b'\n_START_ARTICLE_\nAleja\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nAleje tworzone by\xc5\x82y ju\xc5\xbc w staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci, m.in. w Egipcie, Cesarstwie Rzymskim oraz na Bliskim Wschodzie. Kr\xc3\xb3l Persji, Dariusz III (336 \xe2\x80\x93 330 r. p.n.e.), by rozwin\xc4\x85\xc4\x87 i poprawi\xc4\x87 komunikacj\xc4\x99 pocztow\xc4\x85, kaza\xc5\x82 g\xc5\x82\xc3\xb3wne trakty obsadzi\xc4\x87 m.in. drzewami oliwnymi, w kt\xc3\xb3rych cieniu go\xc5\x84cy mogliby odpocz\xc4\x85\xc4\x87, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc posili\xc4\x87 si\xc4\x99 rosn\xc4\x85cymi na nich owocami. Popularno\xc5\x9b\xc4\x87 alej w Europie przypad\xc5\x82a na czasy renesansu. Szpalery drzew i krzew\xc3\xb3w pe\xc5\x82ni\xc5\x82y wtedy przede wszystkim funkcj\xc4\x99 ozdobn\xc4\x85, jak cho\xc4\x87by w po\xc5\x82owie XV w. w ogrodzie przy Villi Quaracchi niedaleko Florencji. Dlatego te\xc5\xbc etymologia s\xc5\x82owa wywodzi si\xc4\x99 od francuskiego all\xc3\xa9e oznaczaj\xc4\x85cego pocz\xc4\x85tkowo wyr\xc3\xb3wnan\xc4\x85 \xc5\x9bcie\xc5\xbck\xc4\x99 ogrodow\xc4\x85, a potem drog\xc4\x99 prowadz\xc4\x85c\xc4\x85 z rezydencji do ogrodu, wzd\xc5\x82u\xc5\xbc kt\xc3\xb3rej znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 rabaty kwiatowe, rzadziej drzewa lub krzewy. Dzisiaj w wielu j\xc4\x99zykach europejskich u\xc5\xbcywane s\xc4\x85 pochodne s\xc5\x82owa na okre\xc5\x9blenie drogi obsadzonej drzewami (niem. Allee, czeski alej itd.), cho\xc4\x87 w samym j\xc4\x99zyku francuskim all\xc3\xa9e takiego znaczenia nie posiada._NEWLINE_Pruski pragmatyzm powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 w XVIII i XIX wieku do praktycznego wykorzystywania alej. Obsadzane by\xc5\x82y nie tylko drogi l\xc4\x85dowe (w tym torowiska kolejowe), ale r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc szlaki wodne i kana\xc5\x82y melioracyjne. Mia\xc5\x82o to usprawni\xc4\x87 przemieszczanie si\xc4\x99 podr\xc3\xb3\xc5\xbcnych, chroni\xc4\x85c ich przed deszczami, \xc5\x9bnie\xc5\xbcyc\xc4\x85, s\xc5\x82o\xc5\x84cem, a w przypadku nasadze\xc5\x84 drzewami owocowymi stanowi\xc4\x87 mia\xc5\x82y aleje tak\xc5\xbce baz\xc4\x99 wy\xc5\xbcywieniow\xc4\x85, np. dla maszeruj\xc4\x85cego wojska. Drzewa przydro\xc5\xbcne chroni\xc5\x82y pasy drogowe przed zaoraniem przez u\xc5\xbcytkownik\xc3\xb3w s\xc4\x85siednich p\xc3\xb3l, a zim\xc4\x85 i w nocy u\xc5\x82atwia\xc5\x82y orientacj\xc4\x99. Typowo gospodarcze znaczenie nada\xc5\x82 alejom Fryderyk II Wielki funduj\xc4\x85c posadzenie (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie przy drogach) oko\xc5\x82o miliona morw, jako spos\xc3\xb3b na uniezale\xc5\xbcnienie kraju od importu jedwabiu. Z w\xc5\x82adc\xc3\xb3w Prus wzi\xc4\x99li przyk\xc5\x82ad inni panuj\xc4\x85cy i sadzenie drzew przy drogach sta\xc5\x82o si\xc4\x99 w Europie modne._NEWLINE_Najstarsza w Europie \xc5\x9arodkowej i prawdopodobnie na Ziemi zachowana przydro\xc5\xbcna aleja zosta\xc5\x82a za\xc5\x82o\xc5\xbcona w 1615-1619 roku w Hellbrunn ko\xc5\x82o Salzburga. Z niemal siedmiuset posadzonych w\xc3\xb3wczas drzew, zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 kilkana\xc5\x9bcie lip._NEWLINE_W Polsce w XIX wieku o alejach pisano cz\xc4\x99sto w czasopi\xc5\x9bmie \xe2\x80\x9eOgrodnik Polski\xe2\x80\x9d, a w 1901 roku opublikowana zosta\xc5\x82a w Warszawie ksi\xc4\x85\xc5\xbcka Edmunda Jankowskiego \xe2\x80\x9eDrzewa na drogach\xe2\x80\x9d omawiaj\xc4\x85ca nie tylko zalety nasadze\xc5\x84 wzd\xc5\x82u\xc5\xbc szlak\xc3\xb3w komunikacyjnych, ale r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc spos\xc3\xb3b ich piel\xc4\x99gnacji i ochrony. W dwudziestoleciu mi\xc4\x99dzywojennym wydawane by\xc5\x82y te\xc5\xbc ministerialne ok\xc3\xb3lniki nakazuj\xc4\x85ce plac\xc3\xb3wkom edukacyjnym obowi\xc4\x85zkowe organizowanie dni sadzenia drzew. Z kolei na \xc5\x82amach np. \xe2\x80\x9ePoradnika Ogrodniczego\xe2\x80\x9d informowano o korzy\xc5\x9bciach finansowych z tworzenia alei.\n_START_SECTION_\nWsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne znaczenie\n_START_PARAGRAPH_\nWraz ze zmianami cywilizacyjnymi zmienia\xc5\x82o si\xc4\x99 tak\xc5\xbce znaczenie alei. Odkryto tak\xc5\xbce nowe ich w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3re mo\xc5\xbcna rozpatrywa\xc4\x87 pod wieloma, cz\xc4\x99sto przenikaj\xc4\x85cymi si\xc4\x99 nawzajem, aspektami, m.in.: kulturowymi, przyrodniczymi, gospodarczymi, estetycznymi czy zdrowotnymi.\n_START_SECTION_\nZnacznie kulturowe\n_START_PARAGRAPH_\nAleje stanowi\xc4\x85 \xc5\xbcywe pomniki historii. Podobnie jak dzie\xc5\x82a architektoniczne, staj\xc4\x85 si\xc4\x99 charakterystycznymi elementami przestrzeni, a czasem wr\xc4\x99cz symbolami na skal\xc4\x99 danego regionu (z alei s\xc5\x82yn\xc4\x85 Warmia, Mazury i Powi\xc5\x9ble, czyli dawne Prusy Wschodnie) albo ca\xc5\x82ego kraju (kojarzone z polskim pejza\xc5\xbcem aleje czy szpalery wierzbowe przy polnych drogach).\n_START_SECTION_\nZnacznie zdrowotne\n_START_PARAGRAPH_\nAleje istotnie niweluj\xc4\x85 ha\xc5\x82as (do 50%) oraz pe\xc5\x82ni\xc4\x85 funkcj\xc4\x99 filtr\xc3\xb3w. Potrafi\xc4\x85 zneutralizowa\xc4\x87 nawet do 70% zanieczyszcze\xc5\x84 powietrza. Poza tym drzewa wytwarzaj\xc4\x85 tlen, a tak\xc5\xbce substancje lotne, kt\xc3\xb3re maj\xc4\x85 charakter bakteriob\xc3\xb3jczy, stymuluj\xc4\x85cy proces oddychania i kr\xc4\x85\xc5\xbcenia oraz reguluj\xc4\x85cy dzia\xc5\x82anie uk\xc5\x82adu nerwowego. Drzewa przyczyniaj\xc4\x85 si\xc4\x99 tak\xc5\xbce do zwi\xc4\x99kszenia potencja\xc5\x82u jonowego i tworzenia korzystnego bilansu jon\xc3\xb3w ujemnych i dodatnich w powietrzu.\n_START_SECTION_\nZnaczenie przyrodnicze\n_START_PARAGRAPH_\nAleje to siedlisko dla wielu organizm\xc3\xb3w. Dla nietoperzy bywaj\xc4\x85 miejscami dziennego wypoczynku oraz pe\xc5\x82ni\xc4\x85 rol\xc4\x99 korytarzy ekologicznych pomi\xc4\x99dzy ich kryj\xc3\xb3wkami, \xc5\xbcerowiskami i miejscami rojenia. Gniazda w alejach zak\xc5\x82adaj\xc4\x85 nierzadko myszo\xc5\x82owy, poluj\xc4\x85ce na terenach rolniczych na gryzonie. Za\xc5\x9b w dziuplach starych drzew gnie\xc5\xbcd\xc5\xbc\xc4\x85 si\xc4\x99 ch\xc4\x99tnie puszczyki, dudki oraz kraski. W szpalerach drzew spotka\xc4\x87 mo\xc5\xbcna tak\xc5\xbce szczyg\xc5\x82y, zi\xc4\x99by, dzwo\xc5\x84ce, remizy i in. Aleje to tak\xc5\xbce szczeg\xc3\xb3lnie wa\xc5\xbcne siedlisko i korytarz ekologiczny pachnicy d\xc4\x99bowej, chrz\xc4\x85szcza obj\xc4\x99tego najwy\xc5\xbcszym priorytetem ochronnym Unii Europejskiej. Pachnica jest r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc gatunkiem wska\xc5\xbanikowym w wyznaczaniu specjalnych obszar\xc3\xb3w ochrony w ramach sieci \xe2\x80\x9eNatura 2000\xe2\x80\x9d. Poza tym aleje to tak\xc5\xbce siedlisko licznych owad\xc3\xb3w zapylaj\xc4\x85cych pola oraz miejsce wyst\xc4\x99powania rzadko spotykanych gdzie indziej porost\xc3\xb3w nadrzewnych. Aleje uwa\xc5\xbca si\xc4\x99 za kluczowy element tzw. zielonej infrastruktury ze wzgl\xc4\x99du na ich rol\xc4\x99 ekologiczn\xc4\x85 w krajobrazach otwartych, zar\xc3\xb3wno jako siedlisk, jak i korytarzy ekologicznych \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85cych r\xc3\xb3\xc5\xbcne ekosystemy._NEWLINE_W 2015 roku w Polsce obj\xc4\x99tych ochron\xc4\x85 jako pomnik przyrody by\xc5\x82y 762 aleje. Najwi\xc4\x99cej w wojew\xc3\xb3dztwie wielkopolskim (107), a najmniej w \xc5\x9bwi\xc4\x99tokrzyskim (14).\n_START_SECTION_\nKontrowersje\n_START_PARAGRAPH_\nNiekt\xc3\xb3rzy w przydro\xc5\xbcnych drzewach widz\xc4\x85 przede wszystkim zagro\xc5\xbcenie. Aleje bywaj\xc4\x85 nazywane nawet \xe2\x80\x9edrogami \xc5\x9bmierci\xe2\x80\x9d, wi\xc4\x99c nierzadko postuluje si\xc4\x99 ich likwidacj\xc4\x99. Tymczasem to nie drzewa s\xc4\x85 niebezpiecze\xc5\x84stwem i powodem wypadk\xc3\xb3w, lecz nadmierna pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87 oraz prowadzenie pojazdu po spo\xc5\xbcyciu alkoholu. Ponadto obserwacje prowadzone w Danii i Niemczech potwierdzaj\xc4\x85, \xc5\xbce najwi\xc4\x99cej wypadk\xc3\xb3w \xc5\x9bmiertelnych ma miejsce na drogach szybkiego ruchu pozbawionych drzew. Analogiczne by\xc5\x82y statystyki prowadzone w 2004 roku na drogach warmi\xc5\x84sko-mazurskich. Badania holenderskie wykaza\xc5\x82y z kolei, \xc5\xbce obecno\xc5\x9b\xc4\x87 drzew w pejza\xc5\xbcu obni\xc5\xbca znacznie poziom stresu, napi\xc4\x99cia, przemocy i agresji, co r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wp\xc5\x82ywa pozytywnie na u\xc5\xbcytkownik\xc3\xb3w dr\xc3\xb3g. Co ciekawe, szeroko zakrojon\xc4\x85 i zako\xc5\x84czon\xc4\x85 sukcesem kampani\xc4\x99 ochrony alej w Niemczech zainicjowa\xc5\x82 na pocz\xc4\x85tku lat 90. XX wieku niemiecki automobilklub ADAC (Allgemeiner Deutscher Automobil-Club) zrzeszaj\xc4\x85cy miliony kierowc\xc3\xb3w._NEWLINE_Utrata cz\xc4\x99\xc5\x9bci drzew w wyniku modernizacji dr\xc3\xb3g jest jednak nieuchronna, dlatego nale\xc5\xbcy kompensowa\xc4\x87 t\xc4\x99 strat\xc4\x99 sadzeniem nowych oraz odtwarzaniem i uzupe\xc5\x82nianiem starych alej tam, gdzie warunki na to pozwalaj\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nKampanie\n_START_PARAGRAPH_\nLiczne inicjatywy w obronie alej pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 po roku 1990 w Niemczech w zwi\xc4\x85zku z zagro\xc5\xbceniem wyci\xc4\x99cia setek kilometr\xc3\xb3w alej, spowodowanym dostosowywaniem standardu dr\xc3\xb3g by\xc5\x82ego NRD do land\xc3\xb3w zachodnich. Poza akcjami informacyjnymi i edukacyjnymi, prowadzono r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dzia\xc5\x82ania maj\xc4\x85ce na celu zmiany prawne, czego efektem by\xc5\x82a m.in. ustawa o ochronie natury i krajobrazu Meklemburgii-Pomorza z 21 czerwca 1998 r., w kt\xc3\xb3rej ca\xc5\x82y paragraf 27 po\xc5\x9bwi\xc4\x99cony jest w\xc5\x82a\xc5\x9bnie ochronie alej. R\xc3\xb3wnolegle zwi\xc4\x99kszono policyjne kontrole pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci oraz wprowadzano unowocze\xc5\x9bnione znaki ostrzegawcze w miejscach niebezpiecznych, a tak\xc5\xbce zainstalowano 1352 kilometry energoch\xc5\x82onnych barierek ochronnych. Jednym z sukces\xc3\xb3w tej kampanii by\xc5\x82o te\xc5\xbc wytyczenie przez niemiecki automobilklub ADAC licz\xc4\x85cego 2500 km Szlaku Alej \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85cego po\xc5\x82udniowy-wsch\xc3\xb3d kraju z po\xc5\x82o\xc5\xbcon\xc4\x85 nad Ba\xc5\x82tykiem Rugi\xc4\x85 (Deutsche Alleenstra\xc3\x9fe)._NEWLINE_W Czechach dzia\xc5\x82ania na rzecz alej prowadzi stowarzyszenie ekologiczne Arnika._NEWLINE_\xe2\x80\x9eRatujmy aleje\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 dzia\xc5\x82ania edukacyjne, interwencyjne i wydawnicze Stowarzyszenia na rzecz Ochrony Krajobrazu Kulturowego Mazur \xe2\x80\x9eSadyba. Akcja zosta\xc5\x82a podj\xc4\x99ta w 2004 roku z inicjatywy Krzysztofa Worobca w zwi\xc4\x85zku z licznymi w\xc3\xb3wczas niekontrolowanymi wycin-kami drzew przydro\xc5\xbcnych. Ruch ten zyska\xc5\x82 poparcie wielu organizacji pozarz\xc4\x85dowych oraz znanych os\xc3\xb3b \xc5\x9bwiata kultury. Podj\xc4\x99to pr\xc3\xb3by wprowadzenia zmian ustawy o ochronie przyrody w zakresie ochrony drzew. Uda\xc5\x82o si\xc4\x99 nag\xc5\x82o\xc5\x9bni\xc4\x87 spraw\xc4\x99 zar\xc3\xb3wno w mediach polskich, jak i niemieckich, co uwra\xc5\xbcliwi\xc5\x82o opini\xc4\x99 publiczn\xc4\x85 na problem masowego wycinania drzew przy-dro\xc5\xbcnych, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc spowodowa\xc5\x82o kontrol\xc4\x99 NIK, kt\xc3\xb3ra potwierdzi\xc5\x82a zarzuty Stowarzyszenia \xe2\x80\x9eSadyba\xe2\x80\x9d wobec wielu niezgodnych z obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85cym prawem wycinek drzew przydro\xc5\xbcnych. Wci\xc4\x85\xc5\xbc tak\xc5\xbce podejmowane s\xc4\x85 dzia\xc5\x82ania interwencyjne na terenie ca\xc5\x82ego kraju. W roku 2010 Krzysztof Worobiec wylobbowa\xc5\x82 w Sejmie poprawk\xc4\x99 do ustawy o ochronie przyrody wzmacniaj\xc4\x85c\xc4\x85 ochron\xc4\x99 drzew przydro\xc5\xbcnych._NEWLINE_\xe2\x80\x9eDrogi dla natury\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 og\xc3\xb3lnopolski program ochrony alej zainicjowany przez Fundacj\xc4\x99 EkoRozwoju (FER) z Wroc\xc5\x82awia w 2009 roku i przez ni\xc4\x85 koordynowany. Jest kontynuacj\xc4\x85 i rozwini\xc4\x99ciem regionalnej akcji \xe2\x80\x9eSadzimy d\xc4\x99by w Dolinie Baryczy\xe2\x80\x9d, prowadzonej od roku 2007 przez FER (w\xc3\xb3wczas jako Dolno\xc5\x9bl\xc4\x85ska Fundacja Ekorozwoju) w partnerstwie z Fundacj\xc4\x85 Doliny Baryczy. G\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 strategi\xc4\x85 dzia\xc5\x82ania jest partnerska wsp\xc3\xb3\xc5\x82praca z zarz\xc4\x85dami dr\xc3\xb3g wszystkich szczebli oraz samorz\xc4\x85dami, maj\xc4\x85ca na celu zmian\xc4\x99 praktyki traktowania drzew przy szlakach komunikacyjnych. W programie \xe2\x80\x9eDrogi dla Natury\xe2\x80\x9d wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracuj\xc4\x85 liczne organizacje spo\xc5\x82eczne prowadz\xc4\x85ce dzia\xc5\x82ania w swoich regionach. Inicjatorem i koordynatorem programu jest Piotr Tyszko-Chmielowiec, wroc\xc5\x82awski przyrodnik i ekolog._NEWLINE_FER i organizacje partnerskie posadzi\xc5\x82y w latach 2010-12 ponad 30 000 drzew drzew przydro\xc5\xbcnych w sze\xc5\x9bciu wojew\xc3\xb3dztwach. Organizacja licznych konferencji oraz warsztat\xc3\xb3w zainicjowa\xc5\x82a dialog na temat skutecznej ochrony alej przy jednoczesnym zapewnieniu bezpiecznego transportu. Z kolei podniesienie kompetencji pracownik\xc3\xb3w s\xc5\x82u\xc5\xbcb drogowych spowodowa\xc5\x82o, \xc5\xbce zacz\xc4\x99\xc5\x82a male\xc4\x87 liczba wycinanych drzew (np. przy drogach wojew\xc3\xb3dzkich na Dolnym \xc5\x9al\xc4\x85sku a\xc5\xbc o po\xc5\x82ow\xc4\x99). Obecnie dzia\xc5\x82ania programu \xe2\x80\x9eDrogi dla Natury\xe2\x80\x9d obejmuj\xc4\x85 ponad po\xc5\x82ow\xc4\x99 wojew\xc3\xb3dztw, a ich g\xc5\x82\xc3\xb3wnymi formami s\xc4\x85 planowanie rozwoju zadrzewie\xc5\x84 na poziomie gmin oraz szkolenia dla drogowc\xc3\xb3w i urz\xc4\x99dnik\xc3\xb3w samorz\xc4\x85dowych. Trwa tak\xc5\xbce akcja informacyjna i wydawnicza, kt\xc3\xb3rej efektem s\xc4\x85 m.in. dwa opublikowane praktyczne podr\xc4\x99czniki: \xe2\x80\x9eAleje. Skarbnice przyrody. Praktyczny podr\xc4\x99cznik ochrony alej i ich mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d, red. Piotr Tyszko-Chmielowiec, Drogi dla natury, Wroc\xc5\x82aw 2012 oraz \xe2\x80\x9eAleje. Podr\xc4\x99cznik u\xc5\xbcytkownika. Jak dba\xc4\x87 o drzewa, \xc5\xbceby nam s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82y\xe2\x80\x9d, red. Piotr Tyszko-Chmielowiec, Kamil Witko\xc5\x9b, Drogi dla natury, Wroc\xc5\x82aw 2012.'