b'\n_START_ARTICLE_\nAstrolabium Danjona\n_START_PARAGRAPH_\nAstrolabium pryzmatyczne Danjona (czasem tak\xc5\xbce astrolabia Danjona, ang. Danjon astrolabe, impersonal astrolabe) \xe2\x80\x93 astronomiczny instrument pomiarowy s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85cy do dok\xc5\x82adnego pomiaru momentu przej\xc5\x9bcia gwiazdy przez almukantarat o danej wysoko\xc5\x9bci (najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej 60 stopni).\n_START_SECTION_\nMetoda r\xc3\xb3wnych wysoko\xc5\x9bci\n_START_PARAGRAPH_\nIdea pomiar\xc3\xb3w astrometrycznych metod\xc4\x85 r\xc3\xb3wnych wysoko\xc5\x9bci (czyli pomiar\xc3\xb3w moment\xc3\xb3w przej\xc5\x9b\xc4\x87 gwiazd przez okre\xc5\x9blony almukantarat) si\xc4\x99ga XVI wieku, jednak jej nowoczesn\xc4\x85 posta\xc4\x87 stworzy\xc5\x82 dopiero w XIX wieku Carl Friedrich Gauss. Publikacja Gaussa, jej krytyka przez Delambre\xe2\x80\x99a i publiczna dyskusja obu uczonych sprawi\xc5\x82y, \xc5\xbce metod\xc4\x85 t\xc4\x85 zainteresowa\xc5\x82o si\xc4\x99 wielu \xc3\xb3wczesnych naukowc\xc3\xb3w. W 1828 roku zaproponowan\xc4\x85 przez Gaussa metod\xc4\x99 wykorzystano z powodzeniem do wyznaczenia szeroko\xc5\x9bci geograficznej obserwatorium w Niko\xc5\x82ajewie. Ostateczna analityczna posta\xc4\x87 metody r\xc3\xb3wnych wysoko\xc5\x9bci zosta\xc5\x82a opublikowana pod koniec XIX wieku. Pocz\xc4\x85tkowo obserwacje prowadzono przy pomocy sekstantu, jednak wzrost wymaga\xc5\x84 dotycz\xc4\x85cych dok\xc5\x82adno\xc5\x9bci sprawi\xc5\x82, \xc5\xbce ju\xc5\xbc na prze\xc5\x82omie XIX i XX wieku podj\xc4\x99to pr\xc3\xb3by skonstruowania przyrz\xc4\x85du specjalnie dedykowanego do tego typu pomiar\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nBudowa i zasada dzia\xc5\x82ania przyrz\xc4\x85du\n_START_PARAGRAPH_\nPrototyp astrolabium pryzmatycznego stworzy\xc5\x82 ok. roku 1900 Auguste Claude (a nast\xc4\x99pnie zmodyfikowa\xc5\x82 w 1910 Ludovic Driencourt), jednak jego ostateczna posta\xc4\x87 zosta\xc5\x82a zaprojektowana w latach 40. przez Andr\xc3\xa9 Danjona, francuskiego astronoma i konstruktora przyrz\xc4\x85d\xc3\xb3w astronomicznych. Pierwsze pr\xc3\xb3by nowego przyrz\xc4\x85du zosta\xc5\x82y przeprowadzone w obserwatorium paryskim ju\xc5\xbc w 1950 roku, jednak w pe\xc5\x82ni funkcjonalne egzemplarze powsta\xc5\x82y dopiero w po\xc5\x82owie lat 50. XX wieku._NEWLINE_Astrolabium pryzmatyczne jest to horyzontalnie zorientowana luneta, kt\xc3\xb3ra mo\xc5\xbce obraca\xc4\x87 si\xc4\x99 jedynie wok\xc3\xb3\xc5\x82 osi pionowej (zenitalnej). Przed obiektywem lunety umieszczony jest pryzmat, najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej o przekroju tr\xc3\xb3jk\xc4\x85ta r\xc3\xb3wnobocznego (w przypadku przyrz\xc4\x85du przystosowanego do obserwacji przej\xc5\x9b\xc4\x87 przez almukantarat 60 stopni). Pod pryzmatem znajduje si\xc4\x99 p\xc5\x82aski pojemnik z rt\xc4\x99ci\xc4\x85, kt\xc3\xb3rej powierzchnia definiuje lokalny horyzont (normalna do tej powierzchni wyznacza kierunek pionu). \xc5\x9awiat\xc5\x82o obserwowanej gwiazdy mo\xc5\xbce trafia\xc4\x87 do obiektywu lunety dwiema drogami: po odbiciu od powierzchni rt\xc4\x99ci i nast\xc4\x99pnie wewn\xc4\x99trznym odbiciu od g\xc3\xb3rnej powierzchni pryzmatu, albo bezpo\xc5\x9brednio do pryzmatu, gdzie ulega wewn\xc4\x99trznemu odbiciu od jego dolnej powierzchni (rysunek). Je\xc5\x9bli gwiazda znajduje si\xc4\x99 na wysoko\xc5\x9bci innej ni\xc5\xbc 60 stopni, w\xc3\xb3wczas obserwator widzi jej dwa osobne obrazy, natomiast w momencie przej\xc5\x9bcia przez almukantarat te obrazy zlewaj\xc4\x85 si\xc4\x99 w jeden (i w tym momencie dokonywany jest odczyt czasu)._NEWLINE_W praktyce realizuje si\xc4\x99 to w nieco zmodyfikowany spos\xc3\xb3b. Aby umo\xc5\xbcliwi\xc4\x87 u\xc5\xbcycie obiektywu o d\xc5\x82ugiej ogniskowej (co zwi\xc4\x99ksza dok\xc5\x82adno\xc5\x9b\xc4\x87 pomiaru) bez niepotrzebnego zwi\xc4\x99kszania rozmiar\xc3\xb3w ca\xc5\x82ego narz\xc4\x99dzia stosuje si\xc4\x99 dodatkowe, p\xc5\x82askie zwierciad\xc5\x82a, wyd\xc5\x82u\xc5\xbcaj\xc4\x85ce drog\xc4\x99 \xc5\x9bwiat\xc5\x82a przez dwukrotne jego odbicie w przeciwnych kierunkach. Ponadto na drodze \xc5\x9bwiat\xc5\x82a przed okularem umieszcza si\xc4\x99 pryzmat Wollastona, kt\xc3\xb3rego po\xc5\x82o\xc5\xbcenie (odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 od okularu) mo\xc5\xbce by\xc4\x87 p\xc5\x82ynnie zmieniana przy u\xc5\xbcyciu \xc5\x9bruby mikrometrycznej. Umo\xc5\xbcliwia to utrzymanie pojedynczego (zlanego) obrazu gwiazdy przez pewien sko\xc5\x84czony czas. Por\xc3\xb3wnanie kolejnych po\xc5\x82o\xc5\xbce\xc5\x84 \xc5\x9bruby mikrometrycznej z odpowiadaj\xc4\x85cymi im momentami czasu (oraz znajomo\xc5\x9b\xc4\x87 funkcji opisuj\xc4\x85cej zmiany wysoko\xc5\x9bci gwiazdy z czasem) pozwala na uzyskanie wyniku b\xc4\x99d\xc4\x85cego u\xc5\x9brednieniem wielu nast\xc4\x99puj\xc4\x85cych kr\xc3\xb3tko po sobie pomiar\xc3\xb3w, co znacz\xc4\x85co zwi\xc4\x99ksza dok\xc5\x82adno\xc5\x9b\xc4\x87. Odczyty czasu i pozycji \xc5\x9bruby s\xc4\x85 wykonywane automatycznie. Ruch \xc5\x9bruby z odpowiedni\xc4\x85 szybko\xc5\x9bci\xc4\x85 jest realizowany przy pomocy silniczka elektrycznego, a rola obserwatora polega jedynie na utrzymaniu obu obraz\xc3\xb3w gwiazdy w pobli\xc5\xbcu siebie przez okre\xc5\x9blony czas, poprzez r\xc4\x99czne dokonywanie drobnych korekt tej szybko\xc5\x9bci. Obecnie istniej\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w pe\xc5\x82ni zautomatyzowane, sterowane komputerowo astrolabia pryzmatyczne, w kt\xc3\xb3rych rejestracja obrazu gwiazdy dokonywana jest przy pomocy kamery CCD.\n_START_SECTION_\nZastosowanie\n_START_PARAGRAPH_\nAstrolabium Danjona znalaz\xc5\x82o zastosowanie m.in. w badaniu ruchu obrotowego Ziemi, w tym r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w badaniu ruch\xc3\xb3w bieguna ziemskiego. W Polsce przez wiele lat tego typu obserwacje by\xc5\x82y prowadzone w Obserwatorium Astrogeodynamicznym PAN w Bor\xc3\xb3wcu. Wraz z rozwojem technik satelitarnych znaczenie astrolabium Danjona jako przyrz\xc4\x85du pomiarowego zmala\xc5\x82o i obecnie jest marginalne.'