b"\n_START_ARTICLE_\nMars\n_START_SECTION_\nWarunki fizyczne\n_START_PARAGRAPH_\nMars ma promie\xc5\x84 r\xc3\xb3wny oko\xc5\x82o po\xc5\x82owy promienia Ziemi, oko\xc5\x82o 15% obj\xc4\x99to\xc5\x9bci Ziemi, a przy tym 11% jej masy, co oznacza, \xc5\xbce jego g\xc4\x99sto\xc5\x9b\xc4\x87 jest nieco mniejsza ni\xc5\xbc Ziemi. Jego powierzchnia jest tylko nieznacznie mniejsza ni\xc5\xbc ca\xc5\x82kowita powierzchnia ziemskich l\xc4\x85d\xc3\xb3w. Chocia\xc5\xbc Mars jest wi\xc4\x99kszy i masywniejszy ni\xc5\xbc Merkury, ma mniejsz\xc4\x85 g\xc4\x99sto\xc5\x9b\xc4\x87. W efekcie na powierzchni obu planet wyst\xc4\x99puje niemal identyczne nat\xc4\x99\xc5\xbcenie pola grawitacyjnego. Rozmiary Marsa s\xc4\x85 po\xc5\x9brednie pomi\xc4\x99dzy Ziemi\xc4\x85 a Ksi\xc4\x99\xc5\xbcycem. Rdzawoczerwony kolor powierzchni bierze si\xc4\x99 od hematytu, g\xc5\x82\xc3\xb3wnego sk\xc5\x82adnika rdzy.\n_START_SECTION_\nRegolit\n_START_PARAGRAPH_\nDane przes\xc5\x82ane przez l\xc4\x85downik Phoenix wskazuj\xc4\x85, \xc5\xbce marsja\xc5\x84ski regolit ma odczyn lekko zasadowy i zawiera pierwiastki takie jak magnez, s\xc3\xb3d, potas i chlor. Te sk\xc5\x82adniki znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 tak\xc5\xbce w glebach na Ziemi i s\xc4\x85 niezb\xc4\x99dnym sk\xc5\x82adnikiem od\xc5\xbcywczym dla ro\xc5\x9blin. Do\xc5\x9bwiadczenia przeprowadzone przez l\xc4\x85downik wykaza\xc5\x82y, \xc5\xbce pH marsja\xc5\x84skiego gruntu jest r\xc3\xb3wne 8,3 i mo\xc5\xbce on zawiera\xc4\x87 \xc5\x9bladowe ilo\xc5\x9bci nadchloran\xc3\xb3w._NEWLINE_Na ca\xc5\x82ej powierzchni Marsa, na stromych zboczach krater\xc3\xb3w, kanion\xc3\xb3w i dolin powszechnie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 wyr\xc3\xb3\xc5\xbcniaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 odcieniem smugi; cz\xc4\x99sto te\xc5\xbc pojawiaj\xc4\x85 si\xc4\x99 nowe. S\xc4\x85 one pocz\xc4\x85tkowo ciemne, ja\xc5\x9bniej\xc4\x85c z biegiem czasu. Czasami takie smugi rozpoczynaj\xc4\x85 si\xc4\x99 na ma\xc5\x82ym obszarze, a nast\xc4\x99pnie rozprzestrzeniaj\xc4\x85 si\xc4\x99 na setki metr\xc3\xb3w. Zaobserwowano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc smugi biegn\xc4\x85ce wzd\xc5\x82u\xc5\xbc kraw\xc4\x99dzi ska\xc5\x82 oraz innych przeszk\xc3\xb3d naturalnych, le\xc5\xbc\xc4\x85cych w poprzek ich pierwotnego biegu. Wed\xc5\x82ug najpopularniejszej hipotezy smugi te tworz\xc4\x85 si\xc4\x99, kiedy spodnie warstwy pod\xc5\x82o\xc5\xbca zostaj\xc4\x85 ods\xc5\x82oni\xc4\x99te po zej\xc5\x9bciu lawin jasnego py\xc5\x82u, lub przej\xc5\x9bciu burz py\xc5\x82owych. Istnieje jednak kilkana\xc5\x9bcie mo\xc5\xbcliwych wyja\xc5\x9bnie\xc5\x84 tego zjawiska, w tym tezy zak\xc5\x82adaj\xc4\x85ce udzia\xc5\x82 wody, czy nawet obecno\xc5\x9b\xc4\x87 organizm\xc3\xb3w \xc5\xbcywych.\n_START_SECTION_\nCzapy polarne\n_START_PARAGRAPH_\nMars ma dwie sta\xc5\x82e polarne czapy lodowe. Podobnie jak na Ziemi, w czasie polarnej zimy czapa lodowa pozostaje w ci\xc4\x85g\xc5\x82ej ciemno\xc5\x9bci, co prowadzi do och\xc5\x82odzenia powierzchni i atmosfery oraz wytr\xc4\x85cenia si\xc4\x99 w grubej warstwy CO_NEWLINE_2 w postaci suchego lodu. Kiedy biegun zostaje ponownie wystawiony na dzia\xc5\x82anie promieni s\xc5\x82onecznych, zamro\xc5\xbcony CO_NEWLINE_2 sublimuje, tworz\xc4\x85c silne wiatry (do 400\xc2\xa0km/h) wiej\xc4\x85ce z okolicy biegun\xc3\xb3w. To sezonowe zjawisko transportuje du\xc5\xbce ilo\xc5\x9bci py\xc5\x82u i pary wodnej, co podobnie jak na Ziemi, tworzy szron i du\xc5\xbce chmury typu cirrus. Chmury lodu wodnego by\xc5\x82y fotografowane przez \xc5\x82azik Opportunity w 2004 roku._NEWLINE_Czapy polarne na obu biegunach sk\xc5\x82adaj\xc4\x85 si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z lodu wodnego. Zestalony dwutlenek w\xc4\x99gla gromadzi si\xc4\x99 na p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej czapie polarnej w postaci cienkiej warstwy, o grubo\xc5\x9bci do oko\xc5\x82o jednego metra jedynie w czasie nocy polarnej, podczas gdy po\xc5\x82udniow\xc4\x85 czap\xc4\x99 polarn\xc4\x85 pokrywa stale suchy l\xc3\xb3d o grubo\xc5\x9bci oko\xc5\x82o o\xc5\x9bmiu metr\xc3\xb3w. P\xc3\xb3\xc5\x82nocna czapa polarna ma \xc5\x9brednic\xc4\x99 oko\xc5\x82o 1000 kilometr\xc3\xb3w podczas lata na tej p\xc3\xb3\xc5\x82kuli i zawiera oko\xc5\x82o 1,6\xc2\xa0miliona kilometr\xc3\xb3w sze\xc5\x9bciennych lodu, kt\xc3\xb3ry, gdyby go rozprowadzi\xc4\x87 r\xc3\xb3wnomiernie na ca\xc5\x82ej powierzchni, tworzy\xc5\x82by warstw\xc4\x99 grubo\xc5\x9bci 2\xc2\xa0km. Dla por\xc3\xb3wnania, l\xc4\x85dol\xc3\xb3d na Grenlandii ma 2,85 miliona kilometr\xc3\xb3w sze\xc5\x9bciennych. Po\xc5\x82udniowa czapa polarna ma \xc5\x9brednic\xc4\x99 350\xc2\xa0km i 3\xc2\xa0km grubo\xc5\x9bci. Ca\xc5\x82kowit\xc4\x85 obj\xc4\x99to\xc5\x9b\xc4\x87 lodu w po\xc5\x82udniowej czapie polarnej wraz z s\xc4\x85siednimi warstwami osad\xc3\xb3w r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc szacuje si\xc4\x99 na 1,6\xc2\xa0milion\xc3\xb3w kilometr\xc3\xb3w sze\xc5\x9bciennych. Na obu polarnych czapach widoczne s\xc4\x85 spiralne kaniony. Uwa\xc5\xbca si\xc4\x99, \xc5\xbce formy te s\xc4\x85 rezultatem r\xc3\xb3\xc5\xbcnic w ogrzewaniu s\xc5\x82onecznym, sublimacji lodu i kondensacji pary wodnej._NEWLINE_Sezonowe zamra\xc5\xbcanie i rozmra\xc5\xbcanie w po\xc5\x82udniowej pokrywie lodowej tworzy paj\xc4\x85kowate promieniowe kana\xc5\x82y o g\xc5\x82\xc4\x99boko\xc5\x9bci 1 metra, wyryte w lodzie przez \xc5\x9bwiat\xc5\x82o s\xc5\x82oneczne. Nast\xc4\x99pnie sublimacja CO_NEWLINE_2 i prawdopodobnie tak\xc5\xbce wody przyczynia si\xc4\x99 do wzrostu ci\xc5\x9bnienia w ich wn\xc4\x99trzu, co z kolei powoduje erupcje zimnych p\xc5\x82yn\xc3\xb3w, cz\xc4\x99sto zmieszanych z ciemnym bazaltowym piaskiem lub b\xc5\x82otem, podobne do gejzer\xc3\xb3w. Proces ten zachodzi szybko, w skali kilku dni, tygodni lub miesi\xc4\x99cy, co jest szybko\xc5\x9bci\xc4\x85 do\xc5\x9b\xc4\x87 nietypow\xc4\x85 w geologii \xe2\x80\x93 w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci na Marsie.\n_START_SECTION_\nGeografia\n_START_PARAGRAPH_\nChocia\xc5\xbc Johann Heinrich M\xc3\xa4dler i Wilhelm Beer zapisali si\xc4\x99 w historii astronomii raczej jako tw\xc3\xb3rcy map Ksi\xc4\x99\xc5\xbcyca, to byli te\xc5\xbc tw\xc3\xb3rcami pierwszych map Marsa. Zacz\xc4\x99li od stwierdzenia, \xc5\xbce wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 cech powierzchni Marsa jest sta\xc5\x82a i okre\xc5\x9blili dok\xc5\x82adnie okres rotacji planety. W 1840 roku, po dziesi\xc4\x99ciu latach obserwacji, M\xc3\xa4dler przedstawi\xc5\x82 pierwsz\xc4\x85 map\xc4\x99 Marsa. Zamiast nadawa\xc4\x87 nazwy r\xc3\xb3\xc5\xbcnym obiektom, astronomowie po prostu oznaczyli je literami; Sinus Meridiani zosta\xc5\x82 w\xc3\xb3wczas oznaczony liter\xc4\x85 \xe2\x80\x9ea\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Obecne nazwy obiekt\xc3\xb3w i obszar\xc3\xb3w na powierzchni Marsa pochodz\xc4\x85 z wielu \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82. Du\xc5\xbce cechy albedo zachowuj\xc4\x85 zwykle starsze nazwy, cho\xc4\x87 s\xc4\x85 one cz\xc4\x99sto aktualizowane dla oddania ich natury. Na przyk\xc5\x82ad jasne miejsce nazwane \xe2\x80\x9e\xc5\x9bniegami Olimpu\xe2\x80\x9d (Nix Olympica) okaza\xc5\x82o si\xc4\x99 by\xc4\x87 w rzeczywisto\xc5\x9bci chmur\xc4\x85 towarzysz\xc4\x85c\xc4\x85 olbrzymiej g\xc3\xb3rze Olimp (Olympus Mons). Powierzchnia Marsa widziana z Ziemi dzieli si\xc4\x99 na dwa rodzaje obszar\xc3\xb3w o r\xc3\xb3\xc5\xbcnym albedo (jasno\xc5\x9bci). Ja\xc5\x9bniejsze r\xc3\xb3wniny pokryte py\xc5\x82em i piaskiem bogatym w czerwonawe tlenki \xc5\xbcelaza by\xc5\x82y kiedy\xc5\x9b uwa\xc5\xbcane za marsja\xc5\x84skie \xe2\x80\x9ekontynenty\xe2\x80\x9d i nadawano im nazwy takie jak Arabia Terra (\xe2\x80\x9eziemia Arabii\xe2\x80\x9d) lub Amazonis Planitia (\xe2\x80\x9er\xc3\xb3wnina Amazonii\xe2\x80\x9d). Ciemne obszary uwa\xc5\xbcano za morza, st\xc4\x85d te\xc5\xbc ich nazwy: Mare Erythraeum (\xe2\x80\x9emorze Erytrejskie\xe2\x80\x9d), Mare Sirenum (\xe2\x80\x9emorze Syren\xe2\x80\x9d) i Aurorae Sinus (\xe2\x80\x9ezatoka z\xc3\xb3rz\xe2\x80\x9d). Najwi\xc4\x99kszy ciemny obszar widziany z Ziemi to Syrtis Major. P\xc3\xb3\xc5\x82nocny p\xc5\x82askowy\xc5\xbc polarny nazwano Planum Boreum, podczas gdy po\xc5\x82udniowy \xe2\x80\x93 Planum Australe.\n_START_SECTION_\nWsp\xc3\xb3\xc5\x82rz\xc4\x99dne areograficzne\n_START_PARAGRAPH_\nR\xc3\xb3wnik Marsa jest definiowany przez jego obr\xc3\xb3t, ale po\xc5\x82o\xc5\xbcenie po\xc5\x82udnika zerowego mo\xc5\xbcna okre\xc5\x9bli\xc4\x87, tak jak na Ziemi, przez wyb\xc3\xb3r dowolnego punktu. M\xc3\xa4dler i Beer wybrali lini\xc4\x99 po\xc5\x82udnika zerowego w 1830 roku, tworz\xc4\x85c pierwsze mapy Marsa. Po analizie zdj\xc4\x99\xc4\x87 Marsa z Marinera 9 w 1972 roku za punkt o zerowej d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci areograficznej (od greckiej nazwy planety: \xe1\xbc\x8c\xcf\x81\xce\xb7\xcf\x82) wybrano ma\xc5\x82y krater (nazwany p\xc3\xb3\xc5\xbaniej Airy-0), znajduj\xc4\x85cy si\xc4\x99 na Meridiani Planum; wyb\xc3\xb3r ten odpowiada jego pierwotnemu okre\xc5\x9bleniu._NEWLINE_Poniewa\xc5\xbc Mars nie ma ocean\xc3\xb3w, nie ma te\xc5\xbc \xe2\x80\x9epoziomu morza\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3ry naturalnie mo\xc5\xbcna uzna\xc4\x87 za po\xc5\x82o\xc5\xbcony na zerowej wysoko\xc5\x9bci. Poziom odniesienia okre\xc5\x9blono jako wysoko\xc5\x9b\xc4\x87, na kt\xc3\xb3rej panuje ci\xc5\x9bnienie atmosferyczne 6,105\xc2\xa0hPa. Ci\xc5\x9bnienie to odpowiada punktowi potr\xc3\xb3jnemu wody i jest r\xc3\xb3wne oko\xc5\x82o 0,6% ci\xc5\x9bnienia na poziomie morza na Ziemi (0,006 atm).\n_START_SECTION_\nObszary przekszta\xc5\x82cone tektonicznie\n_START_PARAGRAPH_\nWulkan tarczowy Olympus Mons (g\xc3\xb3ra Olimp), o wysoko\xc5\x9bci 26 km, jest najwy\xc5\xbcsz\xc4\x85 znan\xc4\x85 g\xc3\xb3r\xc4\x85 w Uk\xc5\x82adzie S\xc5\x82onecznym. Jest to wygas\xc5\x82y wulkan po\xc5\x82o\xc5\xbcony na rozleg\xc5\x82ym wy\xc5\xbcynnym obszarze Tharsis, na kt\xc3\xb3rym wyst\xc4\x99puje tak\xc5\xbce kilka innych du\xc5\xbcych wulkan\xc3\xb3w. Olympus Mons jest ponad trzy razy wy\xc5\xbcszy ni\xc5\xbc Mount Everest, kt\xc3\xb3ry ma niewiele ponad 8,8\xc2\xa0km. Na Marsie znajduje si\xc4\x99 jeszcze jedna du\xc5\xbca wy\xc5\xbcyna wulkaniczna, Elysium, z wulkanami si\xc4\x99gaj\xc4\x85cymi 14\xc2\xa0km (Elysium Mons)._NEWLINE_Du\xc5\xbcy kanion, Valles Marineris, okre\xc5\x9blany tak\xc5\xbce na starszych mapach jako kana\xc5\x82 Agathadaemon, ma d\xc5\x82ugo\xc5\x9b\xc4\x87 4 tys. km i g\xc5\x82\xc4\x99boko\xc5\x9b\xc4\x87 do 7 km. D\xc5\x82ugo\xc5\x9b\xc4\x87 Valles Marineris odpowiada rozci\xc4\x85g\xc5\x82o\xc5\x9bci Europy, rozci\xc4\x85ga si\xc4\x99 on na jedn\xc4\x85 pi\xc4\x85t\xc4\x85 obwodu Marsa. Dla por\xc3\xb3wnania, Wielki Kanion Kolorado na Ziemi ma tylko 446 km d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci i prawie 2 km g\xc5\x82\xc4\x99boko\xc5\x9bci. Valles Marineris powsta\xc5\x82 w wyniku pot\xc4\x99\xc5\xbcnego wybrzuszenia skorupy w rejonie Tharsis, kt\xc3\xb3re spowodowa\xc5\x82o zapadni\xc4\x99cie skorupy w s\xc4\x85siaduj\xc4\x85cym obszarze. Kolejnym du\xc5\xbcym kanionem jest Ma'adim Vallis (nazwa Ma\xe2\x80\x99adim oznacza Marsa w j\xc4\x99zyku hebrajskim), o d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci 700 km, szeroko\xc5\x9bci 20 km i g\xc5\x82\xc4\x99boko\xc5\x9bci do 2 km, kt\xc3\xb3ry r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc jest wi\xc4\x99kszy od Kanionu Kolorado. Jest mo\xc5\xbcliwe, \xc5\xbce by\xc5\x82 on zalany wod\xc4\x85 w przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\nJaskinie\n_START_PARAGRAPH_\nObrazy z instrumentu Thermal Emission Imaging System (THEMIS) na pok\xc5\x82adzie orbitera 2001 Mars Odyssey, wykonuj\xc4\x85cego zdj\xc4\x99cia w podczerwieni i \xc5\x9bwietle widzialnym, wskaza\xc5\x82y siedem prawdopodobnych otwor\xc3\xb3w jaski\xc5\x84 lawowych na zboczach wulkanu Arsia Mons; jaskinie te nosz\xc4\x85 wsp\xc3\xb3ln\xc4\x85 nazw\xc4\x99 \xe2\x80\x9esiedem si\xc3\xb3str\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Wej\xc5\x9bcia do jaski\xc5\x84 maj\xc4\x85 od 100 do 252 m szeroko\xc5\x9bci, a ich g\xc5\x82\xc4\x99boko\xc5\x9b\xc4\x87 jest szacowana na co najmniej 73 do 96 m g\xc5\x82\xc4\x99boko\xc5\x9bci. Poniewa\xc5\xbc \xc5\x9bwiat\xc5\x82o nie dochodzi do dna wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci jaski\xc5\x84, jest prawdopodobne, \xc5\xbce s\xc4\x85 one znacznie g\xc5\x82\xc4\x99bsze ni\xc5\xbc te oszacowania i rozszerzaj\xc4\x85 si\xc4\x99 pod powierzchni\xc4\x85. Jaskinia Dena jest jedynym wyj\xc4\x85tkiem, jej dno jest widoczne, znajduje si\xc4\x99 na g\xc5\x82\xc4\x99boko\xc5\x9bci 130 m. Wn\xc4\x99trza tych kom\xc3\xb3r mog\xc4\x85 by\xc4\x87 chronione przed mikrometeorytami, promieniowaniem UV, rozb\xc5\x82yskami s\xc5\x82onecznymi i cz\xc4\x85stkami o wysokiej energii, kt\xc3\xb3re bombarduj\xc4\x85 powierzchni\xc4\x99 planety. Jaskinie odkryto tak\xc5\xbce na zboczach dw\xc3\xb3ch innych wulkan\xc3\xb3w pasma Tharsis Montes.\n_START_SECTION_\nKlimat\n_START_PARAGRAPH_\nSpo\xc5\x9br\xc3\xb3d wszystkich planet w Uk\xc5\x82adzie S\xc5\x82onecznym, pory roku na Marsie s\xc4\x85 najbardziej podobne do ziemskich, a to ze wzgl\xc4\x99du na podobne nachylenie osi obrotu obydwu planet do p\xc5\x82aszczyzny orbity. Jednak z powodu wi\xc4\x99kszej odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci Marsa od S\xc5\x82o\xc5\x84ca, pory roku na nim s\xc4\x85 oko\xc5\x82o dwa razy d\xc5\x82u\xc5\xbcsze ni\xc5\xbc na Ziemi. Temperatura powierzchni Marsa waha si\xc4\x99, spadaj\xc4\x85c do oko\xc5\x82o \xe2\x88\x92133\xc2\xa0\xc2\xb0C podczas zimy na biegunach i dochodz\xc4\x85c do +27\xc2\xa0\xc2\xb0C w ciep\xc5\x82e dni na r\xc3\xb3wniku. Ni\xc5\xbcsze temperatury wynikaj\xc4\x85 z tego, \xc5\xbce planeta jest 1,52 razy dalej od S\xc5\x82o\xc5\x84ca ni\xc5\xbc Ziemia, w wyniku czego na jego powierzchni\xc4\x99 dociera 43 procent energii padaj\xc4\x85cej na tak\xc4\x85 sam\xc4\x85 powierzchni\xc4\x99 na Ziemi. Du\xc5\xbce zmiany z kolei wynikaj\xc4\x85 z ma\xc5\x82ej pojemno\xc5\x9bci cieplnej cienkiej atmosfery (ze wzgl\xc4\x99du na niskie ci\xc5\x9bnienie) i bezw\xc5\x82adno\xc5\x9bci cieplnej marsja\xc5\x84skiego gruntu, kt\xc3\xb3ry nie mo\xc5\xbce na d\xc5\x82ugo gromadzi\xc4\x87 ciep\xc5\x82a s\xc5\x82onecznego._NEWLINE_Wp\xc5\x82yw na klimat na Marsie ma tak\xc5\xbce stosunkowo du\xc5\xbcy mimo\xc5\x9br\xc3\xb3d jego orbity. Mars znajduje si\xc4\x99 w pobli\xc5\xbcu peryhelium, gdy na p\xc3\xb3\xc5\x82kuli po\xc5\x82udniowej jest lato, a na p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej zima, za\xc5\x9b w pobli\xc5\xbcu aphelium na p\xc3\xb3\xc5\x82kuli po\xc5\x82udniowej jest zima, a na p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej lato. W rezultacie, pory roku na p\xc3\xb3\xc5\x82kuli po\xc5\x82udniowej s\xc4\x85 bardziej surowe ni\xc5\xbc na p\xc3\xb3\xc5\x82kuli p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej, gdzie r\xc3\xb3\xc5\xbcnice mi\xc4\x99dzy latem a zim\xc4\x85 s\xc4\x85 mniejsze. Temperatura latem na po\xc5\x82udniu mo\xc5\xbce by\xc4\x87 do 30\xc2\xa0\xc2\xb0C wy\xc5\xbcsza ni\xc5\xbc w lecie na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy, na tej samej szeroko\xc5\x9bci areograficznej._NEWLINE_Ponadto marsja\xc5\x84ska atmosfera jest tak cienka, \xc5\xbce nawet po ciep\xc5\x82ym dniu, gdzie temperatura wynosi\xc4\x87 mo\xc5\xbce nawet 20\xc2\xa0\xc2\xb0C, w nocy mo\xc5\xbce spa\xc5\x9b\xc4\x87 do \xe2\x88\x9290\xc2\xa0\xc2\xb0C.\n_START_SECTION_\nMarsja\xc5\x84skie burze py\xc5\x82owe\n_START_PARAGRAPH_\nNa Marsie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 najwi\xc4\x99ksze w Uk\xc5\x82adzie S\xc5\x82onecznym burze piaskowe. Mog\xc4\x85 one mie\xc4\x87 zar\xc3\xb3wno zasi\xc4\x99g lokalny, jak te\xc5\xbc obejmowa\xc4\x87 ca\xc5\x82\xc4\x85 planet\xc4\x99. W ich trakcie wiatr mo\xc5\xbce osi\xc4\x85ga\xc4\x87 nawet 300 km/h. Burze wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bciej, gdy Mars jest najbli\xc5\xbcej S\xc5\x82o\xc5\x84ca, w wyniku czego jego powierzchnia jest silniej ogrzewana. Ostatnie badania wskazuj\xc4\x85, \xc5\xbce wyst\xc4\x99powanie burz jest zwi\xc4\x85zane r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc ze zmianami p\xc4\x99du planety wzgl\xc4\x99dem \xc5\x9brodka masy Uk\xc5\x82adu S\xc5\x82onecznego w trakcie ruchu planety wok\xc3\xb3\xc5\x82 centrum Uk\xc5\x82adu S\xc5\x82onecznego. Inne planety maj\xc4\x85 wp\xc5\x82yw na p\xc4\x99d Marsa, kt\xc3\xb3ry zmienia si\xc4\x99 cyklicznie w okresie 2,2 roku (obieg wok\xc3\xb3\xc5\x82 S\xc5\x82o\xc5\x84ca trwa 1,9 roku), sezon burz py\xc5\x82owych na Marsie rozpoczyna si\xc4\x99 gdy p\xc4\x99d ro\xc5\x9bnie. Globalne burze py\xc5\x82owe na Marsie by\xc5\x82y obserwowane ju\xc5\xbc 9 razy od 1924 roku z czego pi\xc4\x99\xc4\x87 ostatnich w 1977, 1982, 1994, 2001 i 2007 roku. _NEWLINE_Burze piaskowe to bardzo niebezpieczne zjawisko w kontek\xc5\x9bcie przysz\xc5\x82ych lot\xc3\xb3w na Marsa. Powierzchnia planety zostaje odci\xc4\x99ta od promieni s\xc5\x82onecznych, a wszystko pokrywa si\xc4\x99 warstw\xc4\x85 drobnego py\xc5\x82u. Mo\xc5\xbce mie\xc4\x87 to z\xc5\x82y wp\xc5\x82yw na pracuj\xc4\x85ce na planecie urz\xc4\x85dzenia mechaniczne i elektroniczne, w tym na panele s\xc5\x82oneczne, kt\xc3\xb3rych wydajno\xc5\x9b\xc4\x87 znacznie spadnie. Przypuszczenia te potwierdzi\xc5\x82y si\xc4\x99 podczas globalnej burzy py\xc5\x82owej w 2007 roku po kt\xc3\xb3rej zauwa\xc5\xbcono znaczny spadek energii wytwarzanej przez panele s\xc5\x82oneczne zainstalowane na pok\xc5\x82adzie aktywnych w tym czasie \xc5\x82azik\xc3\xb3w marsja\xc5\x84skich Spirit oraz Opportunity.\n_START_SECTION_\nObserwacje\n_START_PARAGRAPH_\nObserwowany go\xc5\x82ym okiem z Ziemi Mars ma wyra\xc5\xbanie \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82ty, pomara\xc5\x84czowy lub czerwony kolor, a jego jasno\xc5\x9b\xc4\x87 zmienia si\xc4\x99 w trakcie ruchu po orbicie silniej ni\xc5\xbc jakiejkolwiek innej planety. Rzeczywisty kolor powierzchni Marsa jest bli\xc5\xbcszy karmelowego, a widoczne zaczerwienienie nadaje mu py\xc5\x82 w atmosferze planety; uwzgl\xc4\x99dniaj\xc4\x85c to, \xc5\x82azik NASA Spirit przekaza\xc5\x82 zdj\xc4\x99cia krajobrazu w b\xc5\x82otnistym, zielono-br\xc4\x85zowym kolorze, z niebiesko-szarymi ska\xc5\x82ami i plamami jasnoczerwonego piasku. Obserwowana wielko\xc5\x9b\xc4\x87 gwiazdowa Marsa zmienia si\xc4\x99 od +1,8 w pobli\xc5\xbcu koniunkcji, do -2,91 w opozycji w peryhelium. W najdalszym od Ziemi po\xc5\x82o\xc5\xbceniu, planeta znajduje si\xc4\x99 ponad siedem razy dalej od niej, ni\xc5\xbc w najbli\xc5\xbcszym. W warunkach najmniej korzystnych dla obserwacji, potrafi gin\xc4\x85\xc4\x87 w blasku S\xc5\x82o\xc5\x84ca przez miesi\xc4\x85ce. W najbardziej korzystnych warunkach, zdarzaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 co 15 lub 17 lat i zawsze pomi\xc4\x99dzy p\xc3\xb3\xc5\xbanym lipcem a ko\xc5\x84cem wrze\xc5\x9bnia, Mars pokazuje bogactwo szczeg\xc3\xb3\xc5\x82\xc3\xb3w powierzchni w teleskopach. Szczeg\xc3\xb3lnie zauwa\xc5\xbcalne, nawet przy ma\xc5\x82ym powi\xc4\x99kszeniu, s\xc4\x85 lodowe czapy polarne._NEWLINE_Mars zbli\xc5\xbcaj\xc4\x85c si\xc4\x99 do opozycji zaczyna porusza\xc4\x87 si\xc4\x99 pozornie ruchem wstecznym, co oznacza, \xc5\xbce zakre\xc5\x9bla p\xc4\x99tl\xc4\x99 na tle gwiazd, cofaj\xc4\x85c si\xc4\x99 wzgl\xc4\x99dem swojego zwyk\xc5\x82ego kierunku ruchu. Ruch wsteczny planety trwa oko\xc5\x82o 72 dni, Mars osi\xc4\x85ga maksymaln\xc4\x85 jasno\xc5\x9b\xc4\x87 w po\xc5\x82owie tego okresu.\n_START_SECTION_\nWzgl\xc4\x99dne\n_START_PARAGRAPH_\nSytuacj\xc4\x99, w kt\xc3\xb3rej Mars i S\xc5\x82o\xc5\x84ce znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 dok\xc5\x82adnie po przeciwnych stronach Ziemi, nazywamy opozycj\xc4\x85. Przypada ona zawsze blisko czasu, gdy odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 mi\xc4\x99dzy Marsem a Ziemi\xc4\x85 jest najmniejsza; opozycj\xc4\x99 od momentu najwi\xc4\x99kszego zbli\xc5\xbcenia mo\xc5\xbce dzieli\xc4\x87 do 8,5 dnia. Odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 obu cia\xc5\x82 przy najwi\xc4\x99kszym (dla danego cyklu orbitalnego) zbli\xc5\xbceniu zmienia si\xc4\x99 od oko\xc5\x82o 54 do 103 milion\xc3\xb3w kilometr\xc3\xb3w, ze wzgl\xc4\x99du na eliptyczno\xc5\x9b\xc4\x87 obu orbit, co powoduje podobne zmiany \xc5\x9brednicy k\xc4\x85towej Marsa. Kolejne opozycje Marsa wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 \xc5\x9brednio co 780 dni, czas ten nazywany jest synodycznym okresem obiegu; mo\xc5\xbce on zmienia\xc4\x87 si\xc4\x99 od 769 do 812 dni.\n_START_SECTION_\nNajwi\xc4\x99ksze zbli\xc5\xbcenia w historii\n_START_PARAGRAPH_\nNajwi\xc4\x99ksze zbli\xc5\xbcenie Marsa do Ziemi w czasie ostatnich 60\xc2\xa0tys. lat mia\xc5\x82o miejsce 27 sierpnia 2003 (o godzinie 9:51:13 uniwersalnego czasu koordynowanego), planety zbli\xc5\xbcy\xc5\x82y si\xc4\x99 na odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 55\xc2\xa0758\xc2\xa0006\xc2\xa0km (0,372719\xc2\xa0au), a obserwowana wielko\xc5\x9b\xc4\x87 gwiazdowa Marsa si\xc4\x99gn\xc4\x99\xc5\x82a \xe2\x88\x922,88. Sta\xc5\x82o si\xc4\x99 to, gdy Mars by\xc5\x82 o jeden dzie\xc5\x84 od opozycji i oko\xc5\x82o trzech dni od przej\xc5\x9bcia przez peryhelium. Szacuje si\xc4\x99, \xc5\xbce ostatnie wi\xc4\x99ksze zbli\xc5\xbcenie Marsa wydarzy\xc5\x82o si\xc4\x99 12 wrze\xc5\x9bnia 57\xc2\xa0617 roku p.n.e., za\xc5\x9b nast\xc4\x99pne zdarzy si\xc4\x99 ju\xc5\xbc 29 sierpnia 2287 roku. Jednak ta rekordowo ma\xc5\x82a odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 by\xc5\x82a tylko nieznacznie mniejsza, ni\xc5\xbc przy innych niedawnych zbli\xc5\xbceniach. Na przyk\xc5\x82ad minimalna odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 z 22 sierpnia 1924 to 0,37285\xc2\xa0au, a minimalna odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 24 sierpnia 2208 b\xc4\x99dzie r\xc3\xb3wna 0,37279\xc2\xa0au.\n_START_SECTION_\nHistoryczne obserwacje\n_START_PARAGRAPH_\nW\xc4\x99dr\xc3\xb3wki Marsa na nocnym niebie zosta\xc5\x82y zauwa\xc5\xbcone przez staro\xc5\xbcytnych astronom\xc3\xb3w egipskich, a przed 1534 rokiem p.n.e. by\xc5\x82 im znany jego ruch wsteczny. Astronomowie babilo\xc5\x84scy w okresie pa\xc5\x84stwa nowobabilo\xc5\x84skiego prowadzili regularne zapisy pozycji planet i systematyczne obserwacje ich zachowa\xc5\x84. O Marsie wiedzieli, \xc5\xbce w czasie 79 lat mie\xc5\x9bci si\xc4\x99 jego 37 okres\xc3\xb3w synodycznych lub 42 obiegi zodiaku przez planet\xc4\x99. Wynale\xc5\xbali te\xc5\xbc metody arytmetyczne dokonywania drobnych poprawek do przewidywanych pozycji planet._NEWLINE_W IV wieku p.n.e. Arystoteles stwierdzi\xc5\x82, \xc5\xbce Mars znikn\xc4\x85\xc5\x82 za Ksi\xc4\x99\xc5\xbcycem podczas okultacji, wykazuj\xc4\x85c tym samym, \xc5\xbce planeta jest dalej. Ptolemeusz, Grek \xc5\xbcyj\xc4\x85cy w Aleksandrii, pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 rozwi\xc4\x85za\xc4\x87 problem ruchu orbitalnego planet, w tym Marsa. Teoria geocentryczna Ptolemeusza i jego praca zbiorowa na temat astronomii, przedstawiona w wielotomowym dziele Almagest, sta\xc5\x82a si\xc4\x99 niekwestionowanym fundamentem wiedzy astronomicznej na nast\xc4\x99pne czterna\xc5\x9bcie wiek\xc3\xb3w. Literatura staro\xc5\xbcytnych Chin potwierdza, \xc5\xbce Mars by\xc5\x82 znany chi\xc5\x84skim astronomom nie p\xc3\xb3\xc5\xbaniej ni\xc5\xbc w czwartym wieku p.n.e. W V wieku naszej ery, hinduscy astronomowie w traktacie astronomicznym Surja Siddhanta oszacowali \xc5\x9brednic\xc4\x99 Marsa. W VIII wieku perski astronom Yaqub ibn Tariq, w pracy Az-Z\xc4\xabj al-Mahlul min as-Sindhind li-Darajat Daraja, pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 oszacowa\xc4\x87 odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 mi\xc4\x99dzy Ziemi\xc4\x85 a Marsem._NEWLINE_W XVII wieku, Tycho Brahe zmierzy\xc5\x82 paralaks\xc4\x99 dobow\xc4\x85 Marsa, a Johannes Kepler u\xc5\xbcy\xc5\x82 jej do obliczania orientacyjnej odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci do planety. Gdy teleskop sta\xc5\x82 si\xc4\x99 dost\xc4\x99pny, ponownie zmierzono dobow\xc4\x85 paralaks\xc4\x99 Marsa, w celu okre\xc5\x9blenia odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci S\xc5\x82o\xc5\x84ce-Ziemia, po raz pierwszy dokona\xc5\x82 tego Giovanni Cassini w 1672. Jednak\xc5\xbce te wczesne pomiary by\xc5\x82y utrudnione przez jako\xc5\x9b\xc4\x87 instrument\xc3\xb3w. W 1610 Galileo Galilei po raz pierwszy ogl\xc4\x85da\xc5\x82 Marsa przez teleskop. Holenderski astronom Christiaan Huygens jako pierwszy zaobserwowa\xc5\x82 szczeg\xc3\xb3\xc5\x82y jego powierzchni (Syrtis Major) oraz okre\xc5\x9bli\xc5\x82 okres obrotu planety.\n_START_SECTION_\nZako\xc5\x84czone misje\n_START_PARAGRAPH_\nPierwszego udanego przelotu w pobli\xc5\xbcu Marsa dokona\xc5\x82 w 1964 roku Mariner 4. W dniu 14 listopada 1971 Mariner 9 sta\xc5\x82 si\xc4\x99 pierwsz\xc4\x85 sond\xc4\x85 na orbicie innej planety, wchodz\xc4\x85c na orbit\xc4\x99 wok\xc3\xb3\xc5\x82 Marsa. Pierwszego udanego l\xc4\x85dowania na powierzchni dokona\xc5\x82a sowiecka sonda Mars 3 z programu Mars, wyniesiona w 1971 roku, ale kontakt z ni\xc4\x85 zosta\xc5\x82 utracony w przeci\xc4\x85gu 20 sekund po l\xc4\x85dowaniu. W 1975 NASA wys\xc5\x82a\xc5\x82a sondy programu Viking, kt\xc3\xb3ry sk\xc5\x82ada\xc5\x82 si\xc4\x99 z dw\xc3\xb3ch orbiter\xc3\xb3w wyposa\xc5\xbconych w l\xc4\x85downiki, kt\xc3\xb3re pomy\xc5\x9blnie wyl\xc4\x85dowa\xc5\x82y na planecie w 1976 roku. Viking 1 pozosta\xc5\x82 operacyjny przez sze\xc5\x9b\xc4\x87 lat, Viking 2 przez trzy. L\xc4\x85downiki Viking przekaza\xc5\x82y kolorowe panoramy powierzchni Marsa i wykona\xc5\x82y eksperymenty biologiczne, kt\xc3\xb3rych celem by\xc5\x82o poszukiwanie \xc5\x9blad\xc3\xb3w \xc5\xbcycia na planecie, a orbitery wykona\xc5\x82y mapy powierzchni na tyle szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owe, \xc5\xbce nadal pozostaj\xc4\x85 w u\xc5\xbcyciu._NEWLINE_Sondy sowieckiego programu Fobos zosta\xc5\x82y wys\xc5\x82ane na Marsa w 1988 roku, w celu badania planety i jej ksi\xc4\x99\xc5\xbcyc\xc3\xb3w. Kontakt z Fobosem 1 zosta\xc5\x82 stracony w drodze na Marsa, natomiast Fobos 2 z powodzeniem fotografowa\xc5\x82 Marsa i Fobosa, ale uleg\xc5\x82 uszkodzeniu zanim od\xc5\x82\xc4\x85czono dwa l\xc4\x85downiki, kt\xc3\xb3re mia\xc5\x82y wyl\xc4\x85dowa\xc4\x87 na powierzchni tego ksi\xc4\x99\xc5\xbcyca._NEWLINE_Po zako\xc5\x84czonej niepowodzeniem misji orbitera Mars Observer wystrzelonego w 1992 roku, NASA wys\xc5\x82a\xc5\x82a w 1996 roku sond\xc4\x99 Mars Global Surveyor. Ta misja zako\xc5\x84czy\xc5\x82a si\xc4\x99 pe\xc5\x82nym sukcesem, ko\xc5\x84cz\xc4\x85c swoj\xc4\x85 podstawow\xc4\x85 misj\xc4\x99 mapowania powierzchni planety na pocz\xc4\x85tku 2001 roku. Kontakt z sond\xc4\x85 zosta\xc5\x82 utracony w listopadzie 2006 roku, podczas trzeciego programu rozszerzonego, po dok\xc5\x82adnie 10 latach w przestrzeni kosmicznej. Wyniesiony w tym samym oknie startowym, miesi\xc4\x85c po Surveyor, l\xc4\x85downik Mars Pathfinder z \xc5\x82azikiem Sojourner wyl\xc4\x85dowa\xc5\x82 w dolinie Ares Vallis na Marsie latem 1997 roku. Tak\xc5\xbce ta misja by\xc5\x82a sukcesem i wzbudzi\xc5\x82a du\xc5\xbce zainteresowanie, po cz\xc4\x99\xc5\x9bci ze wzgl\xc4\x99du na znaczn\xc4\x85 liczb\xc4\x99 zdj\xc4\x99\xc4\x87, kt\xc3\xb3re zosta\xc5\x82y przes\xc5\x82ane na Ziemi\xc4\x99._NEWLINE_W 2003 roku NASA rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a program Mars Exploration Rover, sk\xc5\x82adaj\xc4\x85cy si\xc4\x99 z dw\xc3\xb3ch \xc5\x82azik\xc3\xb3w o nazwach Spirit (MER-A) i Opportunity (MER-B). Obydwie sondy pomy\xc5\x9blnie wyl\xc4\x85dowa\xc5\x82y w styczniu 2004 roku i osi\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82y lub przekroczy\xc5\x82y wszystkie podstawowe cele misji. Do najwa\xc5\xbcniejszych wynik\xc3\xb3w naukowych nale\xc5\xbcy znalezienie dowod\xc3\xb3w, \xc5\xbce woda istnia\xc5\x82a na powierzchni Marsa w przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci i to w obydwu miejscach l\xc4\x85dowa\xc5\x84. Wiry marsja\xc5\x84skiego py\xc5\x82u i wiatr sporadycznie oczyszcza\xc5\x82y panele s\xc5\x82oneczne obu \xc5\x82azik\xc3\xb3w, tym samym zwi\xc4\x99kszaj\xc4\x85c ich \xc5\xbcywotno\xc5\x9b\xc4\x87. \xc5\x81azik Spirit utraci\xc5\x82 mobilno\xc5\x9b\xc4\x87 w 2009 roku, a w marcu 2010 ostatecznie stracono z nim kontakt. Opportunity, po przebadaniu ods\xc5\x82oni\xc4\x99\xc4\x87 warstw geologicznych w mniejszych kraterach, dotar\xc5\x82 w sierpniu 2011 roku do du\xc5\xbcego krateru Endeavour, gdzie prowadzi\xc5\x82 dalsze badania. Ostatni kontakt nawi\xc4\x85zano w czerwcu 2018 roku, tu\xc5\xbc przed rozpocz\xc4\x99ciem historycznej burzy py\xc5\x82owej. Misj\xc4\x99 uznano za zako\xc5\x84czon\xc4\x85 w lutym 2019 roku._NEWLINE_Kolejn\xc4\x85 sond\xc4\x85 NASA, kt\xc3\xb3ra wyl\xc4\x85dowa\xc5\x82a na Marsie, by\xc5\x82 l\xc4\x85downik Phoenix, kt\xc3\xb3ry dotar\xc5\x82 w okolice p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej czapy polarnej planety 25 maja 2008 roku. L\xc4\x85downik mia\xc5\x82 rami\xc4\x99 o d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci 2,5\xc2\xa0m, zdolne wkopa\xc4\x87 si\xc4\x99 na metr w marsja\xc5\x84ski grunt, oraz mikroskopow\xc4\x85 kamer\xc4\x99 o rozdzielczo\xc5\x9bci jednej tysi\xc4\x99cznej grubo\xc5\x9bci ludzkiego w\xc5\x82osa. 15 czerwca 2008 roku kamery l\xc4\x85downika przekaza\xc5\x82y obraz jasnej substancji w miejscu l\xc4\x85dowania, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 zidentyfikowano jako l\xc3\xb3d wodny; uleg\xc5\x82 on sublimacji przed 20 czerwca. Misja zosta\xc5\x82a uznana za zako\xc5\x84czon\xc4\x85 10 listopada 2008 roku, gdy\xc5\xbc in\xc5\xbcynierowie nie byli ju\xc5\xbc w stanie skontaktowa\xc4\x87 si\xc4\x99 z l\xc4\x85downikiem.\n_START_SECTION_\nTrwaj\xc4\x85ce misje\n_START_PARAGRAPH_\nW 2001 roku misj\xc4\x99 rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 orbiter NASA 2001 Mars Odyssey, kt\xc3\xb3ry nadal (stan z kwietnia 2019) pozostaje czynny na orbicie Marsa. Wchodz\xc4\x85cy w sk\xc5\x82ad wyposa\xc5\xbcenia sondy spektrometr promieniowania gamma wykry\xc5\x82 znaczne ilo\xc5\x9bci wodoru w g\xc3\xb3rnej warstwie regolitu na Marsie. Uwa\xc5\xbca si\xc4\x99, \xc5\xbce wod\xc3\xb3r ten jest zwi\xc4\x85zany w postaci cz\xc4\x85steczek wody, tworz\xc4\x85cych wieloletni\xc4\x85 zmarzlin\xc4\x99._NEWLINE_W 2003 roku Europejska Agencja Kosmiczna (ESA) rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a misj\xc4\x99 Mars Express, sk\xc5\x82adaj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 z orbitera Mars Express i l\xc4\x85downika Beagle 2. Misja Beagle 2 nie powiod\xc5\x82a si\xc4\x99. Podczas opadania stracono kontakt z l\xc4\x85downikiem i zosta\xc5\x82 on uznany za utracony. Na pocz\xc4\x85tku 2004 roku zesp\xc3\xb3\xc5\x82 odpowiedzialny za urz\xc4\x85dzenie PFS (Planetary Fourier Spectrometer) na pok\xc5\x82adzie orbitera og\xc5\x82osi\xc5\x82, \xc5\xbce wykryto metan w marsja\xc5\x84skiej atmosferze. W czerwcu 2006 roku ESA donios\xc5\x82a tak\xc5\xbce o odkryciu lokalnych zorzy na Marsie (pomimo braku globalnego pola magnetycznego)._NEWLINE_Wys\xc5\x82ana w 2005 roku sonda NASA Mars Reconnaissance Orbiter, na orbit\xc4\x99 planety dotar\xc5\x82a 10 marca 2006 roku. Orbiter tworzy mapy terenu i pogody Marsa, aby znale\xc5\xba\xc4\x87 odpowiednie miejsca l\xc4\x85dowania dla przysz\xc5\x82ych l\xc4\x85downik\xc3\xb3w. Uk\xc5\x82ad transmisji danych z sondy na Ziemi\xc4\x99 zosta\xc5\x82 znacznie ulepszony, przez co ma on wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 przepustowo\xc5\x9b\xc4\x87 ni\xc5\xbc wszystkie poprzednie misje razem wzi\xc4\x99te. MRO przes\xc5\x82a\xc5\x82 m.in. pierwsze zdj\xc4\x99cia lawin, schodz\xc4\x85cych ze zboczy w pobli\xc5\xbcu bieguna p\xc3\xb3\xc5\x82nocnego planety czy dowody na obecno\xc5\x9b\xc4\x87 s\xc5\x82onej wody na Marsie._NEWLINE_26 listopada 2011 r. rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 misja Mars Science Laboratory z \xc5\x82azikiem Curiosity, kt\xc3\xb3ry jest wi\xc4\x99kszy, szybszy (do 90\xc2\xa0m/h) i wyposa\xc5\xbcony w doskonalsze przyrz\xc4\x85dy ni\xc5\xbc Mars Exploration Rovers. Eksperymenty chemiczne uwzgl\xc4\x99dniaj\xc4\x85 chromatograf, spektrometr gazowy i laser, kt\xc3\xb3re mog\xc4\x85 analizowa\xc4\x87 sk\xc5\x82ad ska\xc5\x82 w odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci do 13\xc2\xa0m. L\xc4\x85dowanie \xc5\x82azika na powierzchni planety nast\xc4\x85pi\xc5\x82o 6 sierpnia 2012 roku._NEWLINE_We wrze\xc5\x9bniu 2014 roku na orbity wok\xc3\xb3\xc5\x82 planety wesz\xc5\x82y dwie sondy: ameryka\xc5\x84ska MAVEN, kt\xc3\xb3ra ma prowadzi\xc4\x87 badania atmosfery planety i indyjska sonda Mars Orbiter Mission._NEWLINE_W marcu 2016 roku rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 misja ExoMars, przygotowana przez ESA we wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracy z Roskosmosem. Pierwsza cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 misji sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 z orbitera poszukuj\xc4\x85cego gaz\xc3\xb3w \xc5\x9bladowych w atmosferze planety, w tym metanu, oraz z niewielkiego l\xc4\x85downika stacjonarnego. Sonda dotar\xc5\x82a w pobli\xc5\xbce Czerwonej Planety w pa\xc5\xbadzierniku 2016 roku gdzie nast\xc4\x85pi\xc5\x82o oddzielenie l\xc4\x85downika od sondy. L\xc4\x85downik Schiaparelli nie zdo\xc5\x82a\xc5\x82 wyl\xc4\x85dowa\xc4\x87 na planecie, rozbi\xc5\x82 si\xc4\x99 19 pa\xc5\xbadziernika. Na 2020 rok planowany jest start drugiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci misji. W jej ramach zostanie wys\xc5\x82any \xc5\x82azik, kt\xc3\xb3ry b\xc4\x99dzie m\xc3\xb3g\xc5\x82 wykonywa\xc4\x87 wiercenia do g\xc5\x82\xc4\x99boko\xc5\x9bci 2 m w poszukiwaniu zwi\xc4\x85zk\xc3\xb3w organicznych._NEWLINE_W 2018 roku na Marsa wys\xc5\x82ano misj\xc4\x99 InSight, kt\xc3\xb3ra od 26 listopada 2018 roku prowadzi badania geofizyczne planety.\n_START_SECTION_\nAstronomia na Marsie\n_START_PARAGRAPH_\nDzi\xc4\x99ki orbiterom, l\xc4\x85downikom i \xc5\x82azikom, jest obecnie mo\xc5\xbcliwa obserwacja zjawisk astronomicznych z Marsa. Podczas gdy Fobos widziany z r\xc3\xb3wnika Marsa ma jedn\xc4\x85 trzeci\xc4\x85 \xc5\x9brednicy k\xc4\x85towej Ksi\xc4\x99\xc5\xbcyca widzianego z Ziemi, Deimos ogl\xc4\x85dany go\xc5\x82ym okiem wygl\xc4\x85da\xc5\x82by bardziej na gwiazd\xc4\x99 ni\xc5\xbc na ksi\xc4\x99\xc5\xbcyc (3\xe2\x80\xb2 \xc5\x9brednicy k\xc4\x85towej) i by\xc5\x82by nieco ja\xc5\x9bniejszy ni\xc5\xbc Wenus widziana z Ziemi._NEWLINE_R\xc3\xb3\xc5\xbcne zjawiska znane z Ziemi s\xc4\x85 obecnie obserwowane na Marsie, na przyk\xc5\x82ad meteory i zorze. Z Marsa mo\xc5\xbcna obserwowa\xc4\x87 przej\xc5\x9bcie Merkurego na tle tarczy S\xc5\x82o\xc5\x84ca (tranzyt Merkurego), tranzyt Wenus, a tak\xc5\xbce tranzyty Ziemi, z kt\xc3\xb3rych najbli\xc5\xbcszy wyst\xc4\x85pi 10 listopada 2084. Ksi\xc4\x99\xc5\xbcyc Fobos ma na tyle ma\xc5\x82\xc4\x85 \xc5\x9brednic\xc4\x99 k\xc4\x85tow\xc4\x85, \xc5\xbce mo\xc5\xbce powodowa\xc4\x87 tylko cz\xc4\x99\xc5\x9bciowe za\xc4\x87mienie S\xc5\x82o\xc5\x84ca; w przypadku Deimosa stopie\xc5\x84 przes\xc5\x82oni\xc4\x99cia tarczy s\xc5\x82onecznej jest znikomy, dlatego m\xc3\xb3wi si\xc4\x99 o tranzycie Deimosa, a nie o za\xc4\x87mieniu.\n_START_SECTION_\nWsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne pogl\xc4\x85dy\n_START_PARAGRAPH_\nWed\xc5\x82ug obecnej wiedzy do powstania i utrzymania si\xc4\x99 \xc5\xbcycia niezb\xc4\x99dne jest wyst\xc4\x99powanie ciek\xc5\x82ej wody na powierzchni planety. Wymaganie to okre\xc5\x9bla stref\xc4\x99, zwan\xc4\x85 ekosfer\xc4\x85, w jakiej musi kr\xc4\x85\xc5\xbcy\xc4\x87 ona wok\xc3\xb3\xc5\x82 gwiazdy; dla S\xc5\x82o\xc5\x84ca obszar ten rozci\xc4\x85ga si\xc4\x99 obecnie na zewn\xc4\x85trz orbity Wenus, do odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci bliskiej d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci p\xc3\xb3\xc5\x82osi wielkiej orbity Marsa. W pobli\xc5\xbcu peryhelium Mars znajduje si\xc4\x99 wewn\xc4\x85trz tego regionu, ale niskie ci\xc5\x9bnienie atmosferyczne uniemo\xc5\xbcliwia istnienie ciek\xc5\x82ej wody na wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci obszar\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 l\xc3\xb3d nie topnieje, ale sublimuje do postaci pary wodnej z pomini\xc4\x99ciem cieczy. Wyst\xc4\x99powanie zbiornik\xc3\xb3w wodnych i du\xc5\xbcych przep\xc5\x82yw\xc3\xb3w wskazuje, \xc5\xbce w przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci na planecie panowa\xc5\x82y lepsze warunki do rozwoju \xc5\xbcycia ni\xc5\xbc obecnie, ale to nie rozstrzyga, czy \xc5\xbcywe organizmy w og\xc3\xb3le na niej istnia\xc5\x82y. Najnowsze badania sugeruj\xc4\x85, \xc5\xbce wody na powierzchni Marsa mog\xc5\x82y by\xc4\x87 zbyt s\xc5\x82one i kwa\xc5\x9bne, by mog\xc5\x82o si\xc4\x99 w nich rozwin\xc4\x85\xc4\x87 \xc5\xbcycie podobne do ziemskiego._NEWLINE_Brak magnetosfery i bardzo cienka atmosfera Marsa stanowi\xc4\x85 du\xc5\xbce wyzwania dla \xc5\xbcycia: transport ciep\xc5\x82a na powierzchni jest niewielki, ochrona przed bombardowaniem meteorytami i wiatrem s\xc5\x82onecznym jest s\xc5\x82aba, a ci\xc5\x9bnienie atmosferyczne nie wystarcza do utrzymania wody w stanie ciek\xc5\x82ym. Pr\xc3\xb3cz tego Mars jest prawie, a by\xc4\x87 mo\xc5\xbce ca\xc5\x82kowicie nieaktywny geologicznie; koniec aktywno\xc5\x9bci wulkanicznej sprawi\xc5\x82, \xc5\xbce nie ma obiegu substancji mineralnych pomi\xc4\x99dzy powierzchni\xc4\x85 i wn\xc4\x99trzem planety, jaki zachodzi na Ziemi._NEWLINE_Sondy Viking w po\xc5\x82owie lat 70. prowadzi\xc5\x82y eksperymenty maj\xc4\x85ce na celu wykrycie drobnoustroj\xc3\xb3w w marsja\xc5\x84skiej glebie w miejscach l\xc4\x85dowania; wyniki zosta\xc5\x82y pocz\xc4\x85tkowo uznane za s\xc5\x82abo pozytywne. Stwierdzono m.in. czasowy wzrost zawarto\xc5\x9bci CO_NEWLINE_2 w pr\xc3\xb3bce wystawionej na dzia\xc5\x82anie wody i substancji od\xc5\xbcywczych. Jednak wniosek ten by\xc5\x82 p\xc3\xb3\xc5\xbaniej kwestionowany przez wielu naukowc\xc3\xb3w, prowadz\xc4\x85c do d\xc5\x82ugiej debaty; pracuj\xc4\x85cy dla NASA Gilbert Levin stwierdzi\xc5\x82, \xc5\xbce Viking m\xc3\xb3g\xc5\x82 znale\xc5\xba\xc4\x87 \xc5\xbcycie. Ponowne analizy obecnie 30-letnich danych z Vikinga, w \xc5\x9bwietle wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej wiedzy o ekstremofilnych formach \xc5\xbcycia, sugeruj\xc4\x85, \xc5\xbce testy Vikinga nie by\xc5\x82y wystarczaj\xc4\x85co zaawansowane, aby wykry\xc4\x87 takie formy \xc5\xbcycia. Badania mog\xc5\x82y nawet zabi\xc4\x87 hipotetyczne organizmy. Testy przeprowadzone przez l\xc4\x85downik Phoenix wykaza\xc5\x82y, \xc5\xbce grunt jest bardzo alkaliczny (ma wysokie pH) i zawiera zwi\xc4\x85zki magnezu, sodu, potasu i chloru. Zawarto\xc5\x9b\xc4\x87 sk\xc5\x82adnik\xc3\xb3w od\xc5\xbcywczych w regolicie mo\xc5\xbce by\xc4\x87 wystarczaj\xc4\x85ca do utrzymania \xc5\xbcycia, ale musi by\xc4\x87 ono chronione przed intensywnym promieniowaniem ultrafioletowym._NEWLINE_W 1996 roku w Centrum Lot\xc3\xb3w Kosmicznych imienia Lyndona B. Johnsona, w pochodz\xc4\x85cym z Marsa meteorycie ALH 84001 zosta\xc5\x82y znalezione nietypowe mikroskopijne struktury. Niekt\xc3\xb3rzy naukowcy sugerowali, \xc5\xbce kszta\xc5\x82ty te mog\xc4\x85 by\xc4\x87 zachowanymi skamienia\xc5\x82o\xc5\x9bciami bakterii \xc5\xbcyj\xc4\x85cych niegdy\xc5\x9b na Marsie, kt\xc3\xb3re wraz ze ska\xc5\x82\xc4\x85 zosta\xc5\x82y wyrzucone w przestrze\xc5\x84 kosmiczn\xc4\x85, a po 15 milionach lat podr\xc3\xb3\xc5\xbcy dotar\xc5\x82y na Ziemi\xc4\x99. W\xc4\x85tpliwo\xc5\x9bci budzi\xc5\x82 od pocz\xc4\x85tku rozmiar tych struktur, mniejszych od wszystkich ziemskich bakterii. Wykazano tak\xc5\xbce, \xc5\xbce podobne twory mog\xc4\x85 powsta\xc4\x87 w procesie nieorganicznym, bez udzia\xc5\x82u istot \xc5\xbcywych._NEWLINE_Ma\xc5\x82e ilo\xc5\x9bci metanu i formaldehydu niedawno wykryte przez orbitery Marsa mog\xc4\x85 wskazywa\xc4\x87 na istnienie \xc5\xbcycia, poniewa\xc5\xbc zwi\xc4\x85zki te szybko rozk\xc5\x82adaj\xc4\x85 si\xc4\x99 w atmosferze Marsa i musz\xc4\x85 by\xc4\x87 na bie\xc5\xbc\xc4\x85co uzupe\xc5\x82niane. Ale mo\xc5\xbcliwe jest, \xc5\xbce zwi\xc4\x85zki te s\xc4\x85 uwalniane przez procesy wulkaniczne lub geologiczne, takie jak serpentynizacja._NEWLINE_W 2013 roku \xc5\x82azik Curiosity odnalaz\xc5\x82 na powierzchni Marsa nadchlorany \xe2\x80\x93 substancje niszcz\xc4\x85ce organiczne zwi\xc4\x85zki w\xc4\x99gla. Oznacza to \xc5\xbce ewentualne marsja\xc5\x84skie organizmy musz\xc4\x85 \xc5\xbcy\xc4\x87 g\xc5\x82\xc4\x99biej pod powierzchni\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nMars w kulturze\n_START_PARAGRAPH_\nNazwa Mars pochodzi od rzymskiego boga wojny. W r\xc3\xb3\xc5\xbcnych kulturach, Mars reprezentuje m\xc4\x99sko\xc5\x9b\xc4\x87 i m\xc5\x82odo\xc5\x9b\xc4\x87. Jego symbol, ko\xc5\x82o ze strza\xc5\x82k\xc4\x85 skierowan\xc4\x85 w prawo i do g\xc3\xb3ry, stosowany jest tak\xc5\xbce jako symbol p\xc5\x82ci m\xc4\x99skiej._NEWLINE_W dawnych Chinach Marsowi zgodnie z teori\xc4\x85 pi\xc4\x99ciu element\xc3\xb3w przypisywano \xc5\xbcywio\xc5\x82 ognia, po\xc5\x82udniow\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\x9bwiata i kolor czerwony. Jego pojawienie si\xc4\x99 na niebie uznawano za z\xc5\x82y znak, zapowiadaj\xc4\x85cy wojn\xc4\x99._NEWLINE_Nazw\xc4\x99 Mars nosi baton czekoladowy produkowany przez Mars Incorporated._NEWLINE_Mars jest mark\xc4\x85 papieros\xc3\xb3w produkowan\xc4\x85 przez firm\xc4\x99 Mars Incorporated._NEWLINE_Mars odnosi si\xc4\x99 do typ\xc3\xb3w pistolet\xc3\xb3w Bergmann i Webley._NEWLINE_Nazw\xc4\x99 Mars nosz\xc4\x85 francuskie miejscowo\xc5\x9bci w regionie Langwedocja-Roussillon, Rodan-Alpach i Limousin.\n_START_SECTION_\nW literaturze, filmie i muzyce\n_START_PARAGRAPH_\nJonathan Swift w 19 rozdziale swojej powie\xc5\x9bci Podr\xc3\xb3\xc5\xbce Guliwera opisa\xc5\x82 ksi\xc4\x99\xc5\xbcyce Marsa, oko\xc5\x82o 150 lat przed ich faktycznym odkryciem przez Asapha Halla, opis do\xc5\x9b\xc4\x87 trafnie opisywa\xc5\x82 ich orbity. Wyobra\xc5\xbcenie, \xc5\xbce planeta ma dwa ksi\xc4\x99\xc5\xbcyce jest jednak jeszcze starsze i pochodzi od Keplera, kt\xc3\xb3ry w 1610 roku mylnie odczyta\xc5\x82 anagram Galileusza i uzna\xc5\x82, \xc5\xbce \xc3\xb3w astronom odkry\xc5\x82 satelity Marsa._NEWLINE_Wyobra\xc5\xbani\xc4\x99 tw\xc3\xb3rc\xc3\xb3w stymulowa\xc5\x82a intensywna czerwie\xc5\x84 powierzchni Marsa oraz dziewi\xc4\x99tnastowieczne naukowe spekulacje, \xc5\xbce warunki na powierzchni nie tylko mog\xc4\x85 podtrzymywa\xc4\x87 \xc5\xbcycie, ale \xc5\xbcycie inteligentne. Przypuszczenia te da\xc5\x82y pocz\xc4\x85tek scenariuszom science fiction, w\xc5\x9br\xc3\xb3d nich opublikowanej w 1898 roku przez H.G. Wellsa powie\xc5\x9bci Wojna \xc5\x9bwiat\xc3\xb3w, w kt\xc3\xb3rych Marsjanie szukaj\xc4\x85c ucieczki z umieraj\xc4\x85cej planety, dokonuj\xc4\x85 inwazji na Ziemi\xc4\x99. Stworzona przez Orsona Wellesa adaptacja radiowa Wojny \xc5\x9bwiat\xc3\xb3w, zosta\xc5\x82a zaprezentowana 30 pa\xc5\xbadziernika 1938 roku w stacji CBS jako relacja na \xc5\xbcywo, staj\xc4\x85c si\xc4\x99 przyczyn\xc4\x85 paniki w\xc5\x9br\xc3\xb3d mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w New Jersey, kiedy wielu s\xc5\x82uchaczy wzi\xc4\x99\xc5\x82o j\xc4\x85 za prawd\xc4\x99._NEWLINE_Inne znane dzie\xc5\x82a, w kt\xc3\xb3rych znacz\xc4\x85c\xc4\x85 rol\xc4\x99 odgrywa\xc5\x82 Mars i Marsjanie to m.in.: zbi\xc3\xb3r Kroniki marsja\xc5\x84skie Raya Bradbury, w kt\xc3\xb3rym ludzcy odkrywcy przypadkowo niszcz\xc4\x85 cywilizacj\xc4\x99 Marsa, cykl Barsoom Edgara Rice\xe2\x80\x99a Burroughsa, ksi\xc4\x85\xc5\xbcka Z milcz\xc4\x85cej planety C.S. Lewisa i szereg ksi\xc4\x85\xc5\xbcek Roberta Heinleina, pisanych do po\xc5\x82owy lat sze\xc5\x9b\xc4\x87dziesi\xc4\x85tych._NEWLINE_Arthur C. Clarke swoj\xc4\x85 pierwsz\xc4\x85 powie\xc5\x9b\xc4\x87 Piaski Marsa (1951) po\xc5\x9bwi\xc4\x99ci\xc5\x82 jego zasiedlaniu przez ludzi. Wydarzenia opisane w trylogii Kima Stanleya Robinsona: Czerwony Mars (1992), Zielony Mars (1994) i B\xc5\x82\xc4\x99kitny Mars (1996) oparte s\xc4\x85 na wizji kolonizacji i przystosowywania tej planety do ludzkich potrzeb. Autor koncentrowa\xc5\x82 si\xc4\x99 jednak nie na aspektach technicznych przedsi\xc4\x99wzi\xc4\x99cia, lecz na wizji budowy nowego spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa ludzi \xe2\x80\x93 Marsjan. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc znany ameryka\xc5\x84ski pisarz Ben Bova, poruszy\xc5\x82 tematyk\xc4\x99 eksploracji Marsa w trylogii Mars (1992), Powr\xc3\xb3t na Marsa (1999) i \xc5\xbbycie na Marsie (2008), zawartej w cyklu Droga przez Uk\xc5\x82ad S\xc5\x82oneczny._NEWLINE_Motyw marsja\xc5\x84skiej kolonii, walcz\xc4\x85cej o niezale\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 od Ziemi, jest elementem fabu\xc5\x82y powie\xc5\x9bci Grega Beara i Kima Stanleya Robinsona, a tak\xc5\xbce w filmie Pami\xc4\x99\xc4\x87 absolutna na podstawie opowiadania Philipa K. Dicka i w serialu telewizyjnym \xe2\x80\x9eBabilon 5\xe2\x80\x9d. Niekt\xc3\xb3re gry wideo r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc korzystaj\xc4\x85 z tego elementu, w tym Red Faction. Mars (i jego ksi\xc4\x99\xc5\xbcyce), by\xc5\x82y r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc miejscem akcji popularnych gier serii Doom i Martian Gothic._NEWLINE_Pierwszym polskim pisarzem, kt\xc3\xb3ry poruszy\xc5\x82 temat Marsa by\xc5\x82 Stanis\xc5\x82aw Lem. W swojej pierwszej powie\xc5\x9bci Cz\xc5\x82owiek z Marsa (1947) przedstawi\xc5\x82 jakby w\xc5\x82asn\xc4\x85 wizj\xc4\x99 wojny \xc5\x9bwiat\xc3\xb3w. Ju\xc5\xbc w tej powie\xc5\x9bci pojawi\xc5\x82 si\xc4\x99 przewodni motyw niemo\xc5\xbcno\xc5\x9bci porozumienia pomi\xc4\x99dzy przedstawicielami odmiennych cywilizacji. W opowiadaniu Ananke (1971) temat kana\xc5\x82\xc3\xb3w marsja\xc5\x84skich, bada\xc5\x84 i kolonizacji Marsa jest jednym z wa\xc5\xbcnych motyw\xc3\xb3w, natomiast sama planeta zosta\xc5\x82a nazwana \xc5\x9bwini\xc4\x85._NEWLINE_Kolejnym polskim pisarzem, kt\xc3\xb3ry poruszy\xc5\x82 tematyk\xc4\x99 kolonizacji Marsa i kszta\xc5\x82towania si\xc4\x99 tamtejszego spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa by\xc5\x82 Rafa\xc5\x82 Kosik. W swojej powie\xc5\x9bci Mars (2003) przedstawi\xc5\x82 wizj\xc4\x99 zdegenerowanej marsja\xc5\x84skiej cywilizacji, chyl\xc4\x85cej si\xc4\x99 ku upadkowi oraz katastrofy ekologicznej, do kt\xc3\xb3rej doprowadzi\xc5\x82o nieumiej\xc4\x99tne przeprowadzenie terraformacji._NEWLINE_Po tym jak sondy kosmiczne Mariner i Viking przys\xc5\x82a\xc5\x82y zdj\xc4\x99cia ukazuj\xc4\x85ce rzeczywiste oblicze Marsa, martwego i pozbawionego kana\xc5\x82\xc3\xb3w, te wyobra\xc5\xbcenia Marsa zosta\xc5\x82y zarzucone na rzecz realistycznych wyobra\xc5\xbce\xc5\x84 przysz\xc5\x82ej kolonizacji Marsa przez ludzko\xc5\x9b\xc4\x87, z kt\xc3\xb3rych do najbardziej znanych nale\xc5\xbcy trylogia marsja\xc5\x84ska (Czerwony Mars, Zielony Mars i B\xc5\x82\xc4\x99kitny Mars) Kima Robinsona. Jednak pseudonaukowe spekulacje na temat Twarzy na Marsie i innych tajemniczych obiekt\xc3\xb3w zauwa\xc5\xbconych przez sondy kosmiczne powoduj\xc4\x85, \xc5\xbce \xc5\xbcycie na Marsie to nadal popularny motyw w tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci science fiction, zw\xc5\x82aszcza w filmie._NEWLINE_Komiksowa posta\xc4\x87 inteligentnego Marsjanina Marvina pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 w telewizji w 1948 roku w animowanej serii Zwariowane melodie i nadal jest obecna w kulturze masowej._NEWLINE_Kazik Staszewski na p\xc5\x82ycie Melassa nagra\xc5\x82 piosenk\xc4\x99 o inwazji Marsjan na Polsk\xc4\x99 pod tytu\xc5\x82em Mars Napada. Brytyjska grupa rockowa Muse skomponowa\xc5\x82a piosenk\xc4\x99 pod tytu\xc5\x82em Knights of Cydonia nawi\xc4\x85zuj\xc4\x85c\xc4\x85 do Cydonii \xe2\x80\x93 obszaru znanego z Marsja\xc5\x84skiej Twarzy."