b'\n_START_ARTICLE_\nLegwan wityjski\n_START_SECTION_\nTaksonomia i etymologia\n_START_PARAGRAPH_\nNazwa rodzajowa \xe2\x80\x93 Brachylophus \xe2\x80\x93 pochodzi od dw\xc3\xb3ch greckich s\xc5\x82\xc3\xb3w: brachys (\xce\xb2\xcf\x81\xce\xb1\xcf\x87\xe1\xbf\xa6\xcf\x82) oznaczaj\xc4\x85cego \xe2\x80\x9ekr\xc3\xb3tki\xe2\x80\x9d i lophos (\xce\xbb\xce\xbf\xcf\x86\xce\xbf\xcf\x82), czyli \xe2\x80\x9egrzebie\xc5\x84\xe2\x80\x9d albo \xe2\x80\x9epi\xc3\xb3ropusz\xe2\x80\x9d od kr\xc3\xb3tkich, kolczastych czubk\xc3\xb3w umiejscowionych wzd\xc5\x82u\xc5\xbc grzbietu. Epitet gatunkowy \xe2\x80\x93 vitiensis \xe2\x80\x93 to \xc5\x82aci\xc5\x84ski przymiotnik pochodz\xc4\x85cy od rzeczownika Viti (Fid\xc5\xbci)._NEWLINE_Gatunek jest \xc5\x9bci\xc5\x9ble zwi\xc4\x85zany z wyspami Fid\xc5\xbci. Uwa\xc5\xbca si\xc4\x99, \xc5\xbce on i legwan fid\xc5\xbcyjski ewoluowa\xc5\x82y od iguan, kt\xc3\xb3re przyp\xc5\x82yn\xc4\x99\xc5\x82y na naturalnych tratwach do Fid\xc5\xbci 13 milion\xc3\xb3w lat temu z Ameryki Po\xc5\x82udniowej._NEWLINE_Odkrycia Brachylophus vitiensis dokonano dzi\xc4\x99ki zaproszeniu dr. Johna Gibbonsa z Uniwersytetu Po\xc5\x82udniowego Pacyfiku na projekcj\xc4\x99 filmu B\xc5\x82\xc4\x99kitna laguna. Re\xc5\xbcyser, Randal Kleiser kr\xc4\x99ci\xc5\x82 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 filmu na oddalonej wyspie i w\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82 do obrazu rodzim\xc4\x85 faun\xc4\x99 wysepki, mi\xc4\x99dzy innymi wiele kolorowych jaszczurek z rodziny legwanowatych. Gibbons, kt\xc3\xb3ry studiowa\xc5\x82 tematyk\xc4\x99 legwana fid\xc5\xbcyjskiego, odby\xc5\x82 podr\xc3\xb3\xc5\xbc na wysp\xc4\x99 i zidentyfikowa\xc5\x82 Brachylophus vitiensis jako odr\xc4\x99bny gatunek.\n_START_SECTION_\nRozmieszczenie i habitat\n_START_PARAGRAPH_\nSiedliskiem gatunku s\xc4\x85 lasy suche, b\xc4\x99d\xc4\x85ce jednymi z najbardziej zagro\xc5\xbconych typ\xc3\xb3w ro\xc5\x9blinno\xc5\x9bci na wyspach Oceanu Spokojnego. Brachylophus vitiensis wyst\xc4\x99powa\xc5\x82 dawniej na 14 wyspach w zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Fid\xc5\xbci, jednak przeprowadzone ostatnio badania potwierdzi\xc5\x82y jego obecno\xc5\x9b\xc4\x87 jedynie na trzech wyspach: Yadua Taba, Monuriki i Macuata. Najwi\xc4\x99ksza koncentracja gatunku wyst\xc4\x99puje na Yadua Taba. Wysp\xc4\x99 zamieszkuje oko\xc5\x82o 98 procent wszystkich osobnik\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 szacuje si\xc4\x99, \xc5\xbce wyst\xc4\x99puje tam 6 tysi\xc4\x99cy egzemplarzy tych zwierz\xc4\x85t. Jest to jedyne miejsce, gdzie populacja mo\xc5\xbce by\xc4\x87 odpowiednio chroniona, poniewa\xc5\xbc Yadua Taba jest rezerwatem National Trust of Fiji, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc nie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 tam zdzicza\xc5\x82e kozy, kt\xc3\xb3re niszcz\xc4\x85 siedliska jaszczurek na innych wyspach.\n_START_SECTION_\nMorfologia\n_START_PARAGRAPH_\nLegwan wityjski jest du\xc5\xbc\xc4\x85, kr\xc4\x99p\xc4\x85 jaszczurk\xc4\x85. R\xc3\xb3\xc5\xbcni si\xc4\x99 od legwana fid\xc5\xbcyjskiego obecno\xc5\x9bci\xc4\x85 na grzbietach samc\xc3\xb3w trzech w\xc4\x85skich pas\xc3\xb3w barwy od \xc5\x9bmietankowej do bia\xc5\x82ej, w przeciwie\xc5\x84stwie do szerszych i niebieskawych pas\xc3\xb3w drugiego z gatunk\xc3\xb3w. Obok bia\xc5\x82awych pasm cz\xc4\x99sto wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 tak\xc5\xbce szewrony czarnych podzia\xc5\x82ek. Brachylophus vitiensis jest wi\xc4\x99kszy \xe2\x80\x93 dorasta do 76 cm i wa\xc5\xbcy ponad 300 g. Wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnia go ponadto wy\xc5\xbcszy kolczasty \xe2\x80\x9egrzebie\xc5\x84\xe2\x80\x9d na grzbiecie, z\xc5\x82o\xc5\xbcony z d\xc5\x82ugich na 1,5 cm kolc\xc3\xb3w, biegn\xc4\x85cy od karku do podstawy ogona oraz umiej\xc4\x99tno\xc5\x9b\xc4\x87 zmiany barwy z zielonej na czarn\xc4\x85, kiedy jest pobudzony. Wykorzystuje t\xc4\x99 umiej\xc4\x99tno\xc5\x9b\xc4\x87, kiedy jest zagro\xc5\xbcony. Wraz ze zmian\xc4\x85 barwy na czarn\xc4\x85 otwiera w\xc3\xb3wczas pysk i rozpoczyna gwa\xc5\x82towne ruchy do przodu, atakuj\xc4\x85c napastnika._NEWLINE_Gdy legwany wityjskie po raz pierwszy sk\xc5\x82adaj\xc4\x85 jaja, s\xc4\x85 ubarwione ciemnozielono, ale po kilku godzinach ich sk\xc3\xb3ra staje si\xc4\x99 jasnoszmaragdowo-zielona z w\xc4\x85skimi bia\xc5\x82ymi pasami wzd\xc5\x82u\xc5\xbc cia\xc5\x82a._NEWLINE_Ich oczy s\xc4\x85 koloru czerwonopomara\xc5\x84czowego albo r\xc3\xb3\xc5\xbcowoz\xc5\x82otego.\n_START_SECTION_\nPo\xc5\xbcywienie\n_START_PARAGRAPH_\nLegwany wityjskie s\xc4\x85 ro\xc5\x9blino\xc5\xbcerne \xe2\x80\x93 \xc5\xbcywi\xc4\x85 si\xc4\x99 li\xc5\x9b\xc4\x87mi, owocami oraz kwiatami drzew i krzew\xc3\xb3w, szczeg\xc3\xb3lnie gatunku ketmii lipowatej. Schwytane niedawno wyklute m\xc5\x82ode \xc5\xbcywi\xc5\x82y si\xc4\x99 owadami, jednak u osobnik\xc3\xb3w doros\xc5\x82ych nie zaobserwowano takiego zachowania.\n_START_SECTION_\nRozmna\xc5\xbcanie\n_START_PARAGRAPH_\nOkres rozrodczy nast\xc4\x99puje w marcu i kwietniu. Zaloty i \xc5\x82\xc4\x85czenie si\xc4\x99 w pary rozpoczyna si\xc4\x99 w styczniu. Legwan wityjski jest jajorodny. Okres inkubacji jaj jest jednym z najd\xc5\x82u\xc5\xbcszych w\xc5\x9br\xc3\xb3d gad\xc3\xb3w i wynosi 189 dni. Samice strzeg\xc4\x85 gniazd, co jest niezwyk\xc5\x82e dla legwan\xc3\xb3w. Znosz\xc4\x85 od czterech do sze\xc5\x9bciu jaj. M\xc5\x82ode wychodz\xc4\x85 z jajek w porze deszczowej. Uzyskuj\xc4\x85 wilgo\xc4\x87 dzi\xc4\x99ki lizaniu mokrych li\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\nFolklor\n_START_PARAGRAPH_\nFid\xc5\xbcyjskie imi\xc4\x99 legwana wityjskiego to \xe2\x80\x9evokai\xe2\x80\x9d, jednak niekt\xc3\xb3re plemiona nazywaj\xc4\x85 t\xc4\x99 jaszczurk\xc4\x99 \xe2\x80\x9esaumuri\xe2\x80\x9d. Dwa plemiona uznaj\xc4\x85 je za swoje totemy, a za wymienianie ich imion w obecno\xc5\x9bci kobiet albo przest\xc4\x99pc\xc3\xb3w mo\xc5\xbce zosta\xc4\x87 wymierzona kara. Jednak wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 Fid\xc5\xbcyjczyk\xc3\xb3w panicznie boi si\xc4\x99 legwana z powodu jego zachowania, kt\xc3\xb3re okazuje, kiedy co\xc5\x9b mu zagra\xc5\xbca. Jaszczurka zmienia barw\xc4\x99 na czarn\xc4\x85, rozwiera pysk i gwa\xc5\x82townie rzuca si\xc4\x99 do przodu. Kiedy uchwyci napastnika ok\xc5\x82ada go wyposa\xc5\xbconym w ostre kraw\xc4\x99dzie ogonem.\n_START_SECTION_\nZagro\xc5\xbcenia\n_START_PARAGRAPH_\nNajwi\xc4\x99kszym zagro\xc5\xbceniem dla legwana wityjskiego jest utrata siedlisk z powodu po\xc5\xbcar\xc3\xb3w, burz, rozwoju rolnictwa i konkurencji ze strony zdzicza\xc5\x82ych k\xc3\xb3z. Kozy zosta\xc5\x82y przywiezione na Yadua Taba w 1972, w p\xc3\xb3\xc5\xbanych latach 70. XX wieku doliczono si\xc4\x99 ponad 200 osobnik\xc3\xb3w. Ro\xc5\x9blinno\xc5\x9b\xc4\x87 na wyspie zosta\xc5\x82a w tym czasie powa\xc5\xbcnie uszczuplona z powodu intensywnego wypasu. Po odkryciu legwana wityjskiego wyspa zosta\xc5\x82a og\xc5\x82oszona azylem, cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 k\xc3\xb3z zosta\xc5\x82a usuni\xc4\x99ta. W rezultacie suchy las na wyspie w znacznym stopniu odzyska\xc5\x82 dawny obszar i jest najlepszym przyk\xc5\x82adem tej formacji ro\xc5\x9blinnej na Oceanie Spokojnym. Inwazja drzew z rodzaju Leucaena zagra\xc5\xbca odrodzeniu wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cych naturalnie drzew b\xc4\x99d\xc4\x85cych po\xc5\xbcywieniem dla legwan\xc3\xb3w, ale rz\xc4\x85d Fid\xc5\xbci podj\xc4\x85\xc5\x82 kroki zmierzaj\xc4\x85ce do ich wykorzenienia._NEWLINE_Drugorz\xc4\x99dnym zagro\xc5\xbceniem s\xc4\x85 sprowadzone drapie\xc5\xbcniki (szczury, mangusty i koty), kt\xc3\xb3re poluj\xc4\x85 na legwany i zjadaj\xc4\x85 ich jaja. Co wi\xc4\x99cej, na legwana wityjskiego polowano jako na \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o po\xc5\xbcywienia i dla nielegalnego handlu zwierz\xc4\x99tami egzotycznymi._NEWLINE_W 2002 pi\xc4\x99\xc4\x87 dojrza\xc5\x82ych legwan\xc3\xb3w wityjskich zosta\xc5\x82o skradzionych z azylu, ale funkcjonariusze Urz\xc4\x99du Celnego Fid\xc5\xbci z\xc5\x82apali przemytnika zanim wszed\xc5\x82 na pok\xc5\x82ad samolotu. Od czasu tego incydentu wizyty turystyczne w azylu s\xc4\x85 zakazane, jedynie pracownicy naukowi maj\xc4\x85 zezwolenie na odwiedzanie wyspy. Aby chroni\xc4\x87 legwany \xc5\xbcyj\xc4\x85ce w azylu przed chorobami i paso\xc5\xbcytami zabroniono powrotu na wysp\xc4\x99 jaszczurkom, kt\xc3\xb3re zosta\xc5\x82y z niej wcze\xc5\x9bniej przetransportowane.\n_START_SECTION_\nOchrona\n_START_PARAGRAPH_\nLegwan wityjski do\xc5\x9bwiadczy\xc5\x82 w niedalekiej przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci kilku miejscowych wymar\xc4\x87 z powodu znacznego zniszczenia jego siedliska. Zgodnie z raportem w sprawie rezultat\xc3\xb3w BP Conservation Programme 2000, kt\xc3\xb3ry by\xc5\x82 realizowany przez Dr. Petera Harlowa i dru\xc5\xbcyny sk\xc5\x82adaj\xc4\x85cej si\xc4\x99 z siedmiu cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w na siedemnastu wyspach po\xc5\x82o\xc5\xbconych na archipelagach Yasawa i Mamanuca, w sumie jeden osobnik zdech\xc5\x82, a sze\xc5\x9b\xc4\x87 nowych zosta\xc5\x82o znalezionych na czterech wyspach. W pla\xc5\xbcowym siedlisku le\xc5\x9bnym w Yadua Taba wyst\xc4\x99puje 200 legwan\xc3\xb3w na hektar._NEWLINE_The International Conservation Fund for the Fijian crested iguana (ICFFCI) zosta\xc5\x82 za\xc5\x82o\xc5\xbcony w 2000 roku przez Memorandum of Agreement between the National Trust of Fiji Islands i dwa uznane centra hodowli w niewoli legwan\xc3\xb3w wityjskich: Kula Eco Park w Sigatoka, Fid\xc5\xbci i Taronga Zoo w Sydney, Australia. Celem funduszu jest rozwini\xc4\x99cie, poprzez edukacj\xc4\x99 i spo\xc5\x82eczne programy u\xc5\x9bwiadamiania, lepszego zrozumienia dla legwana wityjskiego i jego siedliska oraz pomoc w ochronie dzikich populacji legwan\xc3\xb3w i ich naturalnego \xc5\x9brodowiska.'