b'\n_START_ARTICLE_\nTadeusz Rutkowski (oficer marynarki)\n_START_SECTION_\nS\xc5\x82u\xc5\xbcba wojskowa do 1939\n_START_PARAGRAPH_\nW latach 1926 do 1929, uczy\xc5\x82 si\xc4\x99 w Oficerskiej Szkole Marynarki Wojennej w Toruniu (przemianowanej w 1928 r. przez komendanta J. Pi\xc5\x82sudskiego na Szko\xc5\x82\xc4\x99 Podchor\xc4\x85\xc5\xbcych Marynarki Wojennej). Uroczysta nominacja na stopie\xc5\x84 podporucznika MW odby\xc5\x82a si\xc4\x99 na kr\xc4\x85\xc5\xbcowniku ORP \xe2\x80\x9eBa\xc5\x82tyk\xe2\x80\x9d. Po nominacji, pierwszym stanowiskiem s\xc5\x82u\xc5\xbcbowym by\xc5\x82o obj\xc4\x99cie, w Kadrze MW w \xc5\x9awieciu nad Wis\xc5\x82\xc4\x85, dow\xc3\xb3dztwa plutonu rekruckiego. Nast\xc4\x99pnie przez p\xc3\xb3\xc5\x82 roku do wrze\xc5\x9bnia 1930 r. odbywa\xc5\x82 I Kurs Aplikacyjny dla Podporucznik\xc3\xb3w w Gdyni i Pucku, na ORP \xe2\x80\x9eGenera\xc5\x82 Heller\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Od pa\xc5\xbadziernika 1930 do ko\xc5\x84ca pa\xc5\xbadziernika 1931 r. by\xc5\x82 m\xc5\x82odszym oficerem \xc5\xbcywno\xc5\x9bciowym na ORP \xe2\x80\x9eKujawiak\xe2\x80\x9d, nast\xc4\x99pnie na ORP \xe2\x80\x9eBa\xc5\x82tyk\xe2\x80\x9d by\xc5\x82 instruktorem pok\xc5\x82adowym i na ORP \xe2\x80\x9eMazur\xe2\x80\x9d m\xc5\x82odszym oficerem. Od listopada 1931 do ko\xc5\x84ca marca 1932 r, pe\xc5\x82ni\xc5\x82 funkcj\xc4\x99 dow\xc3\xb3dcy Baterii Artylerii Nadbrze\xc5\xbcnej 105 mm na Helu. W 1932 r. odby\xc5\x82 I Kurs Oficer\xc3\xb3w Artylerii Morskiej. Teori\xc4\x99 zdobywa\xc5\x82 w Warszawie, a sta\xc5\xbce praktyczne odbywa\xc5\x82 w Gdyni oraz Tulonie (Francja) \xe2\x80\x93 czterotygodniowa praktyka i s\xc5\x82u\xc5\xbcba na ci\xc4\x99\xc5\xbckich kr\xc4\x85\xc5\xbcownikach \xe2\x80\x9eDuquesne\xe2\x80\x9d i \xe2\x80\x9eTourville\xe2\x80\x9d oraz na kontrtorpedowcu \xe2\x80\x9eTempete\xe2\x80\x9d. Nast\xc4\x99pnie od grudnia 1932 r. zosta\xc5\x82 zaokr\xc4\x99towany na niszczycielu ORP \xe2\x80\x9eBurza\xe2\x80\x9d, jako II oficer artylerii. Pod koniec 1933 do lutego 1935 r. pe\xc5\x82ni\xc5\x82 funkcj\xc4\x99 zast\xc4\x99pcy dow\xc3\xb3dcy kanonierki ORP \xe2\x80\x9eGenera\xc5\x82 Haller\xe2\x80\x9d oraz dow\xc3\xb3dcy szkolnego okr\xc4\x99tu artyleryjskiego ORP \xe2\x80\x9eKomendant Pi\xc5\x82sudski\xe2\x80\x9d. Od marca do po\xc5\x82owy pa\xc5\xbadziernika 1935 r. na torpedowcu ORP \xe2\x80\x9eMazur\xe2\x80\x9d by\xc5\x82 instruktorem artylerii i jednocze\xc5\x9bnie pe\xc5\x82ni\xc5\x82 obowi\xc4\x85zki zast\xc4\x99pcy Szefa Sztabu Dow\xc3\xb3dztwa Floty. Nast\xc4\x99pnie od drugiej po\xc5\x82owy pa\xc5\xbadziernika 1935 r. do maja 1936 r. w Kierownictwie Marynarki Wojennej w Warszawie, by\xc5\x82 referentem broni i nast\xc4\x99pnie przez 3 miesi\xc4\x85ce pe\xc5\x82ni\xc5\x82 obowi\xc4\x85zki zast\xc4\x99pcy Szefa Artylerii i Uzbrojenia Kierownictwa MW. Po powrocie do Gdyni na ORP \xe2\x80\x9eBa\xc5\x82tyk\xe2\x80\x9d przez p\xc3\xb3\xc5\x82 roku by\xc5\x82 instruktorem dalmierzyst\xc3\xb3w. Nast\xc4\x99pnie z ramienia Szefostwa Fortyfikacji, przez p\xc3\xb3\xc5\x82 roku, do ko\xc5\x84ca marca 1937 r. kierowa\xc5\x82 monta\xc5\xbcem centrali artyleryjskiej i kierowania ogniem baterii 152,4 mm na Helu.\xc2\xa0\xc2\xa0\xc2\xa0\xc2\xa0\xc2\xa0\xc2\xa0\xc2\xa0\xc2\xa0\xc2\xa0\xc2\xa0\xc2\xa0_NEWLINE_Od marca 1937 do 19 lutego 1938 r. przez dwana\xc5\x9bcie miesi\xc4\x99cy by\xc5\x82 cz\xc5\x82onkiem kierownictwa Komisji Nadzoru Budowy (zast\xc4\x99puj\xc4\x85c kpt. mar. Stanis\xc5\x82awa Mieszkowskiego), kt\xc3\xb3rej przewodniczy\xc5\x82 kmdr ppor. in\xc5\xbc. Roman Somnicki, podczas budowy niszczyciela ORP \xe2\x80\x9eGryf\xe2\x80\x9d w stoczni \xe2\x80\x9eNormanda\xe2\x80\x9d, w Hawrze (Francja). Uczestniczy\xc5\x82 tak\xc5\xbce w Komisji Odbiorczej pod przewodnictwem kmdr por. W\xc5\x82odzimierza Steyera. Dnia 27 lutego 1938 r. o godzinie 11.00 zosta\xc5\x82a podniesiona bandera na ORP \xe2\x80\x9eGryf\xe2\x80\x9d, po 45 miesi\xc4\x85cach budowy (zamiast 28 planowanych). Jako cz\xc5\x82onek pierwszej za\xc5\x82ogi, na stanowisku I oficera artylerii, przyprowadzi\xc5\x82 okr\xc4\x99t do Polski. S\xc5\x82u\xc5\xbcb\xc4\x99 na ORP \xe2\x80\x9eGryf\xe2\x80\x9d pe\xc5\x82ni\xc5\x82 do 10 czerwca 1938 r._NEWLINE_W roku 1939 kolejno pe\xc5\x82ni\xc5\x82 funkcj\xc4\x99: zast\xc4\x99pcy dow\xc3\xb3dcy ORP \xe2\x80\x9eWilia\xe2\x80\x9d, nast\xc4\x99pnie by\xc5\x82 dow\xc3\xb3dc\xc4\x85 ORP \xe2\x80\x9eCzapla\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 okr\xc4\x99tu w budowie i przy odbiorze oraz dow\xc3\xb3dc\xc4\x85 ORP \xe2\x80\x9eMewa\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Od 05 czerwca 1939 do 1 wrze\xc5\x9bnia 1939 r. by\xc5\x82 dow\xc3\xb3dc\xc4\x85 szkolnego okr\xc4\x99tu artyleryjskiego ORP \xe2\x80\x9eMazur\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 do zatopienia okr\xc4\x99tu w czasie walk na Oksywiu. Jako dow\xc3\xb3dca, na swoim okr\xc4\x99cie kierowa\xc5\x82 zaj\xc4\x99ciami na Kursie Oficer\xc3\xb3w Artylerii Morskiej \xe2\x80\x93 KOAM.\xc2\xa0\xc2\xa0\xc2\xa0\xc2\xa0\n_START_SECTION_\nUdzia\xc5\x82 w obronie wybrze\xc5\xbca w 1939 r.\n_START_PARAGRAPH_\n1 wrze\xc5\x9bnia 1939 r. ORP \xe2\x80\x9eMazur\xe2\x80\x9d dowodzony przez kap. mar. Tadeusza Rutkowskiego cumowa\xc5\x82 przy molu (razem z ORP \xe2\x80\x9eNurek\xe2\x80\x9d) w porcie wojennym na Oksywiu. Mia\xc5\x82 zadanie przewiezienia materia\xc5\x82\xc3\xb3w wojskowych z Gdyni na Hel. O godz. 14.00 port zaatakowa\xc5\x82y niemieckie samoloty Junkers JU 87 Stuka z eskadry IV/LG 1. Okr\xc4\x99ty, zosta\xc5\x82y obrzucone bombami. Mimo rozpaczliwego ognia polskiej obrony, samoloty wkr\xc3\xb3tce dotar\xc5\x82y nad cele, kt\xc3\xb3rymi sta\xc5\x82y si\xc4\x99 gotowe do wyp\xc5\x82yni\xc4\x99cia \xe2\x80\x9eMazur\xe2\x80\x9d i \xe2\x80\x9eNurek\xe2\x80\x9d (tak\xc5\xbce trafiony i zatopiony). W czasie nalotu i bombardowania, jedna z bomb, trafia w molo na wysoko\xc5\x9bci dziobu ORP \xe2\x80\x9eMazura\xe2\x80\x9d, powoduj\xc4\x85c p\xc4\x99kni\xc4\x99cie kad\xc5\x82uba. Okr\xc4\x99t zacz\xc4\x85\xc5\x82 ton\xc4\x85\xc4\x87. Kolejna bomba eksplodowa\xc5\x82a na \xc5\x9br\xc3\xb3dokr\xc4\x99ciu, w wyniku, czego okr\xc4\x99t prze\xc5\x82ama\xc5\x82 si\xc4\x99 na p\xc3\xb3\xc5\x82 i osiad\xc5\x82 na st\xc4\x99pce. Wybuch bomby i kot\xc5\x82\xc3\xb3w okr\xc4\x99towych wyrzuci\xc5\x82 dow\xc3\xb3dc\xc4\x99 kpt. mar. T. Rutkowskiego do morza. Mimo licznych zniszcze\xc5\x84 oraz ogromnych strat w ludziach, pozostali cz\xc5\x82onkowie za\xc5\x82ogi prowadzili ogie\xc5\x84 przeciwlotniczy. Najd\xc5\x82u\xc5\xbcej, do czasu, a\xc5\xbc fale zmy\xc5\x82y go z pok\xc5\x82adu, walczy\xc5\x82 z-ca dow\xc3\xb3dcy por. Jacenty Dehnel strzelaj\xc4\x85cy z dzia\xc5\x82ka rufowego kal. 40 mm, kt\xc3\xb3ry na koniec walki zerwa\xc5\x82 proporczyk dow\xc3\xb3dcy. Ocenia si\xc4\x99, \xc5\xbce zgin\xc4\x99\xc5\x82o oko\xc5\x82o 40 ludzi z 77-osobowej za\xc5\x82ogi. Z wraku zosta\xc5\x82y zdemontowane i ustawione na l\xc4\x85dzie armatki 75 mm, a pozosta\xc5\x82e uzbrojenie zamontowano w improwizowanym poci\xc4\x85gu pancernym \xe2\x80\x9eSmoku Kaszubskim\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3ry u\xc5\xbcy\xc5\x82a L\xc4\x85dowa Obrona Wybrze\xc5\xbca._NEWLINE_2 wrze\xc5\x9bnia 1939 roku kpt. mar. T. Rutkowski, dzie\xc5\x84 po wyratowaniu si\xc4\x99 z morza, zg\xc5\x82osi\xc5\x82 si\xc4\x99 do dow\xc3\xb3dcy Dywizjonu Artylerii Nadbrze\xc5\xbcnej (DAN-u) obrony Helu \xe2\x80\x93 kmdr ppor. (majora artylerii l\xc4\x85dowej) Stanis\xc5\x82awa Kukie\xc5\x82ki i uczestniczy\xc5\x82 w obronie Helu oraz Oksywia \xe2\x80\x93 jako jego zast\xc4\x99pca. L\xc4\x85dowym dow\xc3\xb3dc\xc4\x85 obrony Helu by\xc5\x82 p\xc5\x82k Stanis\xc5\x82aw D\xc4\x85bek, natomiast Morsk\xc4\x85 Obron\xc4\x85 Wybrze\xc5\xbca dowodzi\xc5\x82 kmdr Stefan Frankowski, a Rejonem Umocnie\xc5\x84 Helu kierowa\xc5\x82 i dowodzi\xc5\x82 kmdr W\xc5\x82. Steyer, do kt\xc3\xb3rego kpt. T. Rutkowski zosta\xc5\x82 przydzielony. W trakcie obrony wybrze\xc5\xbca kpt. mar. Tadeusz Rutkowski wraz z kmdr ppor. St. Kukie\xc5\x82k\xc4\x85 opracowali a potem nadzorowali przeniesienie dzia\xc5\x82 z zatopionego w porcie, stawiacza min ORP \xe2\x80\x9eGryf\xe2\x80\x9d. Zadanie to wykona\xc5\x82 por. Edmund Pappelbaum dowodz\xc4\x85c oko\xc5\x82o 100 marynarzami z za\xc5\x82\xc3\xb3g zatopionych ORP \xe2\x80\x9eWicher\xe2\x80\x9d i \xe2\x80\x9eGryf\xe2\x80\x9d. Kmdr ppor. St. Kukie\xc5\x82ka i kpt. mar. T. Rutkowski, akceptuj\xc4\x85c plany dzia\xc5\x82ania, zdecydowali \xe2\x80\x93 \xe2\x80\x9e... Dobrze! Niech Pan rozpoczyna! Otrzyma pan wszelka pomoc! Niech pan buduje bateri\xc4\x99...\xe2\x80\x9d (wspomnienia por. mar. E. Pappelbauma)._NEWLINE_Hel by\xc5\x82 ostatnim sta\xc5\x82ym bastionem polskiej obrony. Przez 32 dni za\xc5\x82oga walczy\xc5\x82a i trwa\xc5\x82a na stanowiskach w nie\xc5\x82atwych, obci\xc4\x85\xc5\xbcaj\xc4\x85cych psychicznie i fizycznie warunkach. Dopiero 1 pa\xc5\xbadziernika 1939 r. oko\xc5\x82o godziny 19.30 w sopockim hotelu Kasino-Hotel po przesz\xc5\x82o p\xc3\xb3\xc5\x82toragodzinnych negocjacjach, podpisano akt kapitulacji \xe2\x80\x93 w imieniu kontradmira\xc5\x82a J. Unruga podpisa\xc5\x82 go kmdr Majewski._NEWLINE_2 pa\xc5\xbadziernika 1939 r. po godzinie 10.00, nast\xc4\x85pi\xc5\x82o przekazywanie Niemcom baterii artyleryjskich i wszystkich obiekt\xc3\xb3w wojskowych. Na po\xc5\xbcegnaniu z obro\xc5\x84cami kmdr W\xc5\x82odzimierz Steyer powiedzia\xc5\x82 - \xe2\x80\x9e...dzi\xc4\x99kuj\xc4\x99 Wam za dobre spe\xc5\x82nienie obowi\xc4\x85zku \xc5\xbco\xc5\x82nierskiego, za Wasz\xc4\x85 dzieln\xc4\x85 postaw\xc4\x99, a odchodz\xc4\x85c do niemieckiej niewoli, nie zapominajcie, \xc5\xbce jeste\xc5\x9bcie Polakami i pami\xc4\x99tajcie, \xc5\xbce my tu jeszcze wr\xc3\xb3cimy...\xe2\x80\x9d (wspomnienia bosmana Stanis\xc5\x82awa Pawlikowskiego). Z kolei st. mar. Antoni Salaman wspomina po\xc5\xbcegnanie kmdr. St. Kukie\xc5\x82ki i jego s\xc5\x82owa: \xe2\x80\x9e\xe2\x80\xa6marynarze, \xc5\xbco\xc5\x82nierze los nas i ca\xc5\x82y polski nar\xc3\xb3d ci\xc4\x99\xc5\xbcko do\xc5\x9bwiadcza, ale pami\xc4\x99tajcie \xe2\x80\x93 Polska to wielka Rzecz...\xe2\x80\x9d_NEWLINE_Obro\xc5\x84cy przed wymarszem do niewoli od\xc5\x9bpiewali hymn narodowy.\n_START_SECTION_\nPobyt w niewoli\n_START_PARAGRAPH_\nPo zaj\xc4\x99ciu p\xc3\xb3\xc5\x82wyspu helskiego przez Niemc\xc3\xb3w, polskich obro\xc5\x84c\xc3\xb3w rozdzielono, korpus oficerski, wraz z kpt. mar. Tadeuszem Rutkowskim, przewieziono do Gda\xc5\x84ska, gdzie zaokr\xc4\x99towano ich na okr\xc4\x99cie szpitalu Wilhelm Gustloff. Gestapo od razu, ju\xc5\xbc na okr\xc4\x99cie, rozpocz\xc4\x99\xc5\x82o przes\xc5\x82uchiwanie je\xc5\x84c\xc3\xb3w. Z Gda\xc5\x84ska korpus oficerski \xe2\x80\x93 obro\xc5\x84c\xc3\xb3w Helu, przewieziono do Gdyni. Z Gdyni 5 pa\xc5\xbadziernika 1939 r. przewieziono oficer\xc3\xb3w do X C Nienburg nad Wezer\xc4\x85, w pobli\xc5\xbcu Bremy. Nast\xc4\x99pnie 9 pa\xc5\xbadziernika 1939 r. przewieziono korpus oficerski do Austrii, do obozu XVIII Spittal, nad Draw\xc4\x85. Dnia 1 czerwca 1940 r. nast\xc4\x85pi\xc5\x82 wyjazd ze Spittal do Oflagu II C Woldenberg. W Oflagu II C zgromadzono oficer\xc3\xb3w Marynarki Wojennej w baraku XV B. Pierwszym starszym obozu i pierwszym dow\xc3\xb3dc\xc4\x85 konspiracji, w czerwcu 1940 r., by\xc5\x82 kontradmira\xc5\x82 J\xc3\xb3zef Unrug._NEWLINE_W obozie XVII-C Spittal kpt. mar. T. Rutkowski by\xc5\x82 organizatorem i s\xc5\x82uchaczem Kurs\xc3\xb3w Artylerii L\xc4\x85dowej. W II-C Woldenbergu by\xc5\x82 wyk\xc5\x82adowc\xc4\x85 na Kursach Artylerii Morskiej, oraz czynnym s\xc5\x82uchaczem Uniwersytetu Woldenbergu. By\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc organizatorem i uczestnikiem zawod\xc3\xb3w i zmaga\xc5\x84 sportowych. Par\xc4\x99 razy trafi\xc5\x82 do aresztu \xe2\x80\x93 do odosobnionej celi \xe2\x80\x93 mi\xc4\x99dzy innymi za \xe2\x80\x9e...obraz\xc4\x99 Armii Niemieckiej...\xe2\x80\x9d._NEWLINE_W czasie ewakuacji, oficerowie obozu \xe2\x80\x9eWsch\xc3\xb3d\xe2\x80\x9d (oko\xc5\x82o 3000 je\xc5\x84c\xc3\xb3w), w kt\xc3\xb3rym znajdowa\xc5\x82 si\xc4\x99 kpt. mar. Tadeusz Rutkowski, zostali wyzwoleni przez wojska radzieckie 30 stycznia 1945 r. w maj\xc4\x85tku Dziedzice pod Barlinkiem.\n_START_SECTION_\nS\xc5\x82u\xc5\xbcba wojskowa od 1946 do 1951 r.\n_START_PARAGRAPH_\nPo wyzwoleniu w styczniu 1945 r. wr\xc3\xb3ci\xc5\x82 do kraju i po spotkaniu z rodzin\xc4\x85 w Warszawie, uda\xc5\x82 si\xc4\x99 do Sopotu, gdzie od grudnia 1945 pe\xc5\x82ni\xc5\x82 funkcj\xc4\x99 inspektora w Pa\xc5\x84stwowym Urz\xc4\x99dzie Repatriacyjnym. Nast\xc4\x99pnie do lutego 1946 r. pracowa\xc5\x82 w Kapitanacie Portu, w Gda\xc5\x84sku i Gdyni, jako pilot portowy._NEWLINE_27 lutego 1946 r. zosta\xc5\x82 powo\xc5\x82any do s\xc5\x82u\xc5\xbcby w odradzaj\xc4\x85cej si\xc4\x99 Marynarce Wojennej. Zweryfikowany w stopniu komandora podporucznika otrzyma\xc5\x82 przydzia\xc5\x82 do Sztabu G\xc5\x82\xc3\xb3wnego MW, na stanowisko pomocnika, a nast\xc4\x99pnie Szefa Oddzia\xc5\x82u Operacyjnego Wyszkolenia Morskiego. Od lutego 1947 r. przez p\xc3\xb3\xc5\x82 roku w Sztabie pe\xc5\x82ni\xc5\x82 funkcj\xc4\x99 Oficera Artylerii Floty i dodatkowo pe\xc5\x82ni\xc5\x82 obowi\xc4\x85zki Dow\xc3\xb3dcy Dywizjonu Artylerii Kolejowej._NEWLINE_W sierpniu 1947 r. obj\xc4\x85\xc5\x82 stanowisko Szefa Sztabu Szczeci\xc5\x84skiego Okr\xc4\x99gu Nadmorskiego, zast\xc4\x99puj\xc4\x85c kmdr por. K. Kraszewskiego. Od czerwca 1950 do pocz\xc4\x85tku 1951 r. pe\xc5\x82ni\xc5\x82 obowi\xc4\x85zki dow\xc3\xb3dcy SON-u. Po awansie na komandora porucznika, w styczniu 1951 obj\xc4\x85\xc5\x82 dow\xc3\xb3dztwo Bazy Marynarki Wojennej w \xc5\x9awinouj\xc5\x9bciu._NEWLINE_15 grudnia 1951 zosta\xc5\x82 zwolniony ze s\xc5\x82u\xc5\xbcby z pozbawieniem praw emerytalnych._NEWLINE_Po zwolnieniu z MW przez kilka lat, szukaj\xc4\x85c sta\xc5\x82ego zatrudnienia, pracowa\xc5\x82 dorywczo. Sta\xc5\x82e zatrudnienie by\xc5\x82o niemo\xc5\xbcliwe ze wzgl\xc4\x99du na zalecenia w\xc5\x82adz bezpiecze\xc5\x84stwa dla pracodawc\xc3\xb3w, dotycz\xc4\x85ce zatrudniania \xe2\x80\x9eoflagowc\xc3\xb3w czy woldemberczyk\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Dopiero od 1954 r. zosta\xc5\x82 zatrudniony na sta\xc5\x82e w Polskim Rejestrze Statk\xc3\xb3w i by\xc5\x82 za\xc5\x82o\xc5\xbcycielem plac\xc3\xb3wki w \xc5\x9awinouj\xc5\x9bciu. Jako inspektor kierowa\xc5\x82 oddzia\xc5\x82em PRS-u do odej\xc5\x9bcia na emerytur\xc4\x99 w 1971 r. W czasie 17-letniej pracy sko\xc5\x84czy\xc5\x82 studia uzyskuj\xc4\x85c dyplom in\xc5\xbcyniera na Wydziale Elektrycznym Politechniki Warszawskiej. Wyrazem uznania za prac\xc4\x99 i kierowanie plac\xc3\xb3wk\xc4\x85 by\xc5\x82o wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnienie Z\xc5\x82ot\xc4\x85 Odznak\xc4\x85 \xe2\x80\x9eZas\xc5\x82u\xc5\xbcony Pracownik Morza\xe2\x80\x9d. W 1960 roku ponownie potwierdzono, wcze\xc5\x9bniej uniewa\xc5\xbcniony i odebrany dyplom Kapitana \xc5\xbbeglugi Ma\xc5\x82ej, przyznany 1 grudnia 1945 r._NEWLINE_Zmar\xc5\x82 27 marca 1977 roku w \xc5\x9awinouj\xc5\x9bciu, prze\xc5\xbcywszy 71 lat.'