b'\n_START_ARTICLE_\nAustriacka teoria cyklu koniunkturalnego\n_START_PARAGRAPH_\nAustriacka teoria cyklu koniunkturalnego (ABT, ABCT) \xe2\x80\x93 teoria sformu\xc5\x82owana przez ekonomist\xc3\xb3w szko\xc5\x82y austriackiej maj\xc4\x85ca na celu wyja\xc5\x9bnienie przyczyn powstawania, dynamik\xc4\x99 oraz skutki cykli koniunkturalnych._NEWLINE_Podstawy tej teorii wypracowane zosta\xc5\x82y przez Ludwiga von Misesa i Friedricha von Hayeka w pierwszych dekadach XX wieku. Pod\xc4\x85\xc5\xbcaj\xc4\x85c za rozumowaniem Misesa, Hayek stwierdza, \xc5\xbce nietrwa\xc5\x82y boom spowodowany jest udzielaniem przez banki zbyt du\xc5\xbcego kredytu wed\xc5\x82ug stopy procentowej ni\xc5\xbcszej od jej poziomu naturalnego. Ten nadmierny kredyt jest podstawow\xc4\x85 przyczyn\xc4\x85 pojawienia si\xc4\x99 cyklu koniunkturalnego._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug ekonomist\xc3\xb3w szko\xc5\x82y austriackiej, banki powoduj\xc4\x85 sztuczny ruch na rynku d\xc3\xb3br kapita\xc5\x82owych oraz nadmierne inwestycje w fazie ekspansji kredytowej (boomu) i inflacyjnej emisji pieni\xc4\x85dza. Ruch ten powoduje z\xc5\x82\xc4\x85 alokacj\xc4\x99 ograniczonych \xc5\x9brodk\xc3\xb3w i po pewnym czasie okazuje si\xc4\x99 pozbawiony zdrowych podstaw ekonomicznych (np. wiele projekt\xc3\xb3w zostaje przeinwestowanych, kapita\xc5\x82 lokowany jest w bardzo ryzykowne przedsi\xc4\x99wzi\xc4\x99cia czy wr\xc4\x99cz spekulacj\xc4\x99), co powoduje kontrakcj\xc4\x99 na rynku i recesj\xc4\x99 w gospodarce \xe2\x80\x93 drug\xc4\x85 faz\xc4\x99 cyklu koniunkturalnego. \xe2\x80\x9eKryzys\xe2\x80\x9d pojawia si\xc4\x99, kiedy konsumenci d\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85 do przywr\xc3\xb3cenia po\xc5\xbc\xc4\x85danego poziomu oszcz\xc4\x99dno\xc5\x9bci i konsumpcji przy bie\xc5\xbc\xc4\x85cym poziomie st\xc3\xb3p procentowych._NEWLINE_Zwolennicy tej teorii zwracaj\xc4\x85 uwag\xc4\x99 na r\xc3\xb3\xc5\xbcne tempo, z kt\xc3\xb3rym \xc5\x9bwie\xc5\xbco wykreowany kredyt trafia na r\xc3\xb3\xc5\xbcne rynki w gospodarce i, w konsekwencji, powoduje zmiany zar\xc3\xb3wno podczas ekspansji, jak i kontrakcji gospodarki w pewnej kolejno\xc5\x9bci._NEWLINE_Ekonomia akademicka wraz z rozwojem monetaryzmu w drugiej po\xc5\x82owie XX wieku zasadniczo odrzuci\xc5\x82a klasyczn\xc4\x85 koncepcj\xc4\x99 ABT, zar\xc3\xb3wno na gruncie teoretycznym, jak i empirycznym. Elementy teorii zosta\xc5\x82y jednak wykorzystane w p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych modelach cykli koniunkturalnych. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bni ekonomi\xc5\x9bci identyfikuj\xc4\x85cy si\xc4\x99 z nurtem austriackim, tacy jak Roger W. Garrison rozwijaj\xc4\x85 zmodyfikowane wersje tej teorii.\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nPodwaliny pod austriack\xc4\x85 teori\xc4\x99 cyklu koniunkturalnego po\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 w 1912 r. Ludwig von Mises w pracy Theorie des Geldes und der Umlaufsmittel (polskie wydanie: Teoria pieni\xc4\x85dza i kredytu, 2013), oraz Friedrich August von Hayek w 1929 r. w Geldtheorie und Konjunturtheorie (Teoria pieni\xc4\x85dza i cyklu koniunkturalnego) i Prices and Production (Produkcja i ceny) z 1931 r. Teoria \xe2\x80\x9ekredytu obrotowego\xe2\x80\x9d Misesa jest swego rodzaju kombinacj\xc4\x85 teorii naturalnej stopy procentowej rozwini\xc4\x99tej przez szwedzkiego ekonomist\xc4\x99 Knuta Wicksella oraz austriackiej teorii kapita\xc5\x82u naszkicowanej przez Carla Mengera i rozszerzonej p\xc3\xb3\xc5\xbaniej przez Eugena von B\xc3\xb6hm-Bawerka. Nie bez znaczenia na pogl\xc4\x85dy Misesa pozostaje tak\xc5\xbce wp\xc5\x82yw British Currency School, kt\xc3\xb3ra podobnie jak on przyczyn fluktuacji gospodarczych upatrywa\xc5\x82a w ekspansji monetarnej. Dalszy wk\xc5\x82ad teoretyczny do tej teorii wnie\xc5\x9bli m.in. Murray N. Rothbard, Roger W. Garrison oraz Jesus H. de Soto.\n_START_SECTION_\nNadmierna ekspansja kredytowa jako przyczyna recesji\n_START_PARAGRAPH_\nAustriacka teoria cyklu koniunkturalnego wychodzi z por\xc3\xb3wnania ekonomicznej ekspansji spowodowanej wzrostem oszcz\xc4\x99dno\xc5\x9bci (savings-induced boom), kt\xc3\xb3ra jest, zdaniem Austriak\xc3\xb3w, zjawiskiem pozytywnym i do utrzymania (sustainable) z ekspansj\xc4\x85 spowodowan\xc4\x85 nadmiernym kredytem (credit-induced boom), kt\xc3\xb3ra z kolei, zdaniem Austriak\xc3\xb3w, jest zjawiskiem negatywnym i nie do utrzymania (nonsustainable). Za \xe2\x80\x9enadmierny kredyt\xe2\x80\x9d uwa\xc5\xbcaj\xc4\x85 oni generalnie taki kredyt, kt\xc3\xb3ry przewy\xc5\xbcsza oszcz\xc4\x99dno\xc5\x9bci. St\xc4\x85d te\xc5\xbc Austriacy postuluj\xc4\x85 pieni\xc4\x85dz oparty na kruszcu (konkretnie na z\xc5\x82ocie) i likwidacj\xc4\x99 bank\xc3\xb3w centralnych, kt\xc3\xb3re wini\xc4\x85 oni za kreacj\xc4\x99 nadmiernego kredytu. Austriacy widz\xc4\x85 wi\xc4\x99c g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 (i praktycznie jedyn\xc4\x85) przyczyn\xc4\x99 cykl\xc3\xb3w koniunkturalnych w nadmiernych kredytach \xe2\x80\x9eorkiestrowanych\xe2\x80\x9d przez wspomniane wy\xc5\xbcej banki centralne, i tym r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85 si\xc4\x99 od praktycznie wszystkich pozosta\xc5\x82ych ekonomist\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy przyczyn i remedi\xc3\xb3w na kryzysy szukaj\xc4\x85 albo g\xc5\x82\xc4\x99biej (Karol Marks, John Kenneth Galbraith) albo te\xc5\xbc, podobnie jak Austriacy, na rynku finansowym, ale jako wynik znacznie bardziej z\xc5\x82o\xc5\xbconych proces\xc3\xb3w (John Maynard Keynes).\n_START_SECTION_\nStagflacja\n_START_PARAGRAPH_\nTezy zawarte w teorii Austriak\xc3\xb3w pozwalaj\xc4\x85, zdaniem jej zwolennik\xc3\xb3w, na alternatywn\xc4\x85 interpretacj\xc4\x99 zjawiska stagflacji, kt\xc3\xb3rego wyst\xc4\x85pienia nie analizowa\xc5\x82 w swojej Og\xc3\xb3lnej teorii John Maynard Keynes, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc przedstawi\xc4\x87 alternatywn\xc4\x85 interpretacj\xc4\x99 przyczyn i skutk\xc3\xb3w Wielkiego Kryzysu. Obecnie przyczyny stagflacji lat 70. ubieg\xc5\x82ego wieku wyja\xc5\x9bnia si\xc4\x99 raczej na\xc5\x82o\xc5\xbceniem na siebie dw\xc3\xb3ch czynnik\xc3\xb3w: inflacyjnego finansowania przez USA wojny w Wietnamie, cyklu program\xc3\xb3w socjalnych (War on Poverty) i kryzysu (szoku) energetycznego.\n_START_SECTION_\nRola bank\xc3\xb3w centralnych\n_START_PARAGRAPH_\nAustriacy uznaj\xc4\x85, \xc5\xbce g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 przyczyn\xc4\x85 wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci cykli koniunkturalnych jest obecny system bankowy z dominuj\xc4\x85ca rol\xc4\x85 banku centralnego, kt\xc3\xb3rego polityka sprzyja ustalaniu st\xc3\xb3p procentowych na zbyt niskim poziomie przez zbyt d\xc5\x82ugi czas oraz sprzyja nadmiernej ekspansji kredytu bankowego poprzez sprzyjanie cz\xc4\x85stkowej rezerwie bankowej. Taka nadmierna kreacja kredytu powoduje powstawanie \xe2\x80\x9ebaniek spekulacyjnych\xe2\x80\x9d i sztucznie niskich oszcz\xc4\x99dno\xc5\x9bci. W dobie pieni\xc4\x85dza fiducjarnego, bank centralny tworzy nowe pieni\xc4\x85dze i przekazuje je do bank\xc3\xb3w komercyjnych, kt\xc3\xb3re kreuj\xc4\x85 depozyty dzi\xc4\x99ki przyzwoleniu na istnienie niskich rezerw. Ten utworzony w nadmiarze nowy pieni\xc4\x85dz wchodzi na rynek kredytowy i zapewnia ni\xc5\xbcsze oprocentowanie ni\xc5\xbc to, jakie istnia\xc5\x82oby, je\xc5\x9bli poda\xc5\xbc pieni\xc4\x85dza by\xc5\x82aby stabilna.\n_START_SECTION_\nR\xc3\xb3\xc5\xbcnice pogl\xc4\x85d\xc3\xb3w Hayeka i Misesa\n_START_PARAGRAPH_\nPrzedstawiciele szko\xc5\x82y austriackiej bli\xc5\xbcsi pogl\xc4\x85dom Hayeka i Garrisona uwa\xc5\xbcaj\xc4\x85, \xc5\xbce zar\xc3\xb3wno inflacja jak i deflacja jest szkodliwa, i nie wykluczaj\xc4\x85 gro\xc5\xbaby naturalnej zawodno\xc5\x9bci rynku, oraz roli instytucji pa\xc5\x84stwowych w jej korekcji. Ba\xc5\x84ka spekulacyjna mo\xc5\xbce by\xc4\x87 roz\xc5\x82adowana stopniowo, krach nie jest po\xc5\xbcyteczny. Uznaj\xc4\x85 oni za kluczow\xc4\x85 rol\xc4\x99 st\xc3\xb3p procentowych, i nie twierdz\xc4\x85 \xc5\xbce pieni\xc4\x85dz musi by\xc4\x87 oparty na kruszcu. Mises, Rothbard i przedstawiciele anarchokapitalizmu s\xc4\x85dz\xc4\x85 z kolei, \xc5\xbce ka\xc5\xbcda pa\xc5\x84stwowa interwencja mo\xc5\xbce by\xc4\x87 jedynie szkodliwa, i nale\xc5\xbcy zrezygnowa\xc4\x87 z pieni\xc4\x85dza fiducjarnego. Kluczow\xc4\x85 rol\xc4\x99 gra dla nich poda\xc5\xbc pieni\xc4\x85dza, kt\xc3\xb3ra nie jest ich zdaniem neutralna. Uwa\xc5\xbcaj\xc4\x85 oni, \xc5\xbce ba\xc5\x84ki spekulacyjne nieuchronnie prowadz\xc4\x85 do krachu, kt\xc3\xb3ry nie powinien by\xc4\x87 sztucznie \xc5\x82agodzony, poniewa\xc5\xbc jest potrzebny do usuni\xc4\x99cia z rynku z\xc5\x82ych inwestycji.\n_START_SECTION_\nOcena austriackiej teorii cyklu koniunkturalnego\n_START_PARAGRAPH_\nWed\xc5\x82ug Nicholasa Kaldora prace Hayeka nad austriack\xc4\x85 teori\xc4\x85 cyklu koniunkturalnego pocz\xc4\x85tkowo \xe2\x80\x9ezafascynowa\xc5\x82y \xc5\x9bwiat naukowy ekonomist\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d. Hayek staraj\xc4\x85c si\xc4\x99 wype\xc5\x82ni\xc4\x87 luki w teorii, doprowadzi\xc5\x82 do pojawienia si\xc4\x99 nowych jeszcze wi\xc4\x99kszych luk, a\xc5\xbc w ko\xc5\x84cu uznano, \xc5\xbce podstawowa hipoteza teorii, \xc5\xbce niedob\xc3\xb3r kapita\xc5\x82u powoduje kryzysy musi by\xc4\x87 niepoprawna._NEWLINE_Lionel Robbins by\xc5\x82 na pocz\xc4\x85tku lat 30. zwolennikiem austriackiej teorii cyklu koniunkturalnego, co zawar\xc5\x82 w opublikowanej w 1934 ksi\xc4\x85\xc5\xbcce The Great Depression. W latach p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych \xc5\xbca\xc5\x82owa\xc5\x82, \xc5\xbce napisa\xc5\x82 t\xc4\x99 ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99 i sta\xc5\x82 si\xc4\x99 zwolennikiem kontrargument\xc3\xb3w prezentowanych przez zwolennik\xc3\xb3w teorii Johna Maynarda Keynesa._NEWLINE_Wp\xc5\x82yw z\xc5\x82ej polityki monetarnej na kryzys zosta\xc5\x82 zaakceptowany przez ekonomi\xc4\x99 neoklasyczn\xc4\x85, jednak wyci\xc4\x85ga si\xc4\x99 z tego inne wnioski. Wed\xc5\x82ug obserwacji nurtu keynesowskiego, kt\xc3\xb3re tak\xc5\xbce zosta\xc5\x82y w\xc5\x82\xc4\x85czone we wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesn\xc4\x85 ekonomi\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnego nurtu, niekontrolowany krach spekulacyjny nie jest dobr\xc4\x85 metod\xc4\x85 usuwania z rynku \xe2\x80\x9ez\xc5\x82ych inwestycji\xe2\x80\x9d, ze wzgl\xc4\x99du na lepko\xc5\x9b\xc4\x87 (sztywno\xc5\x9b\xc4\x87) cen i p\xc5\x82ac. Przedsi\xc4\x99biorcy nie maj\xc4\x85 w rzeczywisto\xc5\x9bci pe\xc5\x82nej swobody w dostosowaniu si\xc4\x99 do gwa\xc5\x82townych zmian, i reaguj\xc4\x85 raczej przez redukcj\xc4\x99 zatrudnienia, ni\xc5\xbc modyfikacj\xc4\x99 cen i p\xc5\x82ac. Kryzys w pierwszej kolejno\xc5\x9bci zwi\xc4\x99ksza wi\xc4\x99c poziom bezrobocia, i zmniejsza popyt zagregowany, nie jest zatem w spos\xc3\xb3b efektywny zorientowany g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na likwidacj\xc4\x99 nieefektywnych firm, bez negatywnych efekt\xc3\xb3w zewn\xc4\x99trznych dla ca\xc5\x82ej gospodarki. Bezrobocie i og\xc3\xb3lny spadek produktywno\xc5\x9bci zwrotnie pog\xc5\x82\xc4\x99biaj\xc4\x85 recesj\xc4\x99. Ekonomia neoklasyczna (g\xc5\x82\xc3\xb3wnego nurtu) r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc zwraca wi\xc4\x99c uwag\xc4\x99 na kluczow\xc4\x85 rol\xc4\x99 polityki monetarnej w eskalowaniu lub za\xc5\xbcegnywaniu kryzys\xc3\xb3w ekonomicznych, wskazuje jednak na przeciwne ni\xc5\xbc szko\xc5\x82a austriacka metody walki z kryzysami \xe2\x80\x93 celowo ekspansywn\xc4\x85 polityk\xc4\x99 pieni\xc4\x99\xc5\xbcn\xc4\x85._NEWLINE_Francuski ekonomista, laureat nagrody im. Alfreda Nobla z ekonomii, Maurice Allais by\xc5\x82 zwolennikiem austriackiej teorii cyklu koniunkturalnego i w swoich pracach cz\xc4\x99sto cytowa\xc5\x82 czo\xc5\x82owych ekonomist\xc3\xb3w szko\xc5\x82y austriackiej \xe2\x80\x93 Ludwiga von Misesa i Murraya N. Rothbarda._NEWLINE_To, \xc5\xbce austriacka teoria jest uwa\xc5\xbcana za jedn\xc4\x85 z uznawanych wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie teorii cyklu kredytowego, podkre\xc5\x9blone jest m.in. przez ekonomist\xc3\xb3w ze szko\xc5\x82y postkeynesowskiej pracuj\xc4\x85cych w Banku Rozrachunk\xc3\xb3w Mi\xc4\x99dzynarodowych._NEWLINE_Jak zauwa\xc5\xbca ekonomista konserwatywny Bryan Caplan, w koncepcji ABT przyjmuje si\xc4\x99 bez uzasadnienia, \xc5\xbce podmioty rynkowe nie s\xc4\x85 \xc5\x9bwiadome, \xc5\xbce niskie stopy procentowe nie s\xc4\x85 zjawiskiem sta\xc5\x82ym. Teoria ta, w uj\xc4\x99ciu Misesa i Rothbarda, pomija te\xc5\xbc problemy zwi\xc4\x85zane z deflacj\xc4\x85, i stawia b\xc5\x82\xc4\x99dne prognozy dotycz\xc4\x85ce reakcji zatrudnienia i kapita\xc5\x82u na kryzys ekonomiczny.\n_START_SECTION_\nKrytyka empiryczna\n_START_PARAGRAPH_\nG\xc5\x82\xc3\xb3wna prognoza klasycznego ABT \xe2\x80\x93 \xc5\xbce po ba\xc5\x84kach kredytowych nast\xc4\x99puje proporcjonalny krach \xe2\x80\x93 zosta\xc5\x82a uznana za sfalsyfikowan\xc4\x85 przez monetaryst\xc3\xb3w, takich jak Milton Friedman, kt\xc3\xb3rzy nie zaobserwowali takiej korelacji w danych gospodarczych obejmuj\xc4\x85cych XIX i XX wiek. Model ABT zak\xc5\x82ada r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc, \xc5\xbce przyczyn\xc4\x85 recesji kredytowych jest niedob\xc3\xb3r (szok poda\xc5\xbcowy) kapita\xc5\x82u, co nakazuje spodziewa\xc4\x87 si\xc4\x99 inflacji w czasie kryzys\xc3\xb3w ekonomicznych. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 historycznych krach\xc3\xb3w wi\xc4\x85za\xc5\x82a si\xc4\x99 jednak ze zjawiskiem deflacji, lub stagflacji maj\xc4\x85cej inne pod\xc5\x82o\xc5\xbce. Ponadto, wraz z rozwojem wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych metod prowadzenia bankowo\xc5\x9bci centralnej, takich jak regu\xc5\x82a Taylora, oraz rezygnacj\xc4\x85 ze standardu z\xc5\x82ota, obserwuje si\xc4\x99 \xc5\x82agodniejsze recesje ni\xc5\xbc w przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci. Podobnie do opisanych wy\xc5\xbcej zarzut\xc3\xb3w Caplana, w rzeczywisto\xc5\x9bci obserwuje si\xc4\x99 te\xc5\xbc wy\xc5\xbcsz\xc4\x85 racjonalno\xc5\x9b\xc4\x87 uczestnik\xc3\xb3w rynku Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 ekonomist\xc3\xb3w wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej szko\xc5\x82y austriackiej zwraca te\xc5\xbc uwag\xc4\x99, \xc5\xbce ka\xc5\xbcdy produkt rynkowy ma odr\xc4\x99bne naturalne stopy procentowe._NEWLINE_Wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne warianty ABT, oparte o nurt my\xc5\x9bli Hayeka i rozwijane m.in. przez Rogera W. Garrisona, znajduj\xc4\x85 ograniczone poparcie w danych empirycznych, w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci w cz\xc4\x99\xc5\x9bci niemonetarnej. Dzisiejsze neoklasyczne modele cyklu koniunkturalnego, takie jak RCT, uwzgl\xc4\x99dniaj\xc4\x85 wybrane elementy ABT, do kt\xc3\xb3rego odwo\xc5\x82ywa\xc5\x82 si\xc4\x99 m.in. Robert Lucas. Istotnie uda\xc5\x82o si\xc4\x99 zaobserwowa\xc4\x87 zwi\xc4\x85zki pomi\xc4\x99dzy polityk\xc4\x85 bank\xc3\xb3w centralnych a przebiegiem kryzys\xc3\xb3w finansowych._NEWLINE_Tw\xc3\xb3rca regu\xc5\x82y Taylora, ekonomista John B. Taylor, uwa\xc5\xbca w zgodzie z postulatami ABT, \xc5\xbce zbyt ekspansywna polityka monetarna Fed by\xc5\x82a kluczowym czynnikiem przyczynowym dla kryzysu finansowego w latach 2007-2008. Proponuje on, aby ameryka\xc5\x84ski bank centralny zrezygnowa\xc5\x82 z aktywnego sterowania stopami procentowymi, i kierowa\xc5\x82 si\xc4\x99 mechanicznie regu\xc5\x82\xc4\x85 Taylora. Szef Fed z okresu recesji, Ben Bernanke, przyznaj\xc4\x85c si\xc4\x99 do pewnych b\xc5\x82\xc4\x99d\xc3\xb3w, wskazuje jednak na to, \xc5\xbce regu\xc5\x82a ta by\xc5\x82a przestrzegana, i nie jest w rzeczywisto\xc5\x9bci wystarczaj\xc4\x85ca do pe\xc5\x82nej oceny i wyja\xc5\x9bnienia sytuacji gospodarczej. Ekonomista Scott Sumner r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wskazuje na inn\xc4\x85 diagnoz\xc4\x99 i rozwi\xc4\x85zania \xe2\x80\x93 kierowanie si\xc4\x99 nominalnym PKB jako celem akcji monetarnych. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 komentator\xc3\xb3w przypisuje skuteczne zako\xc5\x84czenie recesji temu, \xc5\xbce Fed wykorzysta\xc5\x82 jego rady. Polityka Europejskiego Banku Centralnego zorientowana bardziej na restrykcj\xc4\x99 monetarn\xc4\x85, w po\xc5\x82\xc4\x85czeniu z polityk\xc4\x85 fiskaln\xc4\x85 rz\xc4\x85d\xc3\xb3w europejskich nastawion\xc4\x85 na \xe2\x80\x9ezaciskanie pasa\xe2\x80\x9d (austerity), przynios\xc5\x82a gorsze rezultaty i d\xc5\x82u\xc5\xbcsze wychodzenie z recesji.'