b'\n_START_ARTICLE_\nKosmologia fizyczna\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nZa pocz\xc4\x85tki kosmologii fizycznej uwa\xc5\xbcane s\xc4\x85 postulaty Alberta Einsteina z 1917, dotycz\xc4\x85ce statyczno\xc5\x9bci Wszech\xc5\x9bwiata, zrewidowane odkryciem w 1929 powi\xc4\x85za\xc5\x84 odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci do galaktyk z przesuni\xc4\x99ciem ku czerwieni ich \xc5\x9bwiat\xc5\x82a (prawo Hubble\xe2\x80\x99a). P\xc3\xb3\xc5\xbaniejsze po\xc5\x82\xc4\x85czenie niestatycznych modeli Wszech\xc5\x9bwiata Friedmana-Lema\xc3\xaetre\xe2\x80\x99a z geometri\xc4\x85 Robertsona-Walkera zaowocowa\xc5\x82o powstaniem modelu kosmologicznego FLRW._NEWLINE_W 1933 roku Fritz Zwicky (na podstawie obserwacji gromady Coma) oraz Sinclair Smith (obserwuj\xc4\x85c gromad\xc4\x99 w Pannie) postuluj\xc4\x85 istnienie ciemnej materii._NEWLINE_W 1948 Hoyle, Gold oraz Bondi opracowuj\xc4\x85 teori\xc4\x99 stanu stacjonarnego. W 1965 Penzias i Wilson odkrywaj\xc4\x85, a Peebles i Dicke poprawnie interpretuj\xc4\x85 mikrofalowe promieniowanie t\xc5\x82a. Odkrycie tego promieniowania wraz z obserwacjami szybko rozwijaj\xc4\x85cej si\xc4\x99 radioastronomii dezaktualizuj\xc4\x85 teori\xc4\x99 stanu stacjonarnego._NEWLINE_W latach 70. XX wieku powsta\xc5\x82a kosmologia obserwacyjna. W 1971 ukaza\xc5\x82a si\xc4\x99 jedna z pierwszych ksi\xc4\x85\xc5\xbcek, zawieraj\xc4\x85cych nazw\xc4\x99 nauki w tytule: \xe2\x80\x9ePhysical Cosmology\xe2\x80\x9d Jima Peeblesa. W 1981 Alan Guth formu\xc5\x82uje hipotez\xc4\x99 inflacji kosmologicznej (z poprawkami Lindego i Steinhardta)._NEWLINE_18 listopada 1989 NASA wynosi w przestrze\xc5\x84 kosmiczn\xc4\x85 jednego z pierwszych satelit\xc3\xb3w dedykowanych badaniom kosmologicznym \xe2\x80\x93 COBE, badaj\xc4\x85cego nieregularno\xc5\x9bci mikrofalowego promieniowania t\xc5\x82a. Wyniki jego bada\xc5\x84 zostaj\xc4\x85 doprecyzowane w 1999 przez eksperyment BOOMERanG. Wystrzelona w 2001 sonda WMAP tworzy map\xc4\x99 rozk\xc5\x82adu temperatur mikrofalowego promieniowania t\xc5\x82a, skorygowan\xc4\x85 przez wystrzelonego w 2009 satelit\xc4\x99 Planck._NEWLINE_Uruchomiony w 2006 eksperyment WiggleZ Dark Energy Survey uprawdopodobnia istnienie ciemnej energii, a seria eksperyment\xc3\xb3w BICEP \xe2\x80\x93 fal grawitacyjnych.\n_START_SECTION_\nPrzedmiot bada\xc5\x84\n_START_PARAGRAPH_\nPrzedmiotem bada\xc5\x84 kosmologii fizycznej jest opis Wszech\xc5\x9bwiata w du\xc5\xbcych skalach: odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci kosmologiczne s\xc4\x85 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej mierzone w parsekach, a masy w masach S\xc5\x82o\xc5\x84ca. Koncepcja ta zak\xc5\x82ada, \xc5\xbce nic poza Wszech\xc5\x9bwiatem nie istnieje, jest on izolowanym uk\xc5\x82adem fizycznym, kt\xc3\xb3rego ewolucja jest uzale\xc5\xbcniona od wzajemnego oddzia\xc5\x82ywania jego sk\xc5\x82adnik\xc3\xb3w. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d czterech znanych podstawowych oddzia\xc5\x82ywa\xc5\x84 fizycznych tylko grawitacja dzia\xc5\x82a na du\xc5\xbcych odleg\xc5\x82o\xc5\x9bciach. Dlatego ewolucja Wszech\xc5\x9bwiata w wielkich skalach jest uzale\xc5\xbcniona jedynie od oddzia\xc5\x82ywania grawitacyjnego._NEWLINE_Grawitacja zosta\xc5\x82a opisana w og\xc3\xb3lnej teorii wzgl\xc4\x99dno\xc5\x9bci r\xc3\xb3wnaniem pola grawitacyjnego (r\xc3\xb3wnanie Einsteina):_NEWLINE_zawieraj\xc4\x85cego sta\xc5\x82\xc4\x85 kosmologiczn\xc4\x85 \xce\x9b. Od warto\xc5\x9bci tej sta\xc5\x82ej (a konkretnie od jej wp\xc5\x82ywu na g\xc4\x99sto\xc5\x9b\xc4\x87 krytyczn\xc4\x85) zale\xc5\xbcy topologia Wszech\xc5\x9bwiata i tym samym (najprawdopodobniej) jego przysz\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87._NEWLINE_Obserwacje kosmologiczne s\xc4\x85 kluczowe do badania podstawowych w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bci czterech obszar\xc3\xb3w fizyki: ciemnej energii, ciemnej materii, neutrin oraz inflacji.\n_START_SECTION_\nEkspansja Wszech\xc5\x9bwiata\n_START_PARAGRAPH_\nRozszerzanie si\xc4\x99 Wszech\xc5\x9bwiata oznacza rozszerzanie si\xc4\x99 czasoprzestrzeni. Ka\xc5\xbcda wsp\xc3\xb3\xc5\x82poruszaj\xc4\x85ca si\xc4\x99 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Wszech\xc5\x9bwiata powi\xc4\x99ksza swoj\xc4\x85 obj\xc4\x99to\xc5\x9b\xc4\x87 (powi\xc4\x99kszaj\xc4\x85c jednocze\xc5\x9bnie pr\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x99). Obiekty fizyczne (cz\xc4\x85stki elementarne, gwiazdy, galaktyki, itp.) nie rozszerzaj\xc4\x85 si\xc4\x99. Ekspansja Wszech\xc5\x9bwiata jest potwierdzonym faktem, podobnie jest z jej przy\xc5\x9bpieszaniem.'