b'\n_START_ARTICLE_\nAndrzej Zachariasz\n_START_SECTION_\nMetafilozofia\n_START_PARAGRAPH_\nJego badania metafilozoficzne s\xc4\x85, jak si\xc4\x99 zdaje, najobszerniejszym studium problemu w dziejach filozofii, badaj\xc4\x85, bowiem zar\xc3\xb3wno struktur\xc4\x99 filozofii, jak i jej miejsce w kulturze, stanowi\xc4\x85c tym samym uzupe\xc5\x82nienie jego wcze\xc5\x9bniejszych bada\xc5\x84 nad dynamik\xc4\x85 jej rozwoju. Jednym z najistotniejszych element\xc3\xb3w tych docieka\xc5\x84 jest pr\xc3\xb3ba wyznaczenia relacji filozofii do nauk szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owych, poniewa\xc5\xbc dociekania te maj\xc4\x85 niebagateln\xc4\x85 konsekwencj\xc4\x99 dla sporu o to, czy filozofia jest nauk\xc4\x85 i w jego uj\xc4\x99ciu znajduj\xc4\x85 nowatorskie rozwi\xc4\x85zanie.\n_START_SECTION_\nFilozofia kultury\n_START_PARAGRAPH_\nJego filozofia kultury jest pr\xc3\xb3b\xc4\x85 zrozumienia: (a) kultury jako okre\xc5\x9blonego momentu istnienia (jako sposobu istnienia \xc5\x9bwiata, kt\xc3\xb3ry zosta\xc5\x82 stworzony przez cz\xc5\x82owieka) prezentuj\xc4\x85cego si\xc4\x99 poprzez znaczenia; (b) mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci jej teoretycznego poznania, czyli uj\xc4\x99cia koniecznych i konstytutywnych jej okre\xc5\x9ble\xc5\x84. Jej przedmiotem jest rzeczywisto\xc5\x9b\xc4\x87 kulturowa._NEWLINE_Tak rozumiana filozofia kultury nie jest to\xc5\xbcsama ani z opisem jej konkretnych przejaw\xc3\xb3w (co badaj\xc4\x85 nauki o kulturze, np. antropologia kulturowa czy etnografia), ani z teori\xc4\x85 kultury (badaj\xc4\x85ca wzajemne zwi\xc4\x85zki mi\xc4\x99dzy r\xc3\xb3\xc5\xbcnymi dziedzinami kultury).\n_START_SECTION_\nW jaki spos\xc3\xb3b powstaj\xc4\x85 znaczenia?\n_START_PARAGRAPH_\nZnaczenia tworz\xc4\x85 si\xc4\x99 (konstytuuj\xc4\x85 si\xc4\x99) w dzia\xc5\x82aniu, czyli w zetkni\xc4\x99ciu si\xc4\x99 aktywno\xc5\x9bci bytu ludzkiego z oporno\xc5\x9bci\xc4\x85 samej rzeczywisto\xc5\x9bci (np. co\xc5\x9b jawi si\xc4\x99 jako niejasne lub wieloznaczne i pr\xc3\xb3bujemy to wyodr\xc4\x99bni\xc4\x87, czyli nada\xc4\x87 znaczenie) i innymi znaczeniami: najpierw powstaj\xc4\x85 jako przedmioty \xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci, a nast\xc4\x99pnie ulegaj\xc4\x85 obiektywizacji, gdy w\xc5\x82\xc4\x85czone zostan\xc4\x85 do danej sfery kultury. Zobiektywizowane s\xc4\x85 zawsze znakami dla okre\xc5\x9blonego historycznie podmiotu \xe2\x80\x93 powstaj\xc4\x85 w konkretnych okoliczno\xc5\x9bciach i maja na celu wywo\xc5\x82anie okre\xc5\x9blonych akt\xc3\xb3w: rozumienia, prze\xc5\xbcycia, odczytania itp.\n_START_SECTION_\nJak istniej\xc4\x85 znaczenia?\n_START_PARAGRAPH_\nPrzyjmuj\xc4\x85c, \xc5\xbce znaczenia nie s\xc4\x85 to\xc5\xbcsame ani z bytami materialnymi, ani z bytami idealnymi, odpowiedzie\xc4\x87 nale\xc5\xbcy na pytanie o spos\xc3\xb3b ich istnienia. Przyjmuj\xc4\x85c r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc, \xc5\xbce akt zmys\xc5\x82owej percepcji poprzedza nast\xc4\x99pne stadia poznawania znaczenia, przyj\xc4\x85\xc4\x87 nale\xc5\xbcy, \xc5\xbce znaczenia dost\xc4\x99pne s\xc4\x85 poznaj\xc4\x85cemu podmiotowi poprzez sfer\xc4\x99 materialn\xc4\x85 \xe2\x80\x93 poprzez konkretne byty empiryczne (byty realne). Byt realny jest zatem podstaw\xc4\x85 do uchwycenia istnienia znaczenia. W zwi\xc4\x85zku z tym, znaczenia, w uj\xc4\x99ciu Zachariasza, s\xc4\x85 bytami inrealnymi (od \xc5\x82ac. in \xe2\x80\x93 reale w tym, co realne), co rozumie\xc4\x87 nale\xc5\xbcy, \xc5\xbce znaczenia s\xc4\x85 bytami, dla kt\xc3\xb3rych realno\xc5\x9b\xc4\x87 jest no\xc5\x9bnikiem ich istnienia: istniej\xc4\x85 poprzez sfer\xc4\x99 realno\xc5\x9bci, ale si\xc4\x99 do niej nie sprowadzaj\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nKultury monolityczne i pluralistyczne\n_START_PARAGRAPH_\nKultury monolityczne to takie, kt\xc3\xb3re podporz\xc4\x85dkowane s\xc4\x85 jednemu systemowi warto\xc5\x9bci i charakteryzuj\xc4\x85 si\xc4\x99 wewn\xc4\x99trzn\xc4\x85 jednorodno\xc5\x9bci\xc4\x85. (Np. kultury judaizmu, islamu, lub kultury Chin czy Tybetu). Taki typ kultury okre\xc5\x9bla r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc on mianem \xe2\x80\x9ekultura trwania\xe2\x80\x9d. Jej konsekwencj\xc4\x85 jest wytworzenie spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa elitarnego i autorytarnego, cz\xc4\x99sto r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc teokratycznego. Wewn\xc4\x85trzkulturowe konflikty dotycz\xc4\x85 tu jedynie interpretacji podstawowych warto\xc5\x9bci, samego systemu nikt nie kwestionuje._NEWLINE__NEWLINE_Kultury pluralistyczne to kultury wielu system\xc3\xb3w warto\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3re niejednokrotnie pozostaj\xc4\x85 wzgl\xc4\x99dem siebie w konflikcie. Najlepszym przyk\xc5\x82adem takiej kultury jest kultura europejska z konfliktem mi\xc4\x99dzy systemami warto\xc5\x9bci religijnym i teoretycznym. Konflikt ten jest \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em jej dynamiki, relatywizacji i otwarto\xc5\x9bci. Taki typ kultury okre\xc5\x9bla r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc on jako \xe2\x80\x9ekultura zmiany\xe2\x80\x9d. Jej konsekwencj\xc4\x85 jest wytworzenie spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa egalitarnego i demokratycznego.\n_START_SECTION_\nKultury logiczne i empatyczne\n_START_PARAGRAPH_\nZasad\xc4\x85 podzia\xc5\x82u jest tu stosunek danej kultury do uzasadniania dzia\xc5\x82a\xc5\x84 ludzkich. Dzia\xc5\x82ania u podstaw kt\xc3\xb3rych pozostaje pojmowanie cz\xc5\x82owieka jako istoty racjonalnej s\xc4\x85 fundamentem dla kultur logicznych (nazywanych przez Zachariasza r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc kulturami racjonalnymi lub logicznymi), za\xc5\x9b dzia\xc5\x82ania u podstaw kt\xc3\xb3rych pozostaje pojmowanie cz\xc5\x82owieka jako istoty emotywnej s\xc4\x85 fundamentem dla kultur empatycznych (irracjonalnych, alogicznych)._NEWLINE_Kultury logiczne \xe2\x80\x93 determinowane zasadami my\xc5\x9blenia racjonalnego (logicznego), kt\xc3\xb3rych najlepszym przyk\xc5\x82adem jest kultura europejska s\xc4\x85 kulturami nastawionymi z jednej strony na poznanie rzeczywisto\xc5\x9bci, czego wyrazem jest nauka, a z drugiej na jej opanowanie i podporz\xc4\x85dkowanie, czego wyrazem jest technika._NEWLINE_Kultury empatyczne nastawione s\xc4\x85 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na sfer\xc4\x99 emocjonalno-prze\xc5\xbcyciow\xc4\x85, ich przyk\xc5\x82adami s\xc4\x85 kultury Bliskiego Wschodu czy Indii, nastawione s\xc4\x85 na rozw\xc3\xb3j tych warto\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3re okre\xc5\x9blane s\xc4\x85 mianem duchowych. S\xc4\x85 to g\xc5\x82\xc3\xb3wnie kultury o charakterze religijnym, lub kultury realizuj\xc4\x85ce si\xc4\x99 w dzia\xc5\x82aniach maj\xc4\x85cych na celu wewn\xc4\x99trzne doskonalenie si\xc4\x99 cz\xc5\x82owieka lub w dzia\xc5\x82aniach artystycznych.\n_START_SECTION_\nKultury produkcyjne (tw\xc3\xb3rcze) i reprodukcyjne (odtw\xc3\xb3rcze)\n_START_PARAGRAPH_\nPodstawowym determinantem sposobu bytowania s\xc4\x85 warunki w jakich dana spo\xc5\x82eczno\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcyje \xe2\x80\x93 mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 pozyskania d\xc3\xb3br materialnych koniecznych do przetrwania._NEWLINE_Zapewnienie materialnego bytowania cz\xc5\x82owieka odbywa si\xc4\x99 na jeden z dw\xc3\xb3ch sposob\xc3\xb3w: a) bezpo\xc5\x9bredniego korzystania z zasob\xc3\xb3w naturalnych \xe2\x80\x93 kultury reprodukcyjne; b) wytwarzania \xc5\x9brodk\xc3\xb3w niezb\xc4\x99dnych do przetrwania \xe2\x80\x93 produkowania warunk\xc3\xb3w w\xc5\x82asnej egzystencji \xe2\x80\x93 kultury produkcyjne._NEWLINE_Kultury reprodukcyjne (np. wszelkie kultury koczownicze) nastawione s\xc4\x85 na bezpo\xc5\x9bredni\xc4\x85 wiedz\xc4\x99 o rzeczywisto\xc5\x9bci, s\xc4\x85 kulturami, pod wzgl\xc4\x99dem swojej struktury, stabilnymi; oraz zamkni\xc4\x99tymi na wszelkie innowacje._NEWLINE_Kultury produkcyjne (s\xc4\x85 nimi wszelkie kultury osiad\xc5\x82e) to takie, kt\xc3\xb3re zmuszone s\xc4\x85 (warunkami \xc5\x9brodowiskowymi) do aktywno\xc5\x9bci nastawionej na przekszta\xc5\x82canie rzeczywisto\xc5\x9bci. Konsekwencj\xc4\x85 takich dzia\xc5\x82a\xc5\x84 jest wewn\xc4\x99trzna r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9b\xc4\x87 tych kultur.\n_START_SECTION_\nG\xc5\x82\xc3\xb3wny problem ontologii\n_START_PARAGRAPH_\nGeneralny problem ontologii w uj\xc4\x99ciu Zachariasza stanowi poj\xc4\x99ciowe uj\xc4\x99cie rzeczywisto\xc5\x9bci, \xe2\x80\x9etego, co jest\xe2\x80\x9d. Zakwestionowanie mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci poznania teoretycznego, jak i obrazu \xc5\x9bwiata jako kosmosu by\xc5\x82o ciosem w dotychczasow\xc4\x85 substancjalno-esencjaln\xc4\x85 ontologi\xc4\x99. Wyzwaniem zatem dla Zachariasza jest to, czy i jak mo\xc5\xbcliwe jest poznanie teoretyczne oraz to jak jest mo\xc5\xbcliwa ontologia, kt\xc3\xb3ra chce by\xc4\x87 funkcj\xc4\x85 aktualnej wiedzy o \xc5\x9bwiecie nie b\xc4\x99d\xc4\x85c przy tym ani substancjalizmem ani esencjalizmem. To w najwi\xc4\x99kszym skr\xc3\xb3cie kluczowe idee jego uj\xc4\x99cia. Podkre\xc5\x9bli\xc4\x87 nale\xc5\xbcy, \xc5\xbce w czasach, gdy odchodzi si\xc4\x99 od wielkich metanarracji, gdy obwieszcza si\xc4\x99 kres filozofii pierwszych zasad, za\xc5\x9b z filozofii czyni si\xc4\x99 niczym nie skr\xc4\x99powany rodzaj pisarstwa propozycja ta jest wyj\xc4\x85tkowa: filozofia ma pyta\xc4\x87 o to, co fundamentalne, o pierwsze zasady oraz ma by\xc4\x87 racjonalnym uj\xc4\x99ciem aktualnie danej nam rzeczywisto\xc5\x9bci, ma przy tym by\xc4\x87 funkcj\xc4\x85 aktualnej wiedzy.\n_START_SECTION_\nIstnienie jako kategoria transcendentalna\n_START_PARAGRAPH_\nJednocze\xc5\x9bnie tak poj\xc4\x99te istnienie wykracza poza okre\xc5\x9blenia kategorialne. Nie znajduje swego uzasadnienia, jak i swego ograniczenia w \xc5\xbcadnym poj\xc4\x99ciu poza nim samym. Istnienie jest transcendensem w porz\xc4\x85dku my\xc5\x9blenia, poj\xc4\x99ciem granicznym, kt\xc3\xb3rego przekroczenie nie wydaje si\xc4\x99 mo\xc5\xbcliwe. Niemo\xc5\xbcliwa jest tak\xc5\xbce jego definicja, gdy\xc5\xbc istnienie nie daje si\xc4\x99 sprowadzi\xc4\x87 do \xc5\xbcadnej okre\xc5\x9blono\xc5\x9bci, tj. \xc5\xbcadnego bytu, nie da si\xc4\x99 tak\xc5\xbce wskaza\xc4\x87 poj\xc4\x99cia og\xc3\xb3lniejszego od niego samego. Pozostaje droga w odwrotnym kierunku od og\xc3\xb3lno\xc5\x9bci do konkretno\xc5\x9bci, czyli uj\xc4\x99cie istnienia poprzez r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9b\xc4\x87 i niesko\xc5\x84czono\xc5\x9b\xc4\x87 jego moment\xc3\xb3w. Uj\xc4\x99cie, kt\xc3\xb3re zarazem obejmowa\xc5\x82oby sob\xc4\x85 i Parmenidejskie trwanie i Heglowskie stawanie oraz Heideggerowskie bycie. Uobecnia si\xc4\x99 natomiast poprzez do\xc5\x9bwiadczan\xc4\x85 przez nas niesko\xc5\x84czono\xc5\x9b\xc4\x87 i r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9b\xc4\x87 swoich moment\xc3\xb3w, a zatem poprzez ka\xc5\xbcdorazow\xc4\x85 konkretno\xc5\x9b\xc4\x87 i okre\xc5\x9blono\xc5\x9b\xc4\x87.\n_START_SECTION_\nByt jako uk\xc5\x82ad. R\xc3\xb3\xc5\xbcnica jako zasada indywidualizacji\n_START_PARAGRAPH_\nZachariasz proponuje poj\xc4\x99cie bytu jako uk\xc5\x82adu odwo\xc5\x82uj\xc4\x85cego si\xc4\x99 do dialektycznej zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci cz\xc4\x99\xc5\x9bci i ca\xc5\x82o\xc5\x9bci oraz r\xc3\xb3\xc5\xbcnicy jako warunku zmienno\xc5\x9bci. Moment istnienia jest uk\xc5\x82adem moment\xc3\xb3w bytowych, a jako, \xc5\xbce niekt\xc3\xb3re uk\xc5\x82ady stanowi\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bci wi\xc4\x99kszych uk\xc5\x82ad\xc3\xb3w. Istnienie jako niesko\xc5\x84czono\xc5\x9b\xc4\x87 moment\xc3\xb3w to wielo\xc5\x9b\xc4\x87 tego typu uk\xc5\x82ad\xc3\xb3w, w kt\xc3\xb3rych elementy same by\xc5\x82yby uk\xc5\x82adami, a te z kolei elementami kolejnych uk\xc5\x82ad\xc3\xb3w. Rzeczywisto\xc5\x9b\xc4\x87 by\xc5\x82aby tedy wielo\xc5\x9bci\xc4\x85 (niesko\xc5\x84czono\xc5\x9bci\xc4\x85) uk\xc5\x82ad\xc3\xb3w. Istnienie za\xc5\x9b niesko\xc5\x84czono\xc5\x9bci\xc4\x85 wzajem wyznaczaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 i okre\xc5\x9blaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 uk\xc5\x82ad\xc3\xb3w._NEWLINE__NEWLINE_Istnienie jest tu nieustannie samotranscenduj\xc4\x85cym si\xc4\x99 zbiorem moment\xc3\xb3w swej r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9bci. Te same momenty mog\xc4\x85 by\xc4\x87, w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od przyj\xc4\x99tej perspektywy, uznawane b\xc4\x85d\xc5\xba to za konstytuuj\xc4\x85ce odr\xc4\x99bny byt, b\xc4\x85d\xc5\xba te\xc5\xbc jedynie pozwalaj\xc4\x85 go uzna\xc4\x87 za jego element. Istnienie jest nieograniczone jako, \xc5\xbce w niczym (w \xc5\xbcadnym ze swoich moment\xc3\xb3w) nie znajduje swego ograniczenia. Istnienie w swoich momentach dane nam jako wielo\xc5\x9b\xc4\x87 i r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9b\xc4\x87 (rozumian\xc4\x85 jako niepowtarzalno\xc5\x9b\xc4\x87) przedmiot\xc3\xb3w. R\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9b\xc4\x87 moment\xc3\xb3w istnienia zasadza si\xc4\x99 zatem na r\xc3\xb3\xc5\xbcnicy. Samo istnienie wyra\xc5\xbca si\xc4\x99 poprzez r\xc3\xb3\xc5\xbcnice. Istnienie poj\xc4\x99te jako niesko\xc5\x84czona r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9b\xc4\x87 swoich moment\xc3\xb3w, a zatem r\xc3\xb3\xc5\xbcnica pozostaje kluczowym momentem warunkuj\xc4\x85cym zmian\xc4\x99 i stawanie. Istnienie w wymiarze absolutnym jest d\xc4\x85\xc5\xbceniem do niesko\xc5\x84czonej r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9bci. R\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9b\xc4\x87 moment\xc3\xb3w istnienia wynika z wzajemnego powi\xc4\x85zania, oddzia\xc5\x82ywania i dookre\xc5\x9blania wszystkiego na siebie \xe2\x80\x93 teza holizmu.\n_START_SECTION_\nMetafizyka jako zwie\xc5\x84czenie systemu filozoficznego\n_START_PARAGRAPH_\nZwie\xc5\x84czeniem ka\xc5\xbcdego systemu my\xc5\x9blowego jest metafizyka, jako dociekanie tego, co dla\xc5\x84 konieczne, co okre\xc5\x9bla podstawy zasadno\xc5\x9bci i racje \xe2\x80\x9etego, co jest\xe2\x80\x9d. Ka\xc5\xbcdy system filozoficzny w swoich konsekwencjach teoretycznych dochodzi do tego, co ostateczne w porz\xc4\x85dku wywodzenia b\xc4\x85d\xc5\xba te\xc5\xbc pierwsze w porz\xc4\x85dku istnienia (zasada tego, co jakkolwiek istnieje)zasada pierwsza zarazem podstawa wszystkiego jest ostateczna, kt\xc3\xb3ra nie podlega ju\xc5\xbc uzasadnieniu w czymkolwiek innym, jest absolutn\xc4\x85. Metafizyka zatem jest mo\xc5\xbcliwie ostatecznym, absolutnym dope\xc5\x82nieniem i uzasadnieniem systemu. Tu poj\xc4\x99ciem absolutu jest niesko\xc5\x84czono\xc5\x9b\xc4\x87 r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9bci moment\xc3\xb3w istnienia i niesko\xc5\x84czono\xc5\x9b\xc4\x87 ich zmienno\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\nPytanie o racj\xc4\x99 pytaniem o sens istnienia cz\xc5\x82owieka\n_START_PARAGRAPH_\nKluczowym dla metafizyki pozostaje pytanie o racj\xc4\x99, pytanie to stawia cz\xc5\x82owiek jako byt przytomny, a tym samym pytanie to staje si\xc4\x99 pytaniem o racj\xc4\x99 tego bytu, kt\xc3\xb3ry pyta o racj\xc4\x99, czyli o cz\xc5\x82owieka. Pytaniem o zasadno\xc5\x9b\xc4\x87 w\xc5\x82asnego istnienia. Pytaniem o sens. Metafizyka przeto staje si\xc4\x99 pytaniem o cz\xc5\x82owieka i jego wyj\xc4\x85tkowo\xc5\x9b\xc4\x87 w \xc5\x9bwiecie tego, co jedynie kontyngentne. Zadowalaj\xc4\x85ca odpowied\xc5\xba na to pytanie pochodzi\xc4\x87 mo\xc5\xbce jedynie z tego, co absolutne. Absolutem tutaj jest poj\xc4\x99cie istnienia. Zatem metafizyczne uzasadnienie cz\xc5\x82owieka mo\xc5\xbcliwe jest jedynie z perspektywy samego istnienia. Z niej za\xc5\x9b okazuje si\xc4\x99, \xc5\xbce wyj\xc4\x85tkowo\xc5\x9b\xc4\x87 cz\xc5\x82owieka polega na \xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci swego bycia. Bycie nie\xc5\x9bwiadome poza przytomno\xc5\x9bci\xc4\x85 jest konieczno\xc5\x9bci\xc4\x85, regu\xc5\x82\xc4\x85 przejawiania si\xc4\x99 istnienia. Bycie przytomne za\xc5\x9b nale\xc5\xbcy przeto uzna\xc4\x87 za wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnione, bardziej pe\xc5\x82ne. Ergo to poprzez cz\xc5\x82owieka istnienie uzyskuje swoj\xc4\x85 samowiedz\xc4\x99, staj\xc4\x85c si\xc4\x99 momentem przytomnym.'