b'\n_START_ARTICLE_\nKonstal N\n_START_SECTION_\nKonstrukcja\n_START_PARAGRAPH_\nN to dwukierunkowy, dwustronny, jednocz\xc5\x82onowy wagon silnikowy, wyposa\xc5\xbcony w czworo jednocz\xc4\x99\xc5\x9bciowych, odsuwanych drzwi._NEWLINE_W powojennej Polsce wiele miast boryka\xc5\x82o si\xc4\x99 ze znacznymi brakami taborowymi i w zwi\xc4\x85zku z tym niezb\xc4\x99dne by\xc5\x82o opracowanie tramwaju o prostej konstrukcji i \xc5\x82atwym monta\xc5\xbcu. Postanowiono wi\xc4\x99c skopiowa\xc4\x87 konstrukcj\xc4\x99 niemieckiego wagonu Kriegsstra\xc3\x9fenbahnwagen (KSW), opracowanego na potrzeby wojenne. Ze wzgl\xc4\x99du na brak silnik\xc3\xb3w trakcyjnych pierwsze z ta\xc5\x9bm monta\xc5\xbcowych zjecha\xc5\x82y wagony doczepne ND przeznaczone dla G\xc3\xb3rnego \xc5\x9al\xc4\x85ska._NEWLINE_Kolejn\xc4\x85 wersj\xc4\x85 by\xc5\x82 tramwaj 4N.\n_START_SECTION_\nSterowanie\n_START_PARAGRAPH_\nWagon posiada sterowanie wy\xc5\x82\xc4\x85cznie r\xc4\x99czne za pomoc\xc4\x85 nastawnika. W nastawniku znajduje si\xc4\x99 obracany korb\xc4\x85 motorniczego wa\xc5\x82 ku\xc5\x82akowy, kt\xc3\xb3ry zwieraj\xc4\x85c poszczeg\xc3\xb3lne oporniki rozruchowe reguluje pr\xc4\x85d rozruchu i tym samym przy\xc5\x9bpieszenie wagonu._NEWLINE_Nastawnik posiada 23 pozycje rozruchowe jazdy. Pozycje 1-13 s\xc4\x85 pozycjami oporowymi przy szeregowym po\xc5\x82\xc4\x85czeniu silnik\xc3\xb3w, pozycje 15-22 s\xc4\x85 pozycjami oporowymi przy po\xc5\x82\xc4\x85czeniu r\xc3\xb3wnoleg\xc5\x82ym silnik\xc3\xb3w. Pozycje 14 i 23 s\xc4\x85 pozycjami bezoporowymi- kolejno z szeregowym i r\xc3\xb3wnoleg\xc5\x82ym po\xc5\x82\xc4\x85czeniu silnik\xc3\xb3w trakcyjnych. Jazda na nich mo\xc5\xbce trwa\xc4\x87 dowolnie d\xc5\x82ugo. Przy poz. 13 maksymalna pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87 wagonu to 35 km/h, przy poz. 23 \xe2\x80\x93 55 km/h. Silniki trakcyjne LT-31 o mocy 60 kW ka\xc5\xbcdy._NEWLINE_Wagon posiada 16 pozycji hamowania elektrodynamicznego. Podczas hamowania elektrodynamicznego (s\xc5\x82u\xc5\xbcbowego) z silnikami trakcyjnymi \xc5\x82\xc4\x85czy si\xc4\x99 oporniki rozruchowe, w kt\xc3\xb3rych na ciep\xc5\x82o zostaje zamieniona SEM powstaj\xc4\x85ca na zaciskach silnik\xc3\xb3w trakcyjnych._NEWLINE_Tempo przestawienia korby nastawnika na nast\xc4\x99pne pozycje jest zwi\xc4\x85zane z szybko\xc5\x9bci\xc4\x85 przy\xc5\x9bpieszania/hamowania wagonu. Poniewa\xc5\xbc przy niskich pr\xc4\x99dko\xc5\x9bciach jazdy hamulec elektrodynamiczny jest ma\xc5\x82o skuteczny- do hamowania wagonu u\xc5\xbcywa si\xc4\x99 hamulca r\xc4\x99cznego (klockowego). Hamulec ten zapewnia te\xc5\xbc utrzymanie wagonu na postoju w miejscu spadku._NEWLINE_W wagonie doczepnym uk\xc5\x82ad hamulcowy uruchamiany jest za pomoc\xc4\x85 elektromagnesu, przez kt\xc3\xb3ry przep\xc5\x82ywa pr\xc4\x85d wytwarzany w silnikach trakcyjnych wagonu silnikowego. Elektromagnes przyci\xc4\x85ga zwor\xc4\x99 po\xc5\x82\xc4\x85czon\xc4\x85 z g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 d\xc5\xbawigni\xc4\x85 uk\xc5\x82adu hamulcowego. D\xc5\xbawignia ta jest po\xc5\x82\xc4\x85czona z uk\xc5\x82adem klock\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re dociskane do k\xc3\xb3\xc5\x82 powoduj\xc4\x85 hamowanie._NEWLINE_Wagony typu N nie by\xc5\x82y fabrycznie wyposa\xc5\xbcane w hamulec szynowy. Wiele egzemplarzy wagon\xc3\xb3w N mia\xc5\x82o ten hamulec zainstalowany dla skr\xc3\xb3cenia drogi hamowania awaryjnego. By\xc5\x82 on w\xc5\x82\xc4\x85czany na ostatnich pozycjach hamowania nastawnika, jak i odr\xc4\x99bnym wy\xc5\x82\xc4\x85cznikiem. Hamulce montowano parami zawsze mi\xc4\x99dzy osiami wozu.\n_START_SECTION_\nWersje\n_START_PARAGRAPH_\nNormalnotorowa wersja N produkowana by\xc5\x82a w trzech odmianach r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85cych si\xc4\x99 uk\xc5\x82adem hamulcowym oraz szczeg\xc3\xb3\xc5\x82ami budowy. Tramwaje wytwarzane by\xc5\x82y w Chorzowskiej Wytw\xc3\xb3rni Konstrukcji Stalowych \xe2\x80\x9eKONSTAL\xe2\x80\x9d, ale wiele element\xc3\xb3w powstawa\xc5\x82o w innych zak\xc5\x82adach, m.in. w Fabryce Rohn-Zieli\xc5\x84ski w \xc5\xbbychlinie produkowano silniki trakcyjne, w Pa\xc5\x84stwowej Fabryce Aparat\xc3\xb3w Elektrycznych w \xc5\x81odzi wytwarzano nastawniki, automaty, solenoidy i opory rozruchowe, a w pewnym okresie produkcj\xc4\x99 silnik\xc3\xb3w prowadzi\xc5\x82y wroc\xc5\x82awskie zak\xc5\x82ady Dolmel._NEWLINE_Tramwaj\xc3\xb3w silnikowych N wyprodukowano \xc5\x82\xc4\x85cznie 516 sztuk. Wersja N1, produkowana w zak\xc5\x82adach Konstal w latach 1949\xe2\x80\x931950, by\xc5\x82a w zasadzie kopi\xc4\x85 wagonu KSW (dokonano m.in. uproszczenia uk\xc5\x82adu elektrycznego), cho\xc4\x87 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc zawiera\xc5\x82a elementy rozwojowe \xe2\x80\x93 jak niewielkie uchylne okna. W wersjach N2 (produkowana w Konstalu w latach 1950\xe2\x80\x931952 i w Stoczni Gda\xc5\x84skiej w latach 1950\xe2\x80\x931951) i N3 (Konstal 1952-1956) systematycznie stosowano rozmaite ulepszenia, mi\xc4\x99dzy innymi uk\xc5\x82adu hamulcowego, wprowadzenie otwieranych okien i zwi\xc4\x99kszano udzia\xc5\x82 krajowych podzespo\xc5\x82\xc3\xb3w._NEWLINE_Produkcj\xc4\x99 normalnotorowych wagon\xc3\xb3w doczepnych ND1 prowadzono w Konstalu w latach 1948\xe2\x80\x931950 i w Sanoku w latach 1949\xe2\x80\x931951. Wersja ND2 produkowana by\xc5\x82a w Konstalu w latach 1950\xe2\x80\x931953 i w Sanoku w latach 1951\xe2\x80\x931952. Odmiana ND3 produkowana by\xc5\x82a ju\xc5\xbc wy\xc5\x82\xc4\x85cznie przez zak\xc5\x82ady Konstal w latach 1953\xe2\x80\x931956. Og\xc3\xb3\xc5\x82em ta\xc5\x9bmy produkcyjne opu\xc5\x9bci\xc5\x82o oko\xc5\x82o 642 wagon\xc3\xb3w doczepnych ND._NEWLINE_Wersja w\xc4\x85skotorowa wagonu silnikowego 2N1 produkowana by\xc5\x82a w Stoczni Gda\xc5\x84skiej w latach 1950\xe2\x80\x931951 w liczbie 50 sztuk. Kolejn\xc4\x85 wersj\xc4\x99 2N2 budowa\xc5\x82y ju\xc5\xbc zak\xc5\x82ady Konstal i w latach 1952\xe2\x80\x931956 wyprodukowa\xc5\x82y 148 sztuk tych wagon\xc3\xb3w. Wersja doczepna 2ND zosta\xc5\x82a wyprodukowana w roku 1955 w liczbie 15 sztuk._NEWLINE_Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 u\xc5\xbcytkownik\xc3\xb3w (jak np. na G\xc3\xb3rnym \xc5\x9al\xc4\x85sku) nie stosowa\xc5\x82a powszechnie wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnik\xc3\xb3w liczbowych, w dokumentacji oznaczaj\xc4\x85c wagony jako jednakowy typ N.\n_START_SECTION_\nEksploatacja\n_START_PARAGRAPH_\nTramwaje normalnotorowe typu N eksploatowane by\xc5\x82y przez wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 polskich miast posiadaj\xc4\x85cych w\xc3\xb3wczas komunikacj\xc4\x99 tramwajow\xc4\x85: Gda\xc5\x84sk, Gorz\xc3\xb3w Wlkp.,Sopot, GOP, Krak\xc3\xb3w, Pozna\xc5\x84, Szczecin, Warszawa, Wroc\xc5\x82aw, za\xc5\x9b wersje w\xc4\x85skotorowe u\xc5\xbcywane by\xc5\x82y m.in. w Bielsku-Bia\xc5\x82ej, Bydgoszczy, Grudzi\xc4\x85dzu, Elbl\xc4\x85gu, Inowroc\xc5\x82awiu, Jeleniej G\xc3\xb3rze, Legnicy, \xc5\x81odzi i s\xc4\x85siaduj\xc4\x85cych miejscowo\xc5\x9bciach, Olsztynie, S\xc5\x82upsku, Toruniu i Wa\xc5\x82brzychu. Przez ca\xc5\x82y okres eksploatacji poddawane one by\xc5\x82y r\xc3\xb3\xc5\xbcnym ulepszeniom i modernizacjom._NEWLINE_Do dzi\xc5\x9b 2 egzemplarze eksploatowane s\xc4\x85 liniowo w Bytomiu, gdzie obs\xc5\x82uguj\xc4\x85 jednotorowy odcinek linii 38 bez p\xc4\x99tli ko\xc5\x84cowej na ulicy Piekarskiej. S\xc4\x85 to wagony 954 z 1949 i 1118 z 1951 roku._NEWLINE_W pozosta\xc5\x82ych miastach wagony N u\xc5\xbcywane s\xc4\x85 w charakterze woz\xc3\xb3w technicznych, a cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 miast podj\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 remont\xc3\xb3w tych wagon\xc3\xb3w i obecnie zasilaj\xc4\x85 one zbiory taboru historycznego (w tym jedyny w pe\xc5\x82ni oryginalny wagon ND numer 538 w Krakowie)._NEWLINE_Tramwaje typu N s\xc4\x85 najd\xc5\x82u\xc5\xbcej eksploatowanymi tramwajami w Polsce po II wojnie \xc5\x9bwiatowej'