b'\n_START_ARTICLE_\nStany Zjednoczone\n_START_SECTION_\nKlimat\n_START_PARAGRAPH_\nG\xc5\x82\xc3\xb3wny podzia\xc5\x82 na strefy klimatyczne stosowany w systemie klasyfikacji klimat\xc3\xb3w K\xc3\xb6ppena dzieli Stany Zjednoczone po\xc5\x82udnikowo na cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 wschodni\xc4\x85 i zachodni\xc4\x85. Granica podzia\xc5\x82u przebiega wzd\xc5\x82u\xc5\xbc G\xc3\xb3r Skalistych._NEWLINE_Klimat cz\xc4\x99\xc5\x9bci wschodniej zmienia si\xc4\x99 wraz z szeroko\xc5\x9bci\xc4\x85 geograficzn\xc4\x85. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 wschodnia od p\xc3\xb3\xc5\x82nocy (rejon Wielkich Jezior, Dakota P\xc3\xb3\xc5\x82nocna, Wisconsin, Michigan, stan Nowy Jork i wszystkie stany na wsch\xc3\xb3d od stanu Nowy Jork oraz p\xc3\xb3\xc5\x82nocna cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Pensylwanii) charakteryzuj\xc4\x85 si\xc4\x99 klimatem Dfb (klimat wilgotny kontynentalny z \xc5\x82agodnym latem), nast\xc4\x99pnie w \xc5\x9brodkowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci (wschodnia cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Dakoty Po\xc5\x82udniowej, Nebraski i Kansas oraz Iowa, Illinois, Indiana, Missouri oraz po\xc5\x82udniowa cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Pensylwanii) panuje klimat Dfb (klimat wilgotny kontynentalny z gor\xc4\x85cym latem) oraz na po\xc5\x82udniu (Oklahoma, Kentucky, Arkansas, Tennessee, Missisipi, Alabama, Georgia, Karolina P\xc3\xb3\xc5\x82nocna, Karolina Po\xc5\x82udniowa, Luizjana, wschodnia cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Teksasu oraz Floryda bez po\xc5\x82udniowego kra\xc5\x84ca panuje klimat Dfb (klimat wilgotny subtropikalny, bez pory suchej i z gor\xc4\x85cym latem). Po\xc5\x82udniowy kraniec Florydy oraz Hawaje wyr\xc3\xb3\xc5\xbcniaj\xc4\x85 si\xc4\x99 klimatem tropikalnym sawann (Aw)._NEWLINE_Klimat zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych jest bardziej skomplikowany i w wi\xc4\x99kszym stopniu uzale\xc5\xbcniony jest od wyniesienia ponad poziom morza, oraz odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci od Oceanu Spokojnego. Tereny le\xc5\xbc\xc4\x85ce na wsch\xc3\xb3d od g\xc3\xb3r Sierra Nevada oraz G\xc3\xb3r Kaskadowych znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 w ich cieniu opadowym przez co charakteryzuj\xc4\x85 si\xc4\x99 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej zimnym, p\xc3\xb3\xc5\x82suchym klimatem stepowym BS). Natomiast tereny w tej cz\xc4\x99\xc5\x9bci po\xc5\x82o\xc5\xbcone na znacznych wysoko\xc5\x9bciach (zachodnia cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Kolorado, Wyoming, zachodnia Montana oraz centralna cze\xc5\x9b\xc4\x87 stanu Nevada) maj\xc4\x85 klimat wilgotny kontynentalny z \xc5\x82agodnym latem, b\xc4\x85d\xc5\xba (najwy\xc5\xbcej po\xc5\x82o\xc5\xbcone) klimat subarktyczny Dfc. Na terenach tego obszaru o stosunkowo niskim po\xc5\x82o\xc5\xbceniu wzgl\xc4\x99dem poziomu morza dominuje zimny klimat pustynny (BWh) a tylko po\xc5\x82udnie wzd\xc5\x82u\xc5\xbc granicy z Meksykiem (od Las Vegas w Nevadzie do po\xc5\x82udnia Arizony i po\xc5\x82udniowo-wschodniej Kalifornii) panuje subtropikalny klimat pustynny (BWh)._NEWLINE_Na Alasce dominuje klimat kontynentalny subarktyczny (Dfc) z nieznacznymi fragmentami Dsc i Dwc oraz, a tak\xc5\xbce z klimatem arktycznym, tundry na p\xc3\xb3\xc5\x82nocnych kra\xc5\x84cach (ET).\n_START_SECTION_\nZasoby naturalne\n_START_PARAGRAPH_\nZasoby naturalne to m.in. w\xc4\x99giel, mied\xc5\xba, o\xc5\x82\xc3\xb3w, molibden, fosforany, uran, z\xc5\x82oto, rt\xc4\x99\xc4\x87, nikiel, potas, srebro, wolfram, cynk, ropa naftowa, gaz ziemny, drewno i olbrzymie zasoby niewykorzystywanych (stan na 2014) \xc5\x82upk\xc3\xb3w bitumicznych (do produkcji benzyny)._NEWLINE_Zasoby te w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci s\xc4\x85 niewykorzystywane. Spowodowane jest to szczeg\xc3\xb3ln\xc4\x85 polityk\xc4\x85 Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, kt\xc3\xb3ra zmierza do oszcz\xc4\x99dzania surowc\xc3\xb3w naturalnych (wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 jest kupowana od innych pa\xc5\x84stw). W chwili, gdy \xc5\x9bwiatowe zapasy surowc\xc3\xb3w b\xc4\x99d\xc4\x85 ju\xc5\xbc wykorzystane tylko USA b\xc4\x99dzie je mie\xc4\x87.\n_START_SECTION_\nNaturalne zagro\xc5\xbcenia\n_START_PARAGRAPH_\nNaturalne zagro\xc5\xbcenia kraju to huragany wzd\xc5\x82u\xc5\xbc wybrze\xc5\xbca Atlantyku i w Zatoce Meksyka\xc5\x84skiej, tornada na obszarach centralnych i po\xc5\x82udniowo-wschodnich (Aleja Tornad), tsunami, wulkany, trz\xc4\x99sienia ziemi, lawiny b\xc5\x82otne i po\xc5\xbcary w Kalifornii, powodzie.\n_START_SECTION_\nWprowadzenie\n_START_PARAGRAPH_\nZr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowane j\xc4\x99zykowo i kulturowo, wojuj\xc4\x85ce pomi\xc4\x99dzy sob\xc4\x85 ludy tubylczych Amerykan\xc3\xb3w, w tym stosunkowo mniej rozszczepieni Inuici, zamieszkiwa\xc5\x82y obszary dzisiejszych Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych przez oko\xc5\x82o 10 tys. lat. Przed przybyciem Europejczyk\xc3\xb3w i, co za tym idzie, sprowadzeniu si\xc5\x82owo przez nich na te ziemie pojmanych w Afryce Zachodniej i zniewolonych Afrykan\xc3\xb3w do pracy na plantacjach, populacja autochton\xc3\xb3w stanowi\xc5\x82a ponad 1 mln mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w. Wskutek \xc5\x9bcierania si\xc4\x99 z imigracj\xc4\x85 Europejczyk\xc3\xb3w, dysponuj\xc4\x85cych lepsz\xc4\x85 broni\xc4\x85, populacja tubylcza poddana by\xc5\x82a chronicznym dzia\xc5\x82aniom wojennym, kulturowo wyniszczaj\xc4\x85cym. W ich wyniku zosta\xc5\x82a sprowadzona do znikomego u\xc5\x82amka nowej ca\xc5\x82o\xc5\x9bci. Murzyni za\xc5\x9b, pierwotnie niewolnicy, wskutek krwawej wojny secesyjnej w latach 60. XIX wieku i wygranej przez przeciwnik\xc3\xb3w niewolnictwa zostali uwolnieni. Proces ich integracji spo\xc5\x82ecznej, jak i Indian, nadal trwa._NEWLINE_Dzi\xc5\x9b Stany Zjednoczone s\xc4\x85 zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowanym kulturowo, etnicznie, religijnie i obyczajowo krajem. Z drugiej strony, s\xc4\x85 tak\xc5\xbce g\xc5\x82\xc4\x99boko miejscami spolaryzowanym, podzielonym politycznie, etnicznie, ekonomicznie i obyczajowo pa\xc5\x84stwem. Jest to kraj o populacji licz\xc4\x85cej ponad 323 mln ludzi z tendencj\xc4\x85 wzrostow\xc4\x85, nacechowany du\xc5\xbcym wzrostem imigracji (legalnej i nielegalnej), szczeg\xc3\xb3lnie z s\xc4\x85siedniego Meksyku. Niekt\xc3\xb3re spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci Indian, kt\xc3\xb3re przetrwa\xc5\x82y, nadal utrzymuj\xc4\x85 odr\xc4\x99bno\xc5\x9b\xc4\x87 kulturowo-narodowo\xc5\x9bciow\xc4\x85 (Lakotowie, Hopi). Wielu Indian s\xc5\x82u\xc5\xbcy czy s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82o w si\xc5\x82ach zbrojnych Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych (np. Nawahowie s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85cy podczas II wojny \xc5\x9bwiatowej jako India\xc5\x84scy szyfranci). W wielu \xc5\x9brodowiskach o odosobnionym charakterze etnicznym, imigranci czy rodzimi obywatele w du\xc5\xbcej mierze uto\xc5\xbcsamiaj\xc4\x85 si\xc4\x99 z etniczno\xc5\x9bci\xc4\x85 przodk\xc3\xb3w, jednak nie jest to krajow\xc4\x85 norm\xc4\x85 spo\xc5\x82eczn\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nEuropejskie pocz\xc4\x85tki\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsi Europejczycy prawdopodobnie dotarli na obrze\xc5\xbca Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych ok. 1000. Byli to wikingowie, a \xc5\x9bci\xc5\x9blej, Islandczycy, kt\xc3\xb3rzy najpierw zostali banitami wydalonymi do Grenlandii, lub byli to ich potomkowie. Znalezisko archeologiczne w postaci licz\xc4\x85cej kilka wiek\xc3\xb3w osady wiking\xc3\xb3w z szeregiem domostw odkryto w latach 60. XX wieku na samym skraju p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej Nowej Fundlandii w L\xe2\x80\x99Anse aux Meadows. Archeolodzy skandynawscy szukali jej na podstawie dok\xc5\x82adnych chronologii i opis\xc3\xb3w w sagach islandzkich, pierwotnie przekazywanych tradycj\xc4\x85 ustn\xc4\x85. Miejsce to, po pieczo\xc5\x82owitej rekonstrukcji i budowie przeszklonego nowoczesnego muzeum, zosta\xc5\x82o wpisane na list\xc4\x99 \xc5\x9bwiatowego dziedzictwa UNESCO. Zagadnieniem obecnie badanym, aczkolwiek nadal nieustalonym, jest gdzie konkretnie ci wikingowie, korzystaj\xc4\x85cy z L\xe2\x80\x99Ans Aux Meadows, zapu\xc5\x9bcili si\xc4\x99 dalej na po\xc5\x82udnie wzd\xc5\x82u\xc5\xbc wybrze\xc5\xbca Atlantyku, czy w g\xc5\x82\xc4\x85b kontynentu pobliskim wielkim uj\xc5\x9bciem Rzeki \xc5\x9awi\xc4\x99tego Wawrzy\xc5\x84ca._NEWLINE_Dopiero ok. 500 lat p\xc3\xb3\xc5\xbaniej w 1492 wyprawa Krzysztofa Kolumba dotar\xc5\x82a m.in. na pla\xc5\xbce Portoryko. W prawie tym samym czasie (1497, 1498) Giovanni Caboto (John Cabot), wenecki \xc5\xbceglarz pochodzenia w\xc5\x82oskiego w s\xc5\x82u\xc5\xbcbie kr\xc3\xb3la Anglii, op\xc5\x82ywa\xc5\x82 kanadyjskie i ameryka\xc5\x84skie wybrze\xc5\xbca, szukaj\xc4\x85c Przej\xc5\x9bcia P\xc3\xb3\xc5\x82nocno-Zachodniego do Indii, l\xc4\x85duj\xc4\x85c m.in. w dzisiejszym stanie Maine. Zgin\xc4\x85\xc5\x82 na morzu w drodze powrotnej, w pobli\xc5\xbcu Islandii, niemniej jego \xc5\xbcegluga sta\xc5\x82a si\xc4\x99 podstaw\xc4\x85 prawn\xc4\x85 roszcze\xc5\x84 Anglii do ziem Ameryki P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej, w tym obszar\xc3\xb3w po cz\xc4\x99\xc5\x9bci stanowi\xc4\x85cych Wybrze\xc5\xbce Wschodnie dzisiejszego terytorium Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych. Nied\xc5\x82ugo potem, w 1542, Kalifornia zosta\xc5\x82a \xe2\x80\x9eodkryta\xe2\x80\x9d przez portugalskiego \xc5\xbceglarza Juana Rodr\xc3\xadgueza Cabrillo, kt\xc3\xb3ry s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82 kr\xc3\xb3lowi Hiszpanii. Kraina ta by\xc5\x82a ludnie zamieszkana przez rozmaitych Indian._NEWLINE_W 1565 roku hiszpa\xc5\x84ski \xc5\xbceglarz Pedro Men\xc3\xa9ndez de Avil\xc3\xa9s za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 St. Augustine na Florydzie, pierwsz\xc4\x85 sta\xc5\x82\xc4\x85, przetrwa\xc5\x82\xc4\x85 do dzi\xc5\x9b osad\xc4\x99 Europejczyk\xc3\xb3w na terenie Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych. Przez nast\xc4\x99pne 235 lat by\xc5\x82a stolic\xc4\x85 hiszpa\xc5\x84skiej Florydy._NEWLINE_Natomiast pierwsi koloni\xc5\x9bci z Anglii, po stosunkowo trwa\xc5\x82ej osadzie na obszarze Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, za\xc5\x82o\xc5\xbcyli ufortyfikowan\xc4\x85 koloni\xc4\x99 Jamestown (Wirginia) w 1607. Jednak osada ta, podatna na ataki Indian i g\xc5\x82\xc3\xb3d, nie przetrwa\xc5\x82a i zosta\xc5\x82a ostatecznie po latach ewakuowana._NEWLINE_Nieco p\xc3\xb3\xc5\xbaniejsi koloni\xc5\x9bci z Anglii, kt\xc3\xb3rych osada jednak przetrwa\xc5\x82a i da\xc5\x82a pocz\xc4\x85tek angloj\xc4\x99zycznej kulturze Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych w postaci obecnej, to purytanie, protestanccy uchod\xc5\xbacy na tle religijnym, przybyli w okolice dzisiejszego nadmorskiego Plymouth (Massachusetts) w 1620 na statku \xe2\x80\x9eMayflower\xe2\x80\x9d.\n_START_SECTION_\nRozw\xc3\xb3j terytorialny i polityka zagraniczna\n_START_PARAGRAPH_\nPomimo licznych k\xc5\x82opot\xc3\xb3w wewn\xc4\x99trznych, Stany Zjednoczone z powodzeniem rozszerza\xc5\x82y swoje terytorium. W 1803 Thomas Jefferson odkupi\xc5\x82 francusk\xc4\x85 Luizjan\xc4\x99 od Napoleona Bonapartego, co niemal dwukrotnie zwi\xc4\x99kszy\xc5\x82o terytorium kraju. Ponadto w 1818 uda\xc5\x82o si\xc4\x99 uzyska\xc4\x87 Terytorium Dakoty.\n_START_SECTION_\nDalsza ekspansja terytorialna i og\xc5\x82oszenie izolacjonizmu\n_START_PARAGRAPH_\nW 1821 kolejny prezydent Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, James Monroe, doprowadzi\xc5\x82 do uzyskania hiszpa\xc5\x84skiej Florydy, co by\xc5\x82o kolejnym krokiem w umacnianiu pozycji pa\xc5\x84stwa jako najsilniejszego gracza na kontynencie. W 1823 prezydent Monroe og\xc5\x82osi\xc5\x82 opracowan\xc4\x85 przez \xc3\xb3wczesnego sekretarza stanu, Johna Quincy\xe2\x80\x99ego Adamsa, tzw. Doktryn\xc4\x99 Monroe\xe2\x80\x99a zak\xc5\x82adaj\xc4\x85c\xc4\x85 d\xc4\x85\xc5\xbcenie do powstrzymania europejskiej ekspansji na ca\xc5\x82ym kontynencie ameryka\xc5\x84skim w zamian za brak ingerencji Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych w sprawy Europy. Oznacza\xc5\x82o to pocz\xc4\x85tek d\xc5\x82ugiej epoki w dziejach ameryka\xc5\x84skiej polityki zagranicznej \xe2\x80\x93 okresu izolacjonizmu_NEWLINE_W tym czasie koloni\xc5\x9bci osiedlali si\xc4\x99 tak\xc5\xbce na terenach niepodleg\xc5\x82ego od 1821 Meksyku, szczeg\xc3\xb3lnie na terenie Teksasu. W\xc5\x82adze tego kraju odmawia\xc5\x82y jednak przyznania praw politycznych mieszka\xc5\x84com tej prowincji, co doprowadzi\xc5\x82o do formowania si\xc4\x99 ruchu oporu. Mieszka\xc5\x84cy wykorzystuj\xc4\x85c anarchi\xc4\x99 i wojny domowe n\xc4\x99kaj\xc4\x85ce Meksyk proklamowali w 1836 Republik\xc4\x99 Teksasu, a w 1845 og\xc5\x82osili przy\xc5\x82\xc4\x85czenie do USA jako 28. stan. Spowodowa\xc5\x82o to wybuch wojny ameryka\xc5\x84sko-meksyka\xc5\x84skiej, trwaj\xc4\x85cej w latach 1846\xe2\x80\x931848. W jej wyniku Meksyk utraci\xc5\x82 tak\xc5\xbce tereny dzisiejszych Nowego Meksyku i Kalifornii, kt\xc3\xb3re \xc5\x82\xc4\x85cznie z Teksasem stanowi\xc5\x82y przed wojn\xc4\x85 po\xc5\x82ow\xc4\x99 jego obszaru._NEWLINE_Tymczasem w 1846 Stany Zjednoczone uzyska\xc5\x82y brytyjski Oregon, a w 1867 dokona\xc5\x82y ostatniego nabytku na kontynencie kupuj\xc4\x85c od cara rosyjsk\xc4\x85 Alask\xc4\x99 za 7 mln dolar\xc3\xb3w w z\xc5\x82ocie. Og\xc3\xb3\xc5\x82em powierzchnia Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych wzros\xc5\x82a w XIX wieku sze\xc5\x9bciokrotnie.\n_START_SECTION_\nRozw\xc3\xb3j gospodarczy\n_START_PARAGRAPH_\nLiberalne zasady rz\xc4\x85dz\xc4\x85ce gospodark\xc4\x85 ameryka\xc5\x84sk\xc4\x85 skutkowa\xc5\x82y jej gwa\xc5\x82townym rozwojem. Powszechne prawo wyborcze dla bia\xc5\x82ych i liczne wolno\xc5\x9bci polityczne przyczynia\xc5\x82y si\xc4\x99 do wzmo\xc5\xbconego nap\xc5\x82ywu osadnik\xc3\xb3w z Europy. Zak\xc5\x82adali oni dynamicznie rozwijaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 przedsi\xc4\x99biorstwa, zachowuj\xc4\x85c przy tym etos pracy, wytrwa\xc5\x82o\xc5\x9bci i oszcz\xc4\x99dno\xc5\x9bci. Udzia\xc5\x82 Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych w produkcji \xc5\x9bwiatowej wzr\xc3\xb3s\xc5\x82 z poziomu 7% w 1840 do 23,3% w 1870. Powszechnie wprowadzano nowe urz\xc4\x85dzenia, np. kombajny. Jednak coraz bardziej uwidacznia\xc5\x82 si\xc4\x99 podzia\xc5\x82 na dwie strefy gospodarcze \xe2\x80\x93 przemys\xc5\x82ow\xc4\x85 i zurbanizowan\xc4\x85 P\xc3\xb3\xc5\x82noc oraz rolnicze Po\xc5\x82udnie, gdzie na plantacjach masowo wykorzystywano prac\xc4\x99 niewolnik\xc3\xb3w uprowadzonych w Zachodniej Afryce.\n_START_SECTION_\nIzolacjonizm\n_START_PARAGRAPH_\nKolejni prezydenci wzorem Monroe uwa\xc5\xbcali, \xc5\xbce nale\xc5\xbcy zamkn\xc4\x85\xc4\x87 Ameryk\xc4\x99 przed wp\xc5\x82ywami Europy i wynie\xc5\x9b\xc4\x87 Stany Zjednoczone do roli arbitra pomi\xc4\x99dzy wszystkimi krajami Nowego \xc5\x9awiata. Doktryna ta jest znana jako izolacjonizm. Praktyczn\xc4\x85 realizacj\xc4\x85 tej doktryny by\xc5\x82o sprzeciwianie si\xc4\x99 utworzeniu Cesarstwa Meksyka\xc5\x84skiego przez Napoleona III, odkupienie od Rosji w 1867 Alaski, arbitra\xc5\xbc prezydenta Grovera Clevelanda w sporze mi\xc4\x99dzy Wenezuel\xc4\x85 a Gujan\xc4\x85 Brytyjsk\xc4\x85. Stany Zjednoczone zacz\xc4\x99\xc5\x82y prowadzi\xc4\x87 polityk\xc4\x99 imperialn\xc4\x85 w stosunku do mniejszych kraj\xc3\xb3w kontynentu ameryka\xc5\x84skiego. Za prezydentury Williama McKinleya stoczy\xc5\x82y wojn\xc4\x99 kolonialn\xc4\x85 z Hiszpani\xc4\x85, w wyniku kt\xc3\xb3rej zdoby\xc5\x82y w 1898 Kub\xc4\x99 i Portoryko na Karaibach oraz Filipiny i Guam na Pacyfiku.\n_START_SECTION_\nPocz\xc4\x85tek XX wieku\n_START_PARAGRAPH_\nW ci\xc4\x85gu kilkudziesi\xc4\x99ciu kolejnych lat po zako\xc5\x84czeniu wojny domowej, USA rozwin\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 w najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 pot\xc4\x99g\xc4\x99 przemys\xc5\x82ow\xc4\x85 \xc5\x9bwiata. Przy\xc5\x82\xc4\x85czono 17 pa\xc5\x84stw-terytori\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re sta\xc5\x82y si\xc4\x99 nowymi stanami Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych. Jako ostatnie zosta\xc5\x82y wch\xc5\x82oni\xc4\x99te: Nowy Meksyk i suwerenne dot\xc4\x85d pa\xc5\x84stwa: Oklahoma (w 1907) oraz Arizona (w 1912)._NEWLINE_Rozwini\xc4\x99to po\xc5\x82\xc4\x85czenia kolejowe, \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85c m.in. brzegi obu ocean\xc3\xb3w. W gospodarce zacz\xc4\x99to stosowa\xc4\x87 na szerok\xc4\x85 skal\xc4\x99 energi\xc4\x99 elektryczn\xc4\x85 i silniki spalinowe. Szybko zacz\xc4\x99\xc5\x82a rozwija\xc4\x87 si\xc4\x99 motoryzacja, m.in. dzi\xc4\x99ki zak\xc5\x82adom Henry\xe2\x80\x99ego Forda, przyczyniaj\xc4\x85c si\xc4\x99 do rozwoju kraju. Powsta\xc5\x82y pierwsze gigantyczne korporacje produkuj\xc4\x85ce m.in. stal, maszyny, okr\xc4\x99ty. Rozwin\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 przemys\xc5\x82 naftowy, chemiczny, bawe\xc5\x82niany, g\xc3\xb3rnictwo w\xc4\x99gla kamiennego._NEWLINE_Dzi\xc4\x99ki szybkiemu rozwojowi gospodarczemu i technologicznemu powsta\xc5\x82y wielkie fortuny: J.P. Morgana, Johna D. Rockefellera, Andrew Carnegiego. Wzrost gospodarczy w tym okresie przekracza\xc5\x82 10%. Korzystaj\xc4\x85c z k\xc5\x82opot\xc3\xb3w Wielkiej Brytanii w Wojnie Burskiej w Afryce Po\xc5\x82udniowej, Stany Zjednoczone zmonopolizowa\xc5\x82y budow\xc4\x99 Kana\xc5\x82u Panamskiego (Traktat Claytona-Bulwera). Budow\xc4\x99 rozpocz\xc4\x99to 1850 roku i zako\xc5\x84czono w 1914 roku.\n_START_SECTION_\nLata mi\xc4\x99dzywojenne\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsze dziesi\xc4\x99ciolecie powojenne stanowi\xc5\x82o okres \xc5\x9bwietno\xc5\x9bci Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych. Zarobiwszy krocie na sprzeda\xc5\xbcy broni przemys\xc5\x82 ameryka\xc5\x84ski prze\xc5\xbcywa\xc5\x82 rozkwit. Eksport i inwestycje zagraniczne wzros\xc5\x82y kilkakrotnie, dolar ameryka\xc5\x84ski zyska\xc5\x82 status g\xc5\x82\xc3\xb3wnej waluty \xc5\x9bwiata. Rz\xc4\x85d stosowa\xc5\x82 taktyk\xc4\x99 tzw. ma\xc5\x82ego rz\xc4\x85du (jak najmniej interwencji pa\xc5\x84stwa w gospodark\xc4\x99). Rozkwit gospodarczy spowodowa\xc5\x82 wielk\xc4\x85 fal\xc4\x99 imigrant\xc3\xb3w, ludno\xc5\x9b\xc4\x87 USA wzros\xc5\x82a o kilkana\xc5\x9bcie milion\xc3\xb3w os\xc3\xb3b. W 1924 roku przyznano te\xc5\xbc obywatelstwo ameryka\xc5\x84skie wszystkim Indianom \xc5\xbcyj\xc4\x85cym w granicach Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych.\n_START_SECTION_\nPotwierdzenie izolacjonizmu\n_START_PARAGRAPH_\nW 1933 roku Roosevelt og\xc5\x82osi\xc5\x82 polityk\xc4\x99 dobrego s\xc4\x85siedztwa wobec Ameryki \xc5\x81aci\xc5\x84skiej. W tym samym roku Stany Zjednoczone nawi\xc4\x85za\xc5\x82y stosunki dyplomatyczne ze Zwi\xc4\x85zkiem Radzieckim. Kongres nadal podtrzymywa\xc5\x82 izolacjonizm i uchwala\xc5\x82 kolejne ustawy o neutralno\xc5\x9bci (1935, 1936, 1937), w kt\xc3\xb3rych deklarowano nieingerowanie Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych w konflikty europejskie.\n_START_SECTION_\nLata 50.\n_START_PARAGRAPH_\nW 1952 roku wybory wygra\xc5\x82 republikanin Dwight Eisenhower. Prowadzi\xc5\x82 on polityk\xc4\x99 odpr\xc4\x99\xc5\xbcenia w stosunkach ze Zwi\xc4\x85zkiem Radzieckim (czemu sprzyja\xc5\x82a \xc5\x9bmier\xc4\x87 Stalina). Eisenhower prowadzi\xc5\x82 aktywn\xc4\x85 dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 dyplomatyczn\xc4\x85: odwiedzi\xc5\x82 mi\xc4\x99dzy innymi Wielk\xc4\x85 Brytani\xc4\x99, Niemcy, Francj\xc4\x99, a nawet zaprosi\xc5\x82 do Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych Nikit\xc4\x99 Chruszczowa, z kt\xc3\xb3rym uzgodnili spotkanie na szczycie (zerwane z powodu incydentu z zestrzeleniem przez Sowiet\xc3\xb3w samolotu U-2). Eisenhower po\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 te\xc5\xbc kres maccartyzmowi. W 1954 roku z jego poparciem S\xc4\x85d Najwy\xc5\xbcszy zni\xc3\xb3s\xc5\x82 segregacj\xc4\x99 rasow\xc4\x85 w szko\xc5\x82ach. W 1957, nied\xc5\x82ugo po umieszczeniu na orbicie satelity Sputnik 1 przez Rosjan, zostaje wystrzelony pierwszy ameryka\xc5\x84ski satelita Explorer 1.\n_START_SECTION_\nLata 60.\n_START_PARAGRAPH_\nKontynuacj\xc4\x85 reform by\xc5\x82a prezydentura Johna F. Kennedy\xe2\x80\x99ego (1960\xe2\x80\x931963), podczas kt\xc3\xb3rej dosz\xc5\x82o do tak zwanego kryzysu kuba\xc5\x84skiego zwi\xc4\x85zanego z radzieck\xc4\x85 pr\xc3\xb3b\xc4\x85 zainstalowania rakiet j\xc4\x85drowych na Kubie. Kennedy doprowadzi\xc5\x82 do podpisania 5 sierpnia 1963 roku w Moskwie uk\xc5\x82adu o zakazie do\xc5\x9bwiadcze\xc5\x84 z broni\xc4\x85 j\xc4\x85drow\xc4\x85 w atmosferze, przestrzeni kosmicznej i pod wod\xc4\x85 (jego bezpo\xc5\x9brednim skutkiem by\xc5\x82o po\xc5\x82o\xc5\xbcenie kresu ska\xc5\xbceniom promieniotw\xc3\xb3rczym); pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 przenie\xc5\x9b\xc4\x87 rywalizacj\xc4\x99 ze Zwi\xc4\x85zkiem Radzieckim na dziedzin\xc4\x99 podboju kosmosu._NEWLINE_W listopadzie 1963 roku John F. Kennedy zosta\xc5\x82 zamordowany w Dallas, a w 1968 roku jego m\xc5\x82odszy brat, senator Robert Kennedy, oraz noblista Martin Luther King._NEWLINE_W kulturze nasta\xc5\x82 okres tzw. dzieci kwiat\xc3\xb3w, jego symbolem sta\xc5\x82 si\xc4\x99 Festiwal w Woodstock i muzycy tacy jak Jimi Hendrix, Janis Joplin i Jefferson Airplane. Wzmaga\xc5\x82a si\xc4\x99 walka o prawa Afroamerykan\xc3\xb3w._NEWLINE_W 1969 roku prezydentem zosta\xc5\x82 by\xc5\x82y wiceprezydent Richard Nixon, a Amerykanie wyl\xc4\x85dowali po raz pierwszy na Ksi\xc4\x99\xc5\xbcycu i, co jest r\xc3\xb3wnie wa\xc5\xbcne w kontek\xc5\x9bcie sukcesu misji, wr\xc3\xb3cili cali i zdrowi. Od 1969 roku rozpocz\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 negocjacje z ZSRR w sprawie ograniczenia zbroje\xc5\x84 strategicznych SALT.\n_START_SECTION_\nLata 80.\n_START_PARAGRAPH_\nKolejny prezydent, Ronald Reagan (republikanin), dokona\xc5\x82 szeregu zmian w polityce pa\xc5\x84stwa. Zapowiedzia\xc5\x82 rozszerzenie swob\xc3\xb3d wolnorynkowych i przeprowadzi\xc5\x82 radykalne reformy maj\xc4\x85ce na celu o\xc5\xbcywienie gospodarki. Obni\xc5\xbcono podatki, zmniejszono inflacj\xc4\x99. Nast\xc4\x85pi\xc5\x82a znaczna poprawa wynik\xc3\xb3w ekonomicznych kraju i spadek bezrobocia. Nast\xc4\x85pi\xc5\x82 jednak wzrost d\xc5\x82ugu publicznego, spowodowany wy\xc5\x9bcigiem zbroje\xc5\x84._NEWLINE_W polityce zagranicznej Reagan przyj\xc4\x85\xc5\x82 twardy kurs wobec Zwi\xc4\x85zku Radzieckiego. Stany Zjednoczone zacz\xc4\x99\xc5\x82y bardziej anga\xc5\xbcowa\xc4\x87 si\xc4\x99 na \xc5\x9bwiecie, wspieraj\xc4\x85c opozycj\xc4\x99 antykomunistyczn\xc4\x85 w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych pa\xc5\x84stwach._NEWLINE_W 1983 roku Waszyngton podj\xc4\x85\xc5\x82 decyzj\xc4\x99 o interwencji zbrojnej po puczu militarnym na niezale\xc5\xbcnej wyspie Grenadzie w pobli\xc5\xbcu wybrze\xc5\xbcy Wenezueli i Trynidadu i Tobago._NEWLINE_W 1986 roku, w odpowiedzi na finansowanie przez Libi\xc4\x99 zamach\xc3\xb3w na ameryka\xc5\x84skie cele, prezydent nakaza\xc5\x82 przeprowadzenie nalot\xc3\xb3w na libijskie miasta._NEWLINE_W przeciwie\xc5\x84stwie do niekt\xc3\xb3rych polityk\xc3\xb3w, Reagan nie wierzy\xc5\x82 w dobr\xc4\x85 kondycj\xc4\x99 gospodarcz\xc4\x85 Zwi\xc4\x85zku Radzieckiego. W jej ewentualnym kryzysie widzia\xc5\x82 szans\xc4\x99 na zako\xc5\x84czenie zimnej wojny. Podj\xc4\x85\xc5\x82 decyzj\xc4\x99 o wzmo\xc5\xbceniu wy\xc5\x9bcigu zbroje\xc5\x84. Zwi\xc4\x85zek Radziecki podj\xc4\x85\xc5\x82 wyzwanie i zaanga\xc5\xbcowa\xc5\x82 olbrzymi\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 swego potencja\xc5\x82u gospodarczego w produkcj\xc4\x99 militarn\xc4\x85. Wyzwanie to okaza\xc5\x82o si\xc4\x99 jednak ponad jego si\xc5\x82y._NEWLINE_Wskutek zabieg\xc3\xb3w administracji ameryka\xc5\x84skiej Republika Po\xc5\x82udniowej Afryki obni\xc5\xbcy\xc5\x82a ceny z\xc5\x82ota, co sprawi\xc5\x82o, \xc5\xbce Zwi\xc4\x85zek Radziecki nie m\xc3\xb3g\xc5\x82 sprosta\xc4\x87 konkurencji, sprzedaj\xc4\x85c surowiec ze swych zasob\xc3\xb3w. Podobnie sta\xc5\x82o si\xc4\x99 z benzyn\xc4\x85 po tym, jak Stany Zjednoczone zaoferowa\xc5\x82y licznym pa\xc5\x84stwom arabskim umowy na handel broni\xc4\x85 w zamian za obni\xc5\xbcenie cen ropy naftowej. Ponadto w tym okresie Stany Zjednoczone ca\xc5\x82y czas udziela\xc5\x82y wszechstronnej pomocy mud\xc5\xbcahedinom w Afganistanie, contras w Nikaragui, frakcji UNITA w Angoli i wielu innym._NEWLINE_Wobec powy\xc5\xbcszych dzia\xc5\x82a\xc5\x84 gospodarka Zwi\xc4\x85zku Radzieckiego uleg\xc5\x82a za\xc5\x82amaniu i pa\xc5\x84stwo to zosta\xc5\x82o zmuszone do przemiany ustrojowej w kierunku demokratyzacji. Po\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82o to kres zimnej wojnie i da\xc5\x82o szans\xc4\x99 na wyzwolenie licznych pa\xc5\x84stw spod hegemonii Zwi\xc4\x85zku Radzieckiego.\n_START_SECTION_\nLata 90.\n_START_PARAGRAPH_\nNast\xc4\x99pc\xc4\x85 Reagana by\xc5\x82 George H.W. Bush (republikanin). Za jego prezydentury Stany Zjednoczone interweniowa\xc5\x82y w Iraku w ramach I wojny w Zatoce Perskiej przeciwko si\xc5\x82om Saddama Husajna po jego agresji na Kuwejt._NEWLINE_George Herbert Walker Bush doprowadzi\xc5\x82 do podpisania ze Zwi\xc4\x85zkiem Radzieckim uk\xc5\x82ad\xc3\xb3w rozbrojeniowych START i utworzenia strefy wolnego handlu w Ameryce P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej w ramach nowej organizacji \xe2\x80\x93 P\xc3\xb3\xc5\x82nocnoameryka\xc5\x84ski Uk\xc5\x82ad Wolnego Handlu (NAFTA)._NEWLINE_Po 41. prezydencie w historii Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, \xe2\x80\x9estarszym Bushu\xe2\x80\x9d, urz\xc4\x85d prezydencki obj\xc4\x85\xc5\x82 kandydat Partii Demokratycznej, Bill Clinton. Za jego rz\xc4\x85d\xc3\xb3w USA i NATO zmusi\xc5\x82y Jugos\xc5\x82awi\xc4\x99 do zaprzestania czystek etnicznych i zaniechania prowadzenia wojny w Bo\xc5\x9bni. W du\xc5\xbcej mierze dzi\xc4\x99ki USA i Martti Ahtisaariemu, negocjatorowi z Finlandii, Kosowo p\xc3\xb3\xc5\xbaniej mog\xc5\x82o og\xc5\x82osi\xc4\x87 jednostronnie niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87, uzyskuj\xc4\x85c poparcie 91 pa\xc5\x84stw._NEWLINE_Gospodarka Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych w czasie obu kadencji Clintona prze\xc5\xbcy\xc5\x82a lata wielkiego sukcesu. Po raz pierwszy od wielu dekad, kraj osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 nadwy\xc5\xbck\xc4\x99 bud\xc5\xbcetow\xc4\x85, kt\xc3\xb3ra wed\xc5\x82ug prognoz gospodarczych, mia\xc5\x82a si\xc4\x99 progresywnie zwi\xc4\x99ksza\xc4\x87 w nast\xc4\x99pnych kadencjach. Wielk\xc4\x85 pora\xc5\xbck\xc4\x85 jego prezydentury okaza\xc5\x82a si\xc4\x99 niemo\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 przeforsowania w Kongresie planu wprowadzaj\xc4\x85cego obowi\xc4\x85zek ubezpiecze\xc5\x84 zdrowotnych dla ca\xc5\x82ej ludno\xc5\x9bci. Autork\xc4\x85 i promotorem tego planu by\xc5\x82a \xc5\xbcona prezydenta, p\xc3\xb3\xc5\xbaniejsza senator ze stanu Nowy Jork, Hillary Rodham Clinton. Z ramienia Partii Demokratycznej by\xc5\x82a ona siln\xc4\x85 kandydatk\xc4\x85 do nominacji na stanowisko prezydenta w wyborach 2008 r. Ostatecznie przegra\xc5\x82a z Barackiem Obam\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nPodzia\xc5\x82 w\xc5\x82adzy\n_START_PARAGRAPH_\nKonstytucja Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych (przyj\xc4\x99ta 17 wrze\xc5\x9bnia 1787, wesz\xc5\x82a w \xc5\xbcycie 4 marca 1789) wprowadzi\xc5\x82a tr\xc3\xb3jpodzia\xc5\x82 w\xc5\x82adzy oraz system \xe2\x80\x9ehamulc\xc3\xb3w i r\xc3\xb3wnowagi\xe2\x80\x9d, polegaj\xc4\x85cy na wzajemnym r\xc3\xb3wnowa\xc5\xbceniu si\xc4\x99 w\xc5\x82adzy: ustawodawczej, wykonawczej i s\xc4\x85downiczej._NEWLINE_W\xc5\x82adz\xc4\x99 wykonawcz\xc4\x85 sprawuje prezydent, kt\xc3\xb3ry jest jednocze\xc5\x9bnie g\xc5\x82ow\xc4\x85 pa\xc5\x84stwa i szefem rz\xc4\x85du (administracji). Prezydent (i wiceprezydent) wybierany jest w po\xc5\x9brednich wyborach na czteroletni\xc4\x85 kadencj\xc4\x99, mo\xc5\xbce powt\xc3\xb3rnie sprawowa\xc4\x87 urz\xc4\x85d tylko raz. Prezydenta wybieraj\xc4\x85 elektorzy przys\xc5\x82uguj\xc4\x85cy ka\xc5\xbcdemu stanowi w liczbie r\xc3\xb3wnej cz\xc5\x82onkom Kongresu z danego stanu. Cho\xc4\x87 dzi\xc5\x9b we wszystkich stanach elektorzy s\xc4\x85 wybierani w g\xc5\x82osowaniu powszechnym, to stany nie maj\xc4\x85 obowi\xc4\x85zku organizowania wybor\xc3\xb3w. Zgodnie z art. II Konstytucji Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych o sposobie wyboru elektor\xc3\xb3w decyduje stanowa legislatywa i je\xc5\x9bliby uzna\xc5\x82a to za stosowne mo\xc5\xbce np. wybra\xc4\x87 elektor\xc3\xb3w sama (taki spos\xc3\xb3b zreszt\xc4\x85 funkcjonowa\xc5\x82 w wielu stanach przez wiele lat). Wszystkie mandaty elektorskie przypadaj\xc4\x85ce danemu stanowi zdobywa kandydat, kt\xc3\xb3ry wygra\xc5\x82 w tym stanie wybory; system ten powoduje, \xc5\xbce zdarza si\xc4\x99, \xc5\xbce kandydat, kt\xc3\xb3ry uzyska\xc5\x82 mniejszo\xc5\x9b\xc4\x87 w g\xc5\x82osowaniu powszechnym uzyskuje przewag\xc4\x99 w kolegium elektorskim i zostaje prezydentem. Taka sytuacja mia\xc5\x82a miejsce w latach: 1824, 1876, 1888, 1960, 2000 i 2016._NEWLINE_Rz\xc4\x85d jest powo\xc5\x82ywany przez prezydenta po uzyskaniu aprobaty Senatu._NEWLINE_W\xc5\x82adz\xc4\x99 ustawodawcz\xc4\x85 sprawuje Kongres, sk\xc5\x82adaj\xc4\x85cy si\xc4\x99 z dw\xc3\xb3ch izb: Izby Reprezentant\xc3\xb3w (izba ni\xc5\xbcsza) i Senatu (izba wy\xc5\xbcsza). Izba Reprezentant\xc3\xb3w ma kadencj\xc4\x99 2-letni\xc4\x85, liczy 435 cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w, jest wy\xc5\x82aniana w wyborach powszechnych i bezpo\xc5\x9brednich; liczba reprezentant\xc3\xb3w poszczeg\xc3\xb3lnych stan\xc3\xb3w jest proporcjonalna do liczby ich mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w (ka\xc5\xbcdy stan musi mie\xc4\x87 co najmniej 1 przedstawiciela). Senat jest organem bezkadencyjnym, liczy 100 cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w, wszystkie stany maj\xc4\x85 r\xc3\xb3wn\xc4\x85 reprezentacj\xc4\x99 \xe2\x80\x93 po 2 senator\xc3\xb3w (co 2 lata odnawia si\xc4\x99 1/3 sk\xc5\x82adu w wyborach cz\xc4\x99\xc5\x9bciowych); sto\xc5\x82eczny Dystrykt Kolumbii r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc ma reprezentacj\xc4\x99 w Kongresie, ale mniejsz\xc4\x85._NEWLINE_Na czele w\xc5\x82adzy s\xc4\x85downiczej stoi S\xc4\x85d Najwy\xc5\xbcszy Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych (nie myli\xc4\x87 z S\xc4\x85dami Najwy\xc5\xbcszymi poszczeg\xc3\xb3lnych stan\xc3\xb3w i wsp\xc3\xb3lnot).\n_START_SECTION_\nFreedom in the World 2005\n_START_PARAGRAPH_\nW raporcie \xe2\x80\x9eFreedom in the World 2005\xe2\x80\x9d, og\xc5\x82oszonym przez Freedom House, Stany Zjednoczone znalaz\xc5\x82y si\xc4\x99 w kategorii pa\xc5\x84stw \xe2\x80\x9eWolne\xe2\x80\x9d ze wska\xc5\xbanikiem 1.0 w 7-stopniowej skali._NEWLINE_Raport \xe2\x80\x9eFreedom in the World\xe2\x80\x9d jest efektem monitorowania przez organizacj\xc4\x99 Freedom House zmian w zakresie respektowania i ochrony przez w\xc5\x82adze pa\xc5\x84stwowe praw politycznych (swoboda dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci konkurencyjnych partii politycznych, wolne wybory) i wolno\xc5\x9bci obywatelskich (religijnych, etnicznych, ekonomicznych, j\xc4\x99zykowych, praw kobiet i rodziny, wolno\xc5\x9bci osobistych, wolno\xc5\x9bci prasy, przekona\xc5\x84 i stowarzysze\xc5\x84; organizacja nie monitoruje praw m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn i rodziny) w 192 krajach i 14 najwi\xc4\x99kszych terytoriach zale\xc5\xbcnych i spornych. Raport ocenia pa\xc5\x84stwa i terytoria w skali od \xe2\x80\x9e1\xe2\x80\x9d (najbardziej respektuj\xc4\x85cy) do \xe2\x80\x9e7\xe2\x80\x9d (najmniej respektuj\xc4\x85cy) i kwalifikuje do jednej z 3 kategorii: \xe2\x80\x9eWolne\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eCz\xc4\x99\xc5\x9bciowo wolne\xe2\x80\x9d i \xe2\x80\x9eBez wolno\xc5\x9bci\xe2\x80\x9d Raporty s\xc4\x85 opracowywane od 1972.\n_START_SECTION_\nStany federalne\n_START_PARAGRAPH_\nAlabama,_NEWLINE_Alaska,_NEWLINE_Arizona,_NEWLINE_Arkansas,_NEWLINE_Connecticut,_NEWLINE_Dakota Po\xc5\x82udniowa,_NEWLINE_Dakota P\xc3\xb3\xc5\x82nocna,_NEWLINE_Delaware,_NEWLINE_Floryda,_NEWLINE_Georgia,_NEWLINE_Hawaje,_NEWLINE_Idaho,_NEWLINE_Illinois,_NEWLINE_Indiana,_NEWLINE_Iowa,_NEWLINE_Kalifornia,_NEWLINE_Kansas,_NEWLINE_Karolina Po\xc5\x82udniowa,_NEWLINE_Karolina P\xc3\xb3\xc5\x82nocna,_NEWLINE_Kentucky,_NEWLINE_Kolorado,_NEWLINE_Luizjana,_NEWLINE_Maine,_NEWLINE_Maryland,_NEWLINE_Massachusetts,_NEWLINE_Michigan,_NEWLINE_Minnesota,_NEWLINE_Missisipi,_NEWLINE_Missouri,_NEWLINE_Montana,_NEWLINE_Nebraska,_NEWLINE_Nevada,_NEWLINE_New Hampshire,_NEWLINE_New Jersey,_NEWLINE_Nowy Jork,_NEWLINE_Nowy Meksyk,_NEWLINE_Ohio,_NEWLINE_Oklahoma,_NEWLINE_Oregon,_NEWLINE_Pensylwania,_NEWLINE_Rhode Island,_NEWLINE_Teksas,_NEWLINE_Tennessee,_NEWLINE_Utah,_NEWLINE_Vermont,_NEWLINE_Waszyngton,_NEWLINE_Wirginia,_NEWLINE_Wirginia Zachodnia,_NEWLINE_Wisconsin,_NEWLINE_Wyoming.\n_START_SECTION_\nTerytoria zale\xc5\xbcne\n_START_PARAGRAPH_\nSamoa Ameryka\xc5\x84skie (American Samoa),_NEWLINE_Baker (Baker Island),_NEWLINE_Guam, Howland (Howland Island),_NEWLINE_Jarvis (Jarvis Island),_NEWLINE_Johnston (Johnston Atoll),_NEWLINE_Kingman (Kingman Reef),_NEWLINE_Midway (Midway Islands),_NEWLINE_Navassa (Navassa Island),_NEWLINE_Mariany P\xc3\xb3\xc5\x82nocne (Northern Mariana Islands),_NEWLINE_Palmyra (Palmyra Atoll),_NEWLINE_Portoryko (Puerto Rico),_NEWLINE_Wyspy Dziewicze Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych (U.S. Virgin Islands),_NEWLINE_Wake (Wake Island)\n_START_SECTION_\nRolnictwo\n_START_PARAGRAPH_\nStany Zjednoczone s\xc4\x85 najwi\xc4\x99kszym producentem \xc5\xbcywno\xc5\x9bci na \xc5\x9bwiecie, znacznie dystansuj\xc4\x85c Francj\xc4\x99, kt\xc3\xb3ra zajmuje drugie miejsce. U\xc5\xbcytki rolne, skoncentrowane obecnie w r\xc4\x99kach korporacji i niezale\xc5\xbcnych rolnik\xc3\xb3w, stanowi\xc4\x85 46% powierzchni. Uprawia si\xc4\x99: kukurydz\xc4\x99 (coraz bardziej na produkcj\xc4\x99 etanolu), pszenic\xc4\x99, soj\xc4\x99, j\xc4\x99czmie\xc5\x84, truskawki, ziemniaki, jagody, cytrusy, figi, daktyle, sorgo, bawe\xc5\x82n\xc4\x99, tyto\xc5\x84, ry\xc5\xbc, drzewa owocowe i orzechowe wszelkiego rodzaju, prawie wszystkie mo\xc5\xbcliwe warzywa, brzoskwinie, orzeszki ziemne, kiwi._NEWLINE_W Stanach Zjednoczonych prowadzi si\xc4\x99 intensywn\xc4\x85 hodowl\xc4\x99 byd\xc5\x82a, trzody chlewnej, drobiu. Szeroko przetwarza si\xc4\x99 mleko na r\xc3\xb3\xc5\xbcnego rodzaju sery oraz wyroby mleczne i cukiernicze (np. czekolada Ghirardelli w San Francisco, czy te\xc5\xbc popularne w ca\xc5\x82ym kraju lody). Doskonale rozwin\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 uprawa nowych, szlachetnych odmian winogron, a co za tym idzie, wysokiej klasy win (m.in. w hrabstwach Sonoma i Napa w p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej Kalifornii czy stanie Nowy Jork). W wielu regionach istniej\xc4\x85 liczne mikrobrowary produkuj\xc4\x85ce r\xc3\xb3\xc5\xbcne gatunki piwa i ale.\n_START_SECTION_\nPrzemys\xc5\x82\n_START_PARAGRAPH_\nNowy Jork jest drugim po Londynie finansowym centrum \xc5\x9bwiata, je\xc5\x9bli wzi\xc4\x85\xc4\x87 pod uwag\xc4\x99 kwoty przep\xc5\x82ywaj\xc4\x85cych pieni\xc4\x99dzy._NEWLINE_Opr\xc3\xb3cz wysoko rozwini\xc4\x99tej bankowo\xc5\x9bci inwestycyjnej, Stany Zjednoczone maj\xc4\x85 rozwini\xc4\x99ty przemys\xc5\x82 zbrojeniowy (np. Raytheon, General Dynamics, Northrop Grumman, Bell Helicopter Textron), stoczniowy, samochodowy (wielkie koncerny, m.in.: General Motors, Ford Motor Company, Chrysler, kt\xc3\xb3re od kilku lat prze\xc5\xbcywaj\xc4\x85 kryzys, wykazuj\xc4\x85 straty i utraci\xc5\x82y pozycje lider\xc3\xb3w \xc5\x9bwiatowego rynku motoryzacyjnego na rzecz firm japo\xc5\x84skich), petrochemiczny (ExxonMobil, ConocoPhillips), chemiczny (DuPont, Monsanto, Dow Chemical Company, PPG Industries), aluminiowy (Alcoa), komputerowy (Microsoft, HP, Apple Inc., AMD, Intel, Nvidia, Dell, Oracle), elektroniczny (IBM, Texas Instruments, Motorola), energetyczno-lotniczo-silnikowy (General Electric, kt\xc3\xb3re raczej jest olbrzymim konglomeratem, w tym \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85cym us\xc5\x82ugi finansowe), lotniczy i kosmiczny (Lockheed Martin, Boeing), maszynowy, metalurgiczny, w\xc5\x82\xc3\xb3kienniczy, farmaceutyczny (Merck, Lilly), kosmetyczny (Colgate-Palmolive, Johnson & Johnson, Procter & Gamble), spo\xc5\xbcywczy (mi\xc4\x99sny, m\xc5\x82ynarski, piwny, mleczarski, owocowo-orzechowo-warzywny, konfekcjonerski), drzewny, celulozowo-papierniczy (International Paper), drogowy i budowlany (Caterpillar, Turner Construction) czy maszyn rolniczych John Deere.\n_START_SECTION_\nUs\xc5\x82ugi\n_START_PARAGRAPH_\nRz\xc4\x85dy stanowe s\xc4\x85 we wszystkich stanach najwi\xc4\x99kszymi pracodawcami. Ameryka\xc5\x84ski model gospodarczy jest przez wielu ekonomist\xc3\xb3w, jak Leszek Balcerowicz, stawiany za wz\xc3\xb3r, ma on jednak wielu krytyk\xc3\xb3w, jak noblista i by\xc5\x82y doradca ekonomiczny Billa Clintona Joseph Stiglitz, kt\xc3\xb3ry popiera europejski model socjalny i uwa\xc5\xbca, \xc5\xbce taka polityka w kraju mniej rozwini\xc4\x99tym doprowadzi\xc5\x82aby do kryzysu; w Stanach Zjednoczonych po II wojnie \xc5\x9bwiatowej panowa\xc5\x82 keynesizm i pa\xc5\x84stwowy interwencjonizm, kt\xc3\xb3re nadal wyst\xc4\x99puj\xc4\x85, ale w ograniczonej formie. Wa\xc5\xbcnym przejawem interwencjonizmu jest istnienie banku centralnego, zwanego Systemem Rezerwy Federalnej USA. W latach siedemdziesi\xc4\x85tych prezydent z ramienia Partii Demokratycznej Jimmy Carter powiedzia\xc5\x82: \xe2\x80\x9eWszyscy jeste\xc5\x9bmy keynesistami\xe2\x80\x9d. Powr\xc3\xb3t do idei liberalnych, kt\xc3\xb3re dominowa\xc5\x82y do czas\xc3\xb3w wielkiego kryzysu, nast\xc4\x85pi\xc5\x82 w latach osiemdziesi\xc4\x85tych za rz\xc4\x85d\xc3\xb3w Ronalda Reagana, kt\xc3\xb3rego doradc\xc4\x85 by\xc5\x82 Milton Friedman; st\xc4\x85d bierze si\xc4\x99 nazwa neoliberalizm\xc2\xa0; nie by\xc5\x82 to jednak pe\xc5\x82ny powr\xc3\xb3t, gdy\xc5\xbc podatki w latach dwudziestych XX wieku stanowi\xc5\x82y 7% PKB. Bud\xc5\xbcet Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych i firmy prywatne wydaj\xc4\x85 \xc5\x82\xc4\x85cznie 3% PKB na badania naukowe, co jest jednym z najwy\xc5\xbcszych na \xc5\x9bwiecie poziom\xc3\xb3w: pieni\xc4\x85dze te otrzymuje na przyk\xc5\x82ad NASA, kt\xc3\xb3rej wiele projekt\xc3\xb3w wykorzystano w cywilnym przemy\xc5\x9ble, jak satelity telekomunikacyjne; pa\xc5\x84stwowe instytuty naukowe stworzy\xc5\x82y tak\xc5\xbce Internet. Polityka Partii Republika\xc5\x84skiej opiera si\xc4\x99 na zmniejszaniu podatk\xc3\xb3w dla najbogatszych oraz zmniejszaniu, ale nie likwidacji wydatk\xc3\xb3w na sfer\xc4\x99 socjaln\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nTurystyka\n_START_PARAGRAPH_\nW 2015 roku Stany Zjednoczone by\xc5\x82y drugim (po Francji) najch\xc4\x99tniej odwiedzanym pa\xc5\x84stwem na \xc5\x9bwiecie; kraj ten odwiedzi\xc5\x82o 77,510 mln turyst\xc3\xb3w (3,3% wi\xc4\x99cej ni\xc5\xbc w roku poprzednim). Pod wzgl\xc4\x99dem przychod\xc3\xb3w z turystyki, kraj ten zajmuje pierwsze miejsce na \xc5\x9bwiecie z wynikiem 204,523 mld dolar\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nLiteratura\n_START_PARAGRAPH_\nWa\xc5\xbcni pisarze ameryka\xc5\x84scy to m.in. przedstawiciel romantyzmu Edgar Allan Poe, realista Henry James, Mark Twain, Jack London, Herman Melville znany g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z powie\xc5\x9bci Moby Dick, Eugene O\xe2\x80\x99Neill (Nagroda Nobla 1936), William Faulkner (Nagroda Nobla 1949), Joseph Heller, Ernest Hemingway (Nagroda Nobla 1954), John Steinbeck (Nagroda Nobla 1962), tworz\xc4\x85cy w jidisz Isaac Bashevis Singer (Nagroda Nobla 1978), Saul Bellow (Nagroda Nobla 1976), Truman Capote, Toni Morrison (Nagroda Nobla 1993), John Updike, Philip Roth, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc autorzy literatury sensacyjnej, m.in. Stephen King i Robert Ludlum oraz literatury fantastycznej, m.in. William Gibson (Neuromancer) i Philip K. Dick. Powie\xc5\x9b\xc4\x87 graficzna jest tak\xc5\xbce wynalazkiem literatury Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych.\n_START_SECTION_\nMuzyka\n_START_PARAGRAPH_\nW Stanach Zjednoczonych narodzi\xc5\x82y si\xc4\x99 jazz, country, gospel, rock, thrash metal, grunge, blues, pop, disco, hip-hop, house czy techno. Znani kompozytorzy muzyki powa\xc5\xbcnej to m.in. Philip Glass, Terry Riley, Steve Reich.\n_START_SECTION_\nSzkolnictwo\n_START_PARAGRAPH_\nStany Zjednoczone by\xc5\x82y jednym z pierwszych pa\xc5\x84stw, kt\xc3\xb3re wprowadzi\xc5\x82o szkolnictwo publiczne. System edukacji w Stanach Zjednoczonych jest mieszanin\xc4\x85 szkolnictwa publicznego i prywatnego. Ponad 80% ameryka\xc5\x84skich dzieci chodzi do szk\xc3\xb3\xc5\x82 publicznych, w kt\xc3\xb3rych jednak poziom nauczania jest cz\xc4\x99sto niezadowalaj\xc4\x85cy, np. w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci szk\xc3\xb3\xc5\x82 publicznych nauczyciel historii nie musi mie\xc4\x87 dyplomu uniwersyteckiego z historii._NEWLINE_Szkolnictwo publiczne jest podporz\xc4\x85dkowane w\xc5\x82adzom stanowym. Pewien wp\xc5\x82yw na edukacj\xc4\x99 ma jednak federalny Departament Edukacji Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych. Przewa\xc5\xbcnie wymaga si\xc4\x99 od dzieci, aby ucz\xc4\x99szcza\xc5\x82y do przedszkola, a edukacj\xc4\x99 ko\xc5\x84czy\xc5\x82y na 12. poziomie, co zwykle ma miejsce w 18. roku \xc5\xbcycia, niekt\xc3\xb3re stany pozwalaj\xc4\x85 ko\xc5\x84czy\xc4\x87 edukacj\xc4\x99 w 16. roku \xc5\xbcycia. Dzieci mog\xc4\x85 kszta\xc5\x82ci\xc4\x87 si\xc4\x99 tak\xc5\xbce w domu, w szko\xc5\x82ach prywatnych i religijnych._NEWLINE_Po szkole \xc5\x9bredniej cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 absolwent\xc3\xb3w wst\xc4\x99puje do college\xe2\x80\x99\xc3\xb3w, na uniwersytety lub do innych szk\xc3\xb3\xc5\x82 wy\xc5\xbcszych. S\xc4\x85 to uczelnie prywatne lub pa\xc5\x84stwowe. Ceny wahaj\xc4\x85 si\xc4\x99 od oko\xc5\x82o 3 do 50 tys. dolar\xc3\xb3w za rok. Na stanowym, publicznym, finansowanym z podatk\xc3\xb3w i czesnego University of California pracuje najwi\xc4\x99cej noblist\xc3\xb3w na \xc5\x9bwiecie. Z kolei prywatny Harvard University, kt\xc3\xb3ry jednak otrzymuje du\xc5\xbco pieni\xc4\x99dzy z bud\xc5\xbcetu stanowego i federalnego, jest wed\xc5\x82ug ameryka\xc5\x84skich ranking\xc3\xb3w najlepszy na \xc5\x9bwiecie. Nale\xc5\xbcy jednak zauwa\xc5\xbcy\xc4\x87, \xc5\xbce w tych rankingach bierze si\xc4\x99 pod uwag\xc4\x99 takie czynniki, jak liczba publikacji naukowych w angielskoj\xc4\x99zycznej prasie naukowej. Dlatego uniwersytety z kraj\xc3\xb3w nieangloj\xc4\x99zycznych wypadaj\xc4\x85 w nich gorzej.\n_START_SECTION_\nBiblioteki\n_START_PARAGRAPH_\nStany Zjednoczone maj\xc4\x85 rozbudowany system bezp\xc5\x82atnych bibliotek publicznych. Biblioteki takie znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 w prawie wszystkich miastach, w wi\xc4\x99kszych miastach jest ich kilka. Biblioteka Kongresu Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, pe\xc5\x82ni\xc4\x85ca funkcj\xc4\x99 biblioteki narodowej, ma 142 mln wolumin\xc3\xb3w, co czyni j\xc4\x85 najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 bibliotek\xc4\x85 na \xc5\x9bwiecie, 7% jej zbior\xc3\xb3w jest napisana w j\xc4\x99zykach s\xc5\x82owia\xc5\x84skich, ma ona m.in. najwi\xc4\x99kszy w Stanach Zjednoczonych zbi\xc3\xb3r ksi\xc4\x85\xc5\xbcek po polsku.\n_START_SECTION_\nS\xc5\x82u\xc5\xbcba zdrowia\n_START_PARAGRAPH_\nAmeryka\xc5\x84ska s\xc5\x82u\xc5\xbcba zdrowia jest \xe2\x80\x93 zw\xc5\x82aszcza pod wzgl\xc4\x99dem innowacyjno\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 w \xc5\x9bwiatowej czo\xc5\x82\xc3\xb3wce. W innych dziedzinach jednak, jak og\xc3\xb3lny dost\xc4\x99p do s\xc5\x82u\xc5\xbcby zdrowia, znajduje si\xc4\x99 w nie najlepszej kondycji. W rankingu \xc5\x9awiatowej Organizacji Zdrowia Stany Zjednoczone znalaz\xc5\x82y si\xc4\x99 na 15. pozycji. Rocznie wydaje si\xc4\x99 tam 1,8 biliona dolar\xc3\xb3w na s\xc5\x82u\xc5\xbcb\xc4\x99 zdrowia._NEWLINE_Cech\xc4\x85, kt\xc3\xb3ra wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnia system ameryka\xc5\x84ski, jest dobrowolno\xc5\x9b\xc4\x87 ubezpiecze\xc5\x84 zdrowotnych (z wyj\xc4\x85tkiem stanu Massachusetts, gdzie od 2006 r. istnieje ustawowy przymus). Ponad 41 mln Amerykan\xc3\xb3w (w po\xc5\x82owie tej liczby bardzo dobrze sytuowanych) nie jest ubezpieczona. Do tego dochodzi ogromna liczba nielegalnych imigrant\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc nie s\xc4\x85 ubezpieczeni. Ponadto wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 ubezpieczonych musi dop\xc5\x82aca\xc4\x87 do us\xc5\x82ug (co-payment). W 1993 prezydentowi Clintonowi (i jego \xc5\xbconie Hillary Rodham Clinton) nie uda\xc5\x82o si\xc4\x99 wprowadzi\xc4\x87 ustawowej kasy chorych i doprowadzi\xc4\x87 do powszechnego obowi\xc4\x85zku p\xc5\x82acenia sk\xc5\x82adek na ubezpieczenie zdrowotne._NEWLINE_Obecnie, w przeciwie\xc5\x84stwie do kraj\xc3\xb3w europejskich, ameryka\xc5\x84ska s\xc5\x82u\xc5\xbcba zdrowia jest mieszanin\xc4\x85 sektora publicznego i prywatnego. W 2004 36% koszt\xc3\xb3w leczenia pokrywa\xc5\x82y prywatne ubezpieczalnie ze \xc5\x9brodk\xc3\xb3w dobrowolnie ubezpieczonych w nich obywateli, 15% pacjenci z w\xc5\x82asnych \xc5\x9brodk\xc3\xb3w i 44% rz\xc4\x85d federalny oraz rz\xc4\x85dy stanowe i lokalne z podatk\xc3\xb3w na\xc5\x82o\xc5\xbconych na mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nMedia\n_START_PARAGRAPH_\nW Stanach Zjednoczonych nie ma kana\xc5\x82\xc3\xb3w og\xc3\xb3lnonarodowych takich jak w Europie. W du\xc5\xbcych miastach i okolicach dzia\xc5\x82a kilka kana\xc5\x82\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re maj\xc4\x85 nazwy sk\xc5\x82adaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 z czterech liter, na przyk\xc5\x82ad WBAL-TV, i nadaj\xc4\x85 naziemne programy lokalne i programy najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej jednej z du\xc5\xbcych sieci, takich jak NBC, FOX, ABC, czy CBS. W okre\xc5\x9blonych godzinach wieczornych mo\xc5\xbcna zobaczy\xc4\x87 na nich te same programy: popularne seriale, talk-shows i programy sportowe. Dzia\xc5\x82aj\xc4\x85 tak\xc5\xbce kana\xc5\x82y po\xc5\x82\xc4\x85czone z mniejszymi sieciami bez zasi\xc4\x99gu og\xc3\xb3lnokrajowego. Takich kana\xc5\x82\xc3\xb3w jest zwykle kilka lub kilkana\xc5\x9bcie na okre\xc5\x9blonym obszarze. Na obszarach zamieszkanych przez Latynos\xc3\xb3w naziemnie dost\xc4\x99pne s\xc4\x85 tak\xc5\xbce kana\xc5\x82y hiszpa\xc5\x84skoj\xc4\x99zyczne. Dodatkowo w telewizji kablowej i satelitarnej dost\xc4\x99pne s\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc takie stacje jak CNN, ESPN, CNBC, MTV. PBS zajmuje si\xc4\x99 dofinansowaniem produkcji o charakterze edukacyjnym i spo\xc5\x82ecznym ze \xc5\x9brodk\xc3\xb3w publicznych, chocia\xc5\xbc nie ma w\xc5\x82asnego kana\xc5\x82u.'