b'\n_START_ARTICLE_\nGepard grzywiasty\n_START_SECTION_\nTaksonomia\n_START_PARAGRAPH_\nDo niedawna gepard umieszczany by\xc5\x82 w monofiletycznej podrodzinie Acinonychinae, obecnie na podstawie dowod\xc3\xb3w genetycznych i klastr\xc3\xb3w tworzy klad wraz z Puma concolor i Puma yagouaroundi, kt\xc3\xb3rych drogi rozwojowe rozesz\xc5\x82y si\xc4\x99 6,9 mln lat temu.\n_START_SECTION_\nEwolucja\n_START_PARAGRAPH_\nGepardy cechuj\xc4\x85 si\xc4\x99 niezwykle ma\xc5\x82\xc4\x85 r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9bci\xc4\x85 genetyczn\xc4\x85. Uwa\xc5\xbca si\xc4\x99, \xc5\xbce w czasie ostatniej epoki lodowej przesz\xc5\x82y przez d\xc5\x82u\xc5\xbcszy okres rozmna\xc5\xbcania wsobnego. Prawdopodobnie ewoluowa\xc5\x82y w Afryce w czasie miocenu (26 do 7,5 miliona lat temu), zanim migrowa\xc5\x82y do Azji. W\xc5\x9br\xc3\xb3d wymar\xc5\x82ych gatunk\xc3\xb3w s\xc4\x85: Acinonyx pardinensis (z pliocenu), znacznie wi\xc4\x99kszy ni\xc5\xbc wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne gepardy, odkryty w Europie, Indiach i Chinach; Acinonyx intermedius (z okresu \xc5\x9brodkowego plejstocenu), znaleziony na tym samym obszarze; oraz Miracinonyx inexpectatus, Miracinonyx studeri i Miracinonyx trumani (plejstocen), znalezione w Ameryce P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej.\n_START_SECTION_\nZasi\xc4\x99g wyst\xc4\x99powania i siedlisko\n_START_PARAGRAPH_\nGepardy na wolno\xc5\x9bci mo\xc5\xbcna spotka\xc4\x87 przede wszystkim w Afryce, ale w przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci zamieszkiwa\xc5\x82y powszechnie tak\xc5\xbce p\xc3\xb3\xc5\x82nocne Indie i p\xc5\x82askowy\xc5\xbc ira\xc5\x84ski, gdzie zosta\xc5\x82y udomowione przez arystokrat\xc3\xb3w i by\xc5\x82y u\xc5\xbcywane podczas polowa\xc5\x84 na antylopy, w ten sam spos\xc3\xb3b jak obecnie charty w Europie._NEWLINE_Obecnie pr\xc3\xb3cz po\xc5\x82udniowej Afryki, gdzie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 jeszcze stosunkowo licznie, ale tylko na obszarach park\xc3\xb3w narodowych i rezerwat\xc3\xb3w, mo\xc5\xbcna je spotka\xc4\x87 w niewielkich populacjach na po\xc5\x82udniowych obrze\xc5\xbcach Sahary oraz w Kenii, a tak\xc5\xbce w izolowanej lokalizacji w Iranie. Du\xc5\xbcy stopie\xc5\x84 wsobno\xc5\x9bci tej ostatniej populacji stwarza powa\xc5\xbcne ryzyko dla szans jej przetrwania. G\xc5\x82\xc3\xb3wne ryzyko stanowi\xc4\x85 choroby genetyczne i presja \xc5\x9brodowiska, a tak\xc5\xbce zagro\xc5\xbcenie ze strony innych drapie\xc5\xbcnik\xc3\xb3w (np. lw\xc3\xb3w, hien). Obecnie 95% gepard\xc3\xb3w ginie nie osi\xc4\x85gn\xc4\x85wszy samodzielno\xc5\x9bci. Dla por\xc3\xb3wnania: na obszarze Serengeti \xc5\xbcyje oko\xc5\x82o 300 gepard\xc3\xb3w, oko\xc5\x82o 3 tysi\xc4\x99cy lw\xc3\xb3w i 9 tysi\xc4\x99cy hien c\xc4\x99tkowanych. Obecn\xc4\x85 liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 gatunku (na swobodzie) szacuje si\xc4\x99 na oko\xc5\x82o 7100 osobnik\xc3\xb3w._NEWLINE_Gepard preferuje biotopy typu otwartego, takie jak p\xc3\xb3\xc5\x82pustynie i sawanny.\n_START_SECTION_\nCharakterystyka\n_START_PARAGRAPH_\nCia\xc5\x82o geparda jest smuk\xc5\x82e i muskularne z d\xc5\x82ugimi \xc5\x82apami, mimo i\xc5\xbc wygl\xc4\x85da na w\xc4\x85t\xc5\x82ego i delikatnego. Klatka piersiowa jest obszerna, a talia w\xc4\x85ska. Ma ma\xc5\x82\xc4\x85 g\xc5\x82ow\xc4\x99 i kr\xc3\xb3tki pysk, wysoko umieszczone oczy, du\xc5\xbce nozdrza i ma\xc5\x82e okr\xc4\x85g\xc5\x82e uszy. Jest jednym z nielicznych kotowatych, kt\xc3\xb3ry nie potrafi chowa\xc4\x87 pazur\xc3\xb3w (obok kota kusego, kotka wyspowego i kotka c\xc4\x99tkowanego). Futro geparda jest p\xc5\x82owe z okr\xc4\x85g\xc5\x82ymi czarnymi plamkami i czarnymi liniami po bokach pyska. Doros\xc5\x82e samce wa\xc5\xbc\xc4\x85 przeci\xc4\x99tnie 42\xe2\x80\x9365 kg, z kolei samice 30\xe2\x80\x9345 kg. D\xc5\x82ugo\xc5\x9b\xc4\x87 cia\xc5\x82a wynosi od 112 do 150 cm, wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 w k\xc5\x82\xc4\x99bie od 60 do 80 cm, podczas gdy ogon mierzy do 90 cm. Samce s\xc4\x85 przewa\xc5\xbcnie wi\xc4\x99ksze ni\xc5\xbc samice, maj\xc4\x85 tak\xc5\xbce nieco wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 g\xc5\x82ow\xc4\x99 i bardziej muskularne cia\xc5\x82o._NEWLINE_Gepard jest nietypowym cz\xc5\x82onkiem rodziny kotowatych (Felidae), kt\xc3\xb3ry poluje, polegaj\xc4\x85c raczej na swoim wzroku i szybko\xc5\x9bci, ni\xc5\xbc z ukrycia. Jest najszybszym zwierz\xc4\x99ciem l\xc4\x85dowym i na kr\xc3\xb3tkich dystansach mo\xc5\xbce osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc4\x87 pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87 blisko 100 km/h; uzyskuje j\xc4\x85 w ci\xc4\x85gu 3 sekund. Zarejestrowany rekordowy czas biegu na 100 m wynosi nieca\xc5\x82e 6 s.\n_START_SECTION_\nRozmna\xc5\xbcanie i \xc5\xbcycie spo\xc5\x82eczne\n_START_PARAGRAPH_\nSamice rodz\xc4\x85 od 3 do 5 m\xc5\x82odych po ci\xc4\x85\xc5\xbcy trwaj\xc4\x85cej od 90 do 95 dni. M\xc5\x82ode wa\xc5\xbc\xc4\x85 po urodzeniu od 150 do 300 g. Od matki od\xc5\x82\xc4\x85czaj\xc4\x85 si\xc4\x99 mi\xc4\x99dzy 13. a 20. miesi\xc4\x85cem \xc5\xbcycia. Gepard mo\xc5\xbce \xc5\xbcy\xc4\x87 ponad 20 lat. W przeciwie\xc5\x84stwie do innych kot\xc3\xb3w doros\xc5\x82e samice nie maj\xc4\x85 swoich terytori\xc3\xb3w i raczej unikaj\xc4\x85 si\xc4\x99 wzajemnie. Samce czasami tworz\xc4\x85 ma\xc5\x82e grupy, zw\xc5\x82aszcza je\xc5\x9bli pochodz\xc4\x85 z tego samego miotu.\n_START_SECTION_\nPolowanie i pokarm\n_START_PARAGRAPH_\nGepardy s\xc4\x85 drapie\xc5\xbcnikami, jedz\xc4\x85 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie ma\xc5\x82e (do 40 kg) ssaki, takie jak gazele, impale, m\xc5\x82ode gnu i zaj\xc4\x85ce. Po podej\xc5\x9bciu do ofiary na dystans oko\xc5\x82o 10 m rozpoczyna si\xc4\x99 po\xc5\x9bcig. Polowanie zazwyczaj ko\xc5\x84czy si\xc4\x99 w ci\xc4\x85gu minuty. Je\xc5\x9bli gepardowi nie uda si\xc4\x99 szybko z\xc5\x82apa\xc4\x87 zdobyczy, woli poczeka\xc4\x87 na inn\xc4\x85 okazj\xc4\x99 ni\xc5\xbc marnowa\xc4\x87 energi\xc4\x99. W przeciwie\xc5\x84stwie od innych wielkich kot\xc3\xb3w, poluj\xc4\x85cych g\xc5\x82\xc3\xb3wnie noc\xc4\x85, gepard jest drapie\xc5\xbcnikiem prowadz\xc4\x85cym dzienny tryb \xc5\xbcycia. Poluje zazwyczaj z samego rana albo p\xc3\xb3\xc5\xbanym wieczorem, gdy nie jest za ciep\xc5\x82o, ale wci\xc4\x85\xc5\xbc jest do\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\x9bwiat\xc5\x82a._NEWLINE_Impulsem do ataku dla gepard\xc3\xb3w jest cz\xc4\x99sto rzucenie si\xc4\x99 potencjalnej ofiary do ucieczki. Znane s\xc4\x85 przypadki poluj\xc4\x85cych gepard\xc3\xb3w ignoruj\xc4\x85cych gazele, kt\xc3\xb3re nie rzuci\xc5\x82y si\xc4\x99 do ucieczki na widok gepard\xc3\xb3w. W ocenie Kingdona (1977) z punktu widzenia przyj\xc4\x99tego przez gepardy sposobu polowania istotne jest, \xc5\xbceby ofiara pozostawa\xc5\x82a w ruchu; w wypadku uciekaj\xc4\x85cego zwierz\xc4\x99cia gepardowi jest \xc5\x82atwiej ni\xc5\xbc w wypadku zwierz\xc4\x99cia pozostaj\xc4\x85cego w miejscu pozbawi\xc4\x87 ofiar\xc4\x99 r\xc3\xb3wnowagi uderzeniem \xc5\x82apy i przewr\xc3\xb3ci\xc4\x87 j\xc4\x85, aby nast\xc4\x99pnie \xe2\x80\x93 w ci\xc4\x85gu kilku sekund, w czasie kt\xc3\xb3rych ofiara le\xc5\xbcy na grzbiecie lub boku \xe2\x80\x93 zacisn\xc4\x85\xc4\x87 szcz\xc4\x99ki na jej gardle._NEWLINE_Z obserwacji wynika, \xc5\xbce gepardy \xc5\xbcywi\xc4\x85 si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie zwierz\xc4\x99tami, kt\xc3\xb3re same upolowa\xc5\x82y; odnotowano jednak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc przypadki gepard\xc3\xb3w jedz\xc4\x85cych padlin\xc4\x99. Nie jest pewne, czy rzadko\xc5\x9b\xc4\x87 obserwacji gepard\xc3\xb3w jedz\xc4\x85cych padlin\xc4\x99 wynika z niech\xc4\x99ci tych kot\xc3\xb3w do padliny, czy te\xc5\xbc z tego, \xc5\xbce gepardom \xe2\x80\x93 kt\xc3\xb3re same trac\xc4\x85 ok. 10% upolowanych ofiar na rzecz innych mi\xc4\x99so\xc5\xbcerc\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 trudno jest znale\xc5\xba\xc4\x87 padlin\xc4\x99, do kt\xc3\xb3rej przed nimi nie dotarli inni mi\xc4\x99so\xc5\xbcercy. W Parku Narodowym Krugera odnotowano przypadki kanibalizmu gepard\xc3\xb3w, b\xc4\x99d\xc4\x85cego skutkiem walk (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie mi\xc4\x99dzy samcami) o upolowan\xc4\x85 zdobycz.\n_START_SECTION_\nZnaczenie dla cz\xc5\x82owieka\n_START_PARAGRAPH_\nFutro geparda dawniej uznawane by\xc5\x82o za symbol wysokiego statusu spo\xc5\x82ecznego. Obecnie ekonomiczne znaczenie geparda wynika z turystyki; koty te mo\xc5\xbcna tak\xc5\xbce znale\xc5\xba\xc4\x87 w ogrodach zoologicznych. Poniewa\xc5\xbc gepardy s\xc4\x85 du\xc5\xbco mniej agresywne ni\xc5\xbc inne wielkie koty (jako jedyne spo\xc5\x9br\xc3\xb3d nich nie atakuj\xc4\x85 cz\xc5\x82owieka), m\xc5\x82ode s\xc4\x85 czasami sprzedawane jako zwierz\xc4\x99ta domowe. Jest to nielegalne, poniewa\xc5\xbc mi\xc4\x99dzynarodowe konwencje zabraniaj\xc4\x85 hodowli dzikich zwierz\xc4\x85t lub gatunk\xc3\xb3w zagro\xc5\xbconych wygini\xc4\x99ciem._NEWLINE_Na gepardy w przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci polowano, poniewa\xc5\xbc wielu rolnik\xc3\xb3w uwa\xc5\xbca\xc5\x82o, \xc5\xbce stanowi\xc4\x85 zagro\xc5\xbcenie dla zwierz\xc4\x85t hodowlanych. Gdy zagro\xc5\xbcenie gatunku osi\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82o szczyt, rozpocz\xc4\x99to r\xc3\xb3\xc5\xbcne kampanie edukacyjne dla farmer\xc3\xb3w, maj\xc4\x85ce na celu zach\xc4\x99cenie ich do wi\xc4\x99kszej tolerancji dla tych zwierz\xc4\x85t.\n_START_SECTION_\nFilatelistyka\n_START_PARAGRAPH_\nPoczta Polska wyemitowa\xc5\x82a 21 sierpnia 1972 r. znaczek pocztowy przedstawiaj\xc4\x85cy geparda o nominale 20 gr, w serii Zwierz\xc4\x99ta ZOO. Druk w technice offsetowej na papierze kredowym. Autorem projektu znaczka by\xc5\x82 Janusz Grabia\xc5\x84ski. Znaczek pozostawa\xc5\x82 w obiegu do 31 grudnia 1994 r.'