\nEgzemplarz muzealny Ma 090802\n_START_PARAGRAPH_\nOstatni na \xc5\x9bwiecie, zachowany dzi\xc4\x99ki przeznaczeniu na wagon gospodarczy, dwucz\xc5\x82onowy egzemplarz zosta\xc5\x82 odrestaurowany i uruchomiony przez Polskie Stowarzyszenie Mi\xc5\x82o\xc5\x9bnik\xc3\xb3w Kolei i ZNTK w \xc5\x81apach w 1995 roku i jest przechowywany w skansenie kolejnictwa Parowozownia Skierniewice.'