b"\n_START_ARTICLE_\nLiteratura parenetyczna\n_START_PARAGRAPH_\nLiteratura parenetyczna (pareneza \xe2\x80\x93 pouczenie) \xe2\x80\x93 utwory pi\xc5\x9bmiennicze kszta\xc5\x82tuj\xc4\x85ce i propaguj\xc4\x85ce wzory post\xc4\x99powania zwi\xc4\x85zane z odgrywaniem okre\xc5\x9blonych r\xc3\xb3l spo\xc5\x82ecznych. Jedn\xc4\x85 z cech parenetyki jest w\xc5\x82a\xc5\x9bciwy jej normatywizm, kt\xc3\xb3ry wy\xc5\x82oni\xc5\x82 okre\xc5\x9blone wzory osobowe i sformu\xc5\x82owa\xc5\x82 modele idealnych postaci o \xc5\x9bcis\xc5\x82ym usytuowaniu spo\xc5\x82ecznym, konkretne za\xc5\x9b zalecenia w\xc5\x82a\xc5\x9bciwego post\xc4\x99powania zawiera\xc5\x82y jednocze\xc5\x9bnie i utrwala\xc5\x82y swoist\xc4\x85 hierarchi\xc4\x99 warto\xc5\x9bci przypisywanych prezentowanym postaciom. Motywy te przewijaj\xc4\x85 si\xc4\x99 stale w literaturze XVI i XVII wieku, ulegaj\xc4\x85c jedynie nieznacznym modyfikacjom._NEWLINE_W zwi\xc4\x85zku z tym, \xc5\xbce taka postawa parenetyczna wyst\xc4\x99powa\xc5\x82a niezwykle cz\xc4\x99sto i w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych formach w pi\xc5\x9bmiennictwie tamtego czasu, wyodr\xc4\x99bnienie tzw. literatury parenetycznej jest zabiegiem arbitralnym historyk\xc3\xb3w literatury.\n_START_SECTION_\nStaropolska literatura parenetyczna\n_START_PARAGRAPH_\nW okresie \xc5\x9bredniowiecza w Polsce do g\xc5\x82\xc3\xb3wnych przekaz\xc3\xb3w parenetycznych nale\xc5\xbca\xc5\x82y wszelkie biografie, tak\xc5\xbce te wkomponowane w kronik\xc4\x99 (wz\xc3\xb3r kr\xc3\xb3la-rycerza) b\xc4\x85d\xc5\xba utw\xc3\xb3r hagiograficzny (wz\xc3\xb3r \xc5\x9bwi\xc4\x99tego). Konstrukcje typu parenetycznego pojawia\xc5\x82y si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w kaznodziejstwie oraz w wierszowanych legendach, takich jak Legenda o \xc5\x9bwi\xc4\x99tym Aleksym._NEWLINE_W renesansie zapotrzebowanie na parenetyk\xc4\x99 typu traktatowego zaspokajano przede wszystkim autorami staro\xc5\xbcytnymi, opr\xc3\xb3cz Arystotelesa, Platona i Plutarcha znane by\xc5\x82y r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dzie\xc5\x82a Izokratesa, a z pisarzy staro\xc5\xbcytnego Rzymu wielkim uznaniem cieszy\xc5\x82 si\xc4\x99 Kwintylian. \xc5\xb9r\xc3\xb3d\xc5\x82em kultury pedagogicznej byli pisarze humanistyczni zachodniej Europy. W 1 po\xc5\x82. XVI w. dystrybuowano teksty Krzysztofa Hegendorfina, L. Coxe'a (autora \xc5\x82aci\xc5\x84skiej mowy o publicznym wychowywaniu i nauczaniu j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w klasycznych) oraz wydan\xc4\x85 w 1546 r. Ekonomi\xc4\x99 nieznanego autorstwa. W 2 po\xc5\x82. XVI w. zaczynaj\xc4\x85 ukazywa\xc4\x87 si\xc4\x99 teksty polskich autor\xc3\xb3w - np. Marcina Kwiatkowskiego Ksi\xc4\x85\xc5\xbceczki rozkoszne a wielmi u\xc5\xbcyteczne [...] o wychowaniu i rozmaitych wyzwolonych naukach \xc4\x87wiczenia dziatek (1564). Natomiast najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 popularno\xc5\x9bci\xc4\x85 cieszy\xc5\x82y si\xc4\x99 pisma Erazma z Rotterdamu._NEWLINE_W czasach baroku nast\xc4\x85pi\xc5\x82o przewarto\xc5\x9bciowanie idea\xc5\x82u cz\xc5\x82owieka - wy\xc5\x82oniono now\xc4\x85 hierarchi\xc4\x99 cn\xc3\xb3t, kt\xc3\xb3ra ukszta\xc5\x82towa\xc5\x82a odmienne wzory osobowe. Instytucj\xc4\x85 formu\xc5\x82uj\xc4\x85c\xc4\x85 i propaguj\xc4\x85c\xc4\x85 nowe idea\xc5\x82y by\xc5\x82 Ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 katolicki, kt\xc3\xb3ry reaktywowa\xc5\x82 takie gatunki \xc5\x9bredniowieczne jak hagiografia czy kaznodziejstwo. W propagowaniu nowych wzor\xc3\xb3w osobowych znacz\xc4\x85c\xc4\x85 rol\xc4\x99 odegra\xc5\x82 zakon jezuit\xc3\xb3w. Du\xc5\xbc\xc4\x85 rol\xc4\x99 odgrywa\xc5\x82a te\xc5\xbc pareneza polityczna, znajduj\xc4\x85ca wyraz zar\xc3\xb3wno w zwierciad\xc5\x82ach, jak i w traktatach._NEWLINE_Kontynuowano wprawdzie gatunki literackie, jakie s\xc5\x82u\xc5\xbcy parenezie od wielu wiek\xc3\xb3w, stosowano jednak tak\xc5\xbce nowe sposoby perswazji - najbardziej charakterystyczne by\xc5\x82o dzia\xc5\x82anie poprzez zadziwianie i zaskakiwanie czytelnika niezwyk\xc5\x82ymi sposobami prezentacji postaci bohatera w\xc4\x85tku fabularnego. Popularnym motywem by\xc5\x82o pokazywanie \xc5\xbcycia jako walki dobra ze z\xc5\x82em, wewn\xc4\x99trznego rozdarcia i oscylowania mi\xc4\x99dzy grzechem a cnot\xc4\x85, przy czym - jak nietrudno si\xc4\x99 domy\xc5\x9bli\xc4\x87 - zmaganie takie doprowadza\xc5\x82o do zwyci\xc4\x99stwa dobra, a w dalszej perspektywie - do \xc5\x9bwi\xc4\x99to\xc5\x9bci bohatera."