b'\n_START_ARTICLE_\nKalifornia\n_START_SECTION_\nPochodzenie nazwy\n_START_PARAGRAPH_\nMianem \xe2\x80\x9eKalifornii\xe2\x80\x9d okre\xc5\x9blano niegdy\xc5\x9b tereny obecnie nale\xc5\xbc\xc4\x85ce do ameryka\xc5\x84skich stan\xc3\xb3w: Kalifornia, Nevada, Utah, Arizona i Wyoming, a tak\xc5\xbce meksyka\xc5\x84skich: Baja California i Baja California Sur. Sam\xc4\x85 nazw\xc4\x99 powszechnie wywodzi si\xc4\x99 od nazwy utopijnego raju, w kt\xc3\xb3rym wedle legend mia\xc5\x82y mieszka\xc4\x87 Amazonki, rz\xc4\x85dzone przez kr\xc3\xb3low\xc4\x85 Califi\xc4\x99. Na bazie tego mitu w 1510 hiszpa\xc5\x84ski pisarz Garci Rodr\xc3\xadguez de Montalvo napisa\xc5\x82 ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99 pt. Las sergas de Esplandi\xc3\xa1n o wyspie zamieszkiwanej tylko przez kobiety. Prawdopodobnie dlatego te\xc5\xbc hiszpa\xc5\x84scy odkrywcy, badaj\xc4\x85cy Meksyk z polecenia Hern\xc3\xa1na Cort\xc3\xa9sa, gdy w 1533 dowiedzieli si\xc4\x99 o wyspie (dzi\xc5\x9b wiemy, \xc5\xbce to p\xc3\xb3\xc5\x82wysep) nieopodal zachodniego wybrze\xc5\xbca Pacyfiku, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 wed\xc5\x82ug poda\xc5\x84 mia\xc5\x82y rz\xc4\x85dzi\xc4\x87 kobiety, nadali jej nazw\xc4\x99 Kalifornia.\n_START_SECTION_\nGeografia\n_START_PARAGRAPH_\nPierwszy geograficzny opis Kalifornii w j\xc4\x99zyku angielskim opublikowa\xc5\x82 polski lekarz oraz podr\xc3\xb3\xc5\xbcnik, Feliks Wierzbicki, w ksi\xc4\x85\xc5\xbcce pt. \xe2\x80\x9eCalifornia Guidebook\xe2\x80\x9d, wydanej w 1849 roku w Kalifornii. Rok p\xc3\xb3\xc5\xbaniej ksi\xc4\x85\xc5\xbcka pt. \xe2\x80\x9eOpis Kalifornii pod wzgl\xc4\x99dem jeograficznym, statystycznym i geologicznym\xe2\x80\x9d ukaza\xc5\x82a si\xc4\x99 w j\xc4\x99zyku polskim w Krakowie._NEWLINE_Kalifornia le\xc5\xbcy mi\xc4\x99dzy Pacyfikiem, stanami Oregon, Nevada, Arizona i meksyka\xc5\x84skim stanem Baja California. Powierzchnia stanu wynosi 423\xc2\xa0970\xc2\xa0km\xc2\xb2. Gdyby Kalifornia by\xc5\x82a oddzielnym pa\xc5\x84stwem, znajdowa\xc5\x82aby si\xc4\x99 na 59. miejscu na li\xc5\x9bcie najwi\xc4\x99kszych pa\xc5\x84stw \xc5\x9bwiata._NEWLINE_W \xc5\x9brodkowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci stanu le\xc5\xbcy Dolina Kalifornijska, otoczona pasmami g\xc3\xb3rskimi \xe2\x80\x93 g\xc3\xb3rami le\xc5\xbc\xc4\x85cymi na wybrze\xc5\xbcu Pacyfiku (na zachodzie), pasmem Sierra Nevada (na wschodzie), G\xc3\xb3rami Kaskadowymi (na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy) i g\xc3\xb3rami Tehachapi (na po\xc5\x82udniu). Na po\xc5\x82udnie od wybrze\xc5\xbca znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 Channel Islands._NEWLINE_Dolina Kalifornijska jest rolniczym sercem regionu i produkuje prawie 1/3 \xc5\xbcywno\xc5\x9bci dla Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych. Dolina Kalifornijska przedzielona jest delt\xc4\x85 Sacramento i San Joaquin. Jej p\xc3\xb3\xc5\x82nocna cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 zwana jest dolin\xc4\x85 Sacramento, po\xc5\x82udniowa za\xc5\x9b dolin\xc4\x85 San Joaquin, od przep\xc5\x82ywaj\xc4\x85cych przez nie rzek._NEWLINE_Obydwie rzeki pe\xc5\x82ni\xc4\x85 bardzo wa\xc5\xbcn\xc4\x85 rol\xc4\x99 nie tylko w przyrodzie, ale i w dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci gospodarczej. Dzi\xc4\x99ki pracom nad pog\xc5\x82\xc4\x99bianiem dna, rzeki zachowuj\xc4\x85 g\xc5\x82\xc4\x99boko\xc5\x9b\xc4\x87 umo\xc5\xbcliwiaj\xc4\x85c\xc4\x85 istnienie port\xc3\xb3w w wielu \xc5\x9br\xc3\xb3dl\xc4\x85dowych miastach stanu. System kana\xc5\x82\xc3\xb3w umo\xc5\xbcliwia za\xc5\x9b nawadnianie p\xc3\xb3l w Dolinie Kalifornijskiej. Delta Sacramento i San Joaquin zapewnia tak\xc5\xbce wod\xc4\x99 pitn\xc4\x85 dla prawie 2/3 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w stanu._NEWLINE_W Sierra Nevada znajduje si\xc4\x99 najwy\xc5\xbcszy szczyt kontynentalnych stan\xc3\xb3w (Alaska okre\xc5\x9blana jest mianem stanu \xe2\x80\x9ezewn\xc4\x99trznego\xe2\x80\x9d i nie zalicza si\xc4\x99 jej do stan\xc3\xb3w kontynentalnych, mimo i\xc5\xbc le\xc5\xbcy na kontynencie p\xc3\xb3\xc5\x82nocnoameryka\xc5\x84skim) \xe2\x80\x93 Mount Whitney o wysoko\xc5\x9bci 4421 m n.p.m. Temperatura w Sierra Nevada spada w zimie do podobnego poziomu co na terenach arktycznych. W tym pa\xc5\x9bmie g\xc3\xb3rskim znajduje si\xc4\x99 te\xc5\xbc tuzin ma\xc5\x82ych lodowc\xc3\xb3w, z kt\xc3\xb3rych najbardziej znane s\xc4\x85 lodowce Palisade, najbardziej wysuni\xc4\x99te na po\xc5\x82udnie lodowce w USA. Do atrakcji turystycznych Sierra Nevada poza dolin\xc4\x85 Yosemite (park narodowy), znan\xc4\x85 z licznych form polodowcowych, nale\xc5\xbcy Park Narodowy Sekwoi, gdzie rosn\xc4\x85 jedne z najwy\xc5\xbcszych drzew na Ziemi, oraz jezioro Tahoe, najwi\xc4\x99ksze z jezior na terenie Kalifornii._NEWLINE_Na wsch\xc3\xb3d od Sierra Nevada le\xc5\xbc\xc4\x85 dolina Owens i jezioro Mono, wa\xc5\xbcny o\xc5\x9brodek dla migruj\xc4\x85cych ptak\xc3\xb3w. W zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci stanu znajduje si\xc4\x99 jezioro Clear, najwi\xc4\x99kszy pod wzgl\xc4\x99dem powierzchni akwen s\xc5\x82odkowodny, le\xc5\xbc\xc4\x85cy w ca\xc5\x82o\xc5\x9bci na terenie Kalifornii (jezioro Tahoe jest wi\xc4\x99ksze, ale jego cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 znajduje si\xc4\x99 na terenie Nevady)._NEWLINE_Oko\xc5\x82o 45% powierzchni stanu zajmuj\xc4\x85 lasy, mocno zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowane pod wzgl\xc4\x99dem gatunk\xc3\xb3w drzew. Kalifornia jest najbardziej zalesionym stanem w Stanach Zjednoczonych, zaraz po Alasce. Wiele drzew z White Mountains zalicza si\xc4\x99 do najstarszych na \xc5\x9bwiecie, jedna z rosn\xc4\x85cych tam sosen o\xc5\x9bcistych liczy sobie ok. 4700 lat._NEWLINE_Na po\xc5\x82udniu znajduje si\xc4\x99 du\xc5\xbce \xc5\x9br\xc3\xb3dl\xc4\x85dowe s\xc5\x82one jezioro Salton. Pustynie w Kalifornii zajmuj\xc4\x85 oko\xc5\x82o 25% powierzchni. Prawie ca\xc5\x82a po\xc5\x82udniowo-wschodnia cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Kalifornii to pustynie, na kt\xc3\xb3rych panuje bardzo wysoka temperatura (zw\xc5\x82aszcza w lecie). Najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 spo\xc5\x9br\xc3\xb3d nich jest pustynia Mojave. Na p\xc3\xb3\xc5\x82nocny wsch\xc3\xb3d od niej le\xc5\xbcy Dolina \xc5\x9amierci, w kt\xc3\xb3rej znajduje si\xc4\x99 najni\xc5\xbcej po\xc5\x82o\xc5\xbcone miejsce w Ameryce P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej \xe2\x80\x93 Badwater Flat (86 m p.p.m.). Odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 mi\xc4\x99dzy Badwater Flat a Mount Whitney (najwy\xc5\xbcszy szczyt Kalifornii) wynosi jedynie ok. 135\xc2\xa0km._NEWLINE_Wzd\xc5\x82u\xc5\xbc wybrze\xc5\xbca Kalifornii koncentruje si\xc4\x99 osadnictwo ludzkie. Znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 tam g\xc5\x82\xc3\xb3wne obszary metropolitarne stanu \xe2\x80\x93 Los Angeles-Long Beach-Riverside, San Francisco Bay Area i San Diego._NEWLINE_Kalifornia znana jest z trz\xc4\x99sie\xc5\x84 ziemi pozostawiaj\xc4\x85cych po sobie znaczne uskoki tektoniczne (np. uskok San Andreas). Inne zjawiska przyrodnicze charakterystyczne dla tego stanu to: tsunami, powodzie, susze, wiatr Santa Ana, po\xc5\xbcary las\xc3\xb3w, osuwiska i wyst\xc4\x99powanie wulkan\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nKlimat\n_START_PARAGRAPH_\nW wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci stanu panuje klimat subtropikalno-\xc5\x9br\xc3\xb3dziemnomorski z \xc5\x82agodnymi, deszczowymi zimami i suchymi bardzo upalnymi latami. Ch\xc5\x82odny Pr\xc4\x85d Kalifornijski cz\xc4\x99sto powoduje latem tworzenie si\xc4\x99 mgie\xc5\x82 w pobli\xc5\xbcu wybrze\xc5\xbca. Im dalej w g\xc5\x82\xc4\x85b l\xc4\x85du, tym ch\xc5\x82odniejsze zimy i cieplejsze lata._NEWLINE_W p\xc3\xb3\xc5\x82nocnych partiach stanu zazwyczaj corocznie pada wi\xc4\x99cej deszczu ni\xc5\xbc w jego po\xc5\x82udniowych cz\xc4\x99\xc5\x9bciach. W p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodniej Kalifornii panuje klimat oceaniczno-subtropikalny, w Dolinie Kalifornijskiej klimat \xc5\x9br\xc3\xb3dziemnomorski, jednak s\xc4\x85 tam te\xc5\xbc wy\xc5\xbcsze temperatury ni\xc5\xbc na wybrze\xc5\xbcu. W wysokich g\xc3\xb3rach, w\xc5\x82\xc4\x85czaj\xc4\x85c Sierra Nevad\xc4\x99, jest g\xc3\xb3rski klimat, zim\xc4\x85 pada \xc5\x9bnieg, a latem temperatury s\xc4\x85 umiarkowane. Na terenach pustynnych panuj\xc4\x85 zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowane klimaty; na Pustyni Sonora panuje klimat pustynno-subtropikalny s\xc4\x85 gor\xc4\x85ce lata i \xc5\x82agodne zimy, na pustyniach znajduj\xc4\x85cych si\xc4\x99 powy\xc5\xbcej 600 m n.p.m. gor\xc4\x85ce lata i ch\xc5\x82odne zimy. Najwy\xc5\xbcsze temperatury wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 na terenie Doliny \xc5\x9amierci. 10 lipca 1913 r. zanotowano tam temperatur\xc4\x99 134\xc2\xa0\xc2\xb0F (57,8\xc2\xa0\xc2\xb0C), co by\xc5\x82o jak dot\xc4\x85d najwy\xc5\xbcsz\xc4\x85 temperatur\xc4\x85 na ziemi.\n_START_SECTION_\nRzeki\n_START_PARAGRAPH_\nDwie najwa\xc5\xbcniejsze rzeki biegn\xc4\x85ce przez Kaliforni\xc4\x99 to Sacramento i San Joaquin, kt\xc3\xb3ra sp\xc5\x82ywa przez Dolin\xc4\x99 Kalifornijsk\xc4\x85 do Pacyfiku. Dwie inne wa\xc5\xbcne rzeki to Klamath na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy oraz rzeka Kolorado biegn\xc4\x85ca przez po\xc5\x82udniowo-wschodni\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 stanu i stanowi\xc4\x85ca granic\xc4\x99 ze stanem Arizona.\n_START_SECTION_\nDemografia\n_START_PARAGRAPH_\nWed\xc5\x82ug szacunk\xc3\xb3w w roku 2008 Kaliforni\xc4\x99 zamieszkiwa\xc5\x82o 36\xc2\xa0756\xc2\xa0666 ludzi, co stawia j\xc4\x85 na pierwszym miejscu w\xc5\x9br\xc3\xb3d stan\xc3\xb3w Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych. Dane te uwzgl\xc4\x99dniaj\xc4\x85 zar\xc3\xb3wno przyrost naturalny (liczb\xc4\x99 urodze\xc5\x84 \xe2\x80\x93 4\xc2\xa0498\xc2\xa0700 minus liczba zgon\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 1\xc2\xa0949\xc2\xa0619), kt\xc3\xb3ry wynosi 2\xc2\xa0549\xc2\xa0081, jak i migracj\xc4\x99 ludno\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 spoza USA (1\xc2\xa0825\xc2\xa0697) oraz migracje ludno\xc5\x9bci mi\xc4\x99dzy poszczeg\xc3\xb3lnymi stanami (spadek o 1\xc2\xa0378\xc2\xa0706). Dane w\xc5\x82asne stanu podaj\xc4\x85, i\xc5\xbc od 1 stycznia 2009 liczba ludno\xc5\x9bci wynosi 38\xc2\xa0292\xc2\xa0687. Kalifornia jest drugim co do liczby ludno\xc5\x9bci obszarem administracyjnym (ni\xc5\xbcej od szczebla pa\xc5\x84stwowego) na zachodniej p\xc3\xb3\xc5\x82kuli. Wi\xc4\x99cej ludno\xc5\x9bci (na szczeblu ni\xc5\xbcszym od pa\xc5\x84stwowego) liczy sobie tylko stan S\xc3\xa3o Paulo w Brazylii. Je\xc5\x9bli chodzi o pa\xc5\x84stwa, to gdyby Kalifornia nie by\xc5\x82a cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, a niepodleg\xc5\x82ym pa\xc5\x84stwem, zajmowa\xc5\x82aby 35. miejsce na li\xc5\x9bcie najludniejszych pa\xc5\x84stw \xc5\x9bwiata._NEWLINE_Populacja Kalifornii, jako najbardziej zaludnionego od 1962 stanu Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, jest bardzo zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowana pod wzgl\xc4\x99dem pochodzenia etnicznego, rasowego, narodowego i religijnego. Stan kontynuuje polityk\xc4\x99 przyci\xc4\x85gania du\xc5\xbcych liczb imigrant\xc3\xb3w, przez co liczba ludno\xc5\x9bci ci\xc4\x85gle si\xc4\x99 zwi\xc4\x99ksza._NEWLINE_W\xc5\x9br\xc3\xb3d miast kalifornijskich jest 8, kt\xc3\xb3re zajmuj\xc4\x85 miejsce w\xc5\x9br\xc3\xb3d 50 najwi\xc4\x99kszych miast Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, a s\xc4\x85 to Los Angeles \xe2\x80\x93 2 miejsce, San Diego \xe2\x80\x93 8., San Jose \xe2\x80\x93 10., San Francisco \xe2\x80\x93 13., Long Beach \xe2\x80\x93 34., Fresno \xe2\x80\x93 37., Sacramento \xe2\x80\x93 38. oraz Oakland, kt\xc3\xb3re zaj\xc4\x99\xc5\x82o miejsce 44.\n_START_SECTION_\nJ\xc4\x99zyk\n_START_PARAGRAPH_\n57,59% mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Kalifornii powy\xc5\xbcej pi\xc4\x85tego roku \xc5\xbcycia jako j\xc4\x99zyka codziennego u\xc5\xbcywa j\xc4\x99zyka angielskiego, za\xc5\x9b 28,21% m\xc3\xb3wi po hiszpa\xc5\x84sku, 2,04% m\xc3\xb3wi po filipi\xc5\x84sku, 1,59% po chi\xc5\x84sku, 1,4% po wietnamsku, 1,05% po korea\xc5\x84sku. Og\xc3\xb3lnie 42,4% m\xc3\xb3wi w innym j\xc4\x99zyku ni\xc5\xbc angielski. Na terenie stanu u\xc5\xbcywa si\xc4\x99 ponad 200 j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w, co czyni go jednym z najbardziej zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowanych pod wzgl\xc4\x99dem j\xc4\x99zykowym rejon\xc3\xb3w na \xc5\x9bwiecie._NEWLINE_Urz\xc4\x99dowym j\xc4\x99zykiem Kalifornii jest j\xc4\x99zyk angielski \xe2\x80\x93 od czasu uchwalenia 63 poprawki w 1986. Mimo to wiele urz\xc4\x99d\xc3\xb3w stanowych nadal wydaje oficjalne dokumenty w innych j\xc4\x99zykach.\n_START_SECTION_\nGospodarka\n_START_PARAGRAPH_\nW 2018 roku produkt narodowy brutto w stanie Kalifornia wynosi\xc5\x82 prawie 3 biliony dolar\xc3\xb3w (2935 mld USD, dla por\xc3\xb3wnania - Polska: 614 mld USD), by\xc5\x82 najwi\xc4\x99kszy ze wszystkich stan\xc3\xb3w Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych. Kalifornia wytwarza 14,4% produktu krajowego brutto Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych. Wzrost gospodarczy w 2018 roku wyni\xc3\xb3s\xc5\x82 3,7%._NEWLINE_Kalifornia cechuje si\xc4\x99 du\xc5\xbcym wska\xc5\xbanikiem PKB, czyli produktu krajowego brutto, kt\xc3\xb3ry w 2007 roku wynosi\xc5\x82 38 956 dolar\xc3\xb3w,(oko\xc5\x82o 90 tys. PLN) (w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od kursu dolara) per capita. W 2018 roku jest to 74 000 dolar\xc3\xb3w. Kalifornia zajmowa\xc5\x82a 1 miejsce w USA i plasowa\xc5\x82a si\xc4\x99 na 5 miejscu w \xc5\x9bwiatowej skali. Poziom dochodu PKB jest bardzo zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowany. Najmniejszy PKB dotyczy m.in. os\xc3\xb3b pochodz\xc4\x85cych z Meksyku i innych kraj\xc3\xb3w cechuj\xc4\x85cych si\xc4\x99 du\xc5\xbcym odsetkiem s\xc5\x82abo zarabiaj\xc4\x85cych i biednych. Najwy\xc5\xbcszy dotyczy zatrudnionych w przemy\xc5\x9ble filmowym i pracownik\xc3\xb3w zajmuj\xc4\x85cych wysokie stanowiska w bran\xc5\xbcach informatycznych i komputerowych. W roku 2010 w Kalifornii by\xc5\x82o ponad 660 tys. milioner\xc3\xb3w._NEWLINE_Swoje siedziby w Kalifornii maj\xc4\x85 najwi\xc4\x99ksze korporacje internetowe (Google, Yahoo!, eBay, Facebook itp.).\n_START_SECTION_\nEnergia\n_START_PARAGRAPH_\nKalifornia jest najludniejszym stanem Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, a to oznacza du\xc5\xbce zapotrzebowanie na energi\xc4\x99 elektryczn\xc4\x85. Energi\xc4\x99 otrzymuje si\xc4\x99 w elektrowniach wodnych, jak i cieplnych, opalanych w\xc4\x99glem lub gazem, a tak\xc5\xbce w elektrowniach j\xc4\x85drowych. Ze wzgl\xc4\x99du na zapotrzebowanie na energi\xc4\x99, oraz silne ruchy d\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85ce do ochrony \xc5\x9brodowiska, w\xc5\x82adze stanu Kalifornia prowadz\xc4\x85 dzia\xc5\x82ania maj\xc4\x85ce na celu rozw\xc3\xb3j energetyki odnawialnej. Obecnie w Kalifornii istnieje kilka elektrowni s\xc5\x82onecznych, takich jak Solar Energy Genarating Systems (SEGS), czyli po prostu systemy wytwarzania energii s\xc5\x82onecznej. Elektrownia ta znajduje si\xc4\x99 na pustyni Mojave, gdzie istniej\xc4\x85 dogodne warunki do rozwoju tego typu przemys\xc5\x82u energetycznego. Na terenie stanu Kalifornia istnieje tak\xc5\xbce kilka farm wiatrowych, takich jak elektrownia wiatrowa w Altamont Pass w \xc5\x9brodkowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci stanu.'