b'\n_START_ARTICLE_\nS\xc4\x85d (filozofia)\n_START_PARAGRAPH_\nS\xc4\x85d - jedno z podstawowych poj\xc4\x99\xc4\x87 filozofii j\xc4\x99zyka, filozofii umys\xc5\x82u i epistemologii oznaczaj\xc4\x85ce zdanie potwierdzaj\xc4\x85ce lub zaprzeczaj\xc4\x85ce pewnemu stanowi rzeczy, mog\xc4\x85ce by\xc4\x87 prawdziwe lub fa\xc5\x82szywe. S\xc4\x85d taki, b\xc4\x99d\xc4\x85cy wyrazem pewnych prze\xc5\xbcy\xc4\x87 psychicznych, bywa okre\xc5\x9blany mianem s\xc4\x85du w sensie psychologicznym i odr\xc3\xb3\xc5\xbcniany jest od s\xc4\x85du w sensie logicznym,  kt\xc3\xb3ry jest znaczeniem zdania logicznego. _NEWLINE_Kwesti\xc4\x85 filozoficznego sporu pozostawa\xc5\x82y zar\xc3\xb3wno istota s\xc4\x85d\xc3\xb3w i akt\xc3\xb3w s\xc4\x85dzenia, jak i ich zwi\xc4\x85zek ze zjawiskami mentalnymi. Poniewa\xc5\xbc s\xc4\x85dy uwa\xc5\xbcane by\xc5\x82y za jedno z podstawowych zjawisk psychicznych, wchodz\xc4\x85ce w sk\xc5\x82ad bardziej z\xc5\x82o\xc5\xbconych zjawisk, u podstaw sporu le\xc5\xbc\xc4\x85 przede wszystkim r\xc3\xb3\xc5\xbcne koncepcje umys\xc5\x82u. _NEWLINE_Dwa g\xc5\x82\xc3\xb3wne stanowiska w tym sporze nazwane zosta\xc5\x82y przez Franza Hillebranda  mianem allogenetycznej i idiogenetycznej teorii s\xc4\x85d\xc3\xb3w. Terminy te pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 w polskiej filozofii dzi\xc4\x99ki Kazimierzowi Twardowskiemu. Wskutek krytyki utrwali\xc5\x82a si\xc4\x99 jednak ich poprawniejsza etymologicznie forma: idiogeniczne i allogeniczne teorie s\xc4\x85d\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nAllogeniczne teorie s\xc4\x85d\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nTeorie te wychodz\xc4\x85 od podzia\xc5\x82u zjawisk psychicznych wprowadzonego przez Johannesa Nikolausa Tetensa, Mosesa Mendelssohna i Immanuela Kanta. Dzielili je oni na poznanie, uczucie i po\xc5\xbc\xc4\x85danie. S\xc4\x85dy nale\xc5\xbc\xc4\x85 do dziedziny poznania i uwa\xc5\xbca si\xc4\x99 je za pewien uk\xc5\x82ad przedstawie\xc5\x84 (wyobra\xc5\xbce\xc5\x84 czy poj\xc4\x99\xc4\x87). Aby zaistnia\xc5\x82 s\xc4\x85d konieczne jest wyst\xc4\x85pienie przynajmniej dw\xc3\xb3ch przedstawie\xc5\x84, z kt\xc3\xb3rych jedno najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej jest okre\xc5\x9blane jako podmiot, a drugie jako orzeczenie.\n_START_SECTION_\nIdiogeniczne teorie s\xc4\x85d\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nTeorie idiogeniczne opieraj\xc4\x85 si\xc4\x99 na podziale wprowadzonym przez Kartezjusza, kt\xc3\xb3ry wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnia\xc5\x82 idee, s\xc4\x85dy i uczucia (chcenia). Rozwini\xc4\x99t\xc4\x85 teori\xc4\x99 s\xc4\x85d\xc3\xb3w, opart\xc4\x85 na tym podziale wprowadza Franz Brentano. To co u Kanta okre\xc5\x9blane jest mianem "poznania", u Brentano rozbite jest na przedstawienia i s\xc4\x85dy, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 r\xc3\xb3\xc5\xbcnymi gatunkowo zjawiskami. Przedstawienia nie s\xc4\x85 tutaj sk\xc5\x82adnikiem s\xc4\x85d\xc3\xb3w (s\xc4\x85dy nie s\xc4\x85 kombinacj\xc4\x85 przedstawie\xc5\x84), lecz je umo\xc5\xbcliwiaj\xc4\x85. Wystarczy przy tym ju\xc5\xbc jedno przedstawienie, a nie dwa jak w stanowisku powy\xc5\xbcszym. Trzeci\xc4\x85 zasadnicz\xc4\x85 r\xc3\xb3\xc5\xbcnic\xc4\x85 jest klasyfikacja aktu s\xc4\x85dzenia - jest on zjawiskiem psychicznym sui generis, gdy tymczasem w stanowisku allogenicznym, takimi faktami s\xc4\x85 jedynie przedstawienia, kt\xc3\xb3re jedynie s\xc4\x85 syntetyzowane, analizowane czy kombinowane._NEWLINE_Tezy Brentano zosta\xc5\x82y rozwini\xc4\x99te przez Kazimierza Twardowskiego, kt\xc3\xb3ry rozr\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc5\x82 akt, tre\xc5\x9b\xc4\x87 i przedmiot s\xc4\x85du.  Aktem s\xc4\x85du jest stwierdzenie lub zaprzeczenie. Tre\xc5\x9bci\xc4\x85 s\xc4\x85du jest okre\xc5\x9blona rzeczywisto\xc5\x9b\xc4\x87 (istnienie b\xc4\x85d\xc5\xba nieistnienie). Przedmiotem natomiast jest to czego istnienie (b\xc4\x85d\xc5\xba nieistnienie) jest stwierdzane lub zaprzeczane. Dzi\xc4\x99ki takiej konstrukcji s\xc4\x85du unika Twardowski b\xc5\x82\xc4\x99du, kt\xc3\xb3ry pope\xc5\x82ni\xc5\x82 Brentano, nie rozr\xc3\xb3\xc5\xbcniaj\xc4\x85c samego przedmiotu i jego przedstawienia. W konsekwencji przedmioty istniej\xc4\x85ce w umy\xc5\x9ble traktowane s\xc4\x85 na r\xc3\xb3wni z przedmiotami istniej\xc4\x85cymi w rzeczywisto\xc5\x9bci pozaumys\xc5\x82owej i tak naprawd\xc4\x99 nie mo\xc5\xbcna zaprzeczy\xc4\x87 ich istnieniu. _NEWLINE_Odnosz\xc4\x85c si\xc4\x99 do idiogenicznych teorii s\xc4\x85d\xc3\xb3w, Twardowski stwierdza, \xc5\xbce ich \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em by\xc5\x82 fakt, \xc5\xbce przedmiotem s\xc4\x85d\xc3\xb3w s\xc4\x85 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej r\xc3\xb3\xc5\xbcne relacje. Z tego powodu wnoszono, \xc5\xbce s\xc4\x85d jest zjawiskiem z\xc5\x82o\xc5\xbconym z kilku przedstawie\xc5\x84. Wed\xc5\x82ug niego jednak nie wyczerpuje to wszystkich mo\xc5\xbcliwych akt\xc3\xb3w s\xc4\x85dzenia. W przypadku bowiem kiedy stwierdzamy w prosty spos\xc3\xb3b, \xc5\xbce co\xc5\x9b istnieje (np. "Ziemia istnieje"), mamy do czynienia jedynie z jednym przedstawieniem ("Ziemia"), kt\xc3\xb3re jest przedmiotem s\xc4\x85du. Takie zdania maj\xc4\x85 wskazywa\xc4\x87, \xc5\xbce teorie idiogeniczne s\xc4\x85 trafniejsze, tzn. t\xc5\x82umacz\xc4\x85 szerszy zakres  wypadk\xc3\xb3w ni\xc5\xbc teorie allogeniczne.'