b'\n_START_ARTICLE_\nHistoria Panamy\n_START_PARAGRAPH_\nJu\xc5\xbc w okresie przedkolumbijskim Przesmyk Panamski by\xc5\x82 wa\xc5\xbcnym miejscem handlu pomi\xc4\x99dzy Indianami obu Ameryk. Pionierem europejskiego osadnictwa w tym rejonie by\xc5\x82 Vasco N\xc3\xba\xc3\xb1ez de Balboa \xe2\x80\x93 za\xc5\x82o\xc5\xbcyciel wielu kolonii, kt\xc3\xb3ry w 1513 roku jako pierwszy Europejczyk dotar\xc5\x82 do wybrze\xc5\xbca Oceanu Spokojnego. W okresie kolonialnym Panama u\xc5\x82atwia\xc5\x82a transport pomi\xc4\x99dzy hiszpa\xc5\x84skimi koloniami Ameryki Po\xc5\x82udniowej, le\xc5\xbc\xc4\x85cymi nad brzegami dw\xc3\xb3ch r\xc3\xb3\xc5\xbcnych ocean\xc3\xb3w, i metropoli\xc4\x85. Administracyjnie wchodzi\xc5\x82a w sk\xc5\x82ad Wicekr\xc3\xb3lestwa Nowej Granady. W 1821 roku og\xc5\x82osi\xc5\x82a niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 i przy\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82a si\xc4\x99 do Wielkiej Kolumbii. W 1903 roku oderwa\xc5\x82a si\xc4\x99 od Kolumbii i zosta\xc5\x82a protektoratem Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych. Pierwsze dwudziestolecie XX wieku to okres budowy Kana\xc5\x82u Panamskiego, po wycofaniu si\xc4\x99 Francuz\xc3\xb3w prowadzonej przez Amerykan\xc3\xb3w. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Panamczyk\xc3\xb3w usi\xc5\x82owa\xc5\x82a odzyska\xc4\x87 suwerenno\xc5\x9b\xc4\x87 pa\xc5\x84stwow\xc4\x85 na w\xc5\x82asnym terenie, do czego ostatecznie doprowadzi\xc5\x82 w 1977 roku genera\xc5\x82 Omar Torrijos Herrera. Ostatni\xc4\x85 dyktatur\xc4\x99 w Panamie sprawowa\xc5\x82 Manuel Noriega. Zako\xc5\x84czy\xc5\x82a si\xc4\x99 ona w 1989 roku wraz z inwazj\xc4\x85 Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych na Panam\xc4\x99.\n_START_SECTION_\nOkres przedkolumbijski\n_START_PARAGRAPH_\nArcheologowie zaliczaj\xc4\x85 przedkolumbijskich mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Panamy do nast\xc4\x99puj\xc4\x85cych po sobie kultur: \xc5\x9arodkowej Panamy (wczesna w latach od VIII wieku przed nasz\xc4\x85 er\xc4\x85 do I wieku naszej ery, p\xc3\xb3\xc5\xbaniejsza do ko\xc5\x84ca V wieku), Conte (VI\xe2\x80\x93VIII wiek), Macaras (IX\xe2\x80\x93X wiek) i Parita (od XI wieku do rozpocz\xc4\x99cia kolonizacji). Wa\xc5\xbcnym odkryciem archeologicznym by\xc5\x82o odnalezienie w latach siedemdziesi\xc4\x85tych w regionie El Ca\xc3\xb1o ruin kultury Gran Cocl\xc3\xa9. Znaleziono mi\xc4\x99dzy innymi pi\xc4\x99\xc4\x87 kurhan\xc3\xb3w, stadion do gry w pi\xc5\x82k\xc4\x99 i (przypuszczalnie) kalendarz. Wiadomo o nich, \xc5\xbce trudnili si\xc4\x99 handlem \xe2\x80\x93 wytwarzane przez nich przedmioty znaleziono na przyk\xc5\x82ad w Belize. Na terytorium panamskim dochodzi\xc5\x82o r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc do handlu z Indianami z Ameryki P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej. Prawdopodobnie to w\xc5\x82a\xc5\x9bnie na terytorium Przesmyku Panamskiego dosz\xc5\x82o do zara\xc5\xbcenia osp\xc4\x85 przywiezion\xc4\x85 z Europy handlarzy pa\xc5\x84stwa Ink\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy nast\xc4\x99pnie przynie\xc5\x9bli wirusy do swojej ojczyzny powoduj\xc4\x85c epidemi\xc4\x99. Plemiona zasiedlaj\xc4\x85ce terytorium panamskie w chwili przybycia Hiszpan\xc3\xb3w nale\xc5\xbca\xc5\x82y do grup Czibcza i Karaib\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nKolonia hiszpa\xc5\x84ska\n_START_PARAGRAPH_\nEuropejczycy po raz pierwszy zobaczyli Centraln\xc4\x85 Ameryk\xc4\x99 po 1492 roku. Ostatnie dziesi\xc4\x99ciolecie XV wieku nie przynios\xc5\x82o jednak intensywnych pr\xc3\xb3b eksploracji tego terenu. Wysi\xc5\x82ek w tym kierunku podj\xc4\x85\xc5\x82 w 1501 roku Rodrigo de Bastidas. Wyp\xc5\x82ywaj\xc4\x85c z Hispanioli dotar\xc5\x82 on pocz\xc4\x85tkowo do uj\xc5\x9bcia Magdaleny, a nast\xc4\x99pnie przebada\xc5\x82 p\xc3\xb3\xc5\x82nocny brzeg przesmyku Dari\xc3\xa9n. Ekspedycja napotka\xc5\x82a problemy ze strony tubylc\xc3\xb3w, powr\xc3\xb3cili wi\xc4\x99c do Hiszpanii z niezbyt cennymi pami\xc4\x85tkami. Kolejn\xc4\x85 wypraw\xc4\x99 na terytorium Przesmyku Panamskiego podj\xc4\x99li Vasco N\xc3\xba\xc3\xb1ez de Balboa i Francisco Pizarro. Balboa, kt\xc3\xb3ry uczestniczy\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w ekspedycji Bastidasa, za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 pierwsz\xc4\x85 europejsk\xc4\x85 koloni\xc4\x99 na kontynencie ameryka\xc5\x84skim. We wrze\xc5\x9bniu 1513 roku dotar\xc5\x82 jako pierwszy europejczyk do wybrze\xc5\xbca Oceanu Spokojnego, nazywanego przez Indian Morzem Po\xc5\x82udniowym. Samodzielno\xc5\x9b\xc4\x87 dzia\xc5\x82a\xc5\x84 Balboi sprowadzi\xc5\x82a na niego niech\xc4\x99\xc4\x87 w Hiszpanii, gdzie postanowiono zast\xc4\x85pi\xc4\x87 go Pedrem Ariasem de \xc3\x81vila. Na wie\xc5\x9b\xc4\x87 o odkryciu Oceanu Spokojnego i opowie\xc5\x9bciach o bogactwach Ink\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re zebra\xc5\x82 on od tubylc\xc3\xb3w, zmieniono jednak zdanie i mianowano odkrywc\xc4\x99 godno\xc5\x9bci\xc4\x85 adelantado, oraz urz\xc4\x99dem kapitana generalnego Panamy i Coiby. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82praca mi\xc4\x99dzy Balbo\xc4\x85 a jego nowym prze\xc5\x82o\xc5\xbconym \xe2\x80\x93 Pedrem Ariasem nie uk\xc5\x82ada\xc5\x82a si\xc4\x99 jednak najlepiej i w 1519 roku odkrywca Pacyfiku zosta\xc5\x82 oskar\xc5\xbcony o zdrad\xc4\x99 i \xc5\x9bci\xc4\x99ty po prowizorycznym procesie._NEWLINE_Balboa podzieli\xc5\x82 terytorium panamskie na prowincje Z\xc5\x82ota Kastylia i Nowa Andaluzja. W 1538 roku utworzono w Panamie audiencj\xc4\x99, kt\xc3\xb3ra w 1543 roku wesz\xc5\x82a w sk\xc5\x82ad Wicekr\xc3\xb3lestwa Peru. W 1717 roku Audiencja Panamy wesz\xc5\x82a w sk\xc5\x82ad Wicekr\xc3\xb3lestwa Nowej Granady. Audiencje Panamy w\xc5\x82\xc4\x85czono do Audiencji w Bogocie w 1750 roku. Jej terytorium zosta\xc5\x82o podzielono na dwie prowincje \xe2\x80\x93 Panam\xc4\x99 z oko\xc5\x82o 50 tysi\xc4\x85cami mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w i Veraguas z oko\xc5\x82o 30 tysi\xc4\x85cami mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w. Pod koniec XVIII wieku obie prowincje zamieszkiwa\xc5\x82o w sumie 72 tysi\xc4\x85ce mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w._NEWLINE_Przez ca\xc5\x82y okres kolonialny Panama by\xc5\x82a centrum transportowym oraz o\xc5\x9brodkiem wymiany handlowej. Przez przesmyk przechodzi\xc5\x82o srebro zrabowane przez Pizarra w czasie podboju pa\xc5\x84stwa Ink\xc3\xb3w. Nast\xc4\x99pstwem tej sytuacji kolonia znacznie si\xc4\x99 wzbogaci\xc5\x82a, co te\xc5\xbc przyci\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82o do niej angielskich pirat\xc3\xb3w, usi\xc5\x82uj\xc4\x85cych z\xc5\x82upi\xc4\x87 j\xc4\x85 w drugiej po\xc5\x82owie XVI i w ca\xc5\x82ym XVII wieku. Organizowane do Panamy konwoje nazywano Galeonami. Towary z Porto Belo dociera\xc5\x82y nad wybrze\xc5\xbce Pacyfiku, po czym transport kontynuowany by\xc5\x82 drog\xc4\x85 morsk\xc4\x85 do Ameryki Po\xc5\x82udniowej. Nast\xc4\x99pnie l\xc4\x85dem dostarczano towary w g\xc5\x82\xc4\x85b kontynentu \xe2\x80\x93 tak na przyk\xc5\x82ad z Limy \xc5\x82adunki przewo\xc5\xbcone by\xc5\x82y do Buenos Aires znajduj\xc4\x85cego si\xc4\x99 nad Atlantykiem. W po\xc5\x82owie XVIII wieku Galeony zosta\xc5\x82y zast\xc4\x85pione przez statki rejestrowane, kt\xc3\xb3re kursowa\xc5\x82y pojedynczo mi\xc4\x99dzy Europ\xc4\x85 a Nowym \xc5\x9awiatem. Mog\xc5\x82y one korzysta\xc4\x87 z otwartych port\xc3\xb3w, co u\xc5\x82atwia\xc5\x82o im dotarcie do Ameryki Po\xc5\x82udniowej innymi szlakami. Doprowadzi\xc5\x82o to do kryzysu w Panamie.\n_START_SECTION_\nW granicach Kolumbii\n_START_PARAGRAPH_\nPanama og\xc5\x82osi\xc5\x82a niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 28 listopada 1821 roku. Jednocze\xc5\x9bnie postanowiono o w\xc5\x82\xc4\x85czeniu nowego pa\xc5\x84stwa w sk\xc5\x82ad Wielkiej Kolumbii._NEWLINE_Pierwsz\xc4\x85 wa\xc5\xbcniejsz\xc4\x85 rebeli\xc4\x85, kt\xc3\xb3ra mia\xc5\x82a miejsce na terytorium przesmyku, poprowadzi\xc5\x82 bliski wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracownik Sim\xc3\xb3na Bol\xc3\xadvara \xe2\x80\x93 Jos\xc3\xa9 Domingo Espinar. Jako Mulat uzyska\xc5\x82 znaczne poparcie w\xc5\x9br\xc3\xb3d biednej, kolorowej populacji departamentu. Uda\xc5\x82o mu si\xc4\x99 przej\xc4\x85\xc4\x87 kontrol\xc4\x99 nad miastem Panam\xc4\x85 i og\xc5\x82osi\xc4\x87 niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 26 wrze\xc5\x9bnia 1830 roku. Wydarzenie to spotka\xc5\x82o si\xc4\x99 z opozycj\xc4\x85 ze strony bogatej ludno\xc5\x9bci bia\xc5\x82osk\xc3\xb3rej, kt\xc3\xb3ra obawiaj\xc4\x85c si\xc4\x99 powt\xc3\xb3rzenia rasowej przemocy z rewolucji haita\xc5\x84skiej poprosi\xc5\x82a o pomoc wojska kolumbijskie. Rebeli\xc4\x99 t\xc4\x99 zako\xc5\x84czy\xc5\x82 w drugiej po\xc5\x82owie 1831 roku kolumbijski pu\xc5\x82kownik Juan Eligio Alzuru._NEWLINE_W latach pi\xc4\x99\xc4\x87dziesi\xc4\x85tych XIX wieku wzmog\xc5\x82y si\xc4\x99 w Panamie nastroje decentralistyczne. Liderem ruchu separatyst\xc3\xb3w by\xc5\x82 Justo Arosamena. Przyczyn\xc4\x85 niezadowolenia Panamczyk\xc3\xb3w by\xc5\x82o to, \xc5\xbce wi\xc4\x99ksza cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 dochod\xc3\xb3w z transportu przez przesmyk odsy\xc5\x82ana by\xc5\x82a do Kolumbii w ramach podatk\xc3\xb3w. Nasili\xc5\x82o si\xc4\x99 to zw\xc5\x82aszcza po wybudowaniu przez USA linii kolejowej \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85cej brzegi obu ocean\xc3\xb3w rozdzielanych przez Przesmyk Panamski. Z 250 tysi\xc4\x99cy dolar\xc3\xb3w zap\xc5\x82aconych Kolumbii za ziemie i prawa do prowadzenia linii kolejowej, do Panamczyk\xc3\xb3w trafi\xc5\x82o jedynie 25 tysi\xc4\x99cy. Dalszy spadek nastroj\xc3\xb3w biedoty nast\xc4\x85pi\xc5\x82 w czasie re\xc5\xbcimu Rafaela N\xc3\xba\xc3\xb1eza, kt\xc3\xb3ry zwi\xc4\x99kszy\xc5\x82 podatki w ca\xc5\x82ym pa\xc5\x84stwie. Wywo\xc5\x82a\xc5\x82o to w 1885 roku niezale\xc5\xbcne bunty pod wodz\xc4\x85 dw\xc3\xb3ch panamskich Mulat\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 Rafaela Aizpuru i Pedra Prest\xc3\xa1na. Zdobyli oni miasta Panam\xc4\x99 i Col\xc3\xb3n, zostali jednak pokonani przez wsp\xc3\xb3\xc5\x82dzia\xc5\x82aj\xc4\x85ce si\xc5\x82y Kolumbii i Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych._NEWLINE_W poprzednich zrywach uczestniczyli g\xc5\x82\xc3\xb3wnie biedni, kolorowi robotnicy. Kupcy i w\xc5\x82a\xc5\x9bciciele ziemscy potrafili zrekompensowa\xc4\x87 sobie niedogodno\xc5\x9bci wynikaj\xc4\x85ce z centralistycznych zap\xc4\x99d\xc3\xb3w Kolumbii poprzez du\xc5\xbce zyski wynikaj\xc4\x85ce z budowy Kana\xc5\x82u Panamskiego. Zmiana ich nastroj\xc3\xb3w nast\xc4\x85pi\xc5\x82a w roku 1889, kiedy to upad\xc5\x82 francuski projekt po\xc5\x82\xc4\x85czenia dw\xc3\xb3ch ocean\xc3\xb3w. Panamscy nacjonali\xc5\x9bci chwycili za bro\xc5\x84 w trakcie wojny tysi\xc4\x85ca dni \xe2\x80\x93 kolumbijskiej wojny domowej tocz\xc4\x85cej si\xc4\x99 w latach 1899\xe2\x80\x931902. Pod wodz\xc4\x85 Bellisaria Porrasa walczyli oni przeciwko Kolumbijczykom od lipca 1900 do wrze\xc5\x9bnia 1902 roku. Decyzja o zaprzestaniu walki nie zosta\xc5\x82a zaakceptowana przez wszystkich z walcz\xc4\x85cych. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 biedoty wiejskiej kontynuowa\xc5\x82a walk\xc4\x99 pod wodz\xc4\x85 Victoriana Lorenzo \xe2\x80\x93 Indianina z plemienia Guayami. Powieszony 15 maja 1903 roku w mie\xc5\x9bcie Panama zosta\xc5\x82 uznany przez wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 ludno\xc5\x9bci za m\xc4\x99czennika sprawy niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bci Panamy. Dalsz\xc4\x85 radykalizacj\xc4\x99 ruchu niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bciowego spowodowa\xc5\x82 szturm przeprowadzony 25 czerwca 1903 roku na redakcj\xc4\x99 gazety El L\xc3\xa1piz, kt\xc3\xb3ra opisa\xc5\x82a \xc5\x9bmier\xc4\x87 przyw\xc3\xb3dcy powsta\xc5\x84c\xc3\xb3w.'