b"\n_START_ARTICLE_\nEvidence-based medicine\n_START_PARAGRAPH_\nMedycyna oparta na faktach, medycyna oparta na dowodach (naukowych), EBM (od ang. evidence-based medicine) \xe2\x80\x93 korzystanie w post\xc4\x99powaniu klinicznym z wiarygodnych dowod\xc3\xb3w naukowych dotycz\xc4\x85cych skuteczno\xc5\x9bci i bezpiecze\xc5\x84stwa terapii. Dowod\xc3\xb3w takich dostarczaj\xc4\x85 wyniki bada\xc5\x84 eksperymentalnych oraz bada\xc5\x84 obserwacyjnych._NEWLINE_Inne polskie odpowiedniki terminu EBM to \xe2\x80\x9eewaluacja bada\xc5\x84 medycznych\xe2\x80\x9d (dla uzyskania identycznego skr\xc3\xb3towca) i \xe2\x80\x9epraktyka oparta na wiarygodnych i aktualnych publikacjach\xe2\x80\x9d (POWAP) \xe2\x80\x93 jednak t\xc5\x82umaczenia te nie oddaj\xc4\x85 pierwotnego znaczenia terminu.\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nJako protoplast\xc4\x99 medycyny opartej na faktach wskazuje si\xc4\x99 wiede\xc5\x84skiego lekarza Ignaza Semmelweisa, kt\xc3\xb3ry w 1840 roku na podstawie bada\xc5\x84 statystycznych skorelowa\xc5\x82 umieralno\xc5\x9b\xc4\x87 kobiet na wydziale po\xc5\x82o\xc5\xbcniczym z wcze\xc5\x9bniejsz\xc4\x85 prac\xc4\x85 lekarzy w prosektorium i na tej podstawie wysnu\xc5\x82 wniosek, \xc5\xbce zaka\xc5\xbcenia poporodowe musz\xc4\x85 by\xc4\x87 powodowane przez jaki\xc5\x9b czynnik zaka\xc5\xbany przenoszony przez lekarzy. Dzi\xc4\x99ki tej obserwacji Semmelweis by\xc5\x82 w stanie obni\xc5\xbcy\xc4\x87 umieralno\xc5\x9b\xc4\x87 w po\xc5\x82ogu z 12% do 2% przez wprowadzenie procedury dezynfekcji r\xc4\x85k przez lekarzy opuszczaj\xc4\x85cych prosektorium, pomimo \xc5\xbce nie potrafi\xc5\x82 precyzyjnie wyja\xc5\x9bni\xc4\x87 mechanizmu zaka\xc5\xbcenia (Ludwik Pasteur opisa\xc5\x82 go dopiero 20 lat p\xc3\xb3\xc5\xbaniej). _NEWLINE_Uwa\xc5\xbca si\xc4\x99, \xc5\xbce EBM rozwin\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 w latach 80. na McMaster University w Kanadzie jako reakcja na powszechn\xc4\x85 w medycynie dominacj\xc4\x99 paradygmatu opartego na naukach podstawowych (patofizjologia, biochemia). Wywodzi si\xc4\x99 z epidemiologii klinicznej, dyscypliny zajmuj\xc4\x85cej si\xc4\x99 problematyk\xc4\x85 eksperymentu medycznego i ocen\xc4\x85 wiarygodno\xc5\x9bci bada\xc5\x84 klinicznych.\n_START_SECTION_\nWsp\xc3\xb3\xc5\x82czesno\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nW sk\xc5\x82ad EBM wchodzi, mi\xc4\x99dzy innymi, typologia poszczeg\xc3\xb3lnych rodzaj\xc3\xb3w klinicznych bada\xc5\x84 naukowych (w tym badania obserwacyjne i eksperymentalne) wraz z charakterystyk\xc4\x85 ich wiarygodno\xc5\x9bci, wyszukiwanie publikacji naukowych (charakterystyki dost\xc4\x99pnych baz informacji medycznej, na przyk\xc5\x82ad MedLine, EMBASE ), podstawy biostatystyki, zasady sporz\xc4\x85dzania bada\xc5\x84 wt\xc3\xb3rnych, takich jak przegl\xc4\x85dy systematyczne czy metaanaliz. _NEWLINE_EBM nie ogranicza si\xc4\x99 jednak do operowania statystyk\xc4\x85 i metodami epidemiologii; oryginalne sformu\xc5\x82owanie tw\xc3\xb3rcy EBM G. Guyatta \xe2\x80\x9ebest available evidence\xe2\x80\x9d nie wyklucza bowiem korzystania np. z mniej wiarygodnych doniesie\xc5\x84 naukowych (np. opisy przypadk\xc3\xb3w), o ile lepsze nie istniej\xc4\x85 lub nie s\xc4\x85 w danym momencie dost\xc4\x99pne. Czyni to EBM nurtem otwartym na nowe koncepcje, o czym \xc5\x9bwiadczy ewolucja \xe2\x80\x9emedycyny opartej na faktach\xe2\x80\x9d z buntowniczo nastawionego nurtu lat 80. do obecnie dominuj\xc4\x85cego integracyjnego podej\xc5\x9bcia. _NEWLINE_Owo integracyjne podej\xc5\x9bcie, okre\xc5\x9blane niekiedy \xc5\xbcartobliwie jako medicine based evidence (fakty oparte na medycynie) rehabilituje rol\xc4\x99 indywidualnego do\xc5\x9bwiadczenia lekarza i patofizjologii oraz warto\xc5\x9bci pacjenta jako r\xc3\xb3wnoprawnych z dowodami naukowymi czynnik\xc3\xb3w w podejmowaniu decyzji medycznych._NEWLINE_Ameryka\xc5\x84ska fundacja ABIM w ramach kampanii Choosing Wisely publikuje list\xc4\x99 rozpowszechnionych w \xc5\x9brodowisku lekarskim terapii lub analiz, kt\xc3\xb3re w \xc5\x9bwietle bada\xc5\x84 naukowych s\xc4\x85 nieuzasadnione lub nieskuteczne._NEWLINE_Stosowanie podej\xc5\x9bcia EBM nie rozwi\xc4\x85za\xc5\x82o takich negatywnych aspekt\xc3\xb3w jak b\xc5\x82\xc4\x99dne dowody czy wp\xc5\x82yw ukrytych interes\xc3\xb3w w publikowaniu bada\xc5\x84 naukowych, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 coraz bardziej wyszukane i trudniejsze do wykazania. Nie przes\xc4\x85dza to o tym, \xc5\xbce model EBM okaza\xc5\x82 si\xc4\x99 bezwarto\xc5\x9bciowy, jednak niezb\xc4\x99dny wydaje si\xc4\x99 powr\xc3\xb3t do zasad EBM, etycznych aspekt\xc3\xb3w leczenia chorych, indywidualnych i zrozumia\xc5\x82ych procedur raczej ni\xc5\xbc sztywnych regu\xc5\x82 post\xc4\x99powania.\n_START_SECTION_\nInne dziedziny\n_START_PARAGRAPH_\nPoj\xc4\x99cie EBM zosta\xc5\x82o z czasem uwzgl\xc4\x99dnione w innych dziedzinach klinicznych, w tym piel\xc4\x99gniarstwie, stomatologii, fizjoterapii, farmakologii. W efekcie powsta\xc5\x82o okre\xc5\x9blenie  EBHC (evidence-based health care), czyli opieka oparta na wiarygodnych i aktualnych publikacjach naukowych._NEWLINE_Powsta\xc5\x82o r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc poj\xc4\x99cie EBNP (evidence-based nursing practice), czyli opieka piel\xc4\x99gniarska oparta na faktach. EBNP wdra\xc5\xbca podobne zasady jak EBM, promuj\xc4\x85c rozwi\xc4\x85zywanie dylemat\xc3\xb3w klinicznych, piel\xc4\x99gnacyjnych w oparciu o wykorzystanie oryginalnych doniesie\xc5\x84. Wiarygodnych doniesie\xc5\x84 naukowych dostarcza baza Cochrane'a, czy elektroniczny podr\xc4\x99cznik UpToDate, baza Medline._NEWLINE_Poj\xc4\x99ciem wywodz\xc4\x85cym si\xc4\x99 bezpo\xc5\x9brednio z EBM jest EBD (evidence-based design), czyli\xc2\xa0projektowanie oparte na dowodach/badaniach naukowych.\xc2\xa0Stosowane do projektowania szpitali, plac\xc3\xb3wek s\xc5\x82u\xc5\xbcby zdrowia a tak\xc5\xbce mebli medycznych._NEWLINE_Postuluje si\xc4\x99 tak\xc5\xbce rozszerzenie dzia\xc5\x82a\xc5\x84 \xe2\x80\x9eopartych na dowodach\xe2\x80\x9d na polityk\xc4\x99 spo\xc5\x82eczn\xc4\x85 (evidence-based policy) i tworzenie prawa (evidence-based legislation)._NEWLINE_Coraz szerzej pojawia si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc koncepcja zarz\xc4\x85dzania opartego na dowodach (evidence-based management) oraz szkole\xc5\x84 opartych na dowodach (evidence-based training)."