b'\n_START_ARTICLE_\nCmentarz \xc5\xbcydowski w Bielsku-Bia\xc5\x82ej\n_START_SECTION_\nPowstanie cmentarza\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsi \xc5\xbbydzi zamieszkuj\xc4\x85cy \xc5\x9al\xc4\x85sk Cieszy\xc5\x84ski osiedlili si\xc4\x99 w Cieszynie, gdzie w 1647 r. powsta\xc5\x82 prywatny cmentarz \xc5\xbcydowski. Chowano na nim \xc5\xbbyd\xc3\xb3w z ca\xc5\x82ego regionu, tak\xc5\xbce z Bielska, w kt\xc3\xb3rym przedstawiciele tego narodu zamieszkiwali na sta\xc5\x82e od po\xc5\x82owy XVII wieku. Z biegiem lat zwi\xc4\x99ksza\xc5\x82a si\xc4\x99 liczba bielszczan pochodzenia \xc5\xbcydowskiego. W 1837 r. by\xc5\x82o to ju\xc5\xbc 427 os\xc3\xb3b. Tak liczna grupa w kilkutysi\xc4\x99cznym w\xc3\xb3wczas mie\xc5\x9bcie rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a starania o utworzenie niezale\xc5\xbcnej od Cieszyna gminy. Wa\xc5\xbcnym krokiem w kierunku utworzenia samodzielnej instytucji reprezentuj\xc4\x85cej \xc5\xbbyd\xc3\xb3w z Bielska i okolicy mia\xc5\x82o by\xc4\x87 tak\xc5\xbce za\xc5\x82o\xc5\xbcenie w\xc5\x82asnego cmentarza._NEWLINE_Wybuch epidemii cholery w 1849 r. i zwi\xc4\x85zany z tym zakaz przewo\xc5\xbcenia zw\xc5\x82ok sta\xc5\x82 si\xc4\x99 pretekstem do zakupu w lipcu 1849 r. przez spedytora Adolfa Br\xc3\xbclla dzia\xc5\x82ki wartej 2500 gulden\xc3\xb3w (pieni\xc4\x85dze pochodzi\xc5\x82y z dobrowolnych sk\xc5\x82adek bielskiej spo\xc5\x82eczno\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcydowskiej) w podmiejskiej wsi Aleksandrowice przeznaczonej na cmentarz \xc5\xbcydowski. Miesi\xc4\x85c p\xc3\xb3\xc5\xbaniej, 17 sierpnia, Urz\xc4\x85d Obwodowy w Cieszynie wyda\xc5\x82 zezwolenie na uruchomienie kirkutu._NEWLINE_Pocz\xc4\x85tkowo w\xc5\x82a\xc5\x9bcicielem gruntu by\xc5\x82 Adolf Br\xc3\xbcll, gdy\xc5\xbc bielscy \xc5\xbbydzi nie tworzyli samodzielnej gminy, nale\xc5\xbc\xc4\x85c do gminy cieszy\xc5\x84skiej. W 1862 r. faktycznym dysponentem cmentarza zosta\xc5\x82 uznany przez w\xc5\x82adze bielski Zwi\xc4\x85zek Wyznaniowy (niem. Cultusvorstad). Po oficjalnej rejestracji bielskiej gminy \xc5\xbcydowskiej prawo w\xc5\x82asno\xc5\x9bci zosta\xc5\x82o 25 pa\xc5\xbadziernika 1865 r. i 27 grudnia 1865 r. na Izraelick\xc4\x85 Gmin\xc4\x99 Wyznaniow\xc4\x85 w Bielsku (niem. Bielitzer Israelitische Cultusgemeinde)._NEWLINE_Ksi\xc4\x99gi metrykalne prowadzone s\xc4\x85 dopiero od roku 1874, st\xc4\x85d nie wiadomo, kto by\xc5\x82 pierwszym pochowanym. Na podstawie zachowanej ksi\xc4\x99gi cmentarnej prowadzonej przez pierwszego opiekuna i prze\xc5\x82o\xc5\xbconego cmentarza, Samuela Braunberga, wiadomo jest, \xc5\xbce pierwszego poch\xc3\xb3wku dokonano 31 lipca 1849 r._NEWLINE_Najstarszym zachowanym nagrobkiem jest macewa siedemnastoletniego Josefa Neumanna, zmar\xc5\x82ego 3 wrze\xc5\x9bnia 1849 r. Do 1995 r. znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 w centralnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci sektora F, obecnie mo\xc5\xbcemy j\xc4\x85 ogl\xc4\x85da\xc4\x87 w domu przedpogrzebowym. Inne groby z pocz\xc4\x85tk\xc3\xb3w istnienia cmentarza r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 w sektorze F, z czego wynika, \xc5\xbce jest to najstarsza cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 nekropolii.\n_START_SECTION_\nXIX i pocz\xc4\x85tek XX wieku\n_START_PARAGRAPH_\nW 1867 r. firma budowlana bielskiego architekta Andrzeja Walczoka zbudowa\xc5\x82a w po\xc5\x82udniowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci cmentarza dom przedpogrzebowy. Koszty budowy zosta\xc5\x82y pokryte z dobrowolnych datk\xc3\xb3w cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w miejscowej gminy \xc5\xbcydowskiej. Budynek sp\xc5\x82on\xc4\x85\xc5\x82 w latach 80. XIX w. Po uporz\xc4\x85dkowaniu terenu, w 1885 r., wzniesiono w tym samym miejscu nowy budynek zaprojektowany przez Karola Korna, kt\xc3\xb3ry architektur\xc4\x85 nawi\xc4\x85zywa\xc5\x82 do innych \xc5\xbcydowskich obiekt\xc3\xb3w w mie\xc5\x9bcie \xe2\x80\x93 synagogi i siedziby kaha\xc5\x82u._NEWLINE_Trzy lata po utworzeniu Izraelickiej Gminy Wyznaniowej w Bielsku, w 1868 r., powsta\xc5\x82o Stowarzyszenie Chewra Kadisza Izraelickiej Gminy Wyznaniowej dla Piel\xc4\x99gnowania Chorych i Chowania Zw\xc5\x82ok w Bielsku, zwane w skr\xc3\xb3cie Bractwem Pogrzebowym \xe2\x80\x9eChewra Kadisza\xe2\x80\x9d. Przej\xc4\x99\xc5\x82o ono obowi\xc4\x85zki zwi\xc4\x85zane z utrzymaniem i administrowaniem cmentarza._NEWLINE_R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w 1868 r. cesarz Franciszek J\xc3\xb3zef I wyda\xc5\x82 ustaw\xc4\x99 dotycz\xc4\x85c\xc4\x85 mi\xc4\x99dzywyznaniowych stosunk\xc3\xb3w obywateli, kt\xc3\xb3ra m\xc3\xb3wi\xc5\x82a m.in. o tym, \xc5\xbce \xc5\xbcadna gmina wyznaniowa nie mo\xc5\xbce odm\xc3\xb3wi\xc4\x87 poch\xc3\xb3wku na swoim cmentarzu osobie do tej gminy nie nale\xc5\xbc\xc4\x85cej je\xc5\xbceli w miejscu \xc5\x9bmierci b\xc4\x85d\xc5\xba znalezienia zw\xc5\x82ok nie ma cmentarza, ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a czy wsp\xc3\xb3lnoty wyznaniowej odpowiedniej dla zmar\xc5\x82ego albo te\xc5\xbc chodzi o poch\xc3\xb3wek we wsp\xc3\xb3lnym grobie rodzinnym. W Bielsku ustawa ta znalaz\xc5\x82a najwi\xc4\x99ksze zastosowanie w odniesieniu do spokrewnionych ze sob\xc4\x85 rodzin Friedl\xc3\xa4nder\xc3\xb3w i Baum\xc3\xb3w. Ju\xc5\xbc w roku wydania ustawy u boku Moritza Friedl\xc3\xa4ndera spocz\xc4\x85\xc5\x82 syn Wilhelm, b\xc4\x99d\xc4\x85cy luteraninem. Kilka lat p\xc3\xb3\xc5\xbaniej na cmentarzu ewangelickim wystawiono okaza\xc5\x82y grobowiec, do kt\xc3\xb3rego postanowiono przenie\xc5\x9b\xc4\x87 cia\xc5\x82a zmar\xc5\x82ych cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w obu rodzin pochowanych na cmentarzu \xc5\xbcydowskim. Wydarzenie to spotka\xc5\x82o si\xc4\x99 z krytyk\xc4\x85 zar\xc3\xb3wno \xc5\x9brodowisk protestanckich, jak i \xc5\xbcydowskich. W p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszym okresie zdarza\xc5\x82o si\xc4\x99 kilkukrotnie, \xc5\xbce na kirkucie grzebano osoby uwa\xc5\xbcaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 za ateist\xc3\xb3w, b\xc4\x85d\xc5\xba Gmina Wyznaniowa \xc5\xbbydowska wyst\xc4\x99powa\xc5\x82a z pro\xc5\x9bb\xc4\x85, by \xc5\xbbyda pochowano w rodzinnym grobie na cmentarzu chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skim._NEWLINE_Wielu \xc5\xbbyd\xc3\xb3w zosta\xc5\x82o w latach 1914\xe2\x80\x931918 zosta\xc5\x82o zmobilizowanych do walki na frontach I wojny \xc5\x9bwiatowej. Wielu spo\xc5\x9br\xc3\xb3d rannych w zachodniej Galicji trafia\xc5\x82o do Bielska: do szpitala miejskiego lub lazaretu przy koszarach na G\xc3\xb3rnym Przedmie\xc5\x9bciu. Ci, kt\xc3\xb3rzy nie dochodzili do zdrowia, chowani byli na okolicznych cmentarzach. Dla \xc5\xbco\xc5\x82nierzy \xc5\xbcydowskich Bractwo Pogrzebowe \xe2\x80\x9eChewra Kadisza\xe2\x80\x9d wyznaczy\xc5\x82o osobn\xc4\x85 kwater\xc4\x99 we wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kirkutu, stanowi\xc4\x85c\xc4\x85 dzi\xc5\x9b sektor E. Spoczywaj\xc4\x85 tu zar\xc3\xb3wno \xc5\xbco\xc5\x82nierze armii Austro-W\xc4\x99gier, jaki i polscy legioni\xc5\x9bci oraz kilku je\xc5\x84c\xc3\xb3w rosyjskich. W\xc5\x9br\xc3\xb3d \xc5\xbco\xc5\x82nierzy austro-w\xc4\x99gierskich pochowanych na cmentarzu \xc5\xbcydowskim w Aleksandrowicach jest trzech muzu\xc5\x82man\xc3\xb3w wchodz\xc4\x85cych w sk\xc5\x82ad pu\xc5\x82k\xc3\xb3w piechoty z Bo\xc5\x9bni i Hercegowiny: Chatybarachmam Chabibulin, Dedo Karachodzi\xc4\x87 i Bego Turonowi\xc4\x87. Tylko niekt\xc3\xb3rym \xc5\xbco\xc5\x82nierzom spoczywaj\xc4\x85cym ufundowano nagrobki, a do dzi\xc5\x9b przetrwa\xc5\x82o ich zaledwie pi\xc4\x99\xc4\x87. Na pozosta\xc5\x82ych grobach \xe2\x80\x9eChewra Kadisza\xe2\x80\x9d umie\xc5\x9bci\xc5\x82o jedynie tabliczki z imieniem i nazwiskiem oraz numerem grobu._NEWLINE_W 1929 r. w kwaterze wojskowej powsta\xc5\x82 wsp\xc3\xb3lny pomnik \xc5\xbco\xc5\x82nierski. Ma on kszta\xc5\x82t prostok\xc4\x85ta, kt\xc3\xb3ry wewn\xc4\x85trz dzieli si\xc4\x99 na trzy cz\xc4\x99\xc5\x9bci. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\x9brodkowa jest zwie\xc5\x84czona p\xc3\xb3\xc5\x82kolistym \xc5\x82ukiem, kt\xc3\xb3ry nadaje jej kszta\xc5\x82t macewy. W zwie\xc5\x84czeniu tym wyrze\xc5\xbabiono Gwiazd\xc4\x99 Dawida otoczon\xc4\x85 napisem w j\xc4\x99zyku hebrajskim: \xd7\xa6\xd7\x99\xd7\x95\xd7\x96 \xd7\x94\xd7\x9c\xd7\x96 \xd7\x9c\xd7\x97\xd7\x9c\xd7\x9c\xd7\x99 \xd7\x9e\xd7\x9c\xd7\x97\xd7\x9e\xd7\xaa \xd7\x94\xd7\xa2\xd7\x95\xd7\x9c\xd7\x9d / \xd7\xaa\xd7\xa8\xd7\xa2\xd7\xb4\xd7\xa8 \xe2\x80\x93 \xd7\xaa\xd7\xa8\xd7\xa2\xd7\xb4\xd7\x97, co w t\xc5\x82umaczeniu oznacza: Znak ten dla zabitych podczas wojny \xc5\x9bwiatowej / 1914 \xe2\x80\x93 1918. Poni\xc5\xbcej znajduje si\xc4\x99 p\xc5\x82askorze\xc5\xbabione przedstawienie symboliczne \xe2\x80\x93 drzewo z obci\xc4\x99tymi i po\xc5\x82amanymi ga\xc5\x82\xc4\x99ziami symbolizuj\xc4\x85ce zmar\xc5\x82ych jako odci\xc4\x99tych/od\xc5\x82amanych od Drzewa \xc5\xbbycia. U\xc2\xa0podstawy znajduje si\xc4\x99 granitowa tablica z tekstem w j\xc4\x99zyku jidysz: \xd7\xa6\xd7\xa2\xd7\xa8 \xd7\xa2\xd7\x94\xd7\xa8\xd7\x95\xd7\xa0\xd7\x92 / \xd7\x90\xd7\x95\xd7\xa0\xd7\x96\xd7\xa2\xd7\xa8\xd7\xa2\xd7\xa8 \xd7\x99\xd7\x99\xd7\x93\xd7\x99\xd7\xa9\xd7\xa2\xd7\x9f\xd7\xa6\xd7\x95\xd7\xa8 \xd7\x94\xd7\xa2\xd7\x9c\xd7\x93\xd7\xa2\xd7\x9f / 1914-1918 / \xd7\x92\xd7\xa2\xd7\x99\xd7\x95\xd7\x99\xd7\x93\xd7\x9e\xd7\xa2\xd7\x98 \xd7\xa4\xd7\x90\xd7\x9f \xd7\x93\xd7\xa2\xd7\xa8 \xd7\x94\xd7\x91\xd7\xa8\xd7\x94 / \xd7\xa7\xd7\x93\xd7\x99\xd7\xa9\xd7\x90 \xd7\x91\xd7\x99\xd7\xa2\xd7\x9c\xd7\xa1\xd7\xa7\xd7\x90 1929, co w t\xc5\x82umaczeniu oznacza: Dla uczczenia / naszych \xc5\xbcydowskich bohater\xc3\xb3w / 1914-1918 / ofiarowane przez Chewra / Kadisza Bielsko 1929. Boczne cz\xc4\x99\xc5\x9bci pomnika zawieraj\xc4\x85 dwie granitowe tablice z wyrytymi nazwiskami 61 spoczywaj\xc4\x85cych tam \xc5\xbco\xc5\x82nierzy._NEWLINE_W 1928 r. grupa ortodoksyjnych \xc5\xbcyd\xc3\xb3w bielskich zwr\xc3\xb3ci\xc5\x82a si\xc4\x99 z pro\xc5\x9bb\xc4\x85 do \xe2\x80\x9eChewra Kadisza\xe2\x80\x9d, aby utworzy\xc4\x87 dla nich odr\xc4\x99bn\xc4\x85 kwater\xc4\x99 na cmentarzu w Aleksandrowicach. Wcze\xc5\x9bniej byli oni chowani na kirkucie w Bia\xc5\x82ej, uwa\xc5\xbcanym za bardziej przyjazny dla ludno\xc5\x9bci ortodoksyjnej, op\xc5\x82aty za poch\xc3\xb3wki w s\xc4\x85siednim mie\xc5\x9bcie by\xc5\x82y dwukrotnie wi\xc4\x99ksze, co stanowi\xc5\x82o problem dla ubo\xc5\xbcszej cz\xc4\x99\xc5\x9bci spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci. Rozmowy na ten temat ci\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 10 lat (patrz ni\xc5\xbcej)._NEWLINE_W latach 30., ze wzgl\xc4\x99du na znaczne wp\xc5\x82ywy finansowe Bractwa Pogrzebowego \xe2\x80\x9eChewra Kadisza\xe2\x80\x9d, Zarz\xc4\x85d Gminy Wyznaniowej \xc5\xbbydowskiej (nowa nazwa od 1924 r.) postanowi\xc5\x82 przej\xc4\x85\xc4\x87 kompetencje i rozporz\xc4\x85dzanie funduszami Bractwa. Po rocznych negocjacjach uda\xc5\x82o si\xc4\x99 doj\xc5\x9b\xc4\x87 obu stronom do porozumienia i gmina \xc5\xbcydowska przej\xc4\x99\xc5\x82a od 1 stycznia 1932 r. w\xc5\x82adz\xc4\x99 nad gromadzeniem i rozporz\xc4\x85dzaniem finansami, pozostawiaj\xc4\x85c \xe2\x80\x9eChewra Kadisza\xe2\x80\x9d wy\xc5\x82\xc4\x85cznie kwestie zwi\xc4\x85zane z chowaniem zmar\xc5\x82ych._NEWLINE_W 1931 r. dwaj cz\xc5\x82onkowie \xe2\x80\x9eChewra Kadisza\xe2\x80\x9d, Ignacy Marmor oraz Filip Reich, korzystaj\xc4\x85c z rejestru za\xc5\x82o\xc5\xbconego przez Samuela Braunberga, wykonali now\xc4\x85 ksi\xc4\x99g\xc4\x99 cmentarn\xc4\x85, zawieraj\xc4\x85c\xc4\x85 wykaz wszystkich pochowanych w latach 1849\xe2\x80\x931931. Spis zawiera\xc5\x82 imi\xc4\x99, nazwisko, sektor, rz\xc4\x85d i numer grobu. By\xc5\x82 on systematycznie uzupe\xc5\x82niany, znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 w nim nawet wpisy z okresu powojennego._NEWLINE_W latach 30. Gmina Wyznaniowa \xc5\xbbydowska zakupi\xc5\x82a z przeznaczeniem na rozbudow\xc4\x99 kirkutu dzia\xc5\x82k\xc4\x99 s\xc4\x85siaduj\xc4\x85c\xc4\x85 z cmentarzem od zachodu (dzisiejszy sektor G). Po jej nabyciu nasili\xc5\x82y si\xc4\x99 \xc5\xbc\xc4\x85dania ortodoksyjnych \xc5\xbcyd\xc3\xb3w, aby utworzy\xc4\x87 dla nich odr\xc4\x99bn\xc4\x85 kwater\xc4\x99. Po 10 latach od rozpocz\xc4\x99cia negocjacji w tej sprawie, w 1938 r., w obecno\xc5\x9bci ortodoksyjnego rabina Sterna, post\xc4\x99powego rabina dr Steinera i prezesa gminy Zygmunta Arzta po\xc5\x9bwi\xc4\x99cono kwater\xc4\x99. Nie wiadomo, gdzie dok\xc5\x82adnie si\xc4\x99 znajdowa\xc5\x82a, poniewa\xc5\xbc zosta\xc5\x82a ca\xc5\x82kowicie zniszczona w czasie wojny. Prawdopodobne jest jednak, \xc5\xbce miejscem poch\xc3\xb3wku ortodoks\xc3\xb3w by\xc5\x82a nowo zakupiona dzia\xc5\x82ka, gdy\xc5\xbc wcze\xc5\x9bniej odrzucali oni mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 urz\xc4\x85dzenia kwatery na starej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kirkutu. Na podstawie pisma Rudolfa Wiesnera do starosty bielskiego wiadome jest, \xc5\xbce w 1942 r. w kwaterze ortodoksyjnej znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 45 grob\xc3\xb3w. Pismo to potwierdza tak\xc5\xbce przypuszczenia nt. lokalizacji kwatery, gdy\xc5\xbc czytamy w nim: (...) przeniesienia (...) z nowszej cz\xc4\x99\xc5\x9bci na starsz\xc4\x85._NEWLINE_W roku 1938 Aleksandrowice sta\xc5\x82y si\xc4\x99 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 Bielska, wi\xc4\x99c cmentarz znalaz\xc5\x82 si\xc4\x99 w granicach miasta.\n_START_SECTION_\nII wojna \xc5\x9bwiatowa\n_START_PARAGRAPH_\nPo w\xc5\x82\xc4\x85czeniu Bielska w sk\xc5\x82ad III Rzeszy w 1939 r. w\xc5\x82adze niemieckie utworzy\xc5\x82y na bazie Gminy Wyznaniowej \xc5\xbbydowskiej Rad\xc4\x99 Starszych (niem. Altenrat), na czele kt\xc3\xb3rej stan\xc4\x85\xc5\x82 J\xc3\xb3zef Trotter. Nowe cia\xc5\x82o przej\xc4\x99\xc5\x82o obowi\xc4\x85zki w zakresie zarz\xc4\x85dzania cmentarzem. Nieprecyzyjne zapisy w ksi\xc4\x99dze cmentarnej nie pozwalaj\xc4\x85 na dok\xc5\x82adn\xc4\x85 inwentaryzacj\xc4\x99 poch\xc3\xb3wk\xc3\xb3w w latach 1940\xe2\x80\x931944. Szacuje si\xc4\x99, \xc5\xbce w tym okresie pochowano na kirkucie ok. 20 os\xc3\xb3b (wszystkie w dzisiejszym sektorze A)._NEWLINE_W pa\xc5\xbadzierniku 1941 r. burmistrz Bielska, Rudolf Wiesner, wyst\xc4\x85pi\xc5\x82 z inicjatyw\xc4\x85 likwidacji cmentarza. Teren cmentarza mia\xc5\x82 by\xc4\x87 wykorzystany pod budownictwo mieszkaniowe w ramach Programu Budownictwa Wojennego. Prezydent Rejencji w Katowicach zezwoli\xc5\x82 na likwidacj\xc4\x99, przy czym zgodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 na natychmiastow\xc4\x85 budow\xc4\x99 mieszka\xc5\x84 jedynie na nowej, zakupionej w latach 30. dzia\xc5\x82ce, pisz\xc4\x85c w pi\xc5\x9bmie do starosty bielskiego: \xe2\x80\x9eistniej\xc4\x85ce groby musz\xc4\x85 istnie\xc4\x87 przez 40 lat od ostatniego poch\xc3\xb3wku, w przeciwnym razie musi zosta\xc4\x87 dokonane przeniesienie grob\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d. W\xc5\x82adze miejskie rozpocz\xc4\x99\xc5\x82y przygotowania do zagospodarowania nowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci cmentarza, pojawi\xc5\x82 si\xc4\x99 jednak problem w\xc5\x82asno\xc5\x9bci w zapisie hipotecznym \xe2\x80\x93 miasto nie mog\xc5\x82o podzieli\xc4\x87 na mniejsze gruntu b\xc4\x99d\xc4\x85cego z punktu widzenia prawa w\xc5\x82asno\xc5\x9bci\xc4\x85 Gminy Wyznaniowej \xc5\xbbydowskiej. Problem zosta\xc5\x82 rozwi\xc4\x85zany dopiero w listopadzie 1942 r. NSDAP na Okr\xc4\x99g G\xc3\xb3rno\xc5\x9bl\xc4\x85ski w pi\xc5\x9bmie do Nadprezydenta Prowincji G\xc3\xb3rno\xc5\x9bl\xc4\x85skiej uregulowa\xc5\x82a kwesti\xc4\x99 zamkni\xc4\x99cia cmentarzy \xc5\xbcydowskich: \xe2\x80\x9e(...) ju\xc5\xbc teraz zachodzi cz\xc4\x99\xc5\x9bciowa potrzeba zamkni\xc4\x99cia tych cmentarzy. (...) nie mo\xc5\xbcna si\xc4\x99 w tej sprawie niewolniczo trzyma\xc4\x87 paragraf\xc3\xb3w ustawy, lecz trzeba robi\xc4\x87 to, co jest celowe i potrzebne.\xe2\x80\x9d Po zgodzie nadprezydenta na natychmiastowe zamykanie kirkut\xc3\xb3w, los cmentarza w Bielsku by\xc5\x82 przes\xc4\x85dzony. 29 pa\xc5\xbadziernika 1943 r. likwidacj\xc4\x99 cmentarzy \xc5\xbcydowskich powstrzyma\xc5\x82o pismo Konserwatora Zabytk\xc3\xb3w Prowincji, w kt\xc3\xb3rym czytamy, \xc5\xbce Pa\xc5\x84stwowy Instytut Historii Nowych Niemiec zamierza spisa\xc4\x87 napisy z nagrobk\xc3\xb3w na cmentarzach \xc5\xbcydowskich, gdy\xc5\xbc s\xc4\x85 one wa\xc5\xbcnym materia\xc5\x82em \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82owym do bada\xc5\x84 nad \xe2\x80\x9egenealogi\xc4\x85 \xc5\xbcydostwa i jego rozprzestrzenienia w\xc5\x9br\xc3\xb3d ludno\xc5\x9bci niemieckiej\xe2\x80\x9d. Po spisie definitywn\xc4\x85 zgod\xc4\x99 na zamkni\xc4\x99cie cmentarza wydano w lutym 1944 r. Nie wiadomo, dlaczego w\xc5\x82adze miejskie nie zrealizowa\xc5\x82y wcze\xc5\x9bniejszych zamierze\xc5\x84._NEWLINE_Ostatecznie bielski cmentarz \xc5\xbcydowski nie zosta\xc5\x82 zlikwidowany. Uleg\xc5\x82 jednak wielkim zniszczeniom. Skradziono b\xc4\x85d\xc5\xba zniszczono ponad po\xc5\x82ow\xc4\x99 nagrobk\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 dzi\xc5\x9b jest ich 1200, podczas gdy liczba wszystkich grob\xc3\xb3w si\xc4\x99ga 3000. Najbardziej ucierpia\xc5\x82 najstarszy sektor F, na kt\xc3\xb3rym brakuje 95% nagrobk\xc3\xb3w, oraz ca\xc5\x82kowicie zlikwidowana kwatera dla \xc5\xbcyd\xc3\xb3w ortodoksyjnych. Uszkodzony zosta\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc pomnik \xc5\xbco\xc5\x82nierski, dom przedpogrzebowy i mury.\n_START_SECTION_\nOkres powojenny\n_START_PARAGRAPH_\nW marcu 1945 powsta\xc5\x82 Komitet \xc5\xbbydowski w Bielsku, kt\xc3\xb3ry by\xc5\x82 pierwsz\xc4\x85 w mie\xc5\x9bcie \xc5\xbcydowsk\xc4\x85 organizacj\xc4\x85 zajmuj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 prowadzeniem ewidencji ocalonych \xc5\xbbyd\xc3\xb3w i zapewnieniem pomocy, opieki socjalnej, wy\xc5\xbcywienia i organizacj\xc4\x85 \xc5\xbcycia religijnego. Przej\xc4\x85\xc5\x82 on obowi\xc4\x85zki zwi\xc4\x85zane z administrowaniem cmentarzem i opiek\xc4\x85 nad nim. Dwa lata p\xc3\xb3\xc5\xbaniej zosta\xc5\x82 przekszta\xc5\x82cony w Kongregacj\xc4\x99 Wyznania Moj\xc5\xbceszowego w Bielsku (od 1951 w Bielsku-Bia\xc5\x82ej)._NEWLINE_Tu\xc5\xbc po wojnie na wielu nagrobkach os\xc3\xb3b zmar\xc5\x82ych przed 1939 zacz\xc4\x99to dopisywa\xc4\x87 si\xc4\x99 informacje o krewnych, kt\xc3\xb3rzy zgin\xc4\x99li w latach 40. By\xc5\x82y to zar\xc3\xb3wno kr\xc3\xb3tkie dopiski, jak i do\xc5\x9b\xc4\x87 szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owe opisy \xe2\x80\x93 kim byli, gdzie i kiedy zgin\xc4\x99li itp._NEWLINE_28 wrze\xc5\x9bnia 1945 Starostwo Powiatowe w Bielsku skierowa\xc5\x82o do Komitetu \xc5\xbbydowskiego pismo, w kt\xc3\xb3rym nakazano w ci\xc4\x85gu miesi\xc4\x85ca usuni\xc4\x99cie z cmentarza napis\xc3\xb3w w j\xc4\x99zyku niemieckim w ramach akcji \xe2\x80\x9ewalki z niemczyzn\xc4\x85\xe2\x80\x9d. 6 pa\xc5\xbadziernika Komitet poinformowa\xc5\x82 starostwo o usuni\xc4\x99ciu napis\xc3\xb3w, co nie by\xc5\x82o zgodne z prawd\xc4\x85, gdy\xc5\xbc wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 nagrobk\xc3\xb3w zachowa\xc5\x82o niemieckie inskrypcje. W wielu przypadkach nagrobki zosta\xc5\x82y przewr\xc3\xb3cone cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 inskrypcyjn\xc4\x85 w stron\xc4\x99 ziemi w celu ukrycia napis\xc3\xb3w._NEWLINE_W grudniu 1946 Komitet Organizacyjny \xc5\xbbydowskich Kongregacji Wyznaniowych w Polsce przekaza\xc5\x82 z funduszu inwestycyjnego 50 000 z\xc5\x82 na rzecz renowacji powa\xc5\xbcnie zniszczonego cmentarza. Rok p\xc3\xb3\xc5\xbaniej dokonano inwentaryzacji wyremontowanego domu przedpogrzebowego. Kolejny remont odby\xc5\x82 si\xc4\x99 na pocz\xc4\x85tku lat 60., kiedy zdewastowano ceglane mury i bramy wej\xc5\x9bciowe._NEWLINE_W 1963 na podstawie dekretu o maj\xc4\x85tkach opuszczonych i poniemieckich z 1945 cmentarz na skutek zasiedzenia przeszed\xc5\x82 na w\xc5\x82asno\xc5\x9b\xc4\x87 Skarbu Pa\xc5\x84stwa. Kongregacja odwo\xc5\x82a\xc5\x82a si\xc4\x99 od tej decyzji, dowodz\xc4\x85c, \xc5\xbce nieruchomo\xc5\x9b\xc4\x87, b\xc4\x99d\xc4\x85ca ju\xc5\xbc w latach 30. w\xc5\x82asno\xc5\x9bci\xc4\x85 gminy \xc5\xbcydowskiej, jest w jej posiadaniu jako czynny, u\xc5\xbcytkowany cmentarz. Ponadto w my\xc5\x9bl ustawy z 1959 przej\xc4\x99cie na w\xc5\x82asno\xc5\x9b\xc4\x87 pa\xc5\x84stwa czynnego cmentarza wyznaniowego nie mog\xc5\x82o si\xc4\x99 odby\xc4\x87 bez zgody Ministra Gospodarki Komunalnej. Mimo odwo\xc5\x82a\xc5\x84 i protest\xc3\xb3w w\xc5\x82a\xc5\x9bcicielem cmentarza zosta\xc5\x82 Skarb Pa\xc5\x84stwa._NEWLINE_5 pa\xc5\xbadziernika 1965 Miejska Rada Narodowa w Bielsku-Bia\xc5\x82ej wyst\xc4\x85pi\xc5\x82a do Wojew\xc3\xb3dzkiej Rady Narodowej w Katowicach o zamkni\xc4\x99cie i likwidacj\xc4\x99 cz\xc4\x99\xc5\x9bci cmentarza o powierzchni 9197 m\xc2\xb2 \xe2\x80\x93 pustej dzia\xc5\x82ki zakupionej w latach 30. (dzi\xc5\x9b sektor G). Mia\xc5\x82a ona zosta\xc4\x87 przeznaczona pod budownictwo mieszkalne. Kongregacja odwo\xc5\x82a\xc5\x82a si\xc4\x99 od tej decyzji, argumentuj\xc4\x85c, \xc5\xbce w starszej cz\xc4\x99\xc5\x9bci zaczyna brakowa\xc4\x87 miejsca i w najbli\xc5\xbcszej przysz\xc5\x82o\xc5\x9bci dzia\xc5\x82ka ta mo\xc5\xbce by\xc4\x87 wykorzystywana. Ostatecznie katowicka WRN zgodzi\xc5\x82a si\xc4\x99 na pozostawienie cmentarza w ca\xc5\x82o\xc5\x9bci._NEWLINE_Jednocze\xc5\x9bnie w\xc5\x82adze miejskie i wojew\xc3\xb3dzkie postanowi\xc5\x82y zlikwidowa\xc4\x87 cmentarz w Bia\xc5\x82ej, przy ul. Wyzwolenia. Likwidacja nekropolii by\xc5\x82a zdaniem w\xc5\x82adz konieczna dla rozbudowy Po\xc5\x82udniowych Zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w Sprz\xc4\x99tu Sportowego \xe2\x80\x9ePolsport\xe2\x80\x9d. Po d\xc5\x82ugich dyskusjach Kongregacja zgodzi\xc5\x82a si\xc4\x99 na ekshumacj\xc4\x99 cz\xc4\x99\xc5\x9bci zw\xc5\x82ok z bialskiego kirkutu. Mi\xc4\x99dzy czerwcem 1966 a majem 1967 ekshumowano prochy ze 170 spo\xc5\x9br\xc3\xb3d oko\xc5\x82o 1700 grob\xc3\xb3w. Trafi\xc5\x82y one wraz z nagrobkami na cmentarz w Aleksandrowicach \xe2\x80\x93 na pust\xc4\x85 dzia\xc5\x82k\xc4\x99, stanowi\xc4\x85c\xc4\x85 dzisiejszy sektor G._NEWLINE_W 1972 na mocy postanowienia S\xc4\x85du Rejonowego w Bielsku-Bia\xc5\x82ej cmentarz \xc5\xbcydowski przeszed\xc5\x82 pod zarz\xc4\x85d miasta jako cmentarz komunalny._NEWLINE_Lata 50., 60. i 70. to post\xc4\x99puj\xc4\x85ca dewastacja cmentarza. Hodowano tu zwierz\xc4\x99ta domowe i ptactwo hodowlane, wypasano byd\xc5\x82o, a sala domu przedpogrzebowego sta\xc5\x82a si\xc4\x99 miejscem sk\xc5\x82adowania trawy. Dwukrotnie, w 1962 i 1979, interweniowa\xc5\x82a w tej sprawie Miejska Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna. Problemem by\xc5\x82 te\xc5\xbc brak nowej ksi\xc4\x99gi cmentarnej, uwzgl\xc4\x99dniaj\xc4\x85cej zniszczenia z czas\xc3\xb3w wojny, przez co odwiedzaj\xc4\x85cy kirkut niejednokrotnie mieli trudno\xc5\x9bci z odnalezieniem grobu._NEWLINE_W 1983 na mocy decyzji Pa\xc5\x84stwowej S\xc5\x82u\xc5\xbcby Ochrony Zabytk\xc3\xb3w cmentarz zosta\xc5\x82 uznany za zabytek. Rok p\xc3\xb3\xc5\xbaniej Wojew\xc3\xb3dzki Konserwator Zabytk\xc3\xb3w w Bielsku-Bia\xc5\x82ej przedstawi\xc5\x82 bielskiemu Zarz\xc4\x85dowi Zieleni Miejskiej dok\xc5\x82adny zakres niezb\xc4\x99dnych prac remontowych wraz z praktycznymi wskaz\xc3\xb3wkami dotycz\xc4\x85cymi przeprowadzenia renowacji cmentarza i domu przedpogrzebowego. Pierwszy projekt remontu \xe2\x80\x93 wymiana pokrycia dachu domu przedpogrzebowego zosta\xc5\x82 pozytywnie zaopiniowany w 1985._NEWLINE_29 sierpnia 1988 na wniosek Wydzia\xc5\x82u Kultury i Sztuki Urz\xc4\x99du Wojew\xc3\xb3dzkiego w Bielsku-Bia\xc5\x82ej formalnie orzeczono wpis ca\xc5\x82o\xc5\x9bci cmentarza, w granicach ogrodzenia murem, wraz z murem ogrodzeniowym, nagrobkami, zieleni\xc4\x85 cmentarn\xc4\x85, uk\xc5\x82adem alej i \xc5\x9bcie\xc5\xbcek, grobami i nagrobkami zabytkowymi, a tak\xc5\xbce z zabytkowym domem przedpogrzebowym, murowanym z ceg\xc5\x82y, z jego wystrojem oraz zabudowaniami gospodarczo-mieszkalnymi i obrz\xc4\x99dowymi do rejestru zabytk\xc3\xb3w wojew\xc3\xb3dztwa bielskiego pod numerem A-582/88. W 1997 na wniosek Gminy Wyznaniowej \xc5\xbbydowskiej wystr\xc3\xb3j malarski i posadzka domu przedpogrzebowego zosta\xc5\x82y odr\xc4\x99bnie wpisane do rejestru pod numerem B-61/1._NEWLINE_Pod koniec lat 80. z inicjatywy \xc3\xb3wczesnego opiekuna cmentarza, Leopolda Kleina, przedsi\xc4\x99wzi\xc4\x99to akcj\xc4\x99 porz\xc4\x85dkowania kirkutu, m.in. podnoszenia nagrobk\xc3\xb3w przewr\xc3\xb3conych w latach 40. w celu ukrycia niemieckich napis\xc3\xb3w._NEWLINE_W 1991 do opieki nad cmentarzem zobowi\xc4\x85za\xc5\x82a si\xc4\x99 Fundacja Rodziny Nissenbaum\xc3\xb3w. Gruntownie wyremontowa\xc5\x82a ona kwater\xc4\x99 \xc5\xbco\xc5\x82nierzy poleg\xc5\x82ych w I wojnie \xc5\x9bwiatowej, odnawiaj\xc4\x85c wszystkie 61 grob\xc3\xb3w, a tak\xc5\xbce pomnik \xc5\xbco\xc5\x82nierski. Rok p\xc3\xb3\xc5\xbaniej przyst\xc4\x85piono do kolejnych prac renowacyjnych, kt\xc3\xb3re sta\xc5\x82y si\xc4\x99 mo\xc5\xbcliwe dzi\xc4\x99ki dotacji Funduszu Wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracy Polsko-Niemieckiej oraz zbi\xc3\xb3rce pieni\xc4\x99dzy w\xc5\x9br\xc3\xb3d cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w Zwi\xc4\x85zku Bielsko-Bialskich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w w Izraelu. Fundusz remontowy wsparli tak\xc5\xbce Wojew\xc3\xb3dzki Konserwator Zabytk\xc3\xb3w w Bielsku-Bia\xc5\x82ej, Urz\xc4\x85d Wojew\xc3\xb3dzki w Bielsku-Bia\xc5\x82ej oraz Urz\xc4\x85d Rady Ministr\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 Biuro ds. Wyzna\xc5\x84. W domu przedpogrzebowym wykonano prace, z dokumentacji kt\xc3\xb3rych wynika, \xc5\xbce zapobieg\xc5\x82y katastrofie budowlanej, kt\xc3\xb3ra grozi\xc5\x82a zabytkowemu budynkowi. Z pieni\xc4\x99dzy Fundacji Nissenbaum\xc3\xb3w teren wok\xc3\xb3\xc5\x82 domu przedpogrzebowego zosta\xc5\x82 zrekultywowany, urz\xc4\x85dzono r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc trawniki. W tym samym czasie na cmentarz powr\xc3\xb3ci\xc5\x82y fragmenty nagrobk\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re w 1949 pos\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82y przy budowie Pomnika Wdzi\xc4\x99czno\xc5\x9bci Armii Radzieckiej na pl. \xc5\x9bw. Miko\xc5\x82aja. W 1999 rozpocz\xc4\x99to, finansowan\xc4\x85 przez generalnego konserwatora zabytk\xc3\xb3w, konserwacj\xc4\x99 cennych polichromii stropowych w domu przedpogrzebowym. W tym samym roku Gmina Wyznaniowa \xc5\xbbydowska zleci\xc5\x82a uporz\xc4\x85dkowanie cmentarnej zieleni._NEWLINE_W 1992 nast\xc4\x85pi\xc5\x82a kolejna zmiana prawa w\xc5\x82asno\xc5\x9bci cmentarza. Wojewoda bielski stwierdzi\xc5\x82 nabycie z mocy prawa nieruchomo\xc5\x9bci na rzecz miasta Bielsko-Bia\xc5\x82a. Kongregacja Wyznania Moj\xc5\xbceszowego odwo\xc5\x82a\xc5\x82a si\xc4\x99 od tej decyzji do Krajowej Komisji Uw\xc5\x82aszczeniowej, kt\xc3\xb3ra w 1993 uchyli\xc5\x82a decyzj\xc4\x99 wojewody i przekaza\xc5\x82a spraw\xc4\x99 do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. Sytuacja zmieni\xc5\x82a si\xc4\x99 pi\xc4\x99\xc4\x87 lat p\xc3\xb3\xc5\xbaniej, w roku 1997, kiedy ten sam Urz\xc4\x85d Wojew\xc3\xb3dzki w Bielsku-Bia\xc5\x82ej w drodze administracyjnej zwr\xc3\xb3ci\xc5\x82 prawo w\xc5\x82asno\xc5\x9bci cmentarza Gminie Wyznaniowej \xc5\xbbydowskiej w Bielsku-Bia\xc5\x82ej, b\xc4\x99d\xc4\x85cej prawnym nast\xc4\x99pc\xc4\x85 bielskiej Kongregacji Wyznania Moj\xc5\xbceszowego._NEWLINE_W 1995 dokonano ponownej inwentaryzacji cmentarza. Opr\xc3\xb3cz spisu i nowej numeracji grob\xc3\xb3w, podzielono nekropoli\xc4\x99 na siedem sektor\xc3\xb3w, dziel\xc4\x85cych si\xc4\x99 na rz\xc4\x99dy._NEWLINE_W 2002 Urz\xc4\x85d Miejski w Bielsku-Bia\xc5\x82ej wyda\xc5\x82 ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99 autorstwa Jacka Proszyka pt. \xe2\x80\x9eCmentarz \xc5\xbcydowski w Bielsku-Bia\xc5\x82ej\xe2\x80\x9d, b\xc4\x99d\xc4\x85c\xc4\x85 efektem bada\xc5\x84 historycznych prowadzonych na cmentarzu od po\xc5\x82owy lat 90._NEWLINE_Dzi\xc4\x99ki zbi\xc3\xb3rkom pieni\xc4\x99dzy w\xc5\x9br\xc3\xb3d mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w miasta, w 2009 na cmentarzu ods\xc5\x82oni\xc4\x99to nowe nagrobki (pierwotne przepad\xc5\x82y w czasie wojny): Salomona Halberstama, Salomona Pollaka, Karola Korna oraz rabin\xc3\xb3w: Lazara Frankfurtera, Wolfa Lessera i Michaela Sch\xc3\xb6nguta. W domu przedpogrzebowym ods\xc5\x82oni\xc4\x99to tablice ku czci Aleksandra Martena i Arie Jana Machaufa._NEWLINE_7 wrze\xc5\x9bnia 2009 ods\xc5\x82oni\xc4\x99to pomnik pomnik Ku pami\xc4\x99ci \xc5\xbcydowskich obywateli Bielska-Bia\xc5\x82ej i okolicy, kt\xc3\xb3rzy w latach 1939-1945 zostali zamordowani przez hitlerowc\xc3\xb3w b\xc4\x85d\xc5\xba zmarli na wygnaniu.\n_START_SECTION_\nStatystyka poch\xc3\xb3wk\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nBrak jest ksi\xc4\x85g metrykalnych obejmuj\xc4\x85cych zgony przez pierwsze 25 lat istnienia cmentarza, st\xc4\x85d te\xc5\xbc wszelkie statystyki prowadzone s\xc4\x85 dopiero od roku 1874. Na podstawie zachowanej ksi\xc4\x99gi cmentarnej prowadzonej od 1849 r. mo\xc5\xbcna jednak szacowa\xc4\x87, \xc5\xbce w pierwszym okresie pochowano oko\xc5\x82o 500 os\xc3\xb3b._NEWLINE_Do 1939 r. liczba pochowk\xc3\xb3w waha\xc5\x82a si\xc4\x99 zazwyczaj mi\xc4\x99dzy 20 a 50 w ci\xc4\x85gu roku. Najwi\xc4\x99cej, bo a\xc5\xbc 85 os\xc3\xb3b pochowano w roku 1918. Liczb\xc4\x99 t\xc4\x99 zawy\xc5\xbcyli przede wszystkim \xc5\xbco\xc5\x82nierze. Od 1940 r. ilo\xc5\x9b\xc4\x87 os\xc3\xb3b grzebanych na kirkucie drastycznie spad\xc5\x82a, wynosz\xc4\x85c odt\xc4\x85d zawsze poni\xc5\xbcej 10. W okresie powojennym kilkukrotnie nie odnotowano w ci\xc4\x85gu roku \xc5\xbcadnego poch\xc3\xb3wku._NEWLINE_\xc5\x81\xc4\x85cznie w ci\xc4\x85gu 160 lat istnienia nekropolii pochowano na niej oko\xc5\x82o 3600 os\xc3\xb3b._NEWLINE_Najstarsze osoby pochowane na kirkucie w Aleksandrowicach to zmarli w wieku 104 lat: Salomon Hamburger (1771\xe2\x80\x931875) oraz Benjamin Falek (1896\xe2\x80\x932000).\n_START_SECTION_\nPo\xc5\x82o\xc5\xbcenie i kszta\xc5\x82t przestrzenny\n_START_PARAGRAPH_\nCmentarz \xc5\xbcydowski znajduje si\xc4\x99 w \xc5\x9br\xc3\xb3dmiejskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci dzielnicy Aleksandrowice, pomi\xc4\x99dzy ulicami Cieszy\xc5\x84sk\xc4\x85 na po\xc5\x82udniu i M. Konopnickiej na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy. Wed\xc5\x82ug numeracji po\xc5\x82o\xc5\xbcony jest przy ul. Cieszy\xc5\x84skiej 92. Zajmuje pi\xc4\x99\xc4\x87 dzia\xc5\x82ek ewidencyjnych: parcele budowlane nr 89 i 95 oraz parcele gruntowe nr 579/3, 580 i 584. Wok\xc3\xb3\xc5\x82 wyst\xc4\x99puje zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowana zabudowa: kamienice, domy jednorodzinne oraz bloki mieszkalne (osiedla: Piastowskie i S\xc5\x82oneczne)._NEWLINE_Powierzchnia kirkutu wynosi 23 900 m\xc2\xb2 (2,39 ha), z czego same nagrobki zajmuj\xc4\x85 ok.\xc2\xa010 tys. m\xc2\xb2 (1 ha)._NEWLINE_Obszar cmentarza to teren pochy\xc5\x82y, opadaj\xc4\x85cy ku ul. Cieszy\xc5\x84skiej. Dom przedpogrzebowy le\xc5\xbcy na wysoko\xc5\x9bci 361 m n.p.m._NEWLINE_Na cmentarz prowadz\xc4\x85 trzy bramy: dwie od strony ul. Konopnickiej oraz jedna, g\xc5\x82\xc3\xb3wna, od strony ul. Cieszy\xc5\x84skiej. G\xc5\x82\xc3\xb3wna aleja biegnie od domu przedpogrzebowego w kierunku p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym. Jest ona zwana Alej\xc4\x85 Zas\xc5\x82u\xc5\xbconych._NEWLINE_Bielski kirkut mo\xc5\xbcna podzieli\xc4\x87 na trzy zasadnicze cz\xc4\x99\xc5\x9bci. Na po\xc5\x82udniu, w otoczeniu zieleni pozbawionej nagrobk\xc3\xb3w, znajduje si\xc4\x99 dom przedpogrzebowy. Za nim rozci\xc4\x85ga si\xc4\x99 prostok\xc4\x85tna powierzchnia grzebalna, w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci zape\xc5\x82niona grobami. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 trzecia to oddzielona od reszty murem dzia\xc5\x82ka dokupiona w okresie mi\xc4\x99dzywojennym, na kt\xc3\xb3rej znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 jedynie groby przeniesione z cmentarza przy ul. Wyzwolenia._NEWLINE_Od 1995 r. nekropolia podzielona jest na siedem sektor\xc3\xb3w oznaczonych literami A\xe2\x80\x93G, kt\xc3\xb3re z kolei dziel\xc4\x85 si\xc4\x99 na rz\xc4\x99dy._NEWLINE_Sektor A jest najm\xc5\x82odsz\xc4\x85 i najlepiej zachowan\xc4\x85 kwater\xc4\x85, zlokalizowan\xc4\x85 w cz\xc4\x99\xc5\x9bci po\xc5\x82udniowo-wschodniej. Sektor B znajduje si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w cz\xc4\x99\xc5\x9bci po\xc5\x82udniowej (na zach\xc3\xb3d od sektora A) i by\xc5\x82 u\xc5\xbcytkowany od ko\xc5\x84ca XIX w. do lat 20. nast\xc4\x99pnego stulecia. Sektor C, u\xc5\xbcytkowany w tym samym okresie co B i po\xc5\x82o\xc5\xbcony na p\xc3\xb3\xc5\x82noc od A, to kwatera obejmuj\xc4\x85ca groby najbogatszych os\xc3\xb3b, na co wskazuje przede wszystkim kszta\xc5\x82t oraz wielko\xc5\x9b\xc4\x87 nagrobk\xc3\xb3w. Sektor D po\xc5\x82o\xc5\xbcony w cz\xc4\x99\xc5\x9bci p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodniej jest kwater\xc4\x85 dzieci\xc4\x99c\xc4\x85, na kt\xc3\xb3rej chowano dzieci i m\xc5\x82odzie\xc5\xbc, kt\xc3\xb3re nie uko\xc5\x84czy\xc5\x82y 13 lat. By\xc5\x82 u\xc5\xbcytkowany od za\xc5\x82o\xc5\xbcenia cmentarza do czas\xc3\xb3w II wojny \xc5\x9bwiatowej. Jest bardzo zaniedbany, a wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 spo\xc5\x9br\xc3\xb3d niewielu zachowanych nagrobk\xc3\xb3w jest uszkodzona. Sektor E le\xc5\xbcy pomi\xc4\x99dzy sektorami A i D. Pochowano tu \xc5\xbco\xc5\x82nierzy pochodzenia \xc5\xbcydowskiego, kt\xc3\xb3rzy zgin\xc4\x99li podczas I wojny \xc5\x9bwiatowej. Sektor F w cz\xc4\x99\xc5\x9bci p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodniej najstarsza cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 cmentarza, na kt\xc3\xb3rej zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 bardzo ma\xc5\x82o nagrobk\xc3\xb3w. Szacuje si\xc4\x99, \xc5\xbce brakuje na nim oko\xc5\x82o 95% mogi\xc5\x82. Sektor G jest najrozleglejsz\xc4\x85, a zarazem posiadaj\xc4\x85c\xc4\x85 najmniej grob\xc3\xb3w cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 kirkutu. Obszar oddzielony murem od reszty by\xc5\x82 u\xc5\xbcytkowany dwukrotnie: w latach 30. XX wieku utworzono tu zniszczon\xc4\x85 w czasie wojny kwater\xc4\x99 ortodoksyjn\xc4\x85, a w latach 60. pochowano tu przymusowo ekshumowane zw\xc5\x82oki z likwidowanego cmentarza przy ul. Wyzwolenia. Znajduje si\xc4\x99 w cz\xc4\x99\xc5\x9bci zachodniej, na dzia\xc5\x82ce dokupionej w okresie mi\xc4\x99dzywojennym.\n_START_SECTION_\nWielko\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nNajwi\xc4\x99kszym pojedynczym nagrobkiem (a zarazem jednym z najstarszych) jest obelisk upami\xc4\x99tniaj\xc4\x85cy zmar\xc5\x82ego w 1862 r. fabrykanta Moritza Bauma. Ma wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 3 m, wymiary podstawy 0,9\xc2\xa0\xc3\x97\xc2\xa00,45\xc2\xa0m oraz wymiary przy zwie\xc5\x84czeniu 0,7\xc2\xa0\xc3\x97\xc2\xa00,45\xc2\xa0m._NEWLINE_Inne wysokie obeliski upami\xc4\x99tniaj\xc4\x85 dr Josefa K\xc3\xb6rbela \xe2\x80\x93 3,2 m oraz kupca Isaaka Goldberga \xe2\x80\x93 3 m. Niewiele mniejsze s\xc4\x85 obeliski na grobach Susanny Baum i Leopolda Bauma. Najni\xc5\xbcszy ustawiony jest na grobie Emila Neumana \xe2\x80\x93 ma 60\xc2\xa0cm. Najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej jednak groby w formie obelisku osi\xc4\x85gaj\xc4\x85 od 1,5 do 2 m wysoko\xc5\x9bci._NEWLINE_Najmniejszymi z kolei nagrobkami s\xc4\x85 macewy dzieci\xc4\x99ce._NEWLINE_Od pojedynczych nagrobk\xc3\xb3w o wiele wi\xc4\x99ksze s\xc4\x85 grobowce, kt\xc3\xb3rych \xc5\x9brednie wymiary to 3 m wysoko\xc5\x9bci i 3 m szeroko\xc5\x9bci. Najwi\xc4\x99kszym jest, w ca\xc5\x82o\xc5\x9bci wykonany z czarnego marmuru, zwie\xc5\x84czony dwuspadowo, otoczony kutym metalowym ogrodzeniem, prostok\xc4\x85tny pomnik upami\xc4\x99tniaj\xc4\x85cy kupca Hermanna Lindnera i jego \xc5\xbcon\xc4\x99 Ros\xc4\x99.\n_START_SECTION_\nInskrypcje\n_START_PARAGRAPH_\nInskrypcje najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej s\xc4\x85 wykonane w formie rytego napisu, do rzadko\xc5\x9bci nale\xc5\xbc\xc4\x85 napisy wypuk\xc5\x82e. Zdarza si\xc4\x99, \xc5\xbce imi\xc4\x99 zmar\xc5\x82ego b\xc4\x85d\xc5\xba formu\xc5\x82a ko\xc5\x84cowa maj\xc4\x85 form\xc4\x99 p\xc5\x82askorze\xc5\xbaby._NEWLINE_Teksty na nagrobkach bielskiego kirkutu wykuto w czterech j\xc4\x99zykach: hebrajskim, niemieckim, polskim oraz jidysz. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 posiada inskrypcje podw\xc3\xb3jne: po hebrajsku oraz w kt\xc3\xb3rym\xc5\x9b z pozosta\xc5\x82ych j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w. Praktycznie wsz\xc4\x99dzie znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 dwa elementy inskrypcji hebrajskiej \xe2\x80\x93 formu\xc5\x82a wst\xc4\x99pna \xd7\xa4\xd7\xb4\xd7\x98 lub \xd7\xa4\xd7\xb4\xd7\xa0 oraz ko\xc5\x84cowa \xd7\xaa \xd7\xa0 \xd7\xa6 \xd7\x91 \xd7\x94.\n_START_SECTION_\nInskrypcje w j\xc4\x99zyku hebrajskim\n_START_PARAGRAPH_\nInskrypcje w, uwa\xc5\xbcanym za \xc5\x9bwi\xc4\x99ty, j\xc4\x99zyku hebrajskim, wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 na wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci nagrobk\xc3\xb3w. S\xc4\x85 one wykonane klasycznym alfabetem hebrajskim, a litery s\xc4\x85 pozbawione ozdobnik\xc3\xb3w. Ze wzgl\xc4\x99du na post\xc4\x99powy charakter bielskiej gminy, a przez to przywi\xc4\x85zywanie mniejszej wagi do tradycyjnych formu\xc5\x82, zdecydowanie d\xc5\x82u\xc5\xbcsze inskrypcje (nawet 20 wers\xc3\xb3w) wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 na grobach przeniesionych z nekropolii przy ul. Wyzwolenia. Na pozosta\xc5\x82ych rzadko przekraczaj\xc4\x85 10 wers\xc3\xb3w._NEWLINE_W okresie mi\xc4\x99dzywojennym ilo\xc5\x9b\xc4\x87 inskrypcji hebrajskich na nowych grobach zacz\xc4\x99\xc5\x82a bardzo szybko male\xc4\x87. Wynika\xc5\x82o to g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z powodu wysokich koszt\xc3\xb3w wykucia napis\xc3\xb3w. Jednocze\xc5\x9bnie po II wojnie \xc5\x9bwiatowej w wielu przypadkach zrezygnowano z umieszczania hebrajskich napis\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 spo\xc5\x9br\xc3\xb3d powsta\xc5\x82ych po wojnie nagrobk\xc3\xb3w tylko dwa (Tylla Schlenger i Mosze Loschsberger) maj\xc4\x85 inskrypcje wy\xc5\x82\xc4\x85cznie hebrajskie. Odej\xc5\x9bcie od tradycji spowodowane by\xc5\x82o m.in. brakiem dobrej znajomo\xc5\x9bci hebrajskiego w\xc5\x9br\xc3\xb3d cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w gminy wyznaniowej oraz brakiem kamieniarzy znaj\xc4\x85cych hebrajski alfabet \xe2\x80\x93 ostatnim by\xc5\x82 Szymon Wulkan zmar\xc5\x82y w 1969 r._NEWLINE_W ko\xc5\x84cu XX wieku bielska gmina \xc5\xbcydowska powr\xc3\xb3ci\xc5\x82a do tradycji umieszczania inskrypcji hebrajskich na nagrobkach wykonywanych na jej zam\xc3\xb3wienie._NEWLINE_W wielu przypadkach inskrypcje hebrajskie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 obok napis\xc3\xb3w w j\xc4\x99zyku niemieckim lub polskim.\n_START_SECTION_\nInskrypcje w j\xc4\x99zyku niemieckim\n_START_PARAGRAPH_\nInskrypcje w j\xc4\x99zyku niemieckim nale\xc5\xbc\xc4\x85 do, zaraz po hebrajskich, najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej spotykanych, poniewa\xc5\xbc przed 1945 r. dla wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci bielskich \xc5\xbcyd\xc3\xb3w by\xc5\x82 on j\xc4\x99zykiem ojczystym. Tekst niemiecki jest pisany zar\xc3\xb3wno zwyk\xc5\x82\xc4\x85 czcionk\xc4\x85, jak i kursyw\xc4\x85 oraz pismem gotyckim._NEWLINE_Inskrypcje niemieckie nie mia\xc5\x82y ustalonego schematu i r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85 si\xc4\x99 od siebie pod wzgl\xc4\x99dem ilo\xc5\x9bci tekstu. Spotka\xc4\x87 mo\xc5\xbcna bardzo kr\xc3\xb3tkie informacje \xe2\x80\x93 imi\xc4\x99 i nazwisko oraz daty urodzenia i \xc5\x9bmierci, nieco d\xc5\x82u\xc5\xbcsze, zawieraj\xc4\x85ce np. informacje o zawodzie czy dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci, ale tak\xc5\xbce \xe2\x80\x93 wzorowane na hebrajskich \xe2\x80\x93 wiersze o cnotach zmar\xc5\x82ego, sensie \xc5\xbcycia, Bogu, \xc5\xbca\xc5\x82obie po \xc5\x9bmierci, a tak\xc5\xbce dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci i zas\xc5\x82ugach. Formu\xc5\x82y ko\xc5\x84cowe nie r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85 si\xc4\x99 od umieszczanych na grobach chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skich._NEWLINE_Daty zapisane s\xc4\x85 wed\xc5\x82ug kalendarza gregoria\xc5\x84skiego.\n_START_SECTION_\nInskrypcje w j\xc4\x99zyku polskim\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsze inskrypcje w j\xc4\x99zyku polskim zacz\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 pojawia\xc4\x87 w okresie mi\xc4\x99dzywojennym. Pocz\xc4\x85tkowo by\xc5\x82y to kr\xc3\xb3tkie informacje (np. urodzony, zmar\xc5\x82) oraz formu\xc5\x82y ko\xc5\x84cowe. Rzadziej spotykane by\xc5\x82y napisy wy\xc5\x82\xc4\x85cznie po polsku._NEWLINE_Polskie inskrypcje rozpowszechni\xc5\x82y si\xc4\x99 po II wojnie \xc5\x9bwiatowej. Pocz\xc4\x85tkowo by\xc5\x82y to przede wszystkim dopisywane na grobach os\xc3\xb3b zmar\xc5\x82ych przed 1939 r. informacje o krewnych, kt\xc3\xb3rzy zgin\xc4\x99li w latach 40. S\xc4\x85 to zar\xc3\xb3wno kr\xc3\xb3tkie dopiski, jak i do\xc5\x9b\xc4\x87 szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owe opisy \xe2\x80\x93 kim byli, gdzie i kiedy zgin\xc4\x99li itp. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d zwrot\xc3\xb3w spotykanych na nagrobkach najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej wyst\xc4\x99puj\xc4\x85: ku pami\xc4\x99ci, pami\xc4\x99ci ofiar okupacji hitlerowskiej, zamordowani w latach 1939-1945, m\xc4\x99czennikom terroru hitlerowskiego oraz pami\xc4\x99ci pomordowanych przez zbir\xc3\xb3w hitlerowskich / hitlerowskich barbarzy\xc5\x84c\xc3\xb3w. Po polsku wyryto tak\xc5\xbce napisy na grobach \xc5\xbcydowskich \xc5\xbco\xc5\x82nierzy poleg\xc5\x82ych podczas wojny. W p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszym okresie, ze wzgl\xc4\x99du na brak ludno\xc5\x9bci niemieckoj\xc4\x99zycznej oraz coraz s\xc5\x82absz\xc4\x85 znajomo\xc5\x9b\xc4\x87 hebrajskiego, polski sta\xc5\x82 si\xc4\x99 dominuj\xc4\x85cym j\xc4\x99zykiem na nowych nagrobkach._NEWLINE_Daty zapisane s\xc4\x85 wed\xc5\x82ug kalendarza gregoria\xc5\x84skiego. Zdarza si\xc4\x99, \xc5\xbce obok znajduje si\xc4\x99 data wed\xc5\x82ug kalendarza \xc5\xbcydowskiego.\n_START_SECTION_\nInskrypcje w j\xc4\x99zyku jidysz\n_START_PARAGRAPH_\nInskrypcje w j\xc4\x99zyku jidysz, dialekcie wytworzonym przez \xc5\x9bredniowiecznych \xc5\xbbyd\xc3\xb3w zamieszkuj\xc4\x85cych pa\xc5\x84stwa niemieckie, nale\xc5\xbc\xc4\x85 na bielskim cmentarzu do najrzadszych. Wynika to\xc2\xa0z\xc2\xa0faktu, \xc5\xbce bielscy \xc5\xbbydzi praktycznie w og\xc3\xb3le go nie u\xc5\xbcywali \xe2\x80\x93 przewa\xc5\xbca\xc5\x82a to ludno\xc5\x9b\xc4\x87 niemieckoj\xc4\x99zyczna (rzadziej polskoj\xc4\x99zyczna), podczas gdy w liturgii u\xc5\xbcywano hebrajskiego._NEWLINE_Najd\xc5\x82u\xc5\xbcsza zachowana inskrypcja w jidysz znajduje si\xc4\x99 na pomniku upami\xc4\x99tniaj\xc4\x85cym \xc5\xbco\xc5\x82nierzy \xc5\xbcydowskiego pochodzenia, kt\xc3\xb3rzy zgin\xc4\x99li w czasie I wojny \xc5\x9bwiatowej.\n_START_SECTION_\nDom przedpogrzebowy\n_START_PARAGRAPH_\nDom przedpogrzebowy, czyli budynek, w kt\xc3\xb3rym odbywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 nabo\xc5\xbce\xc5\x84stwa \xc5\xbca\xc5\x82obne, znajduje si\xc4\x99 w po\xc5\x82udniowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci cmentarza, naprzeciw wej\xc5\x9bcia od strony ul. Cieszy\xc5\x84skiej, w otoczeniu zieleni. Obrz\xc4\x99dy pogrzebowe odprawiane s\xc4\x85 w sali znajduj\xc4\x85cej si\xc4\x99 w \xc5\x9brodkowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci budynku. Skrzyd\xc5\x82o zachodnie mie\xc5\x9bci kostnic\xc4\x99, natomiast w skrzydle wschodnim zamieszkuje opiekun cmentarza wraz z rodzin\xc4\x85._NEWLINE_Pierwszy dom przedpogrzebowy zosta\xc5\x82 zbudowany w 1867 r. przez firm\xc4\x99 budowlan\xc4\x85 bielskiego architekta Andrzeja Walczoka. Koszty budowy zosta\xc5\x82y pokryte z dobrowolnych datk\xc3\xb3w cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w miejscowej gminy \xc5\xbcydowskiej. Na pocz\xc4\x85tku lat 80. XIX w. budowla, znacznie mniejsza od obecnej, sp\xc5\x82on\xc4\x99\xc5\x82a. Po uporz\xc4\x85dkowaniu terenu, w 1885 r., wzniesiono w tym samym miejscu nowy budynek zaprojektowany przez Karola Korna._NEWLINE_Obecnie jest to jedyny \xc5\xbcydowski budynek sakralny w mie\xc5\x9bcie. Jego architektura (\xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85ca w sobie elementy neoromanizmu i stylu maureta\xc5\x84skiego), a w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci dwubarwna (czerwono-\xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82ta) elewacja jest zbli\xc5\xbcona do architektury innych obiekt\xc3\xb3w projektu Korna \xe2\x80\x93 nieistniej\xc4\x85cej ju\xc5\xbc synagogi przy ul. Mickiewicza oraz s\xc4\x85siaduj\xc4\x85cego z ni\xc4\x85 budynku S\xc4\x85du Rejonowego (dawnej siedziby \xc5\xbcydowskiej gminy wyznaniowej w Bielsku), a tak\xc5\xbce Dworca G\xc5\x82\xc3\xb3wnego._NEWLINE_Dach domu przedpogrzebowego jest przykryty blach\xc4\x85 na wi\xc4\x99\xc5\xbabie drewnianej. Posadzka w sali g\xc5\x82\xc3\xb3wnej wykonana zosta\xc5\x82a z dwubarwnej terakoty obwiedzionej bordiur\xc4\x85 o plecionkowym ornamencie._NEWLINE_Najcenniejszym elementem wn\xc4\x99trza budynku s\xc4\x85 polichromie stropowe znajduj\xc4\x85ce si\xc4\x99 w sali g\xc5\x82\xc3\xb3wnej. Zajmuj\xc4\x85 powierzchni\xc4\x99 144 m\xc2\xb2 (16\xc2\xa0\xc3\x97\xc2\xa09\xc2\xa0m). Zaprojektowano je na zasadzie podzia\xc5\x82\xc3\xb3w przy zastosowaniu profilowanych belek ze z\xc5\x82oconymi kanelurami. Podstawy belek mierz\xc4\x85 1\xc2\xa0\xc3\x97\xc2\xa00,15\xc2\xa0m, natomiast profilowane belki 1\xc2\xa0\xc3\x97\xc2\xa00,5\xc2\xa0m. Strop oddzielony jest od \xc5\x9bcian malowanymi podzia\xc5\x82ami fasety i profilowanymi gzymsami. Polichromi\xc4\x99 wykonano w technice klejowej, na cienkiej zaprawie wapienno-piaskowej, po\xc5\x82o\xc5\xbconej na trzcinowej macie, przybitej do drewnianej podsufitki, sk\xc5\x82adaj\xc4\x85cej si\xc4\x99 z drobnych beleczek przylegaj\xc4\x85cych do siebie._NEWLINE_Kasetonowy strop oparty jest na harmonijnej kompozycji z kwadrat\xc3\xb3w i prostok\xc4\x85t\xc3\xb3w o zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowanej wielko\xc5\x9bci. Najwi\xc4\x99ksze trzy kwadratowe kasetony wype\xc5\x82niaj\xc4\x85 w uk\xc5\x82adzie pasowym \xc5\x9brodkow\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 sufitu. Wyznaczaj\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dwie prostopad\xc5\x82e osie symetrii, na kt\xc3\xb3rych opiera si\xc4\x99 ca\xc5\x82a struktura stropu. Po obu stronach linii powsta\xc5\x82y analogiczne uk\xc5\x82ady kaseton\xc3\xb3w. Najmniejsze kwadratowe kasetony umieszczono wzd\xc5\x82u\xc5\xbc \xc5\x9bcian bocznych, przez co powsta\xc5\x82o ozdobne obramowanie otaczaj\xc4\x85ce \xc5\x9brodkowe kasetony posiadaj\xc4\x85ce najbogatsz\xc4\x85 polichromi\xc4\x99. Im dalej od \xc5\x9brodka, tym wielko\xc5\x9b\xc4\x87 kaseton\xc3\xb3w si\xc4\x99 zmniejsza. Uk\xc5\x82ad polichromii tworzy wra\xc5\xbcenie zwartej ca\xc5\x82o\xc5\x9bci podporz\xc4\x85dkowanej kluczowym elementom, co \xc5\x9bwiadczy o inspiracji architekta sztuk\xc4\x85 klasyczn\xc4\x85. Odwo\xc5\x82ywanie si\xc4\x99 do niej widoczne jest r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w ornamentyce. Najbardziej oddalone kasetony zdobi\xc4\x85 dekoracje ro\xc5\x9blinne i motywy geometryczne potraktowane do\xc5\x9b\xc4\x87 swobodnie. W kasetonach bezpo\xc5\x9brednio przylegaj\xc4\x85cych do trzech najwi\xc4\x99kszych motywy ro\xc5\x9blinne s\xc4\x85 o wiele bardziej podporz\xc4\x85dkowane ograniczonym p\xc5\x82aszczyznom geometrycznym. Z kolei kluczowe dla ca\xc5\x82ej struktury kasetony \xc5\x9brodkowe posiadaj\xc4\x85 bardzo drobiazgowy uk\xc5\x82ad ornament\xc3\xb3w ro\xc5\x9blinnych zamkni\xc4\x99tych na bardzo ma\xc5\x82ych geometrycznych polach, z kt\xc3\xb3rych ka\xc5\xbcde zosta\xc5\x82o wykonane z wielk\xc4\x85 dok\xc5\x82adno\xc5\x9bci\xc4\x85 i dba\xc5\x82o\xc5\x9bci\xc4\x85 o ka\xc5\xbcdy element._NEWLINE_Strop jest jedynym w regionie zachowanym tego typu malowid\xc5\x82em \xc5\xbcydowskiej kultury sakralnej. Autor dzie\xc5\x82a pozostaje nieznany._NEWLINE_\xc5\x9aciany podzielone s\xc4\x85 pilastrami na pola \xe2\x80\x93 po sze\xc5\x9b\xc4\x87 pilastr\xc3\xb3w na \xc5\x9bcianie wschodniej i zachodniej oraz po cztery na \xc5\x9bcianie p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej i po\xc5\x82udniowej. Na \xc5\x9bcianach znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 polichromie, maj\xc4\x85ce powierzchni\xc4\x99 350 m\xc2\xb2 (16\xc2\xa0\xc3\x97\xc2\xa07\xc2\xa0na \xc5\x9bcianie wschodniej i zachodniej oraz 9\xc2\xa0\xc3\x97\xc2\xa07\xc2\xa0m na \xc5\x9bcianie p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej i po\xc5\x82udniowej). Zosta\xc5\x82y one jednak zamalowane w bia\xc5\x82\xc4\x85 farb\xc4\x85, przez co mo\xc5\xbcna zobaczy\xc4\x87 tylko niewielkie fragmenty, ods\xc5\x82oni\xc4\x99te w wyniku prac konserwatorskich._NEWLINE_Ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 wystroju malarskiego \xc5\x9bcian i sufitu oraz posadzka podlegaj\xc4\x85 ochronie prawnej. W 1997 r. na wniosek Gminy \xc5\xbbydowskiej zosta\xc5\x82y odr\xc4\x99bnie wpisane do rejestru zabytk\xc3\xb3w pod numerem B-61/1._NEWLINE_We wn\xc4\x99trzu sali g\xc5\x82\xc3\xb3wnej znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 pi\xc4\x99\xc4\x87 tablic upami\xc4\x99tniaj\xc4\x85cych bielskie rodziny, kt\xc3\xb3re zgin\xc4\x99\xc5\x82y w czasie II wojny \xc5\x9bwiatowej (Bochnerowie, Popio\xc5\x82owie, Goldfreundowie, Rosenzweigowie i K\xc3\xb6nigsbergowie), tablica upami\xc4\x99tniaj\xc4\x85ca wieloletniego rabina bielskiego \xe2\x80\x93 Markusa Steinera, tablica upami\xc4\x99tniaj\xc4\x85ca aktora i re\xc5\xbcysera teatralnego i filmowego Aleksandra Martena, a tak\xc5\xbce tablica Pami\xc4\x99ci \xc5\xbco\xc5\x82nierzy, \xc5\xbcydowskich mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Bielska-Bia\xc5\x82ej i okolic poleg\xc5\x82ych w II wojnie \xc5\x9bwiatowej w walce o wolno\xc5\x9b\xc4\x87 Polski. Przed \xc5\x9bcian\xc4\x85 wschodni\xc4\x85 znajduje si\xc4\x99 symboliczny marmurowy nagrobek z cytatem z Ksi\xc4\x99gi Ezechiela i podpisem: Pami\xc4\x99ci \xc5\xbbyd\xc3\xb3w pomordowanych w czasie II wojny \xc5\x9bwiatowej. W domu przedpogrzebowym umieszczono tak\xc5\xbce najstarszy nagrobek \xe2\x80\x93 macew\xc4\x99 Josefa Neumanna zmar\xc5\x82ego 3 wrze\xc5\x9bnia 1849 r., kt\xc3\xb3ra nie mog\xc5\x82a by\xc4\x87 d\xc5\x82u\xc5\xbcej poddawana czynnikom atmosferycznym.\n_START_SECTION_\nFauna i flora\n_START_PARAGRAPH_\nCmentarz \xc5\xbcydowski stanowi jedn\xc4\x85 z enklaw dzikiej przyrody w centrum Bielska-Bia\xc5\x82ej._NEWLINE_Najcenniejszym elementem flory jest bluszcz pospolity z cz\xc4\x99sto tu spotykanymi okazami kwitn\xc4\x85cymi. Oplata on drzewa, groby i mury, a tak\xc5\xbce p\xc5\x82o\xc5\xbcy si\xc4\x99 na gruncie. Najbujniej pokrywa sektor F. Bluszcz ro\xc5\x9bnie na kirkucie od dawna, o czym \xc5\x9bwiadczy grubo\xc5\x9b\xc4\x87 p\xc4\x99d\xc3\xb3w si\xc4\x99gaj\xc4\x85ca 15\xc2\xa0cm._NEWLINE_Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d drzew, najwi\xc4\x99cej jest tui (ok. 40), akacji (ok. 30), klon\xc3\xb3w zwyczajnych (ok. 30) oraz kasztanowc\xc3\xb3w (ok. 20). Ponadto ro\xc5\x9bnie tak\xc5\xbce kilka egzemplarzy jesion\xc3\xb3w, wierzb, jode\xc5\x82, modrzewi, jawor\xc3\xb3w, cis\xc3\xb3w pospolitych, cyprys\xc3\xb3w i cyprysik\xc3\xb3w nutkajskich. Ubytki w postaci powalonych drzew s\xc4\x85 systematycznie uzupe\xc5\x82niane m\xc5\x82odymi egzemplarzami. Do najcenniejszych element\xc3\xb3w drzewostanu nale\xc5\xbc\xc4\x85: ci\xc4\x85g robinii akacjowych w odmianie kulistej wzd\xc5\x82u\xc5\xbc Alei Zas\xc5\x82u\xc5\xbconych oraz dwie aleje kasztanowc\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 w sektorze F oraz pomi\xc4\x99dzy sektorami F i B (korony drzew w pierwszej z nich by\xc5\x82y niegdy\xc5\x9b specjalnie kszta\xc5\x82towane w celu podniesienia walor\xc3\xb3w estetycznych), a tak\xc5\xbce pojedyncze okazy \xe2\x80\x93 lipa drobnolistna w sektorze F oraz wierzba p\xc5\x82acz\xc4\x85ca w cz\xc4\x99\xc5\x9bci po\xc5\x82udniowej._NEWLINE_Inne ro\xc5\x9bliny wyst\xc4\x99puj\xc4\x85ce na cmentarzu to zachy\xc5\x82ka Roberta, zanokcica murowa, barwinek pospolity, kalina koralowa i pierwiosnek wynios\xc5\x82y._NEWLINE_Cmentarna ziele\xc5\x84 jest systematycznie piel\xc4\x99gnowana._NEWLINE_Kirkut jest r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dogodnym miejscem do gniazdowania wielu gatunk\xc3\xb3w ptak\xc3\xb3w parkowych. Zamieszkuj\xc4\x85 go puszczyki, dzi\xc4\x99ciury pstre, kosy, dzwo\xc5\x84ce, kowaliki, kopciuszki, modraszki i synogarlice tureckie._NEWLINE_Opr\xc3\xb3cz ptak\xc3\xb3w wyst\xc4\x99puje tu wiele rodzaj\xc3\xb3w gryzoni oraz ma\xc5\x82ych ssak\xc3\xb3w futerkowych.\n_START_SECTION_\nZwiedzanie\n_START_PARAGRAPH_\nCmentarz otwarty jest od \xc5\x9bwitu do zmierzchu w dni powszednie oraz niedziele, nieczynny z kolei w soboty (szabat) oraz \xc5\x9bwi\xc4\x99ta \xc5\xbcydowskie. Zgodnie z tradycj\xc4\x85 \xc5\xbcydowsk\xc4\x85, m\xc4\x99\xc5\xbcczy\xc5\xbani odwiedzaj\xc4\x85cy kirkut powinni mie\xc4\x87 nakrycie g\xc5\x82owy. Zakazane jest spo\xc5\xbcywanie posi\xc5\x82k\xc3\xb3w i napoj\xc3\xb3w._NEWLINE_Informacji dotycz\xc4\x85cych os\xc3\xb3b pochowanych na kirkucie udziela biuro Gminy Wyznaniowej \xc5\xbbydowskiej przy ul. 3 Maja 7. Informacji o np. miejscu poch\xc3\xb3wku udziela r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc opiekun cmentarza, zamieszkuj\xc4\x85cy dom przedpogrzebowy.'