b'\n_START_ARTICLE_\nDulag 121 Pruszk\xc3\xb3w\n_START_SECTION_\nPolski personel\n_START_PARAGRAPH_\nW Dulagu 121 \xe2\x80\x93 w odr\xc3\xb3\xc5\xbcnieniu od innych niemieckich oboz\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 dopuszczano do pracy dochodz\xc4\x85cy z zewn\xc4\x85trz polski personel sanitarny i kuchenny, kt\xc3\xb3ry cieszy\xc5\x82 si\xc4\x99 w dodatku wzgl\xc4\x99dn\xc4\x85 swobod\xc4\x85. Polskie s\xc5\x82u\xc5\xbcby, odr\xc3\xb3\xc5\xbcniaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 od t\xc5\x82umu bia\xc5\x82ymi fartuchami z opaskami czerwonego krzy\xc5\xbca, dzia\xc5\x82a\xc5\x82y na terenie obozu oraz opiekowa\xc5\x82y si\xc4\x99 rannymi i chorymi, kt\xc3\xb3rych umieszczano zar\xc3\xb3wno w miejscowych szpitalach, jak i w prywatnych mieszkaniach. Wielu cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w polskiego personelu zosta\xc5\x82o skierowanych do Pruszkowa przez Polskie Pa\xc5\x84stwo Podziemne._NEWLINE_W kuchni obozu pruszkowskiego pracowa\xc5\x82o zwykle od 200 do 400 os\xc3\xb3b, a w szczytowym momencie zatrudnionych by\xc5\x82o tam blisko 480 pracownik\xc3\xb3w. Personelem kuchennym kierowa\xc5\x82a Ewa Maria Bogucka. Obozowa kuchnia pracowa\xc5\x82a niemal bez przerwy, przygotowuj\xc4\x85c codziennie od 20 tys. do 25 tys., a sporadycznie nawet do 35 tys. p\xc3\xb3\xc5\x82litrowych porcji zupy. Ponadto rano i wieczorem personel kuchenny stara\xc5\x82 si\xc4\x99 rozwozi\xc4\x87 wysiedle\xc5\x84com racje \xc5\xbcywno\xc5\x9bciowe, na kt\xc3\xb3re sk\xc5\x82ada\xc5\x82o si\xc4\x99 p\xc3\xb3\xc5\x82 litra zbo\xc5\xbcowej kawy i 200\xe2\x80\x93250 gram\xc3\xb3w razowego chleba. Na terenie obozu zorganizowano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc lotne kantyny (kierowa\xc5\x82 nimi in\xc5\xbc. Stanis\xc5\x82aw Zabielski), kt\xc3\xb3re dostarcza\xc5\x82y wysiedle\xc5\x84com \xe2\x80\x93 po cenach zakupu \xe2\x80\x93 papierosy, artyku\xc5\x82y pierwszej potrzeby oraz dodatkowe racje \xc5\xbcywno\xc5\x9bci. O ich przydatno\xc5\x9bci mo\xc5\xbce \xc5\x9bwiadczy\xc4\x87 fakt, i\xc5\xbc w okresie od 25 wrze\xc5\x9bnia do 13 pa\xc5\xbadziernika 1944 obroty kantyn wynios\xc5\x82y blisko 500 tys. okupacyjnych z\xc5\x82otych._NEWLINE_W obozowych s\xc5\x82u\xc5\xbcbach sanitarnych pracowa\xc5\x82o spo\xc5\x82ecznie kilkudziesi\xc4\x99ciu lekarzy oraz blisko 300 sanitariuszek. Doktor porucznik Kazimierz Szupryczy\xc5\x84ski \xe2\x80\x9eBo\xc5\xbcymir I\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 lekarz kolejowy, a zarazem szef s\xc5\x82u\xc5\xbcb sanitarnych VI Rejonu AK,  skierowa\xc5\x82 do pomocy wysiedle\xc5\x84com ca\xc5\x82y podleg\xc5\x82y sobie personel medyczny oraz personel pomocniczy Wojskowej S\xc5\x82u\xc5\xbcby Kobiet. Ponadto zaanga\xc5\xbcowa\xc5\x82 w charakterze wolontariuszy lekarzy i piel\xc4\x99gniarki z Pruszkowa. Wed\xc5\x82ug niekt\xc3\xb3rych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 w szczytowym momencie s\xc5\x82u\xc5\xbcby sanitarne Dulagu 121 zatrudnia\xc5\x82y ok. 500 os\xc3\xb3b \xe2\x80\x93 w tym 102 lekarzy, 122 piel\xc4\x99gniarki oraz liczne siostry szarytki. Na kierowniczk\xc4\x99 polskiego personelu medycznego w\xc5\x82adze niemieckie wyznaczy\xc5\x82y Jadwig\xc4\x99 Kie\xc5\x82basi\xc5\x84sk\xc4\x85, akuszerk\xc4\x99 z Milan\xc3\xb3wka, kt\xc3\xb3ra bardzo dobrze zna\xc5\x82a j\xc4\x99zyk niemiecki oraz cieszy\xc5\x82a si\xc4\x99 pe\xc5\x82nym zaufaniem w\xc5\x82adz okupacyjnych. Kie\xc5\x82basi\xc5\x84ska, bezprawnie pos\xc5\x82uguj\xc4\x85ca si\xc4\x99 tytu\xc5\x82em lekarza medycyny, nie by\xc5\x82a lubiana przez polski personel. Stara\xc5\x82a si\xc4\x99 jednak, nie trac\xc4\x85c zaufania Niemc\xc3\xb3w, pomaga\xc4\x87 uchod\xc5\xbacom. Mi\xc4\x99dzy innymi, na terenie willi \xe2\x80\x9ePere\xc5\x82ka\xe2\x80\x9d w Milan\xc3\xb3wku Kie\xc5\x82basi\xc5\x84ska zorganizowa\xc5\x82a szpital, w kt\xc3\xb3rym za jej wiedz\xc4\x85 ukrywa\xc5\x82o si\xc4\x99 wielu powsta\xc5\x84c\xc3\xb3w._NEWLINE_W sk\xc5\x82ad polskiego personelu wchodzi\xc5\x82a tak\xc5\xbce grupa m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn, kt\xc3\xb3rzy pod r\xc3\xb3\xc5\xbcnymi pretekstami uzyskiwali prawo wchodzenia na teren obozu. Zazwyczaj pracowali oni jako tragarze lub wo\xc5\xbanice (obozowa stajnia posiada\xc5\x82a trzy konie i cztery wozy). Ponadto ka\xc5\xbcda hala mia\xc5\x82a swojego kierownika \xe2\x80\x93 tzw. Hallenleitera \xe2\x80\x93 wyznaczanego na to stanowisko przez pruszkowsk\xc4\x85 delegatur\xc4\x99 Rady G\xc5\x82\xc3\xb3wnej Opieku\xc5\x84czej. Funkcja szefa hali wi\xc4\x85za\xc5\x82a si\xc4\x99 z licznymi przywilejami oraz umo\xc5\xbcliwia\xc5\x82a niesienie skutecznej pomocy wysiedle\xc5\x84com._NEWLINE_Nale\xc5\xbcy tak\xc5\xbce wspomnie\xc4\x87 o tzw. z\xc5\x82otych siostrach, czy te\xc5\xbc \xe2\x80\x9ebia\xc5\x82ych hienach\xe2\x80\x9d dzia\xc5\x82aj\xc4\x85cych na terenie obozu. By\xc5\x82y to kobiety, kt\xc3\xb3re podszywaj\xc4\x85c si\xc4\x99 pod cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w polskiego personelu sanitarnego wy\xc5\x82udza\xc5\x82y od wysiedlonych pieni\xc4\x85dze i kosztowno\xc5\x9bci w zamian za rzekom\xc4\x85 pomoc w zwolnieniu z obozu. Niekt\xc3\xb3re z nich pracowa\xc5\x82y r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc jako konfidentki Gestapo. Dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci \xe2\x80\x9ez\xc5\x82otych si\xc3\xb3str\xe2\x80\x9d starali si\xc4\x99 przeciwdzia\xc5\x82a\xc4\x87 pozostali polscy pracownicy obozu._NEWLINE_Polski personel stara\xc5\x82 si\xc4\x99 chroni\xc4\x87 ludno\xc5\x9b\xc4\x87 przed zes\xc5\x82aniem do oboz\xc3\xb3w koncentracyjnych b\xc4\x85d\xc5\xba wyw\xc3\xb3zk\xc4\x85 na roboty przymusowe. W tym celu podejmowano wysi\xc5\x82ki na rzecz zakwalifikowania jak najwi\xc4\x99kszej liczby wysiedle\xc5\x84c\xc3\xb3w jako \xe2\x80\x9erannych\xe2\x80\x9d lub \xe2\x80\x9echorych\xe2\x80\x9d (skuteczne by\xc5\x82y zw\xc5\x82aszcza \xe2\x80\x9erozpoznania\xe2\x80\x9d gru\xc5\xbalicy i innych chor\xc3\xb3b zaka\xc5\xbanych) \xe2\x80\x93 a wi\xc4\x99c niezdolnych do podj\xc4\x99cia pracy. Przed wyw\xc3\xb3zk\xc4\x85 chroni\xc5\x82o tak\xc5\xbce zatrudnienie w obozowej kuchni (ocalono w ten spos\xc3\xb3b m.in. literat\xc3\xb3w Stanis\xc5\x82awa Dygata i Stefana Otwinowskiego). Wysiedle\xc5\x84c\xc3\xb3w wyci\xc4\x85gano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc z obozu na inne, niekiedy bardzo ryzykowne sposoby \xe2\x80\x93 np. przebieraj\xc4\x85c ich w uniformy polskiego personelu sanitarnego (by\xc5\x82o to mo\xc5\xbcliwe dop\xc3\xb3ki Niemcy nie wprowadzili obowi\xc4\x85zku posiadania przez cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w personelu przepustek z fotografiami) lub ukrywaj\xc4\x85c w wozach opuszczaj\xc4\x85cych ob\xc3\xb3z. Niekt\xc3\xb3rzy uchod\xc5\xbacy wychodzili z Dulagu pod pozorem zatrudnienia w komandach roboczych prowadz\xc4\x85cych prace porz\xc4\x85dkowe poza obozem lub nocami \xe2\x80\x93 przez ma\xc5\x82\xc4\x85 furtk\xc4\x99 w murze przy ul. Warsztatowej, do kt\xc3\xb3rej klucz posiadali polscy kolejarze. \xc5\x81\xc4\x85cznie z obozu w Pruszkowie uda\xc5\x82o si\xc4\x99 wyprowadzi\xc4\x87 oko\xc5\x82o 30 tys. uwi\xc4\x99zionych. Ponadto w ramach tzw. akcji \xe2\x80\x9eRak\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d, kolejarze z EKD umo\xc5\xbcliwili ucieczk\xc4\x99 z transportu blisko 1 tys. os\xc3\xb3b._NEWLINE_W\xc5\x9br\xc3\xb3d uchod\xc5\xbac\xc3\xb3w wyprowadzonych w ten spos\xc3\xb3b z obozu znalaz\xc5\x82o si\xc4\x99 wiele os\xc3\xb3b zas\xc5\x82u\xc5\xbconych dla nauki, kultury lub \xc5\xbcycia spo\xc5\x82ecznego, a nawet cz\xc5\x82onkowie ruchu oporu. Staraniem polskiego personelu uwolniono m.in. by\xc5\x82ego prezydenta RP, Stanis\xc5\x82awa Wojciechowskiego; delegata rz\xc4\x85du na wojew\xc3\xb3dztwo warszawskie, J\xc3\xb3zefa Kwasiborskiego \xe2\x80\x9eNiemir\xc4\x99\xe2\x80\x9d; jedenastu profesor\xc3\xb3w Politechniki Warszawskiej; literat\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 Tadeusza Brez\xc4\x99, Stanis\xc5\x82awa Dygata, Wilama Horzyc\xc4\x99, Stefana Otwinowskiego, Mari\xc4\x99 Rodziewicz\xc3\xb3wn\xc4\x99 i Jerzego Zawieyskiego; felietonist\xc4\x99 Stefana Wiecheckiego \xe2\x80\x9eWiecha\xe2\x80\x9d; grafika Eryka Lipi\xc5\x84skiego; profesora Walerego Goetela (rektora krakowskiej AGH), ludzi filmu \xe2\x80\x93 Antoniego Bohdziewicza (re\xc5\xbcysera i scenarzyst\xc4\x99) i Mariana Wyrzykowskiego (aktora i re\xc5\xbcysera) oraz wielu innych. Ze wzgl\xc4\x99du na podesz\xc5\x82y wiek zwolniono m.in. Wincentego Tomaszewicza. Pomoc wi\xc4\x99\xc5\xbaniom wi\xc4\x85za\xc5\x82a si\xc4\x99 jednak z du\xc5\xbcym ryzykiem. Wielu cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w polskiego personelu ukarano odebraniem przepustek i aresztem. Kilka os\xc3\xb3b wywieziono do oboz\xc3\xb3w koncentracyjnych. Znane s\xc4\x85 tak\xc5\xbce cztery wypadki zamordowania przez Niemc\xc3\xb3w os\xc3\xb3b pomagaj\xc4\x85cych wysiedle\xc5\x84com._NEWLINE_O ile polski personel dysponowa\xc5\x82 wieloma \xc5\x9brodkami umo\xc5\xbcliwiaj\xc4\x85cymi udzielenie wysiedle\xc5\x84com dora\xc5\xbanej pomocy, o tyle nie mia\xc5\x82 wi\xc4\x99kszego wp\xc5\x82ywu na og\xc3\xb3ln\xc4\x85 sytuacj\xc4\x99 panuj\xc4\x85c\xc4\x85 w obozie. W szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci jego cz\xc5\x82onkom kategorycznie zabroniono bra\xc4\x87 udzia\xc5\x82u w \xe2\x80\x9eselekcjach\xe2\x80\x9d i formowaniu transport\xc3\xb3w kierowanych w g\xc5\x82\xc4\x85b III Rzeszy.\n_START_SECTION_\nWarunki panuj\xc4\x85ce w obozie\n_START_PARAGRAPH_\nWysiedle\xc5\x84cy przywiezieni do obozu musieli w\xc5\x9br\xc3\xb3d krzyk\xc3\xb3w i poszturchiwa\xc5\x84 wyskakiwa\xc4\x87 z wagon\xc3\xb3w wprost na ziemi\xc4\x99, gdy\xc5\xbc na pruszkowskiej bocznicy nie by\xc5\x82o peron\xc3\xb3w. Nast\xc4\x99pnie w\xc5\x9br\xc3\xb3d szpaleru Niemc\xc3\xb3w p\xc4\x99dzeni byli do kt\xc3\xb3rej\xc5\x9b z dziewi\xc4\x99ciu hal produkcyjnych. Stra\xc5\xbcnikom nie wolno by\xc5\x82o pomaga\xc4\x87 chorym, rannym oraz starcom przy wysiadaniu z wagon\xc3\xb3w i przenoszeniu \xc5\x82adunk\xc3\xb3w. M\xc3\xb3g\xc5\x82 si\xc4\x99 tym zajmowa\xc4\x87 jedynie polski personel zwerbowany przez RGO \xe2\x80\x93 zbyt jednak nieliczny bior\xc4\x85c pod uwag\xc4\x99 liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 transport\xc3\xb3w. Hale w kt\xc3\xb3rych umieszczano wysiedle\xc5\x84c\xc3\xb3w by\xc5\x82y otoczone drutem kolczastym i nadzorowane przez posterunki niemieckie. Oddalanie si\xc4\x99 od hal by\xc5\x82o wzbronione, st\xc4\x85d wy\xc5\x82\xc4\x85cznie polski personel m\xc3\xb3g\xc5\x82 si\xc4\x99 wzgl\xc4\x99dnie swobodnie porusza\xc4\x87 na terenie obozu. Zdarza\xc5\x82y si\xc4\x99 wypadki, gdy osoby stoj\xc4\x85ce zbyt blisko ogrodzenia szczuto psami. Niemieccy agenci i patrole wojskowe wyszukiwa\xc5\x82y w t\xc5\x82umie uchod\xc5\xbac\xc3\xb3w ukrytych \xc5\xbco\xc5\x82nierzy AK._NEWLINE_Warunki panuj\xc4\x85ce w obozie by\xc5\x82y bardzo ci\xc4\x99\xc5\xbckie. Poszczeg\xc3\xb3lne hale, z kt\xc3\xb3rych ka\xc5\xbcda musia\xc5\x82a pomie\xc5\x9bci\xc4\x87 od 2 tys. do 5 tys. wysiedle\xc5\x84c\xc3\xb3w, zupe\xc5\x82nie nie nadawa\xc5\x82y si\xc4\x99 do zamieszkania. Stale panowa\xc5\x82 w nich zaduch oraz tak wielki t\xc5\x82ok, \xc5\xbce nierzadko trudno by\xc5\x82o nawet znale\xc5\xba\xc4\x87 miejsce do siedzenia. W ka\xc5\xbcdej z hal znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 rowy rewizyjne, wype\xc5\x82nione gnij\xc4\x85cymi odpadkami i robactwem, kt\xc3\xb3re przez dwa miesi\xc4\x85ce ani razu nie by\xc5\x82y oczyszczane, ani nawet zalewane wapnem. Brakowa\xc5\x82o pos\xc5\x82a\xc5\x84, wi\xc4\x99c wyp\xc4\x99dzona ludno\xc5\x9b\xc4\x87 musia\xc5\x82a gnie\xc5\xbadzi\xc4\x87 si\xc4\x99 na zab\xc5\x82oconych betonowych pod\xc5\x82ogach, w\xc5\x9br\xc3\xb3d ka\xc5\x82u\xc5\xbc wody; stos\xc3\xb3w szmat, \xc5\x9bmieci i gruz\xc3\xb3w; porozrzucanych w nie\xc5\x82adzie desek, szyn, blach b\xc4\x85d\xc5\xba cz\xc4\x99\xc5\x9bci remontowanych wagon\xc3\xb3w. Najgorsze warunki panowa\xc5\x82y w parowozowni (Hala nr 6), gdzie Niemcy lokowali osoby uznane za szczeg\xc3\xb3lnie niebezpieczne. Pod\xc5\x82ogi by\xc5\x82y tam pokryte olejami, smarem i \xc5\xbcu\xc5\xbclem. W halach rozrzucono nieco s\xc5\x82omy, kt\xc3\xb3ra jednak szybko zgni\xc5\x82a, staj\xc4\x85c si\xc4\x99 siedliskiem wszy i innego robactwa. W okresie najwi\xc4\x99kszego zag\xc4\x99szczenia obozu warunki by\xc5\x82y tak ci\xc4\x99\xc5\xbckie, \xc5\xbce cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 ludno\xc5\x9bci wola\xc5\x82a koczowa\xc4\x87 pod go\xc5\x82ym niebem, szczeg\xc3\xb3lnie na Hali Nr 1, niezale\xc5\xbcnie od zimna, a cz\xc4\x99sto i deszczu._NEWLINE_Na standardowe wy\xc5\xbcywienie sk\xc5\x82ada\xc5\x82o si\xc4\x99 p\xc3\xb3\xc5\x82 litra kawy plus 200\xe2\x80\x93250 gram\xc3\xb3w chleba razowego na \xc5\x9bniadanie i kolacj\xc4\x99 oraz p\xc3\xb3\xc5\x82 litra zupy na obiad. Polski personel stara\xc5\x82 si\xc4\x99 w miar\xc4\x99 mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci zwi\xc4\x99ksza\xc4\x87 i urozmaica\xc4\x87 uzupe\xc5\x82nia\xc4\x87 te szczup\xc5\x82e racje (organizuj\xc4\x85c np. zup\xc4\x99 mleczn\xc4\x85 dla dzieci). W obozowej kuchni zatrudniano do 480 pracownik\xc3\xb3w, lecz mimo tego panowa\xc5\x82 g\xc5\x82\xc3\xb3d, gdy\xc5\xbc nawet gdy nie brakowa\xc5\x82o po\xc5\xbcywienia pracownicy kuchni nie mogli nad\xc4\x85\xc5\xbcy\xc4\x87 z jego rozwiezieniem, poniewa\xc5\xbc brakowa\xc5\x82o talerzy i \xc5\x82y\xc5\xbcek. Mimo \xc5\xbce z ka\xc5\xbcdym dniem noce stawa\xc5\x82y si\xc4\x99 coraz ch\xc5\x82odniejsze, hale by\xc5\x82y nieogrzewane. Ze wzgl\xc4\x99du na brak elementarnych urz\xc4\x85dze\xc5\x84 sanitarnych niemo\xc5\xbcliwe by\xc5\x82o nawet umycie r\xc4\x85k, nie m\xc3\xb3wi\xc4\x85c o zachowaniu czysto\xc5\x9bci. Z nielicznych kran\xc3\xb3w p\xc5\x82yn\xc4\x99\xc5\x82a niezdatna do picia woda przemys\xc5\x82owa. Z powodu ma\xc5\x82ej liczby latryn ludno\xc5\x9b\xc4\x87 musia\xc5\x82a za\xc5\x82atwia\xc4\x87 potrzeby naturalne do row\xc3\xb3w rewizyjnych. W rezultacie pod\xc5\x82ogi hal pokry\xc5\x82y si\xc4\x99 szybko wod\xc4\x85 i ekskrementami. W obozie panowa\xc5\x82a powszechna wszawica. Wysiedle\xc5\x84cy masowo zapadali te\xc5\xbc na tyfus i czerwonk\xc4\x99. Sytuacj\xc4\x99 pogarsza\xc5\x82 fakt, i\xc5\xbc do obozu przywo\xc5\xbcono \xe2\x80\x93 zw\xc5\x82aszcza w ko\xc5\x84cowej fazie powstania i po kapitulacji \xe2\x80\x93 ludzi wyg\xc5\x82odzonych; od tygodni koczuj\xc4\x85cych po ruinach i piwnicach bez wody i \xc5\x9bwiat\xc5\x82a; chorych, rannych i poparzonych; osoby kra\xc5\x84cowo wyczerpane fizycznie i psychicznie; kobiety kt\xc3\xb3re pad\xc5\x82y ofiar\xc4\x85 gwa\xc5\x82tu itp._NEWLINE_Niemieccy lekarze zasadniczo nie zajmowali si\xc4\x99 leczeniem rannych i chorych, ograniczaj\xc4\x85c si\xc4\x99 do selekcjonowania uchod\xc5\xbac\xc3\xb3w pod k\xc4\x85tem ich zdolno\xc5\x9bci do pracy. Nie mieli przy tym zwyczaju badania chorych \xe2\x80\x93 oceniali jedynie wygl\xc4\x85d pacjenta, por\xc3\xb3wnywali z wystawion\xc4\x85 przez polskich lekarzy diagnoz\xc4\x85, po czym s\xc5\x82uchali opis\xc3\xb3w objaw\xc3\xb3w choroby przedstawianych przez t\xc5\x82umaczki. W efekcie ci\xc4\x99\xc5\xbcar opieki nad rannymi i chorymi spad\xc5\x82 w pierwszym rz\xc4\x99dzie na polski personel sanitarny, kt\xc3\xb3rego cz\xc5\x82onkowie musieli niekiedy pracowa\xc4\x87 niemal 24 godziny na dob\xc4\x99. W Hali nr 2 zorganizowano izb\xc4\x99 chorych oraz wspomniany ju\xc5\xbc niewielki szpital zaka\xc5\xbany. Pocz\xc4\x85tkowo za wyposa\xc5\xbcenie szpitalne s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82a jedna skromnie wyposa\xc5\xbcona apteczka. P\xc3\xb3\xc5\xbaniej na terenie Hali nr 8 zorganizowano szpital wyposa\xc5\xbcony w podstawowe instrumenty pozwalaj\xc4\x85ce na dokonywanie prostych zabieg\xc3\xb3w. Powa\xc5\xbcniejsze przypadki kierowano do szpitala w Tworkach, kt\xc3\xb3ry stanowi\xc5\x82 podstawowe zaplecze sanitarne Dulagu 121. Szpital tworkowski, kt\xc3\xb3ry wcze\xc5\x9bniej by\xc5\x82 w stanie jednorazowo przyj\xc4\x85\xc4\x87 800 pacjent\xc3\xb3w, musia\xc5\x82 w okresie powstania warszawskiego pomie\xc5\x9bci\xc4\x87 a\xc5\xbc 4 tys. chorych. Rannych i chorych kierowano tak\xc5\xbce do pozosta\xc5\x82ych szpitali pruszkowskich \xe2\x80\x93 szpitala powiatowego przy ul. Pi\xc4\x99knej (przyj\xc4\x85\xc5\x82 kilkuset pacjent\xc3\xb3w) oraz szpitala na \xe2\x80\x9eWrzesinie\xe2\x80\x9d (przyj\xc4\x85\xc5\x82 ok. tysi\xc4\x85ca pacjent\xc3\xb3w). Szybko uleg\xc5\x82y one jednak przepe\xc5\x82nieniu dlatego uchod\xc5\xbac\xc3\xb3w zwalnianych z obozu ze wzgl\xc4\x99du na stan zdrowia zacz\xc4\x99to kierowa\xc4\x87 tak\xc5\xbce do szpitala w Milan\xc3\xb3wku (brak bli\xc5\xbcszych informacji na temat jego funkcjonowania), jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc do prowizorycznych punkt\xc3\xb3w szpitalnych zorganizowanych w Brwinowie, Grodzisku Mazowieckim, Komorowie, Konstancinie, Laskach, Ok\xc4\x99ciu, Piastowie, Podkowie Le\xc5\x9bniej, Ursusie i we W\xc5\x82ochach. Rannych powsta\xc5\x84c\xc3\xb3w ukrytych w t\xc5\x82umie uchod\xc5\xbac\xc3\xb3w starano si\xc4\x99 umieszcza\xc4\x87 w mieszkaniach prywatnych. \xc5\x81\xc4\x85cznie w okolicach Warszawy zorganizowano co najmniej 55 szpitali, dora\xc5\xbanych punkt\xc3\xb3w szpitalnych oraz punkt\xc3\xb3w ambulatoryjnych i sanitarno-opatrunkowych, gdzie niesiono pomoc wygna\xc5\x84com z Warszawy. Do Dulagu 121 trafia\xc5\x82o r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wiele kobiet, kt\xc3\xb3re pad\xc5\x82y ofiar\xc4\x85 gwa\xc5\x82tu. W Komorowie lekarze obozu pruszkowskiego organizowali dla nich bezp\xc5\x82atne zabiegi aborcji._NEWLINE_W Pruszkowie wygna\xc5\x84cy przebywali przewa\xc5\xbcnie od dw\xc3\xb3ch do siedmiu dni, a niekiedy tylko kilka godzin. O ich losie decydowa\xc5\x82a selekcja dokonywana przez Gestapo, a o czasie pobytu w obozie \xe2\x80\x93 termin transportu. Ludzi niezdolnych do pracy (kobiety z dzie\xc4\x87mi do lat 15, kobiety w ci\xc4\x85\xc5\xbcy, kobiety powy\xc5\xbcej 50. roku \xc5\xbcycia, m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn powy\xc5\xbcej 60. roku \xc5\xbcycia, osoby z widoczn\xc4\x85 u\xc5\x82omno\xc5\x9bci\xc4\x85 lub kalectwem) wysy\xc5\x82ano do r\xc3\xb3\xc5\xbcnych region\xc3\xb3w Generalnego Gubernatorstwa i pozostawiano tam bez \xc5\x9brodk\xc3\xb3w do \xc5\xbcycia. Osoby uznane za zdolne do pracy (m\xc4\x99\xc5\xbcczy\xc5\xbani w wieku od 15 do 60 lat oraz kobiety od 15. do 50. roku \xc5\xbcycia) kierowano na roboty przymusowe w g\xc5\x82\xc4\x85b Rzeszy. Tysi\xc4\x85ce os\xc3\xb3b zosta\xc5\x82o tak\xc5\xbce zes\xc5\x82anych do oboz\xc3\xb3w koncentracyjnych. SS-Sturmbannf\xc3\xbchrer Diehl utrzymywa\xc5\x82, \xc5\xbce wszystkie kobiety s\xc4\x85 wywo\xc5\xbcone do Rzeszy celem normalnego zatrudnienia w rolnictwie lub przemy\xc5\x9ble, a m\xc4\x99\xc5\xbcczy\xc5\xbani \xe2\x80\x93 w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od wynik\xc3\xb3w \xc5\x9bledztwa \xe2\x80\x93 s\xc4\x85 kierowani na roboty przymusowe lub do oboz\xc3\xb3w koncentracyjnych. W rzeczywisto\xc5\x9bci o miejscu docelowym transportu nierzadko decydowa\xc5\x82 przypadek, a kobiety i dzieci na r\xc3\xb3wni m\xc4\x99\xc5\xbcczyznami by\xc5\x82y kierowane do oboz\xc3\xb3w koncentracyjnych. Mi\xc4\x99dzy innymi, pod koniec sierpnia 1944 szef G\xc5\x82\xc3\xb3wnego Urz\xc4\x99du Bezpiecze\xc5\x84stwa Rzeszy (RSHA), SS-Obergruppenf\xc3\xbchrer Ernst Kaltenbrunner, zaleci\xc5\x82 dow\xc3\xb3dztwu Grupy Armii \xe2\x80\x9e\xc5\x9arodek\xe2\x80\x9d, aby ze wzgl\xc4\x99du na \xe2\x80\x9epowa\xc5\xbcne wzgl\xc4\x99dy policyjnego bezpiecze\xc5\x84stwa\xe2\x80\x9d podstawow\xc4\x85 mas\xc4\x99 zdolnych do pracy m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn i kobiet z Warszawy kierowa\xc4\x87 do pracy w obozach koncentracyjnych. Jedynie kobiety z ma\xc5\x82ymi dzie\xc4\x87mi mog\xc5\x82y by\xc4\x87 traktowane jako polskie robotnice cywilne i oddawane do dyspozycji G\xc5\x82\xc3\xb3wnego Pe\xc5\x82nomocnika dla Mobilizacji Si\xc5\x82 Roboczych. Na mocy tego rozkazu do oboz\xc3\xb3w koncentracyjnych trafi\xc5\x82o m.in. wielu mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w zdobywanego w tym czasie Starego Miasta._NEWLINE_W pierwszych dniach funkcjonowania obozu niemieccy stra\xc5\xbcnicy zachowywali si\xc4\x99 bardzo brutalnie. Dochodzi\xc5\x82o w\xc3\xb3wczas do sporadycznych wypadk\xc3\xb3w mordowania Polak\xc3\xb3w na terenie obozu. W tym okresie mia\xc5\x82y r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc miejsce szczeg\xc3\xb3lnie liczne transporty do oboz\xc3\xb3w koncentracyjnych. Zar\xc3\xb3wno osoby przeznaczone umieszczenia w obozach, jak i kierowane na roboty przymusowe, wywo\xc5\xbcono z Pruszkowa zaplombowanymi wagonami. Po przej\xc4\x99ciu przez Wehrmacht kontroli nad obozem wysiedle\xc5\x84c\xc3\xb3w traktowano ju\xc5\xbc bardziej poprawnie, cho\xc4\x87 wci\xc4\x85\xc5\xbc zdarza\xc5\x82y si\xc4\x99 przypadki bicia wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w. Po 15 sierpnia 1944 zaprzestano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc plombowania wagon\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re wysy\xc5\x82ano odt\xc4\x85d jedynie pod stra\xc5\xbc\xc4\x85. Selekcje przeprowadzane przez Niemc\xc3\xb3w w Pruszkowie by\xc5\x82y jednak bardzo brutalne, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc przeprowadzano je w spos\xc3\xb3b pobie\xc5\xbcny i po\xc5\x9bpieszny. Regularnie dochodzi\xc5\x82o do rozdzielania rodzin. Podczas formowania transport\xc3\xb3w wychodz\xc4\x85cych z Pruszkowa ludno\xc5\x9b\xc4\x87 upychano w wagonach w takim \xc5\x9bcisku, \xc5\xbce zdarza\xc5\x82y si\xc4\x99 przypadki uduszenia lub zgniecenia. Niezdolnych do pracy rozwo\xc5\xbcono otwartymi wagonami-w\xc4\x99glarkami. Zazwyczaj w kilkudniow\xc4\x85 podr\xc3\xb3\xc5\xbc wysiedle\xc5\x84cy wyruszali bez wody i \xc5\xbcywno\xc5\x9bci. Bardzo rzadko polskiemu personelowi udawa\xc5\x82o si\xc4\x99 przedosta\xc4\x87 na bocznic\xc4\x99 kolejow\xc4\x85 i dostarczy\xc4\x87 wywo\xc5\xbconym niewielkich zapas\xc3\xb3w na drog\xc4\x99. Pewnego dnia w pobli\xc5\xbcu \xe2\x80\x9ezielonego wagonu\xe2\x80\x9d polscy pracownicy pods\xc5\x82uchali rozmow\xc4\x99 esesman\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy skierowawszy w g\xc5\x82\xc4\x85b Rzeszy transport bez wody i \xc5\xbcywno\xc5\x9bci zastanawiali si\xc4\x99 g\xc5\x82o\xc5\x9bno, ilu wywiezionych dojedzie \xc5\xbcywych do miejsca przeznaczenia.\n_START_SECTION_\nAkcja pomocy wi\xc4\x99\xc5\xbaniom Dulagu 121\n_START_PARAGRAPH_\nZa zgod\xc4\x85 Niemc\xc3\xb3w opiek\xc4\x99 nad zgromadzon\xc4\x85 w obozie pruszkowskim ludno\xc5\x9bci\xc4\x85 sprawowa\xc5\x82y Rada G\xc5\x82\xc3\xb3wna Opieku\xc5\x84cza oraz Polski Czerwony Krzy\xc5\xbc, co pozwoli\xc5\x82o w pewnym stopniu z\xc5\x82agodzi\xc4\x87 ci\xc4\x99\xc5\xbck\xc4\x85 sytuacj\xc4\x99 wysiedlonych. Ju\xc5\xbc 6 sierpnia 1944 niemiecki komisarz miasta Pruszkowa, Walter Bock, wezwa\xc5\x82 do siebie przedstawicieli pruszkowskiej delegatury RGO \xe2\x80\x93 przewodnicz\xc4\x85cego ks. Edwarda Tyszk\xc4\x99 (proboszcza parafii \xc5\x9bw. Kazimierza w Pruszkowie) oraz cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w zarz\xc4\x85du: W\xc5\x82adys\xc5\x82awa Mazurka i dr Kazimierza Szupryczy\xc5\x84skiego. Podczas spotkania, w kt\xc3\xb3rym udzia\xc5\x82 wzi\xc4\x99li tak\xc5\xbce starosta powiatu warszawskiego Hermann Rupprecht oraz szef pruszkowskiego Arbeitsamtu August Polland, Bock poinformowa\xc5\x82 przyby\xc5\x82ych Polak\xc3\xb3w o utworzeniu obozu, polecaj\xc4\x85c zorganizowanie pomocy dla wysiedle\xc5\x84c\xc3\xb3w z Warszawy, kt\xc3\xb3rej w\xc5\x82adze niemieckie rzekomo udzieli\xc4\x87 nie mog\xc5\x82y. Na teren obozu pozwolono znosi\xc4\x87 koce, bielizn\xc4\x99, po\xc5\x9bciel, naczynia kuchenne i \xc5\xbcywno\xc5\x9b\xc4\x87. Jeszcze tego samego dnia z ambon pruszkowskich ko\xc5\x9bcio\xc5\x82\xc3\xb3w ksi\xc4\x99\xc5\xbca zaapelowali do ludno\xc5\x9bci o pomoc wysiedlonym. Na potrzeby obozu lokalne komitety opieku\xc5\x84cze i PCK przekaza\xc5\x82y zgromadzone produkty._NEWLINE_Pruszkowska delegatura RGO uruchomi\xc5\x82a na terenie Dulagu 121 kuchni\xc4\x99 obozow\xc4\x85 oraz przyst\xc4\x85pi\xc5\x82a do gromadzenia zapas\xc3\xb3w \xc5\xbcywno\xc5\x9bci. Zorganizowa\xc5\x82a r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc transport rannych, chorych i niedo\xc5\x82\xc4\x99\xc5\xbcnych, a tak\xc5\xbce wsp\xc3\xb3lnie z PCK przyst\xc4\x85pi\xc5\x82a do organizowania pierwszej pomocy sanitarnej. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 pracownik\xc3\xb3w na sta\xc5\x82e oddelegowano do obozu. Powo\xc5\x82ano specjaln\xc4\x85 s\xc5\x82u\xc5\xbcb\xc4\x99 \xe2\x80\x9epocztow\xc4\x85\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3ra dostarcza\xc5\x82a do obozu paczki (nawet do 300 dziennie) i korespondencj\xc4\x99, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc odbiera\xc5\x82a listy napisane przez osoby przebywaj\xc4\x85ce w obozie do rodzin poza murami. Na pocz\xc4\x85tku wrze\xc5\x9bnia 1944 przy pruszkowskiej delegaturze RGO powo\xc5\x82ano tak\xc5\xbce 25-osobowy Wydzia\xc5\x82 Ewidencyjno-Informacyjny (kierowany przez Teofila Cicho\xc5\x84skiego), kt\xc3\xb3ry stworzy\xc5\x82 kartotek\xc4\x99 zawieraj\xc4\x85c\xc4\x85 dane os\xc3\xb3b zaginionych, wywiezionych do Rzeszy oraz cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w rodzin prowadz\xc4\x85cych ich poszukiwania. W zbieraniu informacji o zaginionych pomaga\xc5\x82 polski personel obozowy. Ponadto na przystankach kolejowych pomi\xc4\x99dzy warszawskim Dworcem Zachodnim a Pruszkowem dy\xc5\xbcurowali cz\xc5\x82onkowie RGO lub Wojskowej S\xc5\x82u\xc5\xbcby Kobiet, kt\xc3\xb3rzy starali si\xc4\x99 dostarcza\xc4\x87 wysiedle\xc5\x84com napoje i po\xc5\xbcywienie, a tak\xc5\xbce w miar\xc4\x99 mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci wyprowadzali z transport\xc3\xb3w ludzi m\xc5\x82odych, osoby chore lub ranne, kobiety z dzie\xc4\x87mi itp._NEWLINE_RGO i PCK nie by\xc5\x82y jedynymi polskimi organizacjami organizuj\xc4\x85cymi pomoc dla wysiedle\xc5\x84c\xc3\xb3w z Warszawy. Zbi\xc3\xb3rki pieni\xc4\x99dzy i dar\xc3\xb3w organizowa\xc5\x82a Kolejowa Opieka Spo\xc5\x82eczna pod kierownictwem Stanis\xc5\x82awa Pie\xc5\x9bcika i J\xc3\xb3zefa Zieli\xc5\x84skiego, Ochotnicza Stra\xc5\xbc Po\xc5\xbcarna, miejscowe sp\xc3\xb3\xc5\x82dzielnie spo\xc5\xbcywc\xc3\xb3w, a tak\xc5\xbce parafie i zakony katolickie wraz z dzia\xc5\x82aj\xc4\x85cymi przy nich oddzia\xc5\x82ami \xe2\x80\x9eCaritasu\xe2\x80\x9d. Pomocy wygna\xc5\x84com udziela\xc5\x82a spontanicznie ludno\xc5\x9b\xc4\x87 Pruszkowa i okolicznych miejscowo\xc5\x9bci. Na apel rozg\xc5\x82oszony w ko\xc5\x9bcio\xc5\x82ach mieszka\xc5\x84cy miasta zacz\xc4\x99li znosi\xc4\x87 do obozu gotowe posi\xc5\x82ki, mena\xc5\xbcki, miski i sztu\xc4\x87ce, naczynia kuchenne i koce. Rolnicy podzielili si\xc4\x99 swymi zbiorami. Wielu wolontariuszy z Pruszkowa zg\xc5\x82osi\xc5\x82o si\xc4\x99 do ksi\xc4\x99dza Tyszki deklaruj\xc4\x85c ch\xc4\x99\xc4\x87 podj\xc4\x99cia pracy na terenie obozu._NEWLINE_W akcji pomocy wi\xc4\x99\xc5\xbaniom Dulagu 121 uczestniczy\xc5\x82y r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc struktury Polskiego Pa\xc5\x84stwa Podziemnego. Komendant pruszkowskiego VI rejonu AK, major Edward Rzewuski \xe2\x80\x9ePawe\xc5\x82\xe2\x80\x9d, odda\xc5\x82 zapas mobilizacyjny: 20 ton ziemniak\xc3\xb3w, 10 ton m\xc4\x85ki, ton\xc4\x99 cukru, oraz kilkaset kilogram\xc3\xb3w boczku i s\xc5\x82oniny. Pruszkowska delegatura RGO otrzymywa\xc5\x82a za po\xc5\x9brednictwem powiatowego Delegata Rz\xc4\x85du od 100 do 150 tys. z\xc5\x82otych tygodniowo na pomoc wi\xc4\x99\xc5\xbaniom Dulagu 121. W\xc5\x82adze podziemne i Zarz\xc4\x85d PCK przekaza\xc5\x82y \xc5\x82\xc4\x85cznie na ten cel kwot\xc4\x99 ok. 2 milion\xc3\xb3w okupacyjnych z\xc5\x82otych. Cz\xc5\x82onkinie Wojskowej S\xc5\x82u\xc5\xbcby Kobiet zajmowa\xc5\x82y si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc transportem medykament\xc3\xb3w gromadzonych przez krakowsk\xc4\x85 central\xc4\x99 RGO. Co tydzie\xc5\x84 od 10 do 16 harcerek dociera\xc5\x82o do Pruszkowa z plecakami pe\xc5\x82nymi lek\xc3\xb3w._NEWLINE_24 sierpnia 1944 powsta\xc5\x84cza radiostacja \xe2\x80\x9eB\xc5\x82yskawica\xe2\x80\x9d nada\xc5\x82a w czterech j\xc4\x99zykach komunikat oraz \xe2\x80\x9elist z Pruszkowa\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3re zawiera\xc5\x82y apel do MCK o udzielenie szybkiej pomocy dla \xe2\x80\x9e100 000 starc\xc3\xb3w i dzieci\xe2\x80\x9d przetrzymywanych w obozie. Apele powtarzano tak\xc5\xbce w nast\xc4\x99pnych dniach. Ju\xc5\xbc 25 sierpnia powsta\xc5\x84cz\xc4\x85 audycj\xc4\x99 retransmitowa\xc5\x82o Polskie Radio w Londynie, a w \xc5\x9blad za nim prasa anglosaska. W po\xc5\x82owie wrze\xc5\x9bnia do obozu dotar\xc5\x82y z Genewy dwa wagony z darami MCK: \xc5\xbcywno\xc5\x9bci\xc4\x85, ubrankami dzieci\xc4\x99cymi oraz lekarstwami, kt\xc3\xb3re ocali\xc5\x82y wiele os\xc3\xb3b.\n_START_SECTION_\nOfiary\n_START_PARAGRAPH_\nTrudno oceni\xc4\x87 ilu mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Warszawy i okolic przesz\xc5\x82o przez ob\xc3\xb3z w Pruszkowie. Jeszcze w trakcie trwania powstania Rada G\xc5\x82\xc3\xb3wna Opieku\xc5\x84cza podawa\xc5\x82a, \xc5\xbce do Dulagu 121 i jego podoboz\xc3\xb3w trafi\xc5\x82o oko\xc5\x82o 685 tys. wysiedle\xc5\x84c\xc3\xb3w. By\xc5\x82a to liczba orientacyjna \xe2\x80\x93 nie oparta o imienne zestawienia. W kolejnych latach historiografia polska i niemiecka nie mog\xc5\x82y doj\xc5\x9b\xc4\x87 do porozumienia w sprawie rzeczywistej liczby wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w obozu w Pruszkowie. Wed\xc5\x82ug \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 niemieckich by\xc5\x82o to oko\xc5\x82o 350 tys. os\xc3\xb3b, wed\xc5\x82ug polskich \xe2\x80\x93 blisko 550 tys. W Polsce zw\xc5\x82aszcza ta druga liczba zakodowa\xc5\x82a si\xc4\x99 na d\xc5\x82ugi czas w powszechnej \xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci. Pewnym prze\xc5\x82omem okaza\xc5\x82y si\xc4\x99 opublikowane w 2006 wspomnienia Anny Danuty S\xc5\x82awi\xc5\x84skiej z d. Le\xc5\x9bniewskiej, polskiej t\xc5\x82umaczki obozowej z Pruszkowa, kt\xc3\xb3ra na podstawie w\xc5\x82asnych obserwacji oraz niemieckich statystyk obliczy\xc5\x82a, \xc5\xbce przez Dulag 121 przesz\xc5\x82o od 390 tys. do 410 tys. warszawiak\xc3\xb3w._NEWLINE_Nie jest znana dok\xc5\x82adna liczba ofiar obozu pruszkowskiego. \xc5\x9amiertelno\xc5\x9b\xc4\x87 w obozie wzrasta\xc5\x82a w miar\xc4\x99 przybywania transport\xc3\xb3w z najd\xc5\x82u\xc5\xbcej broni\xc4\x85cych si\xc4\x99 dzielnic Warszawy, kt\xc3\xb3rych ludno\xc5\x9b\xc4\x87 \xe2\x80\x93 od tygodni koczuj\xc4\x85ca w ruinach i piwnicach bez wystarczaj\xc4\x85cych ilo\xc5\x9bci wody i \xc5\xbcywno\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 przybywa\xc5\x82a do Pruszkowa w stanie skrajnego wyczerpania fizycznego i psychicznego. Wielu wysiedle\xc5\x84c\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci starcy, dzieci i chorzy \xe2\x80\x93 nie by\xc5\x82o w stanie sprosta\xc4\x87 warunkom obozowym. Dla przyk\xc5\x82adu w dniu 3 wrze\xc5\x9bnia 1944 zmar\xc5\x82o o\xc5\x9bmioro ma\xc5\x82ych dzieci przetrzymywanych Hali nr 1. Du\xc5\xbcy procent zgon\xc3\xb3w wyst\xc4\x85pi\xc5\x82 zw\xc5\x82aszcza w okresie nap\xc5\x82ywania transport\xc3\xb3w z mieszka\xc5\x84cami Star\xc3\xb3wki, Powi\xc5\x9bla Czerniakowskiego, Woli i \xc5\x9ar\xc3\xb3dmie\xc5\x9bcia. Tylko mi\xc4\x99dzy 3 wrze\xc5\x9bnia a 27 pa\xc5\xbadziernika 1944 na terenie obozu zmar\xc5\x82o 66 os\xc3\xb3b. Obozowy kapelan, ksi\xc4\x85dz Marian Sikora, wystawi\xc5\x82 w\xc3\xb3wczas 43 imienne akty zgonu (w tym dla 2 os\xc3\xb3b zastrzelonych w czasie pr\xc3\xb3by ucieczki). W gronie owych 66 zmar\xc5\x82ych znalaz\xc5\x82y si\xc4\x99 ofiary wypadku kolejowego, do kt\xc3\xb3rego dosz\xc5\x82o na terenie obozu w dniu 9 wrze\xc5\x9bnia. W jego wyniku zgin\xc4\x99\xc5\x82o w\xc3\xb3wczas 10 os\xc3\xb3b, a 12 odnios\xc5\x82o rany._NEWLINE_Na terenie Dulagu 121 mia\xc5\x82y miejsce przypadki mordowania m\xc5\x82odych m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn podejrzewanych o udzia\xc5\x82 w powstaniu. Dora\xc5\xbane egzekucje by\xc5\x82y tak\xc5\xbce stosowane przez Niemc\xc3\xb3w przy pr\xc3\xb3bie ucieczki z obozu lub transportu. Do czterech lub pi\xc4\x99ciu egzekucji na wi\xc4\x99\xc5\xbaniach przywiezionych z Warszawy dosz\xc5\x82o przy szosie w Piastowie na tzw. Papierni. Wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w Dulagu 121 rozstrzeliwano tak\xc5\xbce w pobli\xc5\xbcu glinianek Hosera na pruszkowskim \xc5\xbbbikowie (nieznana liczba ofiar), na terenie parku Potulickich w Pruszkowie (kilkana\xc5\x9bcie ofiar) oraz w pobli\xc5\xbcu wsi Kanie (ok. 30 os\xc3\xb3b miano rozstrzela\xc4\x87 tam w dniu 9 sierpnia). Znane s\xc4\x85 te\xc5\xbc relacje, m\xc3\xb3wi\xc4\x85ce, \xc5\xbce w po\xc5\x82owie sierpnia 1944 (kilka dni po otwarciu obozu w Pruszkowie) przywieziono na pruszkowskie glinianki (przy ul. Lipowej) dwie ci\xc4\x99\xc5\xbcar\xc3\xb3wki z ok. 30\xe2\x80\x9350 Polakami, kt\xc3\xb3rych nast\xc4\x99pnie rozstrzelano. Z egzekucji ocala\xc5\x82 lekko ranny m\xc4\x99\xc5\xbcczyzna, kt\xc3\xb3rego uratowano w znajduj\xc4\x85cym si\xc4\x99 kilkaset metr\xc3\xb3w od tego miejsca szpitalu \xe2\x80\x9eWrzesin\xe2\x80\x9d. Prawdopodobnie ofiary pochodzi\xc5\x82y z Zak\xc5\x82adu Poprawczego ksi\xc4\x99\xc5\xbcy Michalit\xc3\xb3w ze Strugi ko\xc5\x82o Warszawy. Du\xc5\xbc\xc4\x85 grup\xc4\x99 wychowank\xc3\xb3w i opiekun\xc3\xb3w tego zak\xc5\x82adu rozstrzelano 8 sierpnia w Ogrodzie Saskim. Zgodnie z relacj\xc4\x85 kierownika domu \xe2\x80\x93 ksi\xc4\x99dza Jana Zawady (opart\xc4\x85 na zeznaniach kapitana WP Stanis\xc5\x82awa Maciejewskiego) \xe2\x80\x93 ci mieszka\xc5\x84cy domu, kt\xc3\xb3rzy nie zostali zamordowani w dniu 8 sierpnia, zostali przywiezieni do Pruszkowa, gdzie wieczorem 9 sierpnia dokonano ich egzekucji._NEWLINE_Po wojnie z grob\xc3\xb3w na terenie obozu ekshumowano (27 kwietnia 1945) i przeniesiono na cmentarz w Pruszkowie 82 nieznanych powsta\xc5\x84c\xc3\xb3w warszawskich i 50 cywil\xc3\xb3w (w tym 23 kobiety i 8 dzieci). Z imiennego wykazu, kt\xc3\xb3ry sporz\xc4\x85dzili pracownicy PCK wynika\xc5\x82o, \xc5\xbce do listopada 1944 na podwarszawskich cmentarzach pochowano 1559 uchod\xc5\xbac\xc3\xb3w z Warszawy. Wiadomo, \xc5\xbce na cmentarzu w Tworkach spoczywa 512 os\xc3\xb3b z Dulagu 121, kt\xc3\xb3re zmar\xc5\x82y mi\xc4\x99dzy 16 sierpnia 1944 a 17 marca 1945. Na cmentarzu w Go\xc5\x82\xc4\x85bkach w Ursusie znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 mogi\xc5\x82y 70 znanych z nazwiska oraz 40 nieznanych warszawiak\xc3\xb3w. W Milan\xc3\xb3wku pochowano 295 os\xc3\xb3b zmar\xc5\x82ych od wrze\xc5\x9bnia 1944 do lipca 1945. Z kolei na cmentarzu w Komorowie spoczywaj\xc4\x85 szcz\xc4\x85tki 34 wysiedle\xc5\x84c\xc3\xb3w (s\xc4\x85 to osoby zmar\xc5\x82e mi\xc4\x99dzy 5 wrze\xc5\x9bnia a 30 listopada 1944 \xe2\x80\x93 w\xc5\x9br\xc3\xb3d nich m.in. Aleksander Janowski, jeden z za\xc5\x82o\xc5\xbcycieli Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego). Nie s\xc4\x85 to wszystkie miejsca poch\xc3\xb3wku wyp\xc4\x99dzonych i zmar\xc5\x82ych warszawiak\xc3\xb3w. Liczba wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w Dulagu 121 zmar\xc5\x82ych z powodu chor\xc3\xb3b lub wyczerpania mo\xc5\xbce wi\xc4\x99c si\xc4\x99ga\xc4\x87 nawet kilku tysi\xc4\x99cy._NEWLINE_Edward Serwa\xc5\x84ski stwierdzi\xc5\x82 (w swoim opracowaniu pt. Dulag 121 \xe2\x80\x93 Pruszk\xc3\xb3w. Sierpie\xc5\x84-pa\xc5\xbadziernik 1944 roku.), \xc5\xbce: \xe2\x80\x9ePruszk\xc3\xb3w jest zbrodni\xc4\x85 specjaln\xc4\x85. Na jej w\xc5\x82a\xc5\x9bciwy charakter sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 przede wszystkim fakt zmasowania kilkusettysi\xc4\x99cznej rzeszy ludno\xc5\x9bci, wycie\xc5\x84czonej fizycznie, wyniszczonej duchowo, ograbionej ze wszystkiego, a pomieszczonej w niezwykle prymitywnych warunkach, w sytuacji, gdzie prawie niemo\xc5\xbcliwa by\xc5\x82a do zorganizowania akcja pomocy, a celem tego by\xc5\x82a bezlitosna, brutalna segregacja, rozdzielanie rodzin, wysy\xc5\x82ka ludzi w transportach, bez zaopatrzenia w \xc5\xbcywno\xc5\x9b\xc4\x87 i nap\xc3\xb3j, na prace przymusowe do Rzeszy Niemieckiej\xe2\x80\x9d.'