b"\n_START_ARTICLE_\nCywilizacja Maj\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nCywilizacja Maj\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 rozwini\xc4\x99ta cywilizacja rolnicza i miejska, b\xc4\x99d\xc4\x85ca na poziomie epoki kamienia, stworzona w czasach prekolumbijskich na obszarach Mezoameryki przez ludy z grupy j\xc4\x99zykowej Maj\xc3\xb3w._NEWLINE_Cywilizacja Maj\xc3\xb3w pomimo du\xc5\xbcego obszaru zamieszkanego przez t\xc4\x99 grup\xc4\x99 j\xc4\x99zykow\xc4\x85 i braku wsp\xc3\xb3lnego pa\xc5\x84stwa posiada wiele cech wsp\xc3\xb3lnych._NEWLINE_Poniewa\xc5\xbc wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej literatury majanistycznej wydawana jest w j\xc4\x99zyku angielskim lub hiszpa\xc5\x84skim, a jak dot\xc4\x85d nie utrwali\xc5\x82a si\xc4\x99 analogiczna polska terminologia fachowa, w tym artykule cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 wa\xc5\xbcniejszych termin\xc3\xb3w jest tak\xc5\xbce podana w swym oryginalnym lub angielskim brzmieniu przy r\xc3\xb3wnoczesnym oznaczeniu ich kursyw\xc4\x85. W taki sam spos\xc3\xb3b oznaczono terminy w j\xc4\x99zykach Maj\xc3\xb3w, nie b\xc4\x99d\xc4\x85ce imionami w\xc5\x82asnymi lub nazwami geograficznymi.\n_START_SECTION_\nOkres preklasyczny (2000 p.n.e. \xe2\x80\x93 200 n.e.)\n_START_PARAGRAPH_\nDo najstarszych, a przy tym najlepiej poznanych osad, nale\xc5\xbcy Cuello w p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym Belize, pierwsze znana osada Maj\xc3\xb3w okresu Preklasycznego, datowane na 1200 r. p.n.e._NEWLINE_Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d wielu stanowisk na obszarze po\xc5\x82udniowym do najwa\xc5\xbcniejszych nale\xc5\xbc\xc4\x85: La Blanca, El Ba\xc3\xbal, Balberta, Monte Alto, Takalik Abaj, Izapa i Kaminaljuy\xc3\xba._NEWLINE_Z lat 1200\xe2\x80\x93900 p.n.e. pochodz\xc4\x85 jedne z pierwszych kamiennych stel i o\xc5\x82tarzy, znalezione w El Mirador na obszarze Pet\xc3\xa9n._NEWLINE_W Cuello w latach 1200\xe2\x80\x93400 p.n.e. budowano domostwa z materia\xc5\x82\xc3\xb3w organicznych, kt\xc3\xb3re nie zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 z powodu ciep\xc5\x82ego, wilgotnego klimatu. Ok. 900 r. p.n.e. zacz\xc4\x99to wznosi\xc4\x87 drewniane domy na niskich, ziemnych platformach. Domy mia\xc5\x82y owalny kszta\xc5\x82t, a \xc5\x9bciany z desek lub z plecionki i pod\xc5\x82ogi powlekano rodzajem wapiennego tynku._NEWLINE_W okresie 900\xe2\x80\x93650 p.n.e. w Colha, Kaxob i Seibal istnia\xc5\x82y place ceremonialne. W tych miejscowo\xc5\x9bciach, a tak\xc5\xbce w rejonie Palenque zaznaczaj\xc4\x85 si\xc4\x99 wp\xc5\x82ywy rozwijaj\xc4\x85cej si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnolegle kultury olmeckiej._NEWLINE_Mi\xc4\x99dzy 800 a 400 r. p.n.e. w bagnistej dolinie El Mirador zacz\xc4\x99to rozbudowywa\xc4\x87 miasta na terenach zalewanych w porze deszczowej. Aby je uchroni\xc4\x87 od powodzi zacz\xc4\x99to stawia\xc4\x87 domy na nasypach. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc na nasypach zacz\xc4\x99to budowa\xc4\x87 utwardzone drogi \xe2\x80\x93 sacb\xc3\xa9. Drogi \xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82y kompleksy w obr\xc4\x99bie miast, jak i \xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82y poszczeg\xc3\xb3lne miasta. Nasypy mia\xc5\x82y wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 do 4 m i szeroko\xc5\x9b\xc4\x87 do 20 m, a mog\xc5\x82y si\xc4\x99 ci\xc4\x85gn\xc4\x85c na d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci ponad 20 km._NEWLINE_W \xc5\x9brodkowym okresie preklasycznym (1000\xe2\x80\x93300 p.n.e.) na r\xc3\xb3wninach rozwija\xc5\x82y si\xc4\x99 El Mirador, Tik\xc3\xa1l, Altar de Sacrificios, La Lagunita, Rio Azul, Dzibilchalt\xc3\xban i Nohoch Ek._NEWLINE_W tym okresie na wybrze\xc5\xbcu Pacyfiku i wy\xc5\xbcynach Gwatemali pojawi\xc5\x82o si\xc4\x99 wiele element\xc3\xb3w typowych dla p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszej kultury Maj\xc3\xb3w. Prawdopodobnie dzi\xc4\x99ki o\xc5\xbcywionym kontaktom handlowym mi\xc4\x99dzy poszczeg\xc3\xb3lnymi osadami, a tak\xc5\xbce dzi\xc4\x99ki pocz\xc4\x85tkom polityki dynastycznej i formowania si\xc4\x99 arystokracji (almehenob), zdobycze cywilizacyjne poszczeg\xc3\xb3lnych region\xc3\xb3w, a tak\xc5\xbce innych kultur (jak Olmekowie), do\xc5\x9b\xc4\x87 szybko rozpowszechni\xc5\x82y si\xc4\x99 na ca\xc5\x82ym obszarze. Ju\xc5\xbc w \xc5\x9brodkowym okresie preklasycznym (Middle Preclassic) spos\xc3\xb3b wytwarzania ceramiki sta\xc5\x82 si\xc4\x99 ujednolicony, a r\xc3\xb3\xc5\xbcnice sta\xc5\x82y si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie stylistyczne._NEWLINE_W tym okresie nast\xc4\x85pi\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc swoisty boom demograficzny na ca\xc5\x82ym obszarze Mezoameryki, kt\xc3\xb3ry zaowocowa\xc5\x82 gwa\xc5\x82townym rozwojem miast, w kt\xc3\xb3rych zacz\xc4\x99\xc5\x82y pojawia\xc4\x87 si\xc4\x99 wi\xc4\x99ksze budowle kamienne. Nale\xc5\xbcy tu zaznaczy\xc4\x87, \xc5\xbce wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 Maj\xc3\xb3w co najmniej do ko\xc5\x84ca XIX w. mieszka\xc5\x82a w domach zbudowanych z drewna i krytych strzech\xc4\x85 z li\xc5\x9bci lub trzciny, a cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 z nich mieszka tak do dzi\xc5\x9b._NEWLINE_Pomi\xc4\x99dzy I a po\xc5\x82ow\xc4\x85 III wieku naszej ery, a wi\xc4\x99c w tak zwanym schy\xc5\x82kowym okresie preklasycznym (Terminal Preclassic) powstaj\xc4\x85 liczne miasta zorganizowane wok\xc3\xb3\xc5\x82 kamiennych centr\xc3\xb3w ceremonialnych. Z tego okresu pochodz\xc4\x85 m.in. centra Nakb\xc3\xa9, El Mirador i Cerros, z wysokimi piramidami (do 70 metr\xc3\xb3w) o bogatej symbolice i ornamentyce wyra\xc5\xbconej w stiukowych p\xc5\x82askorze\xc5\xbabach, przedstawiaj\xc4\x85cych maski gigantycznego ptaka. Motyw podobnego ptaka, kt\xc3\xb3remu przypisywano cechy boskie lub demoniczne, literatura archeologiczna okre\xc5\x9bla mianem \xe2\x80\x9eG\xc5\x82\xc3\xb3wnego B\xc3\xb3stwa Ptasiego\xe2\x80\x9d (Principal Bird Deity \xe2\x80\x93 PBD) i uto\xc5\xbcsamia z Wuqub Kaquix (7-Ara), opisywanym w ksi\xc4\x99dzie Popol Vuh, spisanej przez Maj\xc3\xb3w Kicze (Quich\xc3\xa9) w okresie kolonialnym._NEWLINE_Pod koniec okresu preklasycznego (ok. 400 r. p.n.e.) wielkie miasta basenu Mirador, r\xc3\xb3wnin, jak i wy\xc5\xbcyn, stopniowo podupadaj\xc4\x85 i centra rozwoju kultury przenosz\xc4\x85 si\xc4\x99 do innych o\xc5\x9brodk\xc3\xb3w. Przyczyna tego upadku jest, jak dot\xc4\x85d, nieznana.  W warstwach kulturowych pochodz\xc4\x85cych z p\xc3\xb3\xc5\xbanego okresu preklasycznego (350 p.n.e. \xe2\x80\x93 250 n.e.) i wczesnego okresu klasycznego (250\xe2\x80\x93500 n.e.) znaleziono \xc5\x9blady po\xc5\xbcar\xc3\xb3w._NEWLINE_Opuszczenie miast Maj\xc3\xb3w w p\xc3\xb3\xc5\xbanym okresie preklasycznym nast\xc4\x85pi\xc5\x82o nagle i ca\xc5\x82kowicie. Pozosta\xc5\x82y porzucone narz\xc4\x99dzia i naczynia. Ponadto wiele o\xc5\x9brodk\xc3\xb3w, jak Uaxact\xc3\xban, Seibal, Cerros, Becan, Colha, Komchen, Edzna czy Dzibilchalt\xc3\xban, zosta\xc5\x82o opuszczone w tym samym czasie.\n_START_SECTION_\nOkres klasyczny schy\xc5\x82kowy\n_START_PARAGRAPH_\nW okresie klasycznym schy\xc5\x82kowym, latach 800\xe2\x80\x93900, nast\xc4\x85pi\xc5\x82 upadek maja\xc5\x84skiej cywilizacji, jedno z najbardziej tajemniczych wydarze\xc5\x84 w ca\xc5\x82ej historii prehiszpa\xc5\x84skiej Ameryki. Ju\xc5\xbc oko\xc5\x82o roku 700 w wa\xc5\xbcniejszych o\xc5\x9brodkach region\xc3\xb3w \xc5\x9brodkowych i na nizinnym po\xc5\x82udniu zaprzestano wznoszenia budowli ceremonialnych, rezydencjalnych i administracyjnych, upada\xc5\x82y rzemios\xc5\x82a i dystrybucja d\xc3\xb3br luksusowych. Zarzucono te\xc5\xbc wznoszenie rze\xc5\xbabionych stel kalendarzowych, a ostatni znany przyk\xc5\x82ad takiego obiektu nosi dat\xc4\x99 15 stycznia 910 r. i zosta\xc5\x82 odnaleziony w Itzimte na terenie dzisiejszego meksyka\xc5\x84skiego stanu Campeche._NEWLINE_Tylko niekt\xc3\xb3re miasta, jak Seibal i Caracol, rozwija\xc5\x82y si\xc4\x99 jeszcze przez kr\xc3\xb3tki okres, podczas gdy w innych liczba ludno\xc5\x9bci zmniejszy\xc5\x82a si\xc4\x99 w spos\xc3\xb3b drastyczny (do 10% w Tik\xc3\xa1lu), po czym zosta\xc5\x82y opuszczone ca\xc5\x82kowicie, za\xc5\x9b ruiny niekt\xc3\xb3rych o\xc5\x9brodk\xc3\xb3w odkryto ponownie dopiero w XIX wieku lub jak pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci miasta Aguateca dopiero w wieku XX. Nie oznacza to, \xc5\xbce Obszar Centralny wyludni\xc5\x82 si\xc4\x99 zupe\xc5\x82nie. Jednak a\xc5\xbc do przybycia jukata\xc5\x84skich Itz\xc3\xb3w w XIII wieku, na terenie Pet\xc3\xa9n, Chiapas i dzisiejszego Belize nie powsta\xc5\x82a ju\xc5\xbc \xc5\xbcadna cywilizacja miejska. \xc5\xbbyj\xc4\x85cy na tych terenach Majowie Chol, Cholti, Mopan i Chorti \xc5\xbcyli ju\xc5\xbc tylko w rozproszonych, ma\xc5\x82ych osadach, grupuj\xc4\x85cych nie wi\xc4\x99cej ni\xc5\xbc 100 dom\xc3\xb3w i pozbawionych reprezentacyjnej, kamiennej architektury. Najsilniejszy zwi\xc4\x85zek z dawnymi miastami Obszaru Centralnego wykazuj\xc4\x85 Majowie z plemienia Lakandon\xc3\xb3w, \xc5\xbcyj\xc4\x85cy w lasach stanu Chiapas i do ko\xc5\x84ca XX wieku odwiedzaj\xc4\x85cy ruiny Yaxchilan, aby odprawia\xc4\x87 tam ceremonie religijne. Nie s\xc4\x85 oni jednak potomkami budowniczych tych miast, m\xc3\xb3wi\xc4\x85cych j\xc4\x99zykami z grupy Chol-Maya. J\xc4\x99zyk Lakandon\xc3\xb3w jest odmian\xc4\x85 dialektu Maj\xc3\xb3w z p\xc3\xb3\xc5\x82nocnego Jukatanu i wskazuje, \xc5\xbce przybyli oni do Obszaru Centralnego w XVII \xe2\x80\x93 XVIII w., uciekaj\xc4\x85c przed uciskiem hiszpa\xc5\x84skich kolonizator\xc3\xb3w._NEWLINE_Centrum cywilizacji Maj\xc3\xb3w po upadku klasycznych o\xc5\x9brodk\xc3\xb3w przenios\xc5\x82o si\xc4\x99 na p\xc3\xb3\xc5\x82nocn\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 p\xc3\xb3\xc5\x82wyspu Jukatan. W miastach Uxmal, Edzn\xc3\xa1, Oxkintok, Labn\xc3\xa1, Sayil i Kab\xc3\xa1h, kt\xc3\xb3re znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 w szczytowym momencie swego rozwoju, wzniesiono ogromne budowle i rozkwita\xc5\x82 architektoniczny styl Puuc, s\xc5\x82yn\xc4\x85cy z bogato rze\xc5\xbabionych elewacji budynk\xc3\xb3w. Na wsch\xc3\xb3d od niego pierwszy okres \xc5\x9bwietno\xc5\x9bci prze\xc5\xbcywa\xc5\x82o Chichen Itza, kt\xc3\xb3rego starsza, przedtoltecka dzielnica r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc nosi znamiona stylu Puuc. W latach 770\xe2\x80\x93896 wa\xc5\xbcnym o\xc5\x9brodkiem wschodniego Jukatanu sta\xc5\x82o si\xc4\x99 miasto Ek\xe2\x80\x99 Bahlam, stolica regionalnego kr\xc3\xb3lestwa Talol. Z p\xc3\xb3\xc5\x82nocnego Jukatanu brak jest jednak obszernych inskrypcji kalendarzowych i dynastycznych, a nieliczne zapisy s\xc4\x85 bardzo s\xc5\x82abo zachowane, cz\xc4\x99\xc5\x9bciej odnotowuj\xc4\x85c przebieg rytua\xc5\x82\xc3\xb3w religijnych ni\xc5\xbc wydarzenia polityczne. Mimo to uda\xc5\x82o si\xc4\x99 odtworzy\xc4\x87 nieliczne imiona w\xc5\x82adc\xc3\xb3w jukata\xc5\x84skich miast, m.in. Chaak, rz\xc4\x85dz\xc4\x85cego w Uxmal oko\xc5\x82o roku 909, K\xe2\x80\x99ahk\xe2\x80\x99upakal, rz\xc4\x85dz\xc4\x85cego w Chichen Itza w latach 870\xe2\x80\x93890 oraz Ukit Kan Le\xe2\x80\x99K Tok\xe2\x80\x99, rz\xc4\x85dz\xc4\x85cego w Ek\xe2\x80\x99 Bahlam i zmar\xc5\x82ego oko\xc5\x82o roku 814._NEWLINE_Ze wzgl\xc4\x99du na z\xc5\x82o\xc5\xbcono\xc5\x9b\xc4\x87, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 osi\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82a kultura Maj\xc3\xb3w okresu klasycznego, jest ma\xc5\x82o prawdopodobne, \xc5\xbce jej upadek (uto\xc5\xbcsamiany potocznie z upadkiem cywilizacji Maj\xc3\xb3w w og\xc3\xb3le) m\xc3\xb3g\xc5\x82 zale\xc5\xbce\xc4\x87 od jednego czynnika. Formu\xc5\x82owano wi\xc4\x99c r\xc3\xb3\xc5\xbcne hipotezy, kt\xc3\xb3re przypisywa\xc5\x82y wi\xc4\x99ksze znaczenie czynnikom wewn\xc4\x99trznym, powoduj\xc4\x85cym destabilizacj\xc4\x99, jak na przyk\xc5\x82ad ogromna przepa\xc5\x9b\xc4\x87 mi\xc4\x99dzy klasami spo\xc5\x82ecznymi, czy te\xc5\xbc nadmierny wzrost liczby ludno\xc5\x9bci i jego skutki zwi\xc4\x85zane ze \xc5\x9brodkami utrzymania i mo\xc5\xbcliwym niezadowoleniem z powodu braku \xc5\xbcywno\xc5\x9bci. Obecnie du\xc5\xbce znaczenie przypisuje si\xc4\x99 katastrofie ekologicznej, zwi\xc4\x85zanej z przeeksploatowaniem zasob\xc3\xb3w naturalnych, na kt\xc3\xb3r\xc4\x85 na\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82y si\xc4\x99 d\xc5\x82ugotrwa\xc5\x82e susze, trwaj\xc4\x85ce od 800 do 1050 r., udokumentowane dzi\xc4\x99ki badaniom geochemicznym. M\xc3\xb3wi\xc4\x85c o przyczynach zewn\xc4\x99trznych koncentrowano si\xc4\x99 z jednej strony na zniszczeniu tradycyjnych sieci handlowych \xe2\x80\x93 upadek Teotihuacanu rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 oko\xc5\x82o 700 roku \xe2\x80\x93 co spowodowa\xc5\x82o utrat\xc4\x99 bogactw, presti\xc5\xbcu i w\xc5\x82adzy przez cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 elity panuj\xc4\x85cej. Ponadto, u schy\xc5\x82ku okresu klasycznego Obszar Centralny zosta\xc5\x82 najechany prawdopodobnie przez zmeksykanizowane grupy Maj\xc3\xb3w z teren\xc3\xb3w dzisiejszego stanu Tabasco (zwane Put\xc3\xban lub Chontal), co doprowadzi\xc5\x82o do pojawienia si\xc4\x99 licznych element\xc3\xb3w \xc5\x9brodkowomeksyka\xc5\x84skich w m.in. w sztuce miasta Seibal (stela z 849 r. przedstawia tam osobnika o imieniu Wat\xe2\x80\x99ul, o fryzurze i wygl\xc4\x85dzie ewidentnego cudzoziemca, ale nosz\xc4\x85cego klasyczne maja\xc5\x84skie insygnia w\xc5\x82adzy)._NEWLINE_Fakt, i\xc5\xbc centra Maj\xc3\xb3w zosta\xc5\x82y opuszczone, nie oznacza, \xc5\xbce ca\xc5\x82kowicie znik\xc5\x82a ich kultura. Jak to si\xc4\x99 dzieje we wszystkich procesach kulturowych, nowe warunki spowodowa\xc5\x82y g\xc5\x82\xc4\x99bok\xc4\x85 transformacj\xc4\x99 spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa w taki spos\xc3\xb3b, \xc5\xbce pewne charakterystyczne cechy (np. kult steli i inskrypcje kalendarzowe w D\xc5\x82ugiej Rachubie) zanik\xc5\x82y zupe\xc5\x82nie, podczas gdy inne uleg\xc5\x82y modyfikacji i u\xc5\x82atwi\xc5\x82y adaptacj\xc4\x99 kultury do nowych czas\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nOkres postklasyczny (900\xe2\x80\x931542 n.e.)\n_START_PARAGRAPH_\nG\xc5\x82\xc3\xb3wne centra cywilizacji Maj\xc3\xb3w w okresie postklasycznym, przypadaj\xc4\x85cym na lata 900\xe2\x80\x931500, znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 na Obszarze P\xc3\xb3\xc5\x82nocnym. Miasta p\xc3\xb3\xc5\x82wyspu Jukatan, regionu o niskich opadach i mniej \xc5\xbcyznych glebach, rozwija\xc5\x82y si\xc4\x99 dzi\xc4\x99ki zasobom lokalnym, zw\xc5\x82aszcza morskim (ryby i s\xc3\xb3l), wykorzystuj\xc4\x85c te\xc5\xbc ro\xc5\x9bliny do produkcji w\xc5\x82\xc3\xb3kien (bawe\xc5\x82na i sizal) oraz owoce, mi\xc3\xb3d i produkty zwierz\xc4\x99ce. Liczni badacze twierdz\xc4\x85 zgodnie, \xc5\xbce \xe2\x80\x93 podobnie jak na pozosta\xc5\x82ych terenach Mezoameryki \xe2\x80\x93 by\xc5\x82 to etap wzrastaj\xc4\x85cego militaryzmu. Wiedz\xc4\x99 o schy\xc5\x82ku tego okresu czerpiemy ju\xc5\xbc z dokument\xc3\xb3w kolonialnych, napisanych zar\xc3\xb3wno w j\xc4\x99zykach Maj\xc3\xb3w (alfabetem \xc5\x82aci\xc5\x84skim \xe2\x80\x93 na Jukatanie ksi\xc4\x99gi Chilam Balam, w g\xc3\xb3rach Gwatemali ksi\xc4\x99ga Popol Vuh czy Anales de los Cakchiqueles), jak i po hiszpa\xc5\x84sku (np. Relacja o sprawach Jukatanu biskupa de Landy). Zar\xc3\xb3wno sztuka, architektura jak i astronomia okresu postklasycznego reprezentowa\xc5\x82y znacznie ni\xc5\xbcszy poziom zaawansowania, w por\xc3\xb3wnaniu z okresem klasycznym, zaprzestano m.in. rze\xc5\xbabienia steli, zapis\xc3\xb3w kalendarzowych w D\xc5\x82ugiej Rachubie oraz inskrypcji dynastycznych, co uniemo\xc5\xbcliwia dok\xc5\x82adne datowanie zabytk\xc3\xb3w. Nadal u\xc5\xbcywano jednak pisma hieroglificznego i tworzono kodeksy (ksi\xc4\x99gi harmonijkowe), kt\xc3\xb3ra to sztuka ocala\xc5\x82a na Jukatanie a\xc5\xbc do okresu hiszpa\xc5\x84skiej konkwisty._NEWLINE_Do roku 987 na Jukatanie pojawili si\xc4\x99 Toltekowie, przybysze z centralnych wy\xc5\xbcyn Meksyku. Przekazy spisane w czasach kolonialnych sugeruj\xc4\x85, \xc5\xbce Toltekom przewodzi\xc5\x82 Kukulkan, kt\xc3\xb3ry mia\xc5\x82 by\xc4\x87 to\xc5\xbcsamy z Ce Acatl Topiltzin (Quetzalcoatl), wygnanym tolteckim w\xc5\x82adc\xc4\x85 z Tuli. Ta na po\xc5\x82y legendarna posta\xc4\x87 uto\xc5\xbcsamiana by\xc5\x82a z kolei, zar\xc3\xb3wno na terenach Maj\xc3\xb3w jak i Nahua, z bogiem przedstawianym b\xc4\x85d\xc5\xba to jako upierzony w\xc4\x85\xc5\xbc, b\xc4\x85d\xc5\xba te\xc5\xbc jako brodaty m\xc4\x99\xc5\xbcczyzna o bia\xc5\x82ej sk\xc3\xb3rze. Przybysze osiedlili si\xc4\x99 w Chich\xc3\xa9n Itz\xc3\xa1 (zwanym w\xc3\xb3wczas Uukil-Abnal), kt\xc3\xb3rego postklasyczna architektura nosi wyra\xc5\xbane wp\xc5\x82ywy \xc5\x9brodkowomeksyka\xc5\x84skie. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc kult Kukulcana-Quetzalcoatla, kt\xc3\xb3remu po\xc5\x9bwi\xc4\x99cona by\xc5\x82a jedna z piramid tego miasta, dowodzi rozwini\xc4\x99tego tolteckiego osadnictwa na Jukatanie, kt\xc3\xb3re zosta\xc5\x82o zapocz\xc4\x85tkowane zbrojn\xc4\x85 inwazj\xc4\x85. W ko\xc5\x84cu Chich\xc3\xa9n Itz\xc3\xa1 uzyska\xc5\x82o hegemoni\xc4\x99 nad ca\xc5\x82ym Jukatanem. Sukces tego miasta wynika\xc5\x82 bez w\xc4\x85tpienia ze splotu r\xc3\xb3\xc5\xbcnych czynnik\xc3\xb3w: kontroli handlu przybrze\xc5\xbcnego na du\xc5\xbce odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci, si\xc5\x82y militarnej oraz systemu wierze\xc5\x84, dzi\xc4\x99ki kt\xc3\xb3remu sta\xc5\x82o si\xc4\x99 ono centrum pielgrzymek do \xc5\x9bwi\xc4\x99tej studni (cenote) po\xc5\x9bwi\xc4\x99conej bogu deszczu Chaak (Chac). Niekt\xc3\xb3rzy badacze, opieraj\xc4\x85c si\xc4\x99 o interpretacj\xc4\x99 ksi\xc4\x85g Chilam Balam i sk\xc4\x85pych zapis\xc3\xb3w hieroglificznych, przypuszczaj\xc4\x85, \xc5\xbce Chich\xc3\xa9n Itz\xc3\xa1 by\xc5\x82o rz\xc4\x85dzone nie przez kr\xc3\xb3l\xc3\xb3w, ale przez rad\xc4\x99 arystokrat\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 (tzw. multepal), co jednak jest ostatnio kwestionowane. Wielkie miasto zosta\xc5\x82o opuszczone przez Toltek\xc3\xb3w do roku 1221._NEWLINE_Wp\xc5\x82ywy Toltek\xc3\xb3w na kultur\xc4\x99 i sztuk\xc4\x99 Maj\xc3\xb3w spowodowa\xc5\x82y powstanie odr\xc4\x99bnego stylu, zwanego kultur\xc4\x85 Maj\xc3\xb3w-Toltek\xc3\xb3w._NEWLINE_Kolejnymi przybyszami, kt\xc3\xb3rzy zdominowali Jukatan w okresie postklasycznym, byli Itz\xc3\xa1, zmeksykanizowani Majowie Putun, kt\xc3\xb3rzy zasiedlili Chich\xc3\xa9n Itz\xc3\xa1 w latach 1224\xe2\x80\x931244, dzi\xc4\x99ki czemu odnowione miasto uzyska\xc5\x82o swoj\xc4\x85 ostateczn\xc4\x85 nazw\xc4\x99. W latach 1263\xe2\x80\x931283, w\xc3\xb3dz Itz\xc3\xa1, nosz\xc4\x85cy podobnie jak jego toltecki poprzednik, imi\xc4\x99 K\xe2\x80\x99uk\xe2\x80\x99ulkan, za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 wielkie miasto Mayap\xc3\xa1n, kt\xc3\xb3re niebawem uzyska\xc5\x82o hegemoni\xc4\x99, utrzymuj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 na Jukatanie przesz\xc5\x82o dwa i p\xc3\xb3\xc5\x82 wieku. W\xc5\x82adca Mayap\xc3\xa1nu, Hunak Ke\xe2\x80\x99el, sprzymierzony z miastem Izamal, zdoby\xc5\x82 i spl\xc4\x85drowa\xc5\x82 Chichen Itz\xc3\xa1, wyp\xc4\x99dzaj\xc4\x85c w\xc5\x82adc\xc4\x99 tego ostatniego, o imieniu Chak Xib Chak. Uchod\xc5\xbacy z Chich\xc3\xa9n Itz\xc3\xa1 pow\xc4\x99drowali do niemal wyludnionego Petenu, gdzie za\xc5\x82o\xc5\xbcyli now\xc4\x85 stolic\xc4\x99, Tayasal, niewielkie miasto na wyspie \xc5\x9br\xc3\xb3dle\xc5\x9bnego jeziora. W tym czasie rozwija\xc5\x82y si\xc4\x99 te\xc5\xbc niewielkie o\xc5\x9brodki ze wschodniego wybrze\xc5\xbca Jukatanu: Tulum, Isla Mujeres, Cozumel, Lamanai i Santa Rita Corozal, znane w okresie konkwisty jako Chetumal. Dzi\xc4\x99ki handlowi z innymi o\xc5\x9brodkami (prowadzonemu g\xc5\x82\xc3\xb3wnie przez przybrze\xc5\xbcnych \xc5\xbceglarzy z grupy Maj\xc3\xb3w Chontal lub Putun zwanych niekiedy \xe2\x80\x9eFenicjanami Mezoameryki\xe2\x80\x9d) osady te osi\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82y stopniowo wspania\xc5\x82y rozkwit, w\xc5\x82\xc4\x85czaj\xc4\x85c do swej sztuki elementy charakterystyczne dla centralnego Meksyku \xe2\x80\x93 freski \xc5\x9bcienne o wp\xc5\x82ywach Mistek\xc3\xb3w (ostatni taki fresk powsta\xc5\x82 w Tulum oko\xc5\x82o roku 1450, a wi\xc4\x99c nied\xc5\x82ugo przed konkwist\xc4\x85). Sytuacja polityczna by\xc5\x82a jednak niestabilna, czego dowodem by\xc5\x82o otoczenie Mayap\xc3\xa1nu i Tulum murami obronnym._NEWLINE_W latach 1441\xe2\x80\x931461 Ah Xup\xc3\xa1n, w\xc5\x82adca rodu Xiu (Xiw), osiad\xc5\x82ego w pobli\xc5\xbcu ruin Uxmal stan\xc4\x85\xc5\x82 na czele koalicji jukata\xc5\x84skich miast przeciwko dynastii Cocom w\xc5\x82adaj\xc4\x85cego dominuj\xc4\x85cym na Jukatanie miastem Mayap\xc3\xa1n. Dosz\xc5\x82o do otwartego buntu zbrojnego wewn\xc4\x85trz mur\xc3\xb3w miasta, kt\xc3\xb3re zosta\xc5\x82o ograbione, spalone i opuszczone, zgin\xc4\x99\xc5\x82a te\xc5\xbc wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 przedstawicieli rodu panuj\xc4\x85cego. Darowano jedynie \xc5\xbcycie stacjonuj\xc4\x85cym tam meksyka\xc5\x84skim najemnikom z Tabasco, kt\xc3\xb3rzy prawdopodobnie za\xc5\x82o\xc5\xbcyli p\xc3\xb3\xc5\xbaniej na zachodnim wybrze\xc5\xbcu Jukatanu w\xc5\x82asne pa\xc5\x84stewko, nosz\xc4\x85ce nazw\xc4\x99 Ah Kanul. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 wychod\xc5\xbac\xc3\xb3w z Mayap\xc3\xa1nu pow\xc4\x99drowa\xc5\x82a w d\xc5\xbcungle Petenu, osiedlaj\xc4\x85c si\xc4\x99 \xe2\x80\x93 pod nazw\xc4\x85 Kow\xe2\x80\x99oj \xe2\x80\x93 w s\xc4\x85siedztwie swoich odwiecznych wrog\xc3\xb3w, Itz\xc3\xa1. Kow\xe2\x80\x99oj zaj\xc4\x99li m.in. Zacpeten i Topoxte, opuszczone o\xc5\x9brodki ze schy\xc5\x82ku okresu klasycznego, wprowadzaj\xc4\x85c tam typowo postklasyczn\xc4\x85 architektur\xc4\x99, wzorowan\xc4\x85 na budynkach Mayap\xc3\xa1nu. Po upadku tego ostatniego, ca\xc5\x82y Jukatan pogr\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82 si\xc4\x99 w wojnach domowych mi\xc4\x99dzy 16 pa\xc5\x84stewkami, zorganizowanymi wok\xc3\xb3\xc5\x82 ma\xc5\x82ych, silnie ufortyfikowanych miast. R\xc3\xb3d Xiu za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 swoj\xc4\x85 stolic\xc4\x99 w Man\xc3\xad, za\xc5\x9b ocala\xc5\x82y z pogromu potomek rodu Cocom osiedli\xc5\x82 si\xc4\x99 w Sotuta. Z kolei potomkowie najwy\xc5\xbcszego kap\xc5\x82ana Mayap\xc3\xa1nu utworzyli w\xc5\x82asne kr\xc3\xb3lestwo Ah K\xe2\x80\x99in Chel, ze stolic\xc4\x85 w Tekoh. Pozosta\xc5\x82e pa\xc5\x84stewka jukata\xc5\x84skich Maj\xc3\xb3w, utworzone w tym okresie, to Champutun (Champoton), Kanpech (Campeche), Ah Kanul, Chak\xe2\x80\x99an, Keh Pech (ze stolic\xc4\x85 w Motul), Hokaba, Kupul, Chik\xe2\x80\x99inchel, Tases, Ekab, Cochwah, Waymil i Chetumal._NEWLINE_W okresie postklasycznym rozwija\xc5\x82y si\xc4\x99 te\xc5\xbc pa\xc5\x84stwa Maj\xc3\xb3w w po\xc5\x82udniowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci ich obszaru kulturowego, to jest na terenach g\xc3\xb3rskich dzisiejszej Gwatemali; cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 tych pa\xc5\x84stw przetrwa\xc5\x82a a\xc5\xbc do podboju hiszpa\xc5\x84skiego. Powsta\xc5\x82y tam kr\xc3\xb3lestwa Maj\xc3\xb3w Kicze (ze stolic\xc4\x85 w Gumarcaah, zwan\xc4\x85 Utatlan przez ludy Nahua z Wy\xc5\xbcyny Meksyka\xc5\x84skiej), Cakchiquel (ze stolic\xc4\x85 w Iximche), Tzutujil (ze stolic\xc4\x85 w Chuitinamit), Mam (ze stolic\xc4\x85 w Zaculeu) i Pocomam (ze stolic\xc4\x85 w Mixco Viejo). Budowali oni silnie ufortyfikowane, kamienne miasta na szczytach g\xc3\xb3r, skupione wok\xc3\xb3\xc5\x82 surowych, kamiennych \xc5\x9bwi\xc4\x85ty\xc5\x84-piramid, pa\xc5\x82ac\xc3\xb3w w\xc5\x82adc\xc3\xb3w i rozleg\xc5\x82ych plac\xc3\xb3w do rytualnej gry w pi\xc5\x82k\xc4\x99. Ich architektura pozbawiona jest bogatej ornamentyki (zw\xc5\x82aszcza rze\xc5\xbab figuralnych i fresk\xc3\xb3w) typowej dla Jukatanu i El Peten; brak jest tam r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc inskrypcji kalendarzowych i dynastycznych. Kr\xc3\xb3lewskie rody g\xc3\xb3rskich Maj\xc3\xb3w legitymizowa\xc5\x82y swoj\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x99 legendarnymi zwi\xc4\x85zkami z dawnym imperium Toltek\xc3\xb3w (Tula), sk\xc4\x85d mieli otrzyma\xc4\x87 swoje insygnia. W\xc5\x82adcy Kicze z rodu Cavec, drog\xc4\x85 militarnych podboj\xc3\xb3w, rozszerzyli stopniowo swoj\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x99 na s\xc4\x85siednie plemiona, tworz\xc4\x85c lokalne mocarstwo, dynamicznie rozwijaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 i agresywne wobec s\xc4\x85siad\xc3\xb3w. Szczyt pot\xc4\x99gi osi\xc4\x85gn\xc4\x99li po roku 1350, za panowania kr\xc3\xb3l\xc3\xb3w Cotuja i K\xe2\x80\x99ucumatz. Oko\xc5\x82o roku 1450, za panowania kr\xc3\xb3la Quicab, Kicze podbili nawet wybrze\xc5\xbca Pacyfiku i meksyka\xc5\x84sk\xc4\x85 prowincj\xc4\x99 Soconusco, zarazem skutecznie t\xc5\x82umi\xc4\x85c bunty wasali \xe2\x80\x93 Cakchiquel, oraz blisko spokrewnionych plemion Tamub i Ilocab. Od podbitych lud\xc3\xb3w \xc5\x9bci\xc4\x85gali wysokie trybuty i osadzali na ich ziemiach swoje garnizony. Jednak po roku 1470, ludy Cakchiquel i Rabinal wyzwoli\xc5\x82y si\xc4\x99 spod panowania swoich hegemon\xc3\xb3w, tworz\xc4\x85c konkurencyjne pa\xc5\x84stwa, za\xc5\x9b prowincja Soconusco sta\xc5\x82a si\xc4\x99 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 imperium Aztek\xc3\xb3w. \xc5\x9awiadectwem kultury Kicze jest jedno z najwybitniejszych dzie\xc5\x82 literatury prekolumbijskiej, Popol Vuh czyli Ksi\xc4\x99ga Rady Narodu Kicze, spisana po podboju alfabetem \xc5\x82aci\xc5\x84skim w j\xc4\x99zyku Maj\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nKonkwista\n_START_PARAGRAPH_\nDla Maj\xc3\xb3w, tak jak i dla przyt\xc5\x82aczaj\xc4\x85cej wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci mezoameryka\xc5\x84skich Indian, przybycie hiszpa\xc5\x84skich konkwistador\xc3\xb3w zako\xc5\x84czy\xc5\x82o si\xc4\x99 kl\xc4\x99sk\xc4\x85, w aspekcie zar\xc3\xb3wno biologicznym, jak i kulturowym. Przyczyny dramatycznego spadku liczby ludno\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3rego pocz\xc4\x85tkiem by\xc5\x82a konkwista, s\xc4\x85 tylko cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo poznane. Nowe choroby, na kt\xc3\xb3re Indianie nie byli odporni i ci\xc4\x99\xc5\xbcka eksploatacja, kt\xc3\xb3rej zostali poddani w ci\xc4\x85gu wiek\xc3\xb3w, doprowadzi\xc5\x82y do wymarcia licznych grup etnicznych i rozpadu spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa tych, kt\xc3\xb3rzy prze\xc5\xbcyli._NEWLINE_W XVI wieku ziemie Maj\xc3\xb3w, a zw\xc5\x82aszcza Jukatan i p\xc5\x82askowy\xc5\xbc Gwatemali, by\xc5\x82y politycznie zorganizowane w ma\xc5\x82e pa\xc5\x84stewka, walcz\xc4\x85ce ze sob\xc4\x85 o hegemoni\xc4\x99. Pierwsze kontakty mi\xc4\x99dzy Majami, a Hiszpanami si\xc4\x99gaj\xc4\x85 roku 1502, kiedy Krzysztof Kolumb podczas swej czwartej podr\xc3\xb3\xc5\xbcy spotka\xc5\x82 w Zatoce Hondurasu p\xc5\x82yn\xc4\x85cych na \xc5\x82odziach maja\xc5\x84skich kupc\xc3\xb3w. Par\xc4\x99 lat p\xc3\xb3\xc5\xbaniej w 1511 roku, dwudziestu rozbitk\xc3\xb3w z hiszpa\xc5\x84skiego statku, wioz\xc4\x85cego z Dari\xc3\xa9n prokuratora Juana de Valdivia, dotar\xc5\x82o do wschodniego wybrze\xc5\xbca Jukatanu, gdzie wszyscy zostali schwytani przez Maj\xc3\xb3w, a niekt\xc3\xb3rzy z\xc5\x82o\xc5\xbceni w ofierze bogom. Franciszkanin Ger\xc3\xb3nimo de Aguilar, jeden z dw\xc3\xb3ch pozosta\xc5\x82ych przy \xc5\xbcyciu rozbitk\xc3\xb3w, po wielu przygodach nawi\xc4\x85za\xc5\x82 kontakt z Hernanem Cortesem w czasie jego pierwszej ekspedycji w tym regionie w 1519 roku. Drugi z rozbitk\xc3\xb3w, Gonzalo Guerrero, o\xc5\xbceni\xc5\x82 si\xc4\x99 z c\xc3\xb3rk\xc4\x85 Nachan Kaana, w\xc5\x82adcy pa\xc5\x84stewka Chetumal i zosta\xc5\x82 dow\xc3\xb3dc\xc4\x85 jego wojownik\xc3\xb3w. Dlatego odm\xc3\xb3wi\xc5\x82 powrotu na wezwanie Cortesa, staj\xc4\x85c na czele oporu Maj\xc3\xb3w przeciwko Hiszpanom. Prawdopodobnie zgin\xc4\x85\xc5\x82 w walkach na terenie Hondurasu dopiero w 1536 roku. W roku 1517 wybrze\xc5\xbca Jukatanu spenetrowa\xc5\x82 Francisco Hern\xc3\xa1ndez de C\xc3\xb3rdoba. Najpierw dotar\xc5\x82 do stolicy jukata\xc5\x84skiego pa\xc5\x84stewka Ecab (\xe2\x80\x9eGran Cairo\xe2\x80\x9d), gdzie po raz pierwszy Hiszpanie zetkn\xc4\x99li si\xc4\x99 z monumentaln\xc4\x85, kamienn\xc4\x85 architektur\xc4\x85, tak charakterystyczn\xc4\x85 dla kultur Mezoameryki. Nast\xc4\x99pnie C\xc3\xb3rdoba wyl\xc4\x85dowa\xc5\x82 w mie\xc5\x9bcie Champoton. Maja\xc5\x84ski w\xc5\x82adca tego ostatniego, Moch Cuoch, rozkaza\xc5\x82 swoim wojownikom zej\xc5\x9b\xc4\x87 do portu i zaatakowa\xc4\x87 Hiszpan\xc3\xb3w, co zako\xc5\x84czy\xc5\x82o si\xc4\x99 ca\xc5\x82kowit\xc4\x85 kl\xc4\x99sk\xc4\x85 konkwistador\xc3\xb3w, za\xc5\x9b sam C\xc3\xb3rdoba zmar\xc5\x82 z ran podczas powrotnego rejsu do Hawany._NEWLINE_Ju\xc5\xbc wczesne kontakty z Hiszpanami przynios\xc5\x82y ogromne szkody Majom z Jukatanu, kt\xc3\xb3rzy prze\xc5\xbcyli pierwsz\xc4\x85 wielk\xc4\x85 epidemi\xc4\x99, by\xc4\x87 mo\xc5\xbce ospy, w latach 1515 i 1516. Sytuacja nie zmieni\xc5\x82a si\xc4\x99 w latach p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych \xe2\x80\x93 w 1517 i 1518 na Jukatanie dochodzi\xc5\x82o do konflikt\xc3\xb3w zbrojnych. Hern\xc3\xa1n Cort\xc3\xa9s wr\xc3\xb3ci\xc5\x82 na p\xc3\xb3\xc5\x82wysep w 1524 roku, a w 1525 przeszed\xc5\x82 region centralny i nizinne po\xc5\x82udnie, poznaj\xc4\x85c Tayasal, stolic\xc4\x99 Itz\xc3\xa1s. Po drodze nawi\xc4\x85za\xc5\x82 te\xc5\xbc przyjazne stosunki z w\xc5\x82adc\xc4\x85 Maj\xc3\xb3w Chontal z Akalan (Itzam K\xe2\x80\x99anak), PaxB\xe2\x80\x99olon Acha. W\xc5\x82adca ten zosta\xc5\x82 przyjacielem Cortesa oraz wasalem hiszpa\xc5\x84skiej korony jako don Pablo Pax\xe2\x80\x99B\xe2\x80\x99olon._NEWLINE_Kiedy jeden z oficer\xc3\xb3w Cortesa, Pedro de Alvarado wraz z india\xc5\x84skimi sojusznikami Tlaxcalanami przyby\xc5\x82 w 1524 roku na ziemie g\xc3\xb3rskich Maj\xc3\xb3w w Gwatemali, napotka\xc5\x82 silny op\xc3\xb3r Indian Kicze, podczas gdy odwieczni rywale tych ostatnich: Tzutzuhil i Cakchiquel (Kakchiquel) stali si\xc4\x99 sprzymierze\xc5\x84cami Hiszpan\xc3\xb3w. Dnia 20 lutego 1524, w miejscowo\xc5\x9bci Quetzaltenango, Alvarado pokona\xc5\x82 armi\xc4\x99 Kicze pod wodz\xc4\x85 ksi\xc4\x99cia Tecum Uman, osobi\xc5\x9bcie zabijaj\xc4\x85c go na polu walki, po czym wkroczy\xc5\x82 do ich stolicy Gumarcaah (Q\xe2\x80\x99umaraq aj). Podejrzewaj\xc4\x85c zasadzk\xc4\x99, powiesi\xc5\x82 kr\xc3\xb3la Oxib-Queh i jego zast\xc4\x99pc\xc4\x99 Beleheb-Tzi, a nast\xc4\x99pnie spali\xc5\x82 miasto. Wracaj\xc4\x85c do Meksyku zdoby\xc5\x82 jeszcze (po kilkumiesi\xc4\x99cznych obl\xc4\x99\xc5\xbceniach) dwa ufortyfikowane miasta: Mixco Viejo, stolic\xc4\x99 plemienia Pokomam, oraz Zaculeu, twierdz\xc4\x99 plemienia Mam, w kt\xc3\xb3rej zamkn\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 w\xc3\xb3dz Kayb\xe2\x80\x99il B\xe2\x80\x99alam, z grup\xc4\x85 oko\xc5\x82o 5000 wojownik\xc3\xb3w. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 sojuszy hiszpa\xc5\x84sko-maja\xc5\x84skich trwa\xc5\x82a kr\xc3\xb3tko i w nied\xc5\x82ugim czasie rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 kolonizacja, oparta na eksploatacji ziemi oraz zamieszkuj\xc4\x85cych j\xc4\x85 Indian. W 1526 wybuch\xc5\x82o jednak w Gwatemali powstanie Indian przeciwko kolonizatorom. Na jego czele stan\xc4\x99li ostatni w\xc5\x82adcy Kicze (Tecum i Tepepul) oraz Beleh\xc3\xa9-Qat, kr\xc3\xb3l Cakchiquel\xc3\xb3w. Rebelianci zostali jednak pokonani, za\xc5\x9b zbuntowani kr\xc3\xb3lowie powieszeni w 1540 roku, po d\xc5\x82ugim okresie uwi\xc4\x99zienia. Powstania wybucha\xc5\x82y p\xc3\xb3\xc5\xbaniej przez ca\xc5\x82y okres kolonialny (m.in. w 1712 i 1868), szczeg\xc3\xb3lnie w\xc5\x9br\xc3\xb3d g\xc3\xb3rskich Maj\xc3\xb3w Tzeltal i Tzotzil. Ostatnio konflikty takie mogli\xc5\x9bmy obserwowa\xc4\x87 w meksyka\xc5\x84skim stanie Chiapas w 1994 roku, w postaci powstania zapatyst\xc3\xb3w._NEWLINE_Podb\xc3\xb3j Jukatanu trwa\xc5\x82 znacznie d\xc5\x82u\xc5\xbcej, z uwagi na rozdrobnienie polityczne tego terenu. W 1531 roku Francisco de Montejo Starszy, za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 miasto Campeche. Jego syn zdoby\xc5\x82 miasto Saki (dzisiejsze Valladolid), gdzie rezydowa\xc5\x82 pot\xc4\x99\xc5\xbcny dow\xc3\xb3dca wojskowy NaKajun Noj i namiestnik (batab) Tzuk Kupul. W walkach zabity zosta\xc5\x82 przez Hiszpan\xc3\xb3w sam w\xc5\x82adca prowincji, NaOb\xe2\x80\x99on Kupul. Nast\xc4\x99pnie konkwistador dotar\xc5\x82 do ruin Chich\xc3\xa9n Itz\xc3\xa1, kt\xc3\xb3re og\xc5\x82osi\xc5\x82 stolic\xc4\x85 hiszpa\xc5\x84skiego Jukatanu. Jednak po kilku miesi\xc4\x85cach okoliczni Majowie powstali przeciwko naje\xc5\xbad\xc5\xbacom, zmuszaj\xc4\x85c ich do ucieczki. W 1540 roku Francisco de Montejo M\xc5\x82odszy najecha\xc5\x82 Jukatan jeszcze raz, zak\xc5\x82adaj\xc4\x85c miasto Merida na ruinach maja\xc5\x84skiego T\xe2\x80\x99ho. Ah Kukum Xiu, w\xc5\x82adca pobliskiego Man\xc3\xad sprzymierzy\xc5\x82 si\xc4\x99 z Hiszpanami, przyj\xc4\x85\xc5\x82 chrzest i szlachecki tytu\xc5\x82 hidalgo, d\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85c do uzyskania sojusznik\xc3\xb3w przeciwko swoim odwiecznym wrogom \xe2\x80\x93 wywodz\xc4\x85cemu si\xc4\x99 z Mayapanu rodowi Cocom. W 1546 po\xc5\x82\xc4\x85czone si\xc5\x82y Hiszpan\xc3\xb3w i Xiu zwyci\xc4\x99\xc5\xbcy\xc5\x82y armie pa\xc5\x84stewek Maj\xc3\xb3w wschodniego Jukatanu, oficjalnie ko\xc5\x84cz\xc4\x85c konkwist\xc4\x99 p\xc3\xb3\xc5\x82wyspu. Tayasal (Nojpeten), miasto Maj\xc3\xb3w z plemienia Itz\xc3\xa1 przetrwa\xc5\x82o jednak na wyspie ukrytego w lasach jeziora Pet\xc3\xa9n Itz\xc3\xa1 kolejne 150 lat. Dopiero 13 marca 1697 roku hiszpa\xc5\x84ska piechota, dowodzona przez jukata\xc5\x84skiego kapitana Mart\xc3\xadna de Ursua, dotar\xc5\x82a na wysp\xc4\x99 okr\xc4\x99tem (galeota), kt\xc3\xb3rego elementy przetransportowano wcze\xc5\x9bniej l\xc4\x85dem. Podczas szturmu zgin\xc4\x99\xc5\x82y prawdopodobnie setki obro\xc5\x84c\xc3\xb3w, za\xc5\x9b ostatni w\xc5\x82adca Nojpeten, Ajaw Kan\xe2\x80\x99Ek (kt\xc3\xb3ry na chrzcie otrzyma\xc5\x82 imiona Joseph Pablo), sp\xc4\x99dzi\xc5\x82 reszt\xc4\x99 \xc5\xbcycia, wraz ze swym synem, w areszcie domowym w Santiago de Guatemala. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc na poro\xc5\x9bni\xc4\x99tych d\xc5\xbcungl\xc4\x85 nizinach powstania Majow wybucha\xc5\x82y przez ca\xc5\x82y okres kolonialny, osi\xc4\x85gaj\xc4\x85c kulminacj\xc4\x99 w XIX-wiecznej tzw. wojnie kast._NEWLINE_Podbojowi towarzyszy\xc5\x82a zag\xc5\x82ada rdzennej kultury Maj\xc3\xb3w. Konkwistadorzy narzucili im nowe ramy administracyjne, religi\xc4\x99, cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo j\xc4\x99zyk. Wszystkie pisma Maj\xc3\xb3w utrwalone na nietrwa\xc5\x82ych materia\xc5\x82ach \xe2\x80\x93 drewnie, sk\xc3\xb3rze, papierze, zosta\xc5\x82y celowo zniszczone, cz\xc4\x99sto spalone na stosie, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie przez ksi\xc4\x99\xc5\xbcy katolickich.\n_START_SECTION_\nRolnictwo\n_START_PARAGRAPH_\nPodstaw\xc4\x85 gospodarki Maj\xc3\xb3w w czasach prekolumbijskich by\xc5\x82o rolnictwo, wykorzystuj\xc4\x85ce technik\xc4\x99 wypaleniskow\xc4\x85. Na niekt\xc3\xb3rych terenach, przede wszystkim w Belize, na terenach podmok\xc5\x82ych tworzono sztuczne wyspy . Uprawiano kukurydz\xc4\x99, b\xc3\xb3b, fasol\xc4\x99, dynie, s\xc5\x82odkie ziemniaki papryki chili, bawe\xc5\x82n\xc4\x99, tyto\xc5\x84 i drzewa owocowe (papaj\xc4\x99, awokado i drzewo chlebowe). Na podmok\xc5\x82ych terenach p\xc3\xb3\xc5\x82nocnego Belize oraz w bagnistej dolinie El Mirador w Gwatemali Majowie budowali p\xc5\x82ywaj\xc4\x85ce ogrody (chinampa). Tam te\xc5\xbc kopali kana\xc5\x82y irygacyjne w celu poprawy plon\xc3\xb3w. Z kolei na terenach g\xc3\xb3rzystych Majowie budowali terasy ze wzmocnionymi skarpami. Taki spos\xc3\xb3b uprawy pomaga\xc5\x82 r\xc3\xb3wnomiernie nawodni\xc4\x87 pola, a jednocze\xc5\x9bnie zabezpiecza\xc5\x82 je przed erozj\xc4\x85 i sp\xc5\x82ukiwaniem gleby._NEWLINE_Hodowano indyki kaczki, go\xc5\x82\xc4\x99bie i psy (w tym rasy mi\xc4\x99sne) oraz miejscowe gatunki bez\xc5\xbc\xc4\x85d\xc5\x82owych pszcz\xc3\xb3\xc5\x82, dostarczaj\xc4\x85cych miodu. Majowie zdobywali r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 po\xc5\xbcywienia poprzez my\xc5\x9blistwo, rybo\xc5\x82\xc3\xb3wstwo i zbieractwo.\n_START_SECTION_\nRzemios\xc5\x82o\n_START_PARAGRAPH_\nCywilizacja Maj\xc3\xb3w jest okre\xc5\x9blana jako nale\xc5\xbc\xc4\x85ca do epoki kamiennej. Nie znaczy to, \xc5\xbce nie znali oni metali, ale \xc5\xbce s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82y one jedynie do wyrobu ozd\xc3\xb3b. Narz\xc4\x99dzia wytwarzano z drewna, ko\xc5\x9bci, rogu, muszli morskich, a przede wszystkim z kamieni \xe2\x80\x93 krzemienia i obsydianu. Zar\xc3\xb3wno krzemie\xc5\x84 jak i obsydian s\xc4\x85 twardsze od stali i ostrzejsze natomiast szybko si\xc4\x99 zu\xc5\xbcywaj\xc4\x85 (t\xc4\x99pi\xc4\x85), a wykonanie z nich narz\xc4\x99dzi jest bardzo pracoch\xc5\x82onne. Krzemie\xc5\x84 wyst\xc4\x99powa\xc5\x82 w wielu miejscach zamieszka\xc5\x82ych przez Maj\xc3\xb3w na obszarach zbudowanych z wapieni. Obsydian wyst\xc4\x99powa\xc5\x82 na obszarach m\xc5\x82odej dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci wulkanicznej, czyli w Kotlinie Meksyka\xc5\x84skiej oraz w g\xc3\xb3rzystych okolicach Gwatemali, Salwadoru i Hondurasu._NEWLINE_Z metali Majowie znali z\xc5\x82oto oraz mied\xc5\xba. By\xc5\x82y one wykorzystywane do wyrobu ozd\xc3\xb3b i bi\xc5\xbcuterii. Mied\xc5\xba by\xc5\x82a wykorzystywana w stanie czystym, a przede wszystkim w postaci r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodnych stop\xc3\xb3w, czyli br\xc4\x85z\xc3\xb3w._NEWLINE_Najstarsze znaleziska ceramiki pochodz\xc4\x85 z ok. 1200 r. p.n.e. Do przybycia Hiszpan\xc3\xb3w nie zbudowali oni ko\xc5\x82a garncarskiego, ale wszystkie naczynia lepili r\xc4\x99cznie. Ceramika Maj\xc3\xb3w by\xc5\x82a bogato zdobiona \xe2\x80\x93 malowana._NEWLINE_Ceramika p\xc3\xb3\xc5\xbanego okresu preklasycznego z obszar\xc3\xb3w r\xc3\xb3wninnych w stylu zwanym chicanel charakteryzowa\xc5\x82a si\xc4\x99 jednobarwn\xc4\x85 powierzchni\xc4\x85 naczy\xc5\x84, przewa\xc5\xbcnie w kolorze czarnym, czerwonym lub kremowym, uzyskiwanym dzi\xc4\x99ki rozwodnionej barwnej glince, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 pokrywano naczynia._NEWLINE_Tkactwo by\xc5\x82o szeroko rozpowszechnione na ziemiach Maj\xc3\xb3w. G\xc5\x82\xc3\xb3wnym surowcem by\xc5\x82a bawe\xc5\x82na. W\xc5\x82\xc3\xb3kna by\xc5\x82y te\xc5\xbc uzyskiwane z li\xc5\x9bci agawy (sizal). Stroje ceremonialne by\xc5\x82y te\xc5\xbc szyte ze sk\xc3\xb3r zwierz\xc4\x85t, np. jaguara, trzciny, li\xc5\x9bci palmowych, a dekorowane by\xc5\x82y pi\xc3\xb3rami ptak\xc3\xb3w, muszlami, elementami z drewna czy jadeitu.\n_START_SECTION_\nHandel\n_START_PARAGRAPH_\nDu\xc5\xbc\xc4\x85 rol\xc4\x99 odgrywa\xc5\x82 handel l\xc4\x85dowy i morski; umo\xc5\xbcliwia\xc5\x82 on sprowadzanie niemo\xc5\xbcliwych do zdobycia w pewnych regionach produkt\xc3\xb3w. Nale\xc5\xbca\xc5\x82y do nich zw\xc5\x82aszcza: s\xc3\xb3l w g\xc5\x82\xc4\x99bi l\xc4\x85du (szacuje si\xc4\x99, \xc5\xbce sam Tik\xc3\xa1l zu\xc5\xbcywa\xc5\x82 oko\xc5\x82o 131 ton soli rocznie), jadeit, metale (z\xc5\x82oto, mied\xc5\xba) do produkcji ozd\xc3\xb3b, obsydian do produkcji narz\xc4\x99dzi oraz bazalt i granit do produkcji \xc5\xbcaren na wapiennych nizinach. Krzemie\xc5\x84, pospolity w niekt\xc3\xb3rych okolicach (np. w Colha), wydobywano i obrabiano nie tylko na w\xc5\x82asne potrzeby, ale i na eksport do innych o\xc5\x9brodk\xc3\xb3w. W epoce klasycznej rozwija\xc5\x82 si\xc4\x99 na du\xc5\xbc\xc4\x85 skal\xc4\x99 handel poszukiwanymi przez elity towarami luksusowymi, np. muszlami \xc5\x9blimak\xc3\xb3w z rodzaju Spondylus, jadeitem, pi\xc3\xb3rami kwezala herbowego i kolcami p\xc5\x82aszczek, u\xc5\xbcywanymi w rytua\xc5\x82ach puszczania krwi._NEWLINE_Kaminaljuy\xc3\xba, le\xc5\xbc\xc4\x85ce na obszarze dzisiejszej Gwatemali, bogaci\xc5\x82o si\xc4\x99 na handlu obsydianem, wydobywanym w pobliskim El Chayal._NEWLINE_Zar\xc3\xb3wno ca\xc5\x82a wymiana handlowa, jak i transport wszelkich materia\xc5\x82\xc3\xb3w odbywa\xc5\x82 si\xc4\x99 wy\xc5\x82\xc4\x85cznie przy pomocy tragarzy, ewentualnie \xc5\x82odzi. Majowie nie znali transportu ko\xc5\x82owego, ani nie udomowili \xc5\xbcadnych zwierz\xc4\x85t jucznych.\n_START_SECTION_\nStruktura spo\xc5\x82eczna\n_START_PARAGRAPH_\nNiewiele wiadomo na temat struktury spo\xc5\x82ecznej Maj\xc3\xb3w Obszaru Centralnego w epoce klasycznej, poniewa\xc5\xbc inskrypcje hieroglificzne dotycz\xc4\x85 jedynie \xc5\xbcycia publicznego elit, sukcesji tronu, rytua\xc5\x82\xc3\xb3w, ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stw, narodzin, \xc5\x9bmierci i wojen toczonych przez w\xc5\x82adc\xc3\xb3w. Na czele ka\xc5\xbcdego z maja\xc5\x84skich miast-pa\xc5\x84stw sta\xc5\x82 kr\xc3\xb3l (ahau, wed\xc5\x82ug nowej ortografii maja\xc5\x84skiej \xe2\x80\x93 ajaw), tytu\xc5\x82owany r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc kalomte (\xe2\x80\x9enajwy\xc5\xbcszy w\xc5\x82adca\xe2\x80\x9d). Tym samym tytu\xc5\x82em Majowie jukata\xc5\x84scy w okresie kolonialnym nazywali kr\xc3\xb3la Hiszpanii. Kr\xc3\xb3lewscy wasale, nosz\xc4\x85cy tytu\xc5\x82 sahal, zarz\xc4\x85dzali mniejszymi o\xc5\x9brodkami. Poniewa\xc5\xbc kr\xc3\xb3l pe\xc5\x82ni\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc funkcje religijne, za\xc5\x9b jego osoba otaczana by\xc5\x82a niemal boskim kultem, niekt\xc3\xb3re zapisy tytu\xc5\x82uj\xc4\x85 go k\xe2\x80\x99uhul ajaw (\xe2\x80\x9e\xc5\x9bwi\xc4\x99ty kr\xc3\xb3l\xe2\x80\x9d). Wbrew potocznemu wyobra\xc5\xbceniu, brak jest najmniejszych dowod\xc3\xb3w na istnienie kap\xc5\x82an\xc3\xb3w i kasty kap\xc5\x82a\xc5\x84skiej w\xc5\x9br\xc3\xb3d Maj\xc3\xb3w w epoce klasycznej. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 rytua\xc5\x82\xc3\xb3w sprawowa\xc5\x82 osobi\xc5\x9bcie kr\xc3\xb3l, jego rodzina i wy\xc5\xbcsza arystokracja, za\xc5\x9b pismo, nadz\xc3\xb3r nad kalendarzami i obserwacje astronomiczne podlega\xc5\x82y wyspecjalizowanej ka\xc5\x9bcie skryb\xc3\xb3w (aj tz\xe2\x80\x99ib), na kt\xc3\xb3rych czele sta\xc5\x82 ah k\xe2\x80\x99uhun (\xe2\x80\x9eten od \xc5\x9bwi\xc4\x99tych ksi\xc4\x85g\xe2\x80\x9d) czyli naczelny bibliotekarz i kronikarz. Wa\xc5\xbcn\xc4\x85 rol\xc4\x99 pe\xc5\x82nili te\xc5\xbc malarze, rze\xc5\xbabiarze i inni arty\xc5\x9bci._NEWLINE_Kr\xc3\xb3l na uroczyste okazje ubiera\xc5\x82 si\xc4\x99 w ceremonialny str\xc3\xb3j. Wielkie nakrycie g\xc5\x82owy budowano na ramie drewnianej i dekorowano r\xc3\xb3\xc5\xbcnymi materia\xc5\x82ami, tkaninami, sk\xc3\xb3rami zwierz\xc4\x85t, jadeitem, muszlami, pi\xc3\xb3rami. Str\xc3\xb3j i jego cz\xc4\x99\xc5\x9bci mia\xc5\x82y znaczenie symboliczne \xe2\x80\x93 nakrycie g\xc5\x82owy oraz ozdoby na piersi i u pasa przedstawia\xc5\x82y jednego lub wi\xc4\x99cej bog\xc3\xb3w. Cz\xc4\x99sto kr\xc3\xb3l wyst\xc4\x99powa\xc5\x82 w sk\xc3\xb3rze jaguara, a na g\xc5\x82owie mia\xc5\x82 jego czaszk\xc4\x99. Po \xc5\x9bmierci do grobu sk\xc5\x82adano cia\xc5\x82o kr\xc3\xb3la przykryte mask\xc4\x85 z jadeitu._NEWLINE_Spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwo Maj\xc3\xb3w jukata\xc5\x84skich w okresie ostatnich kilkudziesi\xc4\x99ciu lat przed podbojem hiszpa\xc5\x84skim sk\xc5\x82ada\xc5\x82o si\xc4\x99 z wyodr\xc4\x99bnionych warstw i grup zawodowych. Najwy\xc5\xbcsze miejsce w hierarchii spo\xc5\x82ecznej zajmowa\xc5\x82a arystokracja (almehenob), z kt\xc3\xb3rej wywodzili si\xc4\x99 w\xc5\x82adcy (halach uinic lub halach winik) oraz urz\xc4\x99dnicy, zajmuj\xc4\x85cy si\xc4\x99 administracj\xc4\x85 ka\xc5\xbcdego z jukata\xc5\x84skich pa\xc5\x84stewek, jego sto\xc5\x82ecznego miasta i podleg\xc5\x82ych mu osad. Tymi ostatnimi zarz\xc4\x85dzali namiestnicy (batabob). Z arystokracji wywodzili si\xc4\x99 wy\xc5\xbcsi dow\xc3\xb3dcy wojskowi, przy czym g\xc5\x82\xc3\xb3wnodowodz\xc4\x85cy na Jukatanie nosi\xc5\x82 tytu\xc5\x82 nakom, a osoba piastuj\xc4\x85ca to stanowisko zmienia\xc5\x82a si\xc4\x99 co trzy lata. Kap\xc5\x82ani (ahkinob) dzielili si\xc4\x99 na wy\xc5\xbcszy kler (ah kin) oraz \xe2\x80\x9eprorok\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d (chilam) i ofiarnik\xc3\xb3w (nakom \xe2\x80\x93 wyrywaj\xc4\x85cych serca ludzkim ofiarom oraz chaak trzymaj\xc4\x85cych za r\xc4\x99ce ofiary rozci\xc4\x85gni\xc4\x99te na kamieniu ofiarnym). Prawdopodobnie kap\xc5\x82ani jako grupa spo\xc5\x82eczna w\xc5\x9br\xc3\xb3d Maj\xc3\xb3w pojawili si\xc4\x99 dopiero w epoce postklasycznej, niewykluczone, \xc5\xbce pod wp\xc5\x82ywem Toltek\xc3\xb3w. Najliczniejsz\xc4\x85 warstw\xc4\x99 stanowili ch\xc5\x82opi (ah chembal uinicob), kt\xc3\xb3rych cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87, czasowo lub na sta\xc5\x82e, zajmowa\xc5\x82a si\xc4\x99 rzemios\xc5\x82em; istnieli te\xc5\xbc profesjonalni kupcy i inne grupy zawodowe; najni\xc5\xbcej w hierarchii stali niewolnicy (ah pentacob), stosunkowo nieliczni, rekrutuj\xc4\x85cy si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie spo\xc5\x9br\xc3\xb3d je\xc5\x84c\xc3\xb3w wojennych._NEWLINE_Postklasyczne pa\xc5\x84stewko Maj\xc3\xb3w Itz\xc3\xa1, ze stolic\xc4\x85 w Tayasal (Nojpeten) rz\xc4\x85dzone by\xc5\x82o r\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie przez \xc5\x9bwieckiego w\xc5\x82adc\xc4\x99, nosz\xc4\x85cego klasyczny tytu\xc5\x82 ajaw, oraz najwy\xc5\xbcszego kap\xc5\x82ana (ajk\xe2\x80\x99in), obu wywodz\xc4\x85cych si\xc4\x99 z kr\xc3\xb3lewskiego rodu Kan Ek\xe2\x80\x99. Miasto sto\xc5\x82eczne, oraz otaczaj\xc4\x85ce je ziemie i osady, podzielone by\xc5\x82y na cztery cz\xc4\x99\xc5\x9bci, odpowiadaj\xc4\x85ce stronom \xc5\x9bwiata. Cz\xc4\x99\xc5\x9bci te zarz\xc4\x85dzane by\xc5\x82y przez \xe2\x80\x9enamiestnik\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d (ajaw b\xe2\x80\x99atab) i ich zast\xc4\x99pc\xc3\xb3w (b\xe2\x80\x99atab). Istotn\xc4\x85 rol\xc4\x99 odgrywa\xc5\x82o te\xc5\xbc czternastu dostojnik\xc3\xb3w, nosz\xc4\x85cych tytu\xc5\x82 ach kat. Przypuszcza si\xc4\x99, \xc5\xbce pe\xc5\x82nili oni pomniejsze funkcje religijne i wojskowe, zwi\xc4\x85zane z rekrutacj\xc4\x85 i szkoleniem m\xc5\x82odych wojownik\xc3\xb3w. Spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwo Itz\xc3\xa1 podzielone by\xc5\x82o na szlacht\xc4\x99 i poddanych. W\xc5\x9br\xc3\xb3d elit cz\xc4\x99sta by\xc5\x82a poligynia; niekt\xc3\xb3rzy arystokraci miewali od trzech do siedmiu \xc5\xbcon. By\xc4\x87 mo\xc5\xbce zbli\xc5\xbcon\xc4\x85 struktur\xc4\x85 spo\xc5\x82eczno-polityczn\xc4\x85 cechowa\xc5\x82y si\xc4\x99 miasta Maj\xc3\xb3w Chontal z dzisiejszego Tabasco. Na przyk\xc5\x82ad Itzam K\xe2\x80\x99anak podzielone by\xc5\x82o na cztery \xe2\x80\x9e\xc4\x87wiartki\xe2\x80\x9d zarz\xc4\x85dzane przez w\xc5\x82adc\xc3\xb3w zwanych ajaw, kt\xc3\xb3rzy podlegali z kolei najwy\xc5\xbcszemu w\xc5\x82adcy ca\xc5\x82ego miasta, nosz\xc4\x85cemu ten sam tytu\xc5\x82._NEWLINE_Wzgl\xc4\x99dnie dobrze poznana jest struktura spo\xc5\x82eczna g\xc3\xb3rskich Maj\xc3\xb3w w p\xc3\xb3\xc5\xbanej epoce postklasycznej, szczeg\xc3\xb3lnie w odniesieniu do lud\xc3\xb3w Kicze i Kakchiquel. Na czele pa\xc5\x84stwa Kicze sta\xc5\x82 kr\xc3\xb3l (ajpop, ahpop), rz\xc4\x85dz\xc4\x85cy ka\xc5\xbcdorazowo ze swoim zast\xc4\x99pc\xc4\x85 (ajpop camja, ahpop camha) oraz dwoma dow\xc3\xb3dcami wojskowymi (nim rajpop achijaab). Wojownicy stanowili odr\xc4\x99bn\xc4\x85 grup\xc4\x99 spo\xc5\x82eczn\xc4\x85 (achij). Wyst\xc4\x99powa\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wyspecjalizowany kler, kt\xc3\xb3rego najwy\xc5\xbcsi przedstawiciele nosili tytu\xc5\x82y ah tohil (kap\xc5\x82an boga Tohila), ah gucumatz (kap\xc5\x82an boga Gucumatz) i ah awilix (kap\xc5\x82an boga Awilixa). Innymi wa\xc5\xbcnymi funkcjami by\xc5\x82y urz\xc4\x99dy naczelnego skryby i opiekuna ksi\xc4\x85g (aj tz\xe2\x80\x99ib), specjalisty od kalendarza 365-dniowego (aj may wuj) i specjalisty od rytualnego kalendarza 260-dniowego (aj chol k\xe2\x80\x99in). Elity przypisywa\xc5\x82y sobie pochodzenie od Toltek\xc3\xb3w i panowa\xc5\x82y nad podbitymi, g\xc3\xb3rskimi Majami (Vukumak). Arystokracja Kicze z Utatlan podzielona by\xc5\x82a na 24 \xe2\x80\x9edomy\xe2\x80\x9d (rody patrylinearne), przypisane do 24 pa\xc5\x82ac\xc3\xb3w (nim ja) w stolicy pa\xc5\x84stwa. Poddani s\xc5\x82u\xc5\xbcyli jako \xc5\xbco\xc5\x82nierze i otrzymywali tytu\xc5\x82y wojskowe za osi\xc4\x85gni\xc4\x99cia w bitwach. Kupcy mieli uprzywilejowany status, ale musieli p\xc5\x82aci\xc4\x87 daniny panom. Ponadto populacja obejmowa\xc5\x82a artyst\xc3\xb3w i s\xc5\x82u\xc5\xbcb\xc4\x99, za\xc5\x9b nieliczni niewolnicy wywodzili si\xc4\x99 zar\xc3\xb3wno ze skazanych przest\xc4\x99pc\xc3\xb3w jak i je\xc5\x84c\xc3\xb3w wojennnych ni\xc5\xbcszej rangi (schwytani arystokraci byli zwykle sk\xc5\x82adani w ofierze i spo\xc5\xbcywani w kanibalistycznych rytua\xc5\x82ach)._NEWLINE_Mimo \xc5\xbce w odniesieniu do form organizacji politycznej nizinnych Maj\xc3\xb3w u\xc5\xbcywano niegdy\xc5\x9b poj\xc4\x99cia imperium, w rzeczywisto\xc5\x9bci tworzyli oni wy\xc5\x82\xc4\x85cznie mniej lub bardziej trwa\xc5\x82e zwi\xc4\x85zki miast-pa\xc5\x84stw, o charakterze sojusz\xc3\xb3w wojskowych b\xc4\x85d\xc5\xba zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci quasi-feudalnych (w epoce klasycznej wyra\xc5\xbcanych zwrotem y-ajaw, \xe2\x80\x9ejego kr\xc3\xb3l\xe2\x80\x9d). Bezpo\xc5\x9brednio przed hiszpa\xc5\x84sk\xc4\x85 inwazj\xc4\x85 na Jukatanie nie istnia\xc5\x82y \xc5\xbcadne ponadlokalne struktury polityczne, cho\xc4\x87 jeszcze 100 lat wcze\xc5\x9bniej ca\xc5\x82y p\xc3\xb3\xc5\x82wysep znajdowa\xc5\x82 si\xc4\x99 pod hegemoni\xc4\x85 miasta Mayapan. W\xc5\x82adcy Mayapanu osiedlali w swoim mie\xc5\x9bcie inne maja\xc5\x84skie rody panuj\xc4\x85ce jako zak\xc5\x82adnik\xc3\xb3w oraz pobierali trybut od ich wasali. Kr\xc3\xb3tkotrwa\xc5\x82e \xe2\x80\x9eimperium\xe2\x80\x9d stworzyli te\xc5\xbc g\xc3\xb3rscy Majowie Kicze. Obejmowa\xc5\x82o ono ponad milion ludzi i \xc5\x9bci\xc4\x85ga\xc5\x82o do stolicy daniny ze znacznego obszaru, osadza\xc5\x82o te\xc5\xbc na podbitych terytoriach garnizony wojskowe.\n_START_SECTION_\nRola kobiety\n_START_PARAGRAPH_\nMajowie tworzyli spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwo patriarchalne. Wszystkie wa\xc5\xbcniejsze funkcje by\xc5\x82y zarezerwowane dla m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn. Jedyne znane dotychczas przypadki sprawowania funkcji kr\xc3\xb3lewskiej przez kobiet\xc4\x99 mia\xc5\x82y miejsce w Tik\xc3\xa1l i Palenque, a wi\xc4\x85za\xc5\x82y si\xc4\x99 z problemami z obj\xc4\x99ciem tronu przez m\xc4\x99skiego potomka poprzedniego w\xc5\x82adcy._NEWLINE_Rola kobiet, zwykle c\xc3\xb3rek kr\xc3\xb3lewskich, by\xc5\x82a wa\xc5\xbcna przy zawieraniu dynastycznych sojuszy popartych dynastycznymi ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwami. Nale\xc5\xbcy doda\xc4\x87, \xc5\xbce kr\xc3\xb3l m\xc3\xb3g\xc5\x82 mie\xc4\x87 kilka legalnych ma\xc5\x82\xc5\xbconek, cz\xc4\x99sto pochodz\xc4\x85cych z r\xc3\xb3\xc5\xbcnych miast-pa\xc5\x84stw.\n_START_SECTION_\nWojna\n_START_PARAGRAPH_\nWbrew opiniom lansowanym od po\xc5\x82owy XIX wieku, popieranym zw\xc5\x82aszcza przez Erica Thompsona, Majowie nie byli ludem nastawionym pokojowo. Poszczeg\xc3\xb3lne miasta prowadzi\xc5\x82y ze sob\xc4\x85 w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych okresach wiele wojen, cho\xc4\x87 armie rzadko przekracza\xc5\x82y liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 kilkuset wojownik\xc3\xb3w, a g\xc4\x99sty las podzwrotnikowy w zasadzie uniemo\xc5\xbcliwia\xc5\x82 zastosowanie skomplikowanych manewr\xc3\xb3w taktycznych. Podobnie jak w innych kulturach Mezoameryki, bitwy Maj\xc3\xb3w sprowadza\xc5\x82y si\xc4\x99 zazwyczaj do serii potyczek mi\xc4\x99dzy poszczeg\xc3\xb3lnymi wojownikami. Po wkroczeniu wrogiej armii na obce terytorium, obro\xc5\x84cy stosowali zasadzki i zak\xc5\x82adali pu\xc5\x82apki, zgodnie z zasadami walki partyzanckiej. \xc5\xbbo\xc5\x82nierze Maj\xc3\xb3w jukata\xc5\x84skich nosili nazw\xc4\x99 holkanob (\xe2\x80\x9edzielni\xe2\x80\x9d)._NEWLINE_W walce najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej u\xc5\xbcywano r\xc3\xb3\xc5\xbcnego rodzaju maczet wykonanych z drewna i ostrych kawa\xc5\x82k\xc3\xb3w obsydianu, w\xc5\x82\xc3\xb3czni z krzemiennymi grotami, sztylet\xc3\xb3w, topor\xc3\xb3w oraz maczug. W epoce klasycznej g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 broni\xc4\x85 miotaj\xc4\x85c\xc4\x85 by\xc5\x82 miotacz oszczep\xc3\xb3w (atlatl), u\xc5\xbcywano tak\xc5\xbce proc. \xc5\x81uk i strza\xc5\x82y prawdopodobnie wprowadzili dopiero meksyka\xc5\x84scy najemnicy w epoce postklasycznej na Jukatanie, za\xc5\x9b dmuchawki wykorzystywano g\xc5\x82\xc3\xb3wnie do polowa\xc5\x84 na zwierz\xc4\x99ta. Uzbrojenie ochronne stanowi\xc5\x82y pancerze z grubo pikowanej bawe\xc5\x82ny lub sk\xc3\xb3r tapira oraz tarcze._NEWLINE_Niekt\xc3\xb3re teksty m\xc3\xb3wi\xc4\x85 o prowadzonych wielkich walkach i zdobywaniu miast, co sugeruje, \xc5\xbce g\xc5\x82\xc3\xb3wne si\xc5\x82y tworzyli ch\xc5\x82opi, mobilizowani do danej kampanii. Wojny prowadzono jedynie w porze suchej, co mog\xc5\x82o by\xc4\x87 spowodowane \xc5\x82atwiejszymi warunkami przebycia tropikalnych las\xc3\xb3w, a tak\xc5\xbce brakiem w tym czasie prac polowych.\n_START_SECTION_\nPismo\n_START_PARAGRAPH_\nMajowie na Obszarze P\xc3\xb3\xc5\x82nocnym i Centralnym pisali znakami wyra\xc5\xbcaj\xc4\x85cymi nie tylko g\xc5\x82oski i sylaby, ale przede wszystkim poj\xc4\x99cia i idee, kt\xc3\xb3rym jednak przypisana by\xc5\x82a zwykle okre\xc5\x9blona warto\xc5\x9b\xc4\x87 fonetyczna. Z tych ostatnich mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o tworzy\xc4\x87 bardziej z\xc5\x82o\xc5\xbcone wyrazy, korzystaj\xc4\x85c z zasady rebusu. System ten mia\xc5\x82 wi\xc4\x99c charakter logograficzny sylabowy (logosylabiczny). Te same wyrazy mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o cz\xc4\x99sto zapisa\xc4\x87 na kilka r\xc3\xb3\xc5\xbcnych sposob\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 obrazkowo lub fonetycznie. I tak, imi\xc4\x99 kr\xc3\xb3la Palenque Pakala, zapisywano albo jednym znakiem, wyobra\xc5\xbcaj\xc4\x85cym tarcz\xc4\x99 (pakal w j\xc4\x99zyku Maj\xc3\xb3w), albo zestawem trzech po\xc5\x82\xc4\x85czonych znak\xc3\xb3w, reprezentuj\xc4\x85cych sylaby pa, ka i l(a). Z chwil\xc4\x85, gdy posz\xc5\x82o w niepami\xc4\x99\xc4\x87 znaczenie poszczeg\xc3\xb3lnych hieroglif\xc3\xb3w, pismo Maj\xc3\xb3w sta\xc5\x82o si\xc4\x99 szyfrem prawie niemo\xc5\xbcliwym do odczytania, tym bardziej, \xc5\xbce po wielu wiekach znaki, ulegaj\xc4\x85c licznym przemianom, przesta\xc5\x82y by\xc4\x87 podobne do przedmiot\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re mia\xc5\x82y wyobra\xc5\xbca\xc4\x87. Ewoluowa\xc5\x82o ono powoli od zapisu hieroglificznego, poprzez zapis sylabiczny w kierunku zapisu g\xc5\x82oskowego._NEWLINE_Znaczenie chi\xc5\x84skich ideogram\xc3\xb3w zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 dzi\xc4\x99ki ci\xc4\x85g\xc5\x82o\xc5\x9bci tamtejszej kultury. Egipskie hieroglify posz\xc5\x82y w zapomnienie, ale zosta\xc5\x82y odczytane dzi\xc4\x99ki temu, \xc5\xbce oficer napoleo\xc5\x84ski znalaz\xc5\x82 w Egipcie s\xc5\x82ynny Kamie\xc5\x84 z Rosetty, gdzie hieroglifom towarzyszy\xc5\x82o t\xc5\x82umaczenie na j\xc4\x99zyk grecki. Przez d\xc5\x82ugi czas za maja\xc5\x84ski odpowiednik Kamienia z Rosetty uwa\xc5\xbcano zapiski biskupa Diego de Landy, kt\xc3\xb3ry w swoim dziele Relaci\xc3\xb3n de las cosas de Yucat\xc3\xa1n poda\xc5\x82 zestaw znak\xc3\xb3w uwa\xc5\xbcany przeze\xc5\x84 za alfabet Maj\xc3\xb3w (tzw. \xe2\x80\x9ealfabet Landy\xe2\x80\x9d). Dzi\xc5\x9b wiadomo, \xc5\xbce notatki de Landy by\xc5\x82y w du\xc5\xbcej mierze b\xc5\x82\xc4\x99dne, co wynik\xc5\x82o z nieporozumienia mi\xc4\x99dzy misjonarzem a jego tubylczymi informatorami. Mimo to pismo hieroglificzne stosowane przez Maj\xc3\xb3w uda\xc5\x82o si\xc4\x99 w du\xc5\xbcej cz\xc4\x99\xc5\x9bci rozszyfrowa\xc4\x87._NEWLINE_Skomplikowane hieroglify Maj\xc3\xb3w przedstawia\xc5\x82y przedmioty, zwierz\xc4\x99ta, bog\xc3\xb3w itp. Prostsze znaki s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82y do wyra\xc5\xbcania przys\xc5\x82\xc3\xb3wk\xc3\xb3w i przyimk\xc3\xb3w. Ustawiaj\xc4\x85c je w odpowiedniej kolejno\xc5\x9bci, pisarze zapisywali kr\xc3\xb3tkie zdania. Odnotowywali oni ruchy cia\xc5\x82 niebieskich (w postaci tablic astronomicznych), wa\xc5\xbcne daty zwi\xc4\x85zane z cyklami kalendarzowymi, imiona bog\xc3\xb3w, przepowiednie kap\xc5\x82an\xc3\xb3w. W ich tekstach mo\xc5\xbcna r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc przeczyta\xc4\x87 o sojuszach, wojnach, ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwach mi\xc4\x99dzy rodami kr\xc3\xb3lewskimi, datach \xc5\x9bmierci i narodzin w\xc5\x82adc\xc3\xb3w. Pismo Maj\xc3\xb3w sta\xc5\x82o si\xc4\x99 elementem ozdobnym. Hieroglify wykuwano na p\xc5\x82ytach kamiennych stelach, o\xc5\x82tarzach i schodach, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc malowano farb\xc4\x85 na \xc5\x9bcianach. Pismem ozdabiano te\xc5\xbc bi\xc5\xbcuteri\xc4\x99, muszle, ko\xc5\x9bci, wyroby garncarskie, drewniane sufity, \xc5\x9bciany i framugi drzwi. Posiadali r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc ksi\xc4\x99gi r\xc4\x99kopi\xc5\x9bmienne na papierze z kory drzewnej (amate) lub jeleniej sk\xc3\xb3ry, w literaturze majanistycznej zwane kodeksami, cho\xc4\x87 w rzeczywisto\xc5\x9bci mia\xc5\x82y charakter leporello. Do dzi\xc5\x9b przetrwa\xc5\x82y tylko cztery kodeksy Maj\xc3\xb3w; co najmniej 27 ksi\xc4\x85g hieroglificznych zosta\xc5\x82o spalonych przez biskupa Diego de Landa podczas auto da fe w mie\xc5\x9bcie Man\xc3\xad, 12 lipca 1562 roku. W 2006 roku archeolodzy og\xc5\x82osili, \xc5\xbce pr\xc3\xb3bka pisma odkryta w San Bartolo (p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-wschodnia Gwatemala) jest wyra\xc5\xbanym dowodem na to, \xc5\xbce Majowie pisali ponad 2300 lat temu. To kilkaset lat wcze\xc5\x9bniej ni\xc5\xbc poprzednie pismo Maj\xc3\xb3w o dok\xc5\x82adnie ustalonym wieku i 600 lat przed okresem klasycznym cywilizacji, gdy daj\xc4\x85cy si\xc4\x99 odczyta\xc4\x87 system pisma wszed\xc5\x82 w powszechne u\xc5\xbcycie._NEWLINE_Prawdopodobnie Majowie zamieszkuj\xc4\x85cy g\xc3\xb3ry Obszaru Po\xc5\x82udniowego nie znali logosylabicznego pisma u\xc5\xbcywanego na nizinach Chiapas, Pet\xc3\xa9n i Jukatanu. Cho\xc4\x87 nie zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 \xc5\xbcadne kodeksy Kicze i ich bezpo\xc5\x9brednich s\xc4\x85siad\xc3\xb3w, opisy pozostawione przez hiszpa\xc5\x84skich misjonarzy sugeruj\xc4\x85, \xc5\xbce r\xc4\x99kopisy z tego regionu by\xc5\x82y \xc5\x9bci\xc5\x9ble piktograficzne (obrazkowe), zbli\xc5\xbcone do analogicznych kodeks\xc3\xb3w Mistek\xc3\xb3w i Aztek\xc3\xb3w ze \xc5\x9brodkowego Meksyku. Jedynie do zapisu nazw geograficznych i imion w\xc5\x82asnych stopniowo wprowadzano elementy zapisu fonetycznego, w oparciu o zasad\xc4\x99 rebusu. Dowodz\xc4\x85 tego r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc meksyka\xc5\x84skie w stylu piktogramy, znalezione na \xc5\x9bcianach ruin miasta Maj\xc3\xb3w Tzutujil w Chuitinamit; g\xc3\xb3rskie stanowiska s\xc4\x85 natomiast pozbawione typowo maja\xc5\x84skich inskrypcji hieroglificznych._NEWLINE_Pismo s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82o g\xc5\x82\xc3\xb3wnie do sporz\xc4\x85dzania inskrypcji ku chwale w\xc5\x82adc\xc3\xb3w na stelach, \xc5\x9bcianach \xc5\x9bwi\xc4\x85ty\xc5\x84 i piramid. Kap\xc5\x82ani zapisywali obserwacje astronomiczne i na ich podstawie sporz\xc4\x85dzali horoskopy._NEWLINE_Pismem pos\xc5\x82ugiwali si\xc4\x99 kap\xc5\x82ani oraz specjalna kasta skryb\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 pisarzy, nale\xc5\xbc\xc4\x85ca do warstw uprzywilejowanych.\n_START_SECTION_\nReligia\n_START_PARAGRAPH_\nReligia Maj\xc3\xb3w zwi\xc4\x85zana by\xc5\x82a z mitologi\xc4\x85. Dla swoich bog\xc3\xb3w Majowie budowali \xc5\x9bwi\xc4\x85tynie na szczytach piramid, gdzie sk\xc5\x82adali im ofiary z kwiat\xc3\xb3w, ptasich pi\xc3\xb3r, kukurydzy i innych pokarm\xc3\xb3w, a tak\xc5\xbce krwawe ofiary ze zwierz\xc4\x85t, cz\xc4\x99sto z ludzi. Jedn\xc4\x85 z ofiar by\xc5\x82o upuszczanie sobie krwi. Znana jest kamienna stela z reliefem przedstawiaj\xc4\x85cym kr\xc3\xb3la Yaxchilan \xe2\x80\x93 Itzamnaaj Balam trzyma zapalon\xc4\x85 pochodni\xc4\x99 nad g\xc5\x82ow\xc4\x85 swojej \xc5\xbcony \xe2\x80\x93 K'abal Xook, kt\xc3\xb3ra kl\xc4\x99cz\xc4\x85c przeci\xc4\x85ga przez j\xc4\x99zyk sznur z kolcami. Krew sp\xc5\x82ywa po sznurze nas\xc4\x85czaj\xc4\x85c zwoje papieru znajduj\xc4\x85ce si\xc4\x99 w naczyniu. P\xc3\xb3\xc5\xbaniej papier palono wraz z kopalem jako pokarm bog\xc3\xb3w."