b'\n_START_ARTICLE_\nCarl Friedrich Gauss\n_START_SECTION_\nDzieci\xc5\x84stwo i dorastanie\n_START_PARAGRAPH_\nUrodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 w biednej rodzinie pomocnika murarskiego w Brunszwiku. Jako malec nauczy\xc5\x82 si\xc4\x99 czyta\xc4\x87, a tak\xc5\xbce samodzielnie opanowa\xc5\x82 proste rachunki. Jak sam twierdzi\xc5\x82, nauczy\xc5\x82 si\xc4\x99 rachowa\xc4\x87, zanim jeszcze zacz\xc4\x85\xc5\x82 m\xc3\xb3wi\xc4\x87. Jego geniusz matematyczny objawi\xc5\x82 si\xc4\x99 stosunkowo wcze\xc5\x9bnie, w wieku 3 lat umia\xc5\x82 dodawa\xc4\x87. Znana jest anegdota, wedle kt\xc3\xb3rej Gauss z miejsca rozwi\xc4\x85za\xc5\x82 zadanie, jakie nauczyciel poda\xc5\x82 w klasie, by zaj\xc4\x85\xc4\x87 czym\xc5\x9b uczni\xc3\xb3w na d\xc5\x82u\xc5\xbcej i mie\xc4\x87 czas dla siebie. Nale\xc5\xbca\xc5\x82o doda\xc4\x87 kilkadziesi\xc4\x85t wyraz\xc3\xb3w post\xc4\x99pu arytmetycznego (w jednej wersji od 1 do 40, w innej od 1 do 100). Potem okaza\xc5\x82o si\xc4\x99, \xc5\xbce z wszystkich odpowiedzi uczni\xc3\xb3w tylko odpowied\xc5\xba Gaussa by\xc5\x82a prawid\xc5\x82owa._NEWLINE_Uzdolnionym ch\xc5\x82opcem zainteresowa\xc5\x82 si\xc4\x99 ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 Brunszwiku Karol Wilhelm, kt\xc3\xb3ry postanowi\xc5\x82 \xc5\x82o\xc5\xbcy\xc4\x87 na jego dalsz\xc4\x85 nauk\xc4\x99. Gauss uczy\xc5\x82 si\xc4\x99 najpierw dwa lata w szkole Collegium Carolinum w Brunszwiku, gdzie, korzystaj\xc4\x85c z dobrze zaopatrzonej biblioteki, samodzielnie zapozna\xc5\x82 si\xc4\x99 z dzie\xc5\x82ami Eulera, Lagrange\xe2\x80\x99a oraz Newtona. W wieku 18 lat wst\xc4\x85pi\xc5\x82 na uniwersytet w Getyndze, gdzie do 1798 roku studiowa\xc5\x82 matematyk\xc4\x99. Jednak po trzech latach opu\xc5\x9bci\xc5\x82 uczelni\xc4\x99, nie uzyskuj\xc4\x85c \xc5\xbcadnego dyplomu. W 1799 roku uniwersytet w Helmstedt nada\xc5\x82 mu tytu\xc5\x82 doktora in absentia, bez zwyczajowego egzaminu ustnego, na kt\xc3\xb3rym przedstawi\xc5\x82 napisan\xc4\x85 pod naciskiem swojego dobroczy\xc5\x84cy rozpraw\xc4\x99 doktorsk\xc4\x85. Wykaza\xc5\x82 w niej prawdziwo\xc5\x9b\xc4\x87 zasadniczego twierdzenia algebry (by\xc5\x82 to pierwszy \xc5\x9bcis\xc5\x82y dow\xc3\xb3d tego twierdzenia).\n_START_SECTION_\nMatematyk\n_START_PARAGRAPH_\nW roku 1807 zosta\xc5\x82 profesorem uniwersytetu w Getyndze i funkcj\xc4\x99 t\xc4\x99 pe\xc5\x82ni\xc5\x82 a\xc5\xbc do \xc5\x9bmierci. By\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dyrektorem tamtejszego obserwatorium astronomicznego, przy kt\xc3\xb3rym za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 pracowni\xc4\x99 geomagnetyczn\xc4\x85 do bada\xc5\x84 element\xc3\xb3w magnetyzmu ziemskiego.\n_START_SECTION_\nPierwsze odkrycie\n_START_PARAGRAPH_\nPierwszym wa\xc5\xbcnym odkryciem matematycznym Gaussa by\xc5\x82o podanie konstrukcji siedemnastok\xc4\x85ta foremnego przy u\xc5\xbcyciu cyrkla i linijki (dokona\xc5\x82 tego w 1796 roku). Uda\xc5\x82o mu si\xc4\x99 te\xc5\xbc pokaza\xc4\x87, \xc5\xbce wielok\xc4\x85t foremny daje si\xc4\x99 skonstruowa\xc4\x87 przy pomocy cyrkla i linijki wtedy, gdy liczba jego bok\xc3\xb3w da si\xc4\x99 przedstawi\xc4\x87 w postaci  gdzie  s\xc4\x85 r\xc3\xb3\xc5\xbcnymi liczbami pierwszymi Fermata, czyli liczbami pierwszymi postaci  gdzie j jest liczb\xc4\x85 naturaln\xc4\x85 (twierdzenie Gaussa-Wantzela). Nie uda\xc5\x82o mu si\xc4\x99 jednak pokaza\xc4\x87, i\xc5\xbc jest to warunek konieczny. Gauss by\xc5\x82 tak dumny ze swojego odkrycia, \xc5\xbce pod koniec \xc5\xbcycia prosi\xc5\x82, aby zamiast epitafium wyryto na jego nagrobku regularny 17-k\xc4\x85t. Kamieniarz nie podj\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 jednak tego zadania, bowiem taki wielok\xc4\x85t nie r\xc3\xb3\xc5\xbcni si\xc4\x99 zbytnio od ko\xc5\x82a. Zamiast tego na piedestale pomnika umieszczona zosta\xc5\x82a 17-ramienna gwiazda.\n_START_SECTION_\nDzie\xc5\x82a\n_START_PARAGRAPH_\nW 1801 r., w wieku 24 lat, Gauss opublikowa\xc5\x82 Disquisitiones arithmeticae (Badania arytmetyczne). W dziele tym opisa\xc5\x82 swoje odkrycia w dziedzinie teorii liczb, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 to ceni\xc5\x82 szczeg\xc3\xb3lnie i nazywa\xc5\x82 kr\xc3\xb3low\xc4\x85 matematyki. Okre\xc5\x9bli\xc5\x82 poj\xc4\x99cie kongruencji i wprowadzi\xc5\x82 symbol tego poj\xc4\x99cia, kt\xc3\xb3rym systematycznie si\xc4\x99 pos\xc5\x82ugiwa\xc5\x82. W 1798 r. udowodni\xc5\x82 jedno z podstawowych praw teorii liczb, zwane prawem wzajemno\xc5\x9bci reszt kwadratowych (twierdzenie to zosta\xc5\x82o podane w XVIII w. przez szwajcarskiego matematyka Leonharda Eulera). Ksi\xc4\x85\xc5\xbcka ta sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 z siedmiu cz\xc4\x99\xc5\x9bci i z powodu zwi\xc4\x99z\xc5\x82o\xc5\x9bci stylu oraz cennych informacji, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 w niej zawarte okre\xc5\x9blana by\xc5\x82a ksi\xc4\x99g\xc4\x85 siedmiu piecz\xc4\x99ci. Jest dzie\xc5\x82em o ogromnym znaczeniu dla rozwoju matematyki._NEWLINE_Dzie\xc5\x82o Gaussa, podobnie jak wszystkie jego wcze\xc5\x9bniejsze prace, napisane by\xc5\x82o po \xc5\x82acinie. Z biegiem lat zacz\xc4\x85\xc5\x82 jednak u\xc5\xbcywa\xc4\x87 w swoich pracach j\xc4\x99zyka niemieckiego, co ze wzgl\xc4\x99du na jego wielki autorytet sta\xc5\x82o si\xc4\x99 zach\xc4\x99t\xc4\x85 dla innych naukowc\xc3\xb3w do pisania w swoich j\xc4\x99zykach narodowych._NEWLINE_Do czas\xc3\xb3w Gaussa znana by\xc5\x82a tylko geometria na p\xc5\x82aszczy\xc5\xbanie i na kuli. Gauss opisa\xc5\x82 geometri\xc4\x99 dowolnej powierzchni, okre\xc5\x9blaj\xc4\x85c, kt\xc3\xb3re linie na danej powierzchni s\xc4\x85 odpowiednikami linii prostych oraz podaj\xc4\x85c spos\xc3\xb3b pomiaru odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci na wybranej powierzchni. Poda\xc5\x82 definicj\xc4\x99 krzywizny powierzchni i udowodni\xc5\x82 niezwykle wa\xc5\xbcne twierdzenie, kt\xc3\xb3remu nada\xc5\x82 nazw\xc4\x99 twierdzenia wybornego (\xc5\x82aci\xc5\x84ski theorema egregium). M\xc3\xb3wi\xc5\x82o ono, \xc5\xbce krzywizna powierzchni jest niezmiennikiem wszelkich przekszta\xc5\x82ce\xc5\x84, kt\xc3\xb3re nie zmieniaj\xc4\x85 odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci mierzonych na tej powierzchni. Z tego twierdzenia wynika na przyk\xc5\x82ad, \xc5\xbce \xc5\xbcadnego obszaru sfery nie mo\xc5\xbcna sp\xc5\x82aszczy\xc4\x87 zachowuj\xc4\x85c jednocze\xc5\x9bnie odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci punkt\xc3\xb3w, poniewa\xc5\xbc krzywizna sfery jest r\xc3\xb3\xc5\xbcna od krzywizny p\xc5\x82aszczyzny._NEWLINE_Gauss u\xc5\xbcywa\xc5\x82 konsekwentnie liczb zespolonych, interpretuj\xc4\x85c je jako punkty p\xc5\x82aszczyzny. Rozumia\xc5\x82 doskonale znaczenie liczb zespolonych jako narz\xc4\x99dzia matematyki._NEWLINE_Niekt\xc3\xb3rych swoich odkry\xc4\x87 nie opublikowa\xc5\x82 cho\xc4\x87, jak wynika z jego notatek i korespondencji, by\xc5\x82 pierwszym, kt\xc3\xb3ry si\xc4\x99 tymi problemami zajmowa\xc5\x82. By\xc5\x82y to mi\xc4\x99dzy innymi tematy dotycz\xc4\x85ce teorii funkcji zespolonych oraz geometrii nieeuklidesowych. Autorytet Gaussa spowodowa\xc5\x82, \xc5\xbce opublikowane ju\xc5\xbc po jego \xc5\x9bmierci notatki na temat geometrii nieeuklidesowej zwr\xc3\xb3ci\xc5\x82y uwag\xc4\x99 \xc5\x9bwiata nauki na dokonania matematyka rosyjskiego Niko\xc5\x82aja \xc5\x81obaczewskiego oraz matematyka w\xc4\x99gierskiego Janosa B\xc3\xb3lyaia._NEWLINE_W 1849 roku opisa\xc5\x82 szybk\xc4\x85 metod\xc4\x99 rozwi\xc4\x85zywania uk\xc5\x82ad\xc3\xb3w r\xc3\xb3wna\xc5\x84 liniowych._NEWLINE_W 1802 uzyska\xc5\x82 cz\xc5\x82onkostwo Petersburskiej Akademii Nauk, w 1804 \xe2\x80\x93Towarzystwa Kr\xc3\xb3lewskiego w Londynie.\n_START_SECTION_\nFizyk\n_START_PARAGRAPH_\nZajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 tak\xc5\xbce fizyk\xc4\x85, astronomi\xc4\x85 i geodezj\xc4\x85, przeprowadza\xc5\x82 badania magnetyzmu i elektryczno\xc5\x9bci. Wsp\xc3\xb3lnie z niemieckim fizykiem Wilhelmem Weberem wprowadzi\xc5\x82 absolutny uk\xc5\x82ad jednostek elektromagnetycznych._NEWLINE_W 1829 poda\xc5\x82 zasad\xc4\x99 najmniejszego przymusu._NEWLINE_Idee Gaussa wp\xc5\x82yn\xc4\x99\xc5\x82y te\xc5\xbc na rozw\xc3\xb3j fizyki. W tej dziedzinie zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 zagadnieniami elektryczno\xc5\x9bci i magnetyzmu. Prace Gaussa (prowadzone w latach 1834\xe2\x80\x931840) nad teori\xc4\x85 potencja\xc5\x82u stanowi\xc4\x85 rozszerzenie prawa Coulomba. Interesowa\xc5\x82 si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc elektromagnetyzmem: w roku 1833 wsp\xc3\xb3lnie z Weberem zbudowa\xc5\x82 pierwszy w Niemczech telegraf elektromagnetyczny._NEWLINE_W opublikowanej w 1841 r. Teorii optyki po\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 podwaliny pod dzia\xc5\x82 optyki nazywany optyk\xc4\x85 geometryczn\xc4\x85. To Gauss wprowadzi\xc5\x82 takie poj\xc4\x99cia jak o\xc5\x9b optyczna soczewki, odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 ogniskowa, ognisko i \xc5\x9brodek soczewki. Poda\xc5\x82 te\xc5\xbc podstawowe elementy konstrukcji obrazu optycznego przy przechodzeniu \xc5\x9bwiat\xc5\x82a przez uk\xc5\x82ad soczewek.\n_START_SECTION_\nAstronom\n_START_PARAGRAPH_\nGauss osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wa\xc5\xbcne wyniki w dziedzinie astronomii. 1 stycznia 1801 astronom w\xc5\x82oski Giuseppe Piazzi odkry\xc5\x82 pierwsz\xc4\x85 planetoid\xc4\x99, Ceres, kt\xc3\xb3ra po 6 tygodniach obserwacji zbli\xc5\xbcy\xc5\x82a si\xc4\x99 do S\xc5\x82o\xc5\x84ca i znikn\xc4\x99\xc5\x82a w jego blasku. Na podstawie zgromadzonych danych Gauss, uk\xc5\x82adaj\xc4\x85c i rozwi\xc4\x85zuj\xc4\x85c r\xc3\xb3wnanie \xc3\xb3smego stopnia, obliczy\xc5\x82 orbit\xc4\x99 Ceres, co umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82o ponowne zlokalizowanie planetoidy. Nast\xc4\x99pnie wylicza\xc5\x82 orbity dla kolejnych odkrywanych planetoid: Pallas, Juno i Westy. Bada\xc5\x82 te\xc5\xbc wiekowe perturbacje planet. Rezultaty swoich bada\xc5\x84 astronomicznych zebra\xc5\x82 w ksi\xc4\x85\xc5\xbcce Theoria Motus Corporum Coelestium in Sectionibus Conicus Solem Ambietium (Teoria cia\xc5\x82 niebieskich obiegaj\xc4\x85cych S\xc5\x82o\xc5\x84ce po orbitach sto\xc5\xbckowych, 1809). Zaprezentowa\xc5\x82 w niej mi\xc4\x99dzy innymi wymy\xc5\x9blon\xc4\x85 przez siebie, jeszcze w okresie nauki w Brunszwiku, metod\xc4\x99 najmniejszych kwadrat\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nGeodeta\n_START_PARAGRAPH_\nPo 1820 r. Gauss zaj\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 tematyk\xc4\x85 zwi\xc4\x85zan\xc4\x85 z geodezj\xc4\x85, a dok\xc5\x82adniej z matematycznym problemem zwi\xc4\x85zanym z okre\xc5\x9bleniem kszta\xc5\x82tu i rozmiar\xc3\xb3w Ziemi. Aby zwi\xc4\x99kszy\xc4\x87 dok\xc5\x82adno\xc5\x9b\xc4\x87 danych, Gauss skonstruowa\xc5\x82 przyrz\xc4\x85d, tzw. heliotrop, w kt\xc3\xb3rym wykorzystuje si\xc4\x99 promienie S\xc5\x82o\xc5\x84ca do pomiaru krzywizny._NEWLINE_Jego badania zwi\xc4\x85zane z teori\xc4\x85 b\xc5\x82\xc4\x99d\xc3\xb3w doprowadzi\xc5\x82y w 1823 do odkrycia rozk\xc5\x82adu normalnego zmiennej losowej (nazywany tak\xc5\xbce rozk\xc5\x82adem Gaussa), kt\xc3\xb3ry jest najwa\xc5\xbcniejszym rozk\xc5\x82adem w teorii prawdopodobie\xc5\x84stwa.\n_START_SECTION_\nInne odkrycia\n_START_PARAGRAPH_\nGauss zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc teori\xc4\x85 rachunku r\xc3\xb3\xc5\xbcniczkowego i ca\xc5\x82kowego, teori\xc4\x85 szereg\xc3\xb3w, metodami pomiar\xc3\xb3w geodezyjnych, statystyk\xc4\x85 matematyczn\xc4\x85, geometri\xc4\x85 sferyczn\xc4\x85, teori\xc4\x85 cieczy, w\xc5\x82oskowato\xc5\x9bci\xc4\x85 i napi\xc4\x99ciem powierzchniowym._NEWLINE_Gauss odkry\xc5\x82 te\xc5\xbc najwa\xc5\xbcniejszy krok algorytmu FFT (szybkiej transformaty Fouriera) \xe2\x80\x93 spos\xc3\xb3b obliczania FFT z 2N danych za pomoc\xc4\x85 dw\xc3\xb3ch FFT z N danych \xe2\x80\x93 i u\xc5\xbcywa\xc5\x82 go do oblicze\xc5\x84 astronomicznych. FFT sta\xc5\x82a si\xc4\x99 jednak popularna dopiero po ponownym odkryciu w 1965 r. To jeszcze jeden przyk\xc5\x82ad na to, \xc5\xbce Gauss wyprzedza\xc5\x82 swoje czasy._NEWLINE_W 1832 r. opracowa\xc5\x82 uk\xc5\x82ad jednostek miar CGS. Na jego cze\xc5\x9b\xc4\x87 jednostk\xc4\x99 indukcji magnetycznej nazwano gausem._NEWLINE_W ci\xc4\x85gu swojego \xc5\xbcycia Gauss zgromadzi\xc5\x82 poka\xc5\xban\xc4\x85 bibliotek\xc4\x99, licz\xc4\x85c\xc4\x85 ponad 6 tysi\xc4\x99cy wolumin\xc3\xb3w. By\xc5\x82y w\xc5\x9br\xc3\xb3d nich ksi\xc4\x85\xc5\xbcki pisane po \xc5\x82acinie i niemiecku, ale tak\xc5\xbce w klasycznej grece, po angielsku i francusku._NEWLINE_Gauss opracowa\xc5\x82 tak\xc5\xbce odwzorowanie kartograficzne elipsoidy obrotowej na p\xc5\x82aszczyzn\xc4\x99 (zwane potocznie odwzorowaniem Gaussa-Kruegera), kt\xc3\xb3re jest podstaw\xc4\x85 dw\xc3\xb3ch obecnie obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85cych w Polsce odwzorowa\xc5\x84 \xe2\x80\x93 uk\xc5\x82adu 2000 (dla map wielkoskalowych) i 1992 (dla map \xc5\x9brednio- i ma\xc5\x82oskalowych)._NEWLINE_Inne odwzorowania kartograficzne opracowane przez Gaussa s\xc4\x85 do dnia dzisiejszego u\xc5\xbcywane w obliczeniach geodezyjnych (np. odwzorowanie elipsoidy obrotowej na kul\xc4\x99 i kuli na elipsoid\xc4\x99, celem uproszczenia oblicze\xc5\x84, m.in. podstawowego zadania wprost i odwrotnego geodezji).\n_START_SECTION_\n\xc5\x9amier\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nZmar\xc5\x82 we \xc5\x9bnie 23 lutego 1855 roku w Getyndze.'