b'\n_START_ARTICLE_\nAlabama\n_START_SECTION_\nPochodzenie nazwy\n_START_PARAGRAPH_\nPlemi\xc4\x99 Alibamu m\xc3\xb3wi\xc4\x85ce j\xc4\x99zykiem z rodziny muskogejskiej i zamieszkuj\xc4\x85ce g\xc3\xb3rny bieg rzeki Alabama pos\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82o jako \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82os\xc5\x82\xc3\xb3w nazwy zar\xc3\xb3wno rzeki, jak i stanu. Okre\xc5\x9blali oni samych siebie jako Albaamo, a s\xc5\x82owo to prawdopodobnie pochodzi z j\xc4\x99zyka czoktawskiego i zosta\xc5\x82o przej\xc4\x99te przez plemi\xc4\x99 Alibamu jako nazwa w\xc5\x82asna. Pisownia nazwy znacznie r\xc3\xb3\xc5\xbcni si\xc4\x99 w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82. Po raz pierwszy pojawia si\xc4\x99 w trzech relacjach z wyprawy Hernando de Soto w 1540 roku jako Alibamo, Alibamu lub Limamu. W 1702 roku by\xc5\x82o nazywane po francusku Alibamon i tak oznaczane na mapach z tamtego okresu. Inne \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a przedstawia\xc5\x82y te tereny jako: Alibamu, Alabamo, Albama, Alebamon, Alibama, Alibamou, Alabamu i Allibamou._NEWLINE_Stosunkowo \xc5\x82atwo mo\xc5\xbcna ustali\xc4\x87 pochodzenie nazwy, jednak \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a nie zgadzaj\xc4\x85 si\xc4\x99 co do jego pierwotnego znaczenia. Artyku\xc5\x82 w Jacksonville Republican z 1842 roku stwierdza, i\xc5\xbc s\xc5\x82owo Alabama oznacza tu odpoczywamy i takie znaczenie zosta\xc5\x82o spopularyzowane w pismach Aleksandra Meek, ale j\xc4\x99zykoznawcy nie byli w stanie znale\xc5\xba\xc4\x87 dowod\xc3\xb3w potwierdzaj\xc4\x85cych t\xc4\x99 tez\xc4\x99. Uwa\xc5\xbcaj\xc4\x85 oni, \xc5\xbce wyraz ten pochodzi od s\xc5\x82\xc3\xb3w j\xc4\x99zyka czoktawskiego alba (ro\xc5\x9blina lub chwast) i amo (ci\xc4\x85\xc4\x87, gromadzi\xc4\x87) i t\xc5\x82umaczone jest jako zbieracze zi\xc3\xb3\xc5\x82 lub zrywaj\xc4\x85cy chwasty.\n_START_SECTION_\nLudno\xc5\x9b\xc4\x87 tubylcza\n_START_PARAGRAPH_\nLudy tubylcze zamieszkiwa\xc5\x82y tereny stanu na tysi\xc4\x85ce lat przed europejsk\xc4\x85 kolonizacj\xc4\x85. Handel z p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym wschodem poprzez rzek\xc4\x99 Ohio rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 mi\xc4\x99dzy 1000 rokiem p.n.e. a 700 rokiem n.e. i trwa\xc5\x82 do kontaktu z Europejczykami. Kultura agrarna Missisipi pokrywa\xc5\x82a wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 terytorium stanu od roku 1000 do 1600, a jednym z g\xc5\x82\xc3\xb3wnych jej o\xc5\x9brodk\xc3\xb3w by\xc5\x82o Moundville (jest to drugi co do wielko\xc5\x9bci kompleks w Stanach Zjednoczonych, w kt\xc3\xb3rym badana jest kultura Missisipi). Analiza znalezisk z tego regionu by\xc5\x82a podstaw\xc4\x85 sformu\xc5\x82owania cech ceremonia\xc5\x82u po\xc5\x82udniowo-wschodniego. Wbrew powszechnej opinii kultura tego regionu nie wykazuje bezpo\xc5\x9brednich podobie\xc5\x84stw do kultur Mezoameryki i rozwija\xc5\x82a si\xc4\x99 niezale\xc5\xbcnie._NEWLINE_W\xc5\x9br\xc3\xb3d historycznych plemion \xc5\xbcyj\xc4\x85cych na obszarze dzisiejszej Alabamy byli Czirokezi m\xc3\xb3wi\xc4\x85cy j\xc4\x99zykiem z grupy irokeskiej, a tak\xc5\xbce Alibamu, Czikasawowie, Czoktawowie, Krikowie i Koasati m\xc3\xb3wi\xc4\x85cy j\xc4\x99zykami z rodziny muskogejskiej\n_START_SECTION_\nOsadnictwo europejskie\n_START_PARAGRAPH_\nPierwszymi Europejczykami, kt\xc3\xb3rzy dotarli do dzisiejszej Alabamy w XVI w., byli Hiszpanie. W 1540 roku ekspedycja pod wodz\xc4\x85 Hernando de Soto dotar\xc5\x82a m.in. do Mabili i innych cz\xc4\x99\xc5\x9bci Alabamy. Pierwsz\xc4\x85 europejsk\xc4\x85 osad\xc4\x99 w tym regionie Fort Louis de la Louisiane (dzisiejsze Mobile) za\xc5\x82o\xc5\xbcyli Francuzi w 1702 roku. Osada ta zosta\xc5\x82a przeniesiona w 1711 roku do miejsca, w kt\xc3\xb3rym obecnie znajduje si\xc4\x99 miasto Mobile._NEWLINE_Obszar stanu nale\xc5\xbca\xc5\x82 do Francji w latach 1702\xe2\x80\x931763, a nast\xc4\x99pnie do roku 1783 by\xc5\x82 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 brytyjskiej Florydy Zachodniej na mocy traktatu paryskiego, po przegranej Francuz\xc3\xb3w z Brytyjczykami w wojnie siedmioletniej. Po wygranej Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych w wojnie o niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 Alabama zosta\xc5\x82a podzielona pomi\xc4\x99dzy Stany Zjednoczone i Hiszpani\xc4\x99. Ostatnia zachowa\xc5\x82a kontrol\xc4\x99 nad tym terytorium do 13 kwietnia 1813 roku, kiedy dosz\xc5\x82o do kapitulacji hiszpa\xc5\x84skiego garnizonu przez wojska ameryka\xc5\x84skie w Mobile._NEWLINE_Pierwszym brytyjskim osadnikiem by\xc5\x82 Thomas Bassett osiad\xc5\x82y nad rzek\xc4\x85 Tombigbee we wczesnych latach 70. XVIII wieku._NEWLINE_Hrabstwa Baldwin i Mobile w 1810 roku sta\xc5\x82y si\xc4\x99 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 niepodleg\xc5\x82ej Republiki Zachodniej Florydy (przez 90 dni). Po aneksji przez Stany Zjednoczone do\xc5\x82\xc4\x85czone do Terytorium Orleanu i wreszcie w 1812 w\xc5\x82\xc4\x85czone w sk\xc5\x82ad Terytorium Missisipi. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Alabamy by\xc5\x82a znana jako Ziemie Yazoo. W 1767 roku zosta\xc5\x82y przy\xc5\x82\xc4\x85czone do kolonii Georgia i pozosta\xc5\x82y w niej po rewolucji ameryka\xc5\x84skiej. Przynale\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 ta by\xc5\x82a kwestionowana najpierw przez plemiona india\xc5\x84skie, inne stany, a nast\xc4\x99pnie przez rz\xc4\x85d federalny Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, Wielk\xc4\x85 Brytani\xc4\x99 i Hiszpani\xc4\x99. W 1802 roku region ten zosta\xc5\x82 w\xc5\x82\xc4\x85czony do Terytorium Missisipi. Nadanie statusu stanowego by\xc5\x82o jednak op\xc3\xb3\xc5\xbanione przez brak dost\xc4\x99pu do morza.\n_START_SECTION_\nStatus stanowy, wojna domowa i odbudowa\n_START_PARAGRAPH_\nAlabama zosta\xc5\x82a przyj\xc4\x99ta do Unii jako dwudziesty drugi stan w roku 1819. Jako jej tymczasow\xc4\x85 stolic\xc4\x99 wybrano miasto Huntsville. Siedziba stanu zosta\xc5\x82a w 1820 roku przeniesiona do obecnie opuszczonego miasta o nazwie Cahaba w hrabstwie Dallas. Cahaba by\xc5\x82a pierwsz\xc4\x85 sta\xc5\x82\xc4\x85 stolic\xc4\x85 stanu Alabama, obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85c\xc4\x85 w latach 1820\xe2\x80\x931825._NEWLINE_Szybko pojawili si\xc4\x99 tu nowi osadnicy chc\xc4\x85cy skorzysta\xc4\x87 z \xc5\xbcyznych gleb. Po\xc5\x82udniowo-wschodni plantatorzy i handlowcy z G\xc3\xb3rnego Po\xc5\x82udnia sprowadzili niewolnik\xc3\xb3w na rozwijaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 plantacje bawe\xc5\x82ny. Gospodarka czarnego pasa (nazwa pochodzi od koloru ziemi) opiera\xc5\x82a si\xc4\x99 na du\xc5\xbcych plantacjach bawe\xc5\x82ny, kt\xc3\xb3rych w\xc5\x82a\xc5\x9bciciele wzbogacili si\xc4\x99 w du\xc5\xbcej mierze na pracy niewolnik\xc3\xb3w. W latach 1810\xe2\x80\x931830 populacja stanu zwi\xc4\x99kszy\xc5\x82a si\xc4\x99 z 10 000 do ponad 300 000. Obszar przyci\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 tak\xc5\xbce wielu biednych ludzi, kt\xc3\xb3rzy stali si\xc4\x99 rolnikami na w\xc5\x82asne potrzeby. Spis ludno\xc5\x9bci z roku 1860 wykaza\xc5\x82 964 201 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w, z czego 45% stanowili czarni niewolnicy. W stanie by\xc5\x82o zaledwie 2690 wolnych ludzi o kolorze sk\xc3\xb3ry innym ni\xc5\xbc bia\xc5\x82y._NEWLINE_W latach 1826\xe2\x80\x931846 funkcj\xc4\x99 stolicy stanu pe\xc5\x82ni\xc5\x82a Tuscaloosa. 30 stycznia 1846 roku w\xc5\x82adze stanu przenios\xc5\x82y stolic\xc4\x99 do Montgomery, a pierwsza sesja parlamentu w nowej stolicy odby\xc5\x82a si\xc4\x99 w grudniu 1847 w nowo wybudowanym budynku. Sp\xc5\x82on\xc4\x85\xc5\x82 on w 1849 roku, ale dwa lata p\xc3\xb3\xc5\xbaniej zosta\xc5\x82 odbudowany wed\xc5\x82ug pierwotnych plan\xc3\xb3w._NEWLINE_W dniu 11 stycznia 1861 roku Alabama og\xc5\x82osi\xc5\x82a secesj\xc4\x99 i do\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82a do Konfederacji. Cho\xc4\x87 na terytorium stanu stoczono niewiele bitew dostarczy\xc5\x82 on 120 tys. \xc5\xbco\xc5\x82nierzy podczas wojny secesyjnej. Niewolnicy Alabamy uzyskali wolno\xc5\x9b\xc4\x87 na mocy 13. poprawki w 1865 roku. W czasie powojennej odbudowy w\xc5\x82adze utworzy\xc5\x82y system szk\xc3\xb3\xc5\x82 publicznych oraz pewne instytucje pomocy spo\xc5\x82ecznej. Alabama oficjalnie powr\xc3\xb3ci\xc5\x82a do Unii w roku 1868._NEWLINE_Po wojnie domowej stan nadal mia\xc5\x82 charakter rolniczy, oparty g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na uprawie bawe\xc5\x82ny. Plantatorzy opierali si\xc4\x99 zniesieniu niewolnictwa i starali si\xc4\x99 odzyska\xc4\x87 kontrol\xc4\x99 nad pracownikami. Ku Klux Klan posiada\xc5\x82 w stanie liczne niezale\xc5\xbcne oddzia\xc5\x82y atakuj\xc4\x85ce wyzwolonych. Po jego zlikwidowaniu organizowano paramilitarne grupy takiej jak Czerwone Koszule i Bia\xc5\x82a Liga, kt\xc3\xb3re w spos\xc3\xb3b bardziej otwarty walczy\xc5\x82y z prawami wolno\xc5\x9bci. Wprowadzono Prawa Jima Crowa maj\xc4\x85ce na celu zwi\xc4\x99kszenie przewagi bia\xc5\x82ych w spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwie. W 1875 roku zakazano publicznego finansowania katolickich szk\xc3\xb3\xc5\x82.\n_START_SECTION_\nPo 1960 roku\n_START_PARAGRAPH_\nMimo ogromnych zmian w rozmieszczeniu ludno\xc5\x9bci pomi\xc4\x99dzy rokiem 1901 a 1961, prorolnicza legislatura nie zezwoli\xc5\x82a na ustalenie liczby mandat\xc3\xb3w do Izby Reprezentant\xc3\xb3w i Senatu na podstawie populacji. Zachowano stare zasady w celu zachowania politycznej i ekonomicznej w\xc5\x82adzy na obszarach rolniczych. Ponadto ustawodawcy tendencyjnie wyznaczyli okr\xc4\x99gi wyborcze (tzw. gerrymandering), aby zapewni\xc4\x87 elekcj\xc4\x99 osobom spoza Birmingham. W rezultacie hrabstwo Jefferson, w kt\xc3\xb3rym znajduje si\xc4\x99 Birmingham, skupiaj\xc4\x85ce przemys\xc5\x82ow\xc4\x85 i gospodarcz\xc4\x85 si\xc5\x82\xc4\x99 stanu i zapewniaj\xc4\x85ce 1/3 dochod\xc3\xb3w stanu, nie otrzymywa\xc5\x82o adekwatnych us\xc5\x82ug publicznych. Miejskie interesy by\xc5\x82y konsekwentnie pomijane przez w\xc5\x82adze i w wyniku tego ok. 25% ludno\xc5\x9bci stanu mia\xc5\x82o wp\xc5\x82yw na decyzje polityczne, dotycz\xc4\x85ce ca\xc5\x82ej populacji._NEWLINE_Afroamerykanie, z powod\xc3\xb3w historycznych, deklarowali si\xc4\x99 jako Republikanie, ale nie posiadali praw wyborczych. Natomiast biali wyborcy mieli \xc5\xbcal do Republikan\xc3\xb3w ze wzgl\xc4\x99du na wojn\xc4\x99 domow\xc4\x85 i konieczn\xc4\x85 odbudow\xc4\x99. Czynniki te wp\xc5\x82yn\xc4\x99\xc5\x82y na d\xc5\x82ugoletni\xc4\x85 tradycj\xc4\x99 polegaj\xc4\x85c\xc4\x85 na tym, \xc5\xbce ka\xc5\xbcdy kandydat chc\xc4\x85cy uzyska\xc4\x87 poparcie musia\xc5\x82 deklarowa\xc4\x87 si\xc4\x99 jako Demokrata niezale\xc5\xbcnie od faktycznych pogl\xc4\x85d\xc3\xb3w politycznych._NEWLINE_Afroamerykanie uzyskali prawa obywatelskie i wyborcze w roku 1965 i wtedy de iure w stanie zako\xc5\x84czy\xc5\x82a si\xc4\x99 segregacja rasowa._NEWLINE_W 1972 roku pod wp\xc5\x82ywem nacisk\xc3\xb3w ludno\xc5\x9bci miejskiej w\xc5\x82adze \xe2\x80\x93 po raz pierwszy od 1901 roku \xe2\x80\x93 ustali\xc5\x82y ilo\xc5\x9b\xc4\x87 mandat\xc3\xb3w na podstawie liczby ludno\xc5\x9bci w poszczeg\xc3\xb3lnych okr\xc4\x99gach wyborczych. To dzia\xc5\x82anie pozwoli\xc5\x82o uzyska\xc4\x87 korzy\xc5\x9bci i rozw\xc3\xb3j obszar\xc3\xb3w miejskich, a tak\xc5\xbce zapewni\xc5\x82o prawid\xc5\x82ow\xc4\x85 reprezentacj\xc4\x99 ludno\xc5\x9bci. Po 1972 roku biali wyborcy przenie\xc5\x9bli wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 swojego poparcia na kandydat\xc3\xb3w republika\xc5\x84skich w wyborach prezydenckich. Podobn\xc4\x85 tendencj\xc4\x99 mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o zauwa\xc5\xbcy\xc4\x87 w wyborach do w\xc5\x82adz stanowych w wyniku czego w 2010 roku Republikanie po raz pierwszy od 136 lat uzyskali kontrol\xc4\x99 nad obiema izbami parlamentu stanowego.\n_START_SECTION_\nFlora i fauna\n_START_PARAGRAPH_\nAlabama jest domem dla wielu gatunk\xc3\xb3w fauny i flory, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie ze wzgl\xc4\x99du na du\xc5\xbce zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowanie siedlisk rozci\xc4\x85gaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 od doliny Tennessee, P\xc5\x82askowy\xc5\xbcu Appalach\xc3\xb3w i Ridge-and-Valley Appalachians na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy do Piedmontu, Canebrake, Black Belt w centralnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci i wybrze\xc5\xbca Zatoki Meksyka\xc5\x84skiej na po\xc5\x82udniu. Alabama znajduje si\xc4\x99 w czo\xc5\x82\xc3\xb3wce pod wzgl\xc4\x99dem r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9bci biologicznej._NEWLINE_Na jej obszarze znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 liczne lasy sosnowe, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 wci\xc4\x85\xc5\xbc najliczniejsz\xc4\x85 odmian\xc4\x85 las\xc3\xb3w na obszarze tego stanu. Alabama zajmuje 5. miejsce w USA pod wzgl\xc4\x99dem r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9bci flory. Jest domem dla ponad 4000 gatunk\xc3\xb3w ro\xc5\x9blin nasiennych i paprotnikowych.\n_START_SECTION_\nDemografia\n_START_PARAGRAPH_\nSpis ludno\xc5\x9bci z roku 2010 stwierdza, \xc5\xbce stan Alabama liczy 4 779 736 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w, co oznacza wzrost o 332 636 (7,5%) w por\xc3\xb3wnaniu z poprzednim spisem z roku 2000. Dzieci poni\xc5\xbcej pi\xc4\x85tego roku \xc5\xbcycia stanowi\xc4\x85 6,7% populacji, 24% mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w nie uko\xc5\x84czy\xc5\x82o jeszcze osiemnastego roku \xc5\xbcycia, a 13,8% to osoby maj\xc4\x85ce 65 i wi\xc4\x99cej lat. 51,5% ludno\xc5\x9bci stanu stanowi\xc4\x85 kobiety._NEWLINE_4,4% mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w w domu u\xc5\xbcywa j\xc4\x99zyka innego ni\xc5\xbc angielski, szko\xc5\x82\xc4\x99 \xc5\x9bredni\xc4\x85 uko\xc5\x84czy\xc5\x82o 80,8% obywateli w wieku powy\xc5\xbcej 25 lat, a wykszta\xc5\x82cenie wy\xc5\xbcsze posiada 21,5% obywateli w tym wieku. Prawie 84% mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w w swoim obecnym miejscu zamieszkania mieszka ponad rok._NEWLINE_Centrum populacji stanu znajduje si\xc4\x99 w hrabstwie Chilton na obszarze Jemison Division.\n_START_SECTION_\nRasy i pochodzenie\n_START_PARAGRAPH_\nWed\xc5\x82ug spisu z 2010 roku, 68,5% mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w stanowi\xc5\x82a ludno\xc5\x9b\xc4\x87 bia\xc5\x82a (67% nie licz\xc4\x85c Latynos\xc3\xb3w), 26,2% to Murzyni lub Afroamerykanie, 0,6% to ludno\xc5\x9b\xc4\x87 tubylcza, 1,1% to Azjaci, 0,1% to Hawajczycy i mieszka\xc5\x84cy innych wysp Pacyfiku, 2% to przedstawiciele innych ras, a 1,5% populacji to osoby mieszanego pochodzenia. Latynosi stanowi\xc4\x85 3,8% ludno\xc5\x9bci stanu._NEWLINE_Najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 grup\xc4\x99 stanowi\xc4\x85 osoby pochodzenia afroameryka\xc5\x84skiego (26,2%) nast\xc4\x99pnie angielskiego (23,6%), irlandzkiego (7,7%), niemieckiego (5,7%) i szkocko-irlandzkiego (2,0%). W 2000 roku 621 080 os\xc3\xb3b deklarowa\xc5\x82o si\xc4\x99 jako osoby pochodzenia ameryka\xc5\x84skiego w du\xc5\xbcej cz\xc4\x99\xc5\x9bci maj\xc4\x85ce brytyjskich przodk\xc3\xb3w, ale osiad\xc5\x82ych w Ameryce w XVII wieku._NEWLINE_W 1984 roku powo\xc5\x82ano stanow\xc4\x85 komisj\xc4\x99 do spraw Indian i oficjalnie uznano siedem plemion zamieszkuj\xc4\x85cych obszar stanu.\n_START_SECTION_\nZdrowie\n_START_PARAGRAPH_\nNa podstawie bada\xc5\x84 Centrum Zwalczania i Zapobiegania Chor\xc3\xb3b stwierdzono, \xc5\xbce Alabama posiada jeden z najgorszych wska\xc5\xbanik\xc3\xb3w oty\xc5\x82o\xc5\x9bci doros\xc5\x82ych mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3ry dla znacz\xc4\x85cej wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci hrabstw wyni\xc3\xb3s\xc5\x82 ponad 29% (ni\xc5\xbcszy by\xc5\x82 tylko w dziesi\xc4\x99ciu hrabstwach gdzie osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 poziom ponad 26%). Mieszka\xc5\x84cy stanu najrzadziej w kraju sp\xc4\x99dzaj\xc4\x85 aktywnie wolny czas. Alabama ma jeden z najwy\xc5\xbcszych wska\xc5\xbanik\xc3\xb3w os\xc3\xb3b chorych na cukrzyc\xc4\x99 wynosz\xc4\x85cy ponad 10% doros\xc5\x82ych.\n_START_SECTION_\nReligie\n_START_PARAGRAPH_\nWed\xc5\x82ug danych zebranych przez Pew Research Center, 86% mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Alabamy to chrze\xc5\x9bcijanie (7% to katolicy), natomiast 12% to niereligijni. Pozosta\xc5\x82e 2% to wyznawcy innych religii.\n_START_SECTION_\nInne wyznania\n_START_PARAGRAPH_\nW Alabamie mieszkaj\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc osoby b\xc4\x99d\xc4\x85ce innej wiary, kt\xc3\xb3rych jednak\xc5\xbce jest du\xc5\xbco mniej ni\xc5\xbc wyznawc\xc3\xb3w chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwa. S\xc4\x85 to wyznawcy: mormonizmu (37 tys.), \xc5\x9bwiadkowie Jehowy, islamu (10 tys.), judaizmu (7 tys.), hinduizmu (1,4 tys.), bahaizmu (1,4 tys.), buddyzmu (1,4 tys.), uniwersalizmu unitaria\xc5\x84skiego (1,1 tys.)._NEWLINE_\xc5\xbbydzi przybyli do miasta Mobile w stanie Alabama ok. 1763 roku w epoce kolonialnej, kiedy sefardyjscy \xc5\xbbydzi wyemigrowali z Londynu. Najstarsz\xc4\x85 gmin\xc4\x85 \xc5\xbcydowsk\xc4\x85 w Alabamie jest Kongregacja Sha\xe2\x80\x99arai Shomayim. Zosta\xc5\x82a oficjalnie uznana przez legislatur\xc4\x99 stanow\xc4\x85 25 stycznia 1844 roku. \xc5\xbbydzi, kt\xc3\xb3rzy przybywali do stanu w XIX i XX wieku, byli z regu\xc5\x82y Aszkenazyjczykami pochodz\xc4\x85cymi z Europy Wschodniej. W Alabamie znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 dwie synagogi ortodoksyjne, cztery konserwatywne, dziesi\xc4\x99\xc4\x87 reformowanych i jedna humanistyczna.\n_START_SECTION_\nGospodarka\n_START_PARAGRAPH_\nW stanie znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 o\xc5\x9brodki przemys\xc5\x82u kosmicznego, motoryzacyjnego oraz ci\xc4\x99\xc5\xbckiego. Wydobywane s\xc4\x85 surowce mineralne i produkowana stal. W sektorze us\xc5\x82ug wa\xc5\xbcn\xc4\x85 rol\xc4\x99 odgrywa edukacja, ochrona zdrowia i us\xc5\x82ugi bankowe._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug agencji bada\xc5\x84 ekonomicznych w 2008 roku warto\xc5\x9b\xc4\x87 stanowej produkcji wynios\xc5\x82a 170 mld $ co daje 29 411 $ na jednego mieszka\xc5\x84ca i jej wzrost wyni\xc3\xb3s\xc5\x82 0.7%. W 1999 roku PKB per capita 18 189$._NEWLINE_W lipcu 2011 roku stopa bezrobocia w stanie wynosi\xc5\x82a 10%.\n_START_SECTION_\nRolnictwo\n_START_PARAGRAPH_\nW Alabamie jest prowadzony ch\xc3\xb3w drobiu (dla mi\xc4\x99sa i jaj) i byd\xc5\x82a (dla mi\xc4\x99sa i mleka). G\xc5\x82\xc3\xb3wnymi ro\xc5\x9blinami uprawnymi s\xc4\x85 orzeszki ziemne, bawe\xc5\x82na, kukurydza, sorgo, soja i brzoskwinie. Mimo przydomku stan bawe\xc5\x82ny Alabama zajmuje dopiero 8 lub 10 miejsce w kraju pod wzgl\xc4\x99dem uprawy tej ro\xc5\x9bliny w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a bada\xc5\x84.\n_START_SECTION_\nPrzemys\xc5\x82\n_START_PARAGRAPH_\nPrzemys\xc5\x82 stanu obejmuje produkcj\xc4\x99 wyrob\xc3\xb3w stalowych i \xc5\xbceliwnych (w tym rur), papieru, drewna, g\xc3\xb3rnictwo (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w\xc4\x99gla kamiennego), produkcj\xc4\x99 wyrob\xc3\xb3w z tworzyw sztucznych, cz\xc4\x99\xc5\x9bci samochodowych oraz odzie\xc5\xbcy. Ponadto na terenie stanu rozwin\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 przemys\xc5\x82 lotniczy i elektroniczny, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na potrzeby wojska, w Centrum Lot\xc3\xb3w Kosmicznych imienia George\xe2\x80\x99a C. Marshalla oraz United States Army Aviation and Missile Command w Huntsville._NEWLINE_Jednym z g\xc5\x82\xc3\xb3wnych powod\xc3\xb3w wzrostu gospodarczego Alabamy by\xc5\x82 rozw\xc3\xb3j przemys\xc5\x82u motoryzacyjnego na terenie stanu. Znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 tam fabryki m.in. Hondy, Hyundaia, Mercedesa, Toyoty, a tak\xc5\xbce wielu ich dostawc\xc3\xb3w. Od 1993 roku przemys\xc5\x82 samochodowy stworzy\xc5\x82 ponad 67,8 tys. miejsc pracy i uczyni\xc5\x82 z Alabamy czwartego producenta samochod\xc3\xb3w w kraju._NEWLINE_Producenci stali: Nucor, SSAB, ThyssenKrupp oraz U.S. Steel, maj\xc4\x85 swoje fabryki w tym stanie i zatrudniaj\xc4\x85 ponad 10 tys. pracownik\xc3\xb3w. W maju 2007 roku niemiecki ThyssenKrupp zainwestowa\xc5\x82 3,7 mld $ w zak\xc5\x82ad produkcji stali, kt\xc3\xb3ry da sta\xc5\x82e zatrudnienie dla 2700 os\xc3\xb3b, a gdy osi\xc4\x85gnie pe\xc5\x82n\xc4\x85 wydajno\xc5\x9b\xc4\x87 uczyni z Alabamy trzeciego w kraju producenta stali._NEWLINE_Innymi wa\xc5\xbcnymi przedsi\xc4\x99biorstwami maj\xc4\x85cymi swe zak\xc5\x82ady na terenie stanu s\xc4\x85 BFGoodrich (produkcja opon), GAF Materials Corporation (pokrycia dachowe), Hunt Refining Company (rafineria) oraz JVC (elektronika).\n_START_SECTION_\nInne sektory gospodarki\n_START_PARAGRAPH_\nSzacuje si\xc4\x99, \xc5\xbce Alabama jest rocznie odwiedzana przez 100 tys. zagranicznych turyst\xc3\xb3w, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z Kanady, Anglii, Niemiec i Japonii. W 2006 roku tury\xc5\x9bci wydali 8,3 mld $ daj\xc4\x85c zatrudnienie \xc5\x82\xc4\x85cznie 162 tys. mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w stanu._NEWLINE_Swoje siedziby w stanie maj\xc4\x85 Regions Financial Corporation, BBVA Compass oraz Superior Bancorp, a tak\xc5\xbce kilkana\xc5\x9bcie mniejszych bank\xc3\xb3w, wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 w Birmingham. Tam\xc5\xbce siedzib\xc4\x99 ma r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc fundusz inwestycyjny Harbert Management Corporation. Najwy\xc5\xbcszym budynkiem tego miasta jest siedziba regionalnego oddzia\xc5\x82u banku Wachowia._NEWLINE_Koncern telekomunikacyjny AT&T r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w Birmingham zlokalizowa\xc5\x82 jedn\xc4\x85 ze swoich siedzib buduj\xc4\x85c AT&T City Center. W ca\xc5\x82ym mie\xc5\x9bcie przedsi\xc4\x99biorstwo zatrudnia 6000 pracownik\xc3\xb3w sta\xc5\x82ych oraz 1200 tymczasowych. Na terenie miasta znale\xc5\xba\xc4\x87 mo\xc5\xbcna tak\xc5\xbce przedsi\xc4\x99biorstwa budowlane, takie jak: Brasfield & Gorrie, BE&K, Hoar Construction oraz B.L. Harbert International._NEWLINE_Wiele przedsi\xc4\x99biorstw ma swoje siedziby w Huntsville, w\xc5\x9br\xc3\xb3d nich ADTRAN (us\xc5\x82ugi internetowe), Intergraph (informatyka), Avocent (informatyka), Deltacom (telekomunikacja), a tak\xc5\xbce oddzia\xc5\x82 przedsi\xc4\x99biorstwa Cinram zajmuj\xc4\x85cego si\xc4\x99 dystrybucj\xc4\x85 p\xc5\x82yt CD i DVD._NEWLINE_Jedyny port morski Alabamy \xe2\x80\x93 Mobile jest ruchliwym portem \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85cym Zatok\xc4\x99 Meksyka\xc5\x84sk\xc4\x85 z systemem \xc5\xbceglugi \xc5\x9br\xc3\xb3dl\xc4\x85dowej i poprzez rzeki Tennessee\xe2\x80\x93Tombigbee daj\xc4\x85cy dost\xc4\x99p do \xc5\x9brodkowego zachodu USA. Port ten zajmuje 9. miejsce w Stanach Zjednoczonych pod wzgl\xc4\x99dem tona\xc5\xbcu prze\xc5\x82adowanych \xc5\x82adunk\xc3\xb3w. Wewn\xc4\x85trz stanu wa\xc5\xbcn\xc4\x85 rol\xc4\x99 odgrywa Black Warrior p\xc5\x82yn\xc4\x85ca przez Tuscaloos\xc4\x99._NEWLINE_Najwi\xc4\x99kszym pracodawc\xc4\x85 w stanie jest szpital uniwersytetu stanowego (Alabama State University) zatrudniaj\xc4\x85cy ok. 20 tys. pracownik\xc3\xb3w._NEWLINE_Na terenie Alabamy znajduje si\xc4\x99 tak\xc5\xbce Elektrownia J\xc4\x85drowa Browns Ferry uruchomiona w 1974 roku o \xc5\x82\xc4\x85cznej mocy 3300 MW.\n_START_SECTION_\nTransport\n_START_PARAGRAPH_\nG\xc5\x82\xc3\xb3wne lotniska Alabamy to Port lotniczy Birmingham-Shuttlesworth, Huntsville International Airport, Port lotniczy Dothan, Mobile Regional Airport, Montgomery Regional Airport, Northwest Alabama Regional Airport, Tuscaloosa Regional Airport oraz Pryor Field Regional Airport. Poza portami lotniczymi w Birmingham i Huntsville s\xc4\x85 to lotniska o znaczeniu regionalnym, obs\xc5\x82uguj\xc4\x85ce loty do pobliskich stan\xc3\xb3w. Lotnisko w Huntsville obs\xc5\x82uguje loty we wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, natomiast z Birmingham mo\xc5\xbcna polecie\xc4\x87 nawet do Phoenix czy Las Vegas._NEWLINE_Podstaw\xc4\x85 systemu kolei w tym stanie jest codzienny poci\xc4\x85g Crescent z Nowego Yorku do Nowego Orleanu, zatrzymuj\xc4\x85cy si\xc4\x99 na stacjach w Anniston, Birmingham i Tuscaloosa._NEWLINE_Przez terytorium Alabamy przebiega pi\xc4\x99\xc4\x87 autostrad mi\xc4\x99dzystanowych. A65 biegnie z p\xc3\xb3\xc5\x82nocy na po\xc5\x82udnie przecinaj\xc4\x85c stan mniej wi\xc4\x99cej na dwie po\xc5\x82owy. Sw\xc3\xb3j bieg ko\xc5\x84czy w Mobile. A20 biegnie z Teksasu, przecina stan w Birmingham i kieruje si\xc4\x99 dalej na wsch\xc3\xb3d. Wraz z ni\xc4\x85 tym samym ci\xc4\x85giem prowadzi A59, kt\xc3\xb3ra za Birmingham skr\xc4\x99ca na p\xc3\xb3\xc5\x82nocny wsch\xc3\xb3d. A85 sw\xc3\xb3j bieg zaczyna w Montgomery i kieruje si\xc4\x99 na p\xc3\xb3\xc5\x82nocny wsch\xc3\xb3d w stron\xc4\x99 Atlanty i dalej, a\xc5\xbc do Petersburga w stanie Wirginia. A10 przechodzi przez Mobile i \xc5\x82\xc4\x85czy Floryd\xc4\x99 z Kaliforni\xc4\x85. Poza tymi g\xc5\x82\xc3\xb3wnymi arteriami komunikacyjnymi przez stan przebiega wiele innych dr\xc3\xb3g o mniejszym znaczeniu._NEWLINE_Pi\xc4\x99\xc4\x87 odcink\xc3\xb3w dr\xc3\xb3g w stanie jest p\xc5\x82atnych: Alabama River Parkway w Montgomery; Black Warrior Parkway w Tuscaloosa; Emerald Mountain Expressway w Montgomery; Foley Beach Express w Foley oraz Montgomery Expressway w Montgomery, a tak\xc5\xbce cztery p\xc5\x82atne mosty: Alabama River Parkway Bridge w Montgomery; Black Warrior Parkway Bridge w Tuscaloosa; Emerald Mountain Expressway Bridge w Montgomery i Foley Beach Express Bridge w Foley._NEWLINE_W marcu 2011 roku drogi w Alabamie zosta\xc5\x82y uznane za jedne z najgorszych w kraju pod wzgl\xc4\x99dem ekologii i bezpiecze\xc5\x84stwa._NEWLINE_Stan posiada jeden port morski w Mobile, a tak\xc5\xbce kilka port\xc3\xb3w rzecznych (wymienione kolejno z p\xc3\xb3\xc5\x82nocy na po\xc5\x82udnie): Florence, Decatur, Guntersville, Birmingham, Tuscaloosa, Montgomery oraz Mobile.'