b'\n_START_ARTICLE_\nMilli Firka\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nPo rewolucji lutowej 1917 r. Tatarzy krymscy postanowili wykorzysta\xc4\x87 sprzyjaj\xc4\x85cy moment dla wywalczenia w\xc5\x82asnej niezale\xc5\xbcno\xc5\x9bci. 25 marca tego roku odby\xc5\x82 si\xc4\x99 w Symferopolu kongres z udzia\xc5\x82em kilku tysi\xc4\x99cy delegat\xc3\xb3w. W trakcie obrad wy\xc5\x82oniono Konstytuant\xc4\x99 (Kuru\xc5\x82taj), kt\xc3\xb3ra og\xc5\x82osi\xc5\x82a autonomi\xc4\x99 narodu i kultury tatarskiej. Sformu\xc5\x82owano ponadto 5 postulat\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re dotyczy\xc5\x82y: proklamacji autonomii kulturalnej Tatar\xc3\xb3w krymskich, natychmiastowego odwo\xc5\x82ania z urz\xc4\x99du cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w Muzu\xc5\x82ma\xc5\x84skiego Zarz\xc4\x85du Duchownego i Komisji do Spraw Wakuf oraz wyznaczeniu ich nast\xc4\x99pc\xc3\xb3w, a tak\xc5\xbce wyb\xc3\xb3r Muzu\xc5\x82ma\xc5\x84skiego Komitetu Wykonawczego maj\xc4\x85cego sprawowa\xc4\x87 rol\xc4\x99 politycznego centrum kierowniczego. W toku obrad Konstytuanta wy\xc5\x82oni\xc5\x82a tak\xc5\xbce Komitet Wykonawczy. Jego zadaniem by\xc5\x82a reorganizacja na korzy\xc5\x9b\xc4\x87 tatarskiej ludno\xc5\x9bci administracji religijnej, \xc5\x9bwieckiej i wakuf\xc3\xb3w, a tak\xc5\xbce przygotowanie Tatar\xc3\xb3w do pe\xc5\x82nego przej\xc4\x99cia w\xc5\x82adzy na Krymie. R\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie powstawa\xc5\x82y m\xc5\x82odzie\xc5\xbcowe i kobiece organizacje tatarskie, kt\xc3\xb3re mia\xc5\x82y na celu kszta\xc5\x82towanie \xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci narodowej i przygotowanie swych cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w do rz\xc4\x85dzenia._NEWLINE_W lipcu 1917 r. zosta\xc5\x82a utworzona narodowa partia polityczna Milli Firka (nazwa ta pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 dopiero w 1919 r.) pod przewodnictwem Asana Sabri Ajwazowa, jednocze\xc5\x9bnie redaktora organu prasowego \xe2\x80\x9eMillet\xe2\x80\x9d. Grupowa\xc5\x82a ona g\xc5\x82\xc3\xb3wnie przedstawicieli inteligencji tatarskiej. Do g\xc5\x82\xc3\xb3wnych dzia\xc5\x82aczy nale\xc5\xbceli m.in. D\xc5\xbcafar Sejdamet, Noman Czelebid\xc5\xbcihan, Amet Ozenbasz\xc5\x82y, Ismai\xc5\x82 bej Gasprinski, Bekir Czoban-zade, Weli Ibraimow. Cz\xc5\x82onkiem partii m\xc3\xb3g\xc5\x82 zosta\xc4\x87 jedynie krymskotatarski muzu\xc5\x82manin powy\xc5\xbcej 18 roku \xc5\xbcycia. G\xc5\x82oszono has\xc5\x82o Krym dla krymskich Tatar\xc3\xb3w. Program partii zosta\xc5\x82 og\xc5\x82oszony na zje\xc5\xbadzie w listopadzie 1917 r. Mia\xc5\x82 on charakter socjaldemokratyczny. Milli Firka g\xc5\x82osi\xc5\x82a has\xc5\x82a przeprowadzenia reformy muzu\xc5\x82ma\xc5\x84skiego duchowie\xc5\x84stwa tatarskiego, wprowadzenia r\xc3\xb3wnouprawnienia kobiet, zabrania przywilej\xc3\xb3w murzom, dokonania reformy rolnej, polegaj\xc4\x85cej na przekazaniu ziemi murz\xc3\xb3w i bej\xc3\xb3w biedniejszej ludno\xc5\x9bci ch\xc5\x82opskiej. W sferze pa\xc5\x84stwowej opowiada\xc5\x82a si\xc4\x99 oficjalnie za autonomi\xc4\x85 polityczno-kulturaln\xc4\x85 dla Tatar\xc3\xb3w krymskich, lecz w rzeczywisto\xc5\x9bci wzywa\xc5\x82a do ustanowienia na Krymie niepodleg\xc5\x82ego pa\xc5\x84stwa tatarskiego pod protektoratem jednego z pa\xc5\x84stw europejskich. Ustr\xc3\xb3j Rosji widziano jako federacj\xc4\x99 narod\xc3\xb3w._NEWLINE_W listopadzie 1917 r. Kuru\xc5\x82taj og\xc5\x82osi\xc5\x82 w Bakczysaraju niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 Krymskiej Republiki Ludowej. Na czele rz\xc4\x85du zwanego Dyrektoriatem stan\xc4\x85\xc5\x82 N. Czelebid\xc5\xbcihan, za\xc5\x9b jednym z ministr\xc3\xb3w zosta\xc5\x82 D\xc5\xbc. Sejdamet. Jednym z g\xc5\x82\xc3\xb3wnych dzia\xc5\x82a\xc5\x84 gabinetu by\xc5\x82o sformowanie armii tatarskiej, kt\xc3\xb3rej jednym z dow\xc3\xb3dc\xc3\xb3w zosta\xc5\x82 D\xc5\xbc. Sejdamet. Po zaj\xc4\x99ciu Krymu przez bolszewik\xc3\xb3w na pocz. stycznia 1918 r. Milli Firka zosta\xc5\x82a rozwi\xc4\x85zana, dzia\xc5\x82aj\xc4\x85c nielegalnie. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 dzia\xc5\x82aczy zosta\xc5\x82a zabita, cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 jak D\xc5\xbc. Sejdamet zbieg\xc5\x82a za granic\xc4\x99. Reaktywacja partii nast\xc4\x85pi\xc5\x82a w maju tego roku, po wkroczeniu na p\xc3\xb3\xc5\x82wysep wojsk niemieckich. Kierownictwo Milli Firka podj\xc4\x99\xc5\x82o wsp\xc3\xb3\xc5\x82prac\xc4\x99 z Niemcami w celu odbudowy krymskotatarskiej pa\xc5\x84stwowo\xc5\x9bci. Jesieni\xc4\x85 w partii dosz\xc5\x82o do roz\xc5\x82amu na 2 grupy: umiarkowan\xc4\x85 i radykalnie lewicow\xc4\x85, kt\xc3\xb3ra ostatecznie wst\xc4\x85pi\xc5\x82a do Rosyjskiej Partii Komunistycznej (bolszewik\xc3\xb3w). W kwietniu 1919 r. na P\xc3\xb3\xc5\x82wysep Krymski ponownie wkroczy\xc5\x82y wojska bolszewickie, jednak ju\xc5\xbc w maju Krym zaj\xc4\x99\xc5\x82y Si\xc5\x82y Zbrojne Po\xc5\x82udnia Rosji gen. Antona I. Denikina. W okresie rz\xc4\x85d\xc3\xb3w bia\xc5\x82ych cz\xc5\x82onkowie Milli Firka dzia\xc5\x82ali nielegalnie. Genera\xc5\x82 A. I. Denikin nie chcia\xc5\x82 rozmawia\xc4\x87 z Tatarami krymskimi zra\xc5\xbcony poparciem bolszewik\xc3\xb3w przez lewicow\xc4\x85 frakcj\xc4\x99 Milli Firka, za\xc5\x9b jego nast\xc4\x99pca gen. Piotr N. Wrangel dopuszcza\xc5\x82 jedynie autonomi\xc4\x99 polityczno-kulturaln\xc4\x85 dla narodu tatarskiego. W zwi\xc4\x85zku z tym wielu dzia\xc5\x82aczy Milli Firka wesz\xc5\x82o w sk\xc5\x82ad zielonych oddzia\xc5\x82\xc3\xb3w partyzanckich walcz\xc4\x85cych zar\xc3\xb3wno z bia\xc5\x82ymi, jak te\xc5\xbc bolszewikami. W partii pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 jednak coraz silniejsze tendencje do zbli\xc5\xbcenia z bolszewikami. W kwietniu 1920 r. dosz\xc5\x82o do rozm\xc3\xb3w przedstawicieli kierownictwa Milli Firka z bolszewikami i mie\xc5\x84szewikami dotycz\xc4\x85cymi koordynacji dzia\xc5\x82a\xc5\x84, zw\xc5\x82aszcza skierowanych przeciwko bia\xc5\x82ym._NEWLINE_St\xc4\x85d po ostatecznym zaj\xc4\x99ciu Krymu przez wojska bolszewickie w listopadzie 1920 r., dzia\xc5\x82acze Milli Firka nie byli od razu represjonowani. W I po\xc5\x82. lat 20. zorganizowali oni sp\xc3\xb3\xc5\x82dzielni\xc4\x99 rolnicz\xc4\x85 \xe2\x80\x9eSzirket\xe2\x80\x9d. Amet Ozenbasz\xc5\x82y powo\xc5\x82a\xc5\x82 organizacj\xc4\x99, kt\xc3\xb3ra dzia\xc5\x82a\xc5\x82a w kierunku powrotu Tatar\xc3\xb3w krymskich z innych kraj\xc3\xb3w do ojczyzny. Do represji wobec b. dzia\xc5\x82aczy Milli Firka dosz\xc5\x82o w latach 1927-1928, kiedy wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 z nich zosta\xc5\x82a aresztowana, a nast\xc4\x99pnie skazana na \xc5\x9bmier\xc4\x87 lub d\xc5\x82ugoletnie wi\xc4\x99zienie._NEWLINE_W okresie II wojny \xc5\x9bwiatowej niekt\xc3\xb3rzy b. dzia\xc5\x82acze Milli Firka, np. A. Ozenbasz\xc5\x82y, podj\xc4\x99li kolaboracj\xc4\x99 z Niemcami. Dzia\xc5\x82aj\xc4\x85cy na okupowanym Krymie Symferopolski Komitet Muzu\xc5\x82ma\xc5\x84ski chcia\xc5\x82 reaktywowania partii, ale Niemcy nie zgodzili si\xc4\x99 na to._NEWLINE_W po\xc5\x82owie 2006 r. partia Milli Firka zosta\xc5\x82a reaktywowana na ukrai\xc5\x84skim Krymie, za\xc5\x9b na pocz\xc4\x85tku 2007 r. jej dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 zalegalizowano. Na jej czele stoi Reszat Ablajew.'