b'\n_START_ARTICLE_\nEmporium\n_START_PARAGRAPH_\nEmporium (\xc5\x82ac. emp\xc5\x8fr\xc4\xad\xc5\xadm z gr. \xe1\xbc\x90\xce\xbc\xcf\x80\xcf\x8c\xcf\x81\xce\xb9\xce\xbf\xce\xbd emp\xc3\xb3rion, od \xe1\xbc\x90\xce\xbc\xcf\x80\xcf\x8c\xcf\x81\xce\xb9\xce\xb1 \xe2\x80\x93 towary) \xe2\x80\x93 w staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci plac miejski, na kt\xc3\xb3rym sk\xc5\x82adowano i prowadzono handel towarami zamorskimi, zazwyczaj po\xc5\x82o\xc5\xbcony w pobli\xc5\xbcu portu. Grecy nazywali tak cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 miasta wydzielon\xc4\x85 dla handlu z obcymi. P\xc3\xb3\xc5\xbaniej na og\xc3\xb3\xc5\x82 okre\xc5\x9blano tak handlow\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 miasta zwi\xc4\x85zan\xc4\x85 z portem.\n_START_SECTION_\nPowstanie i rozw\xc3\xb3j empori\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nPocz\xc4\x85tek w\xc5\x82a\xc5\x9bciwym emporiom \xc5\x9bwiata greckiego mieli w epoce myke\xc5\x84skiej da\xc4\x87 Achajowie, zak\xc5\x82adaj\xc4\x85c \xc5\x9bladem \xc5\xbceglarzy krete\xc5\x84skich osady handlowe na wschodnich wybrze\xc5\xbcach Morza \xc5\x9ar\xc3\xb3dziemnego (m.in. Alalach w Syrii) \xe2\x80\x93 od Troady a\xc5\xbc po Egipt (z cz\xc4\x99\xc5\x9bciowym wyj\xc4\x85tkiem Anatolii), w ramach szerokich stosunk\xc3\xb3w handlowych si\xc4\x99gaj\xc4\x85cych do Iberii. Poza Alalach Grecy od okresu p\xc3\xb3\xc5\xbanohelladzkiego posiadali bardzo wa\xc5\xbcn\xc4\x85 osad\xc4\x99 handlow\xc4\x85 w Al-Mina u uj\xc5\x9bcia Orontesu \xe2\x80\x93 tam znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 ich najdalej wysuni\xc4\x99te na po\xc5\x82udnie emporium, sk\xc4\x85d szlaki handlowe prowadzi\xc5\x82y do Mezopotamii i ku zasobnym w metale terytoriom Azji Mniejszej (Urartu). Wspomnianym przez Herodota syryjskim emporium mog\xc5\x82o by\xc4\x87 nie odnalezione dot\xc4\x85d Posideion (Posejdion); osad\xc4\x99 o podobnym charakterze umiejscowiono r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w Tell Sukas._NEWLINE_Typowym wczesnym emporium by\xc5\x82a Naukratis za\xc5\x82o\xc5\xbcona ok. 610 p.n.e. nad zachodni\xc4\x85 odnog\xc4\x85 Nilu przez kupc\xc3\xb3w r\xc3\xb3\xc5\xbcnego pochodzenia (m.in. ma\xc5\x82oazjatyckich i z Eginy), rozwijaj\xc4\x85ca si\xc4\x99 a\xc5\xbc do podboju perskiego i stanowi\xc4\x85ca zapowied\xc5\xba hellenistycznej Aleksandrii. Inn\xc4\x85 plac\xc3\xb3wk\xc4\x85 z VII stulecia na wybrze\xc5\xbcu p\xc3\xb3\xc5\x82nocnoafryka\xc5\x84skim by\xc5\x82a Cyrena, rz\xc4\x85dzona p\xc3\xb3\xc5\xbaniej przez miejscowy r\xc3\xb3d Battiad\xc3\xb3w i wykorzystuj\xc4\x85ca w handlu sprzyjaj\xc4\x85ce mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci hodowlano-rolnicze (eksport sylfionu, koni)._NEWLINE_W p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszej epoce emporia powstawa\xc5\x82y jako wyraz przewagi cel\xc3\xb3w handlowych nad agrarnymi z pierwszej fazy kolonizacji, wywo\xc5\x82anej tzw. g\xc5\x82odem ziemi (stenochoria). Wa\xc5\xbcnym obszarem dzia\xc5\x82ania sta\xc5\x82y si\xc4\x99 wtedy wybrze\xc5\xbca nadczarnomorskie oraz pobrze\xc5\xbca Galii i Iberii, a greckie plac\xc3\xb3wki handlowe sta\xc5\x82y si\xc4\x99 najwcze\xc5\x9bniejszymi poprzednikami nowo\xc5\xbcytnych morskich faktorii handlowych (port of trade).\n_START_SECTION_\nStatus\n_START_PARAGRAPH_\nHerodot uznawa\xc5\x82 emporium za miejsce wydzielone ko\xc5\x82o polis, najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej na obszarze przymorza. Powstaj\xc4\x85ce na terytoriach zamieszkiwanych przez ludno\xc5\x9b\xc4\x87 niegreck\xc4\x85, emporia r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc5\x82y si\xc4\x99 od gmin etnicznych, czyli kolonii (apoikia) tym, i\xc5\xbc nie mog\xc5\x82y mie\xc4\x87 statusu suwerennej polis. Zak\xc5\x82adane jako typowe plac\xc3\xb3wki handlowe w Iberii lub nad Morzem Czarnym, nie przekszta\xc5\x82ci\xc5\x82y si\xc4\x99 nigdy w prawdziwe greckie gminy. _NEWLINE_Osadom takim zak\xc5\x82adanym cz\xc4\x99sto przypadkowo przez samoistne grupy kupc\xc3\xb3w brakowa\xc5\x82o oficjalnego aktu za\xc5\x82o\xc5\xbcycielskiego wraz z publiczn\xc4\x85 ceremoni\xc4\x85, podczas gdy apoikia (dos\xc5\x82ownie \xe2\x80\x9eosada z dala od domu\xe2\x80\x9d) fundowana by\xc5\x82a w z g\xc3\xb3ry okre\xc5\x9blonym czasie przez konkretne miasta albo grupy osadnik\xc3\xb3w pod przyw\xc3\xb3dztwem tzw. ojkisty (\xce\xbf\xe1\xbc\xb0\xce\xba\xce\xb9\xcf\x83\xcf\x84\xce\xae\xcf\x82). Uzale\xc5\xbcnione od stosunku tubylc\xc3\xb3w, sytuowano je zwykle na obrze\xc5\xbcach rozwini\xc4\x99tych cywilizacji, jak np. na wybrze\xc5\xbcu lewanty\xc5\x84skim, egipskim czy etruskim. _NEWLINE_Pierwotnie liczne emporia po\xc5\x82o\xc5\xbcone by\xc5\x82y poza miejskimi murami (np. Anthedon, eubejskie Chalkida i Eretria, Larymna, Milet, Tanais, Tasos). Od ko\xc5\x84ca VI\xe2\x80\x93V wieku p.n.e., wraz z powstaniem port\xc3\xb3w zamkni\xc4\x99tych (\xce\xbb\xce\xb9\xce\xbc\xce\xae\xce\xbd \xce\xba\xce\xbb\xce\xb5\xce\xb9\xcf\x83\xcf\x84\xcf\x8c\xcf\x82), z wolna przekszta\xc5\x82aca\xc5\x82y si\xc4\x99 w handlow\xc4\x85 stref\xc4\x99 wydzielon\xc4\x85 w obr\xc4\x99bie mur\xc3\xb3w miejskich (m.in. Olbia, Aleksandria, Kartagina, Dikajarchia-Puteoli, Pireus)._NEWLINE_W Atenach wyr\xc3\xb3\xc5\xbcniano dwa rodzaje empori\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 dla cudzoziemc\xc3\xb3w i tubylc\xc3\xb3w, pozostaj\xc4\x85ce pod nadzorem epimelet\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nNajwa\xc5\xbcniejsze emporia\n_START_PARAGRAPH_\nOpr\xc3\xb3cz syryjskiej Al-Miny i egipskiej Naukratis, do najstarszych i najbardziej licz\xc4\x85cych si\xc4\x99 w \xc5\x9bwiecie \xc5\x9br\xc3\xb3dziemnomorskim empori\xc3\xb3w nale\xc5\xbca\xc5\x82y wa\xc5\xbcne dla handlu myke\xc5\x84sko-cypryjskiego sycylijskie Tapsos, p\xc3\xb3\xc5\x82nocnoitalska Spina i za\xc5\x82o\xc5\xbcone ok. 775 p.n.e. Pitekuzy (Pithekussai) na Ischii, kt\xc3\xb3re wkr\xc3\xb3tce na l\xc4\x85dzie sta\xc5\x82ym da\xc5\x82y pocz\xc4\x85tek kolonii Kume; poza tym libijska Cyrena, dla handlu minojskiego prawdopodobnie te\xc5\xbc Troja._NEWLINE_Uwag\xc4\x99 Grek\xc3\xb3w wcze\xc5\x9bnie przyci\xc4\x85ga\xc5\x82y wybrze\xc5\xbca anatolijskie i obszar czarnomorski, stwarzaj\xc4\x85ce dost\xc4\x99p do krain zasobnych w rudy metali. Do kolonii powsta\xc5\x82ych najprawdopodobniej z empori\xc3\xb3w nale\xc5\xbca\xc5\x82y w VIII w. p.n.e. Synopa, Trapezunt i Amisos. Szczeg\xc3\xb3lnie donios\xc5\x82\xc4\x85 rol\xc4\x99 w zak\xc5\x82adaniu na pobrze\xc5\xbcach Morza Czarnego licznych osad b\xc4\x99d\xc4\x85cych pocz\xc4\x85tkowo plac\xc3\xb3wkami handlowymi, odegra\xc5\x82 jo\xc5\x84ski Milet. Na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy, gdzie istotn\xc4\x85 rol\xc4\x99 odgrywa\xc5\x82a wymiana handlowa ze Scytami oraz obr\xc3\xb3t p\xc5\x82odami rolnymi i rybami, spo\xc5\x9br\xc3\xb3d empori\xc3\xb3w skupionych przy limanie Bohu i Dniepru na dominuj\xc4\x85ce polis wyros\xc5\x82a Olbia, na wysuni\xc4\x99tej wschodniej rubie\xc5\xbcy nad Donem \xe2\x80\x93 Tanais. Osady handlowe tego rodzaju istnia\xc5\x82y te\xc5\xbc przypuszczalnie w Kolchidzie, np. Fasis, Dioskuria._NEWLINE_W basenie zachodnio\xc5\x9br\xc3\xb3dziemnomorskim za najstarsz\xc4\x85  (775 p.n.e.) i przez d\xc5\x82ugi czas najodleglejsz\xc4\x85 plac\xc3\xb3wk\xc4\x99 uchodzi\xc5\x82y Pitekuzy, za\xc5\x82o\xc5\xbcone w Zatoce Neapolita\xc5\x84skiej przez eubejskich kupc\xc3\xb3w z Chalkis i Eretrii na nieuprawnej wysepce z a\xc5\xbc dwoma naturalnymi portami. Szybki rozrost i przeludnienie pierwotnej osady spowodowa\xc5\x82y ju\xc5\xbc ok. 750 p.n.e. cz\xc4\x99\xc5\x9bciow\xc4\x85 migracj\xc4\x99 na l\xc4\x85d sta\xc5\x82y i za\xc5\x82o\xc5\xbcenie Kume. Na obszarze Etrurii, poza p\xc3\xb3\xc5\x82nocnoitalskimi Spin\xc4\x85 (za\xc5\x82o\xc5\xbcon\xc4\x85 ok. 520 p.n.e.) i Adri\xc4\x85 w rejonie uj\xc5\x9bcia Padu, najbardziej licz\xc4\x85cym si\xc4\x99 by\xc5\x82o emporium usytuowane ko\xc5\x82o \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni Hery w Gravisca b\xc4\x99d\xc4\x85cym wtedy portem Tarkwinii._NEWLINE_W dalszej zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci \xc5\x9ar\xc3\xb3dziemnomorza obok za\xc5\x82o\xc5\xbconej ok. 600 p.n.e. Massalii powsta\xc5\x82a korsyka\xc5\x84ska Alalia, a na P\xc3\xb3\xc5\x82wyspie Iberyjskim \xe2\x80\x93 Emporion. Dla handlu marsylskich Grek\xc3\xb3w wprawdzie najistotniejsze by\xc5\x82y emporia na wybrze\xc5\xbcu prowansalskim zasiedlanym przez Celto-Ligur\xc3\xb3w, ale najdynamiczniejszy rozw\xc3\xb3j cechowa\xc5\x82 Emporion, kt\xc3\xb3ry z wyspowej plac\xc3\xb3wki szybko przekszta\xc5\x82ci\xc5\x82 si\xc4\x99 w miasto-koloni\xc4\x99 (Neapolis) na sta\xc5\x82ym l\xc4\x85dzie._NEWLINE_W epoce klasycznej najbardziej znane poza Koryntem emporion Hellady znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 w ate\xc5\x84skim Pireusie, gdzie obok przystani dla statk\xc3\xb3w handlowych mie\xc5\x9bci\xc5\x82y si\xc4\x99 magazyny oraz targowisko. W Rzymie powsta\xc5\x82e w 192 p.n.e. emporium znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 nad brzegiem Tybru u podn\xc3\xb3\xc5\xbcy wzg\xc3\xb3rza Awenty\xc5\x84skiego._NEWLINE_Epoka hellenistyczna kolejny silny impuls sprzyjaj\xc4\x85cy tworzeniu empori\xc3\xb3w zawdzi\xc4\x99cza rozwini\xc4\x99tej gospodarce ptolemejskiego Egiptu. Aktywno\xc5\x9b\xc4\x87 jego kr\xc3\xb3l\xc3\xb3w wynika\xc5\x82a z faktu, \xc5\xbce w istocie ka\xc5\xbcdy w\xc5\x82adca z hellenistycznych dynastii by\xc5\x82 zarazem wielkim kupcem. Do handlu z po\xc5\x82udniem (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie ko\xc5\x9bci\xc4\x85 s\xc5\x82oniow\xc4\x85 i \xc5\xbcywymi s\xc5\x82oniami) Ptolemeusze za\xc5\x82o\xc5\xbcyli nad Morzem Czerwonym Myos Hormos (Port Muszli) w Koseir, Berenike Trogodyck\xc4\x85 i Ptolemais \xc5\x81ow\xc3\xb3w ko\xc5\x82o Suakin; w Etiopii powsta\xc5\x82y emporia Z\xc5\x82ota Berenike i Koloe, a po\xc5\x82udniowa Arsinoe ko\xc5\x82o cie\xc5\x9bniny Bab al-Mandab. Dzi\xc4\x99ki tym plac\xc3\xb3wkom nawi\xc4\x85zany zosta\xc5\x82 ostatecznie morski handel z Indiami, a niekt\xc3\xb3re z osad b\xc4\x99d\xc4\x85cych ufortyfikowanymi stacjami handlowymi przekszta\xc5\x82ci\xc5\x82y si\xc4\x99 w miasta._NEWLINE_W czasach rzymskich okre\xc5\x9blenie to spotykane jest m.in. u Plautusa (Amfitrion 1012) i Liwiusza (Ab Urbe condita XXI, 57). Wiadomo, \xc5\xbce emporium istnia\xc5\x82o np. w Pompejach, gdzie sprzyja\xc5\x82y temu warunki geograficzne; wed\xc5\x82ug Strabona (Geographia V 4, 8) by\xc5\x82 to o\xc5\x9brodek handlowy s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85cy za rynek zbytu dla trzech miast \xc5\x9br\xc3\xb3dl\xc4\x85dowych (Noli, Nucerii i Acerry) oraz potwierdzaj\xc4\x85cy znaczenie rzeki Sarnus w wywozie i przywozie. Eksportowano produkty rolnictwa, podczas gdy wytwory krain zamorskich dociera\xc5\x82y a\xc5\xbc do pompeja\xc5\x84skiego portu (Sarnus Pompeianus)._NEWLINE_Dopiero jednak w epoce rozwini\xc4\x99tego handlu rzymskiego od czas\xc3\xb3w Augusta nast\xc4\x99puje niezwyk\xc5\x82y wzrost liczby empori\xc3\xb3w powstaj\xc4\x85cych w kierunku wschodnim: od Myos Hormos nad Morzem Czerwonym, niezidentyfikowanych wschodnioafryka\xc5\x84skich faktorii handlowych i powi\xc4\x85zanego z nabatejsk\xc4\x85 Petr\xc4\x85 Leuke Kome (\xe2\x80\x9eBia\xc5\x82e Miasto\xe2\x80\x9d) oraz cie\xc5\x9bninowego Ocelis, przez ade\xc5\x84ski Eudaemon i oceaniczn\xc4\x85 wysp\xc4\x99 Dioskoridis a\xc5\xbc po osady Moscha i Apologos oraz wybrze\xc5\xbca Indii i Cejlonu. Podstawowe \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o wiadomo\xc5\x9bci stanowi tu kupiecki przewodnik Periplus Morza Erytrejskiego, kt\xc3\xb3ry wymienia i dalej jeszcze po\xc5\x82o\xc5\xbcone osady handlowe, jak Minnagara, Barygaza, Kalliena, Muzarys i Nelcynda na zachodnich pobrze\xc5\xbcach \xc3\xb3wczesnych Indii, ale te\xc5\xbc na wschodnich (Kolchoi, Chaberis, Poduke, Sopatma i Masalia). W tym czasie r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Ptolemeusz wylicza w swej Geografii 16 takich nadmorskich empori\xc3\xb3w tylko na wybrze\xc5\xbcach Indii i Cejlonu.'