b"\n_START_ARTICLE_\nChanat Buchary\n_START_SECTION_\nAbulchajrydzi\n_START_PARAGRAPH_\nChanat Buchary zosta\xc5\x82 za\xc5\x82o\xc5\xbcony przez Abulchajryd\xc3\xb3w, ga\xc5\x82\xc4\x85\xc5\xba Szibanid\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3ra wzi\xc4\x99\xc5\x82a swoj\xc4\x85 nazw\xc4\x99 od chana Abulchajra (1428\xe2\x80\x931468). To on jako pierwszy zjednoczy\xc5\x82 pod swoj\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x85 wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 koczowniczych Uzbek\xc3\xb3w i urz\xc4\x85dza\xc5\x82 regularne najazdy na terytoria Timuryd\xc3\xb3w. Jednak po jego \xc5\x9bmierci utworzona przez niego plemienna konfederacja rozpad\xc5\x82a si\xc4\x99. W\xc5\x82a\xc5\x9bciwym za\xc5\x82o\xc5\xbcycielem Chanatu Buchary mia\xc5\x82 sta\xc4\x87 si\xc4\x99 wnuk Abulchajra, Muhammad Szibani (1500\xe2\x80\x931510), kt\xc3\xb3ry po \xc5\x9bmierci swojego dziadka s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82 jako najemnik u lokalnych Timuryd\xc3\xb3w oraz chana Czagataid\xc3\xb3w Sultana Mahmuda (1487\xe2\x80\x931508/1509). Po tym jak w latach 1494\xe2\x80\x931495 zmarli rz\xc4\x85dz\xc4\x85cy w Azji \xc5\x9arodkowej trzej synowie Abu Sa\xe2\x80\x99ida (1451\xe2\x80\x931469) \xe2\x80\x93 Sultan Ahmad (1469\xe2\x80\x931494), Umar Szajch (1469\xe2\x80\x931494) i Mahmud Sultan (1469\xe2\x80\x931495) \xe2\x80\x93 ca\xc5\x82y region pogr\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82 si\xc4\x99 w chaosie ci\xc4\x85g\xc5\x82ych walk pomi\xc4\x99dzy ich potomkami, Czagataidami i Kazachami. Szibani-chan wykorzysta\xc5\x82 t\xc4\x99 sytuacj\xc4\x99 do zdobycia Samarkandy i Buchary w latach 1500\xe2\x80\x931501, co spowodowa\xc5\x82o zasilenie jego szereg\xc3\xb3w przez wiele plemion s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85cych do tej pory Timurydom lub Czagataidom. To pozwoli\xc5\x82o mu na przeprowadzenie ca\xc5\x82ej serii kampanii, w trakcie kt\xc3\xb3rych zaj\xc4\x85\xc5\x82 Kotlin\xc4\x99 Ferga\xc5\x84sk\xc4\x85 i Taszkent (1502), Urgencz i Chiw\xc4\x99 (1504\xe2\x80\x931505), Balch (1505), Herat (1507) oraz Meszhed i Astarabad (1508), to jest wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 zachodniej Azji \xc5\x9arodkowej._NEWLINE_Osi\xc4\x85gni\xc4\x99cia Szibaniego opiera\xc5\x82y si\xc4\x99 na jego militarnym geniuszu i osobistej charyzmie, st\xc4\x85d kiedy w roku 1510 zgin\xc4\x85\xc5\x82 on w walce z Isma'ilem (1501\xe2\x80\x931524) z rodu Safawid\xc3\xb3w utworzone przez niego pa\xc5\x84stwo niemal natychmiast si\xc4\x99 rozpad\xc5\x82o. Isma'il zaj\xc4\x85\xc5\x82 Chorasan i Herat, za\xc5\x9b wspierany przez niego stary przeciwnik Szibaniego, Timuryda Babur (1494\xe2\x80\x931530), Balch, Buchar\xc4\x99 i Samarkand\xc4\x99. We wschodnim Mawarannahrze emirowie lojalni w stosunku do Czagataid\xc3\xb3w wyparli Abulchajryd\xc3\xb3w z Kotliny Ferga\xc5\x84skiej i Taszkentu. W Chorezmie w\xc5\x82adz\xc4\x99 przej\xc4\x99\xc5\x82a konkurencyjna w stosunku do Abulchajryd\xc3\xb3w ga\xc5\x82\xc4\x85\xc5\xba Szibanid\xc3\xb3w, Arabszahidzi, daj\xc4\x85c tym samym pocz\xc4\x85tek Chanatowi Chiwy. Z ko\xc5\x84cem 1511 roku Abulchajrydzi stracili ka\xc5\xbcde wi\xc4\x99ksze miasto zdobyte niegdy\xc5\x9b przez Szibaniego. Niemniej p\xc3\xb3\xc5\xban\xc4\x85 zim\xc4\x85 1512 roku, zach\xc4\x99ceni og\xc3\xb3lnym niezadowoleniem z nowych rz\xc4\x85d\xc3\xb3w, wuj Szibaniego Sujund\xc5\xbcuk oraz jego bratanek Ubajdullah (1533\xe2\x80\x931539) zaatakowali odpowiednio Taszkent i Buchar\xc4\x99. Obaj osi\xc4\x85gn\xc4\x99li sukces przep\xc4\x99dzaj\xc4\x85c Czagataid\xc3\xb3w i Babura, za\xc5\x9b Abulchajrydzi odzyskali kontrol\xc4\x99 nad Taszkentem, Samarkand\xc4\x85 i Buchar\xc4\x85. Nast\xc4\x99pnej zimy du\xc5\xbca safawidzka armia zosta\xc5\x82a przep\xc4\x99dzona przez si\xc5\x82y Abulchajryd\xc3\xb3w w starciu w pobli\xc5\xbcu G\xca\xbbijduvon._NEWLINE_Jeszcze w roku 1512 Abulchajrydzi zwo\xc5\x82ali kuru\xc5\x82taj i zgodnie z dawn\xc4\x85 turecko-mongolsk\xc4\x85 tradycj\xc4\x85 wybrali na chana seniora rodu, syna Abulchajra Kuczkuncziego (1512\xe2\x80\x931530). Jednocze\xc5\x9bnie podbite terytorium podzielono na apana\xc5\xbce przyznane czterem klanom wywodz\xc4\x85cym si\xc4\x99 od syn\xc3\xb3w Abulchajra. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d jego dw\xc3\xb3ch nadal \xc5\xbcyj\xc4\x85cych syn\xc3\xb3w Kuczkunczi-chan otrzyma\xc5\x82 timurydzk\xc4\x85 stolic\xc4\x99 Samarkand\xc4\x99 za\xc5\x9b jego brat Sujund\xc5\xbcuk zdobyty przez siebie Taszkent. Potomkom Szah Budaka, reprezentowanym przez jego wnuka Ubajdullaha, przyznano Buchar\xc4\x99, za\xc5\x9b potomkom Chod\xc5\xbcy Muhammada, reprezentowanym przez jego syna D\xc5\xbcanibeka, przyznano Karman\xc4\x99 i Miankal. W ci\xc4\x85gu nast\xc4\x99pnego \xc4\x87wier\xc4\x87wiecza klany Abulchajryd\xc3\xb3w konsolidowa\xc5\x82y i poszerza\xc5\x82y terytoria swoich apana\xc5\xbcy. Kuczkunczidzi szukali mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci ekspansji w dolinach dzisiejszego Tad\xc5\xbcykistanu i Badachszanie. Sujund\xc5\xbcukidzi pocz\xc4\x85tkowo walczyli z Czagataidami, by potem sprzymierzy\xc4\x87 si\xc4\x99 z nimi przeciwko Kazachom. D\xc5\xbcanibekidzi, kt\xc3\xb3rzy otrzymali najmniej cenn\xc4\x85 dzielnic\xc4\x99, znacznie powi\xc4\x99kszyli swoj\xc4\x85 fortun\xc4\x99 gdy w roku 1526 zdobyli Balch. Ubajdullah poprowadzi\xc5\x82 szereg kampanii przeciwko Chorasanowi lecz obj\xc4\x99cie przez niego stanowiska chana w roku 1533 oznacza\xc5\x82o przynajmniej tymczasowy koniec walki o ten region. Z ko\xc5\x84cem jego panowania \xe2\x80\x9echanat Abulchajryd\xc3\xb3w ustabilizowa\xc5\x82 si\xc4\x99 jako czw\xc3\xb3rdzielne pa\xc5\x84stwo z centrum w Balchu, Bucharze, Samarkandzie i Taszkencie ze stolic\xc4\x85 przenosz\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 do centrum danego apana\xc5\xbcu wraz z sukcesj\xc4\x85 kolejnego chana. Chanat utrzymywa\xc5\x82 swoj\xc4\x85 jedno\xc5\x9b\xc4\x87, z sukcesj\xc4\x85 w ramach panuj\xc4\x85cego klanu, ale rz\xc4\x85dy chana mia\xc5\x82y teraz charakter formalny, tytularny i po wi\xc4\x99kszej cz\xc4\x99\xc5\x9bci nominalny, z realn\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x85 spoczywaj\xc4\x85c\xc4\x85 w r\xc4\x99ku naczelnik\xc3\xb3w apana\xc5\xbcy, stanowi\xc4\x85cych mikrokosmos chanatu\xe2\x80\x9d._NEWLINE_A\xc5\xbc do po\xc5\x82owy XVI wieku sukcesja najstarszego Abulchajrydy przebiega\xc5\x82a bez przeszk\xc3\xb3d i integralno\xc5\x9b\xc4\x87 systemu klanowych apana\xc5\xbcy by\xc5\x82a respektowana. Jednak\xc5\xbce wraz z tym jak kolejne \xe2\x80\x9epokolenia dojrzewa\xc5\x82y i coraz wi\xc4\x99ksza ilo\xc5\x9b\xc4\x87 ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85t (sultans) domaga\xc5\x82a si\xc4\x99 udzia\xc5\x82u w zbiorowym dziedzictwie, apana\xc5\xbce musia\xc5\x82y powi\xc4\x99ksza\xc4\x87 si\xc4\x99 albo przez aneksj\xc4\x99 terytori\xc3\xb3w nie-szibanidzkich albo przez eliminacj\xc4\x99 lub podporz\xc4\x85dkowanie klan\xc3\xb3w kuzyn\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d. Kiedy w roku 1550 Szah Budakidzi nie mogli doj\xc5\x9b\xc4\x87 do porozumienia co do dziedziczenia w ramach swojego apana\xc5\xbcu dosz\xc5\x82o do wojny domowej, poniewa\xc5\xbc przyw\xc3\xb3dca D\xc5\xbcanibekid\xc3\xb3w, Pir Muhammad (1556\xe2\x80\x931561), postanowi\xc5\x82 wykorzysta\xc4\x87 t\xc4\x99 sytuacj\xc4\x99 do zdobycia Buchary. Szah Budakida Muhammad-Jar wezwa\xc5\x82 jednak na pomoc chana Abdullatifa (1540\xe2\x80\x931552) i przyw\xc3\xb3dc\xc4\x99 Sujund\xc5\xbcukid\xc3\xb3w Nauruza Ahmada (1552\xe2\x80\x931556), tak \xc5\xbce w walk\xc4\x99 zaanga\xc5\xbcowa\xc5\x82y si\xc4\x99 wszystkie cztery apana\xc5\xbce. Abdullatif wraz z Nauruzem Ahmadem zaj\xc4\x99li Miankal, tym samym pozbawiaj\xc4\x85c apana\xc5\xbcu brata Pir Muhammada Iskandera (1561\xe2\x80\x931583). W ci\xc4\x85gu nast\xc4\x99pnych kilku lat D\xc5\xbcanibekidzi pr\xc3\xb3bowali wykorzysta\xc4\x87 ka\xc5\xbcd\xc4\x85 okazj\xc4\x99 do odzyskania dawnej pozycji, przy czym najbardziej aktywny okaza\xc5\x82 si\xc4\x99 syn Iskandera Abdullah (1583\xe2\x80\x931598). Po \xc5\x9bmierci Nauruza Ahmada w roku 1556  odzyska\xc5\x82 on Miankal, nast\xc4\x99pnie za\xc5\x9b wyp\xc4\x99dzi\xc5\x82 syn\xc3\xb3w Nauruza Ahmada z Samarkandy, by w maju 1557 roku zdoby\xc4\x87 Buchar\xc4\x99, ostatecznie anektuj\xc4\x85c apana\xc5\xbc Szah Budakid\xc3\xb3w. Buchara mia\xc5\x82a odt\xc4\x85d ju\xc5\xbc pozosta\xc4\x87 stolic\xc4\x85 chanatu. By\xc5\x82 to pierwszy z czterech pierwotnych apana\xc5\xbcy, kt\xc3\xb3ry przesta\xc5\x82 istnie\xc4\x87. Jednocze\xc5\x9bnie Abdullahowi uda\xc5\x82o si\xc4\x99 doprowadzi\xc4\x87 do ustanowienia chanem jego wuja Pir Muhammada._NEWLINE_Nast\xc4\x99pne \xc4\x87wier\xc4\x87wiecze to w\xc5\x82a\xc5\x9bciwie jedna d\xc5\x82uga wojna domowa pomi\xc4\x99dzy poszczeg\xc3\xb3lnymi od\xc5\x82amami dynastii co by\xc5\x82o spowodowane tym i\xc5\xbc \xe2\x80\x9eklanowa solidarno\xc5\x9b\xc4\x87 zar\xc3\xb3wno pomi\xc4\x99dzy jak i w ramach apana\xc5\xbcy za\xc5\x82ama\xc5\x82a si\xc4\x99 gdy pokoleniowa zmiana i wzrost liczby su\xc5\x82tan\xc3\xb3w w ka\xc5\xbcdym apana\xc5\xbcu doprowadzi\xc5\x82y do powstania niemo\xc5\xbcliwej do zaspokojenia presji na dost\xc4\x99pne zasoby\xe2\x80\x9d. W ci\xc4\x85g\xc5\x82ych walkach wy\xc5\x82oni\xc5\x82y si\xc4\x99 dwie g\xc5\x82\xc3\xb3wne si\xc5\x82y konkuruj\xc4\x85ce o przyw\xc3\xb3dztwo. Pierwsz\xc4\x85 by\xc5\x82 r\xc3\xb3d Iskandera w\xc5\x9br\xc3\xb3d D\xc5\xbcanibekid\xc3\xb3w, w ramach kt\xc3\xb3rego odmiennie od innych zgodnie wsp\xc3\xb3\xc5\x82dzia\xc5\x82ali ze sob\xc4\x85 jego trzej synowie, wspomniany ju\xc5\xbc Abdullah, Ibadullah i Abdel Kuddus oraz ich kuzyn Uzbek. Drug\xc4\x85 Sujund\xc5\xbcukidzi na czele kt\xc3\xb3rych sta\xc5\x82 Baba Sultan, syn Nauruza Ahmada. Abdullah metodycznie zmierza\xc5\x82 zar\xc3\xb3wno do zapewnienia Iskanderydom monopolu na w\xc5\x82adz\xc4\x99 w ramach swojego apana\xc5\xbcu jak i ostatecznie do zdominowania ca\xc5\x82ego chanatu. Jego oci\xc4\x99\xc5\xbca\xc5\x82y umys\xc5\x82owo ojciec by\xc5\x82 jedynie marionetk\xc4\x85 w jego r\xc4\x99kach. W roku 1561 Abdullah ustanowi\xc5\x82 swojego ojca nominalnym chanem, wcze\xc5\x9bniej zmuszaj\xc4\x85c do ust\xc4\x85pienia swojego wuja Pir Muhammada. W roku 1573 Abdullah zdoby\xc5\x82 Balch, a w 1574 Hisar, eliminuj\xc4\x85c tym samym inne ga\xc5\x82\xc4\x99zie swojego klanu z apana\xc5\xbcu D\xc5\xbcanibekid\xc3\xb3w. Jednocze\xc5\x9bnie ca\xc5\x82y czas trwa\xc5\x82a walka z Bab\xc4\x85 Sultanem, kt\xc3\xb3ra najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej przyjmowa\xc5\x82a form\xc4\x99 wspierania przez ka\xc5\xbcd\xc4\x85 ze stron swojego kandydata do w\xc5\x82adzy nad Kuczkunczidami. W roku 1578 Abdullah zdoby\xc5\x82 Samarkand\xc4\x99 i skaza\xc5\x82 na \xc5\x9bmier\xc4\x87 ostatniego panuj\xc4\x85cego w niej Kuczkunczid\xc4\x99, D\xc5\xbcawanmarda Alego. W roku 1582 ten sam los spotka\xc5\x82 Bab\xc4\x99 Sultana i D\xc5\xbcanibekidzi zostali jedynymi w\xc5\x82adcami chanatu._NEWLINE_Po \xc5\x9bmierci swojego ojca w roku 1583 Abdullah przyj\xc4\x85\xc5\x82 tytu\xc5\x82 chana. Energi\xc4\x99 uwolnionych od wewn\xc4\x85trz dynastycznych spor\xc3\xb3w Uzbek\xc3\xb3w skierowa\xc5\x82 on teraz na zewn\xc4\x85trz. Jeszcze przed \xc5\x9bmierci\xc4\x85 swojego ojca w roku 1583 zaj\xc4\x85\xc5\x82 Kotlin\xc4\x99 Ferga\xc5\x84sk\xc4\x99. W roku 1584 zdoby\xc5\x82 na Timurydach Badachszan, za\xc5\x9b jego syn Abdel Mumin (1598) dwa lata p\xc3\xb3\xc5\xbaniej odpar\xc5\x82 mogolsk\xc4\x85 pr\xc3\xb3b\xc4\x99 odbicia regionu. Uwaga Abdullaha skierowa\xc5\x82a si\xc4\x99 teraz na safawidzki Chorasan. W roku 1588 zdoby\xc5\x82 on Herat, za\xc5\x9b w roku 1589 tak\xc5\xbce Meszhed, Niszapur i Sabzewar. W\xc5\x82adza chanatu zosta\xc5\x82a uznana tak\xc5\xbce w Kandaharze i Sistanie. Wa\xc5\xbcn\xc4\x85 rol\xc4\x99 w tych walkach odgrywa\xc5\x82 Abdel Mumin, od roku 1582 dzier\xc5\xbc\xc4\x85cy apana\xc5\xbc z o\xc5\x9brodkiem w Balchu, jednak stosunki pomi\xc4\x99dzy nim a ojcem sta\xc5\x82y si\xc4\x99 napi\xc4\x99te kiedy ten nie przekaza\xc5\x82 mu oczekiwanego przez niego Heratu, lecz odda\xc5\x82 go we w\xc5\x82adanie emira Kul Baby K\xc3\xb6keltasza. Pomimo to pod koniec 1590 roku Abdullah zwo\xc5\x82a\xc5\x82 kuru\xc5\x82taj na kt\xc3\xb3rym obwo\xc5\x82ano Abdel Mumina jego nast\xc4\x99pc\xc4\x85. Inn\xc4\x85 konsekwencj\xc4\x85 wypraw na Chorasan by\xc5\x82 wzrost roli rodu nale\xc5\xbc\xc4\x85cego do innej ni\xc5\xbc Szibanidzi ga\xc5\x82\xc4\x99zi D\xc5\xbcoczyd\xc3\xb3w, Tukaj-Timuryd\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rego pierwszy \xc5\x9brodkowoazjatycki przyw\xc3\xb3dca, Jar Muhammad, otrzyma\xc5\x82 za \xc5\xbcon\xc4\x99 c\xc3\xb3rk\xc4\x99 Iskandera. Z tego zwi\xc4\x85zku przyszed\xc5\x82 na \xc5\x9bwiat D\xc5\xbcani Muhammad (1599\xe2\x80\x931603), kt\xc3\xb3rego trzej synowie, Din Muhammad, Baki Muhammad (1603\xe2\x80\x931606) i Wali Muhammad (1606\xe2\x80\x931612), brali udzia\xc5\x82 w kampaniach w Chorasanie i z nada\xc5\x84 Abdullaha oraz w\xc5\x82asnych zdobyczy utworzyli znacz\xc4\x85cy apana\xc5\xbc, obejmuj\xc4\x85cy m.in. Kunduz, Ghohistan i Sistan. W latach 1593 i 1595/1596 Abdullah wyprawia\xc5\x82 si\xc4\x99 na Chorezm i podbi\xc5\x82 Chanat Chiwy rz\xc4\x85dzony przez Arabszahid\xc3\xb3w._NEWLINE_Abdullah zmar\xc5\x82 w lutym 1598 roku i tron obj\xc4\x85\xc5\x82 Abdel Mumin. Natychmiast przyst\xc4\x85pi\xc5\x82 on do czystki w\xc5\x9br\xc3\xb3d dawnych emir\xc3\xb3w swojego ojca, z Kul Bab\xc4\x85 K\xc3\xb6keltaszem na czele, a tak\xc5\xbce do likwidacji swoich krewnych, kt\xc3\xb3rzy w jego mniemaniu mogliby stanowi\xc4\x87 dla niego zagro\xc5\xbcenie. W rezultacie ju\xc5\xbc po czterech miesi\xc4\x85cach zosta\xc5\x82 zamordowany przez spiskowc\xc3\xb3w. Po \xc5\x9bmierci Abdel Mumina, w wyniku wcze\xc5\x9bniejszych wojen domowych i jego w\xc5\x82asnych poczyna\xc5\x84 pozosta\xc5\x82o niewielu Abulchajryd\xc3\xb3w posiadaj\xc4\x85cych pozycj\xc4\x99 i do\xc5\x9bwiadczenie odpowiednie do pretendowania do tronu. W tej sytuacji najpowa\xc5\xbcniejszy kandydatem wydawa\xc5\x82 si\xc4\x99 by\xc4\x87 chan Kazach\xc3\xb3w Tewekkel (1584\xe2\x80\x931598), kt\xc3\xb3ry jeszcze za panowania Abdel Mumina zaj\xc4\x85\xc5\x82 Taszkent. Tak\xc5\xbce Chorezm zosta\xc5\x82 utracony, gdy wykorzystuj\xc4\x85c zam\xc4\x99t po \xc5\x9bmierci Abdullaha Arabszahidzi na powr\xc3\xb3t ustanowili sw\xc3\xb3j chanat. Niech\xc4\x99tni Kazachom emirowie szukali kandydata, kt\xc3\xb3ry m\xc3\xb3g\xc5\x82by przeciwstawi\xc4\x87 si\xc4\x99 Tewekkelowi, i w rezultacie w Bucharze og\xc5\x82oszono chanem wnuka D\xc5\xbcanibeka Pir Muhammada (1598\xe2\x80\x931599). W tym samym czasie w Chorasanie Tukaj-Timurydzi, kt\xc3\xb3rych faktycznym przyw\xc3\xb3dc\xc4\x85 by\xc5\x82 Din Muhammad, obwo\xc5\x82ali chanem D\xc5\xbcani Muhammada. Din Muhammad wyruszy\xc5\x82 w kierunku Heratu, jednak pod miastem pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 armia szacha Abbasa (1588\xe2\x80\x931629), kt\xc3\xb3ry chcia\xc5\x82 wykorzysta\xc4\x87 \xc5\x9bmier\xc4\x87 Abdullaha do odbicia utraconych posiad\xc5\x82o\xc5\x9bci. W bitwie z si\xc5\x82ami Safawid\xc3\xb3w Tukaj-Timurydzi ponie\xc5\x9bli kl\xc4\x99sk\xc4\x99, a Din Muhammad straci\xc5\x82 \xc5\xbcycie. Os\xc5\x82abieni Tukaj-Timurydzi podporz\xc4\x85dkowali si\xc4\x99 teraz Pir Muhammadowi, pomagaj\xc4\x85c mu w pokonaniu Tewekkela, kt\xc3\xb3ry w mi\xc4\x99dzyczasie zaj\xc4\x85\xc5\x82 Samarkand\xc4\x99 i przyst\xc4\x85pi\xc5\x82 do oblegania Buchary. W bitwie pod miastem zosta\xc5\x82 jednak pokonany i zmar\xc5\x82 jaki\xc5\x9b czas p\xc3\xb3\xc5\xbaniej w wyniku odniesionej rany. W nagrod\xc4\x99 za pomoc Pir Muhammad przyzna\xc5\x82 Samarkand\xc4\x99 Baki Muhammadowi, ten za\xc5\x9b wykorzysta\xc5\x82 pierwszy powa\xc5\xbcniejszy bunt w\xc5\x9br\xc3\xb3d emir\xc3\xb3w chana i wiosn\xc4\x85 1599 roku pokona\xc5\x82 go i zabi\xc5\x82 w bitwie pod Bag-i Szamal, ko\xc5\x84cz\xc4\x85c tym samym panowanie Abulchajryd\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nTukaj-Timurydzi\n_START_PARAGRAPH_\nPo zwyci\xc4\x99stwie nad Abulchajrydami Tukaj Timurydzi zwo\xc5\x82ali kuru\xc5\x82taj i wybrali na chana D\xc5\xbcani Muhammada (st\xc4\x85d, od imienia ich pierwszego chana, rz\xc4\x85dz\xc4\x85cy w Bucharze Tukaj-Timurydzi nazywani s\xc4\x85 czasem D\xc5\xbcanidami. Poniewa\xc5\xbc przybyli do Azji \xc5\x9arodkowej z Astrachania, nazywa si\xc4\x99 te\xc5\xbc ich czasem Asztarchanidami, od tureckiej nazwy miasta), po czym przyst\xc4\x85pili do podzia\xc5\x82u pa\xc5\x84stwa na apana\xc5\xbce. W rezultacie D\xc5\xbcani Muhammad otrzyma\xc5\x82 Samarkand\xc4\x99, Baki Muhammad Buchar\xc4\x99, za\xc5\x9b Wali Muhammad Sagard\xc5\xbc. Baki Muhammad by\xc5\x82 faktycznym przyw\xc3\xb3dc\xc4\x85 Tukaj-Timuryd\xc3\xb3w, stoj\xc4\x85cym za swoim ojcem, kt\xc3\xb3ry zosta\xc5\x82 chanem zgodnie z tradycj\xc4\x85 senioratu. Najpowa\xc5\xbcniejszym problemem z jakim musia\xc5\x82 si\xc4\x99 zmierzy\xc4\x87 by\xc5\x82a interwencja Safawid\xc3\xb3w w rejonie Balchu, kt\xc3\xb3ra polega\xc5\x82a na wspieraniu kolejnych pretendent\xc3\xb3w do tronu wywodz\xc4\x85cych si\xc4\x99 ze starej dynastii. W roku 1600 Wali Muhammad zdoby\xc5\x82 Balch i Baki Muhammad odda\xc5\x82 mu miasto w jego w\xc5\x82adanie. Safawidzki atak przedsi\xc4\x99wzi\xc4\x99ty jesieni\xc4\x85 1602 roku zako\xc5\x84czy\xc5\x82 si\xc4\x99 ca\xc5\x82kowita pora\xc5\xbck\xc4\x85. W Badachszanie ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 Badi-az-Zaman Mirza stara\xc5\x82 si\xc4\x99 przywr\xc3\xb3ci\xc4\x87 w\xc5\x82adz\xc4\x99 Timuryd\xc3\xb3w, jednak Baki Muhammad pokona\xc5\x82 go i zabi\xc5\x82 w marcu 1603 roku. Gdy w tym samym roku D\xc5\xbcani Muhammad zmar\xc5\x82 kuru\xc5\x82taj wybra\xc5\x82 Baki Muhammada chanem. Musia\xc5\x82 si\xc4\x99 on teraz zmierzy\xc4\x87 ze sprzymierzonymi z Kirgizami i Kazachami Sujund\xc5\xbcukidami, na kt\xc3\xb3rych czele sta\xc5\x82 wnuk Nauruza Ahmada Kildi Muhammad-chan. Wiosn\xc4\x85 1604 roku jego chanat uznawa\xc5\x82 Taszkent, Turkiestan i Kotlina Ferga\xc5\x84ska. Baki Muhammad poprowadzi\xc5\x82 swoj\xc4\x85 armi\xc4\x99 a\xc5\xbc w rejon Szahruchijji, ale w obliczu oddzia\xc5\x82\xc3\xb3w Kildi Muhammada jego wojska zawr\xc3\xb3ci\xc5\x82y i uciek\xc5\x82y do Samarkandy. Kildi Muhammad okaza\xc5\x82 si\xc4\x99 jednak niezdolny do zaj\xc4\x99cia miasta i zmar\xc5\x82 wkr\xc3\xb3tce potem. W nast\xc4\x99pnym roku Baki Muhammad dalej musia\xc5\x82 walczy\xc4\x87 z Sujund\xc5\xbcikidami i zmar\xc5\x82 podczas kampanii._NEWLINE_Chanem zgodnie z zasad\xc4\x85 senioratu zosta\xc5\x82 teraz Wali Muhammad. Kazachowie pod przyw\xc3\xb3dztwem Iszim-chana (1598\xe2\x80\x931628) rozci\xc4\x85gn\xc4\x99li swoj\xc4\x85 kontrol\xc4\x99 z Taszkentu a\xc5\xbc do prawego brzegu Syr-darii, jednak emirowie Wali Muhammada odnie\xc5\x9bli nad nim powa\xc5\xbcne zwyci\xc4\x99stwo prawdopodobnie w 1608 roku i odbili Taszkent. Niemniej przez nast\xc4\x99pne pi\xc4\x99\xc4\x87 lat miasto mia\xc5\x82o przechodzi\xc4\x87 z r\xc4\x85k do r\xc4\x85k. Tymczasem wok\xc3\xb3\xc5\x82 syn\xc3\xb3w Din Muhammada, Imam Kuliego (1611\xe2\x80\x931642) i Nazr Muhammada (1642\xe2\x80\x931645) zacz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 tworzy\xc4\x87 odr\xc4\x99bna frakcja. Nazr Muhammad, kt\xc3\xb3remu Wali Muhammad nada\xc5\x82 Balch, w roku 1607 pokona\xc5\x82 dw\xc3\xb3ch szibanidzkich wygna\xc5\x84c\xc3\xb3w, D\xc5\xbcahangira i Muhammada Salima, co \xe2\x80\x9ezako\xc5\x84czy\xc5\x82o wszelkie szibanidzkie pr\xc3\xb3by odzyskania Czyngisydzkiego chanatu w Transoksanii i Balchu\xe2\x80\x9d. Zamiast go za to wynagrodzi\xc4\x87, Wali Muhammad obawiaj\xc4\x85c si\xc4\x99 jego rosn\xc4\x85cego presti\xc5\xbcu odebra\xc5\x82 Nazr Muhammadowi Balch, co jednak doprowadzi\xc5\x82o do wybuchu walk pomi\xc4\x99dzy stronnictwami Walid\xc3\xb3w (popieraj\xc4\x85cych Wali Muhammada i jego syna Rustama) oraz Dinid\xc3\xb3w (zwolennik\xc3\xb3w syn\xc3\xb3w Din Muhammada). Wczesn\xc4\x85 wiosn\xc4\x85 1611 roku, w obliczu utraty poparcia, Wali Muhammad poszuka\xc5\x82 schronienia u szacha Abbasa. Powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 z Safawidzkimi posi\xc5\x82kami, jednak pomimo pocz\xc4\x85tkowych sukces\xc3\xb3w zgin\xc4\x85\xc5\x82 w bitwie pod D\xc5\xbcard\xc5\xbci w pobli\xc5\xbcu Samarkandy we wrze\xc5\x9bniu 1611 roku._NEWLINE_Chanat zosta\xc5\x82 teraz podzielony pomi\xc4\x99dzy braci \xe2\x80\x93 podczas gdy Imam Kuli panowa\xc5\x82 w Bucharze, Nazr Muhammad rz\xc4\x85dzi\xc5\x82 w Balchu i Badachszanie. G\xc5\x82\xc3\xb3wnym problemem panowania Imama Kulego by\xc5\x82y stosunki z nomadami, przede wszystkim Kazachami, ale tak\xc5\xbce Kirgizami, Kipczakami, Ka\xc5\x82mukami (Ojratami) i Karaka\xc5\x82pakami. Kazachowie wsparli go w jego walce z Wali Muhammadem, za co ten uzna\xc5\x82 ich w\xc5\x82adz\xc4\x99 nad Taszkentem, Turkiestanem i Sagard\xc5\xbcem. Szybko jednak ponownie wybuch\xc5\x82y walki pomi\xc4\x99dzy Kazachami a chanatem. Starcia z pozosta\xc5\x82ymi grupami koczownik\xc3\xb3w by\xc5\x82y zwi\xc4\x85zane z ich migracjami z teren\xc3\xb3w Deszt-i Kipczak na zach\xc3\xb3d, jakie zachodzi\xc5\x82y w tym okresie. W tym samym czasie Nazr Muhammad musia\xc5\x82 si\xc4\x99 zmaga\xc4\x87 z zagro\xc5\xbceniem ze strony Safawid\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy wspierali syna Wali Muhammada, Rustama. W latach 1611\xe2\x80\x931623 Rustam lub jego zwolennicy przeprowadzili siedem kampanii przeciwko Balchowi, w roku 1614 nawet oblegaj\xc4\x85c miasto. W roku 1622 si\xc5\x82y Tukaj-Timuryd\xc3\xb3w zagrozi\xc5\x82y jednak Heratowi i Abbas zgodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 na przeniesienie Rustama z dala od Chorasanu. Wojna wybuch\xc5\x82a jednak na nowo gdy w Iranie do w\xc5\x82adzy doszed\xc5\x82 Safi I (1629\xe2\x80\x931642) i pozwoli\xc5\x82 Rustamowi powr\xc3\xb3ci\xc4\x87 nad granic\xc4\x99. Po stronie Tukaj-Timuryd\xc3\xb3w g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 rol\xc4\x99 w walkach odgrywa\xc5\x82 syn Nazra Muhammada, Abdel Aziz (1645\xe2\x80\x931680), kt\xc3\xb3ry nie waha\xc5\x82 si\xc4\x99 atakowa\xc4\x87 Chorasanu nawet wbrew woli ojca. Pomimo kolejnych star\xc4\x87 nie dosz\xc5\x82o jednak do \xc5\xbcadnej zasadniczej zmiany satus quo pomi\xc4\x99dzy stronami. Prawdopodobnie chc\xc4\x85c wykorzysta\xc4\x87 kryzys sukcesyjny po \xc5\x9bmierci D\xc5\xbcahangira (1605\xe2\x80\x931627) w roku 1627 Nazr Muhammad zezwoli\xc5\x82 Abdel Azizowi na zaatakowanie Kabulu, nie uda\xc5\x82o si\xc4\x99 jednak zdoby\xc4\x87 miasta. W nast\xc4\x99pnych latach stosunki z Mogo\xc5\x82ami mia\xc5\x82y uk\xc5\x82ada\xc4\x87 si\xc4\x99 poprawnie._NEWLINE_W roku 1641 Imam Kuli, cierpi\xc4\x85cy na post\xc4\x99puj\xc4\x85c\xc4\x85 \xc5\x9blepot\xc4\x99, abdykowa\xc5\x82 na rzecz swojego brata i uda\xc5\x82 si\xc4\x99 na pielgrzymk\xc4\x99 do Mekki, by ostatnie lata swojego \xc5\xbcycia sp\xc4\x99dzi\xc4\x87 w Medynie. W Chanacie Chiwy, ogarni\xc4\x99tym wojn\xc4\x85 sukcesyjn\xc4\x85 po \xc5\x9bmierci chana Isfandijara (1623\xe2\x80\x931642), jedno ze stronnictw poprosi\xc5\x82o Nazr Muhammada o interwencj\xc4\x99. Ten wys\xc5\x82a\xc5\x82 swojego kuzyna, Sufi Sultana, kt\xc3\xb3ry opanowa\xc5\x82 Chiw\xc4\x99 i Urgencz tylko po to by po trzech latach zrzuci\xc4\x87 nominaln\xc4\x85 zwierzchno\xc5\x9b\xc4\x87 Buchary. Rz\xc4\x85dy Nazr Muhammada spotka\xc5\x82y si\xc4\x99 z siln\xc4\x85 opozycj\xc4\x85 emir\xc3\xb3w Buchary, do czego mog\xc5\x82y si\xc4\x99 przyczyni\xc4\x87 jego pr\xc3\xb3by reformy maj\xc4\x85cej zast\xc4\x85pi\xc4\x87 nadania pastwisk wyp\xc5\x82atami got\xc3\xb3wki ze skarbu. Ostatecznie emirom uda\xc5\x82o si\xc4\x99 przekona\xc4\x87 ambitnego Abdel Aziza by ten wyst\xc4\x85pi\xc5\x82 przeciwko ojcu. Abdel Aziz zmusi\xc5\x82 ojca do abdykacji i 27 kwietnia 1645 roku zosta\xc5\x82 og\xc5\x82oszony chanem. Nazr Muhammad powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 do Balchu, gdzie wkr\xc3\xb3tce musia\xc5\x82 si\xc4\x99 zmierzy\xc4\x87 z inwazj\xc4\x85 Wielkich Mogo\xc5\x82\xc3\xb3w. Syn Szahd\xc5\xbcahana (1628\xe2\x80\x931658) Aurangzeb (1658\xe2\x80\x931707) w latach 1646\xe2\x80\x931647 okupowa\xc5\x82 Balch, podczas gdy Nazr Muhammad szuka\xc5\x82 schronienia w Iranie. Koszta okupacji i wojna podjazdowa jak\xc4\x85 prowadzili Abdel Aziz i jego brat Subhan Kuli (1680\xe2\x80\x931702) zmusi\xc5\x82y jednak Aurangzeba do wycofania si\xc4\x99. Ostatnie lata panowania Nazr Muhammada w Balchu by\xc5\x82y naznaczone walk\xc4\x85 Subhan Kuliego z Abdel Azizem o kontrol\xc4\x99 nad regionem. Ostatecznie Nazr Muhammad przekaza\xc5\x82 swoje dominium Subhan Kuliemu i wzorem brata uda\xc5\x82 si\xc4\x99 na pielgrzymk\xc4\x99, podczas kt\xc3\xb3rej zmar\xc5\x82 19 lipca 1651 r._NEWLINE_Chanat ponownie mia\xc5\x82 dw\xc3\xb3ch w\xc5\x82adc\xc3\xb3w, dw\xc3\xb3ch braci rezyduj\xc4\x85cych jeden w Bucharze, a drugi w Balchu. Si\xc5\x82y Buchary wycofa\xc5\x82y si\xc4\x99 z Chorezmu w momencie doj\xc5\x9bcia Abdel Aziza do w\xc5\x82adzy, za\xc5\x9b Chanat Chiwy uzyska\xc5\x82 silnego w\xc5\x82adc\xc4\x99 w osobie Abulghaziego (1644\xe2\x80\x931663). Abulghazi przeprowadzi\xc5\x82 przynajmniej cztery du\xc5\xbce wyprawy przeciwko Bucharze. Nie uda\xc5\x82o mu si\xc4\x99 zaj\xc4\x85\xc4\x87 miasta, jednak wyczerpa\xc5\x82y one zasoby Abdel Aziza, kt\xc3\xb3ry nie otrzyma\xc5\x82 \xc5\xbcadnej pomocy od swojego brata. Syn Abulghaziego, Anusza Muhammad (1663\xe2\x80\x931685), kontynuowa\xc5\x82 najazdy ojca i w roku 1681 uda\xc5\x82o mu si\xc4\x99 nawet przej\xc5\x9bciowo zaj\xc4\x85\xc4\x87 Buchar\xc4\x99. Po tym wydarzeniu zrezygnowany Abdel Aziz abdykowa\xc5\x82 na rzecz Subhan Kuliego i wzorem ojca i wuja uda\xc5\x82 si\xc4\x99 do Mekki. W roku 1685 Anusze uda\xc5\x82o si\xc4\x99 zdoby\xc4\x87 Samarkand\xc4\x99, jednak wkr\xc3\xb3tce potem obalili go jego w\xc5\x82a\xc5\x9bni emirowie, zm\xc4\x99czeni ci\xc4\x85g\xc5\x82ymi niekonkluzywnymi kampaniami przeciwko Tukaj Timurydom. By\xc5\x82 to koniec najazd\xc3\xb3w Chiwy na Chanat Buchary. Najwa\xc5\xbcniejszym procesem do kt\xc3\xb3rego dosz\xc5\x82o w trakcie ponad p\xc3\xb3\xc5\x82wiecza rz\xc4\x85d\xc3\xb3w Abdel Aziza i Subhan Kuliego by\xc5\x82a wzrastaj\xc4\x85ca niezale\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 poszczeg\xc3\xb3lnych grup Uzbek\xc3\xb3w. W rezultacie walk pomi\xc4\x99dzy bra\xc4\x87mi oraz ich niezdolno\xc5\x9bci do zdobycia nowych terytori\xc3\xb3w stawa\xc5\x82y si\xc4\x99 one coraz bardziej przywi\xc4\x85zane do swoich miejsc osiedlenia. Terytoria nadane takim plemionom jak Kataghan, Ming, Juz i Kanikas sta\xc5\x82y si\xc4\x99 w\xc5\x82a\xc5\x9bciwie autonomicznymi pa\xc5\x84stewkami. Z kolei Mangyci, skoncentrowani wok\xc3\xb3\xc5\x82 Buchary, byli dominuj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc5\x82\xc4\x85 w regionie. Tym samym, chocia\xc5\xbc nominalnie uznawano zwierzchno\xc5\x9b\xc4\x87 chana, rzeczywista w\xc5\x82adza zacz\xc4\x99\xc5\x82a spoczywa\xc4\x87 w r\xc4\x99kach emir\xc3\xb3w, takich jak Mahmud Bij Kataghan, kt\xc3\xb3ry rz\xc4\x85dzi\xc5\x82 Badachszanem z Kunduzu, b\xc4\x99d\xc4\x85c za\xc5\x82o\xc5\xbcycielem lokalnej dynastii, Danijal Bij Mangyt, za\xc5\x82o\xc5\xbcyciel dynastii w Bucharze, oraz Uraz Bij Ming, za\xc5\x82o\xc5\xbcyciel dynastii w Majmanie._NEWLINE_Z pocz\xc4\x85tkiem XVIII wieku \xe2\x80\x9eprzyw\xc3\xb3dcy plemienni zyskali wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x99 i autonomi\xc4\x99 w stosunku do rz\xc4\x85du centralnego podczas gdy ten ostatni, nie posiadaj\xc4\x85c w\xc5\x82asnych si\xc5\x82 zbrojnych (poza niewielk\xc4\x85 osobist\xc4\x85 stra\xc5\xbc\xc4\x85 chana) m\xc3\xb3g\xc5\x82 tylko manewrowa\xc4\x87 pomi\xc4\x99dzy pot\xc4\x99\xc5\xbcnymi wodzami, sprzymierzaj\xc4\x85c si\xc4\x99 z jednym spo\xc5\x9br\xc3\xb3d nich przeciwko innym. Ale tego rodzaju sojusze nie by\xc5\x82y stabilne, co skutkowa\xc5\x82o generaln\xc4\x85 polityczn\xc4\x85 niestabilno\xc5\x9bci\xc4\x85. Powi\xc4\x99ksza\xc5\x82a si\xc4\x99 ona przez spadek dochod\xc3\xb3w pa\xc5\x84stwa w wyniku upadku mi\xc4\x99dzynarodowego handlu karawanowego przez Azj\xc4\x99 \xc5\x9arodkow\xc4\x85, rozprzestrzenie si\xc4\x99 zwolnie\xc5\x84 podatkowych dla wielkich w\xc5\x82a\xc5\x9bcicieli ziemskich oraz upadek autorytetu rz\xc4\x85du centralnego w prowincjach\xe2\x80\x9d. Tej sytuacji stara\xc5\x82 si\xc4\x99 zaradzi\xc4\x87 Ubajdullah-chan II (1702\xe2\x80\x931711), kt\xc3\xb3ry w roku 1708 pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 zgromadzi\xc4\x87 w skarbie dodatkowe \xc5\x9brodki poprzez reform\xc4\x99 pieni\xc4\x99\xc5\xbcn\xc4\x85 polegaj\xc4\x85c\xc4\x85 na czterokrotnym obni\xc5\xbceniu zawarto\xc5\x9bci srebra w nowych monetach, przy zachowaniu ich nominalnej warto\xc5\x9bci. Doprowadzi\xc5\x82o to jednak jedynie do zniech\xc4\x99cenia do niego kupc\xc3\xb3w i rzemie\xc5\x9blnik\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy byli jego potencjalnymi sprzymierze\xc5\x84cami w walce z samowol\xc4\x85 emir\xc3\xb3w. Ubajdullah ostatecznie zosta\xc5\x82 zamordowany przez spiskowc\xc3\xb3w, za\xc5\x9b za panowania jego nast\xc4\x99pcy Abul Fajz-chana (1711\xe2\x80\x931747) \xe2\x80\x9erz\xc4\x85d centralny straci\xc5\x82 ca\xc5\x82y sw\xc3\xb3j autorytet i kraj praktycznie rozpad\xc5\x82 si\xc4\x99 na szereg plemiennych ksi\xc4\x99stewek\xe2\x80\x9d. Balch ostatecznie oddzieli\xc5\x82 si\xc4\x99 od chanatu i by\xc5\x82 rz\xc4\x85dzony przez wodz\xc3\xb3w plemienia Ming, kt\xc3\xb3rzy zaprosili jako nominalnych chan\xc3\xb3w potomk\xc3\xb3w Wali Muhammada. Kotlina Ferga\xc5\x84ska pozostawa\xc5\x82a poza kontrol\xc4\x85 Buchary od ko\xc5\x84ca XVII wieku i ostatecznie na jej terenie powsta\xc5\x82 Chanat Kokandzki, utworzony przez inny od\xc5\x82am Ming\xc3\xb3w. W roku 1722 Ibrahim Bij, w\xc3\xb3dz plemienia Keneges, wraz z kilkoma innymi przyw\xc3\xb3dcami plemiennymi podni\xc3\xb3s\xc5\x82 bunt w Samarkandzie i og\xc5\x82osi\xc5\x82 chanem Rad\xc5\xbcab Sultana, kuzyna chana Chiwy Szir Ghaziego (1714\xe2\x80\x931727). Rad\xc5\xbcab Sultan wezwa\xc5\x82 na pomoc Kazach\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rych dotkn\xc4\x85\xc5\x82 w\xc3\xb3wczas najazd Ka\xc5\x82muk\xc3\xb3w (D\xc5\xbcungar\xc3\xb3w) i uciekaj\xc4\x85c przed nimi przekroczyli oni Syr-dari\xc4\x99 oraz \xe2\x80\x9ezacz\xc4\x99li pustoszy\xc4\x87 Mawarannahr, niszcz\xc4\x85c pola i sady oraz pl\xc4\x85druj\xc4\x85c miasta i wioski. Osiad\xc5\x82a ludno\xc5\x9b\xc4\x87 zacz\xc4\x99\xc5\x82a ucieka\xc4\x87 z centralnych region\xc3\xb3w chanatu, tak \xc5\xbce zgodnie ze \xc5\x9bwiadectwami wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych Samarkanda zosta\xc5\x82a ca\xc5\x82kowicie opuszczona, za\xc5\x9b w Bucharze zamieszkane pozosta\xc5\x82y tylko dwa kwarta\xc5\x82y miasta. [...] Do roku 1730 Kazachowie powr\xc3\xb3cili do Deszt-i Kipczak, ale rz\xc4\x85d centralny w Bucharze zosta\xc5\x82 nieodwo\xc5\x82alnie os\xc5\x82abiony i w latach 30-tych jego w\xc5\x82adza pozosta\xc5\x82a ograniczona do dystrykt\xc3\xb3w w pobli\xc5\xbcu stolicy\xe2\x80\x9d._NEWLINE_W samej Bucharze w\xc5\x82adza skupi\xc5\x82a si\xc4\x99 teraz w r\xc4\x99kach \xe2\x80\x9eopiekuna\xe2\x80\x9d (atalik, por. atabeg) chana, Muhammada Hakim Bija z plemienia Mangyt\xc3\xb3w. Os\xc5\x82abiony chanat by\xc5\x82 \xc5\x82atwym \xc5\x82upem dla obcego naje\xc5\xbad\xc5\xbacy. W roku 1737 syn Nader Szaha (1736\xe2\x80\x931747), Reza Gholi Mirza, przekroczy\xc5\x82 Amu-dari\xc4\x99 i pokona\xc5\x82 Abul Fajza, kt\xc3\xb3rego potem oblega\xc5\x82 w Karszy. Reza Gholi zosta\xc5\x82 odwo\xc5\x82any przez swojego ojca, jednak w roku 1740 Mawarannahr zaatakowa\xc5\x82 sam Nader Szah. Abul Fajz podda\xc5\x82 si\xc4\x99 bez walki i dzi\xc4\x99ki dyplomatycznym zdolno\xc5\x9bciom jego atalika Buchara zosta\xc5\x82a oszcz\xc4\x99dzona. Perska armia \xc5\x9bci\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82a jednak kontrybucj\xc4\x99 w postaci zapas\xc3\xb3w \xc5\xbcywno\xc5\x9bci oraz wymusi\xc5\x82a posi\xc5\x82ki w postaci dziesi\xc4\x99ciu tysi\xc4\x99cy je\xc5\xbad\xc5\xbac\xc3\xb3w pod wodz\xc4\x85 syna Muhammada Hakima, Muhammada Rahima (1756\xe2\x80\x931758). Chanat sta\xc5\x82 si\xc4\x99 teraz zale\xc5\xbcny od Iranu, przy czym Nader Szah sprawowa\xc5\x82 nad nim kontrol\xc4\x99 poprzez Muhammada Hakima. Kiedy ten zmar\xc5\x82 w roku 1743 i Buchara zosta\xc5\x82a spl\xc4\x85drowana przez zbuntowane uzbeckie plemiona dot\xc4\x85d s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85cy w perskiej armii Muhammad Rahim powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 wraz ze swoimi oddzia\xc5\x82ami oraz dodatkowymi posi\xc5\x82kami z armii szacha, po czym st\xc5\x82umi\xc5\x82 plemienn\xc4\x85 rebeli\xc4\x99 i obj\xc4\x85\xc5\x82 faktyczn\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x99 w chanacie na wz\xc3\xb3r swojego ojca. Kiedy Nader Szah zmar\xc5\x82 w 1747 roku Muhammad Rahim zabi\xc5\x82 Abul Fajza i ustanowi\xc5\x82 marionetkowym chanem jego ma\xc5\x82oletniego syna, Abdel Mumina (1747 \xe2\x80\x93 ok. 1749). Ten jednak tak\xc5\xbce zosta\xc5\x82 przez niego zamordowany, a kolejnym chanem zosta\xc5\x82 niejaki Ubajdullah (ok. 1748\xe2\x80\x931756), Czyngisyda prawdopodobnie wywodz\xc4\x85cy si\xc4\x99 z Chorezmu. W roku 1756 Muhammad Rahim sam og\xc5\x82osi\xc5\x82 si\xc4\x99 chanem, uprzednio po\xc5\x9blubiwszy c\xc3\xb3rk\xc4\x99 Abul Fajza. Nast\xc4\x99pca Muhammada Rahima, jego wuj Muhammad Danijal Bij, mia\xc5\x82 powr\xc3\xb3ci\xc4\x87 do tradycji rz\xc4\x85dzenia w imieniu marionetkowych chan\xc3\xb3w z rodu Tukaj-Timuryd\xc3\xb3w. Ostatni z nich, Abulghazi (1758\xe2\x80\x931785), zosta\xc5\x82 zdj\xc4\x99ty z tronu przez syna Muhammada Danijala Szah Murada (1785\xe2\x80\x931801) w roku 1785. Faktyczne rz\xc4\x85dy Tukaj Timuryd\xc3\xb3w w Chanacie Buchary zako\xc5\x84czy\xc5\x82y si\xc4\x99 jednak jeszcze z ko\xc5\x84cem pierwszej po\xc5\x82owy XVIII wieku.\n_START_SECTION_\nMangyci\n_START_PARAGRAPH_\nZa\xc5\x82o\xc5\xbcyciel dynastii Mangyt\xc3\xb3w, Muhammad Rahim, wywodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 z klanu Tuk-Mangyt i \xe2\x80\x9ewraz z nim, po raz pierwszy od czas\xc3\xb3w Czyngis-chana (1206\xe2\x80\x931227), cz\xc5\x82onek plemienia nie nale\xc5\xbc\xc4\x85cego do Czyngisyd\xc3\xb3w rz\xc4\x85dzi\xc5\x82 w Transoksani\xe2\x80\x9d. To w\xc5\x82a\xc5\x9bnie dlatego \xc5\xbce nie byli Czyngisydami Mangyci, na wz\xc3\xb3r Timuryd\xc3\xb3w, pocz\xc4\x85tkowo rz\xc4\x85dzili w imieniu marionetkowych chan\xc3\xb3w. Z chwil\xc4\x85 kiedy zdecydowali si\xc4\x99 obj\xc4\x85\xc4\x87 samodzieln\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x99, musieli jednak poszuka\xc4\x87 jej nowej legitymacji. Muhammad Rahim o\xc5\xbceni\xc5\x82 si\xc4\x99 z kobiet\xc4\x85 z rodu Czyngisyd\xc3\xb3w i twierdzi\xc5\x82 \xc5\xbce ma wsp\xc3\xb3lnego przodka z Czyngis-chanem. Szah Murad ca\xc5\x82kowicie odrzuci\xc5\x82 mongolsk\xc4\x85 tradycj\xc4\x99 legitymizowania w\xc5\x82adzy, zast\xc4\x99puj\xc4\x85c j\xc4\x85 islamem. U\xc5\xbcywa\xc5\x82 jedynie tytu\xc5\x82u emira i by\xc5\x82 cz\xc5\x82onkiem tarikatu nakszbandijja, rz\xc4\x85dz\xc4\x85c w znacznym stopniu dzi\xc4\x99ki jego poparciu. By\xc5\x82 nazywany \xe2\x80\x9ebezgrzesznym emirem\xe2\x80\x9d (Amir-i ma'sum) oraz \xe2\x80\x9ederwiszem na tronie\xe2\x80\x9d. \xe2\x80\x9eJego jedyn\xc4\x85 legitymacj\xc4\x85 by\xc5\x82a jego pobo\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 jako osoby i jako w\xc5\x82adcy\xe2\x80\x9d. Jego rz\xc4\x85dy charakteryzowa\xc5\x82y si\xc4\x99 drobiazgowym przestrzeganiem szariatu, co wi\xc4\x85za\xc5\x82o si\xc4\x99 z zakazywaniem wszelkich niezgodnych z nim zwyczaj\xc3\xb3w. Podejmowane przez niego wyprawy na Chorasan by\xc5\x82y oficjalnie przedstawiane jako d\xc5\xbcihad przeciwko niewiernym, tj. szyitom. Syn Szah Murada i c\xc3\xb3rki Abul Fajza, Emir Hajdar (1800\xe2\x80\x931826), odwo\xc5\x82ywa\xc5\x82 si\xc4\x99 do swojego pochodzenia od Czyngis-chana, jak i przypisywania sobie pochodzenia od Mahometa (tj. bycia sajjidem). Ponadto przyj\xc4\x85\xc5\x82 on tytu\xc5\x82 \xe2\x80\x9eAmir al-Mu\xe2\x80\x99minin\xe2\x80\x9d, tradycyjnie przys\xc5\x82uguj\xc4\x85cy kalifowi. \xe2\x80\x9eP\xc3\xb3\xc5\xbaniejsi w\xc5\x82adcy Buchary (a\xc5\xbc do rewolucji 1917 roku) zawsze umieszczali tytu\xc5\x82 'chan' po ich imieniu (co by\xc5\x82o jego zwyczajowym miejscem) i tytu\xc5\x82 'emir' jako poprzedzaj\xc4\x85cy imi\xc4\x99. St\xc4\x85d mo\xc5\xbcna Buchar\xc4\x99 za rz\xc4\x85d\xc3\xb3w Mangyt\xc3\xb3w, od czas\xc3\xb3w Emira Hajdara, nazywa\xc4\x87 zar\xc3\xb3wno 'chanatem' jak i 'emiratem'\xe2\x80\x9d._NEWLINE_\xe2\x80\x9eCharakterystyczn\xc4\x85 cech\xc4\x85 rz\xc4\x85d\xc3\xb3w Mangyt\xc3\xb3w by\xc5\x82 nag\xc5\x82y upadek znaczenia wodz\xc3\xb3w plemiennych Uzbek\xc3\xb3w, wraz z paralelnym wzmocnieniem rz\xc4\x85du centralnego w Bucharze. Mangyci mogli to osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc4\x87 dzi\xc4\x99ki poparciu, kt\xc3\xb3re otrzymali od ludno\xc5\x9bci miast oraz stworzeniu niewielkiej sta\xc5\x82ej armii\xe2\x80\x9d. Ten proces by\xc5\x82 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 zjawiska maj\xc4\x85cego miejsce tak\xc5\xbce w dw\xc3\xb3ch pozosta\xc5\x82ych chanatach Azji \xc5\x9arodkowej. Wcze\xc5\x9bniejszy polityczny i ekonomiczny kryzys regionu mo\xc5\xbce by\xc4\x87 przypisany g\xc5\x82\xc3\xb3wnie upadkowi mi\xc4\x99dzynarodowego handlu karawanowego oraz rosn\xc4\x85cej izolacji Azji \xc5\x9arodkowej od g\xc5\x82\xc3\xb3wnych szlak\xc3\xb3w handlowej i kulturalnej wymiany. Z kolei ekonomiczne i polityczne odrodzenie mo\xc5\xbce by\xc4\x87 przypisane wzrostowi handlu z Rosj\xc4\x85, kt\xc3\xb3ry przyczyni\xc5\x82 si\xc4\x99 do odrodzenia miast i powstania nowych o\xc5\x9brodk\xc3\xb3w, za\xc5\x9b ludno\xc5\x9b\xc4\x87 miejska ze swojej natury potrzebowa\xc5\x82a politycznej stabilno\xc5\x9bci. Jednocze\xc5\x9bnie w\xc5\x9br\xc3\xb3d koczownik\xc3\xb3w ros\xc5\x82a tendencja do osiedlania si\xc4\x99, szczeg\xc3\xb3lnie w\xc5\x9br\xc3\xb3d Uzbek\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rych arystokracja uzyska\xc5\x82a znacz\xc4\x85c\xc4\x85 w\xc5\x82asno\xc5\x9b\xc4\x87 ziemsk\xc4\x85 i chcia\xc5\x82a j\xc4\x85 rozwin\xc4\x85\xc4\x87 w g\xc5\x82\xc3\xb3wne \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o swojego dochodu, zbli\xc5\xbcaj\xc4\x85c si\xc4\x99 tym samym do ludno\xc5\x9bci miejskiej. Te dwa r\xc3\xb3wnoleg\xc5\x82e procesy sta\xc5\x82y u \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 tendencji centralizacyjnych w pa\xc5\x84stwach Azji \xc5\x9arodkowej._NEWLINE_Wyniesienie Rahima Muhammada na urz\xc4\x85d chana by\xc5\x82o poprzedzone niemal nieprzerwanymi wojnami z kilkoma uzbeckimi plemionami, kt\xc3\xb3re odm\xc3\xb3wi\xc5\x82y uznania nowego w\xc5\x82adcy, takimi jak Burkut w regionie \xc5\x9brodkowego Zarafszanu, Keneges w Shahrisabz i w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci Juz w Hisarze. Te rebelie trwa\xc5\x82y niemal do ko\xc5\x84ca jego rz\xc4\x85d\xc3\xb3w. Kiedy jego nast\xc4\x99pca, Muhammad Danijal, na pocz\xc4\x85tku swojego panowania obwo\xc5\x82a\xc5\x82 chanem ma\xc5\x82oletniego syna swojej c\xc3\xb3rki (i prawnuka Abul Fajza) Fazila T\xc3\xb6re (1758) \xe2\x80\x9ewi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 uzbeckich plemion i prowincjonalnych w\xc5\x82adc\xc3\xb3w odm\xc3\xb3wi\xc5\x82a uznania nowego chana i zbuntowa\xc5\x82a si\xc4\x99; rebelianci oblegali nawet Buchar\xc4\x99 i zostali odparci z wielk\xc4\x85 trudno\xc5\x9bci\xc4\x85\xe2\x80\x9d. Muhammad Danijal by\xc5\x82 zmuszony do zdj\xc4\x99cia z tronu swojego wnuka i osadzenia na nim chana z rodu Tukaj-Timuryd\xc3\xb3w, wspomnianego ju\xc5\xbc Abulghaziego. Emir Hajdar musia\xc5\x82 walczy\xc4\x87 z rebeli\xc4\x85 Chitaj\xc3\xb3w i Kipczak\xc3\xb3w w dolinie Zarafszanu, trwaj\xc4\x85c\xc4\x85 od roku 1821 do 1825. Plemienna arystokracja zosta\xc5\x82a ostatecznie zniszczona dopiero za panowania Nasrullaha (1827\xe2\x80\x931860), kt\xc3\xb3ry rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 swoje rz\xc4\x85dy od egzekucji setek prawdziwych i wyimaginowanych oponent\xc3\xb3w, zyskuj\xc4\x85c przydomek \xe2\x80\x9eemira rze\xc5\xbanika\xe2\x80\x9d (emir-i kassab). W walce z plemienn\xc4\x85 arystokracj\xc4\x85 nie waha\xc5\x82 si\xc4\x99 on zabija\xc4\x87 nawet cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w w\xc5\x82asnego klanu. To tak\xc5\xbce on rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 polityk\xc4\x99 mianowania namiestnik\xc3\xb3w prowincji spo\xc5\x9br\xc3\xb3d os\xc3\xb3b niskiego pochodzenia i ustanowi\xc5\x82 sta\xc5\x82\xc4\x85 armi\xc4\x99, w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci piesz\xc4\x85, rekrutowan\xc4\x85 z ludno\xc5\x9bci osiad\xc5\x82ej i cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo wyposa\xc5\xbcon\xc4\x85 w bro\xc5\x84 paln\xc4\x85 oraz artyleri\xc4\x99. To m.in. dzi\xc4\x99ki niej uda\xc5\x82o mu si\xc4\x99 w roku 1856 pokona\xc4\x87 najpowa\xc5\xbcniejszych plemiennych przeciwnik\xc3\xb3w Mangyt\xc3\xb3w, Keneges z Shahrisabzu. W rezultacie \xe2\x80\x9eChanat Buchary sta\xc5\x82 si\xc4\x99 despotyczn\xc4\x85 monarchi\xc4\x85, rz\xc4\x85dzon\xc4\x85 poprzez rozbudowany aparat biurokratyczny. Osoby niskiego lub przynajmniej nie-Uzbeckiego pochodzenia (byli perscy niewolnicy, Turkmeni, etc.), zwi\xc4\x85zani z w\xc5\x82adc\xc4\x85 wi\xc4\x99zami osobistej lojalno\xc5\x9bci, zajmowali kluczowe stanowiska w tej biurokracji\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Pomimo niemal ci\xc4\x85g\xc5\x82ych wojen z s\xc4\x85siadami i pewnych militarnych sukces\xc3\xb3w Mangytom nie uda\xc5\x82o si\xc4\x99 poszerzy\xc4\x87 terytorium chanatu, ani nawet utrzyma\xc4\x87 go w ca\xc5\x82o\xc5\x9bci. Szah Murad w roku 1788 lub 1789 zdoby\xc5\x82 Merw i przesiedli\xc5\x82 wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 jego ludno\xc5\x9bci do Buchary, jednocze\xc5\x9bnie jednak utraci\xc5\x82 tereny na po\xc5\x82udnie od Amu-darii na rzecz Timur Szaha (1772\xe2\x80\x931793). Nied\xc5\x82ugo po og\xc5\x82oszeniu si\xc4\x99 chanem Chiwy w roku 1804 Elt\xc3\xbczer (1804\xe2\x80\x931806) zaatakowa\xc5\x82 Buchar\xc4\x99, jednak ta wojna zako\xc5\x84czy\xc5\x82a si\xc4\x99 dla niego tragicznie, poniewa\xc5\xbc w 1806 roku zgin\xc4\x85\xc5\x82 w bitwie z si\xc5\x82ami Buchary nad brzegiem Amu-darii. Niemniej wykorzystuj\xc4\x85c walk\xc4\x99 Emira Hajdara z plemiennymi rebeliami w latach 1821\xe2\x80\x931824 Chiwijczycy regularnie pustoszyli terytorium Buchary wzd\xc5\x82u\xc5\xbc biegu Amu-darii i w roku 1822 zaj\xc4\x99li Merw. Emirowi Hajdarowi uda\xc5\x82o si\xc4\x99 jednak w roku 1817 odbi\xc4\x87 terytoria na po\xc5\x82udnie od Amu-darii. W roku 1842 Nasrullah pobi\xc5\x82 Chanat Kokandu i nawet zdoby\xc5\x82 jego stolic\xc4\x99, jednak szybko musia\xc5\x82 si\xc4\x99 wycofa\xc4\x87 w obliczu powszechnego powstania. Za jego panowania w latach 1849\xe2\x80\x931850 ostatecznie utracono tereny na po\xc5\x82udnie od Amu-darii na rzecz Afganistanu. Buchara walczy\xc5\x82a tak\xc5\xbce z Kokandem o zwierzchnictwo nad miastem Ura-Tiube, przez wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 czasu pozostawa\xc5\x82o ono jednak pod zwierzchnictwem Kokandu lub samodzielne._NEWLINE_Emir Muzaffar (1860\xe2\x80\x931885) pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 osadzi\xc4\x87 na tronie Kokandu swojego kandydata, Chudajara (1844\xe2\x80\x931858, 1862\xe2\x80\x931863, 1865\xe2\x80\x931875). Kiedy jednak w roku 1865 przedsi\xc4\x99wzi\xc4\x85\xc5\x82 kolejn\xc4\x85 wypraw\xc4\x99 na tereny Kokandu w celu wsparcia Chudajara na jego terenie znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 ju\xc5\xbc wojska rosyjskie. Rosjanie zaj\xc4\x99li Taszkent, za\xc5\x9b Muzaffar za\xc5\xbc\xc4\x85da\xc5\x82 ich wycofania si\xc4\x99 z miasta. Rosjanie jednak nie zamierzali spe\xc5\x82ni\xc4\x87 jego \xc5\xbc\xc4\x85dania i w napi\xc4\x99tej sytuacji szybko wybuch\xc5\x82y walki pomi\xc4\x99dzy obiema armiami znajduj\xc4\x85cymi si\xc4\x99 na terenie chanatu Kokandu. W latach 1866\xe2\x80\x931868 si\xc5\x82y Buchary zosta\xc5\x82y pokonane w trzech bitwach, pomimo tego \xc5\xbce og\xc5\x82oszono d\xc5\xbcihad przeciwko Rosjanom. Zgodnie z traktatem pokojowym podpisanym 30 czerwca 1868 roku chanat utraci\xc5\x82 Samarkand\xc4\x99 wraz z przyleg\xc5\x82ym do niej regionem, zgodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 zap\xc5\x82aci\xc4\x87 reperacje wojenne i otworzy\xc4\x87 kraj dla rosyjskich kupc\xc3\xb3w. Formalnie Buchara by\xc5\x82a traktowana jak r\xc3\xb3wnorz\xc4\x99dny partner, jednak w rzeczywisto\xc5\x9bci sta\xc5\x82a si\xc4\x99 rosyjskim protektoratem i chan mia\xc5\x82 by\xc4\x87 zwi\xc4\x85zany w wielu swoich decyzjach, szczeg\xc3\xb3lnie dotycz\xc4\x85cych stosunk\xc3\xb3w zagranicznych, jednak tak\xc5\xbce niekt\xc3\xb3rych spraw wewn\xc4\x99trznych, takich jak np. budowa linii telegraficznych lub kolejowych. W wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci spraw wewn\xc4\x99trznych ostatni w\xc5\x82adcy Buchary mieli jednak zachowa\xc4\x87 autonomi\xc4\x99 i \xe2\x80\x9ebyli niemal jednog\xc5\x82o\xc5\x9bnie charakteryzowani przez rodzimych historiograf\xc3\xb3w i obcych podr\xc3\xb3\xc5\xbcnik\xc3\xb3w jako okrutni despoci i wyzyskiwacze. Tak wi\xc4\x99c Abdulahad-chan nigdy nie spe\xc5\x82ni\xc5\x82 swojej obietnicy humanizacji systemu prawnego i na\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 na ch\xc5\x82op\xc3\xb3w podatki o\xc5\x9bmiokrotnie wy\xc5\xbcsze ni\xc5\xbc w rosyjskim Turkiestanie. Alim-chan, kt\xc3\xb3ry sp\xc4\x99dzi\xc5\x82 cztery lata w korpusie kadet\xc3\xb3w w Petersburgu i og\xc5\x82osi\xc5\x82 walk\xc4\x99 z korupcj\xc4\x85 oraz modernizacj\xc4\x99 systemu edukacyjnego zgodnie z pogl\xc4\x85dami D\xc5\xbcadid\xc3\xb3w [...] faktycznie co do zasady prowadzi\xc5\x82 polityk\xc4\x99 ultra-konserwatywn\xc4\x85\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Z rosyjsk\xc4\x85 pomoc\xc4\x85 do Buchary przy\xc5\x82\xc4\x85czono g\xc3\xb3rskie tereny w g\xc3\xb3rnym biegu Zarafszanu (1870) i ksi\xc4\x99stwa zachodniego Pamiru (1895), co mia\xc5\x82o stanowi\xc4\x87 rekompensat\xc4\x99 za utrat\xc4\x99 Samarkandy. Zar\xc3\xb3wno Abdulahad (1885\xe2\x80\x931910) jak i Muhammad Alim (1910\xe2\x80\x931920) utrzymywali bliskie stosunki z rosyjskim dworem i otrzymali rosyjskie honorowe stopnie wojskowe oraz ordery wysokiej rangi, przy czym cz\xc4\x99sto odwiedzali oni Rosj\xc4\x99 i zwykli sp\xc4\x99dza\xc4\x87 lato w swojej willi na Krymie. Muhammad Alim stara\xc5\x82 si\xc4\x99 zwalczy\xc4\x87 opozycj\xc4\x99, jednak jego wysi\xc5\x82ki w tym zakresie spe\xc5\x82z\xc5\x82y na niczym. Wraz z po\xc5\x82\xc4\x85czeniem si\xc4\x99 organizacji M\xc5\x82odych Bucharczyk\xc3\xb3w z Komunistyczn\xc4\x85 Parti\xc4\x85 Buchary i dzi\xc4\x99ki pomocy bolszewik\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy zdobyli w\xc5\x82adz\xc4\x99 w Turkiestanie w roku 1917, w roku 1920 Alim-chan zosta\xc5\x82 obalony. 6 pa\xc5\xbadziernika tego roku chanat zosta\xc5\x82 formalnie zniesiony a na jego terenie proklamowano Bucharsk\xc4\x85 Ludow\xc4\x85 Republik\xc4\x99 Radzieck\xc4\x85."