b'\n_START_ARTICLE_\nBitwa pod Morat\n_START_SECTION_\nWprowadzenie\n_START_PARAGRAPH_\nW roku 1467 Karol Zuchwa\xc5\x82y, ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 Burgundii rozci\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 swoj\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x99 na terenach po\xc5\x82o\xc5\xbconych pomi\xc4\x99dzy Francj\xc4\x85 a Niemcami. W roku 1474 ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 wpl\xc4\x85ta\xc5\x82 si\xc4\x99 w ca\xc5\x82\xc4\x85 seri\xc4\x99 konflikt\xc3\xb3w z Francuzami, Habsburgami i tzw. starymi kantonami szwajcarskimi. Wojny te nazywane burgundzkimi mia\xc5\x82y doprowadzi\xc4\x87 do \xc5\x9bmierci Karola i upadku ksi\xc4\x99stwa Burgundii. _NEWLINE_W roku 1476 Karol rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 kampani\xc4\x99 przeciwko Szwajcarom. G\xc5\x82\xc3\xb3wnym jego celem by\xc5\x82o przede wszystkim zaj\xc4\x99cie Berna i Fryburga, kt\xc3\xb3rych mieszka\xc5\x84cy pustoszyli od roku 1474 przygraniczne ziemie burgundzkie. Armia Karola sk\xc5\x82ada\xc5\x82a si\xc4\x99 m.in. z du\xc5\xbcej liczby \xc5\x82ucznik\xc3\xb3w i setek dzia\xc5\x82. G\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 jej si\xc5\x82\xc4\x99 stanowili ci\xc4\x99\xc5\xbckozbrojni rycerze, ci\xc4\x99\xc5\xbcka jazda i \xc5\xbco\xc5\x82nierze uzbrojeni w arkebuzy._NEWLINE_Dnia 28 lutego 1476 r. po kr\xc3\xb3tkim obl\xc4\x99\xc5\xbceniu Burgundczycy zaj\xc4\x99li miasto Grandson ko\xc5\x82o jeziora Neuenburger. Po zaj\xc4\x99ciu miasta ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 wyda\xc5\x82 rozkaz powieszenia na pobliskich drzewach ca\xc5\x82ej licz\xc4\x85cej 412 ludzi szwajcarskiej za\xc5\x82ogi. W tym czasie Berno przygotowywa\xc5\x82o si\xc4\x99 do obrony. Miasto wystawi\xc5\x82o do walki z Karolem znaczne si\xc5\x82y. Dnia 2 marca 1476 r. pod Grandson dosz\xc5\x82o do bitwy, w kt\xc3\xb3rej Szwajcarska piechota odnios\xc5\x82a pierwsze wielkie zwyci\xc4\x99stwo nad Burgundczykami._NEWLINE_W wyniku bitwy Szwajcarzy zdobyli kilkaset dzia\xc5\x82 przeciwnika. Nie byli jednak w stanie \xc5\x9bciga\xc4\x87 uciekaj\xc4\x85cego wroga, gdy\xc5\xbc nie posiadali jazdy. Umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82o to ucieczk\xc4\x99 Karolowi na czele reszty swoich rycerzy. Straty Burgundczyk\xc3\xb3w w bitwie wynios\xc5\x82y 1000 ludzi. Po bitwie ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 Burgundii zebra\xc5\x82 swoje pobite ale nie rozbite wojska, przygotowuj\xc4\x85c si\xc4\x99 do nowej bitwy._NEWLINE_Na wniosek w\xc5\x82adz Berna, kt\xc3\xb3re wnios\xc5\x82o najwi\xc4\x99kszy wk\xc5\x82ad w pokonanie Burgundczyk\xc3\xb3w pod Grandson, armia Szwajcar\xc3\xb3w ruszy\xc5\x82a w \xc5\x9blad za przeciwnikiem. Jej celem by\xc5\x82o te\xc5\xbc zaj\xc4\x99cie Waadtlandu. Szwajcarzy stale si\xc4\x99 wzmacniali. Z Fryburga przyby\xc5\x82o 1 000 ludzi pod wodz\xc4\x85 Hansa Waldmanna z Zurychu. Karol tymczasem zbiera\xc5\x82 swoje si\xc5\x82y w Lozannie, przygotowuj\xc4\x85c now\xc4\x85 kampani\xc4\x99 przeciwko Bernu._NEWLINE_Obawiaj\xc4\x85c si\xc4\x99 ataku burgundzkiego Berne\xc5\x84czycy wbrew woli rady miejskiej zaj\xc4\x99li miasto Morat (Murten), w kt\xc3\xb3rym pozostawili garnizon w sile 2 000 ludzi. Tym samym obie drogi prowadz\xc4\x85ce do Berna (przez Fryburg i Morat), kt\xc3\xb3rymi kierowaliby si\xc4\x99 Burgundowie zosta\xc5\x82y obsadzone przez Szwajcar\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nWojska Burgundii i Szwajcar\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nKarol Zuchwa\xc5\x82y posiada\xc5\x82 najnowocze\xc5\x9bniejsz\xc4\x85 armi\xc4\x99 w \xc3\xb3wczesnej Europie. Si\xc5\x82y te sk\xc5\x82ada\xc5\x82y si\xc4\x99 z wojsk piechoty, kawalerii i artylerii. Piechot\xc4\x99 reprezentowali angielscy \xc5\x82ucznicy, ciesz\xc4\x85cy si\xc4\x99 w owych czasach wielk\xc4\x85 s\xc5\x82aw\xc4\x85. Dodatkowo ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 dysponowa\xc5\x82 najnowocze\xc5\x9bniejsz\xc4\x85 artyleri\xc4\x85 w Europie. W maju 1476 r. w\xc5\x82adca dokona\xc5\x82 reorganizacji armii w Lozannie, dziel\xc4\x85c j\xc4\x85 na cztery aktywne i jeden rezerwowy korpus wojska. Na czele czterech korpus\xc3\xb3w aktywnych stali: ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 de Afry, ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 Tarentu, hrabia de Marle oraz Jakub Sabaudzki, ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 Romontu. Korpusem rezerwowym dowodzi\xc5\x82 Antoine Burgundzki (zwany Wielkim Bastardem)._NEWLINE_Szwajcarzy preferowali w\xc5\x82asn\xc4\x85 taktyk\xc4\x99 walki, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 rozwin\xc4\x99li w walkach z Habsburgami w XIV w. W walkach przeciwko ci\xc4\x99\xc5\xbckiej je\xc5\xbadzie i opancerzonym rycerzom, formowali czworoboki i za pomoc\xc4\x85 pik skutecznie odpierali ataki jazdy. Taktyk\xc4\x99 Szwajcar\xc3\xb3w por\xc3\xb3wnywano do greckiej falangi. Inn\xc4\x85 wa\xc5\xbcn\xc4\x85 broni\xc4\x85 Szwajcar\xc3\xb3w by\xc5\x82a halabarda._NEWLINE_Po bitwie pod Grandson dnia 18 marca 1475 r. Szwajcarzy rozpocz\xc4\x99li przygotowania do nowej kampanii. Ich celem sta\xc5\x82o si\xc4\x99 ca\xc5\x82kowite zniszczenie wojsk przeciwnika w bitwie wszystkimi dost\xc4\x99pnymi si\xc5\x82ami. Szwajcarzy liczyli na licznych je\xc5\x84c\xc3\xb3w, za kt\xc3\xb3rych zamierzali otrzyma\xc4\x87 znaczny okup. Jedyn\xc4\x85 s\xc5\x82abo\xc5\x9bci\xc4\x85 ich si\xc5\x82 by\xc5\x82 brak g\xc5\x82\xc3\xb3wnodowodz\xc4\x85cego z prawdziwego zdarzenia, potrafi\xc4\x85cego zapanowa\xc4\x87 nad wszystkimi grupami \xc5\xbco\xc5\x82nierzy. Ka\xc5\xbcda z grup posiada\xc5\x82a bowiem w\xc5\x82asnego przyw\xc3\xb3dc\xc4\x99, kt\xc3\xb3ry preferowa\xc5\x82 inn\xc4\x85 taktyk\xc4\x99 i strategi\xc4\x99 walki.\n_START_SECTION_\nObl\xc4\x99\xc5\xbcenie Morat\n_START_PARAGRAPH_\nW Lozannie, opr\xc3\xb3cz reorganizacji armii Karol musia\xc5\x82 odbudowa\xc4\x87 tak\xc5\xbce artyleri\xc4\x99, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 utraci\xc5\x82 pod Grandson. W czerwcu kieruj\xc4\x85c si\xc4\x99 przez Waadt wyruszy\xc5\x82 w kierunku Berna. W gr\xc4\x99 wchodzi\xc5\x82y dwie drogi, po kt\xc3\xb3rych jego tabor i artyleria mog\xc5\x82y porusza\xc4\x87 si\xc4\x99 bez przeszk\xc3\xb3d: przez Payerne-Murten lub przez Romont-Freiburg. W obu miastach stacjonowa\xc5\x82y garnizony przeciwnika, kt\xc3\xb3re nale\xc5\xbca\xc5\x82o po drodze pokona\xc4\x87. Karol zdecydowa\xc5\x82 si\xc4\x99 w ko\xc5\x84cu na tras\xc4\x99 przez Morat._NEWLINE_Dnia 9 czerwca 1476 r. wojska burgundzkie podesz\xc5\x82y pod Morat. Kolejne dwa dni Burgundczycy po\xc5\x9bwi\xc4\x99cili na przygotowania do obl\xc4\x99\xc5\xbcenia miasta. Miasto otoczy\xc5\x82y trzy korpusy wojska, czwarty rezerwowy pilnowa\xc5\x82 obozu po\xc5\x82o\xc5\xbconego ko\xc5\x82o Bois Domingue, dominuj\xc4\x85cego wzg\xc3\xb3rza w pobli\xc5\xbcu Morat. W obozie mie\xc5\x9bci\xc5\x82a si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wna kwatera Karola Zuchwa\xc5\x82ego. Po wschodniej stronie ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 ustawi\xc5\x82 swoj\xc4\x85 artyleri\xc4\x99. Armaty mia\xc5\x82y broni\xc4\x87 armi\xc4\x99 obl\xc4\x99\xc5\xbcnicz\xc4\x85 przed niespodziewanym atakiem z ty\xc5\x82u wykonanym przez wojska Berne\xc5\x84czyk\xc3\xb3w. Dodatkowo nakaza\xc5\x82 Karol kilku swoim oddzia\xc5\x82om, wyruszenie w kierunku Berna, kt\xc3\xb3rym to si\xc5\x82om nakaza\xc5\x82 zaj\xc4\x85\xc4\x87 przycz\xc3\xb3\xc5\x82ki na mostach przez Sense i Aare. Wojska te zosta\xc5\x82y jednak krwawo odparte przez si\xc5\x82y Szwajcar\xc3\xb3w._NEWLINE_Oddzia\xc5\x82y szwajcarskie obozowa\xc5\x82y tymczasem w Ulmiz, gdzie ci\xc4\x85gle nadci\xc4\x85ga\xc5\x82y nowe posi\xc5\x82ki z ca\xc5\x82ego kraju. Przyby\xc5\x82y kontyngenty wojsk z miast Strassburg, Colmar, Schlettstadt i Rottweil a tak\xc5\xbce si\xc5\x82y ze Schwarzwaldu dowodzone przez hrabiego von Greyerz i ksi\xc4\x99cia Rene von Lothringen. Szczeg\xc3\xb3lnie cenne dla Szwajcar\xc3\xb3w by\xc5\x82y posi\xc5\x82ki w postaci lotary\xc5\x84skiej jazdy. Na koniec dotar\xc5\x82o 2 000 \xc5\xbco\xc5\x82nierzy z Zurichu, kt\xc3\xb3rzy w nieprawdopodobnie szybkim tempie w przeci\xc4\x85gu 3 dni dotarli dnia 22 czerwca do Ulmiz._NEWLINE_Szwajcarzy planowali rozpocz\xc4\x85\xc4\x87 bitw\xc4\x99 jak najszybciej, obawiaj\xc4\x85c si\xc4\x99 brak\xc3\xb3w w zaopatrzeniu w przypadku d\xc5\x82u\xc5\xbcszego oczekiwania. Armia szwajcarska wzmocniona si\xc5\x82ami sprzymierzonymi liczy\xc5\x82a 25 000 ludzi w tym 1 800 rycerstwa. Burgundczycy dysponowali si\xc5\x82ami 23000 ludzi, posiadali jednak lepsze uzbrojenie ni\xc5\xbc przeciwnik._NEWLINE_W mi\xc4\x99dzyczasie rozpocz\xc4\x99\xc5\x82o si\xc4\x99 obl\xc4\x99\xc5\xbcenie miasta, a artyleria burgundzka zniszczy\xc5\x82a kilka bram miejskich. Za\xc5\x82oga miasta dzi\xc4\x99ki energicznemu dowodzeniu Adriana von Bubenberga stawi\xc5\x82a silny op\xc3\xb3r atakuj\xc4\x85cym. Obro\xc5\x84cy wykorzystywali w walkach niemal\xc5\xbce ca\xc5\x82\xc4\x85 artyleri\xc4\x99 zdobyt\xc4\x85 na Burgundczykach pod Grandson. Ataki na miasto przynios\xc5\x82y wojskom Karola znaczne straty. Pomimo tych sukces\xc3\xb3w, d\xc5\x82u\xc5\xbcsza obrona miasta skazana by\xc5\x82a na niepowodzenie. Obawiano si\xc4\x99 losu podobnego do tego jaki spotka\xc5\x82 obro\xc5\x84c\xc3\xb3w Grandson. Z niecierpliwo\xc5\x9bci\xc4\x85 oczekiwano na pomoc z zewn\xc4\x85trz. Tymczasem w lasach na wsch\xc3\xb3d od Murten si\xc5\x82y szwajcarskie i lotary\xc5\x84skie pod wodz\xc4\x85 Hansa von Hallwyla i Hansa Waldmanna szykowa\xc5\x82y si\xc4\x99 do ataku.\n_START_SECTION_\nBitwa pod Morat\n_START_PARAGRAPH_\nZwiadowcy burgundcy szybko donie\xc5\x9bli w\xc5\x82adcy o nadci\xc4\x85gaj\xc4\x85cych oddzia\xc5\x82ach Szwajcar\xc3\xb3w, ten jednak zignorowa\xc5\x82 ich ostrze\xc5\xbcenia. Powodem tego by\xc5\x82o \xc5\x82atwe zdobycie jednej z pozycji przeciwnika._NEWLINE_Dnia 22 czerwca 1476 r. Szwajcarzy zebrali swoje si\xc5\x82y i utworzyli szyk bitewny. Nast\xc4\x99pnie rozpocz\xc4\x99li marsz przez Birchenwald w kierunku wroga. Po padaj\xc4\x85cym ca\xc5\x82\xc4\x85 noc silnym deszczu, w po\xc5\x82udnie wysz\xc5\x82o s\xc5\x82o\xc5\x84ce, kt\xc3\xb3re zosta\xc5\x82o odebrane przez Burgundczyk\xc3\xb3w jako dobry znak. W momencie ataku Szwajcar\xc3\xb3w, na pozycjach burgundzkich sta\xc5\x82y jedynie gotowa artyleria oraz trzy kompanie ordynans\xc3\xb3w. Bitw\xc4\x99 rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a g\xc5\x82o\xc5\x9bna kanonada z dzia\xc5\x82 i wymiana strza\xc5\x82\xc3\xb3w z broni palnej. Wed\xc5\x82ug kroniki Etterlina, kawaleria pomkn\xc4\x99\xc5\x82a przez g\xc4\x99sty dym prochowy, musia\xc5\x82a jednak wstrzyma\xc4\x87 impet ataku oczekuj\xc4\x85c na tyln\xc4\x85 stra\xc5\xbc, kt\xc3\xb3ra w tym czasie dociera\xc5\x82a na plac boju. Ostrza\xc5\x82 artyleryjski by\xc5\x82 bardzo niecelny, zgin\xc4\x99\xc5\x82o zaledwie kilku je\xc5\xbad\xc5\xbac\xc3\xb3w. Pierwszy atak na pozycj\xc4\x99 obronn\xc4\x85 Burgundczyk\xc3\xb3w, schowanych za wysok\xc4\x85 palisada nie powi\xc3\xb3d\xc5\x82 si\xc4\x99, bronili si\xc4\x99 oni zaciekle, wysy\xc5\x82aj\xc4\x85c do ataku swoj\xc4\x85 jazd\xc4\x99._NEWLINE_W momencie ataku kawalerii Burgundczyk\xc3\xb3w, Szwajcarom ze Schwyz pod wodz\xc4\x85 Dietricha von der Haldena uda\xc5\x82o si\xc4\x99 obej\xc5\x9b\xc4\x87 stanowiska Burgundczyk\xc3\xb3w za palisad\xc4\x85 (tzw. Gruenhag). Prawdopodobnie by\xc5\x82y to wojska z przedniej stra\xc5\xbcy bior\xc4\x85ce udzia\xc5\x82 w pierwszym ataku, kt\xc3\xb3re skierowa\xc5\x82y si\xc4\x99 w prawo i przekraczaj\xc4\x85c okopy pozycji artylerii, zasz\xc5\x82y przeciwnika od ty\xc5\x82u. W obozie burgundzkim wszcz\xc4\x99to alarm. Do ataku rzucono 4 000 znajduj\xc4\x85cych si\xc4\x99 w obozie obro\xc5\x84c\xc3\xb3w. By\xc5\x82o ju\xc5\xbc jednak za p\xc3\xb3\xc5\xbano, gdy\xc5\xbc w tej chwili zwarta masa Szwajcar\xc3\xb3w wpad\xc5\x82a na palisad\xc4\x99, rozbijaj\xc4\x85c przeciwnik\xc3\xb3w. W panice obro\xc5\x84cy zbyt wcze\xc5\x9bnie wystrzelili z posiadanej broni palnej. Oko\xc5\x82o 15 000 Szwajcar\xc3\xb3w przetoczy\xc5\x82o si\xc4\x99 jak taran przez ob\xc3\xb3z. Stra\xc5\xbc przednia skierowa\xc5\x82a si\xc4\x99 na po\xc5\x82udnie od Murten przeciwko II korpusowi lombardzkiemu, spychaj\xc4\x85c go w kierunku jeziora. \xc5\xbbo\xc5\x82nierze z garnizonu miasta r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dokonali wypadu na uciekaj\xc4\x85cych przez jezioro wp\xc5\x82aw lombardczyk\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rych pr\xc3\xb3bowano utopi\xc4\x87 korzystaj\xc4\x85c z dw\xc3\xb3ch \xc5\x82odzi. Kolejny atak przypu\xc5\x9bci\xc5\x82a kawaleria, kt\xc3\xb3ra uderzy\xc5\x82a na stanowisko ksi\xc4\x99cia na Bodemuenzi. W tym miejscu op\xc3\xb3r stawili angielscy \xc5\x82ucznicy, zostali jednak stratowani przez jazd\xc4\x99. W ataku polegli ich dow\xc3\xb3dcy: Grimberghe, Georges de Rosimbois i ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 de Somerset._NEWLINE_W tej sytuacji Karol zarz\xc4\x85dzi\xc5\x82 odwr\xc3\xb3t pozosta\xc5\x82ych wojsk, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie jazdy z I i III korpusu. W obozie przeciwnika Szwajcarzy zdobyli wielki \xc5\x82up, kt\xc3\xb3ry do dzi\xc5\x9b podziwia\xc4\x87 mo\xc5\xbcna w Muzeum Historii w Bernie. Kl\xc4\x99ska Burgundczyk\xc3\xb3w by\xc5\x82a ca\xc5\x82kowita. W bitwie stracili ok. 8 000 ludzi. Straty Szwajcar\xc3\xb3w szacowane s\xc4\x85 na 410 zabitych.\n_START_SECTION_\nZnaczenie bitwy\n_START_PARAGRAPH_\nZwyci\xc4\x99stwo pod Murten przybli\xc5\xbcy\xc5\x82o Szwajcar\xc3\xb3w do zako\xc5\x84czenia wojny z Burgundi\xc4\x85. Dzi\xc4\x99ki os\xc5\x82abieniu Burgundii, Francja sta\xc5\x82a si\xc4\x99 najwi\xc4\x99kszym mocarstwem w Europie Zachodniej, a Austria mog\xc5\x82a zaj\xc4\x85\xc4\x87 ziemie w Niderlandach. Szwajcarzy, dzi\xc4\x99ki znakomitej piechocie stali si\xc4\x99 powa\xc5\xbcn\xc4\x85 si\xc5\x82\xc4\x85 militarn\xc4\x85 w Europie. \xc5\xbbo\xc5\x82nierze ci s\xc5\x82u\xc5\xbcyli cz\xc4\x99sto jako najemnicy w innych krajach. Bitwa u\xc5\x9bwiadomi\xc5\x82a tak\xc5\xbce, \xc5\xbce wyszkolona piechota (kt\xc3\xb3rej jednak\xc5\xbce brakowa\xc5\x82o w \xc5\x9bredniowieczu) mo\xc5\xbce dor\xc3\xb3wnywa\xc4\x87 mobilno\xc5\x9bci\xc4\x85 je\xc5\xbadzie, a tak\xc5\xbce z ni\xc4\x85 wygrywa\xc4\x87.\n_START_SECTION_\nLegenda o biegaczu spod Morat\n_START_PARAGRAPH_\nLegenda m\xc3\xb3wi o szwajcarskim biegaczu, kt\xc3\xb3ry podobnie jak jego s\xc5\x82ynny poprzednik spod Maratonu, przeby\xc5\x82 bardzo szybko z ga\xc5\x82\xc4\x85zk\xc4\x85 kwiatu lipowego odcinek z Murten do Freiburga (oko\xc5\x82o 17 km). Po dotarciu do miasta, zd\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82 tylko wykrzycze\xc4\x87 s\xc5\x82owa: Zwyci\xc4\x99stwo, zwyci\xc4\x99stwo!, po czym pad\xc5\x82 martwy na ziemi\xc4\x99. W miejscu jego \xc5\x9bmierci posadzono drzewo, tzw. Murtnerlinde (lipa murte\xc5\x84ska). Po wymarciu drzewa, w jego miejscu przed ratuszem ustawiono pomnik, przypominaj\xc4\x85cy o tym zdarzeniu. Od roku 1933 na cze\xc5\x9b\xc4\x87 biegacza organizowany jest tzw. bieg murte\xc5\x84ski.'