b'\n_START_ARTICLE_\nCruiser Mk IV\n_START_SECTION_\nProjekty i rozw\xc3\xb3j\n_START_PARAGRAPH_\nWielka Brytania zainteresowa\xc5\x82a si\xc4\x99 szybkimi czo\xc5\x82gami po zapoznaniu si\xc4\x99 z radzieckim czo\xc5\x82giem BT w trakcie manewr\xc3\xb3w Armii Czerwonej w 1936 roku. Budowa BT zosta\xc5\x82a oparta na rewolucyjnej konstrukcji Amerykanina J. Waltera Christie wi\xc4\x99c zespo\xc5\x82u z Morris Motors zosta\xc5\x82 wys\xc5\x82any do Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, aby zakupi\xc4\x87 czo\xc5\x82g Christie oraz prawa do jego budowy. Czo\xc5\x82g zosta\xc5\x82 wyprodukowany pod koniec 1936 roku pod nazw\xc4\x85 A13E1, lecz jego kad\xc5\x82ub okaza\xc5\x82 si\xc4\x99 zbyt ma\xc5\x82y, co doprowadzi\xc5\x82o do wykonania drugiego prototypu brytyjskiej konstrukcji._NEWLINE_A13E2 zosta\xc5\x82 skonstruowany tak, aby m\xc3\xb3g\xc5\x82 wykorzystywa\xc4\x87 wie\xc5\xbcyczk\xc4\x99 z czo\xc5\x82gu po\xc5\x9bcigowego Mk I (A9) projektu Vickersa. Wie\xc5\xbcyczka ta posiada\xc5\x82a Armat\xc4\x99 2-Funtow\xc4\x85 o kalibrze 40 mm oraz wsp\xc3\xb3\xc5\x82osiowy ch\xc5\x82odzony wod\xc4\x85 karabin maszynowy Vickers kalibru .303. Zesp\xc3\xb3\xc5\x82 nap\xc4\x99dowy zosta\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc zmieniony, ko\xc5\x82a jezdne nie by\xc5\x82y sprz\xc4\x99\xc5\xbcone z nap\xc4\x99dem, wi\xc4\x99c czo\xc5\x82g ten nie m\xc3\xb3g\xc5\x82 porusza\xc4\x87 si\xc4\x99 jedynie przy u\xc5\xbcyciu k\xc3\xb3\xc5\x82. Wykorzystanie lepszych g\xc4\x85sienic z z\xc4\x99batkami nap\xc4\x99dowymi montowanymi z ty\xc5\x82u pozwoli\xc5\x82o w trakcie test\xc3\xb3w na rozwini\xc4\x99cie pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci 40 km/h, jednak\xc5\xbce p\xc3\xb3\xc5\xbaniej ograniczono pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87 maksymaln\xc4\x85 czo\xc5\x82gu do 30 km/h. Pancerz z A13E2 mia\xc5\x82 15 mm, podobnie jak inne przedwojenne szybkie czo\xc5\x82gi._NEWLINE_A13E3 by\xc5\x82 finalnym prototypem, kt\xc3\xb3ry wszed\xc5\x82 do produkcji jako, A13 Mk I, czo\xc5\x82g po\xc5\x9bcigowy Mk III w 1939 roku w Nuffield Mechanization and Aero Limited, sp\xc3\xb3\xc5\x82ce zale\xc5\xbcnej od Morris Motors. Zam\xc3\xb3wiono 65 czo\xc5\x82g\xc3\xb3w z czego co najmniej 30 zosta\xc5\x82o wykonanych w momencie, gdy Ministerstwo Wojny postanowi\xc5\x82o zbudowa\xc4\x87 nowy model z grubszym pancerzem. A13 Mk II, czo\xc5\x82g po\xc5\x9bcigowy Mk IV, mia\xc5\x82 pancerz o maksymalnej grubo\xc5\x9bci 30 mm oraz fasetowane opancerzenie zamontowane na tyle oraz bokach wie\xc5\xbcyczki. Da\xc5\x82o to czo\xc5\x82gowi o wiele bardziej nowoczesny wygl\xc4\x85d. Niekt\xc3\xb3re czo\xc5\x82gi Mk III zosta\xc5\x82y przebudowane do standardu Mk IV w trakcie produkcji._NEWLINE_Karabin maszynowy Vickers kalibru 0,303 by\xc5\x82 ci\xc4\x85g\xc5\x82ym \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em problem\xc3\xb3w, wi\xc4\x99c zosta\xc5\x82 zast\xc4\x85piony przez karabin 7,92 mm BESA. Wszystkie brytyjskie czo\xc5\x82gi mia\xc5\x82y by\xc4\x87 przeprojektowane tak aby od pocz\xc4\x85tku 1940 roku m\xc3\xb3c obs\xc5\x82ugiwa\xc4\x87 now\xc4\x85 bro\xc5\x84. Doprowadzi\xc5\x82o to do powstania g\xc5\x82\xc3\xb3wnej wersji produkcyjnej, A13 Mk IIA, czo\xc5\x82gu po\xc5\x9bcigowego Mk IVA. Kilka egzemplarzy wys\xc5\x82ano z BEF do Francji, razem z wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci\xc4\x85 wcze\xc5\x9bniejszych modeli A13. Nie wiadomo, jak wiele czo\xc5\x82g\xc3\xb3w A13 Mk IVA wybudowano. Liczby r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85 si\xc4\x99 w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a. W sumie, do momentu kiedy ich produkcja zosta\xc5\x82a zako\xc5\x84czona w 1941 roku, wyprodukowano 665 sztuk wersji po\xc5\x9bcigowej Mark III i Mark IV. English Electric, Leyland i koleje LMS r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc bra\xc5\x82y udzia\xc5\x82 w produkcji A13._NEWLINE_We Francji A13 nie sprawowa\xc5\x82y si\xc4\x99 dobrze, z powodu zbyt szybkiego i pobie\xc5\xbcnego przeszkolenia za\xc5\x82\xc3\xb3g. Wiele czo\xc5\x82g\xc3\xb3w wys\xc5\x82ano do Francji w z\xc5\x82ym stanie, a niekt\xc3\xb3re by\xc5\x82y tak nowe, \xc5\xbce nie mia\xc5\x82y jeszcze zainstalowanych istotnych cz\xc4\x99\xc5\x9bci wyposa\xc5\xbcenia. A13 radzi\xc5\x82y sobie znacznie lepiej na pustyniach Afryki P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej i sprawowa\xc5\x82y si\xc4\x99 lepiej w tamtejszych warunkach ni\xc5\xbc niekt\xc3\xb3re czo\xc5\x82gi innych konstrukcji. Czo\xc5\x82gi te by\xc5\x82y szybkie, odpowiednio uzbrojone i opancerzone przeciw czo\xc5\x82gom w\xc5\x82oskim i niemieckim. Pozostawa\xc5\x82y skuteczn\xc4\x85 broni\xc4\x85 do ko\xc5\x84ca 1941 roku, kiedy to nowsze modele Panzer III i Panzer IV z grubszym pancerzem i wi\xc4\x99kszymi dzia\xc5\x82ami wesz\xc5\x82y do s\xc5\x82u\xc5\xbcby. W Afryce P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej to armata przeciwpancerna, odpowiada\xc5\x82a za wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 brytyjskich czo\xc5\x82g\xc3\xb3w utraconych w walce. Niemieckie czo\xc5\x82gi, wbrew powszechnemu przekonaniu nie wyrz\xc4\x85dzi\xc5\x82y Brytyjczykom wielu strat._NEWLINE_A13 Mk III, czo\xc5\x82g po\xc5\x9bcigowy Mk V, by\xc5\x82 radykalnym odej\xc5\x9bciem od pierwotnego projektu A13. By\xc5\x82 to zupe\xc5\x82nie nowy czo\xc5\x82g. Kad\xc5\x82ub i wie\xc5\xbcyczka zosta\xc5\x82y przeprojektowane, u\xc5\xbcyto nowego silnika Meadows o 12-tu przeciwleg\xc5\x82ych cylindrach, z ch\xc5\x82odnicami umieszczonymi na przedzie kad\xc5\x82uba. Czo\xc5\x82g Covenanter by\xc5\x82 produkowany w du\xc5\xbcych ilo\xc5\x9bciach, ale jego wczesne modele cierpia\xc5\x82y na ci\xc4\x85g\xc5\x82e przegrzewanie si\xc4\x99 silnika, co ograniczy\xc5\x82o jego stosowanie do cel\xc3\xb3w szkoleniowych i obronnych A13 Mk IIA zosta\xc5\x82 zast\xc4\x85piony przez czo\xc5\x82g A15 Crusader, kt\xc3\xb3ry by\xc5\x82 podobny do Covenantera, ale wykorzystywa\xc5\x82 oryginalny silnik z A13.\n_START_SECTION_\nMk IVA\n_START_PARAGRAPH_\nKarabin maszynowy Vickers kalibru 0,303 zast\xc4\x85piony przez karabin maszynowy Besa, kalibru 7,92 mm. MkIVA posiada\xc5\x82 nowe opancerzenia gniazda lufy i by\xc5\x82 produkowany w kilku fabrykach, w tym przez Koleje LMS. By\xc5\x82 to g\xc5\x82\xc3\xb3wny model u\xc5\xbcywany na pustyni pomi\xc4\x99dzy latami 1940-42.'