b'\n_START_ARTICLE_\nWirusy\n_START_SECTION_\nPodstawowe w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bci wirus\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nWirusy maj\xc4\x85 ma\xc5\x82e rozmiary. Zdecydowana wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 przedostaje si\xc4\x99 przez filtry mikrobiologiczne zatrzymuj\xc4\x85ce bakterie (s\xc4\x85 od nich mniejsze). Jednymi z najwi\xc4\x99kszych znanych wirus\xc3\xb3w s\xc4\x85 pandorawirusy maj\xc4\x85ce 1 \xc3\x97 0,5 mikrometr\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 wi\xc4\x99ksze nie tylko od wielu bakterii, ale tak\xc5\xbce od niekt\xc3\xb3rych paso\xc5\xbcytniczych kom\xc3\xb3rek eukariotycznych. Wi\xc4\x99kszy od nich jest odkryty w wiecznej zmarzlinie Pithovirus sibericum, osi\xc4\x85gaj\xc4\x85cy 1,5 \xce\xbcm d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci._NEWLINE_Wirusy nie s\xc4\x85 zdolne do samodzielnego rozmna\xc5\xbcania si\xc4\x99. W celu powielania w\xc5\x82asnych gen\xc3\xb3w prowadz\xc4\x85 proces namna\xc5\xbcania, wykorzystuj\xc4\x85c aparat kopiuj\xc4\x85cy zawarty w \xc5\xbcywych kom\xc3\xb3rkach. Mog\xc4\x85 zaka\xc5\xbca\xc4\x87 wszystkie typy organizm\xc3\xb3w od zwierz\xc4\x85t i ro\xc5\x9blin po bakterie i archeony._NEWLINE_Dany gatunek wirusa zawiera tylko jeden rodzaj kwasu nukleinowego (DNA albo RNA), chocia\xc5\xbc w trakcie rozwoju wewn\xc4\x85trz kom\xc3\xb3rki dochodzi zwykle do syntezy drugiego rodzaju kwasu._NEWLINE_Ze wzgl\xc4\x99du na paso\xc5\xbcytnictwo kom\xc3\xb3rkowe wirusy posiadaj\xc4\x85 na swojej powierzchni bia\xc5\x82ka, kt\xc3\xb3re pozwalaj\xc4\x85 zaatakowa\xc4\x87 odpowiednie kom\xc3\xb3rki._NEWLINE_Wirusy nie posiadaj\xc4\x85 rybosom\xc3\xb3w. Poza kom\xc3\xb3rk\xc4\x85 nie wykazuj\xc4\x85 \xc5\xbcadnego metabolizmu, nie s\xc4\x85 zdolne do wzrostu ani rozmna\xc5\xbcania si\xc4\x99._NEWLINE_Mo\xc5\xbcna je krystalizowa\xc4\x87.\n_START_SECTION_\nStrategie replikacyjne\n_START_PARAGRAPH_\nNamna\xc5\xbcanie wirus\xc3\xb3w jest zale\xc5\xbcne od rodzaju kwasu nukleinowego, kt\xc3\xb3ry znajduje si\xc4\x99 w wirionie._NEWLINE_Wirusy zawieraj\xc4\x85ce dsDNA. W tym przypadku wirus po wnikni\xc4\x99ciu do kom\xc3\xb3rki rozpoczyna najpierw wytworzenie tzw. \xe2\x80\x9ewczesnego mRNA\xe2\x80\x9d na matrycy DNA pochodz\xc4\x85cego z wirionu. Zwykle jednym z gen\xc3\xb3w zawartych w genomie wirusa i odczytywanym poprzez wczesne mRNA jest DNA-zale\xc5\xbcna polimeraza DNA, kt\xc3\xb3ra dokonuje powielenia wirusowego DNA. Dopiero z takich powielonych cz\xc4\x85steczek DNA nast\xc4\x99puje produkcja \xe2\x80\x9ep\xc3\xb3\xc5\xbanego mRNA\xe2\x80\x9d, koduj\xc4\x85cego kapsomery oraz inne bia\xc5\x82ka uczestnicz\xc4\x85ce w sk\xc5\x82adaniu wirion\xc3\xb3w._NEWLINE_Wirusy zawieraj\xc4\x85ce ssDNA \xe2\x80\x93 mog\xc4\x85 one zawiera\xc4\x87 w kapsydach zar\xc3\xb3wno DNA o polarno\xc5\x9bci dodatniej, jak i ujemnej. Charakterystyczn\xc4\x85 cech\xc4\x85 jest p\xc4\x99telka powsta\xc5\x82a przez zawini\xc4\x99cie ko\xc5\x84c\xc3\xb3wki liniowej cz\xc4\x85steczki DNA, kt\xc3\xb3ra s\xc5\x82u\xc5\xbcy jako starter podczas replikacji DNA. Sam proces replikacyjny jest stosunkowo skomplikowany i wi\xc4\x85\xc5\xbce si\xc4\x99 z kilkukrotn\xc4\x85 replikacj\xc4\x85 materia\xc5\x82u genetycznego, kt\xc3\xb3ry nast\xc4\x99pnie jest rozdzielany na nici i ci\xc4\x99ty za pomoc\xc4\x85 nukleaz._NEWLINE_Wirusy ssRNA o dodatniej polarno\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 po wnikni\xc4\x99ciu wirusa do kom\xc3\xb3rki nast\xc4\x99puje produkcja bia\xc5\x82ek bezpo\xc5\x9brednio z genomowego RNA, kt\xc3\xb3ry mo\xc5\xbce w tym wypadku pe\xc5\x82ni\xc4\x87 rol\xc4\x99 mRNA. W pewnym momencie rozwoju, gdy wytworzone zostan\xc4\x85 odpowiednie bia\xc5\x82ka, nast\xc4\x99puje powstanie dwuniciowej formy po\xc5\x9bredniej RNA, kt\xc3\xb3ra sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 zar\xc3\xb3wno z macierzystej nici o dodatniej polarno\xc5\x9bci, jak i z nici o polarno\xc5\x9bci ujemnej. Ta w\xc5\x82a\xc5\x9bnie ni\xc4\x87 jest matryc\xc4\x85 dla produkcji wielu kopii genomowego ssRNA(+)._NEWLINE_Wirusy ssRNA o ujemnej polarno\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 w ich przypadku musi najpierw doj\xc5\x9b\xc4\x87 do stworzenia kopii o charakterze mRNA (czyli RNA o dodatniej polarno\xc5\x9bci), a nast\xc4\x99pnie z tych kopii s\xc4\x85 produkowane bia\xc5\x82ka. Powstaje te\xc5\xbc dwuniciowa forma po\xc5\x9brednia, kt\xc3\xb3rej ni\xc4\x87 RNA(+) s\xc5\x82u\xc5\xbcy do powstania licznych genom\xc3\xb3w RNA(-)_NEWLINE_Retrowirusy. Synteza kwas\xc3\xb3w nukleinowych u retrowirus\xc3\xb3w jest dosy\xc4\x87 skomplikowana, ale jej kluczowym etapem jest zawsze przepisanie wirusowego RNA na DNA za pomoc\xc4\x85 obecnej w wirionie odwrotnej transkryptazy. Powsta\xc5\x82y w ten spos\xc3\xb3b ssDNA jest uzupe\xc5\x82niany o drug\xc4\x85 ni\xc4\x87, za\xc5\x9b nowo utworzony dsDNA wbudowuje si\xc4\x99 w genom gospodarza, stanowi\xc4\x85c tzw. prowirus. DNA prowirusa s\xc5\x82u\xc5\xbcy zar\xc3\xb3wno do wytworzenia mRNA dla bia\xc5\x82ek wirusowych, jak i dla wytworzenia potomnych genom\xc3\xb3w RNA.\n_START_SECTION_\nWirofagi\n_START_PARAGRAPH_\nWirofagi to wirusy potrzebuj\xc4\x85ce do replikacji obecno\xc5\x9bci innych wirus\xc3\xb3w (wirusy satelitarne) i hamuj\xc4\x85ce ich replikacje. Pierwszy odkryty wirus o takich w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bciach nazwano sputnik. Kolejne to: CroV oraz Organic Lake Virophage (OLV).\n_START_SECTION_\nCiekawostki\n_START_PARAGRAPH_\nW XVII wieku w Holandii, w okresie tulipomanii, bardzo cenione by\xc5\x82y tulipany dotkni\xc4\x99te wirusem mozaiki tulipana \xe2\x80\x93 cena jednej takiej cebulki przekracza\xc5\x82a w\xc3\xb3wczas \xc5\x9bredni roczny doch\xc3\xb3d Holendra.'