b"\n_START_ARTICLE_\nAbol-Ma'ali Abd-al-Malek D\xc5\xbcowajni\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbyciorys\n_START_PARAGRAPH_\nD\xc5\xbcowajni by\xc5\x82 synem Abdollaha-e Jusofa Abu Mohammada D\xc5\xbcowajniego (zm. 1047), kt\xc3\xb3ry sam by\xc5\x82 znanym szafi'ickim uczonym. To u niego D\xc5\xbcowajni odebra\xc5\x82 swoj\xc4\x85 wczesn\xc4\x85 edukacj\xc4\x99, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 kontynuowa\xc5\x82 nast\xc4\x99pnie pod kierunkiem kolejnych nauczycieli, z kt\xc3\xb3rych najwybitniejszym by\xc5\x82 aszarycki teolog Abol-Ghasem Abd-al-D\xc5\xbcabbar Eskafi Esfarajeni (zm. 1060). Teologiczne kontrowersje w \xc3\xb3wczesnym Chorasanie (zazwyczaj wi\xc4\x85zane z wrog\xc4\x85 w stosunku do aszaryzmu postaw\xc4\x85 Kondoriego (zm. 1064), wezyra su\xc5\x82tana Tughril Bega (1038 - 1063) sprawi\xc5\x82y, \xc5\xbce D\xc5\xbcowajni ok. roku 1053 opu\xc5\x9bci\xc5\x82 Niszapur i uda\xc5\x82 si\xc4\x99 do Bagdadu, by w roku 1058 dotrze\xc4\x87 do Mekki i Medyny. Naucza\xc5\x82 on w \xc5\x9bwi\xc4\x99tych miastach islamu przez cztery lata i st\xc4\x85d sta\xc5\x82 si\xc4\x99 znany pod honorowym tytu\xc5\x82em \xe2\x80\x9eImam al-Haramajn\xe2\x80\x9d (Imam \xc5\x9bwi\xc4\x99tych miejsc), co \xe2\x80\x9edaje pewn\xc4\x85 wskaz\xc3\xb3wk\xc4\x99 co do wp\xc5\x82ywu jego my\xc5\x9bli w \xc5\x9bwiecie islamu\xe2\x80\x9d. Nast\xc4\x99pca Kondoriego na stanowisku wezyra, Nezam-al-Molk (zm. 1092), natychmiast po obj\xc4\x99ciu urz\xc4\x99du w roku 1063 zaprosi\xc5\x82 D\xc5\xbcowajniego z powrotem do Niszapuru i postawi\xc5\x82 go na czele ufundowanej przez siebie w tym mie\xc5\x9bcie madrasy, tzw. Nezamijji. By\xc5\x82o to cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 jego generalnej polityki popierania aszaryzmu. D\xc5\xbcowajni naucza\xc5\x82 w Nezamijji a\xc5\xbc do ko\xc5\x84ca swojego \xc5\xbcycia, utrzymuj\xc4\x85c bezpo\xc5\x9brednie kontakty z wybitnymi przedstawicielami aszaryzmu w Chorasanie, takimi jak Abu Bakr Bajhaghi (zm. 1066) i Abol-Ghasem Ghoszajri (zm. 1074), oraz pozostawiaj\xc4\x85c wielu uczni\xc3\xb3w, z kt\xc3\xb3rych najs\xc5\x82ynniejszym by\xc5\x82 Ghazali (zm. 1111). D\xc5\xbcowajni mia\xc5\x82 umrze\xc4\x87 w swojej rodzinnej wiosce, gdzie uda\xc5\x82 si\xc4\x99 w nadziei wyleczenia si\xc4\x99 z choroby.\n_START_SECTION_\nDzie\xc5\x82a\n_START_PARAGRAPH_\nNajwa\xc5\xbcniejsze dzie\xc5\x82a D\xc5\xbcowajniego z zakresu fikhu to Kitab al-Burhan fi usul al-fikh, w kt\xc3\xb3rym pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 przedstawi\xc4\x87 metod\xc4\x99 docieka\xc5\x84 prawniczych na bazie aszaryzmu oraz zwi\xc4\x99z\xc5\x82e kompendium, Warakat fi usul al-fikh. Ze wzgl\xc4\x99du na swoj\xc4\x85 trudno\xc5\x9b\xc4\x87 Kitab al-Burhan zosta\xc5\x82o nazwane przez Al-Subkiego (zm. 1370) \xe2\x80\x9eenigm\xc4\x85 wsp\xc3\xb3lnoty\xe2\x80\x9d (laghz al-umma), jednak Warakat by\xc5\x82o czytane i komentowane a\xc5\xbc do XVII wieku. Najwa\xc5\xbcniejszym dzie\xc5\x82em D\xc5\xbcowajniego w dziedzinie kalamu by\xc5\x82o Al-Szamil fi usul ad-din, \xe2\x80\x9eteologiczna summa sprowadzaj\xc4\x85ca si\xc4\x99 do d\xc5\x82ugiego obja\xc5\x9bnienia komentarza Bakillaniego [(zm. 1013)] do \xc2\xabLumy\xc2\xbb Aszariego [(zm. 935)]\xe2\x80\x9d. Skr\xc3\xb3con\xc4\x85 i ulepszon\xc4\x85 wersj\xc4\x85 tej ksi\xc4\x85\xc5\xbcki jest Kitab al-Irszad ila kawati al-adilla fi usul al-i'tikad, kt\xc3\xb3re z kolei zosta\xc5\x82o sprowadzone do kr\xc3\xb3tkiego kompendium w Al-Luma fi kawa'id ahl as-sunna wa al-d\xc5\xbcama'a. Te trzy dzie\xc5\x82a prezentuj\xc4\x85 jeden teologiczny pogl\xc4\x85d, w przeciwie\xc5\x84stwie do ostatniego dzie\xc5\x82a D\xc5\xbcowajniego z zakresu kalamu, dedykowanego Nezam-al-Molkowi Al-Akida an-Nizamijja. Innym dedykowanym wezyrowi dzie\xc5\x82em by\xc5\x82 traktat z zakresu filozofii politycznej Ghijas al-umam fi iltijas az-zulam.\n_START_SECTION_\nPogl\xc4\x85dy teologiczne\n_START_PARAGRAPH_\nSzczeg\xc3\xb3lne znaczenie D\xc5\xbcowajniego polega\xc5\x82o na byciu po\xc5\x9brednikiem pomi\xc4\x99dzy dawnym aszaryzmem a jego nowym nurtem zapocz\xc4\x85tkowanym przez Ghazalego, kt\xc3\xb3ry p\xc3\xb3\xc5\xbaniej Ibn Chaldun (zm. 1406) nazwa\xc5\x82 aszaryck\xc4\x85 \xe2\x80\x9enow\xc4\x85 szko\xc5\x82\xc4\x85\xe2\x80\x9d. Mo\xc5\xbcna u niego zauwa\xc5\xbcy\xc4\x87 charakterystyczne dla tego p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszego rozwoju nacisk na racjonaln\xc4\x85 systematyzacj\xc4\x99 oraz przywi\xc4\x85zywanie szczeg\xc3\xb3lnej wagi do metodologii, w\xc5\x82\xc4\x85cznie ze stosowaniem arystotelesowskiej sylogistyki, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w\xc5\x82\xc4\x85czanie do aszaryckiej metafizyki element\xc3\xb3w my\xc5\x9bli Ibn Siny (zm. 1037). Ponadto D\xc5\xbcowajni nie waha si\xc4\x99 zapo\xc5\xbcycza\xc4\x87 tak\xc5\xbce u mutazylit\xc3\xb3w, chocia\xc5\xbc w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci rozwi\xc4\x85zania najwa\xc5\xbcniejszych problem\xc3\xb3w pozostaj\xc4\x85 w duchu aszaryckim. Generalnie jego cel mo\xc5\xbcna opisa\xc4\x87 jako systematyczne przedstawienie wiary, a dopiero w drugim rz\xc4\x99dzie apologetyk\xc4\x99._NEWLINE_Za najwa\xc5\xbcniejszy wk\xc5\x82ad D\xc5\xbcowajniego do aszaryzmu uchodz\xc4\x85 jego dowody na istnienie Boga oraz sposoby klasyfikowania boskich atrybut\xc3\xb3w. D\xc5\xbcowajni korzystaj\xc4\x85c z argumentu Jana Filopona (zm. ok. 567) na rzecz pocz\xc4\x85tku \xc5\x9bwiata w czasie twierdzi\xc5\x82, \xc5\xbce wyboru okre\xc5\x9blonego momentu powstania \xc5\x9bwiata mog\xc5\x82a dokona\xc4\x87 tylko istota posiadaj\xc4\x85ca wol\xc4\x99. Niezmienna, pozbawiona woli i odwieczna przyczyna mia\xc5\x82aby charakter konieczny i st\xc4\x85d skutkowa\xc5\x82aby przedwiecznym \xc5\x9bwiatem. Podobnie tylko istota posiadaj\xc4\x85ca wol\xc4\x99 mog\xc5\x82a stworzy\xc4\x87 \xc5\x9bwiat tak zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowany, jakim go znamy, poniewa\xc5\xbc gdyby jego \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em by\xc5\x82a przyczyna konieczna, \xc5\x9bwiat by\xc5\x82by niezr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowany i jednolity. St\xc4\x85d musimy przyj\xc4\x85\xc4\x87, \xc5\xbce istnieje posiadaj\xc4\x85cy wol\xc4\x99 i wszechmocny, to jest w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci zdolny do stworzenia \xc5\x9bwiata ex nihilo B\xc3\xb3g. \xe2\x80\x9eWielu p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych aszaryt\xc3\xb3w przyj\xc4\x99\xc5\x82o zmodyfikowan\xc4\x85 przez D\xc5\xbcowajniego wersj\xc4\x99 argumentu ze stworzenia ex nihilo, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 teolog\xc3\xb3w traktowa\xc5\x82o jak artyku\xc5\x82 wiary\xe2\x80\x9d. Filozoficznie wa\xc5\xbcniejsza by\xc5\x82a jednak wersja dowodu wychodz\xc4\x85ca od przygodno\xc5\x9bci \xc5\x9bwiata, w kt\xc3\xb3rym pod wp\xc5\x82ywem Ibn Siny D\xc5\xbcowajni odrzuci\xc5\x82 wcze\xc5\x9bniejsze aszaryckie zastrze\xc5\xbcenia w stosunku do stosowania do Boga poj\xc4\x99cia konieczno\xc5\x9bci. Wychodz\xc4\x85c od rozr\xc3\xb3\xc5\xbcnienia Ibn Siny pomi\xc4\x99dzy koniecznym (wad\xc5\xbcib), i st\xc4\x85d bez przyczyny, oraz przygodnym (d\xc5\xbca'iz) (czyli posiadaj\xc4\x85cym przyczyn\xc4\x99, a st\xc4\x85d mo\xc5\xbcliwym, ale nie koniecznym) D\xc5\xbcowajni udowadnia\xc5\x82 \xc5\xbce maj\xc4\x85cy pocz\xc4\x85tek w czasie \xc5\x9bwiat jest bytem przygodnym, kt\xc3\xb3rego istnienie jest tylko mo\xc5\xbcliwe, a nie konieczne, st\xc4\x85d do swojego istnienia potrzebuje on zewn\xc4\x99trznego czynnika, kt\xc3\xb3ry w stosunku do dw\xc3\xb3ch r\xc3\xb3wnoprawnych mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci, istnienia i nieistnienia, by\xc5\x82by przyczyn\xc4\x85 na rzecz jednej z nich. Taka przyczyna za\xc5\x9b jest Bogiem. Kolejna filozoficzna dystynkcja pomi\xc4\x99dzy istnieniem koniecznym samym w sobie (tj. predykatem), a istnieniem koniecznym przez co\xc5\x9b innego (tj. kwalifikatorem) zosta\xc5\x82a zastosowana przez D\xc5\xbcowajniego do boskich atrybut\xc3\xb3w w celu obrony aszaryckiej pozycji zgodnie z kt\xc3\xb3r\xc4\x85 s\xc4\x85 one wieczne, a jednocze\xc5\x9bnie unikni\xc4\x99cia pluralizmu w ramach istoty boskiej. Powy\xc5\xbcsze rozr\xc3\xb3\xc5\xbcnienie pozwoli\xc5\x82o D\xc5\xbcowajniemu na my\xc5\x9bleniu o boskich atrybutach jako ca\xc5\x82kowicie odwiecznych, ale dziel\xc4\x85cych si\xc4\x99 na konieczne i mo\xc5\xbcliwe. Atrybuty istoty Boga s\xc4\x85 jego atrybutami koniecznymi, podczas gdy atrybuty jego akt\xc3\xb3w s\xc4\x85 jego atrybutami mo\xc5\xbcliwymi. Innymi s\xc5\x82owy, B\xc3\xb3g jest konieczny sam w sobie, podczas gdy jego dzia\xc5\x82ania nie s\xc4\x85, poniewa\xc5\xbc zawsze mog\xc4\x85 by\xc4\x87 inne. Przy pomocy tej samej aparatury poj\xc4\x99ciowej D\xc5\xbcowajni podzieli\xc5\x82 te\xc5\xbc boskie atrybuty na istotne (nafsija), definiowane jako konieczne, wieczne i bez przyczyny, czyli powi\xc4\x85zane z istot\xc4\x85 Boga (jest to jego istnienie, wieczno\xc5\x9b\xc4\x87, wszechmoc, jedyno\xc5\x9b\xc4\x87 oraz pojedynczo\xc5\x9b\xc4\x87) oraz kwalifikowane (ma'nawija), definiowane jako konieczne, wieczne i maj\xc4\x85ce przyczyn\xc4\x99, czyli b\xc4\x99d\xc4\x85ce skutkiem przyczyny w istocie Boga (jest to jego wiedza, moc, wola, \xc5\xbcycie, wzrok, s\xc5\x82uch i mowa). Ostateczna klasyfikacja, tym razem tr\xc3\xb3jdzielna, dzieli atrybuty Boga pomi\xc4\x99dzy te, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 w jego przypadku niemo\xc5\xbcliwe, konieczne i mo\xc5\xbcliwe._NEWLINE_Rozr\xc3\xb3\xc5\xbcnienie na to co boskie i jako takie wy\xc5\x82\xc4\x85cznie bezcielesne i wieczne, a st\xc4\x85d konieczne, oraz wszystko inne jako cielesne i przygodne, istniej\xc4\x85ce w czasie, odgrywa zasadnicz\xc4\x85 rol\xc4\x99 w ca\xc5\x82ej teologicznej my\xc5\x9bli D\xc5\xbcowajniego. Dla przyk\xc5\x82adu rozumienie przez D\xc5\xbcowajniego mowy Boga opiera si\xc4\x99 na rozr\xc3\xb3\xc5\xbcnieniu pomi\xc4\x99dzy jej wieczno\xc5\x9bci\xc4\x85 a jej przygodnym i cielesnym statusem jako reprezentacji w ludzkiej mowie i pi\xc5\x9bmie. Boska mowa, to\xc5\xbcsama z bosk\xc4\x85 istot\xc4\x85, jest niestworzona i istnieje odwiecznie wraz z Bogiem, w przeciwie\xc5\x84stwie do liter i d\xc5\xbawi\xc4\x99k\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re jednak pozwalaj\xc4\x85 na jej zakomunikowanie w cielesny i czasowy, dost\xc4\x99pny dla ludzi spos\xc3\xb3b. W ten spos\xc3\xb3b D\xc5\xbcowajni utrzyma\xc5\x82 aszaryck\xc4\x85 doktryn\xc4\x99 zgodnie z kt\xc3\xb3r\xc4\x85 objawienie, a w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci Koran, nie ma charakteru stworzonego, jednocze\xc5\x9bnie przyjmuj\xc4\x85c cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 mutazylickich argument\xc3\xb3w co do statusu fizycznych liter i d\xc5\xbawi\xc4\x99k\xc3\xb3w przekazuj\xc4\x85cych tre\xc5\x9b\xc4\x87 tego objawienia. To rozr\xc3\xb3\xc5\xbcnienie pozwoli\xc5\x82o te\xc5\xbc D\xc5\xbcowajniemu na inny kompromis z mutazylitami - mianowicie zaakceptowa\xc5\x82 on metaforyczn\xc4\x85 interpretacj\xc4\x99 antropomorficznych w\xc5\x82asno\xc5\x9bci (takich jak r\xc4\x99ce, oczy, twarz, tron) przypisywanych Bogu przez Koran. Niemniej zgodnie z aszaryzmem, a ca\xc5\x82kowicie wbrew mutazylizmowi, D\xc5\xbcowajni twierdzi, \xc5\xbce pomimo tego i\xc5\xbc B\xc3\xb3g nie jest do pomy\xc5\x9blenia w cielesnej formie to b\xc4\x99dzie on w jaki\xc5\x9b spos\xc3\xb3b widziany przez ludzi w \xc5\xbcyciu po\xc5\x9bmiertnym. Za inny przyk\xc5\x82ad adaptacji idei mutazylickich przez D\xc5\xbcowajniego mo\xc5\xbce pos\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc4\x87 u\xc5\xbcycie przez niego teorii stan\xc3\xb3w (ahwal) Abu Haszima al-D\xc5\xbcubba'iego (zm. 933) jako pozycji po\xc5\x9bredniej pomi\xc4\x99dzy akceptacj\xc4\x85 a negacj\xc4\x85 wiecznego i niestworzonego statusu boskich atrybut\xc3\xb3w. O ile jednak u D\xc5\xbcubba'iego stany, kt\xc3\xb3re nie mog\xc4\x85 by\xc4\x87 poznane w izolacji od istoty, kt\xc3\xb3rej s\xc4\x85 kwalifikacjami, nie istniej\xc4\x85 rzeczywi\xc5\x9bcie, o tyle u D\xc5\xbcowajniego nie s\xc4\x85 one kwalifikowane ani jako istniej\xc4\x85ce, ani nieistniej\xc4\x85ce._NEWLINE_B\xc3\xb3g u D\xc5\xbcowajniego jest ca\xc5\x82kowicie wolny, dzia\xc5\x82aj\xc4\x85cy bez \xc5\xbcadnego powodu poza nim samym. W przyczynowo\xc5\x9bci nie ma nic koniecznego i cuda s\xc4\x85 mo\xc5\xbcliwe poniewa\xc5\xbc nic w naturze nie jest ustalone na zawsze. B\xc3\xb3g jest nie tylko stw\xc3\xb3rc\xc4\x85 \xc5\x9bwiata w sensie pierwszej przyczyny, ale tak\xc5\xbce podmiotem, kt\xc3\xb3ry jest przyczyn\xc4\x85 jego ci\xc4\x85g\xc5\x82ej egzystencji. Istnienie \xc5\x9bwiata w ka\xc5\xbcdym momencie zale\xc5\xbcy od woli Boga. Wed\xc5\x82ug D\xc5\xbcowajniego B\xc3\xb3g jest jedynym stw\xc3\xb3rc\xc4\x85 i nawet nasze dzia\xc5\x82ania w rzeczywisto\xc5\x9bci nie rodz\xc4\x85 si\xc4\x99 w nas, ale s\xc4\x85 przyjmowane od Boga, co jest zgodne z aszaryck\xc4\x85 teori\xc4\x85 kasbu. B\xc3\xb3g chce od swoich s\xc5\x82ug by czynili to, o czym on ju\xc5\xbc wie, ale nie odbiera im ich zdolno\xc5\x9bci ani nie sprowadza ich z dobrej drogi, st\xc4\x85d nadal s\xc4\x85 oni zobligowani do przestrzegania objawionego prawa. Niemniej poniewa\xc5\xbc prawo ma charakter tylko mo\xc5\xbcliwy, a nie konieczny, nie poddaje si\xc4\x99 ono racjonalizacji. St\xc4\x85d D\xc5\xbcowajni by\xc5\x82 zdecydowanym obro\xc5\x84c\xc4\x85 aszaryckego pogl\xc4\x85du \xc5\xbce to co jest dobre jest po prostu tym co jako takie zosta\xc5\x82o objawione w pi\xc5\x9bmie, a to co jest z\xc5\x82e jest tym co przez pismo zosta\xc5\x82o zakazane. Jakiekolwiek pr\xc3\xb3by szukania racjonalnych podstaw etyki s\xc4\x85 ca\xc5\x82kowicie chybione i D\xc5\xbcowajni nie zgadza si\xc4\x99 z mutazylitami co do tego, \xc5\xbce istniej\xc4\x85 pewne podstawowe racjonalne prawdy moralne, a w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci co do tego \xc5\xbce pewne formy zachowania s\xc4\x85 absolutnie dobre czy z\xc5\x82e. Moralno\xc5\x9b\xc4\x87 jest w ca\xc5\x82o\xc5\x9bci kwesti\xc4\x85 tego co B\xc3\xb3g nakaza\xc5\x82 lub zakaza\xc5\x82, a poniewa\xc5\xbc pozostaje on ca\xc5\x82kowicie poza ludzkimi kategoriami tego, co korzystne lub szkodliwe, jakakolwiek pr\xc3\xb3ba oceny ustanowionych przez niego norm nie ma sensu._NEWLINE_D\xc5\xbcowajni jako pierwszy szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owo rozwa\xc5\xbca\xc5\x82 kwesti\xc4\x99 dopuszczalno\xc5\x9bci id\xc5\xbctihadu, czyli mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci formu\xc5\x82owania opinii prawnych niemaj\xc4\x85cych podstawy w objawieniu. Stara\xc5\x82 si\xc4\x99 on uzasadni\xc4\x87 mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 uniwersalnego stosowania objawionego prawa, twierdz\xc4\x85c, \xc5\xbce nawet je\xc5\x9bli nie istnieje w nim precedens dotycz\xc4\x85cy danego przypadku, to mo\xc5\xbcemy go rozstrzygn\xc4\x85\xc4\x87 dzi\xc4\x99ki odwo\xc5\x82aniu si\xc4\x99 do uniwersalnych d\xc3\xb3br, odkrywanych na drodze analogii (kijasu). W swojej filozofii politycznej twierdzi\xc5\x82, \xc5\xbce przewodnicz\xc4\x85cy wsp\xc3\xb3lnocie muzu\xc5\x82man\xc3\xb3w (imam) powinien by\xc4\x87 zdolny do utrzymania spo\xc5\x82ecznej i doktrynalnej stabilno\xc5\x9bci, co wymaga silnych rz\xc4\x85d\xc3\xb3w. St\xc4\x85d negowa\xc5\x82 on wag\xc4\x99 kurajszyckiego pochodzenia imama, co by\xc5\x82o zgodne z realiami okresu Seld\xc5\xbcuckiego, w kt\xc3\xb3rym Abbasydzi nie sprawowali ju\xc5\xbc rzeczywistej w\xc5\x82adzy. D\xc5\xbcowajni popiera\xc5\x82 tak\xc5\xbce ci\xc4\x85g\xc5\x82y d\xc5\xbcihad, maj\xc4\x85cy na celu poszerzanie obszaru objawionego sposobu \xc5\xbcycia. Jego idea\xc5\x82em by\xc5\x82a \xe2\x80\x9esprawiedliwa spo\xc5\x82eczno\xc5\x9b\xc4\x87, oparta na bazie proroctwa, z siln\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x85 zdoln\xc4\x85 do prowadzenia do prawdy\xe2\x80\x9d."