b'\n_START_ARTICLE_\nArktur\n_START_SECTION_\nNazwa\n_START_PARAGRAPH_\nGwiazda ta nosi nazw\xc4\x99 w\xc5\x82asn\xc4\x85 Arktur, po raz pierwszy zapisan\xc4\x85 przez Hezjoda. Pochodzi ona od stgr.\xc2\xa0\xe1\xbc\x88\xcf\x81\xce\xba\xcf\x84\xce\xbf\xe1\xbf\xa6\xcf\x81\xce\xbf\xcf\x82 Arktouros, oznaczaj\xc4\x85cego \xe2\x80\x9estra\xc5\xbcnik nied\xc5\xbawiedzia\xe2\x80\x9d (\xe1\xbc\x84\xcf\x81\xce\xba\xcf\x84\xce\xbf\xcf\x82 \xe2\x80\x9enied\xc5\xbawied\xc5\xba\xe2\x80\x9d i \xce\xbf\xe1\xbd\x96\xcf\x81\xce\xbf\xcf\x82 \xe2\x80\x9estra\xc5\xbcnik\xe2\x80\x9d). Wi\xc4\x85\xc5\xbce si\xc4\x99 ona z po\xc5\x82o\xc5\xbceniem gwiazdy w pobli\xc5\xbcu Wielkiej Nied\xc5\xbawiedzicy, za kt\xc3\xb3r\xc4\x85 pod\xc4\x85\xc5\xbca on wraz z obrotem sfery niebieskiej; by\xc5\x82a odnoszona tak\xc5\xbce do ca\xc5\x82ego gwiazdozbioru. Mi\xc4\x99dzynarodowa Unia Astronomiczna w 2016 roku formalnie zatwierdzi\xc5\x82a u\xc5\xbcycie nazwy Arktur dla okre\xc5\x9blenia tej gwiazdy.\n_START_SECTION_\nCharakterystyka obserwacyjna\n_START_PARAGRAPH_\nArktur ma jasno\xc5\x9b\xc4\x87 \xe2\x88\x920,04 i jest czwart\xc4\x85 pod wzgl\xc4\x99dem jasno\xc5\x9bci gwiazd\xc4\x85 na nocnym niebie, po Syriuszu, Kanopusie i uk\xc5\x82adzie podw\xc3\xb3jnym gwiazd Alfa Centauri, kt\xc3\xb3ry ma jasno\xc5\x9b\xc4\x87 \xe2\x88\x920,27\xe1\xb5\x90 (ja\xc5\x9bniejsza Alfa Centauri A ma jasno\xc5\x9b\xc4\x87 \xe2\x88\x920,01, mniejsz\xc4\x85 ni\xc5\xbc Arktur, ale gwiazd A i B nie mo\xc5\xbcna rozdzieli\xc4\x87 go\xc5\x82ym okiem)._NEWLINE_Na niebie Arktur wraz z innymi jasnymi gwiazdami Spica, Denebola i Cor Caroli tworzy charakterystyczny asteryzm, Diament Panny._NEWLINE_Gwiazda eta Bo\xc3\xb6tis (Muphrid) jest nie tylko wizualnie bliska Arkturowi, ale tak\xc5\xbce le\xc5\xbcy bardzo blisko w przestrzeni, zaledwie 3,3 roku \xc5\x9bwietlnego od niego.\n_START_SECTION_\nHistoria obserwacji\n_START_PARAGRAPH_\nArktur jako czwarta pod wzgl\xc4\x99dem jasno\xc5\x9bci gwiazda na niebie zwraca\xc5\x82a uwag\xc4\x99 ludzi w staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci. Klaudiusz Ptolemeusz zwr\xc3\xb3ci\xc5\x82 uwag\xc4\x99 na lekko czerwonawy kolor Arktura. Astrologia wi\xc4\x85za\xc5\x82a ruchy gwiazd na niebie, w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci momenty takie jak heliakalny wsch\xc3\xb3d, z oddzia\xc5\x82ywaniem gwiazd na ludzi. \xc5\x9ar\xc3\xb3dziemnomorscy \xc5\xbceglarze obawiali si\xc4\x99 wp\xc5\x82ywu Arktura, o czym \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85 zapisy m.in. Aratosa z Soloj i Pliniusza; Georgiki Wergiliusza wskazuj\xc4\x85 na wiar\xc4\x99 w negatywny wp\xc5\x82yw Arktura na prace rolne. W staro\xc5\xbcytnej Mezopotamii Arktur by\xc5\x82 kojarzony z bogiem Enlilem, stoj\xc4\x85cym na czele panteonu sumeryjskiego. Polinezyjczycy nazywali Arktura H\xc5\x8dk\xc5\xable\xca\xbba, \xe2\x80\x9eGwiazd\xc4\x85 Rado\xc5\x9bci\xe2\x80\x9d; Arktur przechodzi przez zenit na szeroko\xc5\x9bci geograficznej archipelagu Hawaj\xc3\xb3w, co pozwala\xc5\x82o polinezyjskim nawigatorom odnale\xc5\xba\xc4\x87 te wyspy na rozleg\xc5\x82ym Pacyfiku._NEWLINE_Dla wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej astronomii Arktur jest znacz\xc4\x85cy jako pierwsza gwiazda, u kt\xc3\xb3rej stwierdzono ruch w\xc5\x82asny \xe2\x80\x93 w ci\xc4\x85gu 800 lat przesuwa si\xc4\x99 na niebie o odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 k\xc4\x85tow\xc4\x85 r\xc3\xb3wn\xc4\x85 \xc5\x9brednicy tarczy Ksi\xc4\x99\xc5\xbcyca. Odkrycia tego dokona\xc5\x82 Edmund Halley w 1718 roku, por\xc3\xb3wnuj\xc4\x85c wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne mu obserwacje z dawnymi zapisami. Od czas\xc3\xb3w Ptolemeusza Arktur przemie\xc5\x9bci\xc5\x82 si\xc4\x99 o ponad stopie\xc5\x84 na po\xc5\x82udnie, dalej od \xc5\x9brodka konstelacji.\n_START_SECTION_\nW\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bci fizyczne\n_START_PARAGRAPH_\nArktur to pomara\xc5\x84czowy olbrzym nale\xc5\xbc\xc4\x85cy do typu widmowego K. W \xc5\x9bwietle widzialnym emituje 113 razy wi\xc4\x99cej promieniowania ni\xc5\xbc S\xc5\x82o\xc5\x84ce, ale przy ni\xc5\xbcszej temperaturze (4290 K) wypromieniowuje wi\xc4\x99cej energii w zakresie podczerwieni \xe2\x80\x93 po uwzgl\xc4\x99dnieniu tej emisji jego jasno\xc5\x9b\xc4\x87 okazuje si\xc4\x99 215 razy wi\xc4\x99ksza ni\xc5\xbc jasno\xc5\x9b\xc4\x87 S\xc5\x82o\xc5\x84ca. Arktur ma 25 razy wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 \xc5\x9brednic\xc4\x99 ni\xc5\xbc S\xc5\x82o\xc5\x84ce, masa tej gwiazdy to oko\xc5\x82o 1,5 masy S\xc5\x82o\xc5\x84ca. Gwiazda ta zako\xc5\x84czy\xc5\x82a ju\xc5\xbc syntez\xc4\x99 wodoru w hel w j\xc4\x85drze i prawdopodobnie zacz\xc4\x99\xc5\x82a ju\xc5\xbc syntez\xc4\x99 helu w w\xc4\x99giel. S\xc5\x82aba emisja rentgenowska wskazuje na aktywno\xc5\x9b\xc4\x87 magnetyczn\xc4\x85 Arktura. Wiek gwiazdy jest oceniany na 5,9 do 8,6 miliarda lat._NEWLINE_Jego pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87 ruchu jest wi\xc4\x99ksza ni\xc5\xbc innych jasnych gwiazd w otoczeniu S\xc5\x82o\xc5\x84ca, wzgl\xc4\x99dem S\xc5\x82o\xc5\x84ca porusza si\xc4\x99 on z pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci\xc4\x85 121,7\xc2\xa0km/s i jest bardzo blisko najbli\xc5\xbcszego S\xc5\x82o\xc5\x84ca punktu orbity wok\xc3\xb3\xc5\x82 Centrum Galaktyki (osi\xc4\x85gnie go za 4 tysi\xc4\x85ce lat). Gwiazda jest stosunkowo uboga w metale, co w po\xc5\x82\xc4\x85czeniu z nietypowym ruchem sugerowa\xc5\x82o, \xc5\xbce nale\xc5\xbcy on do starszej populacji gwiazd Galaktyki. Zalicza si\xc4\x99 on do tzw. Strumienia Arktura; nowsza interpretacja wskazuje, \xc5\xbce ta grupa gwiazd pochodzi z ma\xc5\x82ej galaktyki satelickiej rozerwanej przez Drog\xc4\x99 Mleczn\xc4\x85 5\xe2\x80\x938 miliard\xc3\xb3w lat temu.\n_START_SECTION_\nHipoteza o istnieniu uk\xc5\x82adu planetarnego\n_START_PARAGRAPH_\nPomiary sztucznego satelity Hipparcos sugeruj\xc4\x85, \xc5\xbce Arktur jest gwiazd\xc4\x85 podw\xc3\xb3jn\xc4\x85, a towarzysz jest oko\xc5\x82o dwudziestu razy mniej jasny ni\xc5\xbc g\xc5\x82\xc3\xb3wna gwiazda i orbituje tak blisko, \xc5\xbce jest na granicy naszych mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci odkrycia. Ostatnie wyniki wci\xc4\x85\xc5\xbc nie s\xc4\x85 rozstrzygaj\xc4\x85ce, ale coraz bardziej uprawdopodobniaj\xc4\x85 to odkrycie._NEWLINE_W 1993 pomiary pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci k\xc4\x85towych Aldebarana, Arktura i Polluksa pokaza\xc5\x82y, \xc5\xbce Arktur wykazuje d\xc5\x82ugookresowe oscylacje pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci radialnej, kt\xc3\xb3re mog\xc5\x82yby zosta\xc4\x87 zinterpretowane jako wskazuj\xc4\x85ce na obecno\xc5\x9b\xc4\x87 towarzysza mniejszego ni\xc5\xbc gwiazda. Pomiary dla Arktura wskazuj\xc4\x85 na towarzysza o masie niemal 12 razy wi\xc4\x99kszej ni\xc5\xbc Jowisz, odleg\xc5\x82ego o 1,1\xc2\xa0au na lekko ekscentrycznej orbicie. Jednak badania wszystkich trzech gwiazd wykazywa\xc5\x82y podobne oscylacje prowadz\xc4\x85ce do podobnych mas towarzyszy i autorzy stwierdzili, \xc5\xbce zmiany by\xc5\x82y prawdopodobnie spowodowane przez czynniki wewn\xc4\x85trzgwiazdowe, a nie grawitacyjny wp\xc5\x82yw towarzysza. Jak dot\xc4\x85d nie potwierdzono istnienia \xc5\xbcadnego towarzysza mniejszego ni\xc5\xbc gwiazda.'