b"\n_START_ARTICLE_\nTonalno\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nTonalno\xc5\x9b\xc4\x87 \xe2\x80\x93 rodzaj systemu d\xc5\xbawi\xc4\x99kowego zak\xc5\x82adaj\xc4\x85cego hierarchiczne relacje mi\xc4\x99dzy d\xc5\xbawi\xc4\x99kami oraz wsp\xc3\xb3\xc5\x82brzmieniami. Podstawowym za\xc5\x82o\xc5\xbceniem tonalno\xc5\x9bci jest istnienie d\xc5\xbawi\xc4\x99ku podstawowego, centrum tonalnego, do kt\xc3\xb3rego w procesie kontinuum muzycznego ci\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85 wszystkie inne d\xc5\xbawi\xc4\x99ki.\n_START_SECTION_\nHistoria poj\xc4\x99cia\n_START_PARAGRAPH_\nDzieje dyskursu wok\xc3\xb3\xc5\x82 terminu zaczynaj\xc4\x85 si\xc4\x99 od definicji stworzonej w 1844 roku przez Fran\xc3\xa7ois F\xc3\xa9tisa. Wed\xc5\x82ug niego tonalno\xc5\x9bci\xc4\x85 by\xc5\x82y relacje mi\xc4\x99dzy d\xc5\xbawi\xc4\x99kami w ramach horyzontalno-wertykalnych uk\xc5\x82ad\xc3\xb3w d\xc5\xbawi\xc4\x99kowych. Istotna by\xc5\x82a dla niego przede wszystkim kwestia zwi\xc4\x85zk\xc3\xb3w mi\xc4\x99dzy akordami, ci\xc4\x85\xc5\xbcenia toniczno-dominantowe. Poj\xc4\x99cie zosta\xc5\x82o stworzone na gruncie koncepcji harmonii Jeana Philippe'a Rameau, aczkolwiek F\xc3\xa9tis rozumia\xc5\x82 tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 szerzej, jako kategori\xc4\x99 historycznie i geograficznie uwarunkowan\xc4\x85. Zagadnienie zosta\xc5\x82o podj\xc4\x99te przez Hugo Riemanna, tw\xc3\xb3rc\xc4\x99 klasycznej teorii harmonii funkcyjnej. W wydanej w 1889 roku w Lipsku Handbuch der Harmonielehre okre\xc5\x9bli\xc5\x82 tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 jako zwi\xc4\x85zek melodii, nast\xc4\x99pstwa harmonicznego czy najog\xc3\xb3lniej uk\xc5\x82adu d\xc5\xbawi\xc4\x99kowego z d\xc5\xbawi\xc4\x99kiem centralnym. Riemann pojmowa\xc5\x82 jednak tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 bardzo w\xc4\x85sko, wi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85c j\xc4\x85 \xc5\x9bci\xc5\x9ble z systemem dur-moll. Poj\xc4\x99cie tonalno\xc5\x9bci by\xc5\x82o dla niego synonimiczne z terminem tonacji._NEWLINE_\xe2\x80\x9ePo okresie rozsadzania systemu dur-moll przez niemiecki ekspresjonizm, po okresie sta\xc5\x82ego deformowania, ustawicznej negacji, zaznaczaj\xc4\x85 si\xc4\x99 tendencje pozytywne: poszukiwanie trwa\xc5\x82ych i pewnych dr\xc3\xb3g wyj\xc5\x9bcia z chaosu tonalnego.\xe2\x80\x9d W drugiej i trzeciej dekadzie XX wieku kompozytorzy, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie we Francji, pr\xc3\xb3bowali scala\xc4\x87 materia\xc5\x82 d\xc5\xbawi\xc4\x99kowy utwor\xc3\xb3w za pomoc\xc4\x85 motoryki oraz kolorystyki. Bardziej trwa\xc5\x82ym \xc5\x9brodkiem do wyj\xc5\x9bcia z chaosu tonalnego wydawa\xc5\x82o si\xc4\x99 jednak stworzenie tzw. nowej tonalno\xc5\x9bci. Zadania podj\xc4\x99li si\xc4\x99 przede wszystkim kompozytorzy i teoretycy szko\xc5\x82y niemieckiej. Najwi\xc4\x99ksze znaczenie mieli Paul Hindemith oraz Arnold Sch\xc3\xb6nberg. Hindemith by\xc5\x82 przedstawicielem nurtu umiarkowanego, stworzy\xc5\x82 w\xc5\x82asny system tonalny opieraj\xc4\x85c si\xc4\x99 w du\xc5\xbcej mierze na dziedzictwie muzyki \xc5\x9bredniowiecza, renesansu czy baroku. Rewolucyjna dodekafonia seryjna Arnolda Sch\xc3\xb6nberga stwarza\xc5\x82a natomiast tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 od nowa. Niezale\xc5\xbcnie jednak od stopnia radykalno\xc5\x9bci pogl\xc4\x85d\xc3\xb3w, kompozytorzy musieli odpowiedzie\xc4\x87 sobie na najbardziej podstawowe pytania: czym jest tonalno\xc5\x9b\xc4\x87, w jaki spos\xc3\xb3b dzia\xc5\x82a i czy budowanie nowego systemu d\xc5\xbawi\xc4\x99kowego oprze\xc4\x87 o ci\xc4\x85\xc5\xbcenia tonalne._NEWLINE_Arnold Sch\xc3\xb6nberg zdefiniowa\xc5\x82 tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 \xe2\x80\x9ejako sztuk\xc4\x99 \xc5\x82\xc4\x85czenia ze sob\xc4\x85 d\xc5\xbawi\xc4\x99k\xc3\xb3w w takie nast\xc4\x99pstwa i takie harmonie lub nast\xc4\x99pstwa harmoniczne, \xc5\xbce mo\xc5\xbcliwe b\xc4\x99dzie odniesienie wszystkich zdarze\xc5\x84 d\xc5\xbawi\xc4\x99kowych do d\xc5\xbawi\xc4\x99ku podstawowego\xe2\x80\x9d. Tak poszerzona \xe2\x80\x93 w stosunku do riemannowskiej \xe2\x80\x93 definicja tonalno\xc5\x9bci obowi\xc4\x85zuje do dzisiaj. Sch\xc3\xb6nberg rozwin\xc4\x85\xc5\x82 swoj\xc4\x85 my\xc5\x9bl. Podobnie jak Hindemith, stara\xc5\x82 si\xc4\x99 naukowo wyja\xc5\x9bni\xc4\x87 nowo budowan\xc4\x85 tonalno\xc5\x9b\xc4\x87. Uwa\xc5\xbca\xc5\x82, \xc5\xbce wszystkie zjawiska muzyczne mo\xc5\xbcna wyt\xc5\x82umaczy\xc4\x87 w odniesieniu do szeregu alikwot\xc3\xb3w. Skala majorowa jest zsumowaniem d\xc5\xbawi\xc4\x99k\xc3\xb3w trzech g\xc5\x82\xc3\xb3wnych tr\xc3\xb3jd\xc5\xbawi\xc4\x99k\xc3\xb3w zbudowanych na I, IV i V stopniu skali, kt\xc3\xb3re z kolei s\xc4\x85 sum\xc4\x85 czwartego, pi\xc4\x85tego i sz\xc3\xb3stego tonu sk\xc5\x82adowego trzech d\xc5\xbawi\xc4\x99k\xc3\xb3w podstawowych skali. Bior\xc4\x85c pod uwag\xc4\x99 bardziej odleg\xc5\x82e alikwoty, a\xc5\xbc do trzynastego, mo\xc5\xbcna zbudowa\xc4\x87 skal\xc4\x99 chromatyczn\xc4\x85. Sch\xc3\xb6nberg sprzeciwia\xc5\x82 si\xc4\x99 okre\xc5\x9blaniu swojej tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci mianem atonalno\xc5\x9bci. Uwa\xc5\xbca\xc5\x82 bowiem, \xc5\xbce uk\xc5\x82ad dwunastotonowy jest rodzajem tonalno\xc5\x9bci. \xe2\x80\x9eSystem Sch\xc3\xb6nberga ma wprawdzie znamiona logicznej koherencji, podstawowej wed\xc5\x82ug niego cechy tonalno\xc5\x9bci, ale w jego koncepcji teoretycznej aksjomaty dotycz\xc4\x85ce to\xc5\xbcsamo\xc5\x9bci uk\xc5\x82ad\xc3\xb3w d\xc5\xbawi\xc4\x99kowych odwo\xc5\x82uj\xc4\x85 si\xc4\x99 jedynie do abstrakcyjnych, matematycznych zasad przekszta\xc5\x82ce\xc5\x84 izometrycznych, nie za\xc5\x9b do audytywnie uchwytnego podobie\xc5\x84stwa, jak to mia\xc5\x82o miejsce w tonalno\xc5\x9bci kojarzonej z teori\xc4\x85 harmonii funkcyjnej.\xe2\x80\x9d Tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 zatem opiera si\xc4\x99 wed\xc5\x82ug Sch\xc3\xb6nberga o apriorycznie przyj\xc4\x99te zasady, kt\xc3\xb3re w spos\xc3\xb3b \xe2\x80\x9enaturalny\xe2\x80\x9d wi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85 materi\xc4\x99 d\xc5\xbawi\xc4\x99kow\xc4\x85, ale kt\xc3\xb3re nie musz\xc4\x85 sprawia\xc4\x87 wra\xc5\xbcenia zgodno\xc5\x9bci brzmienia._NEWLINE_Koncepcja Sch\xc3\xb6nberga wzbudzi\xc5\x82a szereg kontrowersji. Zwracano uwag\xc4\x99, \xc5\xbce bardzo trudno doszuka\xc4\x87 si\xc4\x99 wsp\xc3\xb3lnego mechanizmu dzia\xc5\x82ania tonalno\xc5\x9bci dur-moll i tonalno\xc5\x9bci dodekafonicznej. Pr\xc3\xb3b\xc4\x99 syntezy teorii Riemanna oraz Sch\xc3\xb6nberga podj\xc4\x85\xc5\x82 Carl Dahlhaus. Tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 wed\xc5\x82ug niego to \xe2\x80\x9esystem relacji mi\xc4\x99dzy d\xc5\xbawi\xc4\x99kami, w kt\xc3\xb3rym tonika lub centralny d\xc5\xbawi\xc4\x99k jest najwa\xc5\xbcniejszym elementem\xe2\x80\x9d. Przy tym mo\xc5\xbcna wyodr\xc4\x99bni\xc4\x87 dwa typy tonalno\xc5\x9bci: tonalno\xc5\x9bci jako procesu zmierzaj\xc4\x85cego do jakiego\xc5\x9b centrum odniesienia (system dur-moll) oraz tonalno\xc5\x9bci jako struktury, systemu relacji (dwunastotonowa seria). Tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 uj\xc4\x99ta jako proces \xe2\x80\x93 charakterystyczna dla muzyki europejskiej od XII do XX wieku \xe2\x80\x93 tworzy system otwarty, tzn. bazuje na szeregu harmonicznym, kt\xc3\xb3ry zmierza ku niesko\xc5\x84czono\xc5\x9bci. Tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 uj\xc4\x99ta jako struktura \xe2\x80\x93 charakterystyczna dla muzyki z kr\xc4\x99g\xc3\xb3w pozaeuropejskich (np. pentatonika) oraz dla artystycznej muzyki europejskiej XX wieku (np. dodekafonia) \xe2\x80\x93 tworzy system zamkni\xc4\x99ty, tzn. zamkni\xc4\x99ty kompleks skalowy. System otwarty musi by\xc4\x87 scentralizowany, zmierzaj\xc4\x85cy do d\xc5\xbawi\xc4\x99ku centralnego, aby nie ule\xc4\x87 rozpadowi. System zamkni\xc4\x99ty nie musi podkre\xc5\x9bla\xc4\x87 ci\xc4\x85\xc5\xbcenia do centrum, gdy\xc5\xbc ze swej natury jest koherentny. My\xc5\x9bl Dahlhausa posiada dwie zasadnicze s\xc5\x82abo\xc5\x9bci. Po pierwsze Sch\xc3\xb6nberg t\xc5\x82umaczy\xc5\x82 seri\xc4\x99 dwunastotonow\xc4\x85 przez pryzmat szeregu alikwot\xc3\xb3w, a wi\xc4\x99c uzna\xc5\x82by sw\xc3\xb3j system jako otwarty, a nie zamkni\xc4\x99ty. Po drugie Dahlhaus pomija najbardziej wywrotowy element my\xc5\x9bli Sch\xc3\xb6nberga, jej brak oparcia w audytywnym, empirycznym do\xc5\x9bwiadczeniu zgodno\xc5\x9bci brzmienia. Arnold Sch\xc3\xb6nberg, Carl Dahlhaus czy r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Arthur Berger sprowadzali tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 do teoretycznej sfery abstrakcji oderwanej od realnej rzeczywisto\xc5\x9bci d\xc5\xbawi\xc4\x99kowej. Tacy muzykolodzy jak Walter Wiora i Richard Norton sprzeciwiali si\xc4\x99 takiemu rozumieniu tonalno\xc5\x9bci; dla nich subiektywne odczucie sp\xc3\xb3jno\xc5\x9bci d\xc5\xbawi\xc4\x99kowej by\xc5\x82o kluczowe. Norton pisa\xc5\x82: \xe2\x80\x9etonalno\xc5\x9b\xc4\x87 jest decyzj\xc4\x85 podj\xc4\x99t\xc4\x85 po to, by unikn\xc4\x85\xc4\x87 chaosu d\xc5\xbawi\xc4\x99kowego\xe2\x80\x9d. Tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 jest rodzajem intersubiektywnej \xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci muzycznej, to co dla nas wydaje si\xc4\x99 uporz\xc4\x85dkowane, tonalne \xe2\x80\x93 mo\xc5\xbce dla przedstawicieli innej kultury wyda\xc4\x87 si\xc4\x99 chaotyczne, atonalne. Co ciekawe, tak uj\xc4\x99ta tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 nie stoi w konflikcie z my\xc5\x9bl\xc4\x85 Sch\xc3\xb6nberga. Wed\xc5\x82ug niego, dodekafonia by\xc4\x87 mo\xc5\xbce w pierwszej po\xc5\x82owie XX wieku wydawa\xc5\x82a si\xc4\x99 atonalna, ale dla przysz\xc5\x82ego s\xc5\x82uchacza b\xc4\x99dzie ju\xc5\xbc tonalna. Problem percepcji muzyki nie by\xc5\x82 mu wi\xc4\x99c zupe\xc5\x82nie obcy._NEWLINE_Tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 mo\xc5\xbce by\xc4\x87 rozumiana jako poj\xc4\x99cie historyczne lub ahistoryczne. Je\xc5\xbceli pojmujemy tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 szeroko, w pewnym sensie ontologicznie, jako og\xc3\xb3lne zasady porz\xc4\x85dkuj\xc4\x85ce materi\xc4\x99 d\xc5\xbawi\xc4\x99kow\xc4\x85, wtedy tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 wyda nam si\xc4\x99 niezmiennym historycznie czy geograficznie logosem. Je\xc5\xbceli jednak k\xc5\x82adziemy nacisk na percepcyjne wra\xc5\xbcenie zgodno\xc5\x9bci, tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 jako dynamicznie kszta\xc5\x82towane wra\xc5\xbcenie koherentno\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 wtedy poj\xc4\x99cie b\xc4\x99dzie mia\xc5\x82o dla nas wymiar historyczny. W koncepcji Riemanna tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 odnosi\xc5\x82a si\xc4\x99 wy\xc5\x82\xc4\x85cznie do systemu dur-moll, tj. do muzyki kr\xc4\x99gu europejskiego od XVII do XX wieku. Prawid\xc5\x82owo\xc5\x9bci organizacji d\xc5\xbawi\xc4\x99kowej w muzyce renesansu czy \xc5\x9bredniowiecza nazywano modalno\xc5\x9bci\xc4\x85. Zgodnie z tym sposobem my\xc5\x9blenia m\xc3\xb3wiono o \xe2\x80\x9erozlu\xc5\xbanionej tonalno\xc5\x9bci\xe2\x80\x9d w muzyce Wagnera i Scriabina oraz dodekafonicznej atonalno\xc5\x9bci. Koncepcja Sch\xc3\xb6nberga rozszerzy\xc5\x82a semantyczne ramy tonalno\xc5\x9bci i dzi\xc5\x9b tonalno\xc5\x9b\xc4\x87 rozumiana jest zazwyczaj ahistorycznie; m\xc3\xb3wi si\xc4\x99 o tonalno\xc5\x9bci Oliviera Messiaena, tonalno\xc5\x9bci indyjskich rag czy zmianie poczucia tonalno\xc5\x9bci w XV wieku poprzez upowszechnienie techniki fauxbourdon. Wielu teoretyk\xc3\xb3w (m.in. Norman Cazden) zarzuca, \xc5\xbce takie poszerzenie znaczenia terminu sprawia, \xc5\xbce staje si\xc4\x99 ono nieprzydatne. Je\xc5\xbceli mianem tonalno\xc5\x9bci b\xc4\x99dziemy okre\xc5\x9bla\xc4\x87 dodekafoni\xc4\x99, to konsekwentnie powinni\xc5\x9bmy m\xc3\xb3wi\xc4\x87 o tonalno\xc5\x9bci muzyki spektralnej. We wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej praktyce muzykologicznej tonalno\xc5\x9bci\xc4\x85 okre\xc5\x9bla si\xc4\x99 wi\xc4\x99c zwykle te utwory muzyczne, w kt\xc3\xb3rych jest empirycznie wyczuwalne d\xc4\x85\xc5\xbcenie kontinuum d\xc5\xbawi\xc4\x99kowego do pewnego centralnego d\xc5\xbawi\xc4\x99ku, akordu lub struktury interwa\xc5\x82owej. Niekiedy w muzyce XX wieku taka centralna struktura ma charakter kolorystyczny (np. akord mistyczny w tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci Aleksandra Skriabina), st\xc4\x85d powsta\xc5\x82 termin r\xc3\xb3wnoleg\xc5\x82y do poj\xc4\x99cia tonalno\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 Klangzentrum, centrum brzmieniowe._NEWLINE_W Polsce oraz innych krajach dawnego bloku wschodniego poj\xc4\x99cie tonalno\xc5\x9bci cz\xc4\x99sto bywa rozumiane na spos\xc3\xb3b riemannowski i uto\xc5\xbcsamiane z systemem dur-moll. Takie uj\xc4\x99cie by\xc5\x82o promowane przez socrealizm, dla kt\xc3\xb3rego muzyka odchodz\xc4\x85ca od harmonii funkcyjnej, a wi\xc4\x99c trudniejsza w odbiorze dla przeci\xc4\x99tnego s\xc5\x82uchacza, by\xc5\x82a przejawem zepsucia, wroga ludowi. W latach 1934-1956 idea\xc5\x82em sztuki realnego socjalizmu by\xc5\x82a pie\xc5\x9b\xc5\x84 masowa pisana w oparciu o prost\xc4\x85 harmonik\xc4\x99 dur-moll. W publikacjach naukowych termin \xe2\x80\x9eatonalny\xe2\x80\x9d mia\xc5\x82 wyd\xc5\xbawi\xc4\x99k pejoratywny; \xe2\x80\x9eatonalny\xe2\x80\x9d, sprzeczny z tonalno\xc5\x9bci\xc4\x85. Co prawda w czasie destalinizacji radykalizm za\xc5\x82o\xc5\xbce\xc5\x84 socrealistycznych szybko os\xc5\x82ab\xc5\x82 i wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 kompozytor\xc3\xb3w pisa\xc5\x82a muzyk\xc4\x99 nieprzystaj\xc4\x85c\xc4\x85 do systemu dur-moll, ale uj\xc4\x99cie tonalno\xc5\x9bci rozumianej po riemannowsku utrzymywa\xc5\x82a si\xc4\x99 w szkolnictwie jako naj\xc5\x82atwiejszej do nauczania."