b'\n_START_ARTICLE_\nKatedra w Akwizgranie\n_START_SECTION_\nBudowa\n_START_PARAGRAPH_\nPierwszym budowniczym katedry by\xc5\x82 Odo z Metzu, ale jej dzisiejsza posta\xc4\x87 to efekt prac architektonicznych przeprowadzonych na przestrzeni ponad 1000 lat. Bezpo\xc5\x9bredni\xc4\x85 inspiracj\xc4\x85 i wzorem dla architekt\xc3\xb3w w Akwizgranie by\xc5\x82, powsta\xc5\x82y w VI wieku, ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 San Vitale w Rawennie. Karol Wielki marzy\xc5\x82 o budowli przewy\xc5\xbcszaj\xc4\x85cej sw\xc4\x85 doskona\xc5\x82o\xc5\x9bci\xc4\x85 wszystkie dotychczasowe konstrukcje. Budowniczych do prac przy \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni sprowadzono z zagranicy. Do budowy kaplicy u\xc5\xbcyto materia\xc5\x82\xc3\xb3w z pobliskich budowli rzymskich w Kolonii (najprawdopodobniej z St. Gereon lub te\xc5\xbc Praetoriumspalast). Kaplica wydaje si\xc4\x99 ma\xc5\x82a w por\xc3\xb3wnaniu z innymi cz\xc4\x99\xc5\x9bciami katedry dobudowanymi p\xc3\xb3\xc5\xbaniej. Kiedy jednak powstawa\xc5\x82a, by\xc5\x82a najwi\xc4\x99kszym ko\xc5\x9bcio\xc5\x82em na p\xc3\xb3\xc5\x82noc od Alp._NEWLINE_Kaplica zbudowana jest na planie o\xc5\x9bmiok\xc4\x85ta, kt\xc3\xb3ry w staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci uznawany by\xc5\x82 za form\xc4\x99 doskona\xc5\x82\xc4\x85 pomi\xc4\x99dzy ko\xc5\x82em a kwadratem. Ko\xc5\x82o, bez pocz\xc4\x85tku i bez ko\xc5\x84ca, symbolizowa\xc5\x82o niesko\xc5\x84czono\xc5\x9b\xc4\x87 nieba. Kwadrat, natomiast, symbolizowa\xc5\x82 ograniczon\xc4\x85 form\xc4\x99 Ziemi, a jego cztery k\xc4\x85ty wyznacza\xc5\x82y kierunki niebieskie. Idealne wymiary kaplicy odzwierciedlaj\xc4\x85 biblijne rozmiary niebia\xc5\x84skiego Jeruzalem: d\xc5\x82ugo\xc5\x9b\xc4\x87, szeroko\xc5\x9b\xc4\x87 i wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 s\xc4\x85 sobie r\xc3\xb3wne._NEWLINE_Katedra by\xc5\x82a sukcesywnie rozbudowywana, tak by sprosta\xc4\x87 ogromnemu nap\xc5\x82ywowi pielgrzym\xc3\xb3w przybywaj\xc4\x85cych do Akwizgranu, by odda\xc4\x87 cze\xc5\x9b\xc4\x87 tzw. Wielkim Relikwiom Akwizgra\xc5\x84skim oraz Karolowi Wielkiemu, kanonizowanemu przez antypapie\xc5\xbca w 1165. W latach 1355-1414 wzniesiono gotyckie prezbiterium, wzorowane na Sainte-Chapelle w Pary\xc5\xbcu.\n_START_SECTION_\nHistoria najnowsza\n_START_PARAGRAPH_\nPod koniec drugiej wojny \xc5\x9bwiatowej, katedra, tak jak wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 centrum miasta w Akwizgranie, by\xc5\x82a celem bombardowa\xc5\x84 lotnictwa brytyjskiego. W czasie nalot\xc3\xb3w najbardziej ucierpia\xc5\x82o gotyckie prezbiterium oraz witra\xc5\xbce, kt\xc3\xb3re po wojnie zosta\xc5\x82y zrekonstruowane przez Antona Wendlinga. Abstrakcyjne wzory witra\xc5\xbcy bocznych nawi\xc4\x85zuj\xc4\x85 do zst\xc4\x85pienia \xc5\x9bwiat\xc5\x82a z nieba, symbolicznej siedziby Boga, na ziemi\xc4\x99._NEWLINE_W 1978 katedra w Akwizgranie zosta\xc5\x82a wpisana na list\xc4\x99 dziedzictwa kulturowego UNESCO jako pierwszy obiekt na terenie Niemiec, a zarazem jeden z trzech pierwszych w Europie.\n_START_SECTION_\nArchitektura i wystr\xc3\xb3j wn\xc4\x99trza katedry\n_START_PARAGRAPH_\nMonumentalny westwerk wraz z kaplic\xc4\x85 pa\xc5\x82acow\xc4\x85 stanowi\xc4\x85 rdze\xc5\x84 ca\xc5\x82ej katedry, s\xc4\x85 kluczowym dzie\xc5\x82em architektury doby Karoling\xc3\xb3w, jeden ze swego rodzaju modus\xc3\xb3w dla architektury przedroma\xc5\x84skiej, roma\xc5\x84skiej i gotyckiej.\n_START_SECTION_\nMasyw zachodni\n_START_PARAGRAPH_\nWielokrotnie rozbudowany masyw zachodni sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 z centralnej kwadratowej wie\xc5\xbcy, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 flankuj\xc4\x85 dwie mniejsze wie\xc5\xbcyczki schodowe. Z czas\xc3\xb3w karoli\xc5\x84skich zachowa\xc5\x82a si\xc4\x99 architektura wn\xc4\x99trza wraz z niszami i schodami. W XVII wieku dobudowano krucht\xc4\x99, a w latach 1879-1884 g\xc5\x82\xc3\xb3wna wie\xc5\xbca zosta\xc5\x82a znacznie podwy\xc5\xbcszona i otrzyma\xc5\x82a neogotyck\xc4\x85 form\xc4\x99.\n_START_SECTION_\nWilcze Wrota\n_START_PARAGRAPH_\nDo najcenniejszych dzie\xc5\x82 zwi\xc4\x85zanych z zachodni\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni nale\xc5\xbc\xc4\x85 odlane w miejscowej odlewni oko\xc5\x82o roku 800 br\xc4\x85zowe, wa\xc5\xbc\xc4\x85ce ponad cztery tony, drzwi, zwane tak\xc5\xbce Wilczymi Wrotami. Jest to pierwsze od upadku imperium rzymskiego dzie\xc5\x82o tego typu. Zgodnie z tendencjami renesansu karoli\xc5\x84skiego, dekoracja drzwi nawi\xc4\x85zuje do form antycznych. Po\xc5\x82acie podwoi zosta\xc5\x82y podzielone na cztery kwatery o g\xc5\x82adkiej powierzchni obramowanej bordiur\xc4\x85 ze zwielokrotnionym motywem  palmety i kimationu jo\xc5\x84skiego. Dwie koliste, wypuk\xc5\x82e antaby maj\xc4\x85 form\xc4\x99 stylizowanej g\xc5\x82owy lwa. _NEWLINE_Wewn\xc4\x85trz, w przyziemiu masywu zachodniego, umieszczono wt\xc3\xb3rnie  datowany na II wiek br\xc4\x85zowy pos\xc4\x85g wilczycy, oraz wielk\xc4\x85 szyszk\xc4\x99 sosny (ok. 1000) pochodz\xc4\x85c\xc4\x85 z dawnej fontanny.\n_START_SECTION_\nPos\xc4\x85g wilczycy\n_START_PARAGRAPH_\nP\xc3\xb3\xc5\xbanorzymski, datowany na II wiek po Chrystusie br\xc4\x85zowy pos\xc4\x85g wilczycy zosta\xc5\x82 sprowadzony z Rzymu za spraw\xc4\x85 Karola Wielkiego, kt\xc3\xb3ry kaza\xc5\x82 go umie\xc5\x9bci\xc4\x87 na dziedzi\xc5\x84cu dawnego palatium. Jest to nawi\xc4\x85zanie do rzymskiego wzoru, kt\xc3\xb3rym by\xc5\x82a wilczyca kapitoli\xc5\x84ska.\n_START_SECTION_\nPala d\xe2\x80\x99Oro\n_START_PARAGRAPH_\nPala d\xe2\x80\x99Oro \xe2\x80\x93 z\xc5\x82ote antependium o\xc5\x82tarzowe (jeden z trzech zaledwie przyk\xc5\x82ad\xc3\xb3w z\xc5\x82otniczej ok\xc5\x82adziny, zachowanych z czas\xc3\xb3w karoli\xc5\x84sko-otto\xc5\x84skich, pozosta\xc5\x82e to tzw. Antependium z Bazylei i antependium z ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a \xc5\x9aw. Ambro\xc5\xbcego w Mediolanie). Dzie\xc5\x82o datuje si\xc4\x99 na 1 \xc4\x87wier\xc4\x87 XI w. Dzie\xc5\x82o charakteryzuje si\xc4\x99 bogat\xc4\x85 tre\xc5\x9bci\xc4\x85, kt\xc3\xb3ra zawarta jest w trybowanych przedstawieniach figuralnych. Dziesi\xc4\x99\xc4\x87 prostok\xc4\x85tnych kwater wype\xc5\x82nia cykl pasyjny (od Wjazdu do Jerozolimy po Trzy Marie u Grobu). Po\xc5\x9brodku we wrzecionowatej mandorli Chrystus w majestacie, kt\xc3\xb3remu asystuj\xc4\x85 po bokach Maria i \xc5\x9bw. Micha\xc5\x82 Archanio\xc5\x82. Ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 dope\xc5\x82niaj\xc4\x85 cztery medaliony z symbolami Ewangelist\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nAmbona Henryka II (Ambo Heinrichs II)\n_START_PARAGRAPH_\nAmbona zosta\xc5\x82a zbudowana w latach 1002-1014 na \xc5\xbcyczenie Henryka II, co po\xc5\x9bwiadcza inskrypcja na dolnej bordiurze, kt\xc3\xb3rej tre\xc5\x9b\xc4\x87 brzmi nast\xc4\x99puj\xc4\x85co: \xe2\x80\x9eD\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85c do wiecznej chwa\xc5\x82y, ofiaruje Tobie, Naj\xc5\x9bwi\xc4\x99tsza Dziewico, pobo\xc5\xbcny kr\xc3\xb3l Henryk, wraz z kosztowno\xc5\x9bciami, to dzie\xc5\x82o \xc5\x9bwi\xc4\x99tej ambony, b\xc5\x82yszcz\xc4\x85ce z\xc5\x82otem i drogimi kamieniami, aby\xc5\x9b mu sw\xc4\x85 modlitw\xc4\x85 wyprosi\xc5\x82a najwy\xc5\xbcsz\xc4\x85 \xc5\x82ask\xc4\x99\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Ambona nale\xc5\xbcy do najwa\xc5\xbcniejszych dzie\xc5\x82 z czas\xc3\xb3w otto\xc5\x84skich. Po dzie\xc5\x84 dzisiejszy jest wykorzystywana w wyj\xc4\x85tkowe \xc5\x9bwi\xc4\x99ta do u\xc5\xbcytku liturgicznego.\n_START_SECTION_\n\xc5\x9awiecznik Barbarossy\n_START_PARAGRAPH_\nWn\xc4\x99trze kaplicy zdobi \xc5\x9bwiecznik kolisty z XII wieku (tzw. \xc5\x9bwiecznik Barbarossy), podarowany przez cesarza Fryderyka I Barbaross\xc4\x99 i jego \xc5\xbcon\xc4\x99 Beatrycze. Jego 48 \xc5\x9bwiec zapalanych jest wy\xc5\x82\xc4\x85cznie z okazji wielkich \xc5\x9bwi\xc4\x85t ko\xc5\x9bcielnych. Kszta\xc5\x82t \xc5\x9bwiecznika nie jest przypadkowy, bo nawi\xc4\x85zuje do 12 bram Jerozolimy, jak i do 12 aposto\xc5\x82\xc3\xb3w. Idea religijna przekuta w rzecz materialn\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nCapella vitrea \xe2\x80\x93 gotyckie prezbiterium\n_START_PARAGRAPH_\nOd wschodu kaplica s\xc4\x85siaduje z dwuprz\xc4\x99s\xc5\x82owym, poligonalnie zamkni\xc4\x99tym z obu stron prezbiterium (25m d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci, 13m szeroko\xc5\x9bci i 32m wysoko\xc5\x9bci), kt\xc3\xb3re de facto jest swego rodzaju odr\xc4\x99bn\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni, nawi\xc4\x85zuj\xc4\x85c\xc4\x85 do \xc5\x9bredniowiecznych kaplic zamkowych, z parysk\xc4\x85 Sainte-Chapelle na czele. Odwo\xc5\x82anie si\xc4\x99 do paryskiego pierwowzoru by\xc5\x82o celowe, zaznajomiony z francusk\xc4\x85 sztuk\xc4\x85 dworsk\xc4\x85 cesarz Karol IV Luksemburski poleci\xc5\x82 wzniesienie kaplicy dla relikwii Chrystusa, Marii, Jana Chrzciciela oraz Karola Wielkiego, upami\xc4\x99tniaj\xc4\x85c dawn\xc4\x85 stolice monarchii karoli\xc5\x84skiej, a tak\xc5\xbce wa\xc5\xbcne, konkuruj\xc4\x85ce z poblisk\xc4\x85 Koloni\xc4\x85 centrum pielgrzymkowe, podkre\xc5\x9bli\xc5\x82 te\xc5\xbc polityczn\xc4\x85 i kulturaln\xc4\x85 pot\xc4\x99g\xc4\x99 Rzeszy. Tradycj\xc4\x99 karoli\xc5\x84ska i francusk\xc4\x85 obrazuj\xc4\x85 umieszczone w prezbiterium katedralnym naturalnej wielko\xc5\x9bci figury aposto\xc5\x82\xc3\xb3w przy s\xc5\x82u\xc5\xbckach, z I po\xc5\x82. XV w. Pod wzgl\xc4\x99dem ideowym cykl figur nawi\xc4\x85zuje do Apostoleionu w Konstantynopolu, gdzie by\xc5\x82y przedstawione wizerunki uczni\xc3\xb3w Chrystusa i cesarza Konstantyna Wielkiego. Opr\xc3\xb3cz rze\xc5\xbab aposto\xc5\x82\xc3\xb3w, we wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci cyklu znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 figury Madonny z Dzieci\xc4\x85tkiem i Karola Wielkiego. Okna, kt\xc3\xb3rych ca\xc5\x82kowita powierzchnia liczy 1000 m\xc2\xb2 zdobi\xc4\x85 wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne witra\xc5\xbce. Pierwotne witra\xc5\xbce nie zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99, XIX-wieczne zosta\xc5\x82y zniszczone podczas ostatniej wojny. Zworniki z 1414 r. przedstawiaj\xc4\x85ce Matk\xc4\x99 Bosk\xc4\x85, Chrystusa Zmartwychwsta\xc5\x82ego, Karola Wielkiego nawi\xc4\x85zuj\xc4\x85 do kultowej funkcji ch\xc3\xb3ru.\n_START_SECTION_\nRelikwiarz Karola Wielkiego\n_START_PARAGRAPH_\nSzcz\xc4\x85tki Karola Wielkiego spoczywaj\xc4\x85 w relikwiarzu w sali ch\xc3\xb3ralnej katedry w Akwizgranie. Relikwiarz wykonany w 1215 roku przez z\xc5\x82otnik\xc3\xb3w akwizgra\xc5\x84skich na zlecenie cesarza Fryderyka II. Jego datowanie jest dyskusyjne \xe2\x80\x93 z\xc5\x82o\xc5\xbcenie relikwii cesarza mia\xc5\x82o miejsce w 1215 r., za czas\xc3\xb3w Fryderyka II, jednak\xc5\xbce na podstawie bada\xc5\x84 dendrochronologicznych rdzenia relikwiarza istniej\xc4\x85 przypuszczenia \xc5\xbce inicjatorem powstania dzie\xc5\x82a by\xc5\x82 jeszcze cesarz Fryderyk I Barbarossa (ok. 1182 r.).'