b'\n_START_ARTICLE_\nRedyk\n_START_PARAGRAPH_\nRedyk \xe2\x80\x93 uroczyste wyj\xc5\x9bcie pasterzy ze stadami owiec na wypas na g\xc3\xb3rskich halach (redyk wiosenny) a tak\xc5\xbce ich powr\xc3\xb3t z wypasu (redyk jesienny)._NEWLINE_Redyk jesienny zwany jest gwarowo \xe1\xb5\x98osod, co wywodzi si\xc4\x99 od s\xc5\x82owa \xe1\xb5\x98osadzi\xc4\x87 (\xc3\xb4sadzi\xc4\x87), osadzi\xc4\x87 owce z powrotem do poszczeg\xc3\xb3lnych gospodarstw. Istnieje r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc teoria, \xc5\xbce wywodzi si\xc4\x99 ono od s\xc5\x82owa \xe1\xb5\x98ozchod (\xc3\xb4zchod), czyli rozch\xc3\xb3d, rozej\xc5\x9bcie si\xc4\x99 owiec pojedynczych gazd\xc5\x8dwek (gospodarstw). M\xc3\xb3g\xc5\x82 w tym s\xc5\x82owie zaj\xc5\x9b\xc4\x87 ca\xc5\x82kowity zanik w wymowie ch, kt\xc3\xb3re w gwarze podhala\xc5\x84skiej w tego typu pozycjach wymawialne jest jako s\xc5\x82abo s\xc5\x82yszalnie h (tzw. d\xc5\xbawi\xc4\x99czne h), podobnie, jak w s\xc5\x82owie schowa\xc4\x87, kt\xc3\xb3re po g\xc3\xb3ralsku wymawiane jest jak sowa\xc4\x87._NEWLINE_Pobyt na hali rozpoczyna si\xc4\x99 w dzie\xc5\x84 \xc5\x9bw. Wojciecha (23 kwietnia), ko\xc5\x84czy za\xc5\x9b w dzie\xc5\x84 \xc5\x9bw. Micha\xc5\x82a Archanio\xc5\x82a (29 wrze\xc5\x9bnia)._NEWLINE_Ten spos\xc3\xb3b wypasu owiec jest reliktem panuj\xc4\x85cego niegdy\xc5\x9b powszechnie w Karpatach rolnictwa transhumancyjnego.\n_START_SECTION_\nPrzebieg redyku wiosennego\n_START_PARAGRAPH_\nZgodnie z tradycj\xc4\x85 pobyt na hali rozpoczyna\xc5\x82 si\xc4\x99 w dzie\xc5\x84 \xc5\x9bw. Wojciecha, tj. (23 kwietnia)._NEWLINE_Redyk w kulturze pasterskiej by\xc5\x82 postrzegany jako najwi\xc4\x99ksze \xc5\x9bwi\xc4\x99to wsi. Gospodarze, kt\xc3\xb3rzy oddawali owce na ca\xc5\x82y sezon bacy, przed wypasem na halach, spisywali je (najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej poprzez oznaczanie zaci\xc4\x99ciami na lasce, kiju lub belce bacy), znakowali i wprowadzali do koszora wykonanego z tynin. W Pami\xc4\x99tniku Towarzystwa Tatrza\xc5\x84skiego z 1876 roku, opisano spos\xc3\xb3b w jaki si\xc4\x99 to odbywa: "(...) sp\xc4\x99dzaj\xc4\x85 owce z ca\xc5\x82ej wsi na jedno um\xc3\xb3wione miejsce, oddaj\xc4\x85 je pojedynczo juhasom i bacy, potem mieszaj\xc4\x85 ra\xc2\xadzem i licz\xc4\x85, ile ca\xc5\x82e stado (kierdel) sztuk wynosi (co znowu nazywaj\xc4\x85 czytaniem). Czytanie odbywa si\xc4\x99 w ten spos\xc3\xb3b, \xc5\xbce jeden juhas trzymaj\xc4\x85c koronk\xc4\x99 w r\xc4\x99ku, za ka\xc5\xbcd\xc4\x85 odliczon\xc4\x85 dziesi\xc4\x85tk\xc4\x85 owiec przek\xc5\x82ada jeden paciorek.\xc2\xa0Drugi bierze z kierdela po jednej owcy i przepuszczaj\xc4\x85c j\xc4\x85 z ogrodzonego koszaru liczy: jeden, dwa, trzy itd. a\xc5\xbc do dziesi\xc4\x99ciu, a za ka\xc5\xbcd\xc4\x85 dziesi\xc4\x85tk\xc4\x85 wo\xc5\x82a: desat"._NEWLINE_Wyprowadzenie owiec by\xc5\x82o poprzedzone przez zabiegi o charakterze magicznym, kt\xc3\xb3re mia\xc5\x82y je uchroni\xc4\x87 przed z\xc5\x82ym losem i przed zaczarowaniem. W tym celu rozpalano ogniska i przeprowadzano owce przez ogie\xc5\x84. Rozpoczyna\xc5\x82o go wskrzeszenie \xe2\x80\x9e\xc5\x9bwi\xc4\x99tego ognia\xe2\x80\x9d w\xc2\xa0kolybie (sza\xc5\x82asie pasterskim). Zwyczaj nakazywa\xc5\x82, aby od tego dnia mia\xc5\x82 pali\xc4\x87 si\xc4\x99 nieustannie podtrzymywany przez g\xc5\x82\xc3\xb3wnego owczarza - bac\xc4\x99. W dalszej kolejno\xc5\x9bci prowadzono owce wok\xc3\xb3\xc5\x82 ma\xc5\x82ej jode\xc5\x82ki lub \xc5\x9bwierka wbitego w ziemi\xc4\x99 - tzw.mojka (kt\xc3\xb3ra mia\xc5\x82a symbolizowa\xc4\x87 zdrowi\xc4\x99 i si\xc5\x82\xc4\x99 wszystkich obecnych na hali) i okadzano je pal\xc4\x85cymi si\xc4\x99 zio\xc5\x82ami oraz po\xc5\x82a\xc5\xbaniczk\xc4\x85 przyniesion\xc4\x85 na sa\xc5\x82asz. Mia\xc5\x82o to na celu oczyszczenia ich z chor\xc3\xb3b i zapobie\xc5\xbcenie nieszcz\xc4\x99\xc5\x9bciu. Nast\xc4\x99pnie kierdel by\xc5\x82 zaganiany wok\xc3\xb3\xc5\x82 niej trzykrotnie, co mia\xc5\x82o na celu skupienie owiec w jedn\xc4\x85 gromad\xc4\x99 i zapobieganie ucieczkom pojedynczych zwierz\xc4\x85t. Baca mia\xc5\x82 za zadanie poci\xc4\x85gn\xc4\x85\xc4\x87 owce za sob\xc4\x85, pomagaj\xc4\x85c sobie przy tym sol\xc4\x85, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 posypywa\xc5\x82 stado. Juhasi z pomoc\xc4\x85 ps\xc3\xb3w i gwizd\xc3\xb3w podrywali stado oraz pilnowali, aby owce sz\xc5\x82y za bac\xc4\x85. \xc5\xb9le wr\xc3\xb3\xc5\xbcy\xc5\x82y owce, kt\xc3\xb3re wypad\xc5\x82y poza okr\xc4\x99g. Wierzono, \xc5\xbce ile owiec wypadnie poza kr\xc4\x85g, tyle zginie w nadchodz\xc4\x85cym sezonie._NEWLINE_Praktykowane te\xc5\xbc zwyczaje, kt\xc3\xb3re by\xc5\x82y wsp\xc3\xb3lne dla innych zwierz\xc4\x99tach podczas pierwszego wygonu na hale. Bydl\xc4\x99ta si\xc4\x99 opluwa\xc5\x82o, robiono znak krzy\xc5\xbca, czasami do ogon\xc3\xb3w wi\xc4\x85za\xc5\x82o si\xc4\x99 czerwon\xc4\x85 wst\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99._NEWLINE_Owce wszystkich sa\xc5\x82asznik\xc3\xb3w gromadzi\xc5\x82y si\xc4\x99 w jednym miejscu u podn\xc3\xb3\xc5\xbca g\xc3\xb3r, po czym jedno wielkie wsp\xc3\xb3lne stado gnano na sa\xc5\x82asz. Wej\xc5\x9bcie na hal\xc4\x99 by\xc5\x82o r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc szczeg\xc3\xb3lnie akcentowane: ca\xc5\x82\xc4\x85 drog\xc4\x99 strzelano, tr\xc4\x85biono i krzyczano. Mia\xc5\x82o to na celu odegnanie z\xc5\x82ych duch\xc3\xb3w od posiadanych zwierz\xc4\x85t, a tak\xc5\xbce aby ca\xc5\x82e stado trzyma\xc5\x82o si\xc4\x99 razem._NEWLINE_Nast\xc4\x99pnie sa\xc5\x82asznicy (w\xc5\x82a\xc5\x9bciciele owiec, nazywani - w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od regionu - miszanikami) dokonywali pierwszego udoju mleka. Do udojonego mleka dodawano kawa\xc5\x82eczek suszonego \xc5\xbco\xc5\x82\xc4\x85dka ciel\xc4\x99cia zwanego podpuszczk\xc4\x85. Tak przygotowany serowy oszczypek podawano na szyndziole, czyli goncie. Ser rozkrajano od \xc5\x9brodka  - jak tort i dzielono nim - szczypkiem wszystkich udzia\xc5\x82owc\xc3\xb3w (w\xc5\x82a\xc5\x9bcicieli owiec). By\xc5\x82 to symbol udzia\xc5\x82 ka\xc5\xbcdego gazdy we wsp\xc3\xb3lnocie pasterskiej, zawi\xc4\x85zaniu si\xc4\x99 wsp\xc3\xb3lnoty pracy i\xc2\xa0odpowiedzialno\xc5\x9bci za pomy\xc5\x9blno\xc5\x9b\xc4\x87 i\xc2\xa0pomna\xc5\xbcanie dostatku._NEWLINE_Tak oto opisa\xc5\x82 gwar\xc4\x85 przebieg mieszania owiec Jan Kufa  ze \xc5\x9al\xc4\x85ska Cieszy\xc5\x84skiego:_NEWLINE_\xe2\x80\x9eRano, w dziy\xc5\x84 miyszanio, sie dojne \xc5\x82owce (dojki) \xc5\x82odstawi\xc5\x82o \xc5\x82od jagni\xc3\xb3nt i pi\xc4\x99knie sie jich umy\xc5\x82o. Po tym sie \xc5\x82owce znaczi\xc5\x82y. Tak przigotowane \xc5\x82owce \xc5\x82od poszczeg\xc3\xb3lnych gazd\xc3\xb3w sie gna\xc5\x82y na sa\xc5\x82asz. Tam ju\xc5\xbc czako\xc5\x82 \xc5\x82owczorz i sa\xc5\x82asznik. \xc5\x81owczorz \xc5\x82owce po\xc5\x82ogl\xc3\xb3ndo\xc5\x82, czi s\xc3\xb3m zdrowe, porachowo\xc5\x82 a sa\xc5\x82asznik to wszecko zapisol. Jak sie poschodz\xc3\xb3m wszecki \xc5\x82owce, zaczino sie miyszani. Samotne miyszani sie do\xc5\x9b\xc4\x87 r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc5\x82o w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci \xc5\x82od tego, kaj sie \xc5\x82odbywa\xc5\x82o._NEWLINE_Prawie wszyndzi \xc5\x82okurzowali \xc5\x82owce dymym, aby by\xc5\x82y zdrowe, kajsi gnali \xc5\x82owce przez \xc5\x82ogiy\xc5\x84._NEWLINE_\xc5\x81owczorz kludzi\xc5\x82 \xc5\x82owce kole jedliczki, aby sie kyrdel dyr\xc5\xbco\xc5\x82 kupy a nie potraci\xc5\x82 sie. Kajsi gazdowie klynkali na kolana, schylali g\xc5\x82owy a przikrywali jich guniami, aby uchroni\xc4\x87 \xc5\x82owce przed wilkami a urzeczynim. Czynsto te\xc5\xbc wszecy wsp\xc3\xb3lnie rzykali._NEWLINE_(...) W tym dniu te\xc5\xbc na nikierych sa\xc5\x82aszach gazdowie narychtowali drzewo \xc5\x82owczorzowi, posprawowali kolybym i koszory. Syrym z piyrszigo dojynio sie podzielili wszecy gazdowie, a bywa\xc5\x82o te\xc5\xbc tak, \xc5\xbce pozwali fojta, farorza i gojnego, aby to mieli dobre na wszecki strony"._NEWLINE_Na zako\xc5\x84czenie redyku odbywa\xc5\x82o si\xc4\x99 wsp\xc3\xb3lne muzykowanie i ta\xc5\x84ce. Muzycy grali na tradycyjnych instrumentach: gajdach i skrzypcach. Sa\xc5\x82asznicy do wt\xc3\xb3ru muzyki wykonywali najstarszy indywidualny taniec - owi\xc4\x99ziok oraz owczarza, ko\xc5\x82omajki, \xc5\x9bwinszczoka, maszto\xc5\x82k\xc4\x99._NEWLINE_Sa\xc5\x82asznicy wierzyli w liczne przes\xc4\x85dy. Wierzono, \xc5\xbce nieszcz\xc4\x99\xc5\x9bcie mo\xc5\xbce spotka\xc4\x87 ca\xc5\x82e stado, gdy na ko\xc5\x84cu stada idzie czarna owca. W przypadku gdy stadu, pasterzom, sa\xc5\x82asznikom w trakcie wej\xc5\x9bcia na g\xc3\xb3r\xc4\x99 przez drog\xc4\x99 przesz\xc5\x82a kobieta, nale\xc5\xbca\xc5\x82o wr\xc3\xb3ci\xc4\x87 inn\xc4\x85 drog\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nRedyk jesienny\n_START_PARAGRAPH_\nRedyk jesienny zwany jest gwarowo osod, \xc5\x82osod, \xc5\x82ossod. Nazwa pochodzi od nazwy osadzi\xc4\x87, czyli odprowadzi\xc4\x87 owce do poszczeg\xc3\xb3lnych gospodarstw. Tradycyjnie wypas owiec ko\xc5\x84czy\xc5\x82 si\xc4\x99 w dzie\xc5\x84 \xc5\x9bw Micha\xc5\x82a, tj. 29 wrze\xc5\x9bnia, choc na \xc5\x9al\xc4\x85sku Cieszy\xc5\x84skim m\xc3\xb3g\xc5\x82 to by\xc4\x87 tak\xc5\xbce dzie\xc5\x84 28 wrze\xc5\x9bnia, na \xc5\x9bw. Wac\xc5\x82awa. Wed\xc5\x82ug zapisk\xc3\xb3w z Pami\xc4\x99tnika Towarzystwa Tatrza\xc5\x84skiego, koniec wypasu by\xc5\x82 te\xc5\xbc uzale\xc5\xbcniony od innych czynnik\xc3\xb3w: "Podczas ciep\xc5\x82ego i pogodnego lata zostaj\xc4\x85 pasterze ze stadkiem w halach do po\xc5\x82owy sierpnia. Ko\xc5\x82o \xc5\x9bwi\xc4\x99ta Wniebowzi\xc4\x99cia N. Panny Maryi sp\xc4\x99dzaj\xc4\x85 ju\xc5\xbc owce na d\xc3\xb3\xc5\x82, poniewa\xc5\xbc dzie\xc5\x84 ju\xc5\xbc jest kr\xc3\xb3tszy, nocy na g\xc3\xb3rach zimne a we wsi rozpoczynaj\xc4\x85 si\xc4\x99 \xc5\xbcniwa"._NEWLINE_Funkcjonowa\xc5\x82 te\xc5\xbc jesienny wypas, kt\xc3\xb3ry trwa\xc5\x82 przeci\xc4\x99tnie do Nowego Roku. Po tym czasie stada wraca\xc5\x82y do swoich rodzinnych wsi, przy czym dawniej zostawa\xc5\x82y we wsi tylko kilka dni i ka\xc5\xbcdy z w\xc5\x82a\xc5\x9bcicieli odprowadza\xc5\x82 swoje owce w g\xc3\xb3ry na tzw. zimowisko. Zimowiskiem nazywano polany, na kt\xc3\xb3rych sta\xc5\x82y szopy, w kt\xc3\xb3rych na powale pod dachem zmagazynowane by\xc5\x82o siano zebrane latem.\n_START_SECTION_\nRedyk wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie\n_START_PARAGRAPH_\nWsp\xc3\xb3\xc5\x82czesny wiosenny i jesienny sp\xc4\x99d owiec ma charakter widowiska folklorystycznego kierowanego do turyst\xc3\xb3w, ale i do samych g\xc3\xb3rali, kt\xc3\xb3rzy mog\xc4\x85 podj\xc4\x85\xc4\x87 pr\xc3\xb3b\xc4\x99 identyfikacji ze swoj\xc4\x85 tradycj\xc4\x85._NEWLINE_W 2013 roku zosta\xc5\x82 zorganizowany Redyk Karpacki. Trasa redyku wiod\xc5\x82a przez tereny pa\xc5\x84stw karpackich: Rumuni\xc4\x99, Ukrain\xc4\x99, Polsk\xc4\x99, S\xc5\x82owacj\xc4\x99 i Czechy. W stadzie znalaz\xc5\x82o si\xc4\x99 ok. 300 owiec, psy, os\xc5\x82y i konie. Pasterze z Polski, Ukrainy i Rumunii w okresie od 11 maja do 14 wrze\xc5\x9bnia 2013r. pokonali tras\xc4\x99 ok. 1200 km. Jego organizatorzy (w Polsce jest to Fundacja Pasterstwo Transhumancyjne) podali, \xc5\xbce "Redyk Karpacki zosta\xc5\x82 zorganizowany dla uczczenia w\xc4\x99dr\xc3\xb3wek pasterzy wo\xc5\x82oskich, kt\xc3\xb3re doprowadzi\xc5\x82y do zasiedlenia Karpat i powstania wsp\xc3\xb3lnej, wysokog\xc3\xb3rskiej kultury pasterskiej, \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85cej spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci zamieszkuj\xc4\x85ce Karpaty".'