b'\n_START_ARTICLE_\nHistoria Grenlandii\n_START_PARAGRAPH_\nHistoria Grenlandii \xe2\x80\x93 najwi\xc4\x99kszej wyspy na Ziemi \xe2\x80\x93 to historia zmaga\xc5\x84 cz\xc5\x82owieka z arktycznymi warunkami na niej panuj\xc4\x85cymi, z zalegaj\xc4\x85c\xc4\x85 na ok. 84% wyspy pokryw\xc4\x85 lodow\xc4\x85, ograniczaj\xc4\x85c\xc4\x85 aktywno\xc5\x9b\xc4\x87 cz\xc5\x82owieka do wybrze\xc5\xbcy. Grenlandia nie by\xc5\x82a znana Europejczykom do X w., kiedy to odkryli j\xc4\x85 norwescy wikingowie, kt\xc3\xb3rzy zab\xc5\x82\xc4\x85dzili w drodze do Islandii. Przed tym odkryciem przez d\xc5\x82ugi czas zamieszkiwa\xc5\x82y j\xc4\x85 ludy arktyczne, cho\xc4\x87 w chwili przybycia wiking\xc3\xb3w by\xc5\x82a niezamieszkana. Wikingowie mieszkali na Grenlandii przez kilkaset lat, ale po ozi\xc4\x99bieniu klimatu w czasie tzw. ma\xc5\x82ej epoki lodowcowej wymarli z g\xc5\x82odu. Przodkowie dzisiejszych Inuit\xc3\xb3w (dawniej Eskimos\xc3\xb3w) przybyli na wysp\xc4\x99 na pocz\xc4\x85tku XIII w. Zastali oni osady wiking\xc3\xb3w opuszczone, mimo \xc5\xbce wcze\xc5\x9bniej dochodzi\xc5\x82o do utarczek mi\xc4\x99dzy wikingami a nowymi przybyszami z Nowego \xc5\x9awiata. Inuici byli jedynym ludem, jaki zamieszkiwa\xc5\x82 wysp\xc4\x99 przez kilkaset lat, jednak w XVIII w. wyspa sta\xc5\x82a si\xc4\x99 koloni\xc4\x85 du\xc5\x84sk\xc4\x85._NEWLINE_Na mocy orzeczenia Sta\xc5\x82ego Trybuna\xc5\x82u Sprawiedliwo\xc5\x9bci Mi\xc4\x99dzynarodowej z 1933 r. w sporze du\xc5\x84sko-norweskim o Grenlandi\xc4\x99 uznano prawa Danii do zwierzchnictwa nad Grenlandi\xc4\x85. Podczas II wojny \xc5\x9bwiatowej Grenlandia by\xc5\x82a praktycznie odci\xc4\x99ta od Danii i umocni\xc5\x82a swoje kontakty ze Stanami Zjednoczonymi i Kanad\xc4\x85. Po wojnie ponownie znalaz\xc5\x82a si\xc4\x99 pod kontrol\xc4\x85 Danii, ale zniesiono status kolonii \xe2\x80\x93 ONZ wpisa\xc5\x82a Grenlandi\xc4\x99 na list\xc4\x99 terytori\xc3\xb3w niesamodzielnych. W 1953 r. mieszka\xc5\x84cy wyspy opowiedzieli si\xc4\x99 za pe\xc5\x82n\xc4\x85 integracj\xc4\x85 z Dani\xc4\x85, co zaakceptowa\xc5\x82a ONZ. Mimo i\xc5\xbc nadal jest cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 Kr\xc3\xb3lestwa Danii, od 1979 r. wyspa posiada pewien stopie\xc5\x84 autonomii. Grenlandia po przyst\xc4\x85pieniu Danii do Wsp\xc3\xb3lnoty Europejskiej wy\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82a si\xc4\x99 spod prawa wsp\xc3\xb3lnotowego. W 2008 r. odby\xc5\x82o si\xc4\x99 referendum, w kt\xc3\xb3rym mieszka\xc5\x84cy Grenlandii opowiadaj\xc4\x85 si\xc4\x99 za zwi\xc4\x99kszeniem autonomii. Wyniki referendum zosta\xc5\x82y przez Dani\xc4\x99 przyj\xc4\x99te.\n_START_SECTION_\nOsadnictwo nordyckie (wikingowie)\n_START_PARAGRAPH_\nW ci\xc4\x85gu lat 80. X wieku islandzcy wikingowie dokonali pierwszych odkry\xc4\x87 na Grenlandii. Gdy tam przybyli, zastali wysp\xc4\x99 niezamieszkan\xc4\x85. Sami za\xc5\x9b osiedlili si\xc4\x99 w po\xc5\x82udniowo-wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci wyspy. Nazwa Grenlandia wzi\xc4\x99\xc5\x82a sw\xc3\xb3j pocz\xc4\x85tek od tej w\xc5\x82a\xc5\x9bnie kolonizacji. Gr\xc3\xb8nland w j\xc4\x99zykach staroskandynawskich to zielona ziemia (r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc ang. green land), natomiast Inuici nazywali wysp\xc4\x99 Kalaallit Nunaat, co t\xc5\x82umaczy si\xc4\x99 jako nasza ziemia._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug poda\xc5\x84 o wikingach nazw\xc4\x99 Grenlandia (Zielony Kraj) wymy\xc5\x9bli\xc5\x82 Eryk Rudy w celu zach\xc4\x99cenia islandzkich wiking\xc3\xb3w do zasiedlenia tej wyspy. Wybrze\xc5\xbca po\xc5\x82udniowej i zachodniej Grenlandii, podobnie jak dzi\xc5\x9b, rzeczywi\xc5\x9bcie by\xc5\x82y zielone i nadawa\xc5\x82y si\xc4\x99 do uprawy roli i hodowli zwierz\xc4\x85t, poniewa\xc5\xbc klimat \xc5\x82agodniejszy, ni\xc5\xbc wewn\xc4\x85trz wyspy to umo\xc5\xbcliwia\xc5\x82._NEWLINE_Skandynawskie sagi podaj\xc4\x85 jako dat\xc4\x99 za\xc5\x82o\xc5\xbcenia pierwszej osady rok 982, kiedy to 25 statk\xc3\xb3w pod dow\xc3\xb3dztwem Eryka Rudego (tylko 14 dotar\xc5\x82o na miejsce) wyruszy\xc5\x82o z Islandii w kierunku wyspy. Data ta zosta\xc5\x82a potwierdzona m.in. poprzez datowanie radiow\xc4\x99glowe pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci po pierwszej osadzie w Brattahl\xc3\xad\xc3\xb0 (w miejscu obecnego Qassiarsuk). Badania wykaza\xc5\x82y, \xc5\xbce osada ta zosta\xc5\x82a za\xc5\x82o\xc5\xbcona ok. roku 1000. Legendy m\xc3\xb3wi\xc4\x85 tak\xc5\xbce o Leifie Erikssonie, synu Eryka, kt\xc3\xb3ry tak\xc5\xbce w 1000 r. opu\xc5\x9bci\xc5\x82 Grenlandi\xc4\x99 i dotar\xc5\x82 do Winlandii (przypuszcza si\xc4\x99, \xc5\xbce by\xc5\x82 to teren obecnej Nowej Fundlandii)._NEWLINE_Kolonia ta osi\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82a liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 od ok. 3 do 5 tys. ludzi. Pocz\xc4\x85tkowo by\xc5\x82y to dwie kolonie \xe2\x80\x93 wi\xc4\x99ksza wschodnia i mniejsza zachodnia (licz\xc4\x85ca ok. 1 tys. ludzi). Znanych jest co najmniej 400 punkt\xc3\xb3w, w kt\xc3\xb3rych istnia\xc5\x82y gospodarstwa wiking\xc3\xb3w. By\xc5\x82a to znacz\xc4\x85ca populacja, bior\xc4\x85c pod uwag\xc4\x99, \xc5\xbce liczba ludno\xc5\x9bci obecnej Grenlandii wynosi 56 tys. Kolonia handlowa\xc5\x82a takimi produktami, jak k\xc5\x82y mors\xc3\xb3w, liny okr\xc4\x99towe, foki, owce, byd\xc5\x82o (produkty te wymieniono w wykazie z XIII wieku). Co roku przybywa\xc5\x82y statki z Europy (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z Islandii i Norwegii), przywo\xc5\xbc\xc4\x85c ze sob\xc4\x85 \xc5\xbcelazo i prawdopodobnie drewno budowlane, wymieniaj\xc4\x85c je na miejscowe produkty._NEWLINE_W 1126 r. zostaje za\xc5\x82o\xc5\xbcona diecezja w Gar\xc3\xb0ar (w miejscu obecnego Igaliku), kt\xc3\xb3ra pocz\xc4\x85tkowo podlega\xc5\x82a archidiecezji w Lund, a od 1152, po utworzeniu tam arcybiskupstwa, archidiecezji w Trondheim. Wiadomo o co najmniej 5 ko\xc5\x9bcio\xc5\x82ach, kt\xc3\xb3rych pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 do dzisiaj. W 1261 r. ludno\xc5\x9b\xc4\x87 kolonii zgodzi\xc5\x82a si\xc4\x99 na zwierzchnictwo kr\xc3\xb3la Norwegii, zachowa\xc5\x82a jednak w\xc5\x82asny system prawa. W 1380 Norwegia wesz\xc5\x82a w uni\xc4\x99 personaln\xc4\x85 z Dani\xc4\x85, a razem z ni\xc4\x85 kolonie grenlandzkie. Nie rozwija\xc5\x82y si\xc4\x99 one jednak tak dobrze, jak dotychczas. Zachodnia osada zosta\xc5\x82a opuszczona ok. 1350 r. W 1378 r. nie funkcjonowa\xc5\x82o ju\xc5\xbc biskupstwo w Gar\xc3\xb0ar. Po 1408 r., kiedy zosta\xc5\x82o zarejestrowane ostatnie ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwo na wyspie, \xc5\xbcadne pisane \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a nie wspominaj\xc4\x85 nic o osadnikach. Prawdopodobnie pod koniec XV w. kolonia wymar\xc5\x82a, jednak dok\xc5\x82adna data nie jest jeszcze znana. Ostatnie datowania radiow\xc4\x99glowe z roku 2002 podaj\xc4\x85 rok 1430 (+/-15 lat) jako czas opuszczenia osiedli. W roku 1540 za\xc5\x82oga niemieckiego statku, kt\xc3\xb3ry zdryfowa\xc5\x82 w okolice kolonii wschodniej, znalaz\xc5\x82a tam tylko opuszczone gospodarstwa. Wyl\xc4\x85dowali oni r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc na ma\xc5\x82ej wyspie w fiordzie Brattahlid. Znaleziono tam zw\xc5\x82oki Normana odzianego w we\xc5\x82niany kabat i spodnie z foczego futra. By\xc5\x82 to by\xc4\x87 mo\xc5\xbce ostatni mieszkaniec kolonii, kt\xc3\xb3ry \xc5\xbcyj\xc4\x85c samotnie nie doczeka\xc5\x82 przybycia statku._NEWLINE_Prawdopodobnie przyczyn\xc4\x85 opuszczenia osiedli by\xc5\x82y zmiany klimatyczne w postaci obni\xc5\xbcenia si\xc4\x99 temperatury. Wiadomo, \xc5\xbce w latach 800\xe2\x80\x931200 klimat by\xc5\x82 cieplejszy, ale ok. 1300 r. zacz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 powoli och\xc5\x82adza\xc4\x87 (tzw. ma\xc5\x82a epoka lodowa). Takie cykliczne zmiany temperatury, a co za tym idzie klimatu, s\xc4\x85 naturalne w historii Ziemi. Na to mog\xc5\x82y te\xc5\xbc na\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc4\x87 si\xc4\x99 dodatkowe przyczyny, np. wyja\xc5\x82owienie si\xc4\x99 uprawianej przez wiking\xc3\xb3w ziemi i tym samym mniejsze plony, kt\xc3\xb3re nie wystarcza\xc5\x82y dla wy\xc5\xbcywienia kolonii. M\xc3\xb3wi si\xc4\x99 tak\xc5\xbce, \xc5\xbce handel afryka\xc5\x84sk\xc4\x85 ko\xc5\x9bci\xc4\x85 s\xc5\x82oniow\xc4\x85 wypar\xc5\x82 z rynku grenlandzkie k\xc5\x82y mors\xc3\xb3w. Natomiast nieprawd\xc4\x85 jest, jakoby przyczyn\xc4\x85 opuszczenia wyspy by\xc5\x82a niezdolno\xc5\x9b\xc4\x87 wiking\xc3\xb3w do przystosowania si\xc4\x99 do nowych warunk\xc3\xb3w. Badania wykazuj\xc4\x85, \xc5\xbce zmienili oni diet\xc4\x99, kt\xc3\xb3ra sk\xc5\x82ada\xc5\x82a si\xc4\x99 w 80% z produkt\xc3\xb3w rolnych na pocz\xc4\x85tku, na diet\xc4\x99, kt\xc3\xb3ra przy ko\xc5\x84cu istnienia kolonii sk\xc5\x82ada\xc5\x82a si\xc4\x99 w 80% z owoc\xc3\xb3w morza. Jest bardzo prawdopodobne, \xc5\xbce ma\xc5\x82a populacja Grenlandii zdegenerowa\xc5\x82a si\xc4\x99 poprzez ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwa w w\xc4\x85skim kr\xc4\x99gu os\xc3\xb3b, co prowadzi\xc5\x82o do cz\xc4\x99stszego wyst\xc4\x99powania chor\xc3\xb3b. Do ko\xc5\x84ca wi\xc4\x99c nie wiadomo, dlaczego wikingowie opu\xc5\x9bcili wysp\xc4\x99.\n_START_SECTION_\nKultura tzw. \xe2\x80\x9ep\xc3\xb3\xc5\xbanego Dorset\xe2\x80\x9d i kultura \xe2\x80\x9eThule\xe2\x80\x9d\n_START_PARAGRAPH_\nKultury te by\xc5\x82y g\xc5\x82\xc3\xb3wnie tworem wprawionych wielorybnik\xc3\xb3w, jak opisuje je norweski misjonarz Hans Egede w XVIII w. Wikingowie mogli nie by\xc4\x87 sami na wyspie, kiedy na ni\xc4\x85 przybyli, poniewa\xc5\xbc w tym czasie i wcze\xc5\x9bniej przyby\xc5\x82a tam nowa fala Inuit\xc3\xb3w (Eskimos\xc3\xb3w) z zachodu. Kultura \xe2\x80\x9ep\xc3\xb3\xc5\xbanego Dorsetu\xe2\x80\x9d mog\xc5\x82a wi\xc4\x99c poprzedza\xc4\x87 przybycie wiking\xc3\xb3w. Kultura ta by\xc5\x82a jednak ograniczona tylko do p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci wyspy, daleko od osad skandynawskich na po\xc5\x82udniowych wybrze\xc5\xbcach. Niekt\xc3\xb3re odkrycia archeologiczne jako koniec tej kultury podaj\xc4\x85 w przybli\xc5\xbceniu rok 1300, a wi\xc4\x99c mniej wi\xc4\x99cej ten sam okres, w kt\xc3\xb3rym zosta\xc5\x82y opuszczone po\xc5\x82udniowo-zachodnie osiedla wiking\xc3\xb3w. W regionie tej kultury znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 znaleziska, kt\xc3\xb3re \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85 o pobycie tam od 4 do 30 rodzin, \xc5\xbcyj\xc4\x85cych razem przez kr\xc3\xb3tki czas._NEWLINE_Oko\xc5\x82o 1200 roku pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 inna kultura inuicka, tzw. kultura Thule, kt\xc3\xb3ra r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc przyby\xc5\x82a z zachodu, maj\xc4\x85ca swoje pocz\xc4\x85tki na Alasce 200 lat wcze\xc5\x9bniej. Inuici ci osiedlili si\xc4\x99 w po\xc5\x82udniowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci obszaru, na kt\xc3\xb3rym istnia\xc5\x82a kultura p\xc3\xb3\xc5\xbanego Dorset\xe2\x80\x9d i obejmowa\xc5\x82a swoim zasi\xc4\x99giem rozleg\xc5\x82e tereny na zachodnich i wschodnich wybrze\xc5\xbcach wyspy. Ludzie ci, przodkowie wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych Inuit\xc3\xb3w, byli bardzo elastyczni w stosunku do zmieniaj\xc4\x85cego si\xc4\x99 klimatu i potrafili szybko zmienia\xc4\x87 sw\xc3\xb3j tryb \xc5\xbcycia na taki, kt\xc3\xb3ry umo\xc5\xbcliwia\xc5\x82 im przetrwanie na wyspie w danych warunkach klimatycznych. Zajmowali si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie rybo\xc5\x82\xc3\xb3wstwem i my\xc5\x9blistwem, obejmuj\xc4\x85cym wszystkie gatunki zwierz\xc4\x85t \xc5\xbcyj\xc4\x85ce na Grenlandii i w morzu j\xc4\x85 otaczaj\xc4\x85cym._NEWLINE_Zwi\xc4\x99kszaj\xc4\x85ca si\xc4\x99 liczba ludno\xc5\x9bci zmusza\xc5\x82a do robienia zapas\xc3\xb3w \xc5\xbcywno\xc5\x9bci na zim\xc4\x99, aby unikn\xc4\x85\xc4\x87 g\xc5\x82odu. Wczesna kultura Thule nie obejmowa\xc5\x82a teren\xc3\xb3w na samej p\xc3\xb3\xc5\x82nocy wyspy, zaludnione zosta\xc5\x82y one w XIX w. w wyniku migracji Inuit\xc3\xb3w z Kanady._NEWLINE_Charakter kontakt\xc3\xb3w pomi\xc4\x99dzy poszczeg\xc3\xb3lnymi kulturami, jakie si\xc4\x99 na Grenlandii wytworzy\xc5\x82y, nie jest do ko\xc5\x84ca jasny, ale przypuszczalnie by\xc5\x82y to g\xc5\x82\xc3\xb3wnie kontakty handlowe. Natomiast nie ma dowod\xc3\xb3w w postaci znalezisk archeologicznych na kontakty wiking\xc3\xb3w z kulturami inuickimi. Niekt\xc3\xb3rzy przypuszczaj\xc4\x85, \xc5\xbce to w\xc5\x82a\xc5\x9bnie konflikt wiking\xc3\xb3w z kultur\xc4\x85 Thule by\xc5\x82 g\xc5\x82\xc3\xb3wnym powodem opuszczenia nordyckich osiedli, ale s\xc4\x85 to tylko domys\xc5\x82y.\n_START_SECTION_\nKolonizacja du\xc5\x84ska\n_START_PARAGRAPH_\nW 1536 r. Dania i Norwegia ostatecznie stopi\xc5\x82y si\xc4\x99 w jeden organizm pa\xc5\x84stwowy. Od tego momentu Grenlandia by\xc5\x82a uznawana za terytorium nale\xc5\xbc\xc4\x85ce bardziej do Danii ni\xc5\xbc do Norwegii._NEWLINE_Nawet kiedy kontakty z wysp\xc4\x85 nie by\xc5\x82y utrzymywane, kr\xc3\xb3lowie du\xc5\x84scy deklarowali zwierzchnictwo nad ni\xc4\x85. W XVII w. wielorybnictwo sta\xc5\x82o si\xc4\x99 przyczyn\xc4\x85, dla kt\xc3\xb3rej angielskie, holenderskie i niemieckie statki zacz\xc4\x99\xc5\x82y przybywa\xc4\x87 na wysp\xc4\x99. Dokonywano tego g\xc5\x82\xc3\xb3wnie, aby oprawi\xc4\x87 i przygotowa\xc4\x87 do transportu zabite wieloryby, natomiast nie zak\xc5\x82adano \xc5\xbcadnych sta\xc5\x82ych osiedli. W 1721 r. zosta\xc5\x82a wys\xc5\x82ana na Grenlandi\xc4\x99 po\xc5\x82\xc4\x85czona wyprawa kupiecko-misjonarska, prowadzona przez Norwega Hansa Egede\xe2\x80\x99a. Nie wiedziano, czy osady, z kt\xc3\xb3rymi przerwano kontakty, nadal istniej\xc4\x85, obawiano si\xc4\x99 tak\xc5\xbce, \xc5\xbce misja mo\xc5\xbce spe\xc5\x82zn\xc4\x85\xc4\x87 na niczym, poniewa\xc5\xbc pozbawieni kontakt\xc3\xb3w mieszka\xc5\x84cy mog\xc4\x85 pozostawa\xc4\x87 nadal katolikami, mimo \xc5\xbce up\xc5\x82yn\xc4\x99\xc5\x82o ju\xc5\xbc 200 lat od reformacji. Obawy okaza\xc5\x82y si\xc4\x99 jednak nieuzasadnione \xe2\x80\x93 jedynymi lud\xc5\xbami, jakich koloni\xc5\x9bci zastali na wyspie, byli Inuici. Stopniowo wyspa stawa\xc5\x82a si\xc4\x99 coraz bardziej otwarta na du\xc5\x84skie kompanie handlowe, a coraz bardziej zamkni\xc4\x99ta na kupc\xc3\xb3w z innych kraj\xc3\xb3w. Centrum kolonii sta\xc5\x82a si\xc4\x99 osada o nazwie Godth\xc3\xa5b (Dobra Nadzieja) na po\xc5\x82udniowo-zachodnim wybrze\xc5\xbcu. Inuici, kt\xc3\xb3rzy \xc5\xbcyli w pobli\xc5\xbcu baz kupieckich, zostali nawr\xc3\xb3ceni na chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwo._NEWLINE_Kiedy Norwegia oddzieli\xc5\x82a si\xc4\x99 od Danii w 1814 r., a po\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82a si\xc4\x99 ze Szwecj\xc4\x85 w uni\xc4\x99 personaln\xc4\x85 po wojnach napoleo\xc5\x84skich, wszystkie kolonie nale\xc5\xbc\xc4\x85ce do obu kraj\xc3\xb3w (\xc5\x82\xc4\x85cznie z Grenlandi\xc4\x85) zosta\xc5\x82y przy Danii. W ci\xc4\x85gu XIX w. wzros\xc5\x82o zainteresowanie regionem. Po cz\xc4\x99\xc5\x9bci powodem tego by\xc5\x82y wyprawy polarne badaczy i naukowc\xc3\xb3w, takich jak William Scoresby i Knud Rasmussen. W tym samym czasie rozwijaj\xc4\x85ca si\xc4\x99 kolonizacja du\xc5\x84ska mia\xc5\x82a g\xc5\x82\xc3\xb3wnie charakter handlowy \xe2\x80\x93 nie zamierzano si\xc4\x99 na wyspie osiedla\xc4\x87. Powodzeniem zako\xc5\x84czy\xc5\x82a si\xc4\x99 tak\xc5\xbce dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 misjonarska Du\xc5\x84czyk\xc3\xb3w. W 1861 r. zostaje wydana pierwsza gazeta w j\xc4\x99zyku grenlandzkim. Natomiast du\xc5\x84skie prawo obowi\xc4\x85zywa\xc5\x82o tylko Du\xc5\x84czyk\xc3\xb3w i nie by\xc5\x82o stosowane wobec Inuit\xc3\xb3w._NEWLINE_Na pocz\xc4\x85tku XIX w. obszary powy\xc5\xbcej 81 stopnia szeroko\xc5\x9bci geograficznej p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej pozostawa\xc5\x82y niezamieszkane, znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 tam tylko porozrzucane na olbrzymim terenie nieliczne schronienia my\xc5\x9bliwskie. W ci\xc4\x85gu jednak tego stulecia Inuici z obszaru dzisiejszej Kanady zasiedlili te tereny (ostatnia grupa Inuit\xc3\xb3w przyby\xc5\x82a z Kanady w 1864 r.). W tym samym czasie wschodnie cz\xc4\x99\xc5\x9bci wyspy by\xc5\x82y przeludnione (co wi\xc4\x85za\xc5\x82o si\xc4\x99 z pogarszaj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 sytuacj\xc4\x85 ekonomiczn\xc4\x85, jako \xc5\xbce obszar, kt\xc3\xb3ry jest konieczny do utrzymania grupy ludno\xc5\x9bci my\xc5\x9bliwskiej, musi by\xc4\x87 znacznie wi\xc4\x99kszy ni\xc5\xbc teren, kt\xc3\xb3ry wystarczy np. rodzinie rolniczej)._NEWLINE_Demokratyczne wybory do zgromadze\xc5\x84 okr\xc4\x99gowych odby\xc5\x82y si\xc4\x99 po raz pierwszy w latach od 1862 do 1863 r., mimo \xc5\xbce nie by\xc5\x82o na to zgody Danii. W 1911 r. powo\xc5\x82ano dwa parlamenty krajowe (Landsitngi), jeden dla p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej Grenlandii i jeden dla po\xc5\x82udniowej, kt\xc3\xb3re po\xc5\x82\xc4\x85czono w 1951 r. Przez ten czas najwa\xc5\xbcniejsze decyzje dotycz\xc4\x85ce wyspy by\xc5\x82y podejmowane w Kopenhadze, gdzie Grenlandia nie mia\xc5\x82a swojej reprezentacji._NEWLINE_W 1867 roku ofert\xc4\x99 odkupienia od Danii ca\xc5\x82ej Grenlandii z\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82y Stany Zjednoczone, ale oferta nie zosta\xc5\x82a przyj\xc4\x99ta. Pod koniec XIX w. du\xc5\x84ski monopol handlowy by\xc5\x82 krytykowany przez kupc\xc3\xb3w. Spierano si\xc4\x99, \xc5\xbce tubylcy nie maj\xc4\x85 z niego \xc5\xbcadnych korzy\xc5\x9bci, a ponadto hamuje on rozw\xc3\xb3j przemys\xc5\x82u rybnego._NEWLINE_Wielu Grenlandczyk\xc3\xb3w by\xc5\x82o jednak za zachowaniem status quo wyspy, co uzasadniali tym, \xc5\xbce monopol zabezpiecza m.in. przysz\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 wielorybnictwa (pojawienie si\xc4\x99 innych pa\xc5\x84stw mog\xc5\x82o spowodowa\xc4\x87 ich wytrzebienie w tym rejonie). Pomimo tego Du\xc5\x84czycy inwestowali coraz wi\xc4\x99ksze \xc5\x9brodki w rybo\xc5\x82\xc3\xb3wstwo.\n_START_SECTION_\nI po\xc5\x82owa XX wieku\n_START_PARAGRAPH_\nKiedy Norwegia odzyska\xc5\x82a niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 w 1905 r., zacz\xc4\x99\xc5\x82a kwestionowa\xc4\x87 du\xc5\x84skie zwierzchnictwo nad wysp\xc4\x85, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 postrzegano od zawsze jako posiad\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 norwesk\xc4\x85. W 1931 grupa polarnik\xc3\xb3w norweskich pod dow\xc3\xb3dztwem Hallvarda Devolda dokona\xc5\x82a \xe2\x80\x9eprywatnej\xe2\x80\x9d okupacji niezamieszkanej wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci wyspy w imieniu kr\xc3\xb3la Norwegii Haakona VII i og\xc5\x82osi\xc5\x82a powstanie Ziemi Eryka Rudego. Okupacja zosta\xc5\x82a p\xc3\xb3\xc5\xbaniej poparta przez rz\xc4\x85d norweski i norwesk\xc4\x85 marynark\xc4\x99 wojenn\xc4\x85 pod dow\xc3\xb3dztwem Vidkuna Quislinga (wtedy ministra obrony). Dwa lata p\xc3\xb3\xc5\xbaniej Mi\xc4\x99dzynarodowy Trybuna\xc5\x82 Sprawiedliwo\xc5\x9bci wyda\xc5\x82 rozstrzygni\xc4\x99cie na korzy\xc5\x9b\xc4\x87 Danii, kt\xc3\xb3re zosta\xc5\x82o zaakceptowane przez Norweg\xc3\xb3w. W czasie II wojny \xc5\x9bwiatowej Stany Zjednoczone za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82y na wyspie swoje najdalej na p\xc3\xb3\xc5\x82noc wysuni\xc4\x99te bazy lotnicze. Gdy Niemcy rozszerzyli zakres swoich dzia\xc5\x82a\xc5\x84 na Grenlandi\xc4\x99, Henrik Kauffman \xe2\x80\x93 du\xc5\x84ski ambasador w Stanach Zjednoczonych (kt\xc3\xb3ry odm\xc3\xb3wi\xc5\x82 uznania niemieckiej okupacji Danii) podpisa\xc5\x82 traktat z USA 9 kwietnia 1941, daj\xc4\x85cy ich si\xc5\x82om zbrojnym prawo do zak\xc5\x82adania swoich baz wojskowych. Z powodu trudno\xc5\x9bci z zarz\xc4\x85dzaniem wysp\xc4\x85 przez Dani\xc4\x99 w czasie wojny i wydobycia niekt\xc3\xb3rych surowc\xc3\xb3w (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie kriolitu) mo\xc5\xbcna powiedzie\xc4\x87, \xc5\xbce Grenlandia korzysta\xc5\x82a z pewnej dozy niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bci. Wyspa w tym okresie by\xc5\x82a zaopatrywana przez Kanad\xc4\x99 i Stany Zjednoczone. Tu\xc5\xbc po zako\xc5\x84czeniu II wojny \xc5\x9bwiatowej rz\xc4\x85d USA ponownie zaproponowa\xc5\x82 Danii sprzeda\xc5\xbc wyspy, oferuj\xc4\x85c sto milion\xc3\xb3w dolar\xc3\xb3w, ale tak jak w 1867 r., i tym razem Du\xc5\x84czycy oferty nie przyj\xc4\x99li._NEWLINE_W czasie \xe2\x80\x9ezimnej wojny\xe2\x80\x9d ujawni\xc5\x82o si\xc4\x99 w ca\xc5\x82ej rozci\xc4\x85g\xc5\x82o\xc5\x9bci, w jak wa\xc5\xbcnym miejscu le\xc5\xbcy Grenlandia (mo\xc5\xbcna z niej kontrolowa\xc4\x87 ruch na ca\xc5\x82ym p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym Atlantyku pomi\xc4\x99dzy portami Europy i Ameryki P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej). By\xc5\x82a ona tak\xc5\xbce dogodnym miejscem dla kontrolowania i obserwacji u\xc5\xbcycia mi\xc4\x99dzykontynentalnych rakiet balistycznych (tor ich lotu przebiega\xc5\x82 nad Arktyk\xc4\x85). Mi\xc4\x99dzy wrze\xc5\x9bniem a grudniem 1958 roku nad Grenlandi\xc4\x85 odbywa\xc5\x82y si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc regularne loty Si\xc5\x82 Powietrznych Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych w ramach operacji Head Start, a nast\xc4\x99pnie od roku 1960 do 1968 w ramach operacji Chrome Dome.\n_START_SECTION_\nBaza w Thule\n_START_PARAGRAPH_\nUSA zainteresowa\xc5\x82y si\xc4\x99 wysp\xc4\x85 jeszcze bardziej i w 1951 traktat Kauffmana zosta\xc5\x82 zast\xc4\x85piony przez inny. Baza lotnicza w Thule (obecnie Qaanaaq) na p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym zachodzie sta\xc5\x82a si\xc4\x99 sta\xc5\x82\xc4\x85 baz\xc4\x85. W 1953 r. niekt\xc3\xb3re rodziny inuickie zosta\xc5\x82y zmuszone do przesiedlenia si\xc4\x99 z tego terenu z powodu rozbudowywania i poszerzania bazy. Z tego powodu baza w Thule sta\xc5\x82a si\xc4\x99 przedmiotem nieporozumie\xc5\x84 pomi\xc4\x99dzy rz\xc4\x85dem du\xc5\x84skim a Grenlandczykami. Konflikt osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 swe apogeum 21 stycznia 1968 r., kiedy wydarzy\xc5\x82 si\xc4\x99 wypadek w pobli\xc5\xbcu bazy. Lataj\xc4\x85ca forteca B-52 z \xc5\x82adunkiem bomb wodorowych rozbi\xc5\x82a si\xc4\x99 na tym terenie. Nast\xc4\x85pi\xc5\x82 wyciek du\xc5\xbcych ilo\xc5\x9bci plutonu pod pokryw\xc4\x99 lodow\xc4\x85. Mimo \xc5\xbce wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 plutonu zosta\xc5\x82a odzyskana, Inuici m\xc3\xb3wi\xc4\x85 o wielu przypadkach deformacji u miejscowych zwierz\xc4\x85t, twierdz\xc4\x85c, \xc5\xbce s\xc4\x85 one skutkiem ska\xc5\xbcenia radiologicznego.\n_START_SECTION_\nAutonomia wyspy\n_START_PARAGRAPH_\nKolonialny status Grenlandii zosta\xc5\x82 potwierdzony w 1953 r. kiedy to sta\xc5\x82a si\xc4\x99 ona nieod\xc5\x82\xc4\x85czn\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 Danii z reprezentacj\xc4\x85 w du\xc5\x84skim parlamencie \xe2\x80\x93 Folketingu. Dania rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a tak\xc5\xbce program wprowadzenia opieki medycznej i edukacji Inuit\xc3\xb3w. Aby ten program zrealizowa\xc4\x87, populacja wyspy zosta\xc5\x82a skupiona w miastach. To spowodowa\xc5\x82o wyst\xc4\x99powanie du\xc5\xbcego bezrobocia w\xc5\x9br\xc3\xb3d ludno\xc5\x9bci, z kt\xc3\xb3rej wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 utrzymywa\xc5\x82a si\xc4\x99 z rybo\xc5\x82\xc3\xb3wstwa, a nie mog\xc5\x82a si\xc4\x99 nim zajmowa\xc4\x87, oddalona od swoich \xc5\x82owisk, za\xc5\x9b o prac\xc4\x99 w mie\xc5\x9bcie by\xc5\x82o trudno._NEWLINE_Konflikt pomi\xc4\x99dzy Grenlandczykami a Dani\xc4\x85 pog\xc5\x82\xc4\x99bi\xc5\x82 si\xc4\x99 wraz z jej przyst\xc4\x85pieniem do Europejskiej Wsp\xc3\xb3lnoty Gospodarczej. Inuici obawiali si\xc4\x99, \xc5\xbce zaszkodzi to ich handlowi (kt\xc3\xb3ry by\xc5\x82 obs\xc5\x82ugiwany g\xc5\x82\xc3\xb3wnie przez kraje pozaeuropejskie, jak USA i Kanada)._NEWLINE_Kiedy Dania w 1973 w\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82a si\xc4\x99 do struktur Europejskiej Wsp\xc3\xb3lnoty Gospodarczej (p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszej Unii Europejskiej), cho\xc4\x87 70,3% mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w wyspy opowiedzia\xc5\x82o si\xc4\x99 za niewst\xc4\x99powaniem do niej, zacz\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 pojawia\xc4\x87 g\xc5\x82osy, \xc5\xbce Grenlandia nie ma wystarczaj\xc4\x85cej reprezentacji w Kopenhadze._NEWLINE_W\xc3\xb3wczas lokalne partie zacz\xc4\x99\xc5\x82y zabiega\xc4\x87 o utworzenie odr\xc4\x99bnego rz\xc4\x85du dla Grenlandii. Folketing w 1978 r. przyzna\xc5\x82 mieszka\xc5\x84com wyspy prawo do samorz\xc4\x85dno\xc5\x9bci._NEWLINE_23 lutego 1982 53% mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w wyspy opowiedzia\xc5\x82o si\xc4\x99 za wyst\xc4\x85pieniem z Europejskiej Wsp\xc3\xb3lnoty Gospodarczej, co nast\xc4\x85pi\xc5\x82o w 1985 r._NEWLINE_Samorz\xc4\x85dna Grenlandia widzia\xc5\x82a siebie jako nar\xc3\xb3d inuicki. Dlatego du\xc5\x84skie nazwy miejscowo\xc5\x9bci zosta\xc5\x82y zmienione na inuickie. Centrum du\xc5\x84skiej administracji Godth\xc3\xa5b zosta\xc5\x82o nazwane Nuuk. W 1985 r. powsta\xc5\x82a flaga Grenlandii o kolorach du\xc5\x84skiego Dannebroga._NEWLINE_Ruch zmierzaj\xc4\x85cy do ca\xc5\x82kowitego usamodzielnienia si\xc4\x99 wyspy jest coraz silniejszy. 26 listopada 2008 prawie 76% mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w wyspy opowiedzia\xc5\x82o si\xc4\x99 za rozszerzeniem autonomii.\n_START_SECTION_\nObecne stosunki zagraniczne Grenlandii\n_START_PARAGRAPH_\nDawniej stosunki zagraniczne Grenlandii le\xc5\xbca\xc5\x82y ca\xc5\x82kowicie w gestii rz\xc4\x85du w Kopenhadze. Teraz, poza nielicznymi wyj\xc4\x85tkami, polityka zagraniczna Grenlandii jest prowadzona przez miejscowy rz\xc4\x85d. Po opuszczeniu Wsp\xc3\xb3lnot Europejskich Grenlandia podpisa\xc5\x82a z ni\xc4\x85 specjalny traktat. Wst\xc4\x85pi\xc5\x82a tak\xc5\xbce do kilku mniejszych organizacji mi\xc4\x99dzynarodowych, ograniczaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 do takich pa\xc5\x84stw jak Islandia i Wyspy Owcze, oraz do inuickich spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci Kanady i Rosji._NEWLINE_Grenlandia jest tak\xc5\xbce jednym z za\xc5\x82o\xc5\xbcycieli Arktycznej Rady Wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracy w 1996 r._NEWLINE_Traktat ze Stanami Zjednoczonymi z 1951 r. jest przedmiotem ponownych negocjacji. S\xc4\x85 propozycje, aby baza w Thule sta\xc5\x82a si\xc4\x99 podmiotem mi\xc4\x99dzynarodowego nadzoru i stacj\xc4\x85 satelitarn\xc4\x85, czym m.in. zajmuje si\xc4\x99 Organizacja Narod\xc3\xb3w Zjednoczonych._NEWLINE_Latem roku 2019 nag\xc5\x82o\xc5\x9bnione zosta\xc5\x82y zabiegi prezydenta USA, Donalda Trumpa, w kierunku \xe2\x80\x9eodkupienia\xe2\x80\x9d Grenlandii od Danii. Trump o\xc5\x9bwiadczy\xc5\x82, \xc5\xbce by\xc5\x82by to biznes w dobrze mu znanej bran\xc5\xbcy nieruchomo\xc5\x9bci i nawet zamie\xc5\x9bci\xc5\x82 na jednym z portali spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bciowych fotomonta\xc5\xbc jednej ze swoich Trump Towers umieszczonej na zabudowanym parterowymi grenlandzkimi domkami wybrze\xc5\xbcu, \xc5\xbcartobliwie zapewniaj\xc4\x85c, \xc5\xbce nic podobnego nie zamierza tam stawia\xc4\x87. Po zdecydowanej reakcji premier du\xc5\x84skiego rz\xc4\x85du, Mette Frederiksen, \xc5\xbce Grenlandia nie jest na sprzeda\xc5\xbc, Trump zdecydowa\xc5\x82 si\xc4\x99 odwo\xc5\x82a\xc4\x87 zaplanowan\xc4\x85 na 2 wrze\xc5\x9bnia wizyt\xc4\x99 w Danii. Odwo\xc5\x82anie oficjalnej wizyty pa\xc5\x84stwowej mniej ni\xc5\xbc dwa tygodnie przed jej terminem \xc5\x82\xc4\x85czy si\xc4\x99 z powa\xc5\xbcnym kryzysem dyplomatycznym, zw\xc5\x82aszcza \xc5\xbce zapraszaj\xc4\x85cym (ju\xc5\xbc w lipcu) nie by\xc5\x82 du\xc5\x84ski rz\xc4\x85d, ale kr\xc3\xb3lowa Danii, Ma\xc5\x82gorzata II.'