b'\n_START_ARTICLE_\nUtah\n_START_SECTION_\nEtymologia\n_START_PARAGRAPH_\nPierwowzorem jest nazwa z j\xc4\x99zyka Apacz\xc3\xb3w Juttahih \xe2\x80\x9eten, kt\xc3\xb3ry mieszka wy\xc5\xbcej\xe2\x80\x9d, to jest w g\xc3\xb3rach White Mountains \xe2\x80\x9eg\xc3\xb3ry bia\xc5\x82e\xe2\x80\x9d. Mormoni kolonizuj\xc4\x85c kraj nad Wielkim Jeziorem S\xc5\x82onym, nazw\xc4\x99 t\xc4\x99 przenie\xc5\x9bli (1847) w formie Ute na tamtejsze plemiona india\xc5\x84skie.\n_START_SECTION_\nWarunki naturalne\n_START_PARAGRAPH_\nStan le\xc5\xbcy na obszarze G\xc3\xb3r Skalistych, Wielkiej Kotliny i Wy\xc5\xbcyny Kolorado. Obszar stanu jest wy\xc5\xbcynny i g\xc3\xb3rzysty. W p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci stanu rozpo\xc5\x9bciera si\xc4\x99 bezodp\xc5\x82ywowe Wielkie Jezioro S\xc5\x82one i Wielka Pustynia S\xc5\x82ona.\n_START_SECTION_\nKlimat\n_START_PARAGRAPH_\nKlimat stanu jest podzwrotnikowy, wybitnie suchy. Wed\xc5\x82ug klasyfikacji klimat\xc3\xb3w K\xc3\xb6ppena klimat Utah nale\xc5\xbcy do stref BWh (klimat pusty\xc5\x84 podzwrotnikowych), BWk (klimat pusty\xc5\x84 stref umiarkowanych) i BSh (klimat step\xc3\xb3w) z du\xc5\xbcym oddzia\xc5\x82ywaniem klimatu g\xc3\xb3rskiego ze wzgl\xc4\x99du na obecno\xc5\x9b\xc4\x87 g\xc3\xb3r kt\xc3\xb3rych wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 si\xc4\x99ga 4123 m n.p.m. (Kings Peak).\n_START_SECTION_\nOpady\n_START_PARAGRAPH_\nOpady w Utah nale\xc5\xbc\xc4\x85 do najni\xc5\xbcszych w Stanach Zjednoczonych. Niewielkie opady s\xc4\x85 spowodowane po\xc5\x82o\xc5\xbceniem Utah w cieniu opadowym g\xc3\xb3r Sierra Nevada, a ponadto wschodnia cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 w cieniu opadowym \xc5\x82a\xc5\x84cucha Wasatch. Wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnia si\xc4\x99 dwa kierunki nap\xc5\x82ywu wilgotnego powietrza zawieraj\xc4\x85cego potencjalnie wod\xc4\x99 opadow\xc4\x85. W okresie zimowym, od pa\xc5\xbadziernika do maja, z kierunku zachodniego nap\xc5\x82ywa wilgotne powietrze pacyficzne. Spowodowane jest to cz\xc4\x99sto wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cymi w tym okresie sztormami na Oceanie Spokojnym, kt\xc3\xb3rych kierunek przemieszczania jest wschodni. W okresie letnim dociera do Utah, szczeg\xc3\xb3lnie jego wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci, powietrze monsunowe znad Zatoki Meksyka\xc5\x84skiej._NEWLINE_Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 teren\xc3\xb3w o nizinnym charakterze rze\xc5\xbaby terenu (mimo du\xc5\xbcego wyniesienia nad poziom morza) ma opady na poziomie poni\xc5\xbcej 305 mm rocznie. Nieco wy\xc5\xbcsze opady ma korytarz, kt\xc3\xb3rym poprowadzona jest autostrada I-15, gdy\xc5\xbc wynosz\xc4\x85 381 mm. Rejon Wielkiej Pustyni S\xc5\x82onej otrzymuje mniej ni\xc5\xbc 127 mm rocznie opad\xc3\xb3w. Szczyty g\xc3\xb3rskie w Utah mog\xc4\x85 jednak otrzymywa\xc4\x87 opady na poziomie 1500 mm._NEWLINE_W zimie \xc5\x9bnieg mo\xc5\xbce zdarza\xc4\x87 na terenie ca\xc5\x82ego stanu jednak najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej ogranicza si\xc4\x99 do wierzcho\xc5\x82k\xc3\xb3w g\xc3\xb3r oraz dolin na po\xc5\x82udniu. Jednak i tutaj zdarzaj\xc4\x85 si\xc4\x99 r\xc3\xb3\xc5\xbcnice, gdy\xc5\xbc rejon miasta St. George, le\xc5\xbc\xc4\x85cego w po\xc5\x82udniowo-zachodnim kra\xc5\x84cu stanu ma \xc5\x9brednio rocznie tylko 8 cm \xc5\x9bniegu, podczas gdy Salt Lake City ze wzgl\xc4\x99du na wp\xc5\x82yw s\xc4\x85siedztwa Wielkiego S\xc5\x82onego Jeziora otrzymuje rocznie nawet 152 cm \xc5\x9bniegu. Tak wysokie opady \xc5\x9bniegu sprzyja\xc5\x82y podj\xc4\x99ciu decyzji o przyznaniu Salt Lake City organizacji Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 2002 roku. Rekordowe opady \xc5\x9bniegu w SLC mia\xc5\x82y miejsce zim\xc4\x85 1951/52 kiedy suma wynios\xc5\x82a 287,4 cm. Rejony g\xc3\xb3rskie Utah, jak na przyk\xc5\x82ad pasmo g\xc3\xb3rskie Wasatch otrzymuj\xc4\x85 rocznie nawet do 1270 cm \xc5\x9bniegu.\n_START_SECTION_\nTemperatura\n_START_PARAGRAPH_\nTemperatura w stanie Utah przyjmuje szeroki zakres warto\xc5\x9bci. Zim\xc4\x85, w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od wysoko\xc5\x9bci spadki mog\xc4\x85 by\xc4\x87 bardzo znaczne, natomiast lato jest upalne w ca\xc5\x82ym stanie z wyj\xc4\x85tkiem szczyt\xc3\xb3w g\xc3\xb3r. Le\xc5\xbc\xc4\x85ce na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy i wschodzie g\xc3\xb3ry zabezpieczaj\xc4\x85 przed nap\xc5\x82ywem arktycznego powietrza w zimie, cho\xc4\x87 sporadycznie taki nap\xc5\x82yw si\xc4\x99 zdarza. \xc5\x9arednia maksymalna temperatura stycznia zawiera si\xc4\x99 pomi\xc4\x99dzy \xe2\x88\x921 \xc2\xb0C na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy i prawie 13 \xc2\xb0C w St. George, na po\xc5\x82udniu._NEWLINE_Temperatury poni\xc5\xbcej \xe2\x88\x9218 \xc2\xb0C w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci lat zdarzaj\xc4\x85 si\xc4\x99 na terenie ca\xc5\x82ego stanu, jednak w niekt\xc3\xb3rych rejonach ma to miejsce regularnie. Na przyk\xc5\x82ad w mie\xc5\x9bcie Randolph \xc5\x9brednio przez 50 dni rocznie temperatura spada poni\xc5\xbcej \xe2\x88\x9218 \xc2\xb0C. W lipcu \xc5\x9brednie maksymalne temperatury zawieraj\xc4\x85 si\xc4\x99 w przedziale pomi\xc4\x99dzy 29 \xc2\xb0C a 38 \xc2\xb0C. Jednak niska wilgotno\xc5\x9b\xc4\x87 wzgl\xc4\x99dna oraz wysoki poziom powy\xc5\xbcej poziomu morza powoduj\xc4\x85 du\xc5\xbc\xc4\x85 amplitud\xc4\x99 dobow\xc4\x85 i nawet w \xc5\x9brodku lata noce zwykle s\xc4\x85 zimne. Rekordowo wysoka temperatura zosta\xc5\x82a zanotowana 4 lipca 2007 roku w St. George i wynios\xc5\x82a 48 \xc2\xb0C, natomiast rekord zimna zmierzono w dniu 1 lutego 1985 roku, w miejscu Peter Sinks w Dolinie Nied\xc5\xbawiedziej, na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy Utah kiedy stwierdzono \xe2\x88\x9256 \xc2\xb0C. Najni\xc5\xbcsza temperatura w miejscu zamieszka\xc5\x82ym wynios\xc5\x82a \xe2\x88\x9245 \xc2\xb0C a zmierzono j\xc4\x85 w Woodruff 12 grudnia 1932 roku.\n_START_SECTION_\nDemografia\n_START_PARAGRAPH_\nSpis ludno\xc5\x9bci z roku 2010 stwierdza, \xc5\xbce stan Utah liczy 2 763 885 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w, co oznacza wzrost o 530 716 (23,8%) w por\xc3\xb3wnaniu z poprzednim spisem z roku 2000. Dzieci poni\xc5\xbcej pi\xc4\x85tego roku \xc5\xbcycia stanowi\xc4\x85 8,2% populacji, 29,9% mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w nie uko\xc5\x84czy\xc5\x82o jeszcze osiemnastego roku \xc5\xbcycia, a 10,8% to osoby maj\xc4\x85ce 65 i wi\xc4\x99cej lat. 49,7% ludno\xc5\x9bci stanu stanowi\xc4\x85 kobiety._NEWLINE_Salt Lake City jest siedzib\xc4\x85 Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a Jezusa Chrystusa \xc5\x9awi\xc4\x99tych w Dniach Ostatnich, kt\xc3\xb3rego cz\xc5\x82onkowie s\xc4\x85 potocznie zwani mormonami. Stanowi\xc4\x85 oni ponad po\xc5\x82ow\xc4\x99 ludno\xc5\x9bci stanu. Przyczynia si\xc4\x99 to do najwi\xc4\x99kszego w Stanach Zjednoczonych wsp\xc3\xb3\xc5\x82czynnika urodze\xc5\x84 \xe2\x80\x93 populacja stanu jest czwart\xc4\x85 najszybciej rosn\xc4\x85c\xc4\x85 w Stanach Zjednoczonych \xe2\x80\x93 w latach 1990-2000 o 29,6%. Innym skutkiem jest zakaz hazardu \xe2\x80\x93 jedyny w Stanach Zjednoczonych obok Hawaj\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nRasy i pochodzenie\n_START_PARAGRAPH_\n90,9% mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w stanowi ludno\xc5\x9b\xc4\x87 bia\xc5\x82a (78,5% nie licz\xc4\x85c Latynos\xc3\xb3w), 2,6% to Azjaci, 2,5% ma ras\xc4\x99 mieszan\xc4\x85, 1,5% to rdzenna ludno\xc5\x9b\xc4\x87 Ameryki, 1,4% to Murzyni lub Afroamerykanie i 1,0% to Hawajczycy i mieszka\xc5\x84cy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowi\xc4\x85 14,0% ludno\xc5\x9bci stanu._NEWLINE_Do najwi\xc4\x99kszych grup nale\xc5\xbc\xc4\x85 osoby pochodzenia angielskiego (22,5%), niemieckiego (10,6%), meksyka\xc5\x84skiego (10,0%), irlandzkiego (5,9%) i szkockiego (5,2%). Do innych wi\xc4\x99kszych grup nale\xc5\xbc\xc4\x85 osoby pochodzenia \xe2\x80\x9eameryka\xc5\x84skiego\xe2\x80\x9d (141,8 tys.), du\xc5\x84skiego (139 tys.), szwedzkiego (106,8 tys.), w\xc5\x82oskiego (90,2 tys.), norweskiego (68,3 tys.), francuskiego (68 tys.), walijskiego (65,4 tys.), holenderskiego (62,7 tys.) i szwajcarskiego (35,1 tys.). Liczb\xc4\x99 Polak\xc3\xb3w oszacowano na 26 882 (0,9%).\n_START_SECTION_\nOkres prekolumbijski\n_START_PARAGRAPH_\nCz\xc5\x82owiek na terenie obecnego Utah pojawi\xc5\x82 si\xc4\x99 oko\xc5\x82o 12 000 lat temu. Kr\xc3\xb3tko po ostatnim zlodowaceniu na kontynencie ameryka\xc5\x84skim wyst\xc4\x99powa\xc5\x82a liczna megafauna i ona opr\xc3\xb3cz zbieractwa jag\xc3\xb3d, nasion i innych cz\xc4\x99\xc5\x9bci ro\xc5\x9blin stanowi\xc5\x82a \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o po\xc5\xbcywienia. \xc5\xbbycie by\xc5\x82o \xc5\x82atwiejsze, gdy\xc5\xbc klimat Utah by\xc5\x82 ch\xc5\x82odniejszy i bardziej wilgotny. Wielkie Jezioro S\xc5\x82one nie by\xc5\x82o tak zasolone jak obecnie i wok\xc3\xb3\xc5\x82 niego oraz wok\xc3\xb3\xc5\x82 innych jezior, a tak\xc5\xbce wzd\xc5\x82u\xc5\xbc licznych strumieni koncentrowa\xc5\x82o si\xc4\x99 \xc5\xbcycie. Najstarszymi zamieszka\xc5\x82ymi miejscami jakie dotychczas odkryto s\xc4\x85 jaskinie le\xc5\xbc\xc4\x85ce na wybrze\xc5\xbcu Wielkiego Jeziora S\xc5\x82onego._NEWLINE_Oko\xc5\x82o 8 tysi\xc4\x99cy lat temu zmieni\xc5\x82 si\xc4\x99 klimat, wzros\xc5\x82a temperatura i zmniejszy\xc5\x82y si\xc4\x99 opady co spowodowa\xc5\x82o zmian\xc4\x99 stylu \xc5\xbcycia. Archeologowie nazwali ten okres okresem Kultury Archaicznej. W dalszym ci\xc4\x85gu podstaw\xc4\x85 by\xc5\x82o zbieractwo i \xc5\x82owiectwo cho\xc4\x87 odmiennych gatunk\xc3\xb3w ro\xc5\x9blin i zwierz\xc4\x85t. Pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bciami po tym okresie, odkrytymi przez archeolog\xc3\xb3w, jest wiele typ\xc3\xb3w grot\xc3\xb3w do r\xc3\xb3\xc5\xbcnego rodzaju, w\xc5\x82\xc3\xb3czni oraz liczne naskalne malowid\xc5\x82a przedstawiaj\xc4\x85ce ludzi, zwierz\xc4\x99ta oraz polowania._NEWLINE_Ewolucja stylu \xc5\xbcycia zasz\xc5\x82a oko\xc5\x82o 2000 lat temu. Wtedy mieszka\xc5\x84cy zacz\xc4\x99li prowadzi\xc4\x87 bardziej osiad\xc5\x82y tryb \xc5\xbcycia. Zacz\xc4\x99to uprawia\xc4\x87 ziemi\xc4\x99 i sia\xc4\x87 kukurydz\xc4\x99, fasol\xc4\x99 oraz r\xc3\xb3\xc5\xbcne gatunki dyni (dynia olbrzymia, dynia pi\xc5\xbcmowa, dynia zwyczajna). Na terenie Utah ewoluowa\xc5\x82y dwie kultury Indian; na po\xc5\x82udniu i po\xc5\x82udniowym wschodzie Anasazi oraz na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy, p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym zachodzie stanu Kultura Fremont. Obie kultury oko\xc5\x82o 750 roku naszej ery wprowadzi\xc5\x82y now\xc4\x85 technologi\xc4\x99 \xc5\x82owiectwa: \xc5\x82uk i strza\xc5\x82y. Oko\xc5\x82o 500 lat p\xc3\xb3\xc5\xbaniej (po\xc5\x82owa XIII wieku) zanik\xc5\x82a kultura Fremont, a 30-letnia susza kt\xc3\xb3ra zacz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 oko\xc5\x82o 1270 roku spowodowa\xc5\x82a migracj\xc4\x99 Indian Anasazi w kierunku po\xc5\x82udniowym._NEWLINE_Przypuszcza si\xc4\x99, \xc5\xbce zanik czy migracj\xc4\x99 spowodowa\xc5\x82 nap\xc5\x82yw z p\xc3\xb3\xc5\x82nocy Indian z uto-azteckiej rodziny j\xc4\x99zykowej. Kultura Fremont najprawdopodobniej zasymilowa\xc5\x82a si\xc4\x99 z przybyszami natomiast Anasazi zostali wyparci do Arizony i Nowego Meksyku. Przybysze ewoluowali i stworzyli na terenie Utah cztery grupy. Plemiona p\xc3\xb3\xc5\x82nocnych Szoszon\xc3\xb3w, zajmuj\xc4\x85cy si\xc4\x99 zbieractwem i \xc5\x82owiectwem, zajmuj\xc4\x85cy opr\xc3\xb3cz p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Utah tak\xc5\xbce tereny obecnych Idaho i Wyoming. Druga grupa to Indianie Goshute, \xc5\xbcyj\xc4\x85cy na pustyniach w zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci stanu Utah, do warunk\xc3\xb3w kt\xc3\xb3rych zaadaptowali si\xc4\x99 po mistrzowsku. Trzeci\xc4\x85 grup\xc4\x99 stanowili Po\xc5\x82udniowi Pajutowie zasiedlaj\xc4\x85cy po\xc5\x82udniowo-zachodni\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 stanu, \xc5\xbcyj\xc4\x85c ze zbieractwa oraz uprawy gleby z wykorzystaniem sztucznego nawadniania. Ostatnim, najwi\xc4\x99kszym plemieniem, obejmuj\xc4\x85cym kilka grup, byli Jutowie, \xc5\xbcyj\xc4\x85cy w p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej i centralnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci stanu utrzymuj\xc4\x85cy si\xc4\x99 z handlu ko\xc5\x84mi i niewolnikami.\n_START_SECTION_\nGospodarka\n_START_PARAGRAPH_\nNajwa\xc5\xbcniejszymi dziedzinami gospodarki s\xc4\x85: g\xc3\xb3rnictwo z produkcj\xc4\x85 soli, hodowla byd\xc5\x82a oraz turystyka.\n_START_SECTION_\nInformacje dodatkowe\n_START_PARAGRAPH_\nDewiza stanu Utah to: Industry (Pracowito\xc5\x9b\xc4\x87). Inne symbole stanowe to mi\xc4\x99dzy innymi: ul pszczeli, mewa kalifornijska, \xc5\x9bwierk k\xc5\x82uj\xc4\x85cy, tr\xc3\xb3jednik Calochortus nuttallii i wi\xc5\x9bnia.'