b'\n_START_ARTICLE_\nSzynszylowate\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsza wzmianka w literaturze na temat szynszyli pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 w 1599 roku w ksi\xc4\x85\xc5\xbcce pod tytu\xc5\x82em \xe2\x80\x9eHistoria Natura y Moral de las Indias\xe2\x80\x9d napisanej przez Ojca Jose de Acosta. Opisywa\xc5\x82 on w niej te gryzonie jako \xe2\x80\x9eg\xc3\xb3rskie zwierz\xc4\x99ta, kt\xc3\xb3re tak samo jak wiewi\xc3\xb3rki s\xc4\x85 ma\xc5\x82ymi stworzeniami, lecz odr\xc3\xb3\xc5\xbcnia je od nich niebywale mi\xc4\x99kkie futerko\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Jednym z pierwszych ludzi, kt\xc3\xb3rzy zacz\xc4\x99li hodowa\xc4\x87 szynszyle dla zysku by\xc5\x82 Jezuita Juan Ignacjo Molina, dzi\xc4\x99ki kt\xc3\xb3remu w 1810 roku powsta\xc5\x82 dok\xc5\x82adny opis szynszyli. Wielokrotnie pr\xc3\xb3bowano hodowa\xc4\x87 gryzonie w niewoli. Pierwszy rzetelny raport, dotycz\xc4\x85cy pr\xc3\xb3by hodowli, pochodzi od Federico Alberta, dyrektora zoologiczno-botanicznej stacji badawczej w Chile. W artykule \xe2\x80\x9eLa Chinchilla\xe2\x80\x9d opisa\xc5\x82 on przypadek Francisco Irrazavala z Santiago, kt\xc3\xb3ry w 1895 roku otrzyma\xc5\x82 par\xc4\x99 szynszyli, kt\xc3\xb3ra jeszcze tego samego roku wyda\xc5\x82a na \xc5\x9bwiat potomstwo. Para kontynuowa\xc5\x82a reprodukcj\xc4\x99 a\xc5\xbc do wybuchu epidemii w lecie 1896, b\xc4\x99d\xc4\x85cej przyczyn\xc4\x85 wygini\xc4\x99cia ca\xc5\x82ej hodowli gryzoni._NEWLINE_W 1918 roku Mathias F. Chapman, in\xc5\xbcynier g\xc3\xb3rnictwa w Kalifornii, pracuj\xc4\x85c w Chile kupi\xc5\x82 szynszyl\xc4\x99 i  traktowa\xc5\x82 j\xc4\x85 jak zwierz\xc4\x99 domowe. Gryzo\xc5\x84 okaza\xc5\x82 si\xc4\x99 idealnym domownikiem, dlatego Chapman postanowi\xc5\x82 wyhodowa\xc4\x87 ca\xc5\x82e ich stado. Ze wzgl\xc4\x99du na to, \xc5\xbce w \xc3\xb3wczesnym czasie szynszyle by\xc5\x82y bliskie wygini\xc4\x99cia, obj\xc4\x99to je ochron\xc4\x85. Chapman stara\xc5\x82 si\xc4\x99 jednak o zgod\xc4\x99 na przewiezienie kilku osobnik\xc3\xb3w do Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych. Jego up\xc3\xb3r doprowadzi\xc5\x82 do tego, \xc5\xbce rz\xc4\x85d w Chile wyda\xc5\x82 pozwolenie na schwytanie i przewiezienie kilku gryzoni. Chapman razem z grup\xc4\x85 ludzi przeszukiwali g\xc3\xb3ry przez 3 lata, a z\xc5\x82apali zaledwie 11 szynszyli. M\xc4\x99\xc5\xbcczyzna po\xc5\x9bwi\xc4\x99ci\xc5\x82 12 miesi\xc4\x99cy na schodzenie z g\xc3\xb3r, poniewa\xc5\xbc by\xc5\x82o to konieczne, aby zwierz\xc4\x99ta w pe\xc5\x82ni zaaklimatyzowa\xc5\x82y si\xc4\x99 w nowym \xc5\x9brodowisku. Po przewiezieniu szynszyli do Ameryki okaza\xc5\x82o si\xc4\x99, \xc5\xbce tylko 3 z nich s\xc4\x85 rodzaju \xc5\xbce\xc5\x84skiego. Chapman rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 hodowl\xc4\x99 gryzoni. Zar\xc3\xb3wno on, jak i inni ludzie, maj\xc4\x85cy styczno\xc5\x9b\xc4\x87 z tymi zwierz\xc4\x99tami potwierdzali, \xc5\xbce s\xc4\x85 one \xc5\x9bwietnymi towarzyszami. Od po\xc5\x82owy lat sze\xc5\x9b\xc4\x87dziesi\xc4\x85tych XX wieku szynszyle sta\xc5\x82y si\xc4\x99 niezwykle popularne jako zwierz\xc4\x99ta domowe.\n_START_SECTION_\n\xc5\x9arodowisko naturalne\n_START_PARAGRAPH_\nSzynszyle \xc5\xbcyj\xc4\x85 na terenach skalistych, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w Andach w Chile. Zamieszkuj\xc4\x85 nory i szczeliny skalne. Z natury s\xc4\x85 zwinne, potrafi\xc4\x85 podskoczy\xc4\x87 nawet do wysoko\xc5\x9bci 1,5 metra._NEWLINE_W rodzimym otoczeniu na szynszyle czyhaj\xc4\x85 przer\xc3\xb3\xc5\xbcne zagro\xc5\xbcenia ze strony drapie\xc5\xbcnik\xc3\xb3w takich jak: skunksy, w\xc4\x99\xc5\xbce oraz dzikie psy. Dlatego te\xc5\xbc gryzonie wykszta\xc5\x82ci\xc5\x82y r\xc3\xb3\xc5\xbcne taktyki obronne. Mi\xc4\x99dzy innymi jest to rozpryskiwanie moczu b\xc4\x85d\xc5\xba odrzucanie nadgryzionego futerka. Szynszyle \xc5\xbcywi\xc4\x85 si\xc4\x99 ro\xc5\x9blinno\xc5\x9bci\xc4\x85 wysokog\xc3\xb3rsk\xc4\x85, owocami, ziarnami oraz ma\xc5\x82ymi insektami. Taka dieta zdecydowanie mog\xc5\x82aby podra\xc5\xbcni\xc4\x87 uk\xc5\x82ad trawienny domowych szynszyli, kt\xc3\xb3re przewa\xc5\xbcnie jedz\xc4\x85 siano._NEWLINE_W \xc5\x9brodowisku naturalnym zwierz\xc4\x99ta te \xc5\xbcyj\xc4\x85 w koloniach zwanych stadami. Mog\xc4\x85 si\xc4\x99 one rozmna\xc5\xbca\xc4\x87 o ka\xc5\xbcdej porze roku. Ci\xc4\x85\xc5\xbca szynszyli trwa 111 dni, czyli znacznie d\xc5\x82u\xc5\xbcej ni\xc5\xbc u innych gryzoni. Ze wzgl\xc4\x99du na tak d\xc5\x82ugi okres ci\xc4\x85\xc5\xbcy m\xc5\x82ode szynszyli rodz\xc4\x85 si\xc4\x99 z otwartymi oczkami i futerkiem na ciele. Miot jest zazwyczaj ma\xc5\x82y i przewa\xc5\xbcnie bli\xc5\xbaniaczy.\n_START_SECTION_\nPrzemys\xc5\x82 futrzany\n_START_PARAGRAPH_\nMi\xc4\x99dzynarodowy handel futrami szynszyli rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 w XVI wieku. Futro gryzoni sta\xc5\x82o si\xc4\x99 bardzo popularnym produktem handlowym ze wzgl\xc4\x99du na niesamowit\xc4\x85 mi\xc4\x99kko\xc5\x9b\xc4\x87, spowodowan\xc4\x85 wyrastaniem nawet do 60 w\xc5\x82osk\xc3\xb3w z jednej torebki w\xc5\x82osowej. Kolor w\xc5\x82os\xc3\xb3w jest jednolity, co sprawia, \xc5\xbce idealnie nadaj\xc4\x85 si\xc4\x99 do produkcji dodatk\xc3\xb3w do garderoby (futrzane ko\xc5\x82nierze, podszycia) oraz odzie\xc5\xbcy wierzchniej. Do wyrobu jednego d\xc5\x82ugiego, futrzanego p\xc5\x82aszcza potrzeba a\xc5\xbc 150 szynszylich futer. Doprowadzi\xc5\x82o to do wygini\xc4\x99cia szynszyli olbrzymiej oraz przyczyni\xc5\x82o si\xc4\x99 do zmniejszenia populacji pozosta\xc5\x82ych gatunk\xc3\xb3w szynszyli. Mimo zaprzestania polowa\xc5\x84 na dzikie gryzonie, hodowla szynszyli domowych na potrzeby rynku wci\xc4\x85\xc5\xbc si\xc4\x99 rozwija.\n_START_SECTION_\nDomowa szynszyla\n_START_PARAGRAPH_\nHodowlane szynszyle mog\xc4\x85 by\xc4\x87 trzymane w domach tak samo jak inne domowe pupile. S\xc4\x85 one gryzoniami prowadz\xc4\x85cymi nocny tryb \xc5\xbcycia i zwykle nie lubi\xc4\x85, kiedy przeszkadza im si\xc4\x99 w ci\xc4\x85gu dnia. Szynszyla jest p\xc5\x82ochliwym stworzeniem, dlatego nie lubi by\xc4\x87 trzymana na r\xc4\x99kach, potrafi ona jednak nawi\xc4\x85za\xc4\x87 siln\xc4\x85 wi\xc4\x99\xc5\xba z w\xc5\x82a\xc5\x9bcicielem. W zwi\xc4\x85zku ze swoim bardzo nerwowym usposobieniem, szynszyle zazwyczaj nie s\xc4\x85 postrzegane jako odpowiednie zwierz\xc4\x99ta dla ma\xc5\x82ych dzieci, jednak\xc5\xbce potrafi\xc4\x85 by\xc4\x87 bardzo przyjacielskie w stosunku do ludzi, je\xc5\xbceli jako m\xc5\x82ode zostan\xc4\x85 przyzwyczajone do ludzkiego dotyku._NEWLINE_Szynszyle trzymane w niewoli \xc5\xbcyj\xc4\x85 zazwyczaj 15 lat, lecz znane s\xc4\x85 tak\xc5\xbce przypadki, kiedy niekt\xc3\xb3re osobniki \xc5\xbcy\xc5\x82y 20 lat, a nawet i d\xc5\x82u\xc5\xbcej. W 2008 roku odnotowano, \xc5\xbce najstarsza szynszyla na \xc5\x9bwiecie ma 27 lat i mieszka na terytorium Wielkiej Brytanii._NEWLINE_Aby wyrazi\xc4\x87 swoje potrzeby lub zlokalizowa\xc4\x87 innego osobnika szynszyle wydaj\xc4\x85 najr\xc3\xb3\xc5\xbcniejsze d\xc5\xbawi\xc4\x99ki, takie jak: \xc4\x87wierkanie, piszczenie i szczekanie. W zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od sytuacji jest to ciche \xc4\x87wierkanie wysy\xc5\x82ane w kierunku potencjalnego partnera, b\xc4\x85d\xc5\xba te\xc5\xbc g\xc5\x82o\xc5\x9bne, agresywne szczekanie w sytuacji zagro\xc5\xbcenia._NEWLINE_M\xc5\x82ode szynszyli cz\xc4\x99sto witaj\xc4\x85 rodzic\xc3\xb3w \xc4\x87wierkiem o bardzo wysokim tonie, kt\xc3\xb3ry zazwyczaj sygnalizuje to, \xc5\xbce s\xc4\x85 one g\xc5\x82odne._NEWLINE_Pierwsze naukowe badania nad d\xc5\xbawi\xc4\x99kami, kt\xc3\xb3re wydaj\xc4\x85 szynszyle w swoim \xc5\x9brodowisku zosta\xc5\x82y przeprowadzone przez lekarza weterynarii \xe2\x80\x93 Dr Bartl z Niemiec. M\xc3\xb3wi\xc4\x85 one o tym, \xc5\xbce szynszyle, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 aktywne noc\xc4\x85, wydaj\xc4\x85 d\xc5\xbawi\xc4\x99ki o wczesnych, porannych godzinach. Natomiast samica szynszyli, kt\xc3\xb3ra jest zirytowana b\xc4\x85d\xc5\xba przestraszona mo\xc5\xbce g\xc5\x82o\xc5\x9bno gdaka\xc4\x87 i opryska\xc4\x87 moczem potencjalnego wroga._NEWLINE_Szynszyle tej samej p\xc5\x82ci mog\xc4\x85 ze sob\xc4\x85 mieszka\xc4\x87, jednak\xc5\xbce jest wielce prawdopodobne, \xc5\xbce w ko\xc5\x84cu zaczn\xc4\x85 one ze sob\xc4\x85 walczy\xc4\x87. Ci\xc4\x85g\xc5\x82e walki oraz \xc5\xbcycie w dobrych stosunkach zale\xc5\xbcy indywidualnie od ka\xc5\xbcdego gryzonia. Konflikt pomi\xc4\x99dzy szynszylami mo\xc5\xbce by\xc4\x87 zredukowany je\xc5\xbceli szynszyle znaj\xc4\x85 si\xc4\x99 od ma\xc5\x82ego albo stopniowo zapoznaj\xc4\x85 si\xc4\x99 ze sob\xc4\x85 kiedy s\xc4\x85 ju\xc5\xbc starsze. Samce i samice szynszyli zazwyczaj \xc5\xbcyj\xc4\x85 ze sob\xc4\x85 w bardzo dobrych stosunkach, a \xc5\xbceby unikn\xc4\x85\xc4\x87 niechcianej reprodukcji mo\xc5\xbcna je \xc5\x82atwo wysterylizowa\xc4\x87. W czasie corocznej reprodukcji szynszyle maj\xc4\x85 zazwyczaj 2 mioty gryzoni, a w ka\xc5\xbcdym z nich jest od 1 do 3 m\xc5\x82odych (przy czym 3 s\xc4\x85 rzadko\xc5\x9bci\xc4\x85)._NEWLINE_Szynszyle potrzebuj\xc4\x85 du\xc5\xbco ruchu, a zatem powinny mie\xc4\x87 zapewnione du\xc5\xbce ko\xc5\x82o do \xc4\x87wicze\xc5\x84 (minimum 38 cm \xc5\x9brednicy), w kt\xc3\xb3rym b\xc4\x99d\xc4\x85 mog\xc5\x82y biega\xc4\x87. Ponadto powierzchnia ko\xc5\x82owrotka powinna by\xc4\x87 wykonana z solidnego tworzywa, poniewa\xc5\xbc \xc5\x82apy i palce szynszyli \xc5\x82atwo mog\xc4\x85 si\xc4\x99 wpl\xc4\x85ta\xc4\x87 w szczeliny ko\xc5\x82a, a ogon mo\xc5\xbce wkr\xc4\x99ci\xc4\x87 si\xc4\x99 w szprychy. Z\xc4\x99by szynszyli musz\xc4\x85 by\xc4\x87 co jaki\xc5\x9b czas \xc5\x9bcierane, poniewa\xc5\xbc nieustannie rosn\xc4\x85 i je\xc5\x9bli s\xc4\x85 zbyt d\xc5\x82ugie mog\xc4\x85 uniemo\xc5\xbcliwi\xc4\x87 szynszylom jedzenie._NEWLINE_W \xc5\x9bcieraniu z\xc4\x99b\xc3\xb3w pomocne s\xc4\x85: drewniane patyki, pumeks oraz specjalne gryzaki. Natomiast nie poleca si\xc4\x99 drewna cytrusowego i iglak\xc3\xb3w, poniewa\xc5\xbc zawieraj\xc4\x85 du\xc5\xbc\xc4\x85 ilo\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcywicy, olejk\xc3\xb3w oraz fenoli, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 toksyczne dla szynszyli. Drewno brzozy, wierzby, jab\xc5\x82oni, manzanity oraz sosny (wysuszonej w piecu) jest bezpieczne dla tych gryzoni i mog\xc4\x85 je one bez problemu \xc5\xbcu\xc4\x87, natomiast spo\xc5\xbcycie plastikowych element\xc3\xb3w mo\xc5\xbce spowodowa\xc4\x87 niedro\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 jelit._NEWLINE_Cia\xc5\x82o szynszyli nie wydziela potu, dlatego te\xc5\xbc temperatura pomieszczenia, w kt\xc3\xb3rym przebywaj\xc4\x85 nie powinna przekracza\xc4\x87 25\xc2\xb0 C (80\xc2\xb0 F), w przeciwnym razie zwierz\xc4\x99 mog\xc5\x82oby ulec przegrzaniu, a nawet dosta\xc4\x87 udaru cieplnego. Organizm szynszyli rozprowadza nadmiar ciep\xc5\x82a poprzez przekierowywanie kr\xc4\x85\xc5\xbcenia do jego ogromnych uszu, dlatego te\xc5\xbc sygna\xc5\x82em zbyt wysokiej temperatury cia\xc5\x82a s\xc4\x85 czerwone uszy._NEWLINE_Z natury szynszyle s\xc4\x85 bardzo \xc5\xbcywio\xc5\x82owymi zwierz\xc4\x99tami, dlatego nale\xc5\xbcy je od czasu do czasu wypuszcza\xc4\x87 z klatki, by mog\xc5\x82y pobiega\xc4\x87 po wi\xc4\x99kszym terenie i zaspokoi\xc4\x87 swoj\xc4\x85 ciekawo\xc5\x9b\xc4\x87._NEWLINE_Umaszczenie szynszyli mo\xc5\xbce by\xc4\x87 r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodne, pocz\xc4\x85wszy od szaro\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3ra jest powszechnym i jedynym kolorem wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cym w naturze, poprzez biel, be\xc5\xbc, heban i wiele innych. Zwierz\xc4\x99ta te instynktownie czyszcz\xc4\x85 swoje futro (kilka razy w tygodniu), bior\xc4\x85c k\xc4\x85piele w pyle (drobno starty pumeks), w kt\xc3\xb3rym si\xc4\x99 tarzaj\xc4\x85. W \xc5\x9brodowisku naturalnym do tego celu wykorzystuj\xc4\x85 drobne ska\xc5\x82ki wulkaniczne. Py\xc5\x82 wnikaj\xc4\x85c w futro gryzonia poch\xc5\x82ania t\xc5\x82uszcz i brud. Szynszyli nie k\xc4\x85pie si\xc4\x99 w wodzie, poniewa\xc5\xbc ich futro jest tak g\xc4\x99ste, \xc5\xbce nie jest w stanie wyschn\xc4\x85\xc4\x87 naturalnie, a zatrzymanie wilgoci blisko sk\xc3\xb3ry mo\xc5\xbce si\xc4\x99 przyczyni\xc4\x87 do rozwoju grzyba i gnicia futra. Mokre zwierz\xc4\x99 powinno by\xc4\x87 natychmiast wysuszone r\xc4\x99cznikami lub zimnym strumieniem powietrza suszarki. Jednak\xc5\xbce g\xc4\x99ste futro ma te\xc5\xbc swoje zalety, na przyk\xc5\x82ad jest odporne na ataki paso\xc5\xbcyt\xc3\xb3w takich jak pch\xc5\x82y oraz redukuje \xc5\x82upie\xc5\xbc zwierz\xc4\x99cy, tym samym sprawiaj\xc4\x85c, \xc5\xbce szynszyle s\xc4\x85 hipoalergicznymi gryzoniami._NEWLINE_Odpowiednia, zdrowa dieta ma ogromny wp\xc5\x82yw na prawid\xc5\x82owe funkcjonowanie uk\xc5\x82adu pokarmowego szynszyli. W swoim naturalnym \xc5\x9brodowisku zwierz\xc4\x99ta te \xc5\xbcywi\xc4\x85 si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie pustynnymi trawami, dlatego te\xc5\xbc ich organizm nie jest w stanie przetrawi\xc4\x87 t\xc5\x82ustego po\xc5\xbcywienia, wysokobia\xc5\x82kowych produkt\xc3\xb3w oraz zbyt wielu zielonych ro\xc5\x9blin. Wszystkie potrzeby \xc5\xbcywieniowe szynszyli s\xc4\x85 zaspakajane poprzez specjalny, wysokowarto\xc5\x9bciowy granulat oraz sta\xc5\x82y dost\xc4\x99p do siana. Natomiast granulaty bogate w b\xc5\x82onnik mog\xc4\x85 by\xc4\x87 zast\xc4\x85pione rodzynkami lub ziarnami. Nie wskazane jest tak\xc5\xbce podawanie \xc5\x9bwie\xc5\xbcych warzyw i owoc\xc3\xb3w z rzadkim mi\xc4\x85\xc5\xbcszem, poniewa\xc5\xbc wywo\xc5\x82uj\xc4\x85 one wzd\xc4\x99cia, kt\xc3\xb3re w konsekwencji mog\xc4\x85 prowadzi\xc4\x87 do \xc5\x9bmierci gryzoni. Spo\xc5\xbcycie s\xc5\x82odyczy i suszonych owoc\xc3\xb3w powinno by\xc4\x87 ograniczone do jednego lub dw\xc3\xb3ch w ci\xc4\x85gu dnia. Orzechy nie s\xc4\x85 zalecane ze wzgl\xc4\x99du na ich wysok\xc4\x85 zawarto\xc5\x9b\xc4\x87 t\xc5\x82uszczu, a produkty wysokobia\xc5\x82kowe i siano z lucerny mog\xc4\x85 wywo\xc5\x82a\xc4\x87 niewydolno\xc5\x9b\xc4\x87 w\xc4\x85troby, dlatego spo\xc5\xbcycie zar\xc3\xb3wno jednych jak i drugich powinno by\xc4\x87 ograniczone._NEWLINE_Nale\xc5\xbcy pami\xc4\x99ta\xc4\x87, \xc5\xbce szynszyle jedz\xc4\x85 i pij\xc4\x85 w niewielkich ilo\xc5\x9bciach, dlatego te\xc5\xbc bardzo \xc5\x82atwo je przekarmi\xc4\x87. Mo\xc5\xbce to doprowadzi\xc4\x87 do biegunki, a na d\xc5\x82u\xc5\xbcsz\xc4\x85 met\xc4\x99 nawet do cukrzycy.\n_START_SECTION_\nSzynszyla w badaniach naukowych\n_START_PARAGRAPH_\nSzynszyla jest cz\xc4\x99sto wykorzystywana jako modelowe zwierz\xc4\x99 w badaniach nad narz\xc4\x85dem s\xc5\x82uchu, poniewa\xc5\xbc zakres s\xc5\x82yszenia (kt\xc3\xb3ry wynosi od 20 Hz do 30 kHz) oraz wielko\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\x9blimaka (cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 ucha wewn\xc4\x99trznego) s\xc4\x85 zbli\xc5\xbcone do ludzkiego. Inne dziedziny bada\xc5\x84 naukowych wykorzystuj\xc4\x85cych szynszyle to badania nad chorob\xc4\x85 Chagasa, zaburzeniami \xc5\xbco\xc5\x82\xc4\x85dkowo-jelitowymi, zapaleniem p\xc5\x82uc, listerioz\xc4\x85, a tak\xc5\xbce infekcjami wywo\xc5\x82ywanymi bakteriami Yersinia  i Pseudomonas.'