b'\n_START_ARTICLE_\nKatedra \xc5\x9awi\xc4\x99tego Piotra w Bremie\n_START_SECTION_\n\xc5\x9aredniowiecze\n_START_PARAGRAPH_\nW 789 r. anglosaski misjonarz Willehad za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 biskupstwo breme\xc5\x84skie i jako pierwszy biskup nowej diecezji po\xc5\x9bwi\xc4\x99ci\xc5\x82 w nast\xc4\x99pnym roku katedr\xc4\x99 jako ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 diecezjalny. By\xc5\x82a to budowla drewniana, po\xc5\x82o\xc5\xbcona w najwy\xc5\xbcszym punkcie wzniesienia nad Wezer\xc4\x85, na kt\xc3\xb3rym w 782 zosta\xc5\x82o za\xc5\x82o\xc5\xbcone miasto Brema. Katedra zosta\xc5\x82a jednak ju\xc5\xbc w trzy lata po zbudowaniu (ok. 792) spalona i doszcz\xc4\x99tnie zniszczona wskutek wojny Frank\xc3\xb3w z Sasami. Nie zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 po niej \xc5\xbcadne \xc5\x9blady._NEWLINE_Przez trzyna\xc5\x9bcie lat diecezja nie mia\xc5\x82a biskupa. Nowy biskup Willerich zarz\xc4\x85dzi\xc5\x82 w 805 r. budow\xc4\x99 nowej katedry; by\xc5\x82a to ju\xc5\xbc budowla kamienna. Pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci tej budowli zosta\xc5\x82y odkryte w nawie \xc5\x9brodkowej dzisiejszej katedry, umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82y one odtworzenie przybli\xc5\xbconego, prostego za\xc5\x82o\xc5\xbcenia architektonicznego drugiej katedry breme\xc5\x84skiej w kt\xc3\xb3rej od 845 do 865 r. rezydowa\xc5\x82 otoczony nimbem s\xc5\x82awy Ansgar, biskup pozostaj\xc4\x85cych w unii personalnej diecezji breme\xc5\x84skiej i archidiecezji hamburskiej. Katedra ok. 860 by\xc5\x82a prawdopodobnie trzynawowym ko\xc5\x9bcio\xc5\x82em halowym. W pierwszym roku urz\xc4\x99dowania biskupa Adalbranda (1035\xe2\x80\x931043) rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 przebudowa na salick\xc4\x85 katedr\xc4\x99, kt\xc3\xb3rej plan odpowiada dzisiejszemu korpusowi katedry. Ta nieuko\xc5\x84czona budowla pad\xc5\x82a jednak, podobnie jak wi\xc4\x99ksza cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 innych budynk\xc3\xb3w, ofiar\xc4\x85 wielkiego po\xc5\xbcaru miasta, kt\xc3\xb3ry wybuch\xc5\x82 11 wrze\xc5\x9bnia 1041. P\xc5\x82omienie zniszczy\xc5\x82y nieodwracalnie cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 biblioteki katedralnej. Wprawdzie biskup zarz\xc4\x85dzi\xc5\x82 natychmiastowa odbudow\xc4\x99._NEWLINE_Ale z powodu wysokiego stopnia zniszczenia wi\xc4\x99ksza cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 odbudowy przypad\xc5\x82a na czas urz\xc4\x99dowania jego nast\xc4\x99pcy, Adalberta (1043\xe2\x80\x931072). Adalbert, jeden z najwybitniejszych w\xc5\x82adc\xc3\xb3w epoki, bra\xc5\x82 pod uwag\xc4\x99 w swych planach rozbudowy wzgl\xc4\x99dnie odbudowy m.in. w styl architektoniczny poprzedniczki dzisiejszej katedry w Kolonii, tzw. Alter Dom. Ostatnie badania i analizy wykaza\xc5\x82y zbie\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 w wielu punktach i wzajemne podobie\xc5\x84stwo tego rodzaju budownictwa sakralnego. Adalbert, kt\xc3\xb3ry sp\xc4\x99dzi\xc5\x82 wiele lat we W\xc5\x82oszech, zapozna\xc5\x82 si\xc4\x99 z kultura w\xc5\x82osk\xc4\x85, przyj\xc4\x85\xc5\x82 jako przyk\xc5\x82ad architektoniczny dla katedry breme\xc5\x84skiej katedr\xc4\x99 w po\xc5\x82udniowow\xc5\x82oskim mie\xc5\x9bcie Benewent. Nast\xc4\x99pnie zarz\xc4\x85dzi\xc5\x82 on naj\xc4\x99cie do budowy katedry rzemie\xc5\x9blnik\xc3\xb3w z Lombardii, co doprowadzi\xc5\x82o do niezadowolenia w breme\xc5\x84skim cechu rzemie\xc5\x9blniczym. Adalbert usi\xc5\x82owa\xc5\x82 jednak uko\xc5\x84czy\xc4\x87 budow\xc4\x99 katedry w czasie swojego urz\xc4\x99dowania \xe2\x80\x93 co mu si\xc4\x99 ostatecznie uda\xc5\x82o \xe2\x80\x93 i pchn\xc4\x85\xc5\x82 jej budow\xc4\x99 naprz\xc3\xb3d pomimo niewielkiego zainteresowania ze strony miasta. W celu pozyskania materia\xc5\x82u budowlanego nakaza\xc5\x82 on cz\xc4\x99\xc5\x9bciowe wyburzenie mur\xc3\xb3w miejskich. Pozbawiona w ten spos\xc3\xb3b zabezpiecze\xc5\x84 Brema zosta\xc5\x82a w 1064 spl\xc4\x85drowana przez Sas\xc3\xb3w._NEWLINE_Nowo zbudowana katedra breme\xc5\x84ska by\xc5\x82a przykryt\xc4\x85 p\xc5\x82askim dachem bazylik\xc4\x85 z dwoma prezbiteriami, Prezbiterium wschodnie by\xc5\x82o dedykowane Naj\xc5\x9bwi\xc4\x99tszej Marii Pannie natomiast zachodnie \xc5\x9bw. Piotrowi. Nad zachodni\xc4\x85 fasad\xc4\x85 ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a wznosi\xc5\x82y si\xc4\x99 prawdopodobnie dwie wie\xc5\xbce, we wn\xc4\x99trzu by\xc5\x82y dwie krypty wykute przez w\xc5\x82oskich kamieniarzy, zachowane do chwili obecnej. Krypt\xc4\x99 zachodni\xc4\x85 po\xc5\x9bwi\xc4\x99cono w 1066, z czego wynika\xc5\x82oby, \xc5\xbce mniej wi\xc4\x99cej w tym czasie proces budowy katedry dobieg\xc5\x82 ko\xc5\x84ca. Za czas\xc3\xb3w nast\xc4\x99pcy Adalberta, arcybiskupa Liemara (1072\xe2\x80\x931101) dokonano dalszych, ale w stosunku do ca\xc5\x82o\xc5\x9bci budowli, ju\xc5\xbc nieznacznych przebud\xc3\xb3w. Za czas\xc3\xb3w tego biskupa mia\xc5\x82 miejsce drugi po\xc5\xbcar katedry. Mimo to \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni\xc4\x99 uda\xc5\x82o si\xc4\x99 stosunkowo szybko odbudowa\xc4\x87, a zaistnia\xc5\x82e straty nie by\xc5\x82y tej skali co podczas pierwszego po\xc5\xbcaru._NEWLINE_Podczas sprawowania urz\xc4\x99du przez biskupa Gebharda II. zur Lippe (1219\xe2\x80\x931258) dosz\xc5\x82o do wa\xc5\xbcnej zmiany, tak z architektonicznego, jak i religijnego punktu widzenia \xe2\x80\x93 w 1224 r. papie\xc5\xbc Honoriusz III zatwierdzi\xc5\x82 ostatecznie podw\xc3\xb3jne arcybiskupstwo w Bremie. Oznacza\xc5\x82o to, \xc5\xbce siedziba arcybiskupa by\xc5\x82a tylko w Bremie, katedr\xc4\x85 metropolitaln\xc4\x85 by\xc5\x82a od tej chwili tylko katedra breme\xc5\x84ska, a archidiecezja hamburska nie mia\xc5\x82a odt\xc4\x85d w\xc5\x82asnego arcybiskupa. Kapitu\xc5\x82a katedralna w Hamburgu mog\xc5\x82a jednak zachowa\xc4\x87 pewne nabyte prawa. Bezpo\xc5\x9brednio po tym fakcie rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 zakrojony na szerok\xc4\x85 skal\xc4\x99 proces przebudowy katedry, w kt\xc3\xb3rym uwidoczni\xc5\x82 si\xc4\x99 wyra\xc5\xbany wp\xc5\x82yw rozwi\xc4\x85za\xc5\x84 architektonicznych regionu nadre\xc5\x84skiego. P\xc5\x82aski strop nawy \xc5\x9brodkowej zast\xc4\x85pi\xc5\x82o gotyckie sklepienie sze\xc5\x9bciodzielne, nowe lub przebudowane ze starego. W fasadzie zachodniej natomiast pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 pomi\xc4\x99dzy wie\xc5\xbcami rozeta. Dzi\xc4\x99ki tym zabiegom niskie wie\xc5\xbce zachodnie nabra\xc5\x82y nowego wyrazu, a sama katedra upodobni\xc5\x82a si\xc4\x99 do innych budowli ko\xc5\x9bcielnych znajduj\xc4\x85cych si\xc4\x99 pod jurysdykcj\xc4\x85 krewnych arcybiskupa Gebharda II._NEWLINE_W XIV w. tempo prac przy rozbudowie troch\xc4\x99 spad\xc5\x82o. Pomimo to wzniesiono kaplice po po\xc5\x82udniowej stronie ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc podw\xc3\xb3jn\xc4\x85 kaplic\xc4\x99 po p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej stronie wschodniego prezbiterium. W 1346 r. podwy\xc5\xbcszono wie\xc5\xbc\xc4\x99 p\xc3\xb3\xc5\x82nocn\xc4\x85. Otrzyma\xc5\x82a ona gotycki he\xc5\x82m. Funkcje parafialne i duszpasterskie katedry scedowane zosta\xc5\x82y na pobliskie ko\xc5\x9bcio\xc5\x82y Naj\xc5\x9bwi\xc4\x99tszej Marii Panny i \xc5\x9bw. Wilhada. W katedrze nie odprawiano odt\xc4\x85d cotygodniowych nabo\xc5\xbce\xc5\x84stw, ale celebrowano \xe2\x80\x93 jak na g\xc5\x82\xc3\xb3wny ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 miejski przysta\xc5\x82o \xe2\x80\x93 przewa\xc5\xbcnie wi\xc4\x99ksze \xc5\x9bwi\xc4\x99ta i uroczysto\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3rych i tak by\xc5\x82o du\xc5\xbco._NEWLINE_Od 1497 do 1511 r., w czasach arcybiskupa Johanna III. Rode von Wale, post\xc4\x99powa\xc5\x82a przebudowa katedry (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie jej korpusu) na p\xc3\xb3\xc5\xbanogotycki ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 halowy ze sklepieniem sieciowym. Jako przyk\xc5\x82ad architektoniczny pos\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82a tym razem katedra \xc5\x9bw. Wita w Pradze. Prawdopodobnie planowano podobn\xc4\x85 jak w katedrze praskiej naw\xc4\x99 po\xc5\x82udniow\xc4\x85, ale zamys\xc5\x82u tego nie zrealizowano. Ok 1500 r. naw\xc4\x99 po\xc5\x82udniow\xc4\x85 podzielono w trakcie prac budowlanych na pojedyncze kaplice boczne. Nawa p\xc3\xb3\xc5\x82nocna nie nadawa\xc5\x82a si\xc4\x99 do przebudowy na za\xc5\x82o\xc5\xbcenie halowe, wi\xc4\x99c po 1502 r. zbudowano j\xc4\x85 od podstaw, \xc5\xbceby lepiej dopasowa\xc4\x87 j\xc4\x85 do ca\xc5\x82o\xc5\x9bciowej koncepcji budowli. W 1522 r. budowa katedry dobieg\xc5\x82a ko\xc5\x84ca. Na przeszkodzie dalszym planom rozbudowy stan\xc4\x99\xc5\x82a zbli\xc5\xbcaj\xc4\x85ca si\xc4\x99 do Bremy reformacja._NEWLINE_Arcybiskup Rode zaleci\xc5\x82 w 1511 r. u\xc5\xbcywanie msza\xc5\x82u Missale secundum ritum ecclesie Bremense jako jedynego obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85cego w diecezji sposobu odprawiana mszy. Msza\xc5\x82 ten nale\xc5\xbcy dzi\xc5\x9b do najcenniejszych zbior\xc3\xb3w katedralnego muzeum, b\xc4\x99d\xc4\x85c jego najstarsz\xc4\x85 ksi\xc4\x99g\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nReformacja\n_START_PARAGRAPH_\n9 listopada 1522 by\xc5\x82y augustia\xc5\x84ski zakonnik Heinrich von Z\xc3\xbctphen wyg\xc5\x82osi\xc5\x82 w kaplicy ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a \xc5\x9bw. Ansgara w Bremie pierwsze reformacyjne kazanie. W reakcji na to kapitu\xc5\x82a katedralna z\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82a skarg\xc4\x99 na r\xc4\x99ce arcybiskupa Christopha von Braunschweig-Wolfenb\xc3\xbcttel. Ten za\xc5\xbc\xc4\x85da\xc5\x82 wydania Z\xc3\xbctphena, natkn\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 jednak na op\xc3\xb3r rady miasta i mieszcza\xc5\x84stwa. Do wyja\xc5\x9bnienia sprawy zwo\xc5\x82ano zgromadzenie stan\xc3\xb3w oraz lokalny synod ko\xc5\x9bcielny, kt\xc3\xb3re jednak nie przynios\xc5\x82y pomy\xc5\x9blnego rozstrzygni\xc4\x99cia konfliktu._NEWLINE_W nast\xc4\x99pstwie przychylnej reformacji postawy w\xc5\x82odarzy miasta trzy klasztory breme\xc5\x84skie (\xc5\x9bw. Paw\xc5\x82a, \xc5\x9bw. Jana i \xc5\x9bw. Katarzyny) zosta\xc5\x82y zamkni\xc4\x99te. Od 1524 r. obok ksi\xc4\x99\xc5\xbcy katolickich w ko\xc5\x9bcio\xc5\x82ach parafialnych zacz\xc4\x99li urz\xc4\x99dowa\xc4\x87 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc protestanccy duchowni; wkr\xc3\xb3tce potem w ko\xc5\x9bcio\xc5\x82ach tych zaprzestano odprawiania mszy katolickich. W 1534 r. wprowadzony zosta\xc5\x82, zarz\xc4\x85dzony przez Lutra nowy, protestancki porz\xc4\x85dek ko\xc5\x9bcielny (niem. Kirchenordnung). Oko\xc5\x82o 1532 katedra zosta\xc5\x82a zamkni\xc4\x99ta, poniewa\xc5\xbc reformacja zdaniem jej lider\xc3\xb3w nie spotka\xc5\x82a si\xc4\x99 z pozytywnym przyj\xc4\x99ciem w\xc5\x9br\xc3\xb3d cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w kapitu\xc5\x82y za\xc5\x9b w Niedziel\xc4\x99 Palmow\xc4\x85 katedra zosta\xc5\x82a zaj\xc4\x99ta przez grup\xc4\x99 zrewoltowanych mieszczan. Zamkni\xc4\x99cie katedry zosta\xc5\x82o odwo\xc5\x82ane po 15 latach, kiedy reformacyjny kap\xc5\x82an polowy i teolog Albert Hardenberg zosta\xc5\x82 mianowany nowym kaznodziej\xc4\x85 katedralnym. Jego nominacja wywo\xc5\x82a\xc5\x82a jednak r\xc3\xb3\xc5\xbcnorakie spory mi\xc4\x99dzy luteranami a zwolennikami innego reformatora Filipa Melanchtona i w konsekwencji Hardenberg zosta\xc5\x82 18 lutego 1561 wydalony z Bremy._NEWLINE_Potem katedra zosta\xc5\x82a zamkni\xc4\x99ta po raz drugi w ci\xc4\x85gu 29 lat. Hardenberg otrzyma\xc5\x82 jednak poparcie wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci mieszczan, burmistrza oraz niekt\xc3\xb3rych cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w rady miasta. Wprawdzie wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 rajc\xc3\xb3w chcia\xc5\x82a post\xc4\x85pi\xc4\x87 wbrew temu stanowisku, jednak ruch mieszczan w 1562 r. wyszed\xc5\x82 zwyci\xc4\x99sko z tej pr\xc3\xb3by si\xc5\x82. Doprowadzi\xc5\x82o to do tego, i\xc5\xbc liczni przeciwnicy Hardenberga opu\xc5\x9bcili miasto. Tym konfliktem o pod\xc5\x82o\xc5\xbcu religijnym zajmowa\xc5\x82y si\xc4\x99: lokalna konferencja archidiecezjalna, S\xc4\x85d Kameralny Rzeszy, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Hanza, kt\xc3\xb3rej Brema by\xc5\x82a w\xc3\xb3wczas cz\xc5\x82onkiem. Hanza w 1563 podj\xc4\x99\xc5\x82a decyzj\xc4\x99 o bojkocie handlowym Bremy, jak te\xc5\xbc o wykluczeniu miasta z hanzeatyckiego zrzeszenia kupieckiego (niem. Kaufmannsvereinigung)._NEWLINE_W 1576 r. Brema zosta\xc5\x82a jednak z powrotem cz\xc5\x82onkiem Hanzy. Po 1566 r. kapitu\xc5\x82a katedralna zacz\xc4\x99\xc5\x82a wybiera\xc4\x87 na miejsce urz\xc4\x99duj\xc4\x85cego w katedrze arcybiskupa lutera\xc5\x84skich administrator\xc3\xb3w. Wype\xc5\x82niali oni jednak niemal te same zadania, co ich katoliccy poprzednicy._NEWLINE_Spory zosta\xc5\x82y za\xc5\xbcegnane dopiero w lutym 1568, a wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 przeciwnik\xc3\xb3w Hardenberga powr\xc3\xb3ci\xc5\x82a do miasta. Wiara lutera\xc5\x84ska z biegiem czasu zapu\xc5\x9bci\xc5\x82a korzenie w Bremie, co odizolowa\xc5\x82o miasto od jego wci\xc4\x85\xc5\xbc katolickiego otoczenia. Katedra nale\xc5\xbca\xc5\x82a w tym czasie do archidiecezji breme\xc5\x84skiej, nie za\xc5\x9b do miasta._NEWLINE_W 1581 r. Brema przy\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82a si\xc4\x99 do genewskiego nurtu reformacji. W 1595 r. miasto otrzyma\xc5\x82o nowy, niemiecko-reformowany porz\xc4\x85dek ko\xc5\x9bcielny (tzw. Consensus Bremensis), a ok. 1600 wprowadzi\xc5\x82o do u\xc5\xbcytku Katechizm Heidelberski.\n_START_SECTION_\nCzas upadku\n_START_PARAGRAPH_\n27 stycznia 1638 zawali\xc5\x82a si\xc4\x99 b\xc4\x99d\xc4\x85ca w z\xc5\x82ym stanie technicznym niska, po\xc5\x82udniowa wie\xc5\xbca katedralna. Nie mia\xc5\x82a ona wtedy \xc5\xbcadnego wysokiego, spiczastego he\xc5\x82mu, lecz tylko niepozorne zadaszenie. Wal\xc4\x85c si\xc4\x99 zniszczy\xc5\x82a dwa, dobudowane do niej, niewielkie domy. Pod gruzami zgin\xc4\x99\xc5\x82o osiem os\xc3\xb3b._NEWLINE_Pomimo cz\xc4\x99\xc5\x9bciowego zniszczenia katedra wkr\xc3\xb3tce potem, na polecenie lutera\xc5\x84skiego administratora (wzgl\xc4\x99dnie arcybiskupa) Fryderyka III Oldenburga, otwar\xc5\x82a swoje podwoje dla wiernych, po raz pierwszy po 77 latach jako ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 parafialny. 11 listopada tego samego roku otrzyma\xc5\x82a mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 pos\xc5\x82ugi diakonackiej._NEWLINE_W 1648 r. na podstawie pokoju westfalskiego arcybiskupstwo Bremy zosta\xc5\x82o zsekularyzowane i przypad\xc5\x82o Szwecji jako Ksi\xc4\x99stwo Bremy. Osiem lat p\xc3\xb3\xc5\xbaniej dosz\xc5\x82o do kolejnego nieszcz\xc4\x99\xc5\x9bcia w dziejach katedry: 4 lutego 1656 uderzenie pioruna wywo\xc5\x82a\xc5\x82o po\xc5\xbcar (trzeci w dziejach katedry), w kt\xc3\xb3rym sp\xc5\x82on\xc4\x99\xc5\x82a wie\xc5\xbca p\xc3\xb3\xc5\x82nocna oraz dach nawy \xc5\x9brodkowej. Wie\xc5\xbca po\xc5\x82udniowa nie by\xc5\x82a jeszcze w\xc3\xb3wczas odbudowana. Wie\xc5\xbc\xc4\x99 p\xc3\xb3\xc5\x82nocn\xc4\x85 pospiesznie odbudowano i zadaszono niewysokim, tymczasowym dachem namiotowym, podobnym do tego, jaki mia\xc5\x82a wie\xc5\xbca po\xc5\x82udniowa przed zawaleniem._NEWLINE_W 1715 r. Szwecja przekaza\xc5\x82a swoje prawa do katedry breme\xc5\x84skiej hanowerskiemu konsystorzowi w Stade. W czasie podleg\xc5\x82o\xc5\x9bci konsystorzowi wie\xc5\xbca p\xc3\xb3\xc5\x82nocna otrzyma\xc5\x82a w 1767 r. he\xc5\x82m czepkowy z blachy miedzianej, tzw. Welsche Haube. Zast\xc4\x85pi\xc5\x82 on po 111 latach tymczasowy dach, a wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 breme\xc5\x84czyk\xc3\xb3w uzna\xc5\x82a go za bardziej pasuj\xc4\x85cy do wie\xc5\xbcy.\n_START_SECTION_\nWiek XIX\n_START_PARAGRAPH_\nPo przyj\xc4\x99ciu w 1803 r. pa\xc5\x84stwowej ustawy mediatyzacyjnej (tzw. Reichsdeputationshauptschluss) teren katedry zosta\xc5\x82a zsekularyzowany, sta\xc5\x82 si\xc4\x99 w\xc5\x82asno\xc5\x9bci\xc4\x85 miasta Bremy i zosta\xc5\x82 do niego w\xc5\x82\xc4\x85czony. Miasto jednak na pr\xc3\xb3\xc5\xbcno usi\xc5\x82owa\xc5\x82o zlikwidowa\xc4\x87 parafi\xc4\x99 katedraln\xc4\x85. W 1830 miasto uzna\xc5\x82o ostatecznie nowy statut parafii i prawo w\xc5\x82asno\xc5\x9bci do katedry. By\xc4\x87 mo\xc5\xbce dlatego przez d\xc5\x82ugie lata nie by\xc5\x82o ze strony miasta ani ch\xc4\x99ci ani woli odrestaurowania gro\xc5\xbc\xc4\x85cej zawaleniem \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni; dlatego jej wygl\xc4\x85d z wie\xc5\xbc\xc4\x85 p\xc3\xb3\xc5\x82nocn\xc4\x85 zwie\xc5\x84czon\xc4\x85 czepkowym he\xc5\x82mem i na wp\xc3\xb3\xc5\x82 zrujnowan\xc4\x85 wie\xc5\xbc\xc4\x85 po\xc5\x82udniow\xc4\x85 utrzyma\xc5\x82 si\xc4\x99 przez niemal ca\xc5\x82y XIX w._NEWLINE_Dopiero po 1880 r. sporz\xc4\x85dzono plany radykalnej przebudowy katedry wzgl\xc4\x99dnie wybudowania nowej. Plany te, zatwierdzone przez parlament krajowy Bremy i wsparte finansowo przez breme\xc5\x84skiego kupca Franza Ernsta Sch\xc3\xbctte umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82y po 1888 rozpocz\xc4\x99cie restauracji \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni wed\xc5\x82ug koncepcji katedralnego architekta i budowniczego Maxa Salzmanna. Pocz\xc4\x85tkowo zamierzano zachowa\xc4\x87 \xc5\x9bredniowieczn\xc4\x85 substancj\xc4\x99 budowli, ale ostatecznie przebudowano katedr\xc4\x99 wed\xc5\x82ug \xc3\xb3wczesnych wyobra\xc5\xbce\xc5\x84 w stylu neoroma\xc5\x84skim bior\xc4\x85c za wz\xc3\xb3r architektoniczny budowle sakralne stolicy zjednoczonych niedawno Niemiec \xe2\x80\x93 Berlina. Podczas tej fazy budowlanej dobudowano do katedry m.in. tzw. portal narzeczonych (od strony p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej) i wie\xc5\xbc\xc4\x99 nad skrzy\xc5\xbcowaniem naw. Najwi\xc4\x99ksza zmiana obj\xc4\x99\xc5\x82a jednak fasad\xc4\x99 zachodni\xc4\x85. Otrzyma\xc5\x82a ona dzisiejszy wygl\xc4\x85d wraz z wybudowaniem dw\xc3\xb3ch jednakowo du\xc5\xbcych, wyra\xc5\xbanie przewy\xc5\xbcszaj\xc4\x85cych wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 naw wie\xc5\xbc, zwie\xc5\x84czonych wysokimi, spiczastymi he\xc5\x82mami. Fundament pod wie\xc5\xbc\xc4\x99 po\xc5\x82udniow\xc4\x85 po\xc5\x82o\xc5\xbcono w 1889, a w 1893 obie wie\xc5\xbce by\xc5\x82y uko\xc5\x84czone. We wn\xc4\x99trzu katedry odnowiono malowid\xc5\x82a \xc5\x9bcienne. Wszystkie prace restauracyjne dobieg\xc5\x82y ko\xc5\x84ca w 1901 r.\n_START_SECTION_\nWiek XX\n_START_PARAGRAPH_\nPodczas II wojny \xc5\x9bwiatowej w 1943 r. katedra zosta\xc5\x82a ugodzona bombami zapalaj\xc4\x85cymi podczas bombardowa\xc5\x84 alianckich. Uszkodzenia nie dosi\xc4\x99g\xc5\x82y jej wn\xc4\x99trza. Wylecia\xc5\x82y jedynie szyby z okien nawy po\xc5\x82udniowej. W latach nast\xc4\x99pnych jednak katedra dozna\xc5\x82a zniszcze\xc5\x84 w wyniku kolejnych bombardowa\xc5\x84. W marcu 1945 w nawie p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej eksplodowa\xc5\x82a bomba burz\xc4\x85ca. W konsekwencji run\xc4\x99\xc5\x82a cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 sklepie\xc5\x84. Ca\xc5\x82a budowla by\xc5\x82a bliska zawalenia si\xc4\x99. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 gruzu z tamtych czas\xc3\xb3w pozostawiono w katedrze jako pami\xc4\x85tk\xc4\x99. W 1946 r., niemal natychmiast po zako\xc5\x84czeniu wojny, rozpocz\xc4\x99to odbudow\xc4\x99 wi\xc4\x99\xc5\xbaby dachowej nad naw\xc4\x85 p\xc3\xb3\xc5\x82nocn\xc4\x85. Do 1950 odbudowano zniszczone sklepienia. Uszkodzone fragmenty dachu pokryto blach\xc4\x85 miedzian\xc4\x85, kt\xc3\xb3ra odr\xc3\xb3\xc5\xbcnia si\xc4\x99 kolorystycznie od oryginalnego pokrycia, poniewa\xc5\xbc nie zd\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82a jeszcze pokry\xc4\x87 si\xc4\x99 charakterystyczn\xc4\x85, zielonkaw\xc4\x85 patyn\xc4\x85._NEWLINE_W latach 1973\xe2\x80\x931984 przeprowadzono w katedrze pod kierunkiem krajowego archeologa Bremy gruntowne badania archeologiczne: w 1973 r. w nawie \xc5\x9brodkowej i po\xc5\x82udniowej, w 1979 \xe2\x80\x93 w nawie p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej, w 1983\xe2\x80\x931984 w krypcie wschodniej. Podczas tych bada\xc5\x84 natrafiono na fundamenty poprzednich budowli i liczne grobowce arcybiskup\xc3\xb3w, co znacznie wzbogaci\xc5\x82o wiedz\xc4\x99 na temat przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci katedry. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 \xc3\xb3wczesnych znalezisk jest obecnie eksponowana w muzeum katedralnym oraz w muzeum historycznym miasta Bremy. Obok wykopalisk wykonano te\xc5\xbc prace remontowo-zabezpieczaj\xc4\x85ce maj\xc4\x85ce na celu z jednej strony napraw\xc4\x99 uszkodze\xc5\x84 fundament\xc3\xb3w i mur\xc3\xb3w, a z drugiej przywr\xc3\xb3cenie wn\xc4\x99trzu katedry bardziej \xc5\x9bredniowiecznego wygl\xc4\x85du pomimo zmian, jakich dokonano w trakcie XIX-wiecznej restauracji.\n_START_SECTION_\nArchitektura\n_START_PARAGRAPH_\nObecna katedra stanowi typowe za\xc5\x82o\xc5\xbcenie na planie krzy\xc5\xbca \xc5\x82aci\xc5\x84skiego, trzynawowe, z prezbiterium, kr\xc3\xb3tkim transeptem i masywn\xc4\x85, niewysok\xc4\x85 wie\xc5\xbc\xc4\x85 na skrzy\xc5\xbcowaniu naw. Pod posadzk\xc4\x85 znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 dwie halowe krypty. Wygl\xc4\x85d zewn\xc4\x99trzny katedry jest stosunkowo prosty, utrzymany w stylu neoroma\xc5\x84skim._NEWLINE_W fasadzie zachodniej s\xc4\x85 dwa g\xc5\x82\xc3\xb3wne drzwi wej\xc5\x9bciowe, usytuowane w przyziemiu obu wie\xc5\xbc. Drzwi zosta\xc5\x82y wykonane z \xc5\xbcelaza. Powierzchnia ka\xc5\xbcdego z nich jest podzielona na 11 prostok\xc4\x85t\xc3\xb3w, wype\xc5\x82nionych scenami biblijnymi. Nie tak wybitny, ale bez por\xc3\xb3wnania bardziej imponuj\xc4\x85cy jest portal narzeczonych w nawie p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej. Umo\xc5\xbcliwia on bezpo\xc5\x9brednie wej\xc5\x9bcie do nawy bocznej i zosta\xc5\x82 zbudowany w trakcie restauracji w 1888 na miejscu starego roma\xc5\x84skiego portalu. Zgodnie z nazw\xc4\x85, przez portal wchodzili do ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a narzeczeni, chc\xc4\x85cy zawrze\xc4\x87 zwi\xc4\x85zek ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84ski._NEWLINE_Szczeg\xc3\xb3lnie godny uwagi jest nawi\xc4\x85zuj\xc4\x85cy do prostego stylu architektury katedralnej tzw. ogr\xc3\xb3d biblijny (Bibelgarten) urz\xc4\x85dzony na wewn\xc4\x99trznym dziedzi\xc5\x84cu w obr\xc4\x99bie dawnego kru\xc5\xbcganka pomi\xc4\x99dzy naw\xc4\x85 po\xc5\x82udniow\xc4\x85 a domem koncertowym Die Glocke. Ten mierz\xc4\x85cy 37\xc2\xa0\xc3\x97\xc2\xa013\xc2\xa0m ogr\xc3\xb3d zosta\xc5\x82 w 1998 r. obsadzony ro\xc5\x9blinami. Ro\xc5\x9bnie w nim ok. 60 gatunk\xc3\xb3w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych ro\xc5\x9blin, kt\xc3\xb3rych nazwy s\xc4\x85 wymienione w Biblii, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc ro\xc5\x9blin pochodz\xc4\x85cych z ogrod\xc3\xb3w przyklasztornych. Ogr\xc3\xb3d ten podtrzymuje tradycj\xc4\x99 ogrod\xc3\xb3w biblijnych i jest dost\xc4\x99pny dla og\xc3\xb3\xc5\x82u. Raz w miesi\xc4\x85cu odbywa si\xc4\x99 zwiedzanie ogrodu z przewodnikiem. W ogrodzie znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 te\xc5\xbc \xc5\x82awki umo\xc5\xbcliwiaj\xc4\x85ce odpoczynek w\xc5\x9br\xc3\xb3d zieleni. Po\xc5\x9brodku trawnika stoi ma\xc5\x82y pomnik \xc5\x9bw. Jakuba, z muszl\xc4\x85 na postumencie, oznaczaj\xc4\x85c\xc4\x85 Drog\xc4\x99 \xc5\x9bw. Jakuba.\n_START_SECTION_\nWie\xc5\xbce fasady zachodniej\n_START_PARAGRAPH_\nObie bli\xc5\xbaniacze wie\xc5\xbce fasady zachodniej s\xc4\x85 zbudowane na podstawie kwadratu o boku 11 m. Sw\xc3\xb3j obecny kszta\xc5\x82t zawdzi\xc4\x99czaj\xc4\x85 romanizacji z ko\xc5\x84ca XIX w. Ich wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 wynosi 98 m._NEWLINE_Wie\xc5\xbce katedralne, zwie\xc5\x84czone spiczastymi he\xc5\x82mami, pokrytymi miedzian\xc4\x85, zielon\xc4\x85 od patyny blach\xc4\x85, s\xc4\x85 obecnie najwy\xc5\xbcszymi wie\xc5\xbcami ko\xc5\x9bcielnymi w Bremie i jedynymi, na kt\xc3\xb3rych jest urz\xc4\x85dzony punkt widokowy; znajduje si\xc4\x99 on na wie\xc5\xbcy po\xc5\x82udniowej u podstawy he\xc5\x82mu na wysoko\xc5\x9bci ok. 68 m; mo\xc5\xbcna si\xc4\x99 do niego wspi\xc4\x85\xc4\x87 po 265 stopniach kamiennych schod\xc3\xb3w. Wie\xc5\xbca p\xc3\xb3\xc5\x82nocna normalnie jest niedost\xc4\x99pna dla og\xc3\xb3\xc5\x82u; udost\xc4\x99pniana bywa tylko przy specjalnych okazjach, takich jak np. Europejskie Dni Dziedzictwa._NEWLINE_W wie\xc5\xbcy p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej znajduje si\xc4\x99 zegar wie\xc5\xbcowy. Od 1961 ma on nap\xc4\x99d elektromechaniczny, a jego mechanizm zegarowy powsta\xc5\x82 w warsztacie zegarmistrzowskim Eduard Korfhage & S\xc3\xb6hne z g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 siedzib\xc4\x85 w Melle-Buer (obecnie dzielnica Melle). Dzi\xc4\x99ki specjalnemu obci\xc4\x85\xc5\xbcnikowi zegar katedralny ma mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 automatycznego ustawienia si\xc4\x99 na w\xc5\x82a\xc5\x9bciw\xc4\x85 godzin\xc4\x99 w wypadku du\xc5\xbcej przerwy w dop\xc5\x82ywie pr\xc4\x85du. Na pocz\xc4\x85tku przerwy mechanizm zegarowy r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc przerywa prac\xc4\x99, a obci\xc4\x85\xc5\xbcnik si\xc4\x99 opuszcza. D\xc5\x82ugo\xc5\x9b\xc4\x87 odcinka, kt\xc3\xb3ry obci\xc4\x85\xc5\xbcnik pokonuje, odpowiada czasowi trwania przerwy w dop\xc5\x82ywie pr\xc4\x85du. Kiedy dop\xc5\x82yw pr\xc4\x85du zostaje wznowiony, obci\xc4\x85\xc5\xbcnik jest z powrotem wci\xc4\x85gany do g\xc3\xb3ry, a zegar zostaje automatycznie ustawiony na w\xc5\x82a\xc5\x9bciw\xc4\x85 godzin\xc4\x99._NEWLINE_Mechanizm zegara raz w miesi\xc4\x85cu musi by\xc4\x87 konserwowany.\n_START_SECTION_\nChrzcielnica\n_START_PARAGRAPH_\nJednym z najbardziej znanych element\xc3\xb3w wyposa\xc5\xbcenia breme\xc5\x84skiej katedry jest chrzcielnica. Czasza chrzcielnicy jest podtrzymywana przez trzech m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn jad\xc4\x85cych na lwie i jest udekorowana dwoma pasami biegn\xc4\x85cych wok\xc3\xb3\xc5\x82 \xc5\x82ukowych fryz\xc3\xb3w i wizerunkami \xc5\x9bwi\xc4\x99tych. Zosta\xc5\x82a ona odlana ok. 1229 r. przez nieznanego ludwisarza i znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 pierwotnie w ch\xc3\xb3rze zachodnim. P\xc3\xb3\xc5\xbaniej zmienia\xc5\x82a wielokrotnie miejsce lokalizacji. Od XVI w. sta\xc5\x82a na trzystopniowym pode\xc5\x9bcie na p\xc3\xb3\xc5\x82noc od wej\xc5\x9bcia. Od 1641 r. zawieszono nad ni\xc4\x85 na \xc5\x82a\xc5\x84cuchu ozdobn\xc4\x85, wyrze\xc5\xbabion\xc4\x85 w drewnie w stylu barokowym pokryw\xc4\x99, dzie\xc5\x82o Andreasa von Mandelsloh. Od 1811 r. chrzcielnica znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 w pierwszej kaplicy przed prezbiterium. W 1958, po przebudowie krypty zachodniej na baptysterium, chrzcielnica zosta\xc5\x82a ustawiona w\xc5\x82a\xc5\x9bnie w niej.\n_START_SECTION_\nAmbona\n_START_PARAGRAPH_\nAmbona jest prezentem szwedzkiej kr\xc3\xb3lowej Krystyny dla miasta Bremy z 1638 r., z okazji ponownego otwarcia katedry dla sprawowania nabo\xc5\xbce\xc5\x84stw. Wykona\xc5\x82 j\xc4\x85 w stylu rokokowym Georg Kriebel. Pocz\xc4\x85tkowo posiada\xc5\x82a barwne obramowanie. W XIX w. pomalowano j\xc4\x85 na br\xc4\x85zowo. Ambona znajduje si\xc4\x99 od pocz\xc4\x85tku w tym samym miejscu.\n_START_SECTION_\nWitra\xc5\xbce\n_START_PARAGRAPH_\nNajbardziej znany wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesny witra\xc5\xbc w katedrze, \xe2\x80\x9ePok\xc5\x82on Trzech Kr\xc3\xb3li\xe2\x80\x9d jest dzie\xc5\x82em francuskiego malarza-witra\xc5\xbcysty Charlesa Crodela.\n_START_SECTION_\nStalle\n_START_PARAGRAPH_\nWystawne stalle kapitu\xc5\x82y katedralnej pochodz\xc4\x85 z ok. 1365 r. i pierwotnie by\xc5\x82y ustawione w dw\xc3\xb3ch rz\xc4\x99dach po obu stronach prezbiterium. Dekoracje na nich przedstawia\xc5\x82y sceny ze Starego i Nowego Testamentu. W 1823 zosta\xc5\x82y one zdemontowane i z\xc5\x82o\xc5\xbcone w jednej z kaplic wzgl\xc4\x99dnie cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo spalone. Do naszych czas\xc3\xb3w zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 jedynie osiem egzemplarzy, kt\xc3\xb3re po odrestaurowaniu w latach 70. i 80. XX w. ustawiono luzem w trzeciej kaplicy.\n_START_SECTION_\nGrobowce\n_START_PARAGRAPH_\nW nawach katedralnych znajduje si\xc4\x99 blisko 90 nagrobk\xc3\xb3w biskup\xc3\xb3w, arcybiskup\xc3\xb3w i innych dostojnik\xc3\xb3w ko\xc5\x9bcielnych. Miejsce wiecznego spoczynku znalaz\xc5\x82 tu te\xc5\xbc znany pisarz epoki o\xc5\x9bwiecenia baron Adolph Franz Friedrich Ludwig Knigge.\n_START_SECTION_\nMysz katedralna\n_START_PARAGRAPH_\nNa prawych drzwiach do zakrystii znajduje si\xc4\x99 katedralna mysz. Kamienna rze\xc5\xbaba myszy pochodzi z XIII w. Jej znaczenie jest niejasne. Mo\xc5\xbcliwe, \xc5\xbce jest znakiem rzemie\xc5\x9blnik\xc3\xb3w. Kiedy ci\xc4\x85gn\xc4\x85cy do kraju czeladnicy starali si\xc4\x99 o prac\xc4\x99 przy budowie katedry, stawiano im cz\xc4\x99sto pytanie, gdzie mo\xc5\xbcna znale\xc5\xba\xc4\x87 mysz. Gdy znali w\xc5\x82a\xc5\x9bciw\xc4\x85 odpowied\xc5\xba, by\xc5\x82 to dow\xc3\xb3d, \xc5\xbce m\xc3\xb3wili prawd\xc4\x99.\n_START_SECTION_\nKrypty\n_START_PARAGRAPH_\nKatedra ma dwie krypty. Krypta zachodnia mi\xc4\x99dzy wie\xc5\xbcami, najstarsze wn\xc4\x99trze w Bremie, konsekrowana w 1068 r. Krypta wschodnia, pod skrzy\xc5\xbcowaniem i ch\xc3\xb3rem, r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc z XI w.\n_START_SECTION_\nO\xc5\x82owiany magazyn podziemny\n_START_PARAGRAPH_\nMiejscem, kt\xc3\xb3re szczeg\xc3\xb3lnie warto w katedrze obejrze\xc4\x87, jest tzw. o\xc5\x82owiany magazyn podziemny (niem. Bleikeller), kt\xc3\xb3ra od 1984 r. znajduje si\xc4\x99 pod ogrodem biblijnym. Jest ona znana z tego, \xc5\xbce od czas\xc3\xb3w p\xc3\xb3\xc5\xbanego \xc5\x9bredniowiecza znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 w niej bardzo dobrze zachowane, w naturalny spos\xc3\xb3b zmumifikowane zw\xc5\x82oki ludzkie. Sze\xc5\x9b\xc4\x87 z nich jest wyeksponowanych w otwartych trumnach._NEWLINE_Pierwotnie o\xc5\x82owiany magazyn podziemny mie\xc5\x9bci\xc5\x82a si\xc4\x99 we wschodniej krypcie katedry. W 1822 r. postanowiono krypt\xc4\x99 wschodni\xc4\x85 wykorzysta\xc4\x87 do innych cel\xc3\xb3w, wi\xc4\x99c dla ekspozycji mumii postanowiono zaadaptowa\xc4\x87 dotychczasow\xc4\x85 piwnic\xc4\x99 na w\xc4\x99giel._NEWLINE_Podobnie jak zagadkowa jest mumifikacja zw\xc5\x82ok jako tak r\xc3\xb3wnie niejasna jest etymologia nazwy krypty. Nazwa nie pochodzi, jak mo\xc5\xbcna by zak\xc5\x82ada\xc4\x87, od o\xc5\x82owiu, kt\xc3\xb3rym by\xc5\x82o wzbogacane powietrze, ale od tego, i\xc5\xbc pierwotnie w krypcie wschodniej sk\xc5\x82adowano o\xc5\x82\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3ry naste pnie walcowano na blach\xc4\x99, s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85c\xc4\x85 do pokrycia dach\xc3\xb3w katedry.\n_START_SECTION_\nCiekawostka\n_START_PARAGRAPH_\nPrzez stulecia sadzono, i\xc5\xbc zmumifikowane zw\xc5\x82oki z ustami otwartymi jak do krzyku nale\xc5\xbca\xc5\x82y do dekarzy, kt\xc3\xb3rzy ponie\xc5\x9bli \xc5\x9bmier\xc4\x87 spadaj\xc4\x85c z dachu podczas pracy. Jednak w 1985 pewna ekipa lekarska odkry\xc5\x82a w wyniku prze\xc5\x9bwietlenia rentgenowskiego, \xc5\xbce zw\xc5\x82oki nie wykazuj\xc4\x85 \xc5\xbcadnych \xc5\x9blad\xc3\xb3w z\xc5\x82ama\xc5\x84. Lekarze znale\xc5\xbali jednak co\xc5\x9b innego w zw\xc5\x82okach jednej z mumii: kul\xc4\x99 w kr\xc4\x99gos\xc5\x82upie! Udowodniono wi\xc4\x99c, i\xc5\xbc zw\xc5\x82oki te nie nale\xc5\xbca\xc5\x82y do dekarza. Nie uda\xc5\x82o si\xc4\x99 jednak ustali\xc4\x87, czy cz\xc5\x82owiek ten zgin\xc4\x85\xc5\x82 od postrza\xc5\x82u i dlaczego w og\xc3\xb3le do niego strzelano.\n_START_SECTION_\nMuzeum katedralne\n_START_PARAGRAPH_\nW 1987 zainaugurowano muzeum katedralne. Urz\xc4\x85dzono je w zaadaptowanej kaplicy. W czasie prac budowlanych w 1985 natrafiono na \xc5\x9bredniowieczne malowid\xc5\x82a \xc5\x9bcienne, nale\xc5\xbc\xc4\x85ce do najobszerniej zachowanych na terenie Bremy. Powsta\xc5\x82y one prawdopodobnie w 1414 r., na kr\xc3\xb3tko przed po\xc5\x9bwi\xc4\x99ceniem o\xc5\x82tarza w tej by\xc5\x82ej kaplicy. Poprzez ostro\xc5\xbcne ods\xc5\x82anianie, konserwacj\xc4\x99 i restauracj\xc4\x99 uda\xc5\x82o si\xc4\x99 zrekonstruowa\xc4\x87 cztery malowid\xc5\x82a przedstawiaj\xc4\x85ce: Chrzest Jezusa, odarcie Jezusa z szat przed ubiczowaniem, \xc5\xbco\xc5\x82nierzy rzucaj\xc4\x85cych losy o jego szaty oraz \xe2\x80\x9eMaiestas Domini\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 przedstawienie Chrystusa w mandorli._NEWLINE_Muzeum katedralne s\xc5\x82u\xc5\xbcy przede wszystkim do ekspozycji przedmiot\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re wydobyto w trakcie wykopalisk archeologicznych w latach 1973\xe2\x80\x931984. W tym swoistym muzeum ekumenicznym wystawiane s\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc inne przedmioty liturgiczne z minionych wiek\xc3\xb3w, do kt\xc3\xb3rych zalicza si\xc4\x99 czasami tak\xc5\xbce depozyty breme\xc5\x84skiego ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a katolickiego._NEWLINE_W 1995 dosz\xc5\x82o do rozbudowy muzeum, kt\xc3\xb3rego koszty ponios\xc5\x82a fundacja Stiftung Bremer Dom e. V.\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbycie wsp\xc3\xb3lnoty parafialnej\n_START_PARAGRAPH_\nKatedra \xc5\x9bw. Piotra oferuje obecnie wiernym ok. 1600 miejsc siedz\xc4\x85cych. Nabo\xc5\xbce\xc5\x84stwo po\xc5\x82\xc4\x85czone z chrztem jest sprawowane w ka\xc5\xbcd\xc4\x85 niedziel\xc4\x99 o godz. 10:00; cz\xc4\x99sto udzielana jest te\xc5\xbc komunia. Inne uroczysto\xc5\x9bci ko\xc5\x9bcielne maja miejsce o r\xc3\xb3\xc5\xbcnych godzinach. Nabo\xc5\xbce\xc5\x84stwa s\xc4\x85 celebrowane chwilami kolejno przez sze\xc5\x9bciu pastor\xc3\xb3w parafialnych. Ka\xc5\xbcdemu nabo\xc5\xbce\xc5\x84stwu towarzyszy zawsze gra na organach g\xc5\x82\xc3\xb3wnych, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc \xc5\x9bpiew ch\xc3\xb3ru katedralnego. Tak jak w ka\xc5\xbcdym innym ko\xc5\x9bciele, r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc i w katedrze odbywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 konfirmacje, celebrowane s\xc4\x85 wa\xc5\xbcne \xc5\x9bwi\xc4\x99ta ko\xc5\x9bcielne, maj\xc4\x85 miejsce pogrzeby._NEWLINE_W ostatni\xc4\x85 niedziel si\xc4\x99 ka\xc5\xbcdego miesi\xc4\x85ca celebrowana jest w katedrze o godz. 18:00 tzw. msza \xc5\x9bw. Tomasza (Thomasmesse). Jest ona traktowana jako alternatywa dla tradycyjnego nabo\xc5\xbce\xc5\x84stwa i skierowana jest wed\xc5\x82ug jej pomys\xc5\x82odawc\xc3\xb3w do: pytaj\xc4\x85cych o Chrystusa, w\xc4\x85tpi\xc4\x85cych w wierze, sfrustrowanych chodz\xc4\x85cych do ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a i biernych uczestnik\xc3\xb3w nabo\xc5\xbce\xc5\x84stwa Nazwa tej formy nabo\xc5\xbce\xc5\x84stwa nawi\xc4\x85zuje do \xc5\x9bw. Tomasza Aposto\xc5\x82a, znanego r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc jako niewierny Tomasz. Msza \xc5\x9bw. Tomasza ma charakter ekumeniczny i opiera si\xc4\x99 na muzyce ko\xc5\x9bcielnej, medytacji i alternatywnych metodach przekazywania wiary. Czytania i kazania s\xc4\x85 np. prowadzone zar\xc3\xb3wno przez osoby duchowne, jak i \xc5\x9bwieckich i opieraj\xc4\x85 si\xc4\x99 na dialogu i zamianie r\xc3\xb3l._NEWLINE_Katedra jest og\xc3\xb3lnie dost\xc4\x99pna dla turyst\xc3\xb3w, jedynie zwiedzanie z przewodnikiem jest p\xc5\x82atne._NEWLINE_Parafia katedralna prowadzi r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc kaplic\xc4\x99 \xc5\x9bw. Emanuela w dzielnicy Peterswerder. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc tam sprawowane s\xc4\x85 podobne nabo\xc5\xbce\xc5\x84stwa, jak w katedrze. Nieregularnie odbywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 tam r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc nabo\xc5\xbce\xc5\x84stwa rodzinne, specjalnie ukierunkowane na ma\xc5\x82e dzieci.\n_START_SECTION_\nOrgan kierowniczy katedry\n_START_PARAGRAPH_\nNajwy\xc5\xbcszym organem decyzyjnym w parafii katedralnej \xc5\x9bw. Piotra jest konwent ko\xc5\x9bcielny (Kirchenkonvent). Sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 on zar\xc3\xb3wno z cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w sta\xc5\x82ych, jak i wybieralnych. Cz\xc5\x82onkami sta\xc5\x82ymi konwentu s\xc4\x85 inwestorzy katedralni, kaznodzieje, pe\xc5\x82noetatowi muzycy ko\xc5\x9bcielni, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wszyscy diakoni (w licznie 36) i starsi diakoni. Na miejsca wybieralne mo\xc5\xbce by\xc4\x87 wybrany ka\xc5\xbcdy cz\xc5\x82onek parafii, kadencja jest czteroletnia i mo\xc5\xbcna by\xc4\x87 wybranym ponownie._NEWLINE_Konwent ko\xc5\x9bcielny przyj\xc4\x85\xc5\x82 w 1999 r. statut, kt\xc3\xb3ry \xc5\x9bci\xc5\x9ble okre\xc5\x9bla zakres zada\xc5\x84 jego cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w: konwent jest odpowiedzialny za: wyb\xc3\xb3r inwestor\xc3\xb3w spo\xc5\x9br\xc3\xb3d swoich cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w, wyb\xc3\xb3r i nominacje kaznodziej\xc3\xb3w, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wyb\xc3\xb3r cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w zarz\xc4\x85du (Kirchenvorstand). Wszystkie decyzje dotycz\xc4\x85ce gospodarki wewn\xc4\x99trznej, planowania lub bilansu rocznego, podj\xc4\x99te przez komisj\xc4\x99 ds. finansowych przy kancelarii katedralnej, wymagaj\xc4\x85 zgody konwentu. Ponadto konwent jest w stanie zmieni\xc4\x87 zasadniczo porz\xc4\x85dek nabo\xc5\xbce\xc5\x84stw. Do om\xc3\xb3wienia poszczeg\xc3\xb3lnych zagadnie\xc5\x84 konwent mo\xc5\xbce powo\xc5\x82a\xc4\x87 spo\xc5\x9br\xc3\xb3d swoich cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w zespo\xc5\x82y robocze i komitety._NEWLINE_Powo\xc5\x82ana do \xc5\xbcycia w 1638 r. diakonia istnieje nadal. W lutym 2008 nale\xc5\xbca\xc5\x82o do niej 24 cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w. Cz\xc5\x82onkowie diakonii ka\xc5\xbcdorazowo zobowi\xc4\x85zuj\xc4\x85 si\xc4\x99 dzia\xc5\x82a\xc4\x87 nieodp\xc5\x82atnie przez 12 lat na rzecz wsp\xc3\xb3lnoty parafialnej.\n_START_SECTION_\nSzko\xc5\x82y katedralne\n_START_PARAGRAPH_\nW ci\xc4\x85gu dziej\xc3\xb3w istnia\xc5\x82y 2 szko\xc5\x82y ko\xc5\x9bcielne powi\xc4\x85zane z katedr\xc4\x85. W 1642 za\xc5\x82o\xc5\xbcono lutera\xc5\x84sk\xc4\x85 szko\xc5\x82\xc4\x99 \xc5\x82aci\xc5\x84sk\xc4\x85 (Lateinschule), stanowi\xc4\x85c\xc4\x85 konkurencj\xc4\x99 dla ju\xc5\xbc istniej\xc4\x85cego gimnazjum reformowanego przy ko\xc5\x9bciele \xc5\x9bw. Katarzyny. Szko\xc5\x82a mia\xc5\x82a swoj\xc4\x85 siedzib\xc4\x99 w budynku kapitu\xc5\x82y po\xc5\x82o\xc5\xbconym na po\xc5\x82udnie od katedry przy placu Domsheide. Dla szko\xc5\x82y, kt\xc3\xb3ra z regu\xc5\x82y posiada\xc5\x82a sze\xc5\x9bciu kwalifikowanych nauczycieli, wydano w 1648 specjalny porz\xc4\x85dek szkolny; w roku nast\xc4\x99pnym dosta\xc5\x82a si\xc4\x99 ona razem z katedr\xc4\x85 w r\xc4\x99ce Szwed\xc3\xb3w i od tego momentu podlega\xc5\x82a konsystorzowi. Profesorowie i nauczyciele, kt\xc3\xb3rzy przedtem musieli by\xc4\x87 zatrudnieni na posadach ko\xc5\x9bcielnych, od tej chwili mogli si\xc4\x99 po\xc5\x9bwieci\xc4\x87 wy\xc5\x82\xc4\x85cznie dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci pedagogicznej. Cia\xc5\x82o pedagogiczne szko\xc5\x82y stanowili: rektor i jego zast\xc4\x99pcy i wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracownicy (w r\xc3\xb3\xc5\xbcnej randze), kantor wyk\xc5\x82adaj\xc4\x85cy muzyk\xc4\x99 oraz tzw. grammaticus (od 1683). W 1681 r. powo\xc5\x82ano do \xc5\xbcycia Athenaeum breme\xc5\x84skie. By\xc5\x82o ono pomy\xc5\x9blane jako uczelnia wy\xc5\xbcsza dla student\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy przedtem ucz\xc4\x99szczali do szko\xc5\x82y \xc5\x82aci\xc5\x84skiej. Athenaeum mia\xc5\x82o jednak niewielu uczni\xc3\xb3w, chocia\xc5\xbc szczyci\xc5\x82o si\xc4\x99 ono swoj\xc4\x85 renomowan\xc4\x85 bibliotek\xc4\x85. W 1718 obie szko\xc5\x82y przypad\xc5\x82y Hanowerowi i (jako Athenaeum) liczy\xc5\x82y w 1726 \xc5\x82\xc4\x85cznie 89 uczni\xc3\xb3w. Po 1803 r., gdy zwierzchnictwo nad szko\xc5\x82\xc4\x85 obj\xc4\x99\xc5\x82o miasto Brema, podporz\xc4\x85dkowano j\xc4\x85 specjalnemu kierownictwu. W latach nast\xc4\x99pnych szko\xc5\x82\xc4\x99 przekszta\xc5\x82cono w gimnazjum, a liczba jej uczni\xc3\xb3w si\xc4\x99gn\xc4\x99\xc5\x82a 170. W 1817 r. gimnazjum podniesiono do rangi szko\xc5\x82y wy\xc5\xbcszej._NEWLINE_Pocz\xc4\x85wszy od XVI w. istnia\xc5\x82a przy katedrze r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc inna szko\xc5\x82a. Jej uczniowie rekrutowali si\xc4\x99 przewa\xc5\xbcnie z rodzin lutera\xc5\x84skich. W 1874 r. szko\xc5\x82a ta przeprowadzi\xc5\x82a si\xc4\x99 do przebudowanego Pastorenhaus przy Marktstra\xc3\x9fe 14, a w 1880 sta\xc5\x82a si\xc4\x99 p\xc5\x82atn\xc4\x85 szko\xc5\x82\xc4\x85 pa\xc5\x84stwow\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nCiekawostka architektoniczna\n_START_PARAGRAPH_\nKatedra \xc5\x9bw. Piotra sta\xc5\x82a si\xc4\x99 przyk\xc5\x82adem architektonicznym dla pierwszej w Hamburgu sakralnej budowli katolickiej po reformacji \xe2\x80\x93 Nowej Katedry Mariackiej, kt\xc3\xb3ra od 1995 r. jest r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc archikatedr\xc4\x85 w reaktywowanej archidiecezji hamburskiej.'