b'\n_START_ARTICLE_\nTopos\n_START_SECTION_\nZnaczenie terminu\n_START_PARAGRAPH_\nS\xc5\x82owo topos oznacza\xc5\x82o w j\xc4\x99zyku greckim miejsce w przestrzeni. Jednak\xc5\xbce przez wielu greckich pisarzy by\xc5\x82o u\xc5\xbcywane przeno\xc5\x9bnie \xe2\x80\x93 nie tylko na oznaczenie miejsca w przestrzeni, ale tak\xc5\xbce \xe2\x80\x9emiejsca\xe2\x80\x9d w my\xc5\x9bli, wypowiedzi czy tek\xc5\x9bcie. Zwrot \xcf\x84\xcf\x8c\xcf\x80\xce\xbf\xcf\x82 \xce\xba\xce\xbf\xce\xb9\xce\xbd\xcf\x8c\xcf\x82 oznacza\xc5\x82 w klasycznej grece \xe2\x80\x9ewsp\xc3\xb3lne dla wszystkich miejsce\xe2\x80\x9d. Przymiotnik koinos (\xe2\x80\x9ewsp\xc3\xb3lne\xe2\x80\x9d) zwi\xc4\x85zany by\xc5\x82 z komunikacyjnym aspektem poj\xc4\x99cia \xe2\x80\x9emiejsca\xe2\x80\x9d, odnoszonego \xe2\x80\x93 przez pisarzy \xe2\x80\x93 tak\xc5\xbce do my\xc5\x9bli, wypowiedzi czy tekstu. W tym znaczeniu wskazywa\xc5\x82 na istnienie wsp\xc3\xb3lnoty m\xc3\xb3wc\xc3\xb3w i s\xc5\x82uchaczy lub pisarzy i czytelnik\xc3\xb3w. Wsp\xc3\xb3lnota ta uznawa\xc5\x82a pewne s\xc4\x85dy i warto\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 wyra\xc5\xbcane za pomoc\xc4\x85 \xe2\x80\x9ewsp\xc3\xb3lnych dla wszystkich miejsc\xe2\x80\x9d w mowie czy tek\xc5\x9bcie \xe2\x80\x93 za konieczne albo prawdziwe._NEWLINE_Autorzy rzymscy oddawali greckie \xcf\x84\xcf\x8c\xcf\x80\xce\xbf\xcf\x82 \xce\xba\xce\xbf\xce\xb9\xce\xbd\xcf\x8c\xcf\x82 u\xc5\xbcywaj\xc4\x85c \xc5\x82aci\xc5\x84skiej kalki j\xc4\x99zykowej locus communis. Za Cyceronem i Kwintylianem niekt\xc3\xb3rzy polscy pisarze i naukowcy zwali wi\xc4\x99c topos miejscem wsp\xc3\xb3lnym, co z kolei jest polsk\xc4\x85 kalk\xc4\x85 j\xc4\x99zykow\xc4\x85 terminu \xc5\x82aci\xc5\x84skiego._NEWLINE_W j\xc4\x99zyk polskim grecki termin topos niekiedy oddawano dawniej s\xc5\x82owem komuna\xc5\x82. Ten polski termin wywodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 z \xc5\x82aci\xc5\x84skiego locus communis. Komuna\xc5\x82 \xe2\x80\x93 jako synonim toposu \xe2\x80\x93 wyst\xc4\x99puje w polskich pracach napisanych w XVII, XVIII i XIX wieku. Z podr\xc4\x99cznik\xc3\xb3w szkolnych i literatury s\xc5\x82owo to przenikn\xc4\x99\xc5\x82o do j\xc4\x99zyka potocznego, w kt\xc3\xb3rym stopniowo nabra\xc5\x82o pejoratywnego znaczenia. Dlatego w XX wieku naukowcy zarzucili u\xc5\xbcywanie tego spolszczenia terminu topos.\n_START_SECTION_\nArystoteles\n_START_PARAGRAPH_\nPoj\xc4\x99cie toposu wprowadzi\xc5\x82 do nauki, w ramach dialektyki, Arystoteles w traktacie Topiki(ang.). W uj\xc4\x99ciu Arystotelesa topos jest przes\xc5\x82ank\xc4\x85 sylogizmu dialektycznego, b\xc4\x99d\xc4\x85cego podstaw\xc4\x85 entymematu. Dlatego umo\xc5\xbcliwia on przeprowadzenie wnioskowania dialektycznego, czyli argumentacji opartej na prawdopodobie\xc5\x84stwie. Topos jest \xe2\x80\x93 w dialektyce \xe2\x80\x93 konstytuant\xc4\x85 (podstaw\xc4\x85) argumentacji i refutacji. Mo\xc5\xbcna go przyr\xc3\xb3wna\xc4\x87 do aksjomatu w logice matematycznej czy paradygmatu w nauce. Definiuje si\xc4\x99 go jako tak\xc4\x85 przes\xc5\x82ank\xc4\x99 argumentu, kt\xc3\xb3rej nie trzeba wcze\xc5\x9bniej udowadnia\xc4\x87, lecz jedynie wyci\xc4\x85ga\xc4\x87 z niej wnioski \xe2\x80\x93 przes\xc5\x82anka ta bowiem uznawana jest za oczywist\xc4\x85. Dlatego komentatorzy Topik cz\xc4\x99sto okre\xc5\x9blali arystotelesowski topos jako \xe2\x80\x9emaszyn\xc4\x99\xe2\x80\x9d, za pomoc\xc4\x85 kt\xc3\xb3rej podczas wnioskowania tworzy si\xc4\x99 przes\xc5\x82anki i argumenty. W uj\xc4\x99ciu innych komentator\xc3\xb3w Topik, topos jest twierdzeniem przyjmowanym bez dowodu._NEWLINE_Jako przyk\xc5\x82ad Arystoteles poda\xc5\x82 bardzo cz\xc4\x99sto u\xc5\xbcywany topos, przybieraj\xc4\x85cy formy nic nie dzieje si\xc4\x99 bez powodu, wszystko ma swoj\xc4\x85 przyczyn\xc4\x99 itp. Komuna\xc5\x82 ten opiera si\xc4\x99 na dialektycznym sylogizmie: poniewa\xc5\xbc ka\xc5\xbcde wydarzenie jest skutkiem, kt\xc3\xb3ry posiada swoj\xc4\x85 przyczyn\xc4\x99, to przyczyna i skutek istniej\xc4\x85 r\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie. Ten skomplikowany sylogizm skr\xc3\xb3cony zosta\xc5\x82 do bardziej zrozumia\xc5\x82ego entymematu: poniewa\xc5\xbc ka\xc5\xbcde wydarzenie jest skutkiem czego\xc5\x9b, posiada wi\xc4\x99c zawsze przyczyn\xc4\x99. Entymemat ten zosta\xc5\x82 nast\xc4\x99pnie uj\xc4\x99ty w powszechnie u\xc5\xbcywan\xc4\x85 form\xc4\x99 prostego toposu. Topos \xc5\x82\xc4\x85czy w ten spos\xc3\xb3b przes\xc5\x82anki i wniosek z sylogizmu w kr\xc3\xb3tkie zdanie, maj\xc4\x85ce du\xc5\xbc\xc4\x85 moc argumentacyjn\xc4\x85, kt\xc3\xb3re staje si\xc4\x99 \xe2\x80\x93 podczas wnioskowania \xe2\x80\x93 przes\xc5\x82ank\xc4\x85 kolejnego sylogizmu lub entymematu. Dlatego w\xc5\x82a\xc5\x9bciwe zastosowanie odpowiednich topos\xc3\xb3w uwa\xc5\xbcane jest za schemat argumentacyjny og\xc3\xb3lnego zastosowania.\n_START_SECTION_\nCyceron\n_START_PARAGRAPH_\nCyceron w traktacie Topika (Topica) rozwijaj\xc4\x85c twierdzenia Arystotelesa \xe2\x80\x93 uzna\xc5\x82 topos za generalizuj\xc4\x85c\xc4\x85, infinitywn\xc4\x85 aplikacj\xc4\x99 miejsc dowodowych (loci argumentorum). Wed\xc5\x82ug jego definicji topos jest argumentem dialektycznym, opieraj\xc4\x85cym swoj\xc4\x85 moc dowodzenia na przekonaniach pewnej wsp\xc3\xb3lnoty, dla kt\xc3\xb3rej w\xc5\x82a\xc5\x9bciwy jest spos\xc3\xb3b my\xc5\x9blenia, m\xc3\xb3wienia czy pisania uznaj\xc4\x85cy okre\xc5\x9blone s\xc4\x85dy i warto\xc5\x9bci za konieczne lub prawdziwe. Argumentu takiego nie trzeba uzasadnia\xc4\x87, gdy\xc5\xbc sam z siebie ma on du\xc5\xbc\xc4\x85 si\xc5\x82\xc4\x99 dowodow\xc4\x85 w obr\xc4\x99bie spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci, w kt\xc3\xb3rej funkcjonuje. Opiera si\xc4\x99 bowiem na zgodzie powszechnej (consensus omnium), to znaczy na wi\xc4\x99zach kulturowych charakterystycznych dla danej wsp\xc3\xb3lnoty._NEWLINE_Topos, w uj\xc4\x99ciu Cycerona, wywodzi si\xc4\x99 z jednej z dw\xc3\xb3ch form argumentu dialektycznego \xe2\x80\x93 entymematu lub exemplum. Topos z entymematu \xe2\x80\x93 podobnie jak w uj\xc4\x99ciu Arystotelesa \xe2\x80\x93 przejmuje formalny spos\xc3\xb3b rozumowania oparty na ukrytym sylogizmie. Druga forma toposu, wprowadzona do dialektyki przez Arpinat\xc4\x99, przejmuje opis lub opowiadanie z exemplum. Podstaw\xc4\x85 toposu jest w tym przypadku powszechne przekonanie o podobie\xc5\x84stwie przedmiotu przedstawionego do przedmiotu rzeczywistego. Potencjalnym miejscem wsp\xc3\xb3lnym z exemplum jest ka\xc5\xbcde powszechnie znane opowiadanie. Opowiadanie te staje si\xc4\x99 toposem, gdy zostaje u\xc5\xbcyte w funkcji argumentu dialektycznego.\n_START_SECTION_\nDefinicja retoryczna\n_START_PARAGRAPH_\nPo napisaniu Topik(ang.), w jednej z kolejnych swoich prac, Retoryce(ang.) (\xce\xa4\xce\xad\xcf\x87\xce\xbd\xce\xb7 \xe1\xbf\xa5\xce\xb7\xcf\x84\xce\xbf\xcf\x81\xce\xb9\xce\xba\xe1\xbf\x86), Arystoteles om\xc3\xb3wi\xc5\x82 zasady zastosowania topos\xc3\xb3w podczas wyg\xc5\x82aszania mowy i pisania tekstu. Stwierdzi\xc5\x82 \xe2\x80\x93 na podstawie wielu przyk\xc5\x82ad\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 \xc5\xbce topos jest niezb\xc4\x99dnym elementem wypowiedzi. Nast\xc4\x99pnie wykaza\xc5\x82, \xc5\xbce w\xc5\x82a\xc5\x9bciwe zastosowanie topos\xc3\xb3w jest konieczne dla poprawno\xc5\x9bci argumentacji. Wprowadzi\xc5\x82 te\xc5\xbc podzia\xc5\x82 topos\xc3\xb3w retorycznych ze wzgl\xc4\x99du na ich zastosowanie oraz opisa\xc5\x82 r\xc3\xb3\xc5\xbcne grupy topos\xc3\xb3w. W Retoryce Arystoteles zdefiniowa\xc5\x82 topos jako gotowy, niewymagaj\xc4\x85cy uzasadnienia argument, zawieraj\xc4\x85cy stereotypowe rozumowanie typu najbardziej og\xc3\xb3lnego, kt\xc3\xb3ry mo\xc5\xbcna zastosowa\xc4\x87 we wszelkiego rodzaju wypowiedziach \xe2\x80\x93 mowach i tekstach \xe2\x80\x93 do udowadniania nawet przeciwstawnych tez. Zdaniem Arystotelesa, o ile \xe2\x80\x9ezwyk\xc5\x82e\xe2\x80\x9d argumenty oddzia\xc5\x82ywaj\xc4\x85 s\xc5\x82abiej, poniewa\xc5\xbc dowodz\xc4\x85c merytorycznie tezy s\xc4\x85 mniej ozdobne, nieznane odbiorcy, wymagaj\xc4\x85ce od niego skupienia, to miejsca wsp\xc3\xb3lne wyr\xc3\xb3\xc5\xbcniaj\xc4\x85 si\xc4\x99 podczas argumentacji wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 si\xc5\x82\xc4\x85 perswazji, mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci\xc4\x85 akceptacji i ozdobno\xc5\x9bci\xc4\x85. S\xc4\x85 bowiem powszechnie zrozumia\xc5\x82e, dobrze znane, oddzia\xc5\x82ywaj\xc4\x85 na emocje i uwypuklaj\xc4\x85 argument. Dlatego umiej\xc4\x99tne argumentowanie z topos\xc3\xb3w uwa\xc5\xbcane jest za podstaw\xc4\x99 sztuki przekonywania._NEWLINE_Rozwa\xc5\xbcania Arystotelesa na temat toposu rozwijali greccy i rzymscy retorzy. Szczeg\xc3\xb3ln\xc4\x85 rol\xc4\x99 przypisa\xc5\x82 toposowi Cyceron. Uwa\xc5\xbcany jest on za tw\xc3\xb3rc\xc4\x99 w pe\xc5\x82ni dojrza\xc5\x82ej koncepcji toposu retorycznego. Elementy tej teorii rozproszone zosta\xc5\x82y w jego r\xc3\xb3\xc5\xbcnych dzie\xc5\x82ach \xe2\x80\x93 O inwencji, O m\xc3\xb3wcy, Brutusie, M\xc3\xb3wcy, O najlepszym rodzaju m\xc3\xb3wc\xc3\xb3w, Podzia\xc5\x82ach retorycznych oraz Topice. Teori\xc4\x99 t\xc4\x99 zebra\xc5\x82 w ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 i opatrzy\xc5\x82 zbiorem twierdze\xc5\x84 i przyk\xc5\x82ad\xc3\xb3w Kwintylian w Kszta\xc5\x82ceniu m\xc3\xb3wcy._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug Cycerona topos to najbardziej u\xc5\xbcyteczny typ argumentu. Jego zdaniem: tak jak s\xc5\x82owa powstaj\xc4\x85 z liter, tak wypowied\xc5\xba powstaje z topos\xc3\xb3w. Dlatego \xe2\x80\x93 jak twierdzi\xc5\x82 Cyceron \xe2\x80\x93 podczas dowodzenia w\xc5\x82asnych racji lub zbijania zarzut\xc3\xb3w, autor powinien odnale\xc5\xba\xc4\x87 w\xc5\x82a\xc5\x9bciwe twierdzenia i s\xc4\x85dy w zbiorze topos\xc3\xb3w, a nie wymy\xc5\x9bla\xc4\x87 nowe argumenty. Zasada ta oznacza, \xc5\xbce poprawne argumenty tworz\xc4\x85 pewien, akceptowalny przez autora i odbiorc\xc3\xb3w, zbi\xc3\xb3r topos\xc3\xb3w oraz \xc5\xbce istnieje wsp\xc3\xb3lnota, dla kt\xc3\xb3rej w\xc5\x82a\xc5\x9bciwy jest spos\xc3\xb3b my\xc5\x9blenia, m\xc3\xb3wienia czy pisania oparty na tych\xc5\xbce toposach. Istnienie takiej wsp\xc3\xb3lnoty \xe2\x80\x93 wed\xc5\x82ug Cycerona \xe2\x80\x93 stanowi podstaw\xc4\x99 porozumienia mi\xc4\x99dzy autorem a odbiorcami, dlatego u\xc5\xbcycie podczas wypowiedzi w\xc5\x82a\xc5\x9bciwych topos\xc3\xb3w pozwala przekona\xc4\x87 odbiorc\xc3\xb3w do tezy autora._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug teorii retoryki topos jest zatem gotowym do u\xc5\xbcycia, powszechnie znanym argumentem, o du\xc5\xbcej sile perswazyjnej, kt\xc3\xb3ry mo\xc5\xbcna zastosowa\xc4\x87 w mowie lub tek\xc5\x9bcie do udowadniania dowolnej tezy. Wykorzystuje si\xc4\x99 go w procesie wnioskowania, wspieraj\xc4\x85c lub neguj\xc4\x85c konkretne twierdzenia. Dlatego, dla osi\xc4\x85gni\xc4\x99cia zamierzonego podczas wypowiedzi celu, teoretycy retoryki polecali stosowanie konwencjonalnych schemat\xc3\xb3w. Na przyk\xc5\x82ad do podstawowych formu\xc5\x82 wst\xc4\x99pu nale\xc5\xbca\xc5\x82y toposy skromno\xc5\x9bci czy nowo\xc5\x9bci. Formu\xc5\x82y te rozpowszechni\xc5\x82y si\xc4\x99 niezwykle szeroko w ca\xc5\x82ej literaturze staro\xc5\xbcytnej oraz \xc5\x9bredniowiecznej, a potem przenikn\xc4\x99\xc5\x82y do pi\xc5\x9bmiennictwa nowo\xc5\xbcytnego. Niezliczona liczba pisarzy twierdzi\xc5\x82a, \xc5\xbce pisze o czym\xc5\x9b nowym, tworzy na rozkaz, nie ma wystarczaj\xc4\x85cego talentu itp. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych badaczy przyjmuje te o\xc5\x9bwiadczenia za wiarygodne, podczas gdy s\xc4\x85 to przewa\xc5\xbcnie standardowe toposy wynikaj\xc4\x85ce z zastosowania zasad retoryki.\n_START_SECTION_\nDefinicja literacka\n_START_PARAGRAPH_\nNow\xc4\x85 interpretacj\xc4\x99 i pola znaczeniowe uzyska\xc5\x82 termin topos w XX wieku za spraw\xc4\x85 opublikowanej w roku 1948 monografii Europ\xc3\xa4ische Literatur und lateinisches Mittelalter niemieckiego historyka literatury Ernsta Roberta Curtiusa. Szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owa analiza filologiczna tysi\xc4\x99cy dzie\xc5\x82 literackich doprowadzi\xc5\x82a Curtiusa do wniosku, \xc5\xbce w tekstach rozmaitego pochodzenia \xe2\x80\x93 z odmiennych epok, napisanych w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych gatunkach literackich przez rozlicznych autor\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 zawsze pewne sta\xc5\x82e elementy o takiej samej strukturze. Elementy te s\xc4\x85 ponadczasowym sposobem wys\xc5\x82awiania si\xc4\x99 \xe2\x80\x93 konstantami wyrazu literatury (Ausdruckskonstanten). Curtius stwierdzi\xc5\x82, \xc5\xbce te sta\xc5\x82e elementy wys\xc5\x82awiania si\xc4\x99 s\xc4\x85 to\xc5\xbcsame z toposami, kt\xc3\xb3re ju\xc5\xbc w staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci sklasyfikowa\xc5\x82a i opisa\xc5\x82a teoria retoryki._NEWLINE_Za Curtiusem, nast\xc4\x99pne pokolenie badaczy, zdefiniowa\xc5\x82o topos jako ponadczasowy konstant w literaturze (sta\xc5\x82\xc4\x85 literack\xc4\x85, die literarische Konstante), przejawiaj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 w to\xc5\xbcsamych znakach, motywach i sformu\xc5\x82owaniach. W innym uj\xc4\x99ciu, polski teoretyk literatury Micha\xc5\x82 G\xc5\x82owi\xc5\x84ski zdefiniowa\xc5\x82 topos jako powszechnie przyjmowan\xc4\x85 konwencj\xc4\x99 literack\xc4\x85, stanowi\xc4\x85c\xc4\x85 zesp\xc3\xb3\xc5\x82 kanonicznych zwrot\xc3\xb3w i przedstawie\xc5\x84, wyj\xc4\x85tkowo odporn\xc4\x85 wobec przemian w czasie i b\xc4\x99d\xc4\x85c\xc4\x85 przez wieki usankcjonowanym sposobem literackiego wyrazu._NEWLINE_Obj\xc4\x99to terminem topos dawne, si\xc4\x99gaj\xc4\x85ce Biblii i antyku, motywy i tematy, kt\xc3\xb3re przechodz\xc4\x85 z tekstu do tekstu. Dla Curtiusa nawi\xc4\x85zania i kontynuacje topiczne s\xc4\x85 dowodem ci\xc4\x85g\xc5\x82o\xc5\x9bci kultury. Trwa\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 topos\xc3\xb3w wynika, zdaniem uczonego, z ich zwi\xc4\x85zk\xc3\xb3w z archetypami. Poj\xc4\x99cie to, wprowadzone przez psychologa Carla Gustava Junga, oznacza przechowywane w nie\xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci zbiorowej prawzorce, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 dziedziczone z pokolenia na pokolenie i dzi\xc4\x99ki temu skrycie oddzia\xc5\x82uj\xc4\x85 na ludzkie wyobra\xc5\xbcenia oraz kieruj\xc4\x85 ludzkimi zachowaniami.\n_START_SECTION_\nCh\xc5\x82opiec i starzec\n_START_PARAGRAPH_\nArystoteles i Cyceron za jeden z najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej stosowanych topos\xc3\xb3w uznali komuna\xc5\x82, w kt\xc3\xb3rym wychwala si\xc4\x99 m\xc5\x82odo\xc5\x9b\xc4\x87, a jednocze\xc5\x9bnie oddaje cze\xc5\x9b\xc4\x87 staro\xc5\x9bci (puer senex). Topos ten funkcjonuje na zasadzie emocjonalnych przeciwie\xc5\x84stw, po\xc5\x82\xc4\x85czonych w intelektualny argument. Witalno\xc5\x9b\xc4\x87 m\xc5\x82odo\xc5\x9bci jest w nim wymieszana z m\xc4\x85dro\xc5\x9bci\xc4\x85 staro\xc5\x9bci. Polaryzacja \xe2\x80\x9em\xc5\x82odo\xc5\x9b\xc4\x87-staro\xc5\x9b\xc4\x87\xe2\x80\x9d d\xc4\x85\xc5\xbcy w tym toposie do osi\xc4\x85gni\xc4\x99cia r\xc3\xb3wnowagi. Cyceron wyja\xc5\x9bni\xc5\x82: Jak bowiem pochwalam m\xc5\x82odzie\xc5\x84ca, w kt\xc3\xb3rym jest co\xc5\x9b ze starca, tak te\xc5\xbc chwal\xc4\x99 starca, w kt\xc3\xb3rym jest co\xc5\x9b m\xc5\x82odzie\xc5\x84czego._NEWLINE_Topos ten wyst\xc4\x99puje w literaturze wszystkich kr\xc4\x99g\xc3\xb3w kulturowych, we wszystkich okresach historycznych. W r\xc3\xb3\xc5\xbcnych religiach postacie zbawicieli, m\xc4\x99drc\xc3\xb3w i \xc5\x9bwi\xc4\x99tych by\xc5\x82y przedstawiane przy pomocy element\xc3\xb3w dzieci\xc5\x84stwa i staro\xc5\x9bci. Imi\xc4\x99 za\xc5\x82o\xc5\xbcyciela taoizmu Lao-Tse mo\xc5\xbcna przet\xc5\x82umaczy\xc4\x87 jako stare dziecko. W \xc5\xbcywocie tybeta\xc5\x84skiego mistrza buddyzmu Tsonk-Kapa zapisano: Kiedy kobieta zesz\xc5\x82a pewnego dnia do \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a, aby nabra\xc4\x87 wody, ujrza\xc5\x82a w zwierciadle jej powierzchni oblicze m\xc4\x99\xc5\xbcczyzny cudnej urody. Kiedy pogr\xc4\x85\xc5\xbcona by\xc5\x82a w kontemplacji tego obrazu, urodzi\xc5\x82a silnego ch\xc5\x82opca z d\xc5\x82ugimi w\xc5\x82osami i ca\xc5\x82kiem siw\xc4\x85 brod\xc4\x85. W hinduskiej Manusmryti zanotowano: M\xc5\x82ody bramin Kawi wyk\xc5\x82ada\xc5\x82 swym stryjom ksi\xc4\x99gi \xc5\x9bwi\xc4\x99te, zwracaj\xc4\x85c si\xc4\x99 do nich: synowie! Rozgniewani poskar\xc5\xbcyli si\xc4\x99 bogom. Ci za\xc5\x9b odrzekli: Ch\xc5\x82opiec zwr\xc3\xb3ci\xc5\x82 si\xc4\x99 do was poprawnie, bo ten, kt\xc3\xb3ry nie wie, jest dzieckiem, ten za\xc5\x9b, kto wyk\xc5\x82ada \xc5\x9bwi\xc4\x99t\xc4\x85 nauk\xc4\x99, jest ojcem. Nie z powodu bia\xc5\x82ej g\xc5\x82owy jest si\xc4\x99 starcem; tego, kto b\xc4\x99d\xc4\x85c ch\xc5\x82opcem przeczyta\xc5\x82 pisma, cho\xc4\x87 jest m\xc5\x82ody, bogowie uznaj\xc4\x85 za starca. B\xc3\xb3g etruski Tages by\xc5\x82 opisywany jako cudowny ch\xc5\x82opiec z siwymi w\xc5\x82osami i umys\xc5\x82em starca. W Ba\xc5\x9bniach Tysi\xc4\x85ca i jednej nocy wezyr Ibn Szimas by\xc5\x82 m\xc5\x82ody wiekiem, lecz stary rozumem._NEWLINE_W Biblii o Tobiaszu napisano, \xc5\xbce by\xc5\x82 najm\xc5\x82odszy ze wszystkich, ale nigdy nie post\xc4\x99powa\xc5\x82 w spos\xc3\xb3b dziecinny. Ksi\xc4\x99ga M\xc4\x85dro\xc5\x9bci g\xc5\x82osi\xc5\x82a, \xc5\xbce wiek jest czcigodny, ale nie powinien by\xc4\x87 mierzony latami. Prudencjusz opowiedzia\xc5\x82 o dwunastoletniej Eulalii, i\xc5\xbc jej dzieci\xc4\x99ca skromno\xc5\x9b\xc4\x87 by\xc5\x82a godna m\xc4\x85dro\xc5\x9bci dojrza\xc5\x82ego wieku. Perpetui i Felicycie ukaza\xc5\x82 si\xc4\x99 B\xc3\xb3g \xe2\x80\x93 jak zanotowano w ich \xc5\xbbywocie \xe2\x80\x93 w postaci s\xc4\x99dziwego starca o \xc5\x9bnie\xc5\xbcnobia\xc5\x82ych w\xc5\x82osach i m\xc5\x82odzie\xc5\x84czym obliczu. Makary Wielki nosi\xc5\x82 tytu\xc5\x82 dziecka-starca. Grzegorz Wielki rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 swoj\xc4\x85 opowie\xc5\x9b\xc4\x87 o Benedykcie z Nursji nast\xc4\x99puj\xc4\x85cymi s\xc5\x82owami: By\xc5\x82 to cz\xc5\x82owiek czcigodnego \xc5\xbcywota (...) nawet w czasach ch\xc5\x82opi\xc4\x99ctwa mia\xc5\x82 on rozum starca._NEWLINE_Topos ch\xc5\x82opiec-starzec cz\xc4\x99sto wykorzystywali sofi\xc5\x9bci. Flawiusz Filostrat twierdzi\xc5\x82 o Apoloniuszu z Tyany, \xc5\xbce nie wiadomo, czy do\xc5\xbcy\xc5\x82 osiemdziesi\xc4\x99ciu, dziewi\xc4\x99\xc4\x87dziesi\xc4\x99ciu, czy te\xc5\xbc stu lat, ale jako starzec by\xc5\x82 bez uszczerbku i do tego bardziej czaruj\xc4\x85cy ni\xc5\xbc m\xc5\x82odzieniec. Eunapios wys\xc5\x82awia\xc5\x82 Juliana Apostat\xc4\x99, \xc5\xbce by\xc5\x82 starcem w ch\xc5\x82opi\xc4\x99ciu. Z retoryki topos ten przeszed\xc5\x82 do literatury. W Eneidzie Wergiliusz opiewa\xc5\x82 dojrza\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 ch\xc5\x82opca Iulusa: M\xc4\x99ska rozwaga i duch wyprzedza\xc5\x82y m\xc5\x82odzie\xc5\x84czy wiek. Owidiusz uwa\xc5\xbca\xc5\x82 po\xc5\x82\xc4\x85czenia dojrza\xc5\x82o\xc5\x9bci z m\xc5\x82odo\xc5\x9bci\xc4\x85 za dar niebios, kt\xc3\xb3rym bywali wyr\xc3\xb3\xc5\xbcniani jedynie cesarze i p\xc3\xb3\xc5\x82bogowie. Klaudian pisa\xc5\x82 poetyckie panegiryki na cze\xc5\x9b\xc4\x87 wysokich urz\xc4\x99dnik\xc3\xb3w, wychwalaj\xc4\x85c ich m\xc5\x82odzie\xc5\x84cz\xc4\x85 sprawno\xc5\x9b\xc4\x87 w podesz\xc5\x82ym wieku. W \xc5\x9bredniowieczu i erze nowo\xc5\xbcytnej topos ten pojawia\xc5\x82 si\xc4\x99 nadal bardzo cz\xc4\x99sto w literaturze i wypowiedziach, jak w wierszu ze zbioru Druga Ojczyzna Jerzego Liebera z 1925 roku: Pan B\xc3\xb3g jest dzieckiem p\xc5\x82ochem, kt\xc3\xb3re dla zabawy s\xc5\x82odki kwiat koniczyny ukrywa w\xc5\x9br\xc3\xb3d trawy.\n_START_SECTION_\nRozum i odwaga\n_START_PARAGRAPH_\nO ile topos puer senex znajdowa\xc5\x82 przez wieki zastosowanie do wychwalania m\xc4\x99drc\xc3\xb3w czy \xc5\x9bwi\xc4\x99tych, to do opisu bohater\xc3\xb3w u\xc5\xbcywano bardzo cz\xc4\x99sto toposu sapienita et fortiduto \xe2\x80\x93 t\xc5\x82umaczonego jako rozum i odwaga, m\xc4\x85dro\xc5\x9b\xc4\x87 i si\xc5\x82a, \xc5\x9bmia\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 i dzielno\xc5\x9b\xc4\x87, w zdrowym ciele zdrowy duch itp. Opisywany bohater by\xc5\x82 jednym z idea\xc5\x82\xc3\xb3w cz\xc5\x82owiecze\xc5\x84stwa \xe2\x80\x93 jako wojownik, rycerz, dow\xc3\xb3dca, w\xc5\x82adca, obro\xc5\x84ca praw, m\xc4\x85\xc5\xbc stanu czy na przyk\xc5\x82ad polityk. W toposie tym po\xc5\x82\xc4\x85czone zosta\xc5\x82y pozorne przeciwie\xc5\x84stwa \xe2\x80\x93 dzielno\xc5\x9b\xc4\x87 cia\xc5\x82a ze szlachetno\xc5\x9bci\xc4\x85 duszy._NEWLINE_W historii to miejsce wsp\xc3\xb3lne wyst\xc4\x99powa\xc5\x82o w kulturach o r\xc3\xb3\xc5\xbcnych systemach spo\xc5\x82ecznych, moralnych czy religijnych. Francuski filolog Georges Dum\xc3\xa9zil wykaza\xc5\x82, \xc5\xbce funkcjonowa\xc5\x82o ono w mitologii praindoeuropejskiej: Jeden z dw\xc3\xb3ch termin\xc3\xb3w obejmuje to, co jest natchnione, nieprzewidywalne, szalone, \xc5\x9bpieszne, magiczne, straszne, mroczne, wymagaj\xc4\x85ce, totalitarne itd., tymczasem drugi obejmuje to, co uregulowane, dok\xc5\x82adne, majestatyczne, powolne, prawne, \xc5\xbcyczliwe, jasne, liberalne, szczodre. W tradycji europejskiej topos ten okaza\xc5\x82 si\xc4\x99 bardzo trwa\xc5\x82y, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie dzi\xc4\x99ki autorytetowi Homera, kt\xc3\xb3ry na nim opar\xc5\x82 fabu\xc5\x82y Iliady i Odysei. Teoretycy retoryki analizuj\xc4\x85c sapienita et fortiduto twierdzili, \xc5\xbce odwaga wyst\xc4\x99puje poprzez po\xc5\x82\xc4\x85czenie sztuki wojowania, m\xc4\x99stwa w boju i radzie oraz sprawno\xc5\x9bci w pos\xc5\x82ugiwaniu si\xc4\x99 broni\xc4\x85; natomiast m\xc4\x85dro\xc5\x9b\xc4\x87 wynika z do\xc5\x9bwiadczenia, przebieg\xc5\x82o\xc5\x9bci i wymowno\xc5\x9bci._NEWLINE_Topos ten, za Homerem powieli\xc5\x82 w Eneidzie Wergiliusz, kt\xc3\xb3ry o Eneaszu napisa\xc5\x82: ten najsprawiedliwszy ze wszystkich m\xc4\x85\xc5\xbc bogobojny, jak nikt i w sztuce wojennej najpierwszy (...) s\xc5\x82yn\xc4\x85cy z cnoty i m\xc4\x99stwa. Stacjusz w Tebaidzie za pomoc\xc4\x85 antytez rozr\xc3\xb3\xc5\xbcnia\xc5\x82 dwie cechy wojownika \xe2\x80\x93 wielk\xc4\x85 si\xc5\x82\xc4\x99 i m\xc4\x85dro\xc5\x9b\xc4\x87 w radzie. Fulgencjusz twierdzi\xc5\x82, \xc5\xbce ka\xc5\xbcda doskona\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 z si\xc5\x82y cielesnej i m\xc4\x85dro\xc5\x9bci. Izydor z Sewilli nazywa\xc5\x82 bohaterami ludzi, kt\xc3\xb3rzy sw\xc4\x85 m\xc4\x85dro\xc5\x9bci\xc4\x85 i odwag\xc4\x85 zas\xc5\x82u\xc5\xbcyli na niebo. Gesta Fryderyka II wychwalaj\xc4\x85 tego w\xc5\x82adc\xc4\x99 za pomoc\xc4\x85 nast\xc4\x99puj\xc4\x85cego argumentu: Sama Natura podw\xc3\xb3jnym ozdobi\xc5\x82a go darem; czyni\xc4\x85c go m\xc4\x85drym i dzielnym \xe2\x80\x93 w ka\xc5\xbcdym godzien podziwu. Szekspir w Makbecie tak charakteryzuje Banka: To \xc5\x9bmia\xc5\x82ek \xe2\x80\x93 ale sw\xc4\x85 nieustraszono\xc5\x9b\xc4\x87 umie poddawa\xc4\x87 kontroli rozumu. W dzia\xc5\x82aniu jest i m\xc4\x99\xc5\xbcny, i rozwa\xc5\xbcny.'