b"\n_START_ARTICLE_\nRefrakcja (translatoryka)\n_START_PARAGRAPH_\nRefrakcja(ang. refraction lub rewriting) - wed\xc5\x82ug Andr\xc3\xa9 Lefevere ka\xc5\xbcde t\xc5\x82umaczenie tekstu jest jego zmian\xc4\x85, nazywan\xc4\x85 tak\xc5\xbce refrakcj\xc4\x85 tekstu.Termin refrakcja zosta\xc5\x82 zaczerpni\xc4\x99ty z fizyki i jest to metafora przemiany tekstu, kt\xc3\xb3ra zawsze niesie ze sob\xc4\x85 pewn\xc4\x85 zmian\xc4\x99 ideologiczn\xc4\x85. (zob. refrakcja). P\xc3\xb3\xc5\xbaniej Lefevre sk\xc5\x82ania\xc5\x82 si\xc4\x99 ku terminowi rewriting.\n_START_SECTION_\nTeoria\n_START_PARAGRAPH_\nTeoria refrakcji sformu\xc5\x82owana przez Andr\xc3\xa9 Lefevere\xe2\x80\x99a klasyfikuje t\xc5\x82umaczenie jako dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 dyskursywn\xc4\x85, kt\xc3\xb3ra osadzona jest w systemie konwencji literackich oraz sieci instytucji i czynnik\xc3\xb3w spo\xc5\x82ecznych warunkuj\xc4\x85cych produkcj\xc4\x99 tekstu. Wed\xc5\x82ug Lefevere'a t\xc5\x82umaczenie to refrakcja oryginalnego tekstu, a ka\xc5\xbcda taka czynno\xc5\x9b\xc4\x87, niezale\xc5\xbcnie od zamierze\xc5\x84 jej autora, nieuchronnie odzwierciedla konkretn\xc4\x85 ideologi\xc4\x99 i tym samym manipuluje literatur\xc4\x85 tak, aby ta funkcjonowa\xc5\x82a w okre\xc5\x9blony spos\xc3\xb3b. Jednak\xc5\xbce refrakcja, jako wyraz manipulacji, mo\xc5\xbce mie\xc4\x87 zar\xc3\xb3wno pozytywne, jak i negatywne rezultaty. Jednym z pozytywnych aspekt\xc3\xb3w teorii refrakcji jest jej wp\xc5\x82yw na ewolucj\xc4\x99 literatury i spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa, a tak\xc5\xbce wytworzenie si\xc4\x99 nowych gatunk\xc3\xb3w i koncepcji literackich. Z drugiej strony refrakcja mo\xc5\xbce by\xc4\x87 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc przyczyn\xc4\x85 st\xc5\x82umienia lub zafa\xc5\x82szowania innowacyjno\xc5\x9bci. Je\xc5\xbceli t\xc5\x82umaczenie jest wi\xc4\x99c najbardziej popularnym przyk\xc5\x82adem refrakcji, jest ono w takim razie niezwykle wp\xc5\x82ywowym i silnym narz\xc4\x99dziem. Dzieje si\xc4\x99 tak mi\xc4\x99dzy innymi dlatego, ze wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 czytelnik\xc3\xb3w nie jest profesjonalistami w dziedzinie literatury i ich kontakt z dzie\xc5\x82ami literackimi opiera si\xc4\x99 przede wszystkim na t\xc5\x82umaczeniach, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z powodu nieznajomo\xc5\x9bci j\xc4\x99zyka orygina\xc5\x82u. Jednak Lefevere twierdzi, \xc5\xbce przek\xc5\x82ad to tylko jedna z form prowadz\xc4\x85cych do stronniczego prezentowania rzeczywisto\xc5\x9bci; do innych nale\xc5\xbcy r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc redagowanie, recenzowanie oraz tworzenie antologii. Ponadto refrakcja w znacznym stopniu przyczynia si\xc4\x99 do wykreowania wizerunku pisarza, jego dzie\xc5\x82a lub nawet gatunku literackiego. Wizerunki takie zazwyczaj wsp\xc3\xb3\xc5\x82istniej\xc4\x85 r\xc3\xb3wnolegle do rzeczywistych koncepcji, jednak to one w\xc5\x82a\xc5\x9bnie trafiaj\xc4\x85 do wi\xc4\x99kszej liczby odbiorc\xc3\xb3w. Nie jest to zaskakuj\xc4\x85ce, zwa\xc5\xbcywszy, i\xc5\xbc refrakcja powstaje pod wp\xc5\x82ywem lub nawet naciskiem konkretnej ideologii, kt\xc3\xb3ra ma du\xc5\xbcy wp\xc5\x82yw na spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwo.\n_START_SECTION_\nCzynniki refrakcji\n_START_PARAGRAPH_\nRefrakcja podlega \xe2\x80\x9ewewn\xc4\x85trzsystemowym\xe2\x80\x9d ograniczeniom, do kt\xc3\xb3rych nale\xc5\xbcy j\xc4\x99zyk, uniwersum dyskursu oraz poetyka; pozostaje ona tak\xc5\xbce pod wp\xc5\x82ywem si\xc5\x82 reguluj\xc4\x85cych, czyli \xc5\x9brodowiska zawodowego pochodz\xc4\x85cego z wewn\xc4\x85trz systemu literackiego i patronatu dzia\xc5\x82aj\xc4\x85cego poza systemem. Oba typy ogranicze\xc5\x84 s\xc4\x85 w teorii Lefevere\xe2\x80\x99a czynnikami kontroluj\xc4\x85cymi.\n_START_SECTION_\nKrytyka\n_START_PARAGRAPH_\nTak jak zosta\xc5\x82o wspomniane powy\xc5\xbcej, teoria refrakcji zak\xc5\x82ada, \xc5\xbce system literacki kontrolowany jest przez patronat i \xc5\x9brodowisko zawodowe, a wi\xc4\x99c jednostki oraz instytucje pochodz\xc4\x85ce z wewn\xc4\x85trz systemu oraz spoza niego maj\xc4\x85 funkcj\xc4\x99 kontroln\xc4\x85 wobec poetyki, ideologii oraz refrakcji. Czynnikami kontroluj\xc4\x85cymi s\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc poetyka dominuj\xc4\x85ca, j\xc4\x99zyk i uniwersum dyskursu. Jednak za\xc5\x82o\xc5\xbcenie, \xc5\xbce r\xc3\xb3\xc5\xbcnego rodzaju instytucje pe\xc5\x82ni\xc4\x85 rol\xc4\x99 ogranicze\xc5\x84 w taki sam spos\xc3\xb3b jak j\xc4\x99zyk lub uniwersum dyskursu nie jest zrozumia\xc5\x82e; r\xc3\xb3\xc5\xbcnica pomi\xc4\x99dzy literackim lub systemowym produktem refrakcji a kontrolerami maj\xc4\x85cymi potencjalny wp\xc5\x82yw na refrakcj\xc4\x99 jest bowiem zbyt og\xc3\xb3lna. Ponadto, kwestia patronatu jest w modelu Lefevere\xe2\x80\x99a zbyt sztywna, poniewa\xc5\xbc jego trzycz\xc4\x99\xc5\x9bciowa struktura jest w rzeczywisto\xc5\x9bci du\xc5\xbco bardziej elastyczna. Lefevere twierdzi co prawda, \xc5\xbce wszystkie trzy elementy patronatu (ekonomiczny, statutowy i ideologiczny) mog\xc4\x85 wyst\xc4\x99powa\xc4\x87 w kilku kombinacjach, jednak nie wyja\xc5\x9bnia to kwestii rozr\xc3\xb3\xc5\xbcnienia tych element\xc3\xb3w od siebie nawzajem lub od innych ogranicze\xc5\x84. Inna wada tego modelu dotyczy r\xc3\xb3\xc5\xbcnicy pomi\xc4\x99dzy patronatem jednorodnym i niejednorodnym: badania nad systemami totalitarnymi wielokrotnie wykaza\xc5\x82y bowiem, \xc5\xbce sprawowana w nich kontrola jest znacznie mniej \xc5\x9bcis\xc5\x82a ni\xc5\xbc sugeruje to Lefevere.\n_START_SECTION_\nZastosowanie\n_START_PARAGRAPH_\nPomimo ogranicze\xc5\x84 i nie\xc5\x9bcis\xc5\x82o\xc5\x9bci model refrakcji jest niezwykle istotny ze wzgl\xc4\x99du na osadzenie procesu t\xc5\x82umaczeniowego w grupie dzia\xc5\x82a\xc5\x84, z kt\xc3\xb3rymi jest on nierozerwalnie zwi\xc4\x85zany. Bardzo wa\xc5\xbcne jest r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc zwr\xc3\xb3cenie uwagi badaczy na czynniki spo\xc5\x82eczne i instytucjonalne, kt\xc3\xb3re maj\xc4\x85 wp\xc5\x82yw na ca\xc5\x82y proces refrakcji. Ponadto Lefevere podkre\xc5\x9bli\xc5\x82 istot\xc4\x99 wsp\xc3\xb3\xc5\x82zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci poetyki, instytucji spo\xc5\x82ecznych oraz ideologii i popar\xc5\x82 j\xc4\x85 licznymi przyk\xc5\x82adami pochodz\xc4\x85cymi z r\xc3\xb3\xc5\xbcnych kultur. Atrakcyjno\xc5\x9b\xc4\x87 modelu Lefevere\xe2\x80\x99a opiera si\xc4\x99 przede wszystkim na rozpoznaniu kluczowych czynnik\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re negatywnie wp\xc5\x82ywaj\xc4\x85 na t\xc5\x82umaczenie, nawet je\xc5\x9bli stanowi\xc4\x85 one sp\xc3\xb3jny system. Okazuje si\xc4\x99 bowiem, \xc5\xbce spos\xc3\xb3b w jaki czynniki te dzia\xc5\x82aj\xc4\x85, a tak\xc5\xbce propagowanie poprzez t\xc5\x82umaczenie m.in. interes\xc3\xb3w politycznych, nie ogranicza si\xc4\x99 wy\xc5\x82\xc4\x85cznie do literatury."