b'\n_START_ARTICLE_\nFritz Scholder\n_START_PARAGRAPH_\nFritz Scholder (ur. 6 pa\xc5\xbadziernika 1937, zm. 10 lutego 2005) \xe2\x80\x93 wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesny ameryka\xc5\x84ski artysta, malarz i rze\xc5\xbabiarz, pochodzenia india\xc5\x84skiego (Luise\xc3\xb1o) i niemieckiego, autor inspirowanych ekspresjonizmem i postmodernistycznym surrealizmem nowatorskich prac o bogatej tematyce, wsp\xc3\xb3\xc5\x82tw\xc3\xb3rca nowego realistycznego wizerunku tubylczych Amerykan\xc3\xb3w w sztuce i czo\xc5\x82owy przedstawiciel wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnego malarstwa ameryka\xc5\x84skiego.\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbyciorys\n_START_PARAGRAPH_\nUrodzony w Breckenridge w Minnesocie by\xc5\x82 pi\xc4\x85tym z kolei m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn\xc4\x85 w rodzinie, nosz\xc4\x85cym to samo imi\xc4\x99 i nazwisko. Przodkowie jego babci ze strony matki pochodzili z p\xc3\xb3\xc5\x82nocnoameryka\xc5\x84skiego plemienia Indian Luise\xc3\xb1o z Kalifornii, za\xc5\x9b przodkowie ojca \xe2\x80\x93 z Niemiec. Od najm\xc5\x82odszych lat lubi\xc5\x82 rysowa\xc4\x87, wygrywa\xc5\x82 lokalne konkursy plastyczne dla m\xc5\x82odych talent\xc3\xb3w, a w szkole trafi\xc5\x82 m.in. pod opiek\xc4\x99 s\xc5\x82ynnego malarza z plemienia Siuks\xc3\xb3w Oscara Howie._NEWLINE_W 1957, po przeniesieniu si\xc4\x99 z Wisconsin do Kalifornii, wraz ze swym pierwszym mistrzem Wayne\xe2\x80\x99em Thiebaudem i kolegami ze State University w Sacramento otworzy\xc5\x82 swoj\xc4\x85 pierwsz\xc4\x85 galeri\xc4\x99, a kr\xc3\xb3tko potem zyska\xc5\x82 przychylne recenzje za pierwsz\xc4\x85 indywidualn\xc4\x85 wystaw\xc4\x99. Wkr\xc3\xb3tce, w 1961, zaproszony do udzia\xc5\x82u w Projekcie India\xc5\x84skiej Sztuki (Indian Art Project) Fundacji Rockefellera na Arizona University, gdzie rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 prawdziw\xc4\x85 karier\xc4\x99 artystyczn\xc4\x85._NEWLINE_Po uko\xc5\x84czeniu studi\xc3\xb3w na Wydziale Sztuk Pi\xc4\x99knych w Tucson, w 1964 zacz\xc4\x85\xc5\x82 wyk\xc5\x82ada\xc4\x87 malarstwo i histori\xc4\x99 sztuki wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej na nowo powsta\xc5\x82ym Institute of American Indian Arts (Instytucie Sztuk Indian Ameryka\xc5\x84skich) w Santa Fe. Tam spotka\xc5\x82 wiele p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych s\xc5\x82aw wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej sztuki tubylczej w USA, takich jak Allan Houser, James McGrath, czy T.C. Cannon._NEWLINE_To w\xc5\x82a\xc5\x9bnie w Nowym Meksyku, w 1967, powsta\xc5\x82y pierwsze z serii jego nowatorskich obraz\xc3\xb3w ukazuj\xc4\x85cych "prawdziwych Indian" \xe2\x80\x93 tyle\xc5\xbc w\xc3\xb3wczas g\xc5\x82o\xc5\x9bne, co kontrowersyjne. Jako pierwszy malowa\xc5\x82 Indian wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych \xe2\x80\x93 z puszkami piwa i ameryka\xc5\x84skimi flagami, tubylc\xc3\xb3w w jeansach i pickupach, uciekaj\xc4\x85c od obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85cego w\xc3\xb3wczas w malarstwie stereotypowego wizerunku Indian \xe2\x80\x93 dominuj\xc4\x85cego te\xc5\xbc w tradycyjnej "sztuce ludowej" tubylc\xc3\xb3w ze szko\xc5\x82y Santa Fe. Inspirowany pracami tw\xc3\xb3rc\xc3\xb3w pop-artu i ekspresjonizmu abstrakcyjnego, si\xc4\x99gn\xc4\x85\xc5\x82 po wyraziste kszta\xc5\x82ty i barwy._NEWLINE_Jego obrazy by\xc5\x82y nowatorskie nie tylko w tre\xc5\x9bci, ale i w formie \xe2\x80\x93 dalekie od realizmu typowej sztuki "westernowej", bli\xc5\xbcsze pop-artowi, surrealizmowi i innym pr\xc4\x85dom sztuki wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej. Jego \xc3\xb3wczesne prace, powstaj\xc4\x85ce pod wyra\xc5\xbanym wp\xc5\x82ywem postmodernizmu, odwo\xc5\x82ywa\xc5\x82y si\xc4\x99 do modnej w\xc3\xb3wczas estetyki pop-kultury i obala\xc5\x82y utrwalony w spo\xc5\x82ecznej \xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci romantyczny wizerunek Indian. Wychowany poza rezerwatem, wypracowa\xc5\x82 osobist\xc4\x85 perspektyw\xc4\x99 \xc5\x9awiata Indian, kt\xc3\xb3ra zdoby\xc5\x82a uznanie krytyki._NEWLINE_"Przesta\xc5\x84cie malowa\xc4\x87 Indian" \xe2\x80\x93 wzywa\xc5\x82 innych india\xc5\x84skich artyst\xc3\xb3w uwa\xc5\xbcaj\xc4\x85c, \xc5\xbce "sztuk\xc4\x99 tubylcz\xc4\x85" zbyt cz\xc4\x99sto definiuje si\xc4\x99 na podstawie jej tematyki. I sam \xe2\x80\x93 wykorzystuj\xc4\x85c niepowtarzaln\xc4\x85 mieszank\xc4\x99 mistycznej wyobra\xc5\xbani i malarskiego kiczu \xe2\x80\x93 malowa\xc5\x82 kolejne serie obraz\xc3\xb3w: pe\xc5\x82ne magii portrety kobiet, egzotyczne egipskie zabytki, cykle p\xc5\x82\xc3\xb3cien z psami i kotami, barwne motyle, widoki Empire State Building, mroczne szkielety i tajemnicze "konie ze sn\xc3\xb3w". Jednocze\xc5\x9bnie na prowokacyjnych cz\xc4\x99sto plakatach przywo\xc5\x82ywa\xc5\x82 \xe2\x80\x93 czasem schematyczne, a kiedy indziej modernistyczne w swym charakterze \xe2\x80\x93 "popkulturowe" postaci wodz\xc3\xb3w w pi\xc3\xb3ropuszach._NEWLINE_W latach 70., po rezygnacji z pracy w Instytucie Sztuk Indian Ameryka\xc5\x84skich (IAIA), wybra\xc5\x82 si\xc4\x99 w podr\xc3\xb3\xc5\xbc po Europie i Afryce P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej, a nast\xc4\x99pnie powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 do Nowego Meksyku, gdzie kupi\xc5\x82 dom i pracowni\xc4\x99 z ceg\xc5\x82y adobe w Santa Fe. Od 1970 pracowa\xc5\x82 te\xc5\xbc, na zlecenie Tamarind Institute z Albuquerque, nad nosz\xc4\x85cym tytu\xc5\x82 Indians Forever cyklem litografii, kt\xc3\xb3re sta\xc5\x82y si\xc4\x99 p\xc3\xb3\xc5\xbaniej jedn\xc4\x85 z jego ulubionych form i tematem pierwszej ksi\xc4\x85\xc5\xbcki o jego tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci._NEWLINE_W latach 80. kupi\xc5\x82 pracowni\xc4\x99 na nowojorskim Manhattanie, gdzie malowa\xc5\x82 i pracowa\xc5\x82 nad obszern\xc4\x85 monografi\xc4\x85. Ponownie odwiedzi\xc5\x82 te\xc5\xbc Egipt i przygotowa\xc5\x82 du\xc5\xbc\xc4\x85 wystaw\xc4\x99 w paryskim Grand Palais (1984). Rok p\xc3\xb3\xc5\xbaniej uhonorowany zosta\xc5\x82 nagrod\xc4\x85 Ameryka\xc5\x84skiej Akademii Umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci (AAA)._NEWLINE_W 1991 monachijskie wydawnictwo Nazraeli Press wyda\xc5\x82o album Afternoon Nap \xe2\x80\x93 pierwsz\xc4\x85 z serii kilku znanych potem publikacji, po\xc5\x9bwi\xc4\x99con\xc4\x85 jego pracom. Tymczasem artysta otrzymywa\xc5\x82 doktoraty honorowe kolejnych akademii, nagrod\xc4\x99 humanitarn\xc4\x85 14. skandynawsko-ameryka\xc5\x84skiego festiwalu Norsk Hostfest w Dakocie P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej (1991) i wr\xc4\x99czan\xc4\x85 przez IAIA z Santa Fe Nagrod\xc4\x99 Wizjonera (Vision Award \xe2\x80\x93 1996). Wszystkie te wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnienia ceni\xc5\x82 wysoko, lecz \xe2\x80\x93 broni\xc4\x85c si\xc4\x99 konsekwentnie przed szufladkowaniem swej tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 wola\xc5\x82 by\xc4\x87 podziwiany bardziej jako artysta wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesny i ameryka\xc5\x84ski ni\xc5\xbc tw\xc3\xb3rca "etniczny" czy "india\xc5\x84ski"._NEWLINE_By\xc5\x82 malarzem p\xc5\x82odnym i \xe2\x80\x93 jak sam m\xc3\xb3wi\xc5\x82 \xe2\x80\x93 wola\xc5\x82 tworzy\xc4\x87 nowe p\xc5\x82\xc3\xb3tna, ni\xc5\xbc ocenia\xc4\x87 stare. Niekt\xc3\xb3re ze swoych prac niszczy\xc5\x82, zanim wysz\xc5\x82y na \xc5\x9bwiat\xc5\x82o dzienne. P\xc3\xb3\xc5\xbaniejsza jego tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9b\xc4\x87, okre\xc5\x9blana czasem jako nier\xc3\xb3wna, chocia\xc5\xbc nie dor\xc3\xb3wnywa\xc5\x82a popularno\xc5\x9bci\xc4\x85 jego dawniejszym nowatorskim dzie\xc5\x82om, nadal cieszy\xc5\x82a si\xc4\x99 du\xc5\xbcym uznaniem krytyki i cz\xc4\x99sto go\xc5\x9bci\xc5\x82a w najlepszych muzeach i galeriach \xc5\x9bwiata. Na aukcjach jego obrazy i litografie nierzadko sprzedawano za dziesi\xc4\x85tki tysi\xc4\x99cy dolar\xc3\xb3w. W ci\xc4\x85gu jednego tylko roku jego prace wystawiane by\xc5\x82y \xe2\x80\x93 poza Ameryk\xc4\x85 P\xc3\xb3\xc5\x82nocn\xc4\x85 \xe2\x80\x93 w takich krajach, jak Japonia, Chiny, Francja, Niemcy i w rosyjskim St. Petersburgu (cho\xc4\x87 a\xc5\xbc do 2005 roku tw\xc3\xb3rcy polskich stron internetowych nie dostrzegali go)._NEWLINE_W kolejnych okresach tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci fascynowa\xc5\x82y go r\xc3\xb3\xc5\xbcne style, tematy i techniki. Znajdowa\xc5\x82y w nich sw\xc3\xb3j artystyczny wyraz zar\xc3\xb3wno bogata osobowo\xc5\x9b\xc4\x87, jak i rozliczne obsesje tw\xc3\xb3rcy, kt\xc3\xb3rego dom w Scottsdale zdobi\xc5\x82y cenne inkunabu\xc5\x82y i stare fotografie, g\xc5\x82owa nosoro\xc5\xbcca i staroegipska mumia kota. Swoje \xc5\x82\xc3\xb3\xc5\xbcko zwie\xc5\x84czy\xc5\x82 wypchanym bizonem, a pod\xc5\x82og\xc4\x99 w biurze udekorowa\xc5\x82 rze\xc5\xbab\xc4\x85 le\xc5\xbc\xc4\x85cej nago kobiety._NEWLINE_"Codziennie sk\xc5\x82adam dzi\xc4\x99ki za to, \xc5\xbce by\xc5\x82em w stanie okie\xc5\x82zna\xc4\x87 me szale\xc5\x84stwo i sprawi\xc4\x87 by mi s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82o" \xe2\x80\x93 napisa\xc5\x82 w jednej ze swych ksi\xc4\x85\xc5\xbcek. W latach 90. sporo czasu po\xc5\x9bwi\xc4\x99ca\xc5\x82 sztuce rze\xc5\xbabiarskiej, a o jego wielkich demonach i autoportretach z br\xc4\x85zu pisano, \xc5\xbce nie powstydzi\xc5\x82by si\xc4\x99 ich \xc5\xbcaden z wielkich tw\xc3\xb3rc\xc3\xb3w drugiej po\xc5\x82owy XX w._NEWLINE_Pod koniec \xc5\xbcycia chorowa\xc5\x82 na cukrzyc\xc4\x99 i wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 2004 sp\xc4\x99dzi\xc5\x82 w szpitalu, tworz\xc4\x85c ju\xc5\xbc niewiele. Jego ostatnia wystawa w galerii Chiaroscuro obejmowa\xc5\x82a cykl obraz\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re nazwa\xc5\x82 Muses (Muzy). Zmar\xc5\x82 na zapalenie p\xc5\x82uc zim\xc4\x85 2005, pozostawiaj\xc4\x85c \xc5\xbcon\xc4\x99 i syna._NEWLINE_Jego prace, kt\xc3\xb3re od niemal p\xc3\xb3\xc5\x82 wieku wytycza\xc5\x82y nowe kierunki w sztuce tubylczych i nie-tubylczych Amerykan\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 wystawiane w waszyngto\xc5\x84skim National Museum of American Indians (Narodowym Muzeum Ameryka\xc5\x84skich Indian), nowojorskim Metropolitan Museum of Art (MoMa \xe2\x80\x93 Muzeum Sztuki Wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej), paryskiej Bibliotece Narodowej i najbardziej presti\xc5\xbcowych galeriach \xc5\x9bwiata \xe2\x80\x93 przypomina\xc4\x87 b\xc4\x99d\xc4\x85 kolejnym pokoleniom o osi\xc4\x85gni\xc4\x99ciach jednego z najwi\xc4\x99kszych ameryka\xc5\x84skich artyst\xc3\xb3w-wizjoner\xc3\xb3w XX w.'