b'\n_START_ARTICLE_\nFeminizm w Polsce\n_START_PARAGRAPH_\nRozw\xc3\xb3j historyczny feminizmu w Polsce dzieli si\xc4\x99 na 7 okres\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 tzw. \xe2\x80\x9efal feminizmu\xe2\x80\x9d.\n_START_SECTION_\nPierwsza fala (1800\xe2\x80\x931829)\n_START_PARAGRAPH_\nIdee feminizmu dotar\xc5\x82y na ziemie polskie znacznie p\xc3\xb3\xc5\xbaniej, ni\xc5\xbc do Europy Zachodniej \xe2\x80\x93 dopiero w XIX wieku. Polska do\xc5\x9bwiadczy\xc5\x82a w ci\xc4\x85gu tamtego stulecia trzech nast\xc4\x99puj\xc4\x85cych po sobie \xe2\x80\x9efal\xe2\x80\x9d feminizmu (kiedy powsta\xc5\x82y pierwsze polskie teksty feministyczne): pierwsza (i najs\xc5\x82absza) \xe2\x80\x9efala\xe2\x80\x9d przed wybuchem powstania listopadowego (przed 1830 rokiem). W\xc3\xb3wczas Klementyna z Ta\xc5\x84skich Hoffmanowa napisa\xc5\x82a pierwsz\xc4\x85 polsk\xc4\x85 ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99 o cechach feministycznych Pami\xc4\x85tka po dobrej matce (1819). Chocia\xc5\xbc autorka g\xc5\x82osi\xc5\x82a, \xc5\xbce Polki powinny by\xc4\x87 przede wszystkim \xc5\xbconami i matkami, to z drugiej strony podkre\xc5\x9bla\xc5\x82a konieczno\xc5\x9b\xc4\x87 kszta\xc5\x82cenia kobiet.\n_START_SECTION_\nDruga fala (1830\xe2\x80\x931863)\n_START_PARAGRAPH_\nDruga, silniejsza \xe2\x80\x9efala\xe2\x80\x9d mia\xc5\x82a miejsce mi\xc4\x99dzy powstaniami: listopadowym i styczniowym. Powsta\xc5\x82a pod wp\xc5\x82ywem francuskich idei \xe2\x80\x9eproto-feministycznych\xe2\x80\x9d: tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci literackiej George Sand i czasopisma dla kobiet La Gazette des Femmes (Gazeta Kobieca). Pierwsza polska filozofka Eleonora Ziemi\xc4\x99cka napisa\xc5\x82a My\xc5\x9bli o wychowaniu kobiet (1843), w kt\xc3\xb3rych twierdzi\xc5\x82a, \xc5\xbce najwa\xc5\xbcniejszym celem kszta\xc5\x82cenia kobiet jest formowanie ich cz\xc5\x82owiecze\xc5\x84stwa, a dopiero potem \xe2\x80\x93 kobieco\xc5\x9bci. Wiod\xc4\x85cym polskim propagatorem feminizmu by\xc5\x82o czasopismo Przegl\xc4\x85d Naukowy. Publikowa\xc5\x82a w nim m.in. Narcyza \xc5\xbbmichowska (przyw\xc3\xb3dczyni warszawskiej grupy kobiet zwanych \xe2\x80\x9eentuzjastkami\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3re domaga\xc5\x82y si\xc4\x99 emancypacji i prawa do edukacji dla kobiet). \xc5\xbbmichowska wyg\xc5\x82asza\xc5\x82a r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wiele przem\xc3\xb3wie\xc5\x84, popieraj\xc4\x85cych prawa kobiet.\n_START_SECTION_\nTrzecia fala (1870\xe2\x80\x931899)\n_START_PARAGRAPH_\nTrzecia i najsilniejsza \xe2\x80\x9efala\xe2\x80\x9d feminizmu pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 na ziemiach polskich po 1870 roku pod wp\xc5\x82ywem zachodnioeuropejskiego feminizmu. Charakterystyczn\xc4\x85 cech\xc4\x85 tego okresu jest zaanga\xc5\xbcowanie m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn, kt\xc3\xb3rzy byli g\xc5\x82\xc3\xb3wnymi rzecznikami praw kobiet: Adam Wi\xc5\x9blicki opublikowa\xc5\x82 w Przegl\xc4\x85dzie Naukowym (1870) artyku\xc5\x82 pt. Niezale\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 kobiety, kt\xc3\xb3ry zawiera\xc5\x82 radykalne \xc5\xbc\xc4\x85dania r\xc3\xb3wnouprawnienia p\xc5\x82ci w edukacji i pracy zawodowej. W tym samym czasopi\xc5\x9bmie Aleksander \xc5\x9awi\xc4\x99tochowski krytykowa\xc5\x82 ksi\xc4\x85\xc5\xbcki K. z Ta\xc5\x84skich-Hoffmanowej, kt\xc3\xb3re jego zdaniem \xe2\x80\x9eprzekszta\xc5\x82ca\xc5\x82y kobiety w niewolnice\xe2\x80\x9d. Inne czasopismo \xe2\x80\x9eNiwa\xe2\x80\x9d \xc5\xbc\xc4\x85da\xc5\x82o umo\xc5\xbcliwienia kobietom dost\xc4\x99pu do edukacji i kariery zawodowej. Najbardziej radykalne pogl\xc4\x85dy reprezentowa\xc5\x82 Edward Pr\xc4\x85dzy\xc5\x84ski w ksi\xc4\x85\xc5\xbcce O prawach kobiety (1873), kt\xc3\xb3ra g\xc5\x82osi\xc5\x82a ca\xc5\x82kowite zr\xc3\xb3wnanie praw kobiet i m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn w ka\xc5\xbcdej dziedzinie \xc5\xbcycia._NEWLINE_Kwestia emancypacji kobiet by\xc5\x82a szczeg\xc3\xb3lnie znacz\xc4\x85ca na Uniwersytecie Lwowskim. Wyk\xc5\x82adowca tej uczelni Leon Bili\xc5\x84ski prowadzi\xc5\x82 cykl wyk\xc5\x82ad\xc3\xb3w O pracy kobiet ze stanowiska ekonomicznego w 1874 roku Uczony domaga\xc5\x82 si\xc4\x99 intelektualnej i ekonomicznej emancypacji dla kobiet, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc umo\xc5\xbcliwienia im dost\xc4\x99pu do wykszta\xc5\x82cenia wy\xc5\xbcszego. Jego \xc5\xbc\xc4\x85dania zosta\xc5\x82y zrealizowane w 1897, kiedy pierwsze studentki zosta\xc5\x82y imatrykulowane na lwowskiej uczelni._NEWLINE_Motyw emancypacji kobiet jest szczeg\xc3\xb3lnie wa\xc5\xbcny w tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci Elizy Orzeszkowej: w ksi\xc4\x85\xc5\xbcce Kilka s\xc5\x82\xc3\xb3w o kobietach (1871) podkre\xc5\x9bli\xc5\x82a fundamentaln\xc4\x85 ludzk\xc4\x85 natur\xc4\x99 kobiety, zdeprawowanej przez spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwo. Czasopismo Prawda opublikowa\xc5\x82o w 1889 artyku\xc5\x82 Ludwika Krzywickiego Sprawa kobieca, kt\xc3\xb3ry udowadnia\xc5\x82, \xc5\xbce \xe2\x80\x9ewyzwolenie kobiet\xe2\x80\x9d jest warunkiem rozwoju ekonomii kapitalistycznej.\n_START_SECTION_\nCzwarta fala (1900\xe2\x80\x931919)\n_START_PARAGRAPH_\nCzwarta \xe2\x80\x93 modernistyczna \xe2\x80\x93 \xe2\x80\x9efala\xe2\x80\x9d feminizmu pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 na ziemiach polskich oko\xc5\x82o 1900 roku Podczas gdy pisarze-m\xc4\x99\xc5\xbcczy\xc5\xbani koncentrowali si\xc4\x99 na \xe2\x80\x9etajemniczej i mistycznej\xe2\x80\x9d naturze kobiety, pisarki (np. Maria Konopnicka, Eliza Orzeszkowa) zajmowa\xc5\x82y si\xc4\x99 bardziej racjonalnymi aspektami kobieco\xc5\x9bci. Zofia Na\xc5\x82kowska by\xc5\x82a szczeg\xc3\xb3lnie aktywn\xc4\x85 dzia\xc5\x82aczk\xc4\x85 polskiego ruchu kobiecego. Jej przemowa: Uwagi o etycznych zadaniach ruchu kobiecego, wyg\xc5\x82oszona podczas Kongresu Kobiet w Warszawie w 1907 pot\xc4\x99pi\xc5\x82a prostytucj\xc4\x99 jako form\xc4\x99 poligamii. Pierwsza powie\xc5\x9b\xc4\x87 Na\xc5\x82kowskiej Kobiety (1906) i inna powie\xc5\x9b\xc4\x87 Narcyza (1910) ukazywa\xc5\x82y kobiec\xc4\x85 pasywno\xc5\x9b\xc4\x87 w konfrontacji z m\xc4\x99sk\xc4\x85. Warto doda\xc4\x87, \xc5\xbce kobiety uzyska\xc5\x82y pe\xc5\x82ne prawa wyborcze 28 listopada 1918 roku na skutek dekretu Tymczasowego Naczelnika Pa\xc5\x84stwa J\xc3\xb3zefa Pi\xc5\x82sudskiego.\n_START_SECTION_\nPi\xc4\x85ta fala (1920\xe2\x80\x931939)\n_START_PARAGRAPH_\nPi\xc4\x85ta \xe2\x80\x9efala\xe2\x80\x9d polskiego feminizmu nast\xc4\x85pi\xc5\x82a w okresie mi\xc4\x99dzywojennym (lata 20. i 30. XX w.). Polski feminizm tamtego okresu (podobnie jak feminizm w innych krajach) poszukiwa\xc5\x82 nowej definicji feminizmu i nowych cel\xc3\xb3w. Pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 w\xc4\x85tpliwo\xc5\x9bci, czy nale\xc5\xbcy walczy\xc4\x87 o pe\xc5\x82ne r\xc3\xb3wnouprawnienie, czy raczej o prawn\xc4\x85 ochron\xc4\x99 dla kobiet. Prawie wszyscy (nawet radyka\xc5\x82owie) wierzyli, \xc5\xbce kobiety osi\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82y swoj\xc4\x85 emancypacj\xc4\x99 przez otrzymanie pe\xc5\x82ni praw politycznych. R\xc3\xb3\xc5\xbca Melcerowa wyrazi\xc5\x82a to przekonanie s\xc5\x82owami: Feminizm (...) faktycznie sko\xc5\x84czy\xc5\x82 si\xc4\x99 w tych narodach, w kt\xc3\xb3rych osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 sw\xc3\xb3j cel: spo\xc5\x82eczne i polityczne r\xc3\xb3wnouprawnienie._NEWLINE_Tym niemniej w Polsce feminizm by\xc5\x82 wyj\xc4\x85tkowo aktywny. Na\xc5\x82kowska w dalszym ci\xc4\x85gu analizowa\xc5\x82a kwestie kobiece: w powie\xc5\x9bciach Romans Teresy Hennert (1923) i Renata S\xc5\x82ucza\xc5\x84ska (1935) rozwa\xc5\xbca\xc5\x82a granice wolno\xc5\x9bci kobiety w tradycyjnym spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwie._NEWLINE_W latach 20. XX wieku pojawi\xc5\x82 si\xc4\x99 w Polsce radykalny feminizm: jego przedstawicielki, Irena Krzywicka i Maria Morozowicz-Szczepkowska pos\xc5\x82ugiwa\xc5\x82y si\xc4\x99 agresywn\xc4\x85 retoryk\xc4\x85 tego kierunku i domaga\xc5\x82y si\xc4\x99 wyzwolenia kobiet z emocjonalnej zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn (tzw. \xe2\x80\x9ewalka z poj\xc4\x99ciem mi\xc5\x82o\xc5\x9bci\xe2\x80\x9d) jako jedynym \xc5\x9brodkiem do osi\xc4\x85gni\xc4\x99cia indywidualnej niezale\xc5\xbcno\xc5\x9bci. Krzywicka i Tadeusz Boy-\xc5\xbbele\xc5\x84ski propagowali \xc5\x9bwiadome macierzy\xc5\x84stwo, edukacj\xc4\x99 seksualn\xc4\x85, prawo do rozwodu, legalizacj\xc4\x99 aborcji i ca\xc5\x82kowite r\xc3\xb3wnouprawnienie p\xc5\x82ci. Krzywicka od 1926 opublikowa\xc5\x82a cykl artyku\xc5\x82\xc3\xb3w feministycznych w dodatku do \xe2\x80\x9eWiadomo\xc5\x9bci Literackich\xe2\x80\x9d pt. \xc5\xbbycie \xc5\x9bwiadome, \xc5\xbbele\xc5\x84ski napisa\xc5\x82 wiele artyku\xc5\x82\xc3\xb3w (m.in. Brewerie 1926, Dziewice konsystorskie 1929, Piek\xc5\x82o kobiet 1930, Zmys\xc5\x82y, zmys\xc5\x82y 1932, Nasi okupanci 1932), w kt\xc3\xb3rych protestowa\xc5\x82 przeciwko szkodliwemu \xe2\x80\x9ewtr\xc4\x85caniu si\xc4\x99\xe2\x80\x9d Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a rzymskokatolickiego w intymne \xc5\xbcycie Polak\xc3\xb3w. Zar\xc3\xb3wno Krzywicka jak \xc5\xbbele\xc5\x84ski byli wyj\xc4\x85tkowo aktywnymi m\xc3\xb3wcami, propaguj\xc4\x85cymi idee feminizmu w ca\xc5\x82ej Polsce._NEWLINE_Inny aspekt polskiego feminizmu prezentowa\xc5\x82a poezja i dramat (Szofer Archibald 1924 i Egipska pszenica 1932) Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, kt\xc3\xb3ra propagowa\xc5\x82a wyzwolenie kobiecej seksualno\xc5\x9bci z konwencji spo\xc5\x82ecznych. Jasnorzewska pisa\xc5\x82a tak\xc5\xbce artyku\xc5\x82y do \xc5\xbbycia \xc5\x9bwiadomego. II wojna \xc5\x9bwiatowa zako\xc5\x84czy\xc5\x82a ten okres dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci polskiego feminizmu.\n_START_SECTION_\nSz\xc3\xb3sta fala (1945\xe2\x80\x931988)\n_START_PARAGRAPH_\nPo zako\xc5\x84czeniu II wojny sytuacja kobiet polskich znacznie r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc5\x82a si\xc4\x99 od sytuacji kobiet w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych. Utworzona w 1948 Polska Ludowa propagowa\xc5\x82a emancypacj\xc4\x99 kobiet w rodzinie i pracy zawodowej. Ten okres, zwany \xe2\x80\x9esz\xc3\xb3st\xc4\x85 fal\xc4\x85\xe2\x80\x9d charakteryzowa\xc5\x82 si\xc4\x99 pojawieniem masowej propagandy, kt\xc3\xb3ra g\xc5\x82osi\xc5\x82a pe\xc5\x82ne r\xc3\xb3wnouprawnienie p\xc5\x82ci i wzywa\xc5\x82a kobiety do w\xc5\x82\xc4\x85czenia si\xc4\x99 do produkcji przemys\xc5\x82owej i skolektywizowanego rolnictwa (popularny by\xc5\x82 w\xc3\xb3wczas slogan: Kobiety na traktory!)._NEWLINE_Szczytem sz\xc3\xb3stej fali by\xc5\x82o zalegalizowanie przez Sejm aborcji w 1956, czemu towarzyszy\xc5\x82o nowe nasilenie \xe2\x80\x9epro-aborcyjnej\xe2\x80\x9d propagandy i polemiki ze \xc5\x9brodowiskami katolickimi._NEWLINE_Potem feminizm w Polsce niemal przesta\xc5\x82 istnie\xc4\x87 (a\xc5\xbc do 1989 roku), poniewa\xc5\xbc w\xc5\x82adze PRL uzna\xc5\x82y, \xc5\xbce spe\xc5\x82ni\xc5\x82y wszystkie postulaty feminizmu. W ramach poprawiania sytuacji zawodowej kobiet, w 1976 roku w\xc5\x82adze wprowadzi\xc5\x82y o wiele kr\xc3\xb3tszy sta\xc5\xbc zawodowy potrzebny do przej\xc5\x9bcia na emerytur\xc4\x99 ni\xc5\xbc dla m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn. Faktem jest, \xc5\xbce legalizacja aborcji nast\xc4\x85pi\xc5\x82a w PRL prawie 20 lat wcze\xc5\x9bniej, ni\xc5\xbc w USA i Francji (lecz p\xc3\xb3\xc5\xbaniej ni\xc5\xbc w krajach skandynawskich). Formalnie zagwarantowano r\xc3\xb3wnouprawnienie p\xc5\x82ci, a edukacja seksualna by\xc5\x82a stopniowo wprowadzana do szk\xc3\xb3\xc5\x82 podstawowych; zalegalizowano te\xc5\xbc \xc5\x9brodki antykoncepcyjne. Jednak w praktyce r\xc3\xb3wnouprawnienie istnia\xc5\x82o tylko teoretycznie, a z\xc5\x82a jako\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\x9brodk\xc3\xb3w antykoncepcyjnych spowodowa\xc5\x82a rozpowszechnienie aborcji jako metody kontroli urodze\xc5\x84. Wszelka otwarta debata na temat tych problem\xc3\xb3w oraz kwestii praw kobiet by\xc5\x82a zabroniona, zakazano jakichkolwiek kontakt\xc3\xb3w z \xe2\x80\x9ezachodnim\xe2\x80\x9d feminizmem (w rezultacie idee powojennego feminizmu dotar\xc5\x82y do Polski dopiero po 1989 roku). PRL tolerowa\xc5\x82a tylko \xe2\x80\x9eograniczony\xe2\x80\x9d oficjalny feminizm (feminizm marksistowski), zajmuj\xc4\x85cy si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie analiz\xc4\x85 sytuacji kobiet z punktu widzenia marksizmu i propaguj\xc4\x85cy zdj\xc4\x99cie z kobiet ci\xc4\x99\xc5\xbcaru obowi\xc4\x85zk\xc3\xb3w rodzinnych i domowych, aby aktywniej w\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82y si\xc4\x99 w prac\xc4\x99 zawodow\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nSi\xc3\xb3dma fala (od 1989)\n_START_PARAGRAPH_\nW PRL praktycznie nieznany by\xc5\x82 powojenny zachodnioeuropejski i ameryka\xc5\x84ski feminizm. Ta sytuacja zmieni\xc5\x82a si\xc4\x99 nagle po upadku PRL w 1989 roku. Nowa demokratyczna Polska nagle zosta\xc5\x82a skonfrontowana z \xe2\x80\x9ezachodnim\xe2\x80\x9d feminizmem \xe2\x80\x9edrugiej fali\xe2\x80\x9d, przeciwko kt\xc3\xb3remu ostro wyst\xc4\x85pi\xc5\x82 Ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 rzymskokatolicki._NEWLINE_Na pocz\xc4\x85tku lat 90. polski feminizm pos\xc5\x82ugiwa\xc5\x82 si\xc4\x99 cz\xc4\x99sto agresywn\xc4\x85 retoryk\xc4\x85, blisk\xc4\x85 feminizmowi okresu mi\xc4\x99dzywojennego. Ta strategia by\xc5\x82a przydatna w okresie gwa\xc5\x82townych polemik na temat zakazu aborcji. Kiedy 7 stycznia 1993 parlament przyj\xc4\x85\xc5\x82 ustaw\xc4\x99 zabraniaj\xc4\x85c\xc4\x85 aborcji z wyj\xc4\x85tkiem powa\xc5\xbcnych przyczyn medycznych, eugenicznych b\xc4\x85d\xc5\xba prawnych, polski feminizm przyj\xc4\x85\xc5\x82 inne umiarkowane strategie, zapo\xc5\xbcyczone g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z ameryka\xc5\x84skiego ruchu Pro-Choice z lat 80. Tego typu strategia okaza\xc5\x82a si\xc4\x99 nieefektywna: daleko posuni\xc4\x99ty zakaz aborcji okaza\xc5\x82 si\xc4\x99 jak dot\xc4\x85d niepodwa\xc5\xbcalny, edukacja seksualna zosta\xc5\x82a w praktyce usuni\xc4\x99ta ze szk\xc3\xb3\xc5\x82, a od 1998 wycofano dofinansowanie antykoncepcji z bud\xc5\xbcetu pa\xc5\x84stwa. Ostatnio strategia polskiego feminizmu wydaje si\xc4\x99 zmienia\xc4\x87. Nowe feministyczne ksi\xc4\x85\xc5\xbcki: \xc5\x9awiat bez kobiet Agnieszki Graff (2001) wskazuje na wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne zjawisko dyskryminacji kobiet w Polsce, Milczenie owieczek. Rzecz o aborcji Kazimiery Szczuki (2004), bezkompromisowo broni prawa do aborcji. Ewa D\xc4\x85browska-Szulc wyrazi\xc5\x82a konieczno\xc5\x9b\xc4\x87 zmiany: \xe2\x80\x9eWiele stracili\xc5\x9bmy daj\xc4\x85c sobie wci\xc4\x85\xc5\xbc lekcje \xc2\xbbu\xc5\x82adzonego\xc2\xab\xc2\xa0j\xc4\x99zyka\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Polska Partia Kobiet nale\xc5\xbcy do Koalicji Europejskich Partii Feministycznych. Feminizm jest jedn\xc4\x85 z podstaw dzia\xc5\x82ania Partii Zieloni, kt\xc3\xb3ra jako jedna z trzech w Polsce (obok Partii Razem i Wiosny Roberta Biedronia) przestrzega zasad parytetu: w cia\xc5\x82ach wewn\xc4\x99trznych (partii przewodzi wi\xc4\x99c wsp\xc3\xb3\xc5\x82przewodnicz\xc4\x85ca i wsp\xc3\xb3\xc5\x82przewodnicz\xc4\x85cy) oraz na listach wyborczych, gdzie dodatkowo kobiety otrzymuj\xc4\x85 wszystkie miejsca nieparzyste (w tym pierwsze)._NEWLINE_Feministki lewicowe, odcinaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 od feministyczno-liberalnej Partii Kobiet, dzia\xc5\x82aj\xc4\x85 lub dzia\xc5\x82a\xc5\x82y w takich organizacjach i partiach jak Porozumienie Kobiet 8 Marca, Pracownicza Demokracja, Racja Polskiej Lewicy, Polska Partia Socjalistyczna czy M\xc5\x82odzi Socjali\xc5\x9bci.'