b'\n_START_ARTICLE_\nKo\xc5\x84 w \xc5\x9bredniowieczu\n_START_PARAGRAPH_\nKonie w \xc5\x9bredniowieczu r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc5\x82y si\xc4\x99 wielko\xc5\x9bci\xc4\x85, budow\xc4\x85 i ras\xc4\x85 od dzisiejszych. By\xc5\x82y np. przeci\xc4\x99tnie mniejsze. By\xc5\x82y te\xc5\xbc istotniejsze dla spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa ni\xc5\xbc dzi\xc5\x9b, odgrywa\xc5\x82y kluczow\xc4\x85 rol\xc4\x99 w walce, rolnictwie i transporcie.\n_START_SECTION_\nRasy\n_START_PARAGRAPH_\nW \xc5\x9bredniowiecznych \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ach nie ma wymienianych ras ko\xc5\x84skich, a jedynie ich typy, np. ros\xc5\x82y, kopijniczy, dobry itd._NEWLINE_Za protoplast\xc3\xb3w rycerskiego destriera w Europie uwa\xc5\xbca si\xc4\x99 konie z rejon\xc3\xb3w dzisiejszej Normandii i Belgii, skrzy\xc5\xbcowanych z ko\xc5\x84mi z p\xc3\xb3\xc5\x82wyspu Iberyjskiego. Jednymi z pierwszych, kt\xc3\xb3rzy zacz\xc4\x99li tak\xc4\x85 hodowl\xc4\x99 wprowadza\xc4\x87 na potrzeby walki, byli Normanowie, osiadli w p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej Francji w po\xc5\x82owie IX wieku. By\xc5\x82y to rumaki o maksymalnym wzro\xc5\x9bcie do 155 cm w k\xc5\x82\xc4\x99bie i wadze do 300-450 kg. \xc5\x9aredniowieczny destrier zmieni\xc5\x82 si\xc4\x99 w trakcie epoki wypraw krzy\xc5\xbcowych, kiedy to \xc5\x9bci\xc4\x85gni\xc4\x99to do Europy konie z P\xc5\x82w. Anatolijskiego, maj\xc4\x85ce w sobie krew szlachetnych ras wschodnich.\n_START_SECTION_\nW Polsce\n_START_PARAGRAPH_\n\xc5\x9aredniowieczne konie w Kr\xc3\xb3lestwie Polskim by\xc5\x82y najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej krzy\xc5\xbc\xc3\xb3wkami rodzimych ras z rumakami niemieckimi, zwanymi \xe2\x80\x9eszwabami\xe2\x80\x9d lub \xe2\x80\x9esasami\xe2\x80\x9d oraz z ko\xc5\x84mi z puszty w\xc4\x99gierskiej._NEWLINE_Polscy mediewi\xc5\x9bci, zajmuj\xc4\x85cy si\xc4\x99 problematyk\xc4\x85 wierzchowc\xc3\xb3w w wiekach \xc5\x9brednich, przytaczaj\xc4\x85, i\xc5\xbc \xc5\x9bredni wzrost konia bojowego waha\xc5\x82 si\xc4\x99 pomi\xc4\x99dzy 155 a 157 cm w k\xc5\x82\xc4\x99bie, przy jednoczesnych szerokich gabarytach klatki piersiowej i mocnym szkielecie.\n_START_SECTION_\nJazda\n_START_PARAGRAPH_\nPrekursorami elitarnych oddzia\xc5\x82\xc3\xb3w konnych, kt\xc3\xb3rych \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em utrzymania by\xc5\x82a ziemia od w\xc5\x82adcy, by\xc5\x82a jazda Frank\xc3\xb3w formowana od VIII wieku. Rycerstwo jako wojskowa elita konna zacz\xc4\x99\xc5\x82o si\xc4\x99 wy\xc5\x82ania\xc4\x87 w po\xc5\x82owie IX wieku. Proces ten zapocz\xc4\x85tkowali Normanowie, kt\xc3\xb3rzy osiedli w p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kr\xc3\xb3lestwa Frank\xc3\xb3w. Przypisuje si\xc4\x99 im wynalezienie sposobu walki kopi\xc4\x85 osadzan\xc4\x85 pod pach\xc4\x85, a nie jak do tej pory dzier\xc5\xbconego otwartym ramieniem. Dzi\xc4\x99ki tej zmianie si\xc5\x82a uderzenia kopi\xc4\x85 sta\xc5\x82a si\xc4\x99 wypadkow\xc4\x85 si\xc5\x82y i ci\xc4\x99\xc5\xbcaru wierzchowca, nie za\xc5\x9b si\xc5\x82y r\xc4\x85k samego je\xc5\xbad\xc5\xbaca. Spowodowa\xc5\x82o to gigantyczne zwi\xc4\x99kszenie efektu ra\xc5\xbcenia przeciwnika w trakcie szar\xc5\xbcy blisko siebie zgrupowanych je\xc5\xbad\xc5\xbac\xc3\xb3w (conrois). Jednym z pierwszych wielkich zwyci\xc4\x99stw wed\xc5\x82ug tej taktyki by\xc5\x82a bitwa pod Hastings w 1066 roku._NEWLINE_Walka nieruchom\xc4\x85 kopi\xc4\x85 nie by\xc5\x82aby nigdy mo\xc5\xbcliwa, gdyby nie zaznajomienie si\xc4\x99 Europejczyk\xc3\xb3w ze strzemieniem i siod\xc5\x82em o drewnianych \xc5\x82\xc4\x99kach. Wynalazki te na kontynent europejski przywiod\xc5\x82o plemi\xc4\x99 Awar\xc3\xb3w w po\xc5\x82owie VI wieku n.e. Normanowie i Frankowie zetkn\xc4\x99li si\xc4\x99 ze strzemionami i siod\xc5\x82em o drewnianych \xc5\x82\xc4\x99kach najprawdopodobniej poprzez walki i kontakty handlowe z Pieczyngami._NEWLINE_Wynalazek walki z nieruchomo trzyman\xc4\x85 kopi\xc4\x85, rozwijaj\xc4\x85ca si\xc4\x99 hodowla ci\xc4\x99\xc5\xbckiego rumaka bojowego (destrier), zdolnego unie\xc5\x9b\xc4\x87 je\xc5\xbad\xc5\xbaca w pe\xc5\x82nym uzbrojeniu, oraz spadek pozycji i wyszkolenia piechoty spowodowa\xc5\x82 gwa\xc5\x82town\xc4\x85 rewolucj\xc4\x99 w wojskowo\xc5\x9bci \xc5\x9bredniowiecznej, efektem kt\xc3\xb3rej ci\xc4\x99\xc5\xbcka konnica feudalna zdominowa\xc5\x82a pola bitew do ko\xc5\x84ca XIV wieku. Od po\xc5\x82owy XII wieku konnica rycerska stale uzupe\xc5\x82nia\xc5\x82a uzbrojenie defensywne, co w ostatecznym rozrachunku doprowadzi\xc5\x82o do skonstruowania w po\xc5\x82owie XV wieku zbroi niemal ca\xc5\x82kowicie chroni\xc4\x85cej cia\xc5\x82o cz\xc5\x82owieka (zbroja p\xc5\x82ytowa) oraz pe\xc5\x82nej zbroi ko\xc5\x84skiej (ladr). Najbardziej znan\xc4\x85 form\xc4\x85 treningu konnych rycerzy by\xc5\x82y turnieje rycerskie, kt\xc3\xb3re stopniowo ewoluowa\xc5\x82y od zbiorowych brutalnych star\xc4\x87 do widowiska b\xc4\x99d\xc4\x85cego elementem kultury dworskiej._NEWLINE_Pierwsze symptomy przezwyci\xc4\x99\xc5\xbcania ci\xc4\x99\xc5\xbckiej konnicy przez wyszkolone i zdyscyplinowane formacje piesze pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 w trakcie wojen szkocko-angielskich, powstania mieszczan i ch\xc5\x82op\xc3\xb3w we Flandrii, wojny stuletniej oraz wojen husyckich, w kt\xc3\xb3rych rycerstwo ponios\xc5\x82o szereg spektakularnych kl\xc4\x99sk. Symboliczn\xc4\x85 cezur\xc4\x85 ko\xc5\x84ca ery jazdy rycerskiej sta\xc5\x82a si\xc4\x99 bitwa pod Pawi\xc4\x85 pomi\xc4\x99dzy wojskami francuskimi a hiszpa\xc5\x84sko-niemieckimi w 1525 roku. W decyduj\xc4\x85cym momencie starcia 1500 baskijskich arkebuzer\xc3\xb3w otworzy\xc5\x82o silny ogie\xc5\x84 na centrum wojsk francuskich. Od kul zgin\xc4\x85\xc5\x82 kwiat rycerstwa, pad\xc5\x82 tak\xc5\xbce rumak kr\xc3\xb3lewski, za\xc5\x9b sam w\xc5\x82adca Franciszek I musia\xc5\x82 walczy\xc4\x87 pieszo, co jednak nie uchroni\xc5\x82o jego armii od kl\xc4\x99ski.\n_START_SECTION_\nCeny w Polsce\n_START_PARAGRAPH_\nWarto\xc5\x9b\xc4\x87 konia dla rycerstwa by\xc5\x82a ogromna. Oddaj\xc4\x85 to ceny z prze\xc5\x82omu XIV i XV wieku. Najta\xc5\x84szy mierzynek ch\xc5\x82opski kosztowa\xc5\x82 24 grosze. Dobry ko\xc5\x84 zdatny do walki od 120 groszy, za\xc5\x9b do\xc5\x9bwiadczone destriery powy\xc5\xbcej 200 groszy. Ceny za konie wybitne dochodzi\xc5\x82y do 3000 groszy. Konie so\xc5\x82tys\xc3\xb3w, na kt\xc3\xb3rych przybywali w ramach powinno\xc5\x9bci feudalnych, warte by\xc5\x82y zwykle 2-4 grzywny, konie w\xc3\xb3jt\xc3\xb3w 3-6 grzywien, rycerz o dochodzie rocznym 100 grzywien przyje\xc5\xbcd\xc5\xbca\xc5\x82 zwykle na koniu wartym 10 grzywien. Dla por\xc3\xb3wnania najta\xc5\x84szy miecz kosztowa\xc5\x82 15 groszy, najdro\xc5\xbcszy 120._NEWLINE_Przy produkcji element\xc3\xb3w rz\xc4\x99du ko\xc5\x84skiego w \xc5\x9bredniowieczu pracowa\xc5\x82y cechy podzielone na siodlarzy, rymarzy, u\xc5\xbadzielnik\xc3\xb3w, ostro\xc5\xbcnik\xc3\xb3w, w\xc4\x99dzidlarzy, strzemmiennik\xc3\xb3w. Ceny zwyk\xc5\x82ej rzemiennej uzdy nie wykracza\xc5\x82y poza 5 gr, ceny og\xc5\x82owia z dobrej delikatnej sk\xc3\xb3ry dochodzi\xc5\x82y do 15 gr. W my\xc5\x9bl przepis\xc3\xb3w z 1504 roku w Poznaniu zwyk\xc5\x82\xc4\x85 uzd\xc4\x99 wojskow\xc4\x85 oraz uzd\xc4\x99 paradn\xc4\x85 nabijan\xc4\x85 wypuk\xc5\x82ymi guzami musia\xc5\x82 umie\xc4\x87 wykona\xc4\x87 kandydat na mistrza rymarskiego. Siode\xc5\x82 by\xc5\x82o kilka rodzaj\xc3\xb3w, co przytacza ustawa o cenach z 1396 roku: najprostsze siod\xc5\x82o transportowe (sella pro curru) \xe2\x80\x93 6 gr, proste siod\xc5\x82o jezdne bez wysokich \xc5\x82\xc4\x99k\xc3\xb3w (sella communis) \xe2\x80\x93 12 gr, siod\xc5\x82a z wysokimi \xc5\x82\xc4\x99kami (sella pro militaris) \xe2\x80\x93 20 gr. Siod\xc5\x82a p\xc3\xb3\xc5\xbano\xc5\x9bredniowieczne, zw\xc5\x82aszcza paradne, osi\xc4\x85ga\xc5\x82y zawrotne ceny ze wzgl\xc4\x99du na ozdoby z szlachetnych kruszc\xc3\xb3w i drogich kamieni. Popr\xc4\x99g (cingulum ad sellam) kosztowa\xc5\x82 \xc5\x9brednio 4 gr. pu\xc5\x9bliska strzemienne kosztowa\xc5\x82y w 1396 r. \xc5\x9brednio 2 gr., para strzemion 3-5 gr. Ceny ostr\xc3\xb3g waha\xc5\x82y si\xc4\x99 od 1 do 6 gr. Kropierz ko\xc5\x84ski (cooperotio equi) pod koniec XIV wieku \xc5\x9brednio kosztowa\xc5\x82 24 gr; jego ceny by\xc5\x82y jednak trudne do oszacowania ze wzgl\xc4\x99du na rodzaje materia\xc5\x82\xc3\xb3w i liczb\xc4\x99 dodatk\xc3\xb3w.'