b'\n_START_ARTICLE_\nArchidiecezja warmi\xc5\x84ska\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nUtworzona w Prusach jako diecezja dekretem legata papieskiego bpa Modeny Wilhelma z 29 lipca 1243. Tym utworzono na terenach zajmowanych przez poga\xc5\x84skich Prus\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 warmi\xc5\x84ska wzi\xc4\x99\xc5\x82a nazw\xc4\x99 od Warm\xc3\xb3w. Dekret Wilhelma z Modeny w tym samym roku, 30 lipca 1243, zatwierdzi\xc5\x82 papie\xc5\xbc Innocenty IV. Pierwszym biskupem warmi\xc5\x84skim powo\xc5\x82anym przez papie\xc5\xbca 6 pa\xc5\xbadziernika 1250 by\xc5\x82 biskup Anzelm. Diecezja warmi\xc5\x84ska by\xc5\x82a najwi\xc4\x99ksza z wy\xc5\xbcej wymienionych. Granice diecezji warmi\xc5\x84skiej w jej ostatecznym kszta\xc5\x82cie (przed 1525) przebiega\xc5\x82y od p\xc3\xb3\xc5\x82nocnego zachodu wzd\xc5\x82u\xc5\xbc Zalewu Wi\xc5\x9blanego do rzeki Prego\xc5\x82y, dalej granica p\xc3\xb3\xc5\x82nocna bieg\xc5\x82a lewym brzegiem Prego\xc5\x82y, a\xc5\xbc za miasto Wystru\xc4\x87 do rzeki W\xc4\x99gorapy, granica wschodnia bieg\xc5\x82a lewym brzegiem W\xc4\x99gorapy do najdalej wysuni\xc4\x99tej na wsch\xc3\xb3d cz\xc4\x99\xc5\x9bci jeziora Mamry. Dalej (p\xc3\xb3\xc5\x82nocna granica) wzd\xc5\x82u\xc5\xbc linii r\xc3\xb3wnole\xc5\xbcnikowej prosto na wsch\xc3\xb3d do granicy litewskiej. Le\xc5\xbc\xc4\x85ca przy granicy Go\xc5\x82dapia znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 ju\xc5\xbc na terenie diecezji sambijskiej. Granica wschodnia bieg\xc5\x82a wzd\xc5\x82u\xc5\xbc granicy krzy\xc5\xbcacko-litewskiej, a granica po\xc5\x82udniowa \xe2\x80\x93 wzd\xc5\x82u\xc5\xbc \xc3\xb3wczesnej granicy biskupstwa p\xc5\x82ockiego (w przybli\xc5\xbceniu wzd\xc5\x82u\xc5\xbc granicy polsko-niemieckiej sprzed 1939), a\xc5\xbc do rzeki Omulew. Dalej diecezja warmi\xc5\x84ska graniczy\xc5\x82a z diecezj\xc4\x85 pomeza\xc5\x84sk\xc4\x85. Dalej granica bieg\xc5\x82a wzd\xc5\x82u\xc5\xbc rzeki Omulew, Jeziora Omulew, potem w kierunku p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym na pewnym odcinku wzd\xc5\x82u\xc5\xbc rzeki Pas\xc5\x82\xc4\x99ki i dalej do jeziora Dru\xc5\xbcno. Diecezja warmi\xc5\x84ska znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 na etnicznych pruskich terytoriach: Pogezanii, Warmii, Natangii, Barcji i Galindii. Terytorium diecezji okre\xc5\x9bla tak\xc5\xbce sie\xc4\x87 parafii zgrupowanych w\xc3\xb3wczas w 14 archiprezbiteratach (dekanatach): braniewski, elbl\xc4\x85ski, fromborski, krzy\xc5\xbcborski, ornecki, pieni\xc4\x99\xc5\xbcnie\xc5\x84ski, i\xc5\x82awecki, dobromiejski, lidzbarski, jeziora\xc5\x84ski, biskupiecki, frydl\xc4\x85dzki, reszelski i s\xc4\x99popolski. Po wprowadzeniu na terenie Prus Ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99cych jako obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85cego wyznania lutera\xc5\x84skiego przez ksi\xc4\x99cia Albrechta \xe2\x80\x9eodpad\xc5\x82y\xe2\x80\x9d archiprezbiteraty wraz z parafiami w miejscowo\xc5\x9bciach: Krzy\xc5\xbcbork (niem. Kreuzburg, dzi\xc5\x9b S\xc5\x82awskoje w obwodzie kaliningradzkim), I\xc5\x82awa Pruska (niem. Preu\xc3\x9fisch Eylau, ros. Bagrationowsk, obecnie w obwodzie kaliningradzkim), Frydl\xc4\x85d (niem. [Friedland, ros. Prawdi\xc5\x84sk w obwodzie kaliningradzkim) i S\xc4\x99popol. W 1525 z og\xc3\xb3lej liczby 243 ko\xc5\x9bcio\xc5\x82\xc3\xb3w (parafialnych i filialnych) 143 odpad\xc5\x82y na rzecz nowego wyznania, lub zosta\xc5\x82y opuszczone. W 1772 parafii by\xc5\x82o 78.\n_START_SECTION_\nWydzielenie dominium biskupiego\n_START_PARAGRAPH_\nNa mocy wcze\xc5\x9bniej zawartego uk\xc5\x82adu w ka\xc5\xbcdej z pruskich diecezji (z wyj\xc4\x85tkiem che\xc5\x82mi\xc5\x84skiej) jedna trzecia obszaru diecezji by\xc5\x82a dominium biskupim, a pozosta\xc5\x82a cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 diecezji by\xc5\x82a zarz\xc4\x85dzana (gospodarczo i militarnie) przez Krzy\xc5\xbcak\xc3\xb3w. W diecezji warmi\xc5\x84skiej owo dominium by\xc5\x82o w jednym kompleksie, a na terenie pozosta\xc5\x82ych diecezji cz\xc4\x99\xc5\x9bci biskupie by\xc5\x82y rozproszone po terenie ka\xc5\xbcdej z diecezji. Dominium warmi\xc5\x84skie przyj\xc4\x99\xc5\x82o z czasem nazw\xc4\x99 Warmii. Na terenie Warmii lokowane by\xc5\x82y wszystkie g\xc5\x82\xc3\xb3wne instytucje ko\xc5\x9bcielne diecezji warmi\xc5\x84skiej. Dominium warmi\xc5\x84skie podzielone zosta\xc5\x82o na dziesi\xc4\x99\xc4\x87 komornictw. Trzy komornictwa znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 pod zarz\xc4\x85dem kapitu\xc5\x82y warmi\xc5\x84skiej, a pozosta\xc5\x82e w gestii biskup\xc3\xb3w warmi\xc5\x84skich. Na terenie dominium biskupiego sprawami administracyjno-gospodarczymi i wojskowymi zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 w\xc3\xb3jt krajowy, kt\xc3\xb3ry mia\xc5\x82 siedzib\xc4\x99 pocz\xc4\x85tkowo w Braniewie, p\xc3\xb3\xc5\xbaniej w Lidzbarku i w Jezioranach. Obok w\xc3\xb3jta krajowego na szczeblu dominium wyst\xc4\x99powa\xc5\x82 te\xc5\xbc ekonom biskupi. By\xc5\x82 to jakby minister finans\xc3\xb3w biskupstwa._NEWLINE_W VIII punkcie II pokoju toru\xc5\x84skiego stwierdzono: Zgodzili\xc5\x9bmy si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc, \xc5\xbce ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 warmi\xc5\x84ski i jego biskup ka\xc5\xbcdorazowy ze sw\xc4\x85 czcigodn\xc4\x85 kapitu\xc5\x82\xc4\x85 warmi\xc5\x84sk\xc4\x85 odt\xc4\x85d i nadal pozostawa\xc4\x87 b\xc4\x99d\xc4\x85 pod w\xc5\x82adz\xc4\x85, w podda\xc5\x84stwie i pod protekcj\xc4\x85 wspomnianego pana Kazimierza kr\xc3\xb3la i nast\xc4\x99pc\xc3\xb3w jego, kr\xc3\xb3l\xc3\xb3w, i Kr\xc3\xb3lestwa Polskiego ze wszystkimi swymi grodami, miastami, miasteczkami i twierdzami, mianowicie Lidzbarkiem, Braniewem, Ornet\xc4\x85, Jezioranami, Olsztynem, Dobremmiastem, Melzakiem, Fromborkiem, Biskupcami, ze wszystkimi okr\xc4\x99gami, szlacht\xc4\x85, wasalami, wsiami, przynale\xc5\xbcno\xc5\x9bciami i przyleg\xc5\x82o\xc5\x9bciami swymi. A my, Ludwik mistrz, i nast\xc4\x99pcy, komturowie i Zakon wyra\xc5\xbanie wyrzekamy si\xc4\x99 w\xc5\x82adzy nad nim, jego podda\xc5\x84stwa i protekcji nad nim, a wszelkie prawo, kt\xc3\xb3re nam w jakikolwiek spos\xc3\xb3b przys\xc5\x82ugiwa\xc5\x82o dot\xc4\x85d wobec wspomnianego ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a, biskupstwa i kapitu\xc5\x82y, w ca\xc5\x82ej pe\xc5\x82ni przelewamy (i) przenosimy niniejszym na wspomnianego najja\xc5\x9bniejszego kr\xc3\xb3la pana Kazimierza, nast\xc4\x99pc\xc3\xb3w jego, kr\xc3\xb3l\xc3\xb3w, i Kr\xc3\xb3lestwo Polskie._NEWLINE_Na temat biskupstwa warmi\xc5\x84skiego w Geografii historycznej ziem dawnej Polski (wydanie z 1900) Zygmunt Gloger pisa\xc5\x82 w spos\xc3\xb3b nast\xc4\x99puj\xc4\x85cy:_NEWLINE_...Przez traktat toru\xc5\x84ski z 1466 i uni\xc4\x99 ziem pomorsko-pruskich z Polsk\xc4\x85, biskupi warmi\xc5\x84scy zyskali bardzo wiele, bo pozbywali si\xc4\x99 uci\xc4\x85\xc5\xbcliwego zwierzchnictwa Zakonu, a stawali si\xc4\x99 niby prymasami polskiego Pomorza, prezyduj\xc4\x85c z urz\xc4\x99du w \xe2\x80\x9egenera\xc5\x82ach pruskich\xe2\x80\x9d, czyli sejmach prowincyi, z\xc5\x82o\xc5\xbconej z trzech wojew\xc3\xb3dztw: pomorskiego, che\xc5\x82mi\xc5\x84skiego i malborskiego, do kt\xc3\xb3rego i ksi\xc4\x99stwo Warmi\xc5\x84skie si\xc4\x99 zalicza\xc5\x82o. ... Hozyusz wysoko podni\xc3\xb3s\xc5\x82 znaczenie biskupstwa Warmi\xc5\x84skiego, pierwszy by\xc5\x82 na tej katedrze kardyna\xc5\x82em. Po nim szli kardyna\xc5\x82owie, synowiec kr\xc3\xb3la Stefana, J\xc4\x99drzej Batory, i kr\xc3\xb3lewicz Jan Olbracht, syn Zygmunta III. Czwartym kardyna\xc5\x82em na tej katedrze by\xc5\x82 Micha\xc5\x82 Stefan Radziejowski. Kiedy biskupstwo Sambie\xc5\x84skie w Prusiech krzy\xc5\xbcackich przyj\xc4\x99\xc5\x82o luteranizm, biskup warmi\xc5\x84ski obj\xc4\x85\xc5\x82 w\xc5\x82adz\xc4\x99 duchow\xc4\x85 nad pozosta\xc5\x82ymi tam katolikami i dodawszy sobie tytu\xc5\x82 sambie\xc5\x84skiego przybra\xc5\x82 do swojej dyecezyi Kr\xc3\xb3lewiec i rozszerzy\xc5\x82 j\xc4\x85 a\xc5\xbc po Niemen..._NEWLINE_Obok g\xc5\x82\xc3\xb3wnej rezydencji w Lidzbarku biskupi warmi\xc5\x84scy posiadali jeszcze 5 zamk\xc3\xb3w, 2 pa\xc5\x82ace (przy kolegiacie w Dobrym Mie\xc5\x9bcie i przy katedrze we Fromborku) oraz 2 rezydencje letnie w Smolajnach i S\xc4\x85topach-Samulewie.\n_START_SECTION_\nDiecezja warmi\xc5\x84ska w strukturze hierarchicznej Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a\n_START_PARAGRAPH_\nDiecezja warmi\xc5\x84ska formalnie podlega\xc5\x82a metropolii w Rydze. Arcybiskupstwo w Rydze utworzone zosta\xc5\x82o w 1254 przez papie\xc5\xbca Aleksandra IV. W\xc5\x82adza arcybiskup\xc3\xb3w ryskich na terenie diecezji warmi\xc5\x84skiej by\xc5\x82a raczej symboliczna i formalnie trwa\xc5\x82a do 1566, kiedy to arcybiskup Wilhelm, m\xc5\x82odszy brat ksi\xc4\x99cia Albrechta, doprowadzi\xc5\x82 do sekularyzacji inflanckiej ga\xc5\x82\xc4\x99zi zakonu krzy\xc5\xbcackiego i samego arcybiskupstwa. Hierarchowie warmi\xc5\x84scy byli przeciwni w\xc5\x82\xc4\x85czeniu diecezji do arcybiskupstwa gnie\xc5\xbanie\xc5\x84skiego, a biskup warmi\xc5\x84ski \xc5\x81ukasz Watzenrode w 1504 wyszed\xc5\x82 z projektem utworzenia metropolii warmi\xc5\x84skiej. Plany te mimo poparcia kr\xc3\xb3la Aleksandra nie zosta\xc5\x82y zrealizowane. Diecezja warmi\xc5\x84ska potwierdzenie wy\xc5\x82\xc4\x85czenia formalnie uzyska\xc5\x82a w 1742 po uzyskaniu od Stolicy Apostolskiej przywileju krzy\xc5\xbca i paliusza metropolitalnego. Diecezja ta podlega\xc5\x82a bezpo\xc5\x9brednio Rzymowi do 1929. W 1930 papie\xc5\xbc Pius XI w\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82 diecezj\xc4\x99 warmi\xc5\x84sk\xc4\x85 do metropolii wroc\xc5\x82awskiej. Bulla papieska z 1930 okre\xc5\x9bla\xc5\x82a te\xc5\xbc obszar diecezji warmi\xc5\x84skiej. Obejmowa\xc5\x82a ona ca\xc5\x82e terytorium niemieckich Prus Wschodnich. Uregulowanie spraw administracji ko\xc5\x9bcielnej na ziemiach przy\xc5\x82\xc4\x85czonych do Polski w 1945 nast\xc4\x85pi\xc5\x82o w 1972, kiedy to papie\xc5\xbc Pawe\xc5\x82 VI w\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82 diecezj\xc4\x99 do metropolii warszawskiej. W 1991 papie\xc5\xbc formalnie wy\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82 rosyjskie tereny dawnych Prus Wschodnich z jurysdykcji diecezji warmi\xc5\x84skiej. Ustanowiona archidiecezj\xc4\x85 25 marca 1992 przez papie\xc5\xbca Jana Paw\xc5\x82a II bull\xc4\x85 Totus Tuus Poloniae populus.'