b'\n_START_ARTICLE_\nTeoria religii\n_START_PARAGRAPH_\nTeoria religii \xe2\x80\x93 przyj\xc4\x99cie teoretycznej perspektywy poznawczej zmusza badacza do pos\xc5\x82ugiwania si\xc4\x99 dualizuj\xc4\x85cym (podmiotowo-przedmiotowym) j\xc4\x99zykiem refleksji filozoficznej i naukowej.\n_START_SECTION_\nDualistyczne (podmiotowo-przedmiotowe) teorie religii\n_START_PARAGRAPH_\nBadacz staraj\xc4\x85cy si\xc4\x99 okre\xc5\x9bli\xc4\x87 swoj\xc4\x85 religi\xc4\x99 w dwuwarto\xc5\x9bciowym \xc5\x9bwiecie rozszczepia j\xc4\x85 na cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 przedmiotow\xc4\x85 i podmiotow\xc4\x85. Za podmiot religii musi uzna\xc4\x87 cz\xc5\x82owieka: wyznawc\xc4\x99, kap\xc5\x82ana, teologa, proroka, reformatora. Cz\xc5\x82owiek organizuje kult, ustala jego form\xc4\x99, dobiera stosowny rytua\xc5\x82, sk\xc5\x82ada ofiary, uk\xc5\x82ada modlitwy. Buduje wreszcie \xc5\x9bwi\xc4\x85tynie lub ko\xc5\x9bcio\xc5\x82y, zak\xc5\x82ada instytucje religijne, reformuje je lub dzieli tworz\xc4\x85c schizmy i herezje, modli si\xc4\x99 i prorokuje. Ca\xc5\x82a jego dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 jest jednak skierowana do "przedmiotu": Boga, bog\xc3\xb3w, bosko\xc5\x9bci._NEWLINE_Bogowie s\xc4\x85 rzeczywisto\xc5\x9bci\xc4\x85 "dan\xc4\x85", obiektywn\xc4\x85, kryterium, wed\xc5\x82ug kt\xc3\xb3rego mo\xc5\xbcna oceni\xc4\x87 starania wyznawc\xc3\xb3w. To cz\xc5\x82owiek si\xc4\x99 myli i b\xc5\x82\xc4\x85dzi, B\xc3\xb3g ocenia.\n_START_SECTION_\nDualistyczno-metafizyczne teorie religii\n_START_PARAGRAPH_\nProblem rodzi si\xc4\x99 wtedy, gdy my\xc5\x9bliciel chce wypracowa\xc4\x87 rozumow\xc4\x85 metod\xc4\x99 dotarcia do boskiej rzeczywisto\xc5\x9bci, okre\xc5\x9blenia jej charakteru i istoty, co jest niezb\xc4\x99dne, by w oparciu o t\xc4\x99 obiektywn\xc4\x85 rzeczywisto\xc5\x9b\xc4\x87 wyja\xc5\x9bni\xc4\x87 charakter zwi\xc4\x85zk\xc3\xb3w podmiotowo-przedmiotowych, doj\xc5\x9b\xc4\x87 do tego, na ile religia realizuje stawiane sobie cele, w jakim stopniu formy kultu wybrane przez wyznawc\xc3\xb3w danego b\xc3\xb3stwa odpowiadaj\xc4\x85 jego charakterowi, oraz na ile cechy przedmiotu kultu uprawomocniaj\xc4\x85 dzia\xc5\x82ania podejmowane przez podmiot kultu- wyznawc\xc4\x99. Dochodzenie do istoty Boga na podstawie form jego kultu jest jednak z zasady nieprawid\xc5\x82owe, poniewa\xc5\xbc znajduje si\xc4\x99 w nich element ludzki (subiektywny), badania prowadzimy tam, gdzie element ludzki nie istnieje \xe2\x80\x93 Poniewa\xc5\xbc nie udaje si\xc4\x99 zaobserwowa\xc4\x87 bog\xc3\xb3w samych w sobie, a nie mo\xc5\xbcna opiera\xc4\x87 si\xc4\x99 na relacjach wyznawc\xc3\xb3w (gdy\xc5\xbc s\xc4\x85 subiektywne), przyjmowano tez\xc4\x99, \xc5\xbce rzeczywisto\xc5\x9b\xc4\x87 materialna jest nam dana z g\xc3\xb3ry i obiektywna, gdy\xc5\xbc zosta\xc5\x82a stworzona, wy\xc5\x82oni\xc5\x82a si\xc4\x99 z bog\xc3\xb3w, lub w wyniku ich dzia\xc5\x82a\xc5\x84. Badaj\xc4\x85c rzeczywisto\xc5\x9b\xc4\x87 materialn\xc4\x85, szukano w niej \xe2\x80\x9czaszyfrowanych\xe2\x80\x9d informacji na temat charakteru, istoty, jej tw\xc3\xb3rcy._NEWLINE_T\xc4\x85 drog\xc4\x85 pod\xc4\x85\xc5\xbca\xc5\x82 Arystoteles i jego na\xc5\x9bladowcy z Ibn Sin\xc4\x85 (Awicenn\xc4\x85) i \xc5\x9bw. Tomaszem z Akwinu na czele, a tak\xc5\xbce Hegel, kt\xc3\xb3ry doszukiwa\xc5\x82 si\xc4\x99 dzia\xc5\x82a\xc5\x84 opatrzno\xc5\x9bci \xe2\x80\x9cDucha\xe2\x80\x9d w historii oraz "teologia naturalna" popularna w \xc5\x9brodowisku protestanckim, w Anglii i Stanach Zjednoczonych w XVIII i XIX w.\n_START_SECTION_\nCarl Gustav Jung\n_START_PARAGRAPH_\nPsychologiczna koncepcja religii Junga traktuje j\xc4\x85 jako reakcj\xc4\x99 i odzwierciedlenie tre\xc5\x9bci wyp\xc5\x82ywaj\xc4\x85cych z nie\xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci wsp\xc3\xb3lnej ca\xc5\x82emu gatunkowi a powsta\xc5\x82ej w wyniku ewolucji biologicznej i psychicznej. Nie\xc5\x9bwiadomo\xc5\x9b\xc4\x87 zbiorowa jest tu wi\xc4\x99c rzeczywisto\xc5\x9bci\xc4\x85 obiektywn\xc4\x85, zastan\xc4\x85 i autonomiczn\xc4\x85 wzgl\xc4\x99dem sytuacji historycznej. Religia jest subiektywn\xc4\x85, uwarunkowan\xc4\x85 jednostkowo i historycznie realizacj\xc4\x85 wyp\xc5\x82ywaj\xc4\x85cych z nie\xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci tre\xc5\x9bci obiektywnych \xe2\x80\x93 archetyp\xc3\xb3w. Koncepcja Junga nie uwzgl\xc4\x99dnia istnienia b\xc4\x85d\xc5\xba nieistnienia Boga na zewn\xc4\x85trz cz\xc5\x82owieka, stwierdzaj\xc4\x85c niemo\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 dotarcia do niego, lecz zak\xc5\x82ada realno\xc5\x9b\xc4\x87 i obiektywno\xc5\x9b\xc4\x87 istnienia, Boga jako archetypu nie\xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci. Z tego tytu\xc5\x82u religia jest niezwykle wa\xc5\xbcnym elementem kultury, gdy\xc5\xbc chroni cz\xc5\x82owieka przed \xe2\x80\x9cop\xc4\x99taniem\xe2\x80\x9d przez tre\xc5\x9bci archetypowe czyli niekontrolowanym wp\xc5\x82ywem nie\xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci kolektywnej na \xc5\x9bwiadomo\xc5\x9b\xc4\x87 jednostki i ca\xc5\x82ych spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stw (w gruncie rzeczy jest to zbie\xc5\xbcne z teori\xc4\x85 Freuda na temat roli religii, z wszak\xc5\xbce innym roz\xc5\x82o\xc5\xbceniem akcent\xc3\xb3w). Jung w ostry spos\xc3\xb3b krytykuje kultury zachodnioeuropejsk\xc4\x85 i p\xc3\xb3\xc5\x82nocnoameryka\xc5\x84sk\xc4\x85, kt\xc3\xb3re, jego zdaniem, zanadto skoncentrowa\xc5\x82y si\xc4\x99 na umacnianiu \xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci i \xc5\x9bwiadomej racjonalnej woli \xe2\x80\x93 przejawia si\xc4\x99 to w odrzucaniu religii lub racjonalizowaniu jej (protestantyzm), co zaowocowa\xc5\x82o szybkim rozwojem technologicznym i spo\xc5\x82ecznym; lecz kompletnie zaniedbano sztuk\xc4\x99 rozwoju wewn\xc4\x99trznego i zg\xc5\x82\xc4\x99biania nie\xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci, przez co stracono nad ni\xc4\x85 jak\xc4\x85kolwiek kontrol\xc4\x99, co doprowadzi\xc5\x82o do chaosu moralnego._NEWLINE_Mamy tutaj skomplikowany uk\xc5\x82ad badawczy: Badacz \xe2\x80\x93 subiektywny podmiot procesu badawczego w oparciu o swoj\xc4\x85 znajomo\xc5\x9b\xc4\x87 sfery przedmiotowej \xe2\x80\x93 nie\xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci kolektywnej bada religie \xe2\x80\x93 uwarunkowan\xc4\x85 historycznie i kulturowo interpretacje tej samej sfery. Warunkiem niezb\xc4\x99dnym, do stosowania tej metody, jest uznanie, po pierwsze- istnienia sfery nie\xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci kolektywnej, po drugie- uznanie j\xc4\x85 za obiektywn\xc4\x85 i niezale\xc5\xbcn\xc4\x85 od kultury, a powy\xc5\xbcsze tezy s\xc4\x85 niefalsyfikowane._NEWLINE_To pobie\xc5\xbcne przedstawienie koncepcji badania religii i zdefiniowania jej w systemie dwuwarto\xc5\x9bciowym powinno ju\xc5\xbc zwr\xc3\xb3ci\xc4\x87 uwag\xc4\x99 na ograniczenia, kt\xc3\xb3re narzuca ten\xc5\xbce system. Uniemo\xc5\xbcliwia on zaklasyfikowania poj\xc4\x99cia Boga inaczej ni\xc5\xbc do sfery pogl\xc4\x85d\xc3\xb3w (subiektywno-podmiotowej) lub rzeczywisto\xc5\x9bci materialnej. I jedno i drugie nie jest twierdzeniem neutralnym aksjologicznie. Skoro stwierdzam, \xc5\xbce B\xc3\xb3g jest realn\xc4\x85, obiektywn\xc4\x85 rzeczywisto\xc5\x9bci\xc4\x85, deklaruj\xc4\x99 w ten spos\xc3\xb3b swoj\xc4\x85 wiar\xc4\x99 i nie potrafi\xc4\x99 tego udowodni\xc4\x87. Je\xc5\xbceli stwierdzam, \xc5\xbce B\xc3\xb3g istnieje tylko subiektywnie, gdy\xc5\xbc kto\xc5\x9b w niego wierzy, zak\xc5\x82adam, \xc5\xbce bez wyznawc\xc3\xb3w B\xc3\xb3g nie istnieje, co jest r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc stwierdzeniem ideologicznym a na dodatek niesprawdzalnym. Wida\xc4\x87 tutaj potrzeb\xc4\x99 \xe2\x80\x9crozmi\xc4\x99kczenia\xe2\x80\x9d kategorii obiektywne-subiektywne lub wprowadzenia poj\xc4\x99\xc4\x87 nie mieszcz\xc4\x85cych si\xc4\x99 w tym podziale.\n_START_SECTION_\nFriedrich Schleiermacher\n_START_PARAGRAPH_\nJu\xc5\xbc w toku krytyki filozofii Kanta dokonanej przez Friedricha Schleiermachera powsta\xc5\x82a definicja religii, w kt\xc3\xb3rej wykorzystano poj\xc4\x99cie nie mieszcz\xc4\x85ce si\xc4\x99 w uk\xc5\x82adzie subiektywne-obiektywne, podmiot-przedmiot. Schleiermacher sprzeciwia si\xc4\x99 redukowaniu religii do moralno\xc5\x9bci (kodeks\xc3\xb3w, przykaza\xc5\x84, dogmat\xc3\xb3w) lub do metafizyki (filozofii transcendentalnej), b\xc4\x85d\xc5\xba to do tworzenia poj\xc4\x99cia religii ze zmieszania tych dw\xc3\xb3ch element\xc3\xb3w. Zar\xc3\xb3wno metafizyka jak i moralno\xc5\x9b\xc4\x87 stawiaj\xc4\x85 cz\xc5\x82owieka jako punkt centralny wszystkich relacji. A religi\xc4\x85 nie jest, wed\xc5\x82ug autora \xe2\x80\x9cM\xc3\xb3w o religii\xe2\x80\x9d, to, co rodzi si\xc4\x99 wewn\xc4\x85trz cz\xc5\x82owieka, i to, co jest wy\xc5\x82\xc4\x85cznie jego dzie\xc5\x82em. Religia zdefiniowana jest jako \xe2\x80\x9cogl\xc4\x85d niesko\xc5\x84czono\xc5\x9bci i do niesko\xc5\x84czono\xc5\x9bci upodobanie\xe2\x80\x9d, a powstaje w wyniku interakcji cz\xc5\x82owiek-wszech\xc5\x9bwiat (rozumiany w spos\xc3\xb3b mistyczny \xe2\x80\x93 jako wyraz wszechmocy jego tw\xc3\xb3rcy, a nie astrofizyczny). Cz\xc5\x82owiek w my\xc5\x9bl omawianej filozofii, tak jak i inne rzeczy \xe2\x80\x9cposzczeg\xc3\xb3lne i sko\xc5\x84czone\xe2\x80\x9d jest odbiciem tego, co niesko\xc5\x84czone (wszech\xc5\x9bwiata). Odczuwaj\xc4\x85c w sobie ow\xc4\x85 niesko\xc5\x84czono\xc5\x9b\xc4\x87 cz\xc5\x82owiek przyw\xc5\x82aszcza j\xc4\x85 sobie lub kontempluje j\xc4\x85 w religii, nie ma tutaj znaczenia czy niesko\xc5\x84czono\xc5\x9b\xc4\x87 zostanie uosobiona w poj\xc4\x99ciu Boga czy ca\xc5\x82y wszech\xc5\x9bwiat zostanie ub\xc3\xb3stwiony, gdy\xc5\xbc i tak oddaje si\xc4\x99 tu cze\xc5\x9b\xc4\x87 niesko\xc5\x84czono\xc5\x9bci objawionej w tym, co ograniczone: w przyrodzie, w cz\xc5\x82owieku i wreszcie w historycznych formach religii \xe2\x80\x93 st\xc4\x85d niew\xc5\x82a\xc5\x9bciwe jest badanie jej z pomini\xc4\x99ciem zawartej w niej niesko\xc5\x84czono\xc5\x9bci, co redukuje to zjawisko do, pochodz\xc4\x85cych od cz\xc5\x82owieka, element\xc3\xb3w metafizyki i moralno\xc5\x9bci._NEWLINE_Filozoficzna teoria religii Schleiermachera przyczyni\xc5\x82a si\xc4\x99 do powstania szko\xc5\x82y my\xc5\x9blowej \xe2\x80\x9cbroni\xc4\x85cej\xe2\x80\x9d autonomii religii a opozycyjnej wzgl\xc4\x99dem racjonalizmu, scjentyzmu i ewolucjonizmu. Do tej \xe2\x80\x9cszko\xc5\x82y\xe2\x80\x9d nale\xc5\xbceli Robert Marett i Natan Soderblom, a wywodzi si\xc4\x99 z niej tak\xc5\xbce Rudolf Otto.\n_START_SECTION_\nRudolf Otto\n_START_PARAGRAPH_\nWprowadza on poj\xc4\x99cie \xe2\x80\x9cnuminosum\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 \xc5\x9bwi\xc4\x99to\xc5\x9b\xc4\x87, fenomen z za\xc5\x82o\xc5\xbcenia niedefiniowalny w innych kryteriach ni\xc5\xbc religijne i niepoznawalny w inny spos\xc3\xb3b ni\xc5\xbc za pomoc\xc4\x85 \xe2\x80\x9csensus numinis\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 odczucia bosko\xc5\x9bci. Religia w uj\xc4\x99ciu Otta powstaje jako reakcja na owo odczucie bosko\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3re mo\xc5\xbcna wyrazi\xc4\x87 w ca\xc5\x82ej skali uczu\xc4\x87 od przera\xc5\xbcenia do zachwytu. Mo\xc5\xbcliwa jest racjonalizacja religii, ze wzgl\xc4\x99du na jej cele i moralno\xc5\x9b\xc4\x87, lecz gdy te zabiegi odrywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 zanadto od sensus numinis, kt\xc3\xb3re powo\xc5\x82a\xc5\x82o dan\xc4\x85 religi\xc4\x99 do \xc5\xbcycia, staj\xc4\x85 si\xc4\x99 spekulacjami filozoficznymi niemaj\xc4\x85cymi wiele wsp\xc3\xb3lnego z wiar\xc4\x85. \xc5\x9awi\xc4\x99to\xc5\x9b\xc4\x87 jest wi\xc4\x99c rzecz\xc4\x85 sam\xc4\x85 w sobie, dan\xc4\x85, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 mo\xc5\xbcna odczu\xc4\x87, lecz nie mo\xc5\xbcna jej zdefiniowa\xc4\x87 inaczej ni\xc5\xbc przez to odczucie._NEWLINE_Podobnie postulat, czy te\xc5\xbc \xc5\xbc\xc4\x85danie uznania autonomiczno\xc5\x9bci religii wysuwa Max Scheler. Akty religijne s\xc4\x85 u niego \xe2\x80\x9ckonstytutywne\xe2\x80\x9d dla ludzkiej \xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci, tak jak my\xc5\x9blenie, postrzeganie i odczuwanie. Ich istnienia nie mo\xc5\xbcna wyja\xc5\x9bnia\xc4\x87 \xc5\xbcadnym kontekstem materialnym, gdy\xc5\xbc kieruj\xc4\x85 si\xc4\x99 ku rzeczywisto\xc5\x9bci niematerialnej i pozaempirycznej \xe2\x80\x93 nie mog\xc4\x85 wi\xc4\x99c by\xc4\x87 uwarunkowane t\xc4\x99sknotami, \xc5\xbcyczeniami, potrzebami, kt\xc3\xb3re skierowane s\xc4\x85 do sfery poznawalnej empirycznie. Wreszcie ich istnienie, zdaniem Schelera, mo\xc5\xbcna poj\xc4\x85\xc4\x87 tylko wtedy, gdy przyjmuje si\xc4\x99 realno\xc5\x9b\xc4\x87 sfery, do kt\xc3\xb3rej si\xc4\x99 kieruj\xc4\x85. Jednocze\xc5\x9bnie ta sfera jest odr\xc4\x99bna od wszystkiego co ziemskie, umyka wszystkim ziemskim podzia\xc5\x82om i kategoriom (takim jak subiektywne-obiektywne). Przemy\xc5\x9blenia Maxa Schelera dostarczaj\xc4\x85 argument\xc3\xb3w za tym, \xc5\xbce sama dyskusja nad tym, czy umie\xc5\x9bci\xc4\x87 religi\xc4\x99 w sferze fakt\xc3\xb3w czy pogl\xc4\x85d\xc3\xb3w, jest ju\xc5\xbc manifestacj\xc4\x85 swej opcji ideologicznej i to cz\xc4\x99sto manifestacj\xc4\x85 nieuczciw\xc4\x85, ukryt\xc4\x85 pod przykrywk\xc4\x85 naukowej narracji. Czyli \xe2\x80\x9cudowadnianie\xe2\x80\x9d istnienia b\xc4\x85d\xc5\xba nierealno\xc5\x9bci Boga jest w praktyce zbieraniem \xe2\x80\x9cargument\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d na poparcie tezy, w kt\xc3\xb3r\xc4\x85 wierzymy._NEWLINE_Po przyj\xc4\x99ciu tej tezy, wr\xc4\x99cz automatycznie nasuwa si\xc4\x99 pytanie: Jak w takim razie prowadzi\xc4\x87 badania nad religi\xc4\x85, by przedstawi\xc4\x87 i wyja\xc5\x9bni\xc4\x87 to zjawisko mo\xc5\xbcliwie rzetelnie i bezstronnie? Na to pytanie pr\xc3\xb3buje odpowiedzie\xc4\x87 Gerardus van der Leeuw. Religia jest u niego \xe2\x80\x9cprze\xc5\xbcyciem granicznym\xe2\x80\x9d wymykaj\xc4\x85cym si\xc4\x99 postrzeganiu, podobnie bogowie \xe2\x80\x93 nie ukazuj\xc4\x85 si\xc4\x99 w spos\xc3\xb3b zrozumia\xc5\x82y, dlatego te\xc5\xbc fenomenologia okre\xc5\x9bla przedmiot religii jako \xe2\x80\x9cco\xc5\x9b innego\xe2\x80\x9d z zasady niepoj\xc4\x99tego. To co\xc5\x9b objawia si\xc4\x99 cz\xc5\x82owiekowi, wywo\xc5\x82uje jego reakcje: zdziwienie, strach, uwielbienie. Fenomenologia bada w\xc5\x82a\xc5\x9bnie reakcj\xc4\x99 cz\xc5\x82owieka na zetkni\xc4\x99cie z \xe2\x80\x9cczym\xc5\x9b innym\xe2\x80\x9d. Bada j\xc4\x85 jako zjawisko \xe2\x80\x9cfenomen\xe2\x80\x9d, nadaje mu nazwy i tym samym wyja\xc5\x9bnia charakter. Nie w odniesieniu do \xe2\x80\x9cinnego\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 nieuchwytnego, lecz za pomoc\xc4\x85 okre\xc5\x9blenia charakteru relacji mi\xc4\x99dzy podmiotem a przedmiotem, mi\xc4\x99dzy cz\xc5\x82owiekiem a tym, co mu si\xc4\x99 objawi\xc5\x82o. \xe2\x80\x9cKiedy \xc3\xb3w \xc2\xabkto\xc5\x9b\xc2\xbb zaczyna m\xc3\xb3wi\xc4\x87 o tym, co si\xc4\x99 jawi, w\xc3\xb3wczas mamy do czynienia z fenomenologi\xc4\x85\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Fenomenologia nie rezygnuje z kategorii \xe2\x80\x9cpodmiot\xe2\x80\x9d i \xe2\x80\x9cprzedmiot\xe2\x80\x9d, niemniej pozwala na ich \xe2\x80\x9crozmi\xc4\x99kczenie\xe2\x80\x9d. Przedmiotem badania s\xc4\x85 reakcje cz\xc5\x82owieka na zetkni\xc4\x99cie z \xe2\x80\x9cmoc\xc4\x85\xe2\x80\x9d, reakcja jest uchwytna poznawczo nawet je\xc5\xbceli jest wynikiem zetkni\xc4\x99cia z czym\xc5\x9b nieokre\xc5\x9blonym- pozostaje bowiem dzie\xc5\x82em cz\xc5\x82owieka. Dzie\xc5\x82em, kt\xc3\xb3re pozostaje jednak, w zasadzie, wolne od uwarunkowa\xc5\x84 spo\xc5\x82ecznych, historycznych i przyrodniczych. Podmiotem jest badacz, kt\xc3\xb3ry mo\xc5\xbce i powinien sta\xc4\x87 z boku, obserwowa\xc4\x87 i opisywa\xc4\x87. Nie jest jego zadaniem orzeka\xc4\x87 o obiektywnym czy subiektywnym uwarunkowaniu opisywanych fenomen\xc3\xb3w, nie wdaje si\xc4\x99 w dyskusje, czy \xe2\x80\x9cmoc\xe2\x80\x9d istnieje realnie. Poniewa\xc5\xbc opisuje reakcje ludzi, kt\xc3\xb3rzy si\xc4\x99 z ni\xc4\x85 zetkn\xc4\x99li, musi zak\xc5\x82ada\xc4\x87 realno\xc5\x9b\xc4\x87 \xe2\x80\x9cmocy\xe2\x80\x9d, lecz bierze j\xc4\x85 \xe2\x80\x9cw nawias\xe2\x80\x9d niemo\xc5\xbcno\xc5\x9bci naukowego do niej dotarcia._NEWLINE_Leeuw jest reprezentantem tradycji my\xc5\x9blowej, wywodz\xc4\x85cej si\xc4\x99 od Rudolfa Otto, w kt\xc3\xb3rej religia jest okre\xc5\x9blana jako relacja cz\xc5\x82owieka z nieuchwytnym \xe2\x80\x9cinnym\xe2\x80\x9d, \xc5\x9bwi\xc4\x99to\xc5\x9bci\xc4\x85, czy wreszcie sacrum. To ostatnie poj\xc4\x99cie zrobi\xc5\x82o wielk\xc4\x85 karier\xc4\x99 w naukach o religii. Jest stosowane przez r\xc3\xb3\xc5\xbcnych badaczy wywodz\xc4\x85cych si\xc4\x99 z r\xc3\xb3\xc5\xbcnych szk\xc3\xb3\xc5\x82 i u\xc5\xbcywaj\xc4\x85cych go w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych kontekstach, niemniej jego pierwotna definicja pozosta\xc5\x82a niezmienna. Przedstawi\xc4\x99 j\xc4\x85 za Rogerem Caillois: \xe2\x80\x9cW zasadzie, jedyne co mo\xc5\xbcemy prawomocnie orzec o sacrum w og\xc3\xb3lno\xc5\x9bci, zawiera si\xc4\x99 ju\xc5\xbc w samej definicji tego poj\xc4\x99cia: \xc5\xbce przeciwstawia si\xc4\x99 ono profanum.\xe2\x80\x9d\n_START_SECTION_\nRoger Caillois\n_START_PARAGRAPH_\nAutor \xe2\x80\x93 wywodz\xc4\x85cy si\xc4\x99 z szko\xc5\x82y socjologicznej Durkheima, Graneta i Maussa, lecz czerpi\xc4\x85cy r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc z prac Rudolfa Otto, przedstawia nast\xc4\x99pnie typy stosunk\xc3\xb3w cz\xc5\x82owieka \xe2\x80\x93 reprezentanta \xc5\x9bwiata profanum z sacrum, co jest klasycznym post\xc4\x99powaniem przy tego typu za\xc5\x82o\xc5\xbceniach wyj\xc5\x9bciowych, istotne s\xc4\x85 tu niemniej stwierdzenia o tym, \xc5\xbce cz\xc5\x82owiek religijny \xc5\xbcyje w dw\xc3\xb3ch \xc5\x9brodowiskach: \xc5\x9bwieckim, w kt\xc3\xb3rym mo\xc5\xbce bezpiecznie dzia\xc5\x82a\xc4\x87 i kt\xc3\xb3re anga\xc5\xbcuje go a spos\xc3\xb3b powierzchowny i \xc5\x9bwi\xc4\x99tym anga\xc5\xbcuj\xc4\x85cym go bardzo g\xc5\x82\xc4\x99boko, wyznaczaj\xc4\x85cym cel i sens \xc5\xbcycia. Wreszcie Caillois zauwa\xc5\xbca, \xc5\xbce \xc5\x9bwiaty sacrum i profanum pomimo swej kategorialnej r\xc3\xb3\xc5\xbcno\xc5\x9bci nie s\xc4\x85 i nie mog\xc4\x85 by\xc4\x87 izolowane, gdy\xc5\xbc s\xc4\x85 podstaw\xc4\x85 do wzajemnego okre\xc5\x9blenia. My\xc5\x9bl t\xc4\x99 przejmuje i rozwija dalej Mircea Eliade.\n_START_SECTION_\nMircea Eliade\n_START_PARAGRAPH_\nPoj\xc4\x99ciem kluczowym w eliadowskiej koncepcji religii jest hierofania- objawienie \xc5\x9bwi\xc4\x99to\xc5\x9bci. Objawienie nast\xc4\x99puje w elemencie profanum. Absolut zst\xc4\x99puje w \xc5\x9bwiat \xc5\x9bwiecki u\xc5\x9bwi\xc4\x99caj\xc4\x85c go swoj\xc4\x85 obecno\xc5\x9bci\xc4\x85. \xc5\x9awi\xc4\x99ty kamie\xc5\x84 nie jest ju\xc5\xbc tylko kamieniem, \xc5\x9bwi\xc4\x99te drzewo zwyczajnym drzewem. Sacrum b\xc4\x99d\xc4\x85ce z zasady niepoj\xc4\x99te staje si\xc4\x99 zrozumia\xc5\x82e, bli\xc5\xbcsze cz\xc5\x82owiekowi przybieraj\xc4\x85c ziemsk\xc4\x85, ograniczon\xc4\x85 posta\xc4\x87 (ograniczon\xc4\x85 to znaczy daj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 poj\xc4\x85\xc4\x87, niekoniecznie materialn\xc4\x85 \xe2\x80\x93 np. niebo, ogie\xc5\x84, woda). Historia religii to historia waloryzacji sacrum w coraz to nowych hierofaniach oraz rewaloryzacji starych objawie\xc5\x84. Koncepcja ta umo\xc5\xbcliwia badanie sacrum, o ile widzimy jego obecno\xc5\x9b\xc4\x87 w \xc5\x9bwiecie uchwytnym badawczo, je\xc5\xbceli akceptujemy \xc5\x9bwi\xc4\x99ty charakter hierofanii._NEWLINE_Religia w uj\xc4\x99ciu Eliadego nie daje si\xc4\x99 rozszczepi\xc4\x87 na cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 podmiotow\xc4\x85 i przedmiotow\xc4\x85. Zar\xc3\xb3wno \xc5\x9bwi\xc4\x99to\xc5\x9b\xc4\x87 jak i cz\xc5\x82owiek jest tu stron\xc4\x85 dzia\xc5\x82aj\xc4\x85c\xc4\x85, aktywn\xc4\x85. Sacrum zst\xc4\x99puje w profanum, cz\xc5\x82owiek spostrzega je i opisuje. Poniewa\xc5\xbc historyk religii pisze historie cz\xc5\x82owieka religijnego, \xc5\xbcyj\xc4\x85cego w \xc5\x9bwiecie u\xc5\x9bwi\xc4\x99conym obecno\xc5\x9bci\xc4\x85 hierofanii musi akceptowa\xc4\x87 prawa rz\xc4\x85dz\xc4\x85ce tym \xc5\x9bwiatem. Historyk religii \xe2\x80\x93 badacz nie mo\xc5\xbce by\xc4\x87 te\xc5\xbc superarbitrem opisuj\xc4\x85cym \xc5\x9bwiat hindusa lub aborygena w kryteriach swojej kultury \xe2\x80\x93 jest to przejaw prowincjonalizmu a nie obiektywizacja. Wed\xc5\x82ug Eliadego, nie ma kryteri\xc3\xb3w wolnych od wp\xc5\x82ywu sacrum, poniewa\xc5\xbc wszystkie funkcjonuj\xc4\x85ce okre\xc5\x9blenia: podzia\xc5\x82y przestrzeni, koncepcje czasu s\xc4\x85 hierofaniami b\xc4\x85d\xc5\xba od nich pochodz\xc4\x85. Tak\xc5\xbce poj\xc4\x99cie \xe2\x80\x9chistorii\xe2\x80\x9d ma swoje religijne korzenie, a jego p\xc3\xb3\xc5\xbaniejsza sekularyzacja nie jest bynajmniej zjawiskiem pozwalaj\xc4\x85cym na obiektywny, bezstronny ogl\xc4\x85d rzeczywisto\xc5\x9bci, lecz skrzywieniem, kt\xc3\xb3rego konsekwencj\xc4\x85 jest popadni\xc4\x99cie w kulturowy subiektywizm. Nie ma tutaj biernego przedmiotu badania i badacza, kt\xc3\xb3ry przy pomocy arsena\xc5\x82u obiektywizuj\xc4\x85cych poj\xc4\x99\xc4\x87 dochodzi do prawdziwej natury badanego zjawiska. Aby zrozumie\xc4\x87 badan\xc4\x85 religi\xc4\x99, historyk musi zaakceptowa\xc4\x87 jej kategorie zarzuci\xc4\x87 postaw\xc4\x99 sceptyka i tym samym zanurzy\xc4\x87 si\xc4\x99 w badanej religii- w pewnym stopniu przesta\xc4\x87 by\xc4\x87 badaczem, a sta\xc4\x87 si\xc4\x99 w jakim\xc5\x9b sensie wyznawc\xc4\x85, co oznacza tutaj uznanie transcendencji, ekumenicznego charakteru sacrum, umiej\xc4\x99tno\xc5\x9b\xc4\x87 odnalezienia jego element\xc3\xb3w lub pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci w swojej kulturze co mo\xc5\xbce pozwoli\xc4\x87 na zrozumienie \xc5\x9bwiata \xe2\x80\x9ccz\xc5\x82owieka religijnego\xe2\x80\x9d.'