b'\n_START_ARTICLE_\nBia\xc5\x82a rewolucja\n_START_PARAGRAPH_\nBia\xc5\x82a rewolucja (pers. \xd8\xa7\xd9\x86\xd9\x82\xd9\x84\xd8\xa7\xd8\xa8 \xd8\xb3\xd9\x81\xdb\x8c\xd8\xaf\xe2\x80\x8e\xe2\x80\x8e - Enghelab-e sefid) \xe2\x80\x93 proces modernizacji Iranu na wz\xc3\xb3r zachodni, wdro\xc5\xbcony przez szacha Mohammeda Rez\xc4\x99 Pahlawiego w 1963. Obejmowa\xc5\x82 m.in. reform\xc4\x99 roln\xc4\x85, modernizacj\xc4\x99 szkolnictwa i systemu s\xc5\x82u\xc5\xbcby zdrowia, nadanie kobietom praw wyborczych. Szach mia\xc5\x82 nadziej\xc4\x99, \xc5\xbce przemiany podnios\xc4\x85 poziom \xc5\xbcycia spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa, zw\xc5\x82aszcza jego ubo\xc5\xbcszych warstw, a tym samym sk\xc5\x82oni\xc4\x85 wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 Ira\xc5\x84czyk\xc3\xb3w do popierania monarchii, mimo panuj\xc4\x85cego autorytarnego systemu rz\xc4\x85d\xc3\xb3w._NEWLINE_Bia\xc5\x82a rewolucja znacz\xc4\x85co zmieni\xc5\x82a struktur\xc4\x99 spo\xc5\x82eczn\xc4\x85 Iranu: likwidacji uleg\xc5\x82a klasa wielkich posiadaczy ziemskich, kilka milion\xc3\xb3w ch\xc5\x82op\xc3\xb3w pierwszy raz wykupi\xc5\x82o ziemi\xc4\x99 na w\xc5\x82asno\xc5\x9b\xc4\x87. Podni\xc3\xb3s\xc5\x82 si\xc4\x99 poziom szkolnictwa i opieki medycznej, wzros\xc5\x82a liczba szk\xc3\xb3\xc5\x82 i przychodni. R\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie bia\xc5\x82a rewolucja wywo\xc5\x82a\xc5\x82a ogromny sprzeciw w\xc5\x9br\xc3\xb3d duchowie\xc5\x84stwa szyickiego, kt\xc3\xb3re zorganizowa\xc5\x82o przeciwko zmianom wielotysi\xc4\x99czne protesty. Ich uczestnikami byli r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Ira\xc5\x84czycy o pogl\xc4\x85dach lewicowych lub liberalnych, kt\xc3\xb3rzy nie byli przeciw modernizacji kraju, lecz domagali si\xc4\x99 jego demokratyzacji. W toku protest\xc3\xb3w przeciw bia\xc5\x82ej rewolucji liderem opozycji antymonarchicznej sta\xc5\x82 si\xc4\x99 Ruhollah Chomejni.\n_START_SECTION_\nReforma rolna\n_START_PARAGRAPH_\nReforma rolna w Iranie zosta\xc5\x82a rozpocz\xc4\x99ta jeszcze przed oficjalnym pocz\xc4\x85tkiem bia\xc5\x82ej rewolucji. Jej deklarowanym celem by\xc5\x82o uczynienie rolnictwa bardziej wydajnym i zaprowadzenie sprawiedliwych stosunk\xc3\xb3w spo\xc5\x82ecznych na wsi poprzez przekazanie ziemi tym, kt\xc3\xb3rzy faktycznie na niej pracowali i ograniczenie znaczenia wielkiej w\xc5\x82asno\xc5\x9bci._NEWLINE_W jej pierwszej fazie szach rozparcelowa\xc5\x82 wybrane maj\xc4\x85tki nale\xc5\xbc\xc4\x85ce do panuj\xc4\x85cego monarchy. Nast\xc4\x99pnie w\xc5\x82a\xc5\x9bciciele d\xc3\xb3br wi\xc4\x99kszych ni\xc5\xbc jedna wie\xc5\x9b zostali zobowi\xc4\x85zani do sprzedania nadwy\xc5\xbcki pa\xc5\x84stwu, z przeznaczeniem do rozparcelowania. Regulacji tej nie podlega\xc5\x82y gospodarstwa zmechanizowane i specjalistyczne, co otworzy\xc5\x82o pole do licznych nadu\xc5\xbcy\xc4\x87. Wielu w\xc5\x82a\xc5\x9bcicieli, maj\xc4\x85c mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 wyboru, kt\xc3\xb3re sk\xc5\x82adniki maj\xc4\x85tku ziemskiego b\xc4\x99d\xc4\x85 podlega\xc5\x82y wykupowi, pozbywali si\xc4\x99 najmniej warto\xc5\x9bciowych grunt\xc3\xb3w. Ch\xc5\x82opi mieli mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 zakupu ziemi na 25-letni nieoprocentowany kredyt z nowo powsta\xc5\x82ego Banku Rolnego, za kwot\xc4\x99 odpowiadaj\xc4\x85c\xc4\x85 ok. 1/3 warto\xc5\x9bci rynkowej. Takie prawo otrzymali jednak tylko ch\xc5\x82opi, kt\xc3\xb3rzy ju\xc5\xbc wcze\xc5\x9bniej dzier\xc5\xbcawili gospodarstwa. Ch\xc5\x82opi bezrolni ziemi wykupi\xc4\x87 nie mogli. Podczas reformy pa\xc5\x84stwo wspiera\xc5\x82o r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc mechanizacj\xc4\x99 rolnictwa, subsydiuj\xc4\x85c zakup maszyn rolniczych i pestycyd\xc3\xb3w._NEWLINE_W rezultacie reformy rolnej dwa miliony ira\xc5\x84skich ch\xc5\x82op\xc3\xb3w po raz pierwszy sta\xc5\x82o si\xc4\x99 w\xc5\x82a\xc5\x9bcicielami ziemi, niekt\xc3\xb3rzy nast\xc4\x99pnie wzbogacili si\xc4\x99. Znacznie wi\xc4\x99ksza grupa ch\xc5\x82op\xc3\xb3w wykupi\xc5\x82a jednak dzia\xc5\x82ki zbyt ma\xc5\x82e, by mog\xc5\x82y by\xc4\x87 samowystarczalne (ponad 65% posiada\xc5\x82o mniej ni\xc5\xbc 5 hektar\xc3\xb3w). Wed\xc5\x82ug innego \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a beneficjentami reformy by\xc5\x82o nawet 9 mln ch\xc5\x82op\xc3\xb3w. Tym samym nie spe\xc5\x82ni\xc5\x82y si\xc4\x99 za\xc5\x82o\xc5\xbcenia szacha, kt\xc3\xb3ry spodziewa\xc5\x82 si\xc4\x99 za pomoc\xc4\x85 reformy stworzy\xc4\x87 klas\xc4\x99 zamo\xc5\xbcnych gospodarzy, wdzi\xc4\x99cznych i lojalnych wobec dynastii. Zlikwidowanie klasy wielkich w\xc5\x82a\xc5\x9bcicieli i oparcie si\xc4\x99 na drobnych w\xc5\x82a\xc5\x9bcicielach zalecili szachowi ameryka\xc5\x84scy doradcy._NEWLINE_Mechanizacja rolnictwa pozwoli\xc5\x82a na zwi\xc4\x99kszenie efektywno\xc5\x9bci produkcji rolnej w Iranie. Szybko jednak jego rozw\xc3\xb3j utrudni\xc5\x82o narzucenie przez pa\xc5\x84stwo niskich cen skupu produkcji rolnej, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc fakt, \xc5\xbce niekt\xc3\xb3rzy rolnicy wr\xc3\xb3cili do starych metod uprawy. R\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie wobec wysokiego przyrostu naturalnego na wsi szybko wzros\xc5\x82o bezrobocie, co sta\xc5\x82o si\xc4\x99 przyczyn\xc4\x85 zmasowanych migracji do miast. Rozw\xc3\xb3j miast by\xc5\x82 niezb\xc4\x99dny dla modernizacji kraju, ale nowi migranci, opuszczaj\xc4\x85c wie\xc5\x9b, zwykle trafiali do tworz\xc4\x85cych si\xc4\x99 ubogich dzielnic o wyj\xc4\x85tkowo niskim standardzie \xc5\xbcycia.\n_START_SECTION_\nPozosta\xc5\x82e zmiany\n_START_PARAGRAPH_\nSpodziewanych rezultat\xc3\xb3w nie da\xc5\x82a r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc akcja rozwoju o\xc5\x9bwiaty i walki z analfabetyzmem, chocia\xc5\xbc wska\xc5\xbanik umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci czytania i pisania i tak wzr\xc3\xb3s\xc5\x82 z 26 do 42% spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa. M\xc5\x82odzi wykszta\xc5\x82ceni ludzie, kierowani do pracy na wsi w ramach "armii o\xc5\x9bwiaty", rzadko byli w stanie porozumie\xc4\x87 si\xc4\x99 z miejscow\xc4\x85 ludno\xc5\x9bci\xc4\x85. Lepsze efekty dawa\xc5\x82y inwestycje w szkolnictwo w miastach, gdzie skierowano wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 funduszy przeznaczonych na o\xc5\x9bwiat\xc4\x99. R\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie w toku bia\xc5\x82ej rewolucji liczba instytucji o\xc5\x9bwiatowych wzros\xc5\x82a trzy razy. Liczba ucz\xc4\x99szczaj\xc4\x85cych do przedszkoli wzros\xc5\x82a z 13 300 do blisko 222 tys., do szk\xc3\xb3\xc5\x82 podstawowych - z 1 640 000 do ponad czterech milion\xc3\xb3w, do szk\xc3\xb3\xc5\x82 ponadpodstawowych - z 370 tys. do 740 tys., na uniwersytety - z 24 885 do 145 210. Wzros\xc5\x82a tak\xc5\xbce liczba Ira\xc5\x84czyk\xc3\xb3w kszta\xc5\x82c\xc4\x85cych si\xc4\x99 na zagranicznych uczelniach z 18 do 80 tys._NEWLINE_Dzi\xc4\x99ki bia\xc5\x82ej rewolucji liczba praktykuj\xc4\x85cych lekarzy wzros\xc5\x82a w Iranie z czterech do ponad dwunastu tysi\xc4\x99cy, radykalnie wzros\xc5\x82a liczba przychodni i \xc5\x82\xc3\xb3\xc5\xbcek szpitalnych. Znacz\xc4\x85co poprawi\xc5\x82 si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc standard opieki medycznej. Kraj nadal mia\xc5\x82 jednak jeden z najni\xc5\xbcszych na Bliskim Wschodzie wska\xc5\xbanik\xc3\xb3w liczby lekarzy w przeliczeniu na liczb\xc4\x99 pacjent\xc3\xb3w, a powa\xc5\xbcnym problemem by\xc5\x82a \xc5\x9bmiertelno\xc5\x9b\xc4\x87 niemowl\xc4\x85t._NEWLINE_Nacjonalizacja pastwisk i \xc5\x82\xc4\x85k g\xc3\xb3rskich pozbawi\xc5\x82a plemiona ich tradycyjnej w\xc5\x82asno\xc5\x9bci, przekazuj\xc4\x85c j\xc4\x85 ju\xc5\xbc nie wsp\xc3\xb3lnotom, ale konkretnym hodowcom. Musieli oni op\xc5\x82aca\xc4\x87 wypas ka\xc5\xbcdej sztuki byd\xc5\x82a. Teoretycznie reforma mia\xc5\x82a chroni\xc4\x87 ira\xc5\x84skie \xc5\x9brodowisko naturalne, jednak intensywny wypas na ograniczonych przestrzeniach okaza\xc5\x82 si\xc4\x99 dla niego szkodliwy, a hodowla - nieop\xc5\x82acalna.\n_START_SECTION_\nSkutki\n_START_PARAGRAPH_\nSzyickie duchowie\xc5\x84stwo zdecydowanie sprzeciwia\xc5\x82o si\xc4\x99 bia\xc5\x82ej rewolucji. Szczeg\xc3\xb3lnie ostrej krytyce podda\xc5\x82o ono reform\xc4\x99 roln\xc4\x85 (znaczna cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 najlepszych jako\xc5\x9bciowo grunt\xc3\xb3w nale\xc5\xbca\xc5\x82a do duchowie\xc5\x84stwa) i projekt nadania kobietom praw wyborczych. W 1963 we wszystkich wi\xc4\x99kszych miastach Iranu wybuch\xc5\x82y protesty i zamieszki zainspirowane przez duchownych, a wymierzone w przeprowadzane reformy. Zosta\xc5\x82y one st\xc5\x82umione przez wojsko, wed\xc5\x82ug \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 opozycyjnych pad\xc5\x82o nawet kilka tysi\xc4\x99cy ofiar \xc5\x9bmiertelnych. Krytycy bia\xc5\x82ej rewolucji z pozycji religijnych sprzymierzyli si\xc4\x99 z intelektualistami o pogl\xc4\x85dach lewicowych i liberalnych, kt\xc3\xb3rzy wyst\xc4\x99powali przeciw szachowi w imi\xc4\x99 demokracji i poszanowania praw cz\xc5\x82owieka. Wielu uczestnik\xc3\xb3w protest\xc3\xb3w nie by\xc5\x82o przeciwnych samej modernizacji Iranu, a autorytarnym rz\xc4\x85dom szacha i jego s\xc5\x82u\xc5\xbcalczo\xc5\x9bci wobec USA. Protesty przeciw bia\xc5\x82ej rewolucji wzmocni\xc5\x82y jednak g\xc5\x82\xc3\xb3wnie opozycj\xc4\x99 religijn\xc4\x85. Pierwszy raz pod rz\xc4\x85dami Mohammada Rezy Pahlawiego by\xc5\x82a ona tak liczebna, a duchowni cieszyli si\xc4\x99 tak wielkim autorytetem. W protestach wzi\xc4\x99li udzia\xc5\x82 ajatollahowie Mahmud Taleghani, Esmail Musawi Zand\xc5\xbcani, Mohammad Hadi Milani i Mohammad Kazem Szari\'atmadari, jednak najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 rol\xc4\x99 podczas protest\xc3\xb3w odegra\xc5\x82 ajatollah Ruhollah Chomejni. Zosta\xc5\x82 on uwi\xc4\x99ziony, a nast\xc4\x99pnie zwolniony, gdy zobowi\xc4\x85za\xc5\x82 si\xc4\x99 do wycofania si\xc4\x99 z polityki. Jako \xc5\xbce ponownie wyst\xc4\x85pi\xc5\x82 z krytyk\xc4\x85 rz\xc4\x85du w 1964, zosta\xc5\x82 wydalony z kraju. Osiad\xc5\x82 w irackim An-Nad\xc5\xbcafie, sk\xc4\x85d nadal wzywa\xc5\x82 do buntu przeciwko szachowi._NEWLINE_Efektem rewolucji by\xc5\x82o nadanie kobietom czynnych i biernych praw wyborczych oraz prawa do pracy w charakterze prawnik\xc3\xb3w, a nast\xc4\x99pnie tak\xc5\xbce s\xc4\x99dzi\xc3\xb3w. Wprowadzone w 1976 prawo rodzinne podnios\xc5\x82o wiek zam\xc4\x85\xc5\xbcp\xc3\xb3j\xc5\x9bcia do pi\xc4\x99tnastu lat, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wprowadzi\xc5\x82o dodatkowo obostrzenia w zakresie uzyskiwania przez m\xc4\x99\xc5\xbc\xc3\xb3w rozwodu i w zakresie poligamii. Kobiety natomiast uzyska\xc5\x82y wi\xc4\x99ksze prawa do opieki nad dzieckiem po rozstaniu z m\xc4\x99\xc5\xbcem._NEWLINE_W ramach bia\xc5\x82ej rewolucji nigdy nie zabroniono kobietom noszenia chust, natomiast na terenie instytucji publicznych zniech\xc4\x99cano do tego. Propagowano w\xc5\x9br\xc3\xb3d kobiet wiedz\xc4\x99 o zdrowiu i seksualno\xc5\x9bci, w tym o metodach kontroli urodze\xc5\x84._NEWLINE_Bia\xc5\x82a rewolucja mia\xc5\x82a w zamy\xc5\x9ble szacha zapobiec rewolucji "czerwonej". Mohammad Reza Pahlawi wychodzi\xc5\x82 z za\xc5\x82o\xc5\xbcenia, \xc5\xbce to socjali\xc5\x9bci s\xc4\x85 g\xc5\x82\xc3\xb3wnym zagro\xc5\xbceniem dla jego w\xc5\x82adzy, a nier\xc3\xb3wno\xc5\x9bci spo\xc5\x82eczne w Iranie mog\xc4\x85 pom\xc3\xb3c im pozyskiwa\xc4\x87 zwolennik\xc3\xb3w. Dlatego wdra\xc5\xbca\xc5\x82 reformy, kt\xc3\xb3re mia\xc5\x82y temu przeciwdzia\xc5\x82a\xc4\x87. Ze strony duchowie\xc5\x84stwa, mimo jego roli w protestach w 1963, szach nie spodziewa\xc5\x82 si\xc4\x99 wi\xc4\x99kszego zagro\xc5\xbcenia. Zak\xc5\x82ada\xc5\x82, \xc5\xbce w toku modernizacji w Iranie zaniknie tradycyjna kultura szyicka, a kraj upodobni si\xc4\x99 do zlaicyzowanych pa\xc5\x84stw Europy zachodniej. Tymczasem bia\xc5\x82a rewolucja, kreuj\xc4\x85c now\xc4\x85 struktur\xc4\x99 spo\xc5\x82eczn\xc4\x85, wytworzy\xc5\x82a r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc problemy i napi\xc4\x99cia, na kt\xc3\xb3re szach nie by\xc5\x82 przygotowany. Powsta\xc5\x82e wskutek przemian klasy bezrolnych robotnik\xc3\xb3w oraz niezale\xc5\xbcnych drobnych rolnik\xc3\xb3w bynajmniej nie sta\xc5\x82y si\xc4\x99 filarami monarchii. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w\xc5\x9br\xc3\xb3d inteligencji, duchowie\xc5\x84stwa szyickiego i klasy \xc5\x9bredniej zmiany spo\xc5\x82eczne sprzyja\xc5\x82y recepcji nowych radykalnych idei religijnych, przede wszystkim hase\xc5\x82 Ruhollaha Chomejniego i filozofii Alego Szari\'atiego. Jak stwierdzi\xc5\x82 Erwand Abrahamian, bia\xc5\x82a rewolucja "utorowa\xc5\x82a drog\xc4\x99 do rewolucji islamskiej".'