b'\n_START_ARTICLE_\nWie\xc5\xbcowiec\n_START_SECTION_\nZastosowanie\n_START_PARAGRAPH_\nW wie\xc5\xbcowcach najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 siedziby wielkich przedsi\xc4\x99biorstw, powierzchnie biurowe i u\xc5\xbcytkowe wynajmowane mniejszym przedsi\xc4\x99biorstwom lub instytucjom, obiekty us\xc5\x82ugowo-handlowe, mieszkalne, hotele, centra kongresowe, rozrywki i wiele innych. Budowa wie\xc5\xbcowca pokazuje si\xc5\x82\xc4\x99 przedsi\xc4\x99biorstwa i wp\xc5\x82ywa korzystnie na jego wizerunek. Cz\xc4\x99sto wie\xc5\xbcowce s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85 jako punkty orientacyjne, niekiedy na wy\xc5\xbcszych pi\xc4\x99trach znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 kawiarnie lub restauracje oraz punkty widokowe. O\xc5\x9bwietlone w nocy, s\xc4\x85 niejednokrotnie ozdobami miast.\n_START_SECTION_\nPocz\xc4\x85tki\n_START_PARAGRAPH_\nWynalazkami kluczowymi dla powstania nowoczesnych wie\xc5\xbcowc\xc3\xb3w by\xc5\x82y stal, szk\xc5\x82o, \xc5\xbcelbet, wydajne pompy wodne oraz windy. Przed nadej\xc5\x9bciem XIX wieku budynki wy\xc5\xbcsze ni\xc5\xbc sze\xc5\x9bciopi\xc4\x99trowe nale\xc5\xbca\xc5\x82y do rzadko\xc5\x9bci. Wielka liczba schod\xc3\xb3w by\xc5\x82a niepraktyczna dla mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w, problemy sprawia\xc5\x82o te\xc5\xbc uzyskanie ci\xc5\x9bnienia niezb\xc4\x99dnego do wyniesienia wody na wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 ni\xc5\xbc 15 m. Mimo problem\xc3\xb3w sanitarnych wysokie budynki mieszkalne powstawa\xc5\x82y w niekt\xc3\xb3rych miejscach nawet w XVI wieku. Wczesnymi konstrukcjami by\xc5\x82y roma\xc5\x84skie i gotyckie wie\xc5\xbce mieszkalne w Bolonii lub zabudowa miasta Szibam w Jemenie. Przyk\xc5\x82adowo w Edynburgu (Szkocja) mur obronny wytycza\xc5\x82 \xc5\x9bci\xc5\x9ble granice miasta. Z powodu ograniczonej powierzchni domy stawa\xc5\x82y si\xc4\x99 wy\xc5\xbcsze, powszechnymi by\xc5\x82y 11-pi\xc4\x99trowe, a zdarza\xc5\x82y si\xc4\x99 nawet 14-pi\xc4\x99trowe. Wiele z tych kamiennych budowli dotrwa\xc5\x82o do naszych czas\xc3\xb3w i mo\xc5\xbcna je zobaczy\xc4\x87 na edynburskiej star\xc3\xb3wce, zw\xc5\x82aszcza w pobli\xc5\xbcu Royal Mile.\n_START_SECTION_\nFlaxmill i rama stalowa\n_START_PARAGRAPH_\nNajstarsz\xc4\x85 konstrukcj\xc4\x85 wykorzystuj\xc4\x85c\xc4\x85 nowoczesn\xc4\x85 stalow\xc4\x85 ram\xc4\x99 jest Flaxmill w Shrewsbury (Wielka Brytania). Wzniesiony w 1797, zwany jest \xe2\x80\x9edziadkiem wszystkich wie\xc5\xbcowc\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d. Przy jego budowie u\xc5\xbcyto ogniotrwa\xc5\x82ej kombinacji \xc5\xbceliwnych kolumn i belek umieszczonych w jego szkielecie. Udoskonalone formy tej konstrukcji pozwala\xc5\x82y p\xc3\xb3\xc5\xbaniej wznosi\xc4\x87 nowoczesne wie\xc5\xbcowce. Obecnie zabytek ten jest opuszczony i wymaga sporych nak\xc5\x82ad\xc3\xb3w, aby m\xc3\xb3g\xc5\x82 dalej istnie\xc4\x87. 31 marca 2005 og\xc5\x82oszono, \xc5\xbce English Heritage kupi Flaxmill, by m\xc3\xb3g\xc5\x82 odzyska\xc4\x87 dawn\xc4\x85 \xc5\x9bwietno\xc5\x9b\xc4\x87.\n_START_SECTION_\nWk\xc5\x82ad Wielkiej Brytanii\n_START_PARAGRAPH_\nWielka Brytania r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc ma sw\xc3\xb3j udzia\xc5\x82 w pocz\xc4\x85tkowym okresie rozwoju wie\xc5\xbcowc\xc3\xb3w. Pierwszym obiektem na \xc5\x9bwiecie, kt\xc3\xb3ry mo\xc5\xbcna by uzna\xc4\x87 za wie\xc5\xbcowiec, by\xc5\x82 \xc3\xb3wcze\xc5\x9bnie najwi\xc4\x99kszy hotel \xc5\x9bwiata, Grand Midland Hotel, znany obecnie jako St. Pancras Chambers (Londyn), o wysoko\xc5\x9bci 82 m, wzniesiony w 1873. Dwunastopi\xc4\x99trowy Shell Mex House, zbudowany w Londynie rok po uko\xc5\x84czeniu Home Insurance Building, pobi\xc5\x82 nowojorsk\xc4\x85 konstrukcj\xc4\x99 zar\xc3\xb3wno pod wzgl\xc4\x99dem wysoko\xc5\x9bci, jak i liczby pi\xc4\x99ter.\n_START_SECTION_\nZatrzymanie post\xc4\x99pu w Europie\n_START_PARAGRAPH_\nWi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 wczesnych wie\xc5\xbcowc\xc3\xb3w powsta\xc5\x82a pod koniec XIX wieku w ju\xc5\xbc wcze\xc5\x9bniej g\xc4\x99sto zabudowanych rejonach Chicago, Londynu i Nowego Jorku. Londy\xc5\x84scy budowniczowie zostali jednak szybko ograniczeni niech\xc4\x99ci\xc4\x85 kr\xc3\xb3lowej Wiktorii do podobnych przedsi\xc4\x99wzi\xc4\x99\xc4\x87, tendencja ta utrzyma\xc5\x82a si\xc4\x99, z ma\xc5\x82ymi wyj\xc4\x85tkami, do lat 50. XX wieku. Troska o estetyk\xc4\x99 i bezpiecze\xc5\x84stwo po\xc5\xbcarowe ograniczy\xc5\x82a budowanie wie\xc5\xbcowc\xc3\xb3w w pierwszej po\xc5\x82owie XX wieku r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w kontynentalnej Europie. Tak\xc5\xbce Polska ma sw\xc3\xb3j wk\xc5\x82ad w rozw\xc3\xb3j wie\xc5\xbcowc\xc3\xb3w. W 1908 roku wybudowano w Warszawie mierz\xc4\x85cy 58 metr\xc3\xb3w budynek PAST (na pocz\xc4\x85tku nale\xc5\xbc\xc4\x85cy do szwedzkiej firmy Cedergren). W momencie powstania by\xc5\x82 on najwy\xc5\xbcszym budynkiem Imperium Rosyjskiego oraz najwy\xc5\xbcszym budynkiem mieszkalnym w Europie. Od 1934 roku najwy\xc5\xbcszym budynkiem w Polsce, i jednym z wy\xc5\xbcszych w Europie, by\xc5\x82 warszawski wie\xc5\xbcowiec Prudential o wysoko\xc5\x9bci 66 metr\xc3\xb3w. Niewiele ust\xc4\x99powa\xc5\x82 mu uko\xc5\x84czony tak\xc5\xbce w 1934 roku i zbudowany w Katowicach Drapacz Chmur, o wysoko\xc5\x9bci 62 metr\xc3\xb3w. Prudential do 1955 (wybudowania Pa\xc5\x82acu Kultury i Nauki w Warszawie) by\xc5\x82 najwy\xc5\xbcszym budynkiem Polski oraz jednym z najwy\xc5\xbcszych w Europie. Pa\xc5\x82ac Kultury i Nauki w momencie otwarcia by\xc5\x82 drugim pod wzgl\xc4\x99dem wysoko\xc5\x9bci budynkiem Europy po Moskiewskim Uniwersytecie Pa\xc5\x84stwowym.\n_START_SECTION_\nRywalizacja o najwy\xc5\xbcszy budynek\n_START_PARAGRAPH_\nPo wczesnym okresie rywalizacji z Chicago o wy\xc5\xbcszy budynek Nowy Jork obj\xc4\x85\xc5\x82 prowadzenie wraz z uko\xc5\x84czeniem American Surety Building. Projektanci z Chicago, ograniczeni prawem pozwalaj\xc4\x85cym wznosi\xc4\x87 obiekty co najwy\xc5\xbcej 40-pi\xc4\x99trowe, musieli ust\xc4\x85pi\xc4\x87, na d\xc5\x82ugo pozostawiaj\xc4\x85c Nowemu Jorkowi zaszczyt posiadania najwy\xc5\xbcszego budynku na \xc5\x9bwiecie. Nowojorscy przedsi\xc4\x99biorcy rozpocz\xc4\x99li oko\xc5\x82o 1920 wewn\xc4\x99trzn\xc4\x85 rywalizacj\xc4\x99, wznosili coraz wy\xc5\xbcsze wie\xc5\xbcowce, chc\xc4\x85c mie\xc4\x87 dla siebie tytu\xc5\x82 najwy\xc5\xbcszego budynku \xc5\x9bwiata, kulminacja wy\xc5\x9bcigu nast\xc4\x85pi\xc5\x82a na pocz\xc4\x85tku lat 30., kiedy to w odst\xc4\x99pie nieco ponad roku uko\xc5\x84czono 40 Wall Street, Chrysler Building oraz Empire State Building, kolejno odbieraj\xc4\x85ce sobie tytu\xc5\x82. Empire State Building pozosta\xc5\x82 najwy\xc5\xbcszym budynkiem \xc5\x9bwiata przez 40 lat, staj\xc4\x85c si\xc4\x99 najbardziej znanym wie\xc5\xbcowcem na Ziemi. Pocz\xc4\x85wszy od lat 30. wie\xc5\xbcowce zacz\xc4\x99to wznosi\xc4\x87 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w Ameryce \xc5\x81aci\xc5\x84skiej (S\xc3\xa3o Paulo, Buenos Aires, Meksyk) i Azji (Szanghaj i Hongkong). Tu\xc5\xbc po II wojnie \xc5\x9bwiatowej w ZSRR zaplanowano wzniesienie o\xc5\x9bmiu pot\xc4\x99\xc5\xbcnych wie\xc5\xbcowc\xc3\xb3w; ostatecznie powsta\xc5\x82o siedem z nich. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc reszta Europy zacz\xc4\x99\xc5\x82a powoli przekonywa\xc4\x87 si\xc4\x99 do drapaczy chmur, poczynaj\xc4\x85c od Hiszpanii w latach 50. Na prze\xc5\x82omie lat 50. i 60. wie\xc5\xbcowce zacz\xc4\x99\xc5\x82y powstawa\xc4\x87 w Afryce, na Bliskim Wschodzie i w Oceanii (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie Australii).\n_START_SECTION_\nNowy Jork, Hongkong, Tokio i Chicago\n_START_PARAGRAPH_\nObecnie, mimo zniszczenia World Trade Center i stosunkowo powolnego tempa powstawania nowych budynk\xc3\xb3w, \xc5\xbcadne miasto na \xc5\x9bwiecie nie posiada wi\xc4\x99kszej liczby uko\xc5\x84czonych pojedynczych wolnostoj\xc4\x85cych wie\xc5\xbcowc\xc3\xb3w o wysoko\xc5\x9bci przekraczaj\xc4\x85cej 152 m (500 st\xc3\xb3p) ni\xc5\xbc Nowy Jork \xe2\x80\x93 jest ich tam 185._NEWLINE_Hongkong ma ich najwi\xc4\x99cej \xe2\x80\x93 188, je\xc5\x9bli osobno liczy\xc4\x87 wie\xc5\xbce wznosz\xc4\x85ce si\xc4\x99 ze wsp\xc3\xb3lnej podstawy i stanowi\xc4\x85ce r\xc3\xb3\xc5\xbcne budynki dopiero po kilku pi\xc4\x99trach (Emporis liczy w\xc5\x82a\xc5\x9bnie w ten spos\xc3\xb3b). Gdyby kompleksy wie\xc5\xbcowc\xc3\xb3w Hongkongu liczy\xc4\x87 jako pojedyncze, w mie\xc5\x9bcie znajdowa\xc5\x82oby si\xc4\x99 ich 116. Liczba ta jednak ustawicznie si\xc4\x99 zwi\xc4\x99ksza, wiele znajduje si\xc4\x99 w fazie budowy w zwi\xc4\x85zku z przed\xc5\x82u\xc5\xbcaj\xc4\x85cym si\xc4\x99 boomem budowlanym w tym mie\xc5\x9bcie._NEWLINE_W Tokio pierwsze drapacze chmur pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 na prze\xc5\x82omie lat 60. i 70. XX wieku, kiedy ze wzgl\xc4\x99du na niepohamowan\xc4\x85 migracj\xc4\x99 ludno\xc5\x9bci ze wsi do miast i rozw\xc3\xb3j wielkich aglomeracji, zrewidowano prawo budowlane zabraniaj\xc4\x85ce wznoszenia budowli powy\xc5\xbcej 31 metr\xc3\xb3w wysoko\xc5\x9bci. Japo\xc5\x84scy urbani\xc5\x9bci, architekci i konstruktorzy zaufali obliczeniom komputera Hitac 5020 i przeforsowali konieczno\xc5\x9b\xc4\x87 wznoszenia takich wie\xc5\xbcowc\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re opiera\xc5\x82yby si\xc4\x99 wszelakim drganiom skorupy ziemskiej. Dzi\xc5\x9b w Tokio znajduje si\xc4\x99 ponad 100 budynk\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rych wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 przekracza 152 m, a w budowie jest kilkana\xc5\x9bcie kolejnych. Tokio ze wzgl\xc4\x99du na uwarunkowania historyczne i geograficzne, nie posiada jednego \xc5\x9bcis\xc5\x82ego centrum, dlatego drapacze chmur rozrzucone s\xc4\x85 niemal po ca\xc5\x82ym obszarze metropolii tworz\xc4\x85c niekiedy g\xc4\x99ste skupiska wysoko\xc5\x9bciowc\xc3\xb3w wok\xc3\xb3\xc5\x82 najwi\xc4\x99kszych w mie\xc5\x9bcie dworc\xc3\xb3w kolejowych i centr\xc3\xb3w biznesowych, a niekiedy pojedynczo dominuj\xc4\x85 nad nisk\xc4\x85 zabudow\xc4\x85 mieszkaniow\xc4\x85._NEWLINE_Panorama Chicago \xe2\x80\x93 miasta, w kt\xc3\xb3rym wymy\xc5\x9blono wie\xc5\xbcowce \xe2\x80\x93 nie mog\xc5\x82a rosn\xc4\x85\xc4\x87, dop\xc3\xb3ki w 1960 nie rozlu\xc5\xbaniono przepis\xc3\xb3w prawa budowlanego. Przez nast\xc4\x99pne 15 lat powsta\xc5\x82o tam wiele wie\xc5\xbcowc\xc3\xb3w, z 442-metrowym Sears Tower na czele; obecnie znajduje si\xc4\x99 tam 87 budynk\xc3\xb3w powy\xc5\xbcej 152 m. Od 2000 roku wzniesiono tam co najmniej 40 budynk\xc3\xb3w o 50 lub wi\xc4\x99cej pi\xc4\x99trach._NEWLINE_Panoramy Chicago, Hongkongu i Nowego Jorku s\xc4\x85 uwa\xc5\xbcane przez niekt\xc3\xb3rych za \xe2\x80\x9ewielk\xc4\x85 tr\xc3\xb3jk\xc4\x99 panoram miejskich \xc5\x9bwiata\xe2\x80\x9d.'