b'\n_START_ARTICLE_\nJos\xc3\xa9 Cadalso\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbyciorys\n_START_PARAGRAPH_\nJego ojciec, wywodz\xc4\x85cy si\xc4\x99 z baskijskiej szlachty, by\xc5\x82 zamo\xc5\xbcnym kupcem. Rodzina matki pochodzi\xc5\x82a z Kadyksu. Tam te\xc5\xbc urodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 przysz\xc5\x82y pisarz. We wczesnym dzieci\xc5\x84stwie straci\xc5\x82 matk\xc4\x99. Wychowywali go dalsi krewni, gdy\xc5\xbc ojciec, poch\xc5\x82oni\xc4\x99ty interesami i podr\xc3\xb3\xc5\xbcami, dba\xc5\x82 tylko o jego materialny byt. Cadalso otrzyma\xc5\x82 staranne wykszta\xc5\x82cenie: wys\xc5\x82ano go do Coll\xc3\xa8ge Louis-Le Grand w Pary\xc5\xbcu, potem przebywa\xc5\x82 w Wielkiej Brytanii, gdzie nauczy\xc5\x82 si\xc4\x99 angielskiego, a powr\xc3\xb3ciwszy do Hiszpanii, trafi\xc5\x82 do Real Seminario de Nobles w Madrycie. Nast\xc4\x99pnie uzupe\xc5\x82nia\xc5\x82 edukacj\xc4\x99 podr\xc3\xb3\xc5\xbcuj\xc4\x85c po Europie. W 1762 r. zmar\xc5\x82 jego ojciec, pozostawiaj\xc4\x85c d\xc5\x82ugi, po kt\xc3\xb3rych sp\xc5\x82aceniu Cadalso pozosta\xc5\x82 niemal bez \xc5\x9brodk\xc3\xb3w do \xc5\xbcycia. Zmuszony do wyboru zawodu, zdecydowa\xc5\x82 si\xc4\x99 na karier\xc4\x99 wojskow\xc4\x85._NEWLINE_Bra\xc5\x82 udzia\xc5\x82 w kampanii portugalskiej, w kt\xc3\xb3r\xc4\x85 Hiszpania zaanga\xc5\xbcowa\xc5\x82a si\xc4\x99 na mocy Paktu familijnego z Francj\xc4\x85 w 1761 r. W 1764 r. awansowa\xc5\x82 na kapitana kawalerii. Zamieszka\xc5\x82 w Madrycie, gdzie nawi\xc4\x85zywa\xc5\x82 kontakty w kr\xc4\x99gach ilustrados. W 1768 r. musia\xc5\x82 opu\xc5\x9bci\xc4\x87 Madryt na skutek skandalu, jaki wywo\xc5\x82a\xc5\x82 jego pamflet na swobodne obyczaje dam z arystokracji. W Saragossie, dok\xc4\x85d si\xc4\x99 uda\xc5\x82, powsta\xc5\x82a wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 utwor\xc3\xb3w poetyckich zawartych w zbiorze Ocios de mi juventud (wyd. w 1773). Po powrocie do stolicy, w prywatnym teatrze pa\xc5\x82acu hrabiego Arandy wystawi\xc5\x82 neoklasycystyczn\xc4\x85 tragedi\xc4\x99 Don Sancho Garc\xc3\xada (1771), w kt\xc3\xb3rej g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 rol\xc4\x99 \xc5\xbce\xc5\x84sk\xc4\x85 gra\xc5\x82a aktorka Mar\xc3\xada Ignacia Iba\xc3\xb1ez, wielka mi\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 pisarza. Kilka miesi\xc4\x99cy po wystawieniu sztuki Mar\xc3\xada Ignacia zmar\xc5\x82a. Rozpacz po jej \xc5\x9bmierci znalaz\xc5\x82a odbicie w poezji Cadalsa oraz w dialogu Pos\xc4\x99pne noce (Noches l\xc3\xbagubres, wyd. w 1789)._NEWLINE_Po roku 1770 pisarz zwi\xc4\x85zany by\xc5\x82 z dwiema neoklasycystycznymi grupami poetyckimi. W Madrycie by\xc5\x82a to tzw. Tertulia de la Fonda de San Sebasti\xc3\xa1n, gdzie spotykali si\xc4\x99 m.in. Nicol\xc3\xa1s Fern\xc3\xa1ndez de Morat\xc3\xadn, Tom\xc3\xa1s de Iriarte i Ignacio L\xc3\xb3pez de Ayala. Kiedy w 1773 r. zosta\xc5\x82 wys\xc5\x82any ze swym regimentem do Salamanki, pozna\xc5\x82 grup\xc4\x99 poet\xc3\xb3w okre\xc5\x9blanych jako szko\xc5\x82a z Salamanki (escuela salmantina); nale\xc5\xbceli do niej Juan Mel\xc3\xa9ndez Vald\xc3\xa9s, Juan Pablo Forner, Diego Tadeo Gonz\xc3\xa1lez i Jos\xc3\xa9 Iglesias de la Casa. Przyja\xc5\xba\xc5\x84 z nimi przetrwa\xc5\x82a tak\xc5\xbce po opuszczeniu Salamanki, podtrzymywana przez obfit\xc4\x85 korespondencj\xc4\x99. W Salamance powsta\xc5\x82a prawdopodobnie pierwsza wersja Noches l\xc3\xbagubres. _NEWLINE_W 1774 r. Cadalso wyst\xc4\x85pi\xc5\x82 o zezwolenie na druk drugiego ze swych najs\xc5\x82ynniejszych dzie\xc5\x82, powie\xc5\x9bci Listy maroka\xc5\x84skie (Cartas marruecas), kt\xc3\xb3ra jednak wydana zosta\xc5\x82a dopiero po jego \xc5\x9bmierci. W 1779 r. wybuch\xc5\x82 kolejny konflikt mi\xc4\x99dzy Wielk\xc4\x85 Brytani\xc4\x85 a Francj\xc4\x85, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 wspiera\xc5\x82a Hiszpania. Cadalso znalaz\xc5\x82 si\xc4\x99 w szeregach armii hiszpa\xc5\x84skiej, kt\xc3\xb3ra oblega\xc5\x82a Gibraltar. W czasie tego obl\xc4\x99\xc5\xbcenia zgin\xc4\x85\xc5\x82, przypadkowo trafiony w g\xc5\x82ow\xc4\x99 zab\xc5\x82\xc4\x85kanym pociskiem.\n_START_SECTION_\nPoezja\n_START_PARAGRAPH_\nJego tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9b\xc4\x87 poetycka, zebrana przede wszystkim w Ocios de mi juventud, stanowi doskona\xc5\x82y przyk\xc5\x82ad klasycyzmu. Dominuje w niej lekka, cz\xc4\x99sto nawet frywolna tematyka. Pisa\xc5\x82 poezj\xc4\x99 satyryczn\xc4\x85 na wz\xc3\xb3r Horacego, a tak\xc5\xbce hiszpa\xc5\x84skich poet\xc3\xb3w XVII wieku (G\xc3\xb3ngora, Quevedo). Tworzy\xc5\x82 tak\xc5\xbce anakreontyki, zawieraj\xc4\x85ce pochwa\xc5\x82y przyja\xc5\xbani, mi\xc5\x82o\xc5\x9bci i wina. W poezji bukolicznej przedstawia\xc5\x82 wyidealizowan\xc4\x85, sentymentaln\xc4\x85 wizj\xc4\x99 przyrody; podmiot liryczny jawi si\xc4\x99 w niej jako zakochany "pastuszek", sp\xc4\x99dzaj\xc4\x85cy beztrosko czas na ta\xc5\x84cach i grze na fujarce w towarzystwie ukochanej, okre\xc5\x9blanej jako "nimfa". Oboje ukrywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 pod konwencjonalnymi imionami "Filis" (Mar\xc3\xada Ignacia) i "Dalmiro" (poetycki pseudonim u\xc5\xbcywany przez Cadalsa). Najlepsze mi\xc5\x82osne wiersze poeta stworzy\xc5\x82 po przedwczesnej \xc5\x9bmierci Mar\xc3\xadi Ignacii Iba\xc3\xb1ez (w\xc5\x9br\xc3\xb3d nich wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnia si\xc4\x99 szczeg\xc3\xb3lnie A la muerte de Filis - Na \xc5\x9bmier\xc4\x87 Filis); pomimo ogranicze\xc5\x84 klasycznej formy wyra\xc5\xbcaj\xc4\x85 one szczere i g\xc5\x82\xc4\x99bokie uczucia.\n_START_SECTION_\nLos eruditos a la violeta (Uperfumowani erudyci, 1772)\n_START_PARAGRAPH_\nSatyryczne dzie\xc5\x82ko, dedykowane wszystkim, kt\xc3\xb3rzy "chc\xc4\x85 wiedzie\xc4\x87 du\xc5\xbco ucz\xc4\x85c si\xc4\x99 niewiele", stanowi krytyk\xc4\x99 ludzi powierzchownie wykszta\xc5\x82conych, pod pozorami erudycji skrywaj\xc4\x85cych ignorancj\xc4\x99. Sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 z siedmiu lekcji, tworz\xc4\x85cych tygodniowy kurs wszystkich dziedzin wiedzy, jakie niezb\xc4\x99dne s\xc4\x85, by w kontaktach towarzyskich sprawia\xc4\x87 wra\xc5\xbcenie cz\xc5\x82owieka inteligentnego i \xc5\x9bwiat\xc5\x82ego. Edukacja bywalca salon\xc3\xb3w - jak si\xc4\x99 okazuje - sprowadza si\xc4\x99 do wyuczenia si\xc4\x99 na pami\xc4\x99\xc4\x87 gar\xc5\x9bci nazwisk i podr\xc4\x99cznych cytat\xc3\xb3w oraz komuna\xc5\x82\xc3\xb3w zwalniaj\xc4\x85cych od samodzielnego my\xc5\x9blenia. W ten spos\xc3\xb3b, zupe\xc5\x82nie bez wysi\xc5\x82ku, m\xc5\x82ody cz\xc5\x82owiek mo\xc5\xbce sta\xc4\x87 si\xc4\x99 ozdob\xc4\x85 eleganckiego towarzystwa i zrobi\xc4\x87 b\xc5\x82yskotliw\xc4\x85 karier\xc4\x99.\n_START_SECTION_\nCartas marruecas (Listy maroka\xc5\x84skie)\n_START_PARAGRAPH_\nPowie\xc5\x9b\xc4\x87 epistolarna wydana ju\xc5\xbc po \xc5\x9bmierci autora - pierwodruk w 1789 r. w czasopi\xc5\x9bmie "Correo de Madrid" - wzorowana na Listach perskich Monteskiusza i The Citizen of the World or Letters from a Chinese Philosopher Olivera Goldsmitha (1762). Trzy postacie wymieniaj\xc4\x85 mi\xc4\x99dzy sob\xc4\x85 listy: m\xc5\x82ody Maroka\xc5\x84czyk Gazel, podr\xc3\xb3\xc5\xbcuj\xc4\x85cy po Hiszpanii, jego opiekun i mistrz, stary m\xc4\x99drzec Ben-Beley, oraz Hiszpan Nu\xc3\xb1o N\xc3\xba\xc3\xb1ez, z kt\xc3\xb3rym Gazel nawi\xc4\x85za\xc5\x82 przyja\xc5\xba\xc5\x84. Tematem korespondencji jest Hiszpania w II po\xc5\x82owie XVIII wieku, jej sytuacja spo\xc5\x82eczna, kulturalna i ekonomiczna, narodowy charakter Hiszpan\xc3\xb3w, ich wady i zalety. Cadalso nie dotyka kwestii politycznych i religijnych, aby nie narazi\xc4\x87 si\xc4\x99 cenzurze, i skupia si\xc4\x99 na sprawach nurtuj\xc4\x85cych hiszpa\xc5\x84skich ilustrados: zaniedbaniach w edukacji i kulturze, zacofaniu gospodarczym, bezkrytycznym zapatrzeniu w zagraniczne wzorce, powierzchowno\xc5\x9bci i ob\xc5\x82udzie kontakt\xc3\xb3w spo\xc5\x82ecznych, oboj\xc4\x99tno\xc5\x9bci elit wobec obywatelskich obowi\xc4\x85zk\xc3\xb3w. Listy maroka\xc5\x84skie przenikni\xc4\x99te s\xc4\x85 patriotycznym pragnieniem odnowy kraju, ale stanowi\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc gorzk\xc4\x85 konstatacj\xc4\x99 jego s\xc5\x82abo\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3ra w oczach autora jest wynikiem b\xc5\x82\xc4\x99dnej polityki Habsburg\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nNoches l\xc3\xbagubres (Pos\xc4\x99pne noce)\n_START_PARAGRAPH_\nTrzycz\xc4\x99\xc5\x9bciowy dialog, opublikowany po\xc5\x9bmiertnie, podobnie jak Listy maroka\xc5\x84skie ("Correo de Madrid", 1789), prawdopodobnie zredagowany oko\xc5\x82o 1775 r. Wed\xc5\x82ug deklaracji samego autora, inspiracj\xc4\x85 do jego powstania by\xc5\x82 poemat Night Thoughts angielskiego poety Edwarda Younga. Akcja Pos\xc4\x99pnych nocy toczy si\xc4\x99 na cmentarzu i w wi\xc4\x99zieniu. G\xc5\x82\xc3\xb3wny bohater, Tediato, zamierza wydoby\xc4\x87 z grobu cia\xc5\x82o zmar\xc5\x82ej ukochanej, a nast\xc4\x99pnie pope\xc5\x82ni\xc4\x87 samob\xc3\xb3jstwo, podpalaj\xc4\x85c sw\xc3\xb3j dom, aby sp\xc5\x82on\xc4\x85\xc4\x87 w nim wraz z cia\xc5\x82em kobiety. W realizacji makabrycznego planu pomaga mu przekupiony grabarz, Lorenzo. W pe\xc5\x82nych rozpaczy monologach Tediata dostrzegalne jest poczucie bezsensu egzystencji, zagubienia, niedopasowania do spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa - b\xc3\xb3lu istnienia (Weltschmerz), kt\xc3\xb3ry b\xc4\x99dzie jednym z typowych element\xc3\xb3w romantycznej wizji \xc5\x9bwiata. Z kolei rozmowy Tediata z Lorenzem staj\xc4\x85 si\xc4\x99 okazj\xc4\x85 do wysuni\xc4\x99cia serii oskar\xc5\xbce\xc5\x84 pod adresem wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnego im spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa - pe\xc5\x82nego ob\xc5\x82udy i niesprawiedliwo\xc5\x9bci, nieczu\xc5\x82ego na cierpienie zar\xc3\xb3wno jednostek wyj\xc4\x85tkowych (jak Tediato), jak i n\xc4\x99dzarzy i wykluczonych, do kt\xc3\xb3rych zalicza si\xc4\x99 grabarz. Trzecia "Noc" pozosta\xc5\x82a niedoko\xc5\x84czona, st\xc4\x85d nie wiadomo, jak potocz\xc4\x85 si\xc4\x99 losy bohater\xc3\xb3w i czy Tediato zrealizuje sw\xc3\xb3j samob\xc3\xb3jczy plan.'