b'\n_START_ARTICLE_\nBro\xc5\x84 termobaryczna\n_START_PARAGRAPH_\nBro\xc5\x84 termobaryczna (TBX) \xe2\x80\x93 okre\xc5\x9blenie obejmuj\xc4\x85ce szereg r\xc3\xb3\xc5\xbcnego rodzaju bomb, kt\xc3\xb3re charakteryzuje generowanie fali wybuchu o ni\xc5\xbcszej amplitudzie nadci\xc5\x9bnienia, ale o znacznie d\xc5\x82u\xc5\xbcszym czasie trwania w por\xc3\xb3wnaniu do wybuchu punktowego materia\xc5\x82u wybuchowego, oraz wytworzenie wysokiej temperatury w do\xc5\x9b\xc4\x87 du\xc5\xbcym obszarze. Bomby termobaryczne nale\xc5\xbc\xc4\x85 do przestrzennych materia\xc5\x82\xc3\xb3w wybuchowych, kt\xc3\xb3re charakteryzuj\xc4\x85 si\xc4\x99 przebieganiem zjawisk wybuchu w du\xc5\xbcym obszarze. Rozprzestrzenienie materia\xc5\x82u wybuchowego w powietrzu umo\xc5\xbcliwia wykorzystanie tlenu z powietrza do spalania paliwa (materia\xc5\x82u wybuchowego)._NEWLINE_Trwaj\xc4\x85cy ponad kilkadziesi\xc4\x85t milisekund wzrost ci\xc5\x9bnienia wywo\xc5\x82uje podmuch oraz spadek ci\xc5\x9bnienia. Wzrost, a jeszcze bardziej nast\xc4\x99puj\xc4\x85cy po nim spadek ci\xc5\x9bnienia, jest wa\xc5\xbcnym czynnikiem ra\xc5\xbcenia bomb termobarycznych, dlatego zwane s\xc4\x85 bombami pr\xc3\xb3\xc5\xbcniowymi. D\xc5\x82u\xc5\xbcej trwaj\xc4\x85ca fala podmuchowa przenika do obszar\xc3\xb3w za przeszkodami, wnika przez otwory okienne i drzwiowe do budynk\xc3\xb3w i rozprzestrzenia si\xc4\x99 wzd\xc5\x82u\xc5\xbc korytarzy, stanowi\xc4\x85c zagro\xc5\xbcenie dla ludzi chroni\xc4\x85cych si\xc4\x99 w budynkach, bunkrach, jaskiniach i tunelach. Wybuch \xc5\x82adunku termobarycznego nie wybija dziury w \xc5\x9bcianie, tak jak to robi punktowy \xc5\x82adunek wybuchowy, ale j\xc4\x85 przewraca. Bomby termobaryczne zabijaj\xc4\x85 skokiem ci\xc5\x9bnienia. Aby zabi\xc4\x87 cz\xc5\x82owieka, klasycznym kr\xc3\xb3tkotrwaj\xc4\x85cym wybuchem (1 ms) konieczny jest skok ci\xc5\x9bnienia oko\xc5\x82o 250 kPa, ale je\xc5\xbceli nadci\xc5\x9bnienie jest podtrzymywane przez 20 ms, to wystarczy ci\xc5\x9bnienie oko\xc5\x82o 70 kPa. _NEWLINE_Obejmuje bomby od paliwowo-powietrznych (fuel-air explosives FAE), w kt\xc3\xb3rych wytwarzana jest chmura palnego o\xc5\x9brodka i nast\xc4\x99pnie detonacja mieszaniny paliwowo-powietrznej, do metalizowanych materia\xc5\x82\xc3\xb3w wybuchowych (Metal Augmented Charge MAC), w kt\xc3\xb3rych ekspanduj\xc4\x85ca \xe2\x80\x9ekula ognia\xe2\x80\x9d wykorzystuje tlen z powietrza do spalania rozproszonych proszk\xc3\xb3w metali.\n_START_SECTION_\nTerminologia\n_START_PARAGRAPH_\nW literaturze nie ma jednolito\xc5\x9bci co do zakresu stosowania termin\xc3\xb3w termobaryczny (materia\xc5\x82 wybuchowy, bomba, wybuch) i bomba paliwowa. W jednych publikacjach przestrzenne materia\xc5\x82y wybuchowe dzieli si\xc4\x99 na amunicj\xc4\x99 termobaryczn\xc4\x85 b\xc4\x99d\xc4\x85c\xc4\x85 mieszanin\xc4\x85 cia\xc5\x82 sta\xc5\x82ych oraz amunicj\xc4\x99 paliwowo-powietrzn\xc4\x85 b\xc4\x99d\xc4\x85c\xc4\x85 systemami do rozproszenia w powietrzu i eksplozji ciek\xc5\x82ych materia\xc5\x82\xc3\xb3w wybuchowych. Rzeczywiste konstrukcje mog\xc4\x85 zawiera\xc4\x87 sk\xc5\x82adniki ciek\xc5\x82e jak i sta\xc5\x82e. _NEWLINE_W wielu publikacjach bomba paliwowo-powietrzna jest rodzajem bomby termobarycznej._NEWLINE_Wybuch bomby termobarycznej odbywaj\xc4\x85cy si\xc4\x99 w du\xc5\xbcym obszarze nagrzewa ten obszar oraz jego otoczenie, temperatura jest czynnikiem ra\xc5\xbcenia, st\xc4\x85d w nazwie termo. Materia\xc5\x82y o w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bciach wybuchu mi\xc4\x99dzy skupionymi materia\xc5\x82ami wybuchowymi a termobarycznymi okre\xc5\x9blane s\xc4\x85 jako materia\xc5\x82y o podwy\xc5\xbcszonej zdolno\xc5\x9bci podmuchowej. _NEWLINE_Bomby termobaryczne nazywane s\xc4\x85 bombami pr\xc3\xb3\xc5\xbcniowymi (vacuum bombs), gdy\xc5\xbc za fal\xc4\x85 wzrostu ci\xc5\x9bnienia rozchodzi si\xc4\x99 fala podci\xc5\x9bnienia, jej wielko\xc5\x9b\xc4\x87 i czas jej trwania zwi\xc4\x99kszana jest przez podmuch gaz\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nHistoria rozwoju\n_START_PARAGRAPH_\nWybuchy przestrzenne wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 jako samoistne zjawisko szkodliwe w przemy\xc5\x9ble. Powa\xc5\xbcnym zagro\xc5\xbceniem s\xc4\x85 wybuchy rozpylonej m\xc4\x85ki w m\xc5\x82ynach, py\xc5\x82u w\xc4\x99glowego w kopalniach w\xc4\x99gla kamiennego, paliwa rozpylonego w powietrzu lub ulatniaj\xc4\x85cego si\xc4\x99 gazu ziemnego. Niszcz\xc4\x85ce skutki niezamierzonych eksplozji mieszanin wybuchowych typu cia\xc5\x82o sta\xc5\x82e/gaz oraz mieszanin typu ciecz/gaz spowodowa\xc5\x82y du\xc5\xbce zainteresowanie zjawiskiem wybuchu przestrzennego. Du\xc5\xbca si\xc5\x82a niszcz\xc4\x85ca wybuch\xc3\xb3w przestrzennych wzbudzi\xc5\x82a zainteresowanie praktycznym wykorzystaniem tego typu wybuch\xc3\xb3w. W tradycyjnych materia\xc5\x82ach wybuchowych znaczn\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 masy \xc5\x82adunku wybuchowego stanowi utleniacz, wykorzystanie tlenu z powietrza do reakcji wybuchu zmniejsza mas\xc4\x99 bomby._NEWLINE_Pierwsze pr\xc3\xb3by skonstruowania bomby wykorzystuj\xc4\x85cej tlen z powietrza oraz rozproszone materia\xc5\x82y palne prowadzone by\xc5\x82y podczas drugiej wojny \xc5\x9bwiatowej w armii niemieckiej. Grupa naukowc\xc3\xb3w pod kierunkiem austriackiego fizyka Mario Zippermayra, zajmuj\xc4\x85ca si\xc4\x99 opracowywaniem bomb, w 1943 roku testowa\xc5\x82a bomb\xc4\x99 zawieraj\xc4\x85c\xc4\x85 60 kg mieszaniny py\xc5\x82u w\xc4\x99glowego i ciek\xc5\x82ego tlenu. Wybuch tej bomby by\xc5\x82 tak silny, \xc5\xbce spowodowa\xc5\x82 wybicie okien w odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci 1,5 km od wybuchu. Po zako\xc5\x84czeniu wojny Zippermayr wyjawi\xc5\x82 Amerykanom, \xc5\xbce konstruowane przez niego bomby zawieraj\xc4\x85ce sproszkowany w\xc4\x99giel, benzyn\xc4\x99 i inne substancje mog\xc4\x85 osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc4\x87 efekt zbli\xc5\xbcony do wybuchu bomby j\xc4\x85drowej. Prawdopodobnie informacje o osi\xc4\x85gni\xc4\x99ciach grupy Zippermayra by\xc5\x82y znane tak\xc5\xbce Rosjanom, gdy\xc5\xbc prowadzili po wojnie pr\xc3\xb3by z materia\xc5\x82ami wybuchowymi zawieraj\xc4\x85cymi py\xc5\x82 w\xc4\x99glowy.\n_START_SECTION_\nKonstrukcje bomb termobarycznych\n_START_PARAGRAPH_\nBomba termobaryczna musi by\xc4\x87 odpowiednio skonstruowana tak by zapewni\xc4\x87 odpowiednie rozproszenie paliwa w powietrzu, zapewnienie zap\xc5\x82onu tego paliwa oraz zapewnienie warunk\xc3\xb3w spalenia jak najwi\xc4\x99kszej cz\xc4\x99\xc5\x9bci paliwa. W tym celu opracowuje si\xc4\x99 konstrukcje bomb zapewniaj\xc4\x85ce te warunki. Konstrukcje mo\xc5\xbcna podzieli\xc4\x87 na jednolite i warstwowe. W warstwowych konstrukcjach bomb umieszczony wewn\xc4\x85trz materia\xc5\x82 klasyczny, kt\xc3\xb3rego zadaniem jest fragmentacja materia\xc5\x82u termobarycznego oraz podniesienie temperatury rozproszonego materia\xc5\x82u tak, by umo\xc5\xbcliwi\xc4\x87 mu zap\xc5\x82on. Materia\xc5\x82 termobaryczny znajduje si\xc4\x99 na zewn\xc4\x85trz. Uk\xc5\x82ad warstwowy przyjmuje kszta\xc5\x82t walca b\xc4\x85d\xc5\xba kuli.\n_START_SECTION_\nRadzieckie i rosyjskie konstrukcje\n_START_PARAGRAPH_\nRadzieckie, a p\xc3\xb3\xc5\xbaniej rosyjskie si\xc5\x82y zbrojne opracowa\xc5\x82y termobaryczne warianty amunicji dla kilku swoich broni, takich jak granat termobaryczny TBG-7V o promieniu ra\xc5\xbcenia oko\xc5\x82o 10 metr\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3ry mo\xc5\xbcna odpala\xc4\x87 z granatnika RPG-7. Wyrzutnik GM-94 o kalibrze 43 mm s\xc5\x82u\xc5\xbcy do strzelania granatami termobarycznymi na odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 do 300 m, jego granat wa\xc5\xbcy 250 gram\xc3\xb3w i zawiera 160 gram\xc3\xb3w materia\xc5\x82u wybuchowego, jego promie\xc5\x84 ra\xc5\xbcenia wynosi\xc5\x82 3 m. U\xc5\xbcycie GM-94 zaobserwowano podczas walk na Ukrainie, w Kazachstanie, a nawet w Libii. Amunicj\xc4\x85 w granatniku przeciwpancernym RPO-M s\xc4\x85 rakiety z \xc5\x82adunkiem termobarycznym o sile wybuchu r\xc3\xb3wnowa\xc5\xbcnym 5,5 kg TNT, oferuj\xc4\x85ce o 50% wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 skuteczno\xc5\x9b\xc4\x87, przy masie pocisku mniejszej o 36\xc2\xa0% od poprzednich konstrukcji. W kierowanych laserem lub radarem  przeciwpancernych pociskach rakietowych 9M123 (np 9M133 Kornet, 9M123 Chrizantiema), stosuje si\xc4\x99 amunicj\xc4\x99 termobaryczn\xc4\x85 oraz dwufazow\xc4\x85, w kt\xc3\xb3rej \xc5\x82adunek pierwszej fazy wybija otw\xc3\xb3r w pancerzu, przez kt\xc3\xb3ry wnika termobaryczny materia\xc5\x82 wybuchowy do wn\xc4\x99trza opancerzonego obiektu, wybuchaj\xc4\x85c w nim. Systemy te s\xc4\x85 na wyposa\xc5\xbceniu wielu pa\xc5\x84stw.  _NEWLINE_Samobie\xc5\xbcny system artylerii rakietowej TOS-1A wystrzeliwuje niekierowane termobaryczne rakiety o \xc5\x9brednicy 220 mm na odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 do 6 km. Taktyczny rakietowy pocisk balistyczny Iskander-M o zasi\xc4\x99gu do 400 km mo\xc5\xbce by\xc4\x87 wyposa\xc5\xbcony w g\xc5\x82owic\xc4\x99 termobaryczn\xc4\x85 o masie \xc5\x82adunku 480 kg._NEWLINE_Wiele rodzaj\xc3\xb3w amunicji  Si\xc5\x82 Powietrznych Federacji Rosyjskiej ma warianty termobaryczne. Rakieta S-8 i S-13,  ma na wyposa\xc5\xbceniu termobaryczne g\xc5\x82owice. G\xc5\x82owica S-13DF wa\xc5\xbcy 32 kg, a jej moc wybuchu r\xc3\xb3wna jest 40 kg TNT. Warianty termobaryczne maj\xc4\x85 tak\xc5\xbce kierowane bomby lotnicze o du\xc5\xbcej mocy. KAB-500KR ma g\xc5\x82owic\xc4\x99 termobaryczn\xc4\x85 o masie 250 kg. Sterowana z u\xc5\xbcyciem GPS, bomba typu KAB-1500S, o masie 1500 kg ma \xc5\x82adunek termobaryczny. Jej kula ognia osi\xc4\x85ga promie\xc5\x84 150 m, a strefa \xc5\x9bmiertelna ma promie\xc5\x84 500 m.\n_START_SECTION_\nUSA\n_START_PARAGRAPH_\nStany Zjednoczone opracowa\xc5\x82y wiele rodzaj\xc3\xb3w amunicji termobarycznej. Wprowadzony w 2003 roku i z powodzeniem stosowany granat XM1060 przeznaczony do r\xc4\x99cznych granatnik\xc3\xb3w ma termobaryczny materia\xc5\x82 wybuchowy. W latach 1994 do 2004 prowadzono prace nad karabinkiem/granatnikiem XM29, kt\xc3\xb3ry jako granatnik strzela\xc5\x82 20 mm amunicj\xc4\x85. Opracowano do niego wybuchaj\xc4\x85c\xc4\x85 w powietrzu, termobaryczn\xc4\x85 amunicj\xc4\x99. Projekt zosta\xc5\x82 porzucony. _NEWLINE_Amunicja termobaryczna stosowana jest te\xc5\xbc w kierowanych bombach lotniczych, np: AGM-114 Hellfire. Bomba ma konstrukcj\xc4\x99 warstwow\xc4\x85, zewn\xc4\x99trzna cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 materia\xc5\x82u wybuchowego zawiera materia\xc5\x82 wybuchowy typu Metal Augmented Charge (MAC). Materia\xc5\x82y tego typu zawieraj\xc4\x85 proszek aluminium, kt\xc3\xb3rego ziarna s\xc4\x85 otoczone substancj\xc4\x85 u\xc5\x82atwiaj\xc4\x85c\xc4\x85 zap\xc5\x82on._NEWLINE_Przyk\xc5\x82adami lotniczych bomb paliwowo-powietrznych b\xc4\x99d\xc4\x85cych na wyposa\xc5\xbceniu armii ameryka\xc5\x84skiej s\xc4\x85: BLU-73, BLU-95 500-lb, BLU-96, CBU-55, CBU-72.\n_START_SECTION_\nInne pa\xc5\x84stwa\n_START_PARAGRAPH_\nJednostki specjalne GROM w polskich si\xc5\x82ach zbrojnych maj\xc4\x85 na wyposa\xc5\xbceniu lekkie mo\xc5\xbadzierze LRM, oraz granatniki przeciwpancerne RPG-75-M, do kt\xc3\xb3rych stosowana jest amunicja termobaryczna._NEWLINE_Si\xc5\x82y Powietrzne Si\xc5\x82 Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej maj\xc4\x85 na wyposa\xc5\xbceniu bomb\xc4\x99 termobaryczn\xc4\x85 o masie 100 kg LBPP-100.\n_START_SECTION_\nNajwi\xc4\x99ksze bomby\n_START_PARAGRAPH_\nZa najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 bomb\xc4\x99 termobaryczn\xc4\x85 uznaje si\xc4\x99 niekierowan\xc4\x85 rosyjsk\xc4\x85 bomb\xc4\x99 paliwow\xc4\x85 zwan\xc4\x85 Ojciec wszystkich bomb. Wed\xc5\x82ug \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 rosyjskich wybuch tej bomby stanowi odpowiednik wybuchu 44 ton TNT, a wykorzystano w niej 7,8 tony materia\xc5\x82u wybuchowego, w postaci mieszaniny sproszkowanego aluminium, azotanu amonu i tlenku etylenu, wytworzonej przy u\xc5\xbcyciu nanotechnologii. Do 2017 roku nie u\xc5\xbcyto jej w dzia\xc5\x82aniach bojowych._NEWLINE_Najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 bomb\xc4\x85 termobaryczn\xc4\x85 USA jest paliwowo-powietrzna bomba GBU-43/B MOAB zwana matk\xc4\x85 wszystkich bomb. Jest to kierowana przez GPS bomba o masie 9800 kg zawieraj\xc4\x85ca oko\xc5\x82o 8500 kg materia\xc5\x82u wybuchowego H6 o sile wybuchu odpowiadaj\xc4\x85cej 11 tonom TNT._NEWLINE_Bomba zosta\xc5\x82a u\xc5\xbcyta po raz pierwszy w warunkach bojowych 13 kwietnia 2017 roku w Afganistanie.'