b'\n_START_ARTICLE_\nLinia po\xc5\x82udnikowa\n_START_SECTION_\nBudowa i dzia\xc5\x82anie\n_START_PARAGRAPH_\nLinia po\xc5\x82udnikowa jest lini\xc4\x85 wyznaczon\xc4\x85 na poziomym pod\xc5\x82o\xc5\xbcu, na kt\xc3\xb3r\xc4\x85 dok\xc5\x82adnie w samo po\xc5\x82udnie pada plamka \xc5\x9bwiat\xc5\x82a s\xc5\x82onecznego przechodz\xc4\x85cego przez otw\xc3\xb3r nazywany gnomonem otworkowym. Linia po\xc5\x82udnikowa jest zbudowana zawsze wewn\xc4\x85trz budynku \xe2\x80\x93 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej wewn\xc4\x85trz wie\xc5\xbcy obserwatorium astronomicznego lub ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a. Linia po\xc5\x82udnikowa r\xc3\xb3\xc5\xbcni si\xc4\x99 od meridianu, usytuowanego na zewn\xc4\x85trz budynku, tym, i\xc5\xbc na zewn\xc4\x85trz gnomonem jest pr\xc4\x99t lub obelisk, a moment przej\xc5\x9bcia S\xc5\x82o\xc5\x84ca przez po\xc5\x82udnik okre\xc5\x9bla nie plamka s\xc5\x82oneczna, lecz cie\xc5\x84 rzucany przez ten\xc5\xbce gnomon. W tym przypadku wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 S\xc5\x82o\xc5\x84ca na sferze niebieskiej wyznacza d\xc5\x82ugo\xc5\x9b\xc4\x87 cienia rzucanego na po\xc5\x82udnik (lini\xc4\x99 po\xc5\x82udnikow\xc4\x85)._NEWLINE_Dok\xc5\x82adno\xc5\x9b\xc4\x87 pomiaru zale\xc5\xbca\xc5\x82a od d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci linii oraz od wysoko\xc5\x9bci, na jakiej zosta\xc5\x82 umiejscowiony otw\xc3\xb3r gnomonu. Im d\xc5\x82u\xc5\xbcsza linia i wy\xc5\xbcej umiejscowiony otw\xc3\xb3r, tym pomiar by\xc5\x82 dok\xc5\x82adniejszy. Tak\xc5\xbce technika u\xc5\x82o\xc5\xbcenia linii oraz precyzja wykonania jej element\xc3\xb3w mia\xc5\x82y tutaj decyduj\xc4\x85ce znaczenie._NEWLINE_Linie po\xc5\x82udnikowe by\xc5\x82y w\xc3\xb3wczas nie tylko bardzo precyzyjnymi przyrz\xc4\x85dami astronomicznymi, ale tak\xc5\xbce dzie\xc5\x82ami sztuki architektonicznej, podziwianymi przez wszystkich, kt\xc3\xb3rzy mieli okazj\xc4\x99 je ogl\xc4\x85da\xc4\x87. Lini\xc4\x99, kt\xc3\xb3ra mia\xc5\x82a najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej kilkana\xc5\x9bcie, a nawet kilkadziesi\xc4\x85t metr\xc3\xb3w d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci, wyk\xc5\x82adano najlepszymi gatunkami marmuru, a posadzk\xc4\x99 wok\xc3\xb3\xc5\x82 inkrustowano elementami z metalu wskazuj\xc4\x85cymi znaki zodiaku oraz r\xc3\xb3wnonocy i przesile\xc5\x84 (zimowego i letniego). Niekiedy, gdy pomieszczenie mia\xc5\x82o ograniczon\xc4\x85 kubatur\xc4\x99, linia nie ko\xc5\x84czy\xc5\x82a si\xc4\x99 przy \xc5\x9bcianie, lecz wspina\xc5\x82a na wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 kilku metr\xc3\xb3w i by\xc5\x82a cz\xc4\x99sto zwie\xc5\x84czona inskrypcj\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nHistoria wynalazku\n_START_PARAGRAPH_\nPomys\xc5\x82 wyznaczania linii po\xc5\x82udnikowych wywodzi si\xc4\x99 z Italii. To tam powsta\xc5\x82a pierwsza linia wykonana oko\xc5\x82o 1475 roku w katedrze Santa Maria del Fiore przez Paola Toscanellego. Niestety do naszych czas\xc3\xb3w nie zachowa\xc5\x82a si\xc4\x99 oryginalna konstrukcja tej meridiany, lecz jedynie rozbudowana i udoskonalona wersja wykonana w 1755 roku przez Leonardo Ximenesa. Do najs\xc5\x82awniejszych i najzdolniejszych konstruktor\xc3\xb3w meridian zalicza si\xc4\x99 dominikanina Ignazio Danti. Jego dzie\xc5\x82em s\xc4\x85 meridiany w ko\xc5\x9bciele San Petronio w Bolonii (1575) oraz w Obserwatorium Watyka\xc5\x84skim, nazywanym Wie\xc5\xbc\xc4\x85 Wiatr\xc3\xb3w (1582). Wie\xc5\xbca Wiatr\xc3\xb3w nazywana jest r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Wie\xc5\xbc\xc4\x85 Gregoria\xc5\x84sk\xc4\x85, gdy\xc5\xbc m.in. na podstawie obserwacji i oblicze\xc5\x84 na znajduj\xc4\x85cej si\xc4\x99 tam\xc5\xbce meridianie, papie\xc5\xbc Grzegorz XIII zadecydowa\xc5\x82 o reformie kalendarza (od jego imienia nazwano go kalendarzem gregoria\xc5\x84skim). W 1655 roku Gian Domenico Cassini wyznaczy\xc5\x82 w ko\xc5\x9bciele San Petronio nowy po\xc5\x82udnik. Meridiany pos\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82y nie tylko do reformy kalendarza, ale r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc do reformy i rozwoju ca\xc5\x82ej \xc3\xb3wczesnej astronomii. Wiek XVIII przyni\xc3\xb3s\xc5\x82 schy\xc5\x82ek tego rodzaju instrumentom, gdy\xc5\xbc wymy\xc5\x9blono dok\xc5\x82adniejszy spos\xc3\xb3b pomiar\xc3\xb3w, a instrumentem kt\xc3\xb3ry zast\xc4\x85pi\xc5\x82 meridian\xc4\x99 by\xc5\x82 kwadrant._NEWLINE_Do przeprowadzenia reformy kalendarza potrzebna by\xc5\x82a bardzo dok\xc5\x82adna d\xc5\x82ugo\xc5\x9b\xc4\x87 roku zwrotnikowego, czyli czasu od przej\xc5\x9bcia S\xc5\x82o\xc5\x84ca przez dany punkt, np. przesilenia zimowego, do nast\xc4\x99pnego przej\xc5\x9bcia przez ten punkt. Wed\xc5\x82ug kalendarza julia\xc5\x84skiego rok zwrotnikowy wynosi 365,25 dni, a po dokonaniu oblicze\xc5\x84 przy pomocy linii po\xc5\x82udnikowej sprecyzowano wynik do 365,2422 dnia. Ta na poz\xc3\xb3r drobna r\xc3\xb3\xc5\xbcnica spowodowa\xc5\x82a narastanie b\xc5\x82\xc4\x99du przez szesna\xc5\x9bcie stuleci, co doprowadzi\xc5\x82o do r\xc3\xb3\xc5\xbcnicy daty kalendarzowej r\xc3\xb3wnonocy wiosennej i terminu rzeczywistej r\xc3\xb3wnonocy astronomicznej. R\xc3\xb3\xc5\xbcnica wynosi\xc5\x82a 10 dni. Dla Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a katolickiego reforma by\xc5\x82a niezb\xc4\x99dna, gdy\xc5\xbc w kalendarzu liturgicznym Wielkanoc jako \xc5\x9bwi\xc4\x99to ruchome przypada w pierwsz\xc4\x85 niedziel\xc4\x99 po pierwszej pe\xc5\x82ni ksi\xc4\x99\xc5\xbcyca po r\xc3\xb3wnonocy wiosennej.\n_START_SECTION_\nMeridiana w Polsce\n_START_PARAGRAPH_\nNa terenie dzisiejszej Polski istnieje tylko jeden tego typu instrument astronomiczny. Znajduje si\xc4\x99 w Wie\xc5\xbcy Matematycznej, kt\xc3\xb3ra wie\xc5\x84czy gmach Uniwersytetu Wroc\xc5\x82awskiego. Tw\xc3\xb3rc\xc4\x85 by\xc5\x82 Longinus Anton Jungnitz (1764\xe2\x80\x931831), astronom i fizyk, za\xc5\x82o\xc5\xbcyciel uniwersyteckiego obserwatorium astronomicznego w 1791 roku. Linia ma 15,4 metra d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci i jest ograniczona niewielk\xc4\x85 kubatur\xc4\x85 pomieszczenia. Linia jednak nie ko\xc5\x84czy si\xc4\x99 przy \xc5\x9bcianie wie\xc5\xbcy, lecz przechodzi w lini\xc4\x99 pionow\xc4\x85 o wysoko\xc5\x9bci 2,3 m. Otw\xc3\xb3r gnomonu o \xc5\x9brednicy 3,5 milimetra zosta\xc5\x82 wywiercony w mosi\xc4\x99\xc5\xbcnej p\xc5\x82ytce, kt\xc3\xb3ra zosta\xc5\x82a zamontowana na wysoko\xc5\x9bci 3,9 m nad poziomem pod\xc5\x82ogi. Wroc\xc5\x82awska linia po\xc5\x82udnikowa by\xc5\x82a jednym z najdok\xc5\x82adniejszych instrument\xc3\xb3w tego typu. Wed\xc5\x82ug wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych oblicze\xc5\x84 podczas przesilenia zimowego po\xc5\x82udnie wed\xc5\x82ug tej linii nast\xc4\x99puje o 10 sekund za wcze\xc5\x9bnie, a podczas przesilenia letniego o 5 sekund za p\xc3\xb3\xc5\xbano. Dzi\xc5\x9b nie mo\xc5\xbcna ju\xc5\xbc obserwowa\xc4\x87 przechodzenia plamki s\xc5\x82onecznej przez po\xc5\x82udnik wie\xc5\xbcy wroc\xc5\x82awskiej, poniewa\xc5\xbc przy remoncie wie\xc5\xbcy zniszczonej podczas II wojny \xc5\x9bwiatowej nie odtworzono otworu gnomonu.'