b'\n_START_ARTICLE_\nTrafno\xc5\x9b\xc4\x87 eksperymentu\n_START_PARAGRAPH_\nTrafno\xc5\x9b\xc4\x87 eksperymentu \xe2\x80\x93 termin odnosi si\xc4\x99 do badania eksperymentalnego, b\xc4\x85d\xc5\xba quasi-eksperymentalnego, w dziedzinie psychologii. Wed\xc5\x82ug Campbella i Stanleya trafno\xc5\x9b\xc4\x87 nale\xc5\xbcy rozpatrywa\xc4\x87 pod aspektem wewn\xc4\x99trznym oraz zewn\xc4\x99trznym.\n_START_SECTION_\nTrafno\xc5\x9b\xc4\x87 wewn\xc4\x99trzna\n_START_PARAGRAPH_\nWyst\xc4\x99puje ona wtedy, kiedy zmienna niezale\xc5\xbcna X w efekcie manipulacji zadzia\xc5\x82a\xc5\x82a na zmienn\xc4\x85 zale\xc5\xbcn\xc4\x85 Y, zgodnie z za\xc5\x82o\xc5\xbceniami przyj\xc4\x99tymi w hipotezie badawczej. Aby tak by\xc5\x82o, plan badania musi by\xc4\x87 adekwatny do hipotezy oraz czynniki wp\xc5\x82ywaj\xc4\x85ce na zachowanie si\xc4\x99 badanych (zmienne niezale\xc5\xbcne uboczne oraz zmienne zak\xc5\x82\xc3\xb3caj\xc4\x85ce) w trakcie ca\xc5\x82ego eksperymentu musz\xc4\x85 by\xc4\x87 kontrolowane przez badacza. W zachowaniu trafno\xc5\x9bci wewn\xc4\x99trznej niezb\xc4\x99dna jest efektywna manipulacja zmienn\xc4\x85 niezale\xc5\xbcn\xc4\x85-g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 X. Plan badania musi eliminowa\xc4\x87 alternatywne wyja\xc5\x9bnienia zmienno\xc5\x9bci zmiennej zale\xc5\xbcnej Y, kt\xc3\xb3re mog\xc4\x85 wynika\xc4\x87 z czynnik\xc3\xb3w zewn\xc4\x99trznych (np. warunki pogodowe, poziom wyspania badanych). Dobrym sposobem maksymalizacji trafno\xc5\x9bci wewn\xc4\x99trznej s\xc4\x85 Systematycznie Modyfikowane Autoreplikacje (SMAR). Przyk\xc5\x82adem takiego dzia\xc5\x82ania jest badanie Doli\xc5\x84skiego i Nawrata, kt\xc3\xb3rego celem by\xc5\x82o zbadanie zjawiska, jakim jest podatno\xc5\x9b\xc4\x87 na wp\xc5\x82ywy innych po nag\xc5\x82ym ust\xc4\x85pieniu emocji strachu (hu\xc5\x9btawka emocjonalna). Pierwszy eksperyment polega\xc5\x82 na tym, \xc5\xbce osoby pr\xc3\xb3buj\xc4\x85ce przej\xc5\x9b\xc4\x87 w nieoznakowanym miejscu s\xc5\x82ysza\xc5\x82y gwizdek policyjny, co mia\xc5\x82o na celu wzbudzenie u nich strachu. Jednak zamiast policjanta pojawia\xc5\x82a si\xc4\x99 m\xc5\x82oda dziewczyna z kwestionariuszem. Mimo nieprzyjemnej pogody i warunk\xc3\xb3w a\xc5\xbc 59% os\xc3\xb3b wype\xc5\x82nia\xc5\x82o ankiety (w grupie kontrolnej, w kt\xc3\xb3rej nie by\xc5\x82 zastosowany gwizdek \xe2\x80\x93 46%). Aby zwi\xc4\x99kszy\xc4\x87 trafno\xc5\x9b\xc4\x87 wewn\xc4\x99trzn\xc4\x85 nast\xc4\x99pnego badania o tej samej tematyce, Doli\xc5\x84ski i Nawrat postanowili powt\xc3\xb3rzy\xc4\x87 eksperyment przy zwi\xc4\x99kszeniu nat\xc4\x99\xc5\xbcenia manipulacji eksperymentalnej oraz oczyszczenia jej z niepo\xc5\xbc\xc4\x85danych efekt\xc3\xb3w. Autorzy wywnioskowali z wynik\xc3\xb3w poprzedniego zadania brak jednoznacznego sygna\xc5\x82u o ust\xc4\x85pieniu zagro\xc5\xbcenia, dlatego w tym badaniu chcieli go ulepszy\xc4\x87. Tym razem badali kierowc\xc3\xb3w parkuj\xc4\x85cych w niedozwolonym miejscu. Kierowca, zbli\xc5\xbcaj\xc4\x85c si\xc4\x99 do auta, widzia\xc5\x82 kartk\xc4\x99 przypominaj\xc4\x85c\xc4\x85 mandat. Kiedy j\xc4\x85 odwraca\xc5\x82, okazywa\xc5\x82o si\xc4\x99, \xc5\xbce jest to jedynie reklama \xc5\x9brodka na porost w\xc5\x82os\xc3\xb3w i w tym momencie pojawia\xc5\x82a si\xc4\x99 studentka z kwestionariuszem. W tym przypadku zgodzi\xc5\x82o si\xc4\x99 a\xc5\xbc 62% badanych (w grupie, w kt\xc3\xb3rej "mandat" znajdywa\xc5\x82 si\xc4\x99 przy bocznej szybie tylko 37%, a w grupie bez "mandatu" \xe2\x80\x93 36%). Dzi\xc4\x99ki ulepszeniu sposobu manipulowania stanem ulgi badacze dokonali maksymalizacji trafno\xc5\x9bci wewn\xc4\x99trznej._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug Campbella i Cooka czynniki zak\xc5\x82\xc3\xb3caj\xc4\x85ce, wp\xc5\x82ywaj\xc4\x85ce na trafno\xc5\x9b\xc4\x87 wewn\xc4\x99trzn\xc4\x85 to:\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nCzas pomi\xc4\x99dzy pretestem Y, a posttestem Y powinien by\xc4\x87 jak najkr\xc3\xb3tszy. W innym wypadku du\xc5\xbcym prawdopodobie\xc5\x84stwem b\xc4\x99dzie zadzia\xc5\x82anie czynnika poza eksperymentalnego (niedotycz\xc4\x85cego hipotezy badawczej), kt\xc3\xb3ry zak\xc5\x82\xc3\xb3ci jego trafno\xc5\x9b\xc4\x87. Przyk\xc5\x82adowo, je\xc5\xbceli badana jest skuteczno\xc5\x9b\xc4\x87 reklamy na odbiorc\xc4\x99, a w przerwie pomi\xc4\x99dzy prestestem Y, a posttestem Y pojawi si\xc4\x99 reklama towaru o podobnym przeznaczeniu, bardziej atrakcyjna, badany mylnie dojdzie do wniosku, \xc5\xbce reklama badana jest ma\xc5\x82o skuteczna.\n_START_SECTION_\nDojrzewanie\n_START_PARAGRAPH_\nS\xc4\x85 to zmiany fizjologiczne i psychiczne os\xc3\xb3b badanych, kt\xc3\xb3re mog\xc4\x85 mie\xc4\x87 wp\xc5\x82yw na badanie. Najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej problem ten pojawia si\xc4\x99 przy badaniach z udzia\xc5\x82em dzieci. W celu zmniejszenia czynnika dojrzewania, czas pomi\xc4\x99dzy pretestem, a posttestem powinien by\xc4\x87 jak najkr\xc3\xb3tszy.\n_START_SECTION_\nSelekcja\n_START_PARAGRAPH_\nOsoby badane powinny by\xc4\x87 losowo przydzielane do grup eksperymentalnych (randomizacja 2. stopnia). W innym przypadku mo\xc5\xbce doj\xc5\x9b\xc4\x87 do powa\xc5\xbcnego zak\xc5\x82\xc3\xb3cenia trafno\xc5\x9bci badania. Przyk\xc5\x82adowo, je\xc5\xbceli w badaniu dotycz\xc4\x85cym kszta\xc5\x82towania postaw do grupy eksperymentalnej dobierzemy osoby o pogl\xc4\x85dach rasistowskich, a do grupy kontrolnej osoby ze stowarzyszenia walcz\xc4\x85cego z rasizmem, efekt badania b\xc4\x99dzie fa\xc5\x82szywie silny. Aby tego unikn\xc4\x85\xc4\x87, nale\xc5\xbcy skorzysta\xc4\x87 z randomizacji.\n_START_SECTION_\nTestowanie\n_START_PARAGRAPH_\nAby zbada\xc4\x87 \xe2\x80\x9ewyj\xc5\x9bciowy\xe2\x80\x9d poziom zmiennej zale\xc5\xbcnej u badanych dokonuje si\xc4\x99 jej pomiaru (pretest Y). W niekt\xc3\xb3rych przypadkach (np. przy pomiarach postaw za pomoc\xc4\x85 kwestionariusza) to w\xc5\x82a\xc5\x9bnie pretest wp\xc5\x82ywa na zmienn\xc4\x85 zale\xc5\xbcn\xc4\x85, a nie post\xc4\x99powanie eksperymentalne. Wyeliminowanie efektu testowania jest mo\xc5\xbcliwe jedynie poprzez zastosowanie planu wg Solomona (por. Brzezi\xc5\x84ski, 1996).\n_START_SECTION_\nInstrumentacja\n_START_PARAGRAPH_\nCzynnik zwi\xc4\x85zany jest ze zmianami narz\xc4\x99dzi pomiarowych, procedur\xc4\x85, metod\xc4\x85 obliczania wynik\xc3\xb3w, do\xc5\x9bwiadczeniem os\xc3\xb3b dokonuj\xc4\x85cych pomiar\xc3\xb3w. Aby zminimalizowa\xc4\x87 to zak\xc5\x82\xc3\xb3cenie, nie wolno zmienia\xc4\x87 os\xc3\xb3b koduj\xc4\x85cych oraz nale\xc5\xbcy przeprowadzi\xc4\x87 z nimi trening.\n_START_SECTION_\nRegresja statystyczna\n_START_PARAGRAPH_\nJest to zwi\xc4\x85zane z tendencj\xc4\x85 do obni\xc5\xbcania bardzo wysokich wynik\xc3\xb3w eksperymentu oraz do podwy\xc5\xbcszania bardzo niskich , co prowadzi do u\xc5\x9bredniania si\xc4\x99 ich. Osoby o niskich, b\xc4\x85d\xc5\xba wysokich wynikach, kt\xc3\xb3re zosta\xc5\x82y przydzielone na ich podstawie do grup, podwy\xc5\xbcszaj\xc4\x85/obni\xc5\xbcaj\xc4\x85 wyniki posttestu. Aby wykluczy\xc4\x87 ten czynnik, nie nale\xc5\xbcy prowadzi\xc4\x87 bada\xc5\x84 na osobach o takich wynikach w prete\xc5\x9bcie.\n_START_SECTION_\nUtrata os\xc3\xb3b badanych\n_START_PARAGRAPH_\nJe\xc5\xbceli okres prowadzenia badania jest d\xc5\x82ugi, mo\xc5\xbcliwa jest utrata os\xc3\xb3b badanych. Je\xc5\xbceli s\xc4\x85 to osoby o wysokich/niskich wynikach, mo\xc5\xbce doj\xc5\x9b\xc4\x87 do zafa\xc5\x82szowania wynik\xc3\xb3w, na kt\xc3\xb3rych badacz odrzuci lub przyjmie swoj\xc4\x85 hipotez\xc4\x99.\n_START_SECTION_\nInterakcja selekcji z histori\xc4\x85, dojrzewaniem lub instrumentacj\xc4\x85\n_START_PARAGRAPH_\nZdarza si\xc4\x99, \xc5\xbce czynnik selekcji zbiega si\xc4\x99 z trzema wymienionymi powy\xc5\xbcej. Mo\xc5\xbce to prowadzi\xc4\x87 do r\xc3\xb3\xc5\xbcnicy wzrostu w wynikach posttestu zmiennej Y. Aby tego unikn\xc4\x85\xc4\x87, nale\xc5\xbcy indywidualnie eliminowa\xc4\x87 ka\xc5\xbcdy z tych czynnik\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nPrzenikanie informacji zwi\xc4\x85zanych z post\xc4\x99powaniem eksperymentalnym mi\xc4\x99dzy grupami\n_START_PARAGRAPH_\nCzynnik wyst\xc4\x99puje g\xc5\x82\xc3\xb3wnie wtedy, kiedy eksperyment przeprowadzany jest w warunkach naturalnych. Kontakt mi\xc4\x99dzy grup\xc4\x85 kontroln\xc4\x85, a eksperymentaln\xc4\x85 mo\xc5\xbce prowadzi\xc4\x87 do powa\xc5\xbcnych zak\xc5\x82\xc3\xb3ce\xc5\x84. W wyniku mo\xc5\xbce doj\xc5\x9b\xc4\x87 do zatarcia r\xc3\xb3\xc5\xbcnic mi\xc4\x99dzy grupami. Mo\xc5\xbce by\xc4\x87 to spowodowane, mi\xc4\x99dzy innymi, ch\xc4\x99ci\xc4\x85 grupy, aby jak najlepiej wykona\xc4\x87 zadanie.\n_START_SECTION_\nKompensuj\xc4\x85ce, programowe zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowanie grup por\xc3\xb3wnawczych, wyr\xc3\xb3wnanie ich traktowania\n_START_PARAGRAPH_\nTen czynnik r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dotyczy g\xc5\x82\xc3\xb3wnie bada\xc5\x84 przeprowadzanych w warunkach naturalnych. Je\xc5\xbceli badacz wprowadza szczeg\xc3\xb3ln\xc4\x85 manipulacj\xc4\x99 odbiegaj\xc4\x85c\xc4\x85 od innych warunk\xc3\xb3w eksperymentalnych dla jednej z grup, inne grupy mog\xc4\x85 podejmowa\xc4\x87 pr\xc3\xb3b\xc4\x99 zatarcia r\xc3\xb3\xc5\xbcnic mi\xc4\x99dzygrupowych, co prowadzi do sfa\xc5\x82szowanych wynik\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nKompensowanie mniej po\xc5\xbc\xc4\x85danych warunk\xc3\xb3w i spowodowane nim rywalizacyjne zachowanie si\xc4\x99 os\xc3\xb3b badanych\n_START_PARAGRAPH_\nR\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dotyczy warunk\xc3\xb3w naturalnych eksperymentu. Je\xc5\xbceli eksperyment wydaje si\xc4\x99 atrakcyjny i wyr\xc3\xb3\xc5\xbcniaj\xc4\x85cy badanych z grupy eksperymentalnej, mo\xc5\xbce to prowadzi\xc4\x87 do rywalizacji mi\xc4\x99dzy ni\xc4\x85, a grup\xc4\x85 kontroln\xc4\x85. Powoduje to, jak w punkcie wy\xc5\xbcej, zatarcie r\xc3\xb3\xc5\xbcnic mi\xc4\x99dzygrupowych.\n_START_SECTION_\nObra\xc5\xbcanie si\xc4\x99 os\xc3\xb3b badanych\n_START_PARAGRAPH_\nBadani z grupy kontrolnej, je\xc5\xbceli znalaz\xc5\x82y si\xc4\x99 w gorszych warunkach, mog\xc4\x85 \xe2\x80\x9emanifestowa\xc4\x87\xe2\x80\x9d swoje niezadowolenie poprzez obni\xc5\xbcenie swoich mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci. Prowadzi to do sztucznego zwi\xc4\x99kszenia r\xc3\xb3\xc5\xbcnicy mi\xc4\x99dzy grupami, a zarazem do nieprawdziwych wynik\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re sprawiaj\xc4\x85 wra\xc5\xbcenie przychylnych dla akceptacji hipotezy badanej.'