b'\n_START_ARTICLE_\nWod\xc3\xb3r\n_START_SECTION_\nAeronautyka\n_START_PARAGRAPH_\nPierwszy balon wype\xc5\x82niony wodorem zosta\xc5\x82 zbudowany ju\xc5\xbc w 1783 roku przez francuskiego konstruktora Jaquesa Charlesa. Pierwszy lot odby\xc5\x82 si\xc4\x99 26 lub 27 sierpnia 1783 roku. By\xc5\x82 to niewielki balon o obj\xc4\x99to\xc5\x9bci oko\xc5\x82o 35 metr\xc3\xb3w sze\xc5\x9bciennych i ud\xc5\xbawigu mniej wi\xc4\x99cej 9 kg. Wod\xc3\xb3r by\xc5\x82 wytwarzany w du\xc5\xbcej beczce, w kt\xc3\xb3rej umieszczono 540 kg \xc5\xbcelaznego z\xc5\x82omu i poddano reakcji z 270 kg kwasu siarkowego \xe2\x80\x93 w tak du\xc5\xbcej skali wod\xc3\xb3r zosta\xc5\x82 otrzymany w\xc3\xb3wczas po raz pierwszy, wcze\xc5\x9bniej otrzymywano tylko jego niewielkie ilo\xc5\x9bci. Wytworzony gaz by\xc5\x82 transportowany do balonu za pomoc\xc4\x85 o\xc5\x82owianych rur, a jego nape\xc5\x82nianie trwa\xc5\x82o 4 dni. Poniewa\xc5\xbc no\xc5\x9bno\xc5\x9b\xc4\x87 9 kg by\xc5\x82a zbyt ma\xc5\x82a do zabrania osoby, przygotowano drugi lot, tym razem w balonie o obj\xc4\x99to\xc5\x9bci 380 m\xc2\xb3. Start pierwszego lotu balonu wype\xc5\x82nionego wodorem z osobami w gondoli odby\xc5\x82 si\xc4\x99 1 grudnia 1783 roku w ogrodach Tuileries, dzielnicy Pary\xc5\xbca i zgromadzi\xc5\x82 oko\xc5\x82o 400 tys. ogl\xc4\x85daj\xc4\x85cych. Balon pokona\xc5\x82 w ci\xc4\x85gu 2 h oko\xc5\x82o 36 km, nast\xc4\x99pnie wyl\xc4\x85dowa\xc5\x82, jeden z pasa\xc5\xbcer\xc3\xb3w opu\xc5\x9bci\xc5\x82 pok\xc5\x82ad i wtedy Jaques Charles samodzielnie wzbi\xc5\x82 si\xc4\x99 nim na wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 blisko 10000 st\xc3\xb3p (3 km)._NEWLINE_Pierwsz\xc4\x85 udokumentowan\xc4\x85 ofiar\xc4\x85 eksplozji balonu wype\xc5\x82nionego wodorem by\xc5\x82 Pil\xc3\xa2tre de Rozier, kt\xc3\xb3ry 15 czerwca 1785 pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 przelecie\xc4\x87 nad kana\xc5\x82em Angielskim._NEWLINE_Wyd\xc5\x82u\xc5\xbcaj\xc4\x85ca si\xc4\x99 lista wypadk\xc3\xb3w z udzia\xc5\x82em statk\xc3\xb3w powietrznych unoszonych wodorem sprawi\xc5\x82a, ze zacz\xc4\x99to opracowywa\xc4\x87 konstrukcje unoszone helem, poniewa\xc5\xbc zrozumiano, \xc5\xbce wod\xc3\xb3r jest zbyt niebezpieczny. Helu u\xc5\xbcyto r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc przy projektowaniu sterowca Hindenburg. Powodem, dla kt\xc3\xb3rego ostatecznie zdecydowano si\xc4\x99 nape\xc5\x82ni\xc4\x87 sterowiec wodorem by\xc5\x82 fakt, \xc5\xbce w 1927 roku rz\xc4\x85d ameryka\xc5\x84ski zabroni\xc5\x82 eksportu helu (Helium Control Act) odcinaj\xc4\x85c niemieckich konstruktor\xc3\xb3w od jedynego w\xc3\xb3wczas \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a tego gazu. Hindenburg eksplodowa\xc5\x82 6 maja 1937, podchodz\xc4\x85c do l\xc4\x85dowania w Lakehurst, w stanie New Jersey. Istnieje wiele teorii dotycz\xc4\x85cych powodu eksplozji. Najbardziej prawdopodobnym powodem jest iskra elektrostatyczna, od kt\xc3\xb3rej zapali\xc5\x82 si\xc4\x99 wyciekaj\xc4\x85cy wod\xc3\xb3r. Katastrofa Hindenburga wyznacza koniec ery statk\xc3\xb3w powietrznych unoszonych wodorem.\n_START_SECTION_\nCh\xc5\x82odziwo\n_START_PARAGRAPH_\nWod\xc3\xb3r mo\xc5\xbce by\xc4\x87 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wykorzystywany jako medium ch\xc5\x82odz\xc4\x85ce. Wykorzystuje si\xc4\x99 go szczeg\xc3\xb3lnie tam, gdzie konieczne jest och\xc5\x82adzanie gazem. Sprzyjaj\xc4\x85 temu w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bci fizyko-chemiczne tego gazu. Wod\xc3\xb3r ma bardzo ma\xc5\x82\xc4\x85 g\xc4\x99sto\xc5\x9b\xc4\x87 i nawet przy du\xc5\xbcych pr\xc4\x99dko\xc5\x9bciach przep\xc5\x82yw jest laminarny. Ponadto ma wysoki wsp\xc3\xb3\xc5\x82czynnik przewodzenia (co powoduje, \xc5\xbce szybciej odbiera ciep\xc5\x82o) oraz ciep\xc5\x82o w\xc5\x82a\xc5\x9bciwe (skutkiem czego jest du\xc5\xbca ilo\xc5\x9b\xc4\x87 ciep\xc5\x82a, jak\xc4\x85 mo\xc5\xbce zakumulowa\xc4\x87). Przyk\xc5\x82adem zastosowania wodoru w tym charakterze s\xc4\x85 turbogeneratory stosowane w elektrowniach. We wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych konstrukcjach turbogenerator\xc3\xb3w najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej stosuje si\xc4\x99 ch\xc5\x82odzenie powietrzne po\xc5\x9brednie w obiegu zamkni\xc4\x99tym. Popularne jest r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc stosowanie bezpo\xc5\x9bredniego ch\xc5\x82odzenia wodorowego uzwoje\xc5\x84 wirnika i po\xc5\x9brednie ch\xc5\x82odzenie wodorowe uzwoje\xc5\x84 stojana._NEWLINE_Ze wzgl\xc4\x99du na bardzo nisk\xc4\x85 temperatur\xc4\x99 skraplania, stosowalno\xc5\x9b\xc4\x87 tego typu rozwi\xc4\x85za\xc5\x84 nie ogranicza si\xc4\x99 do przedzia\xc5\x82\xc3\xb3w temperaturowych spotykanych zwykle w przemy\xc5\x9ble. Mo\xc5\xbcliwe jest r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc ch\xc5\x82odzenie wodorem w skrajnie niskich temperaturach, gdzie obni\xc5\xbcenie temperatury jest mo\xc5\xbcliwe jedynie dzi\xc4\x99ki rozpr\xc4\x99\xc5\xbcaniu gaz\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nZastosowanie ci\xc4\x99\xc5\xbcszych izotop\xc3\xb3w wodoru\n_START_PARAGRAPH_\nIzotop wodoru \xe2\x80\x93 tryt \xe2\x80\x93 wykorzystywany jest w badaniach reakcji termoj\xc4\x85drowych, kt\xc3\xb3re mog\xc4\x85 potencjalnie stanowi\xc4\x87 \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o taniej i czystej energii. Inny jego izotop \xe2\x80\x93 deuter \xe2\x80\x93 wykorzystywany jest jako spowalniacz (moderator) w reaktorach atomowych neutron\xc3\xb3w. Zwi\xc4\x85zki zawieraj\xc4\x85ce deuter s\xc4\x85 wykorzystywane do przygotowanie pr\xc3\xb3bek NMR ze wzgl\xc4\x99du na w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bci fizykochemiczne tego atomu.\n_START_SECTION_\nWod\xc3\xb3r atomowy\n_START_PARAGRAPH_\nWod\xc3\xb3r atomowy to odmiana tworzona przez pojedyncze atomy, w przeciwie\xc5\x84stwie do wodoru cz\xc4\x85steczkowego. Wod\xc3\xb3r atomowy jest nietrwa\xc5\x82y i szybko \xc5\x82\xc4\x85czy si\xc4\x99 z drugim atomem wodoru, tworz\xc4\x85c cz\xc4\x85steczk\xc4\x99 H\xe2\x82\x82, czyli wod\xc3\xb3r cz\xc4\x85steczkowy (molekularny). Wod\xc3\xb3r atomowy powstaje w wyniku dysocjacji wodoru cz\xc4\x85steczkowego w wysokiej temperaturze i jest znacznie bardziej aktywny chemicznie ni\xc5\xbc wod\xc3\xb3r molekularny._NEWLINE_Wod\xc3\xb3r atomowy powszechnie wyst\xc4\x99puje w przestrzeni mi\xc4\x99dzygwiazdowej.\n_START_SECTION_\nWod\xc3\xb3r cz\xc4\x85steczkowy\n_START_PARAGRAPH_\nWod\xc3\xb3r cz\xc4\x85steczkowy (wod\xc3\xb3r dwuatomowy, wod\xc3\xb3r molekularny) (H\xe2\x82\x82) to najprostsza dwuatomowa cz\xc4\x85steczka homoatomowa. Sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 z dw\xc3\xb3ch atom\xc3\xb3w wodoru po\xc5\x82\xc4\x85czonych wi\xc4\x85zaniem kowalencyjnym o d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci 74,14 pm (0,7414 \xc3\x85) i o energii dysocjacji 435,88 kJ/mol (25\xc2\xa0\xc2\xb0C)._NEWLINE_Na Ziemi wod\xc3\xb3r w postaci cz\xc4\x85steczkowej wyst\xc4\x99puje w atmosferze \xe2\x80\x93 przy powierzchni w ilo\xc5\x9bciach \xc5\x9bladowych (ok. 0,5 ppm obj.), natomiast w wysokich, bardzo rozrzedzonych warstwach jest sk\xc5\x82adnikiem dominuj\xc4\x85cym.\n_START_SECTION_\nOrtowod\xc3\xb3r i parawod\xc3\xb3r\n_START_PARAGRAPH_\nJak wszystkie dwuatomowe cz\xc4\x85steczki homoj\xc4\x85drowe o niezerowym spinie j\xc4\x85der, wod\xc3\xb3r wyst\xc4\x99puje w dw\xc3\xb3ch odmianach spinowych o nieco innych w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bciach fizycznych (np. o r\xc3\xb3\xc5\xbcnym cieple w\xc5\x82a\xc5\x9bciwym) znanych jako ortowod\xc3\xb3r i parawod\xc3\xb3r. R\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85 si\xc4\x99 one wzajemn\xc4\x85 orientacj\xc4\x85 spin\xc3\xb3w proton\xc3\xb3w. W ortowodorze spiny skierowane s\xc4\x85 zgodnie, za\xc5\x9b w parawodorze \xe2\x80\x93 przeciwnie. Naturalny wod\xc3\xb3r molekularny w temperaturze pokojowej i wy\xc5\xbcszej stanowi mieszanin\xc4\x99 obu odmian (ok. 75% ortowodoru i 25% parawodoru czyli w stosunku 3:1), natomiast w temperaturze obni\xc5\xbconej udzia\xc5\x82 parawodoru wzrasta, osi\xc4\x85gaj\xc4\x85c 99,8% w temperaturze \xe2\x88\x92253\xc2\xb0C. Podobnie zachowuje si\xc4\x99 orto- i paratryt, natomiast dla orto- i paradeuteru sytuacja jest odwrotna._NEWLINE_Przemiana ortowodoru w parawod\xc3\xb3r jest egzotermiczna, lecz wymaga udzia\xc5\x82u zabronionego przej\xc5\x9bcia tryplet-singlet. W normalnych warunkach jest ona wolna i poni\xc5\xbcej temperatury 500\xc2\xa0\xc2\xb0C uk\xc5\x82ad o:p = 3:1 jest stanem metastabilnym. Proces przemiany jest katalizowany przez substancje paramagnetyczne.'