b'\n_START_ARTICLE_\nCzang Kaj-szek\n_START_SECTION_\nWczesny okres\n_START_PARAGRAPH_\nCzang Kaj-szek urodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 w mie\xc5\x9bcie Xikou (oko\xc5\x82o 33 km na po\xc5\x82udniowy wsch\xc3\xb3d od Ningbo, w powiecie Fenghua). Jego rodzicami byli Jiang Zhaocong (\xe8\x94\xa3\xe8\x82\x87\xe8\x81\xb0) i Wang Caiyu (\xe7\x8e\x8b\xe9\x87\x87\xe7\x8e\x89), oboje pochodz\xc4\x85cy z klasy \xc5\x9bredniej, z rodzin o tradycjach kupieckich. Ojciec zmar\xc5\x82, gdy Czang mia\xc5\x82 trzy lata. Jego \xc5\xbcon\xc4\x85 zosta\xc5\x82a Mao Fumei, pochodz\xc4\x85ca z tej samej wioski. Z ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwa tego mia\xc5\x82 syna Jingguo i c\xc3\xb3rk\xc4\x99 Jianhua. M\xc5\x82ody Czang dorasta\xc5\x82 w okresie, kiedy Chiny po kolejnych pora\xc5\xbckach z zachodnimi mocarstwami oraz z Japoni\xc4\x85 by\xc5\x82y w g\xc5\x82\xc4\x99bokim kryzysie. On za\xc5\x9b postanowi\xc5\x82 wst\xc4\x85pi\xc4\x87 na \xc5\x9bcie\xc5\xbcki kariery wojskowej. Edukacj\xc4\x99 rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 w Akademii Wojskowej w Baoding w 1906 r. Nast\xc4\x99pnie uda\xc5\x82 si\xc4\x99 do Japonii, aby tam kontynuowa\xc4\x87 studia. Du\xc5\xbcy wp\xc5\x82yw na niego wywar\xc5\x82 wtedy ruch rewolucyjny, maj\xc4\x85cy na celu obalenie dynastii Qing i ustanowienie Republiki Chi\xc5\x84skiej. W tym okresie zaprzyja\xc5\xbani\xc5\x82 si\xc4\x99 te\xc5\xbc ze swoim krajanem Chen Qimeiem z Zhejiangu, kt\xc3\xb3ry wci\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 go do Ligi Zwi\xc4\x85zkowej. W latach od 1909 do 1911 Czang s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82 w cesarskiej armii Japonii.\n_START_SECTION_\nDroga do w\xc5\x82adzy\n_START_PARAGRAPH_\nWraz z wybuchem powstania Wuchangu w 1911 r. Czang powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 do Chin, aby wzi\xc4\x85\xc4\x87 udzia\xc5\x82 rewolucji jako oficer artylerii. Dowodzi\xc5\x82 m.in. regimentem piechoty w Szanghaju. Rewolucja powiod\xc5\x82a si\xc4\x99, a dynastia Qing zosta\xc5\x82a obalona. M\xc5\x82ody rewolucjonista sta\xc5\x82 si\xc4\x99 te\xc5\xbc wtedy wsp\xc3\xb3\xc5\x82za\xc5\x82o\xc5\xbcycielem Kuomintangu. Po przej\xc4\x99ciu w\xc5\x82adzy przez Yuan Shikaia i po fiasku drugiej ju\xc5\xbc z kolei rewolucji, Czang oraz jego towarzysze z partii udali si\xc4\x99 na wygnanie do Japonii. Nie przeszkadza\xc5\x82o to jednak Czangowi w kr\xc3\xb3tkich pobytach w Szanghaju. Tam te\xc5\xbc dosz\xc5\x82o do zacie\xc5\x9bnienia wi\xc4\x99z\xc3\xb3w opozycjonist\xc3\xb3w z szanghajskim \xc5\x9bwiatkiem przest\xc4\x99pczym, reprezentowanym przez gang Zielonych oraz jego przyw\xc3\xb3dc\xc4\x99 Du Yueshenga. Czang wielokrotnie mia\xc5\x82 wtedy problemy z prawem (zosta\xc5\x82 nawet aresztowany za rozb\xc3\xb3j). 15 lutego 1912 r. Czang postrzeli\xc5\x82 \xc5\x9bmiertelnie Tao Chengzhanga \xe2\x80\x93 przyw\xc3\xb3dc\xc4\x99 grupy o nazwie "Odnowa Spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa". W 1915 r. dotychczasowy przyjaciel, a teraz rywal w partii, Chen Qimei, zosta\xc5\x82 zamordowany przez agent\xc3\xb3w Yuan Shikaia. Dzi\xc4\x99ki temu Czang obj\xc4\x85\xc5\x82 po nim przyw\xc3\xb3dztwo Chi\xc5\x84skiej Partii Rewolucyjnej. Nast\xc4\x99pnie Sun Jat-sen mianowa\xc5\x82 go komendantem Akademii Wojskowej Whampoa._NEWLINE_W 1917 roku Sun Jat-sen przeni\xc3\xb3s\xc5\x82 si\xc4\x99 ze swoimi zwolennikami do Guangzhou, Czang do\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82 do niego w 1918 r. Jednak Sun Jat-sen, pozbawiony broni i pieni\xc4\x99dzy, zosta\xc5\x82 wkr\xc3\xb3tce stamt\xc4\x85d wyparty i musia\xc5\x82 si\xc4\x99 schroni\xc4\x87 w Szanghaju. W tym czasie dosz\xc5\x82o te\xc5\xbc do pewnego napi\xc4\x99cia w stosunkach pomi\xc4\x99dzy Sun Jat-senem a gubernatorem prowincji Guangdong Chen Jiongmingiem, kt\xc3\xb3ry pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 wdro\xc5\xbcy\xc4\x87 system federalny na tym terenie, co sta\xc5\x82o w sprzeczno\xc5\x9bci z d\xc4\x85\xc5\xbceniami Kuomintangu do wojskowego zunifikowania Chin. 16 czerwca 1923 roku Chen podj\xc4\x85\xc5\x82 pr\xc3\xb3b\xc4\x99 usuni\xc4\x99cia Suna z Guangzhou i ostrzela\xc5\x82 jego siedzib\xc4\x99. Czang Kai-szek popisa\xc5\x82 si\xc4\x99 wtedy swoim brawurowym dowodzeniem, bo dzi\xc4\x99ki wsparciu jego kanonierek uda\xc5\x82o si\xc4\x99 uratowa\xc4\x87 Sun Jat-sena. To zyska\xc5\x82o Czangowi jego wdzi\xc4\x99czno\xc5\x9b\xc4\x87._NEWLINE_Sun odzyska\xc5\x82 kontrol\xc4\x99 nad Guangzhou na pocz\xc4\x85tku 1924 roku, przyj\xc4\x85\xc5\x82 tak\xc5\xbce pomoc komunist\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 wtedy jeszcze ruchu o ma\xc5\x82ym znaczeniu w Chinach. Przedsi\xc4\x99wzi\xc4\x85\xc5\x82 tak\xc5\xbce reform\xc4\x99, polegaj\xc4\x85c\xc4\x85 na zreorganizowaniu Kuomintangu i ustanowieniu rz\xc4\x85du, kt\xc3\xb3ry mia\xc5\x82 obj\xc4\x85\xc4\x87 zwierzchnictwo nad ca\xc5\x82ymi Chinami przy poparciu ramienia zbrojnego tej partii. W tym samym roku Sun wys\xc5\x82a\xc5\x82 Czang Kai-szeka na trzy miesi\xc4\x85ce do Moskwy w celu obserwowania rosyjskiego systemu politycznego i wojskowego. Spotka\xc5\x82 si\xc4\x99 m.in. z Trockim, Zinowiewem, Cziczerinem, Kamieniewem i innymi liderami bolszewickimi. Wzi\xc4\x85\xc5\x82 te\xc5\xbc udzia\xc5\x82 w posiedzeniu Komitetu. Czang zostawi\xc5\x82 tam swojego najstarszego syna Jingguo, kt\xc3\xb3ry pozostawa\xc5\x82 tam do 1937 r. Sam wr\xc3\xb3ci\xc5\x82 na stanowisko dow\xc3\xb3dcy Akademii Wojskowej w Whampoa. Odni\xc3\xb3s\xc5\x82 tam znacz\xc4\x85ce sukcesy w zwalczaniu lokalnych przeciwnik\xc3\xb3w Kuomintangu oraz wyszkoli\xc5\x82 grup\xc4\x99 m\xc5\x82odych oficer\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy cechowali si\xc4\x99 du\xc5\xbc\xc4\x85 lojalno\xc5\x9bci\xc4\x85 w stosunku do niego. Tam te\xc5\xbc spotka\xc5\x82 m\xc5\x82odego Zhou Enlaia \xe2\x80\x93 dzia\xc5\x82acza komunistycznego, pracuj\xc4\x85cego dot\xc4\x85d na rzecz Kuomintangu. Czang zaczyna\xc5\x82 te\xc5\xbc w tym czasie nabiera\xc4\x87 coraz wi\xc4\x99kszych podejrze\xc5\x84 wobec komunist\xc3\xb3w, obawiaj\xc4\x85c si\xc4\x99, \xc5\xbce mo\xc5\xbce im si\xc4\x99 uda\xc4\x87 pr\xc3\xb3ba przej\xc4\x99cia w\xc5\x82adzy w partii od wewn\xc4\x85trz._NEWLINE_W 1925 roku umar\xc5\x82 Sun Jat-sen, co wytworzy\xc5\x82o pewn\xc4\x85 polityczn\xc4\x85 pr\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x99 w partii. Do walki o w\xc5\x82adz\xc4\x99 stan\xc4\x99li reprezentuj\xc4\x85cy prawe skrzyd\xc5\x82o \xe2\x80\x93 Czang Kaj-szek i bliski towarzysz broni Sun Jat-sena, Wang Jingwei, kt\xc3\xb3ry reprezentowa\xc5\x82 orientacj\xc4\x99 lewicow\xc4\x85. Mimo \xc5\xbce Czang sta\xc5\x82 relatywnie nisko w hierarchii stanowisk cywilnych, oraz mimo obj\xc4\x99cia przez Wanga stanowiska Przewodnicz\xc4\x85cego Rz\xc4\x85du Narodowego, dzi\xc4\x99ki zr\xc4\x99cznym manewrom zyska\xc5\x82 przewag\xc4\x99 nad swoim oponentem i ostatecznie go pokona\xc5\x82. Nast\xc4\x99pnie obj\xc4\x85\xc5\x82 stanowisko g\xc5\x82\xc3\xb3wnodowodz\xc4\x85cego Narodowych Si\xc5\x82 Rewolucyjnych. W 1926 roku wyruszy\xc5\x82 na czele wojskowej ekspedycji p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej, skierowanej przeciwko tzw. militarystom \xe2\x80\x93 lokalnym wata\xc5\xbckom, kt\xc3\xb3rzy na czele swoich prywatnych armii uzurpowali sobie w\xc5\x82adz\xc4\x99 w terenie. Narodowa Armia Rewolucyjna podzieli\xc5\x82a si\xc4\x99 w tym czasie na trzy grupy operacyjne. Na zachodzie Wang Jingwei posuwa\xc5\x82 si\xc4\x99 w kierunku Wuhanu, na wschodzie Bai Chongxi d\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82 do zdobycia Szanghaju, a sam Czang usi\xc5\x82owa\xc5\x82 opanowa\xc4\x87 Nankin. W styczniu 1927 roku podpisa\xc5\x82 ze Stalinem pakt o nieagresji. Na jego podstawie do Chin skierowani zostali rosyjscy agenci Michai\xc5\x82 Borodin oraz Gerhart Eisler (vel Hans Burger), kt\xc3\xb3rych zadaniem by\xc5\x82a likwidacja tych cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w Komunistycznej Partii Chin, kt\xc3\xb3rzy sprzeciwiali si\xc4\x99 porozumieniu z Czangiem. Sprzymierzony z komunistami i przy pomocy sowieckich agent\xc3\xb3w Wang Jingwei i lewicowy od\xc5\x82am Kuomintangu (\xc5\x82\xc4\x85cznie z Hu Hanminem i Song Qingling) po zdobyciu Wuhanu og\xc5\x82osili przeniesienie rz\xc4\x85du narodowego do tego miasta. Po zdobyciu Nankinu (i przy r\xc3\xb3wnoczesnym kontrolowaniu Szanghaju przez Baia) zacz\xc4\x85\xc5\x82 on swoj\xc4\x85 kampani\xc4\x99 przeciw lewemu od\xc5\x82amowi swojej partii oraz przeciw komunistom. Za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 te\xc5\xbc r\xc3\xb3wnolegle sw\xc3\xb3j w\xc5\x82asny rz\xc4\x85d w Nankinie przy poparciu konserwatyst\xc3\xb3w._NEWLINE_12 kwietnia 1927 roku Czang dokona\xc5\x82 krwawej rozprawy z komunistami. Odby\xc5\x82o si\xc4\x99 to przy pomocy Zielonego Gangu. Wang Jingwei ch\xc4\x99tnie wykorzysta\xc5\x82 sytuacj\xc4\x99 i pozby\xc5\x82 si\xc4\x99 komunist\xc3\xb3w z rz\xc4\x85du, a nast\xc4\x99pnie u\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 si\xc4\x99 z Czangiem. Najbardziej krwawo by\xc5\x82o w Kantonie, po dw\xc3\xb3ch dniach walk komuni\xc5\x9bci zostali pokonani. Rozprawa z nimi by\xc5\x82a jednocze\xc5\x9bnie zerwaniem kontakt\xc3\xb3w z Moskw\xc4\x85. Partia zosta\xc5\x82a w tym czasie oczyszczona z komunist\xc3\xb3w, a sowieccy doradcy usuni\xc4\x99ci. Dzi\xc4\x99ki tym posuni\xc4\x99ciom Czang zyska\xc5\x82 poparcie (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie finansowe) biznesowej elity Szanghaju i utrzymywa\xc5\x82 lojalno\xc5\x9b\xc4\x87 kadry oficerskiej z Whampoa, ale r\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie dzia\xc5\x82ania te doprowadzi\xc5\x82y do wybuchu wojny domowej. Rz\xc4\x85d Narodowy Wang Jingweia, mimo \xc5\xbce popierany przez masy ludowe, by\xc5\x82 stosunkowo s\xc5\x82aby, je\xc5\xbceli chodzi o zaplecze wojskowe. To spowodowa\xc5\x82o, \xc5\xbce zosta\xc5\x82 on pokonany przez lokalne wojska militaryst\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy zmusili go do przy\xc5\x82\xc4\x85czenia si\xc4\x99 do Rz\xc4\x85du Narodowego Czanga. Ostatecznie tak\xc5\xbce stolica Chin \xe2\x80\x93 Pekin podda\xc5\x82a si\xc4\x99 Czangowi w czerwcu 1928 roku. W grudniu mand\xc5\xbcurski militarysta Zhang Xueliang przyrzek\xc5\x82 wierno\xc5\x9b\xc4\x87 rz\xc4\x85dowi Czanga. Czang stara\xc5\x82 si\xc4\x99 wtedy ukazywa\xc4\x87 siebie jako spadkobierc\xc4\x99 Sun Jat-sena. S\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc4\x87 temu mia\xc5\x82o te\xc5\xbc jego ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwo z 1 grudnia 1927 z Song Meiling (m\xc5\x82odsz\xc4\x85 siostr\xc4\x85 Song Qingling \xe2\x80\x93 wdowy po Sun Jat-senie, kt\xc3\xb3ra odrzuci\xc5\x82a wcze\xc5\x9bniej jego o\xc5\x9bwiadczyny). Aby zadowoli\xc4\x87 rodzic\xc3\xb3w Song, Czang wzi\xc4\x85\xc5\x82 rozw\xc3\xb3d ze swoj\xc4\x85 pierwsz\xc4\x85 \xc5\xbcon\xc4\x85 i obieca\xc5\x82 przej\xc5\x9b\xc4\x87 na chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwo (chrzest przyj\xc4\x85\xc5\x82 w 1929 roku).\n_START_SECTION_\nPocz\xc4\x85tki rz\xc4\x85d\xc3\xb3w w Chinach\n_START_PARAGRAPH_\nOficjalnie Kuomintang by\xc5\x82 teraz parti\xc4\x85 w\xc5\x82adzy, jednak\xc5\xbce w rzeczywisto\xc5\x9bci du\xc5\xbce obszary Chin pozostawa\xc5\x82y poza jego zasi\xc4\x99giem. W 1928 roku Czang zosta\xc5\x82 generalissimusem ca\xc5\x82ych si\xc5\x82 zbrojnych i przewodnicz\xc4\x85cym Rz\xc4\x85du Narodowego (sprawowa\xc5\x82 t\xc4\x99 funkcj\xc4\x99 do 1931 roku, a p\xc3\xb3\xc5\xbaniej w latach od 1943 do 1948). Okres od 1928 do 1938 by\xc5\x82 czasem jednoczenia i umacniania rz\xc4\x85du Czanga. Problemy wynikaj\xc4\x85ce z koncesji dla pa\xc5\x84stw zachodnich w Chinach by\xc5\x82y \xc5\x82agodzone na drodze dyplomatycznej. Rz\xc4\x85d podejmowa\xc5\x82 aktywne dzia\xc5\x82ania zmierzaj\xc4\x85ce do unowocze\xc5\x9bnienia systemu prawnego, ustabilizowania cen, sp\xc5\x82acenia d\xc5\x82ug\xc3\xb3w, reformy systemu bankowego, budowy kolei i dr\xc3\xb3g oraz wielu innych. Mandary\xc5\x84ski zosta\xc5\x82 uznany za j\xc4\x99zyk urz\xc4\x99dowy. Poczyniono du\xc5\xbce post\xc4\x99py w zakresie edukacji oraz s\xc5\x82u\xc5\xbcby zdrowia._NEWLINE_Te osi\xc4\x85gni\xc4\x99cia nie by\xc5\x82y jednak trwa\xc5\x82e, co by\xc5\x82o spowodowane g\xc5\x82\xc3\xb3wnie brakiem politycznej stabilizacji kraju. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 teren\xc3\xb3w miejskich by\xc5\x82a pod kontrol\xc4\x85 Kuomintangu, natomiast prowincja znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 we w\xc5\x82adaniu kilku jeszcze niepokonanych militaryst\xc3\xb3w oraz grup komunist\xc3\xb3w. Czang musia\xc5\x82 toczy\xc4\x87 z tymi si\xc5\x82ami ci\xc4\x85g\xc5\x82e walki. W czasie zaburze\xc5\x84 na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy spowodowanych przez Yan Xishana i Feng Yuxianga w 1930 r. dosz\xc5\x82o niemal\xc5\xbce do zupe\xc5\x82nego bankructwa rz\xc4\x85du, a konflikt poch\xc5\x82on\xc4\x85\xc5\x82 250 tysi\xc4\x99cy ofiar. Kiedy Hu Hanmin za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 w Guangzhou w 1931 roku opozycyjny rz\xc4\x85d, Kuomintang by\xc5\x82 ju\xc5\xbc o krok od utracenia w\xc5\x82adzy. Te wydarzenia spowodowa\xc5\x82y, \xc5\xbce komuni\xc5\x9bci mogli uj\xc5\x9b\xc4\x87 wtedy ca\xc5\x82o z opresji jak\xc4\x85 zgotowa\xc5\x82 im Czang i uzyskali cenny spok\xc3\xb3j. Przegrupowali si\xc4\x99 w Jiangxi i za\xc5\x82o\xc5\xbcyli Chi\xc5\x84sk\xc4\x85 Republik\xc4\x99 Radzieck\xc4\x85. Antykomunistyczna postawa Czanga zyska\xc5\x82a mu poparcie ze strony nazistowskich Niemiec, kt\xc3\xb3re wys\xc5\x82a\xc5\x82y mu na pomoc swoich doradc\xc3\xb3w wojskowych. To sprawi\xc5\x82o, \xc5\xbce Czang w swojej 5. kampanii przeciwko komunistom w 1934 roku doprowadzi\xc5\x82 do okr\xc4\x85\xc5\xbcenia czerwonej armii. Akcja zako\xc5\x84czy\xc5\x82a si\xc4\x99 niepowodzeniem, bo otoczonym oddzia\xc5\x82om uda\xc5\x82o si\xc4\x99 wymkn\xc4\x85\xc4\x87 w s\xc5\x82ynnym D\xc5\x82ugim Marszu do Yan\xe2\x80\x99an.\n_START_SECTION_\nInwazja japo\xc5\x84ska\n_START_PARAGRAPH_\nWraz z japo\xc5\x84sk\xc4\x85 inwazj\xc4\x85 na Mand\xc5\xbcuri\xc4\x99 w 1931 roku Czang wyg\xc5\x82osi\xc5\x82 swoje has\xc5\x82o, kt\xc3\xb3re brzmia\xc5\x82o: "najpierw wewn\xc4\x99trzna pacyfikacja, potem zewn\xc4\x99trzny op\xc3\xb3r", co oznacza\xc5\x82o, \xc5\xbce jego armia najpierw zajmie si\xc4\x99 komunistami, a dopiero potem zwr\xc3\xb3ci si\xc4\x99 bezpo\xc5\x9brednio przeciw Japonii. W grudniu 1936 Czang polecia\xc5\x82 do Xi\xe2\x80\x99anu, aby nadzorowa\xc4\x87 ostateczny atak, kt\xc3\xb3ry mia\xc5\x82 wreszcie doprowadzi\xc4\x87 do zniszczenia si\xc5\x82 komunistycznych obecnych w Yan\xe2\x80\x99anie. Jednak plany te pokrzy\xc5\xbcowa\xc5\x82 g\xc5\x82\xc3\xb3wnodowodz\xc4\x85cy tamtejszymi si\xc5\x82ami Kuomintangu Zhang Xueliang. Jako \xc5\xbce pochodzi\xc5\x82 z Mand\xc5\xbcurii, najpierw postanowi\xc5\x82 stawi\xc4\x87 op\xc3\xb3r Japo\xc5\x84czykom. Porwa\xc5\x82 wi\xc4\x99c Czang Kaj-szeka na dwa tygodnie i zmusi\xc5\x82 go do utworzenia "Drugiego Zjednoczonego Frontu" razem z komunistami przeciwko Japonii. Czang odm\xc3\xb3wi\xc5\x82 jednak publicznego og\xc5\x82oszenia tego planu, a jego oddzia\xc5\x82y faktycznie walczy\xc5\x82y (z kr\xc3\xb3tkimi przerwami) z komunistami przez okres ca\xc5\x82ej wojny, mimo formalnego sojuszu Kuomintangu z komunistami przeciwko Japo\xc5\x84czykom._NEWLINE_Prawdziwa wojna z Japoni\xc4\x85 zacz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 w sierpniu 1937 roku Wtedy to bowiem Czang wys\xc5\x82a\xc5\x82 500 tysi\xc4\x99cy swoich najlepiej wyszkolonych i wyposa\xc5\xbconych \xc5\xbco\xc5\x82nierzy do obrony Szanghaju. Mia\xc5\x82o go to drogo kosztowa\xc4\x87, bo straty chi\xc5\x84skie wynios\xc5\x82y oko\xc5\x82o 250 tys. ludzi, a co wa\xc5\xbcniejsze, utrat\xc4\x99 politycznego oparcia ze strony kadry oficerskiej z Whampoa. Mimo \xc5\xbce Chiny przegra\xc5\x82y wojn\xc4\x99 w sensie wojskowym, udowodni\xc5\x82y, \xc5\xbce s\xc4\x85 w stanie stawi\xc4\x87 op\xc3\xb3r naje\xc5\xbad\xc5\xbacom i pokaza\xc5\x82y Japonii, \xc5\xbce z\xc5\x82udne by\xc5\x82y jej nadzieje na opanowanie kraju w 3 miesi\xc4\x85ce, jak wcze\xc5\x9bniej liczono. Tak stanowcza obrona Szanghaju by\xc5\x82a spowodowana g\xc5\x82\xc3\xb3wnie tym, \xc5\xbce w mie\xc5\x9bcie du\xc5\xbce inwestycje poczynili przedsi\xc4\x99biorcy europejscy i ameryka\xc5\x84scy, a Czang liczy\xc5\x82 na pomoc tych kraj\xc3\xb3w w walce z naje\xc5\xbad\xc5\xbac\xc4\x85. W grudniu pad\xc5\x82a stolica Chin Nankin \xe2\x80\x93 zmusi\xc5\x82o to Czanga do przeniesienia si\xc4\x99 do wn\xc4\x99trza kraju, a dok\xc5\x82adnie do Chongqingu. Pozbawiony bazy ekonomicznej i przemys\xc5\x82owej nie m\xc3\xb3g\xc5\x82 kontratakowa\xc4\x87, a jedynie broni\xc4\x87 dotychczasowego stanu posiadania. Taka strategia doprowadzi\xc5\x82a jednocze\xc5\x9bnie do trudnej sytuacji Japo\xc5\x84czyk\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy mieli problemy z utrzymaniem wcze\xc5\x9bniej zdobytego terytorium, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie ze wzgl\xc4\x99du na wyd\xc5\x82u\xc5\xbcenie si\xc4\x99 linii zaopatrzeniowych. To zmusza\xc5\x82o armi\xc4\x99 okupanta do utrzymywania we wn\xc4\x99trzu kraju bardzo du\xc5\xbcej liczby posterunk\xc3\xb3w i nie pozwala\xc5\x82o zaanga\xc5\xbcowa\xc4\x87 tych si\xc5\x82 na Pacyfiku. W tym okresie Czang korzysta\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc z pomocy ZSRR. Stalin, nie wierz\xc4\x85c w zwyci\xc4\x99stwo komunist\xc3\xb3w Mao Zedonga, wspiera\xc5\x82 Kuomintang na wypadek jego zwyci\xc4\x99stwa w starciu z Japo\xc5\x84czykami i komunistami. W latach 1940-42 doradza\xc5\x82 Czangowi radziecki attach\xc3\xa9, Wasilij Czujkow._NEWLINE_Wraz z atakiem na Pearl Harbor i utworzeniem pacyficznego teatru dzia\xc5\x82a\xc5\x84 wojennych Chiny sta\xc5\x82y si\xc4\x99 jednym z pa\xc5\x84stw alianckich. W czasie II wojny \xc5\x9bwiatowej Czang i jego \xc5\xbcona (kt\xc3\xb3ra pobiera\xc5\x82a nauk\xc4\x99 w ameryka\xc5\x84skich szko\xc5\x82ach) byli podpor\xc4\x85 dla silnego stronnictwa ameryka\xc5\x84skiego, kt\xc3\xb3re widzia\xc5\x82o niez\xc5\x82omnie w tym kraju sojusznika i nadziej\xc4\x99 dla chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skich i demokratycznych Chin. Polityka Czanga odbiega\xc5\x82a daleko od wzorca demokracji i chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwa, co nie przeszkadza\xc5\x82o USA w anga\xc5\xbcowaniu si\xc4\x99 po stronie Kuomintangu. Strategia Czanga sta\xc5\x82a w sprzeczno\xc5\x9bci z d\xc4\x85\xc5\xbceniami komunist\xc3\xb3w i USA, kt\xc3\xb3re chcia\xc5\x82y zaanga\xc5\xbcowa\xc4\x87 jak najwi\xc4\x99ksze si\xc5\x82y chi\xc5\x84skie w walk\xc4\x99 z Japo\xc5\x84czykami. Czang stara\xc5\x82 si\xc4\x99 bra\xc4\x87 jak najmniejszy udzia\xc5\x82 w starciach z okupantem. Gromadzi\xc5\x82 r\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie wszelk\xc4\x85 pomoc wojskow\xc4\x85 przysy\xc5\x82an\xc4\x85 przez USA. By\xc5\x82y to oczywiste kroki zmierzaj\xc4\x85ce do utworzenia jak najwi\xc4\x99kszych rezerw materia\xc5\x82owych i ludzkich w celu przygotowania si\xc4\x99 do przysz\xc5\x82ej wojny z komunistami. Prawdziwego oblicza Czanga d\xc5\x82ugo nie dostrzegano w Stanach Zjednoczonych. To powodowa\xc5\x82o, \xc5\xbce pomoc zbrojna dalej by\xc5\x82a kierowana do Kuomintangu, a Franklin Delano Roosevelt wierzy\xc5\x82, \xc5\xbce kuomintangowskie Chiny pomog\xc4\x85 mu pokona\xc4\x87 Japoni\xc4\x99, co by\xc5\x82o oczywist\xc4\x85 naiwno\xc5\x9bci\xc4\x85 z jego strony.  Czang by\xc5\x82 uwa\xc5\xbcany za jednego z przedstawicieli tzw. "wielkiej czw\xc3\xb3rki" wraz z Stalinem, Rooseveltem, i Churchillem. Wybra\xc5\x82 si\xc4\x99 nawet razem ze swoj\xc4\x85 \xc5\xbcon\xc4\x85 na konferencj\xc4\x99 w Kairze w 1943 roku \xe2\x80\x93 s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82a mu tam ona jednocze\xc5\x9bnie za t\xc5\x82umacza i doradc\xc4\x99.\n_START_SECTION_\nUtrata Chin\n_START_PARAGRAPH_\nW czasie wojny Czang i Mao Zedong spotkali si\xc4\x99 w Chongqingu, aby \xc5\x9bwi\xc4\x99towa\xc4\x87 bliskie zwyci\xc4\x99stwo nad Japoni\xc4\x85. Ten chwiejny sojusz by\xc5\x82 ju\xc5\xbc jednak tylko dobr\xc4\x85 min\xc4\x85 do z\xc5\x82ej gry, obydwie strony szykowa\xc5\x82y si\xc4\x99 ju\xc5\xbc bowiem do zaciek\xc5\x82ej walki o w\xc5\x82adz\xc4\x99. Po zako\xc5\x84czeniu wojny USA odgrywa\xc5\x82y rol\xc4\x99 mediatora pomi\xc4\x99dzy Kuomintangiem a komunistami. Narodowcy i komuni\xc5\x9bci byli wobec siebie bardzo podejrzliwi: pocz\xc4\x85tkowo deklarowali neutralno\xc5\x9b\xc4\x87, kt\xc3\xb3ra nied\xc5\x82ugo potem zamieni\xc5\x82a si\xc4\x99 w otwarty konflikt. Stany Zjednoczone zawiesi\xc5\x82y wkr\xc3\xb3tce wszelk\xc4\x85 pomoc dla Czanga (stan taki trwa\xc5\x82 od 1946 do 1948, czyli w okresie, gdy taka pomoc by\xc5\x82a najbardziej potrzebna). Mimo \xc5\xbce na \xc5\x9bwiecie Czang osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 siln\xc4\x85 pozycj\xc4\x99, w polityce wewn\xc4\x99trznej jego rz\xc4\x85d by\xc5\x82 bardzo nieefektywny. Pr\xc3\xb3cz tego wielu urz\xc4\x99dnik\xc3\xb3w by\xc5\x82o skorumpowanych, a na gospodark\xc4\x99 negatywnie wp\xc5\x82ywa\xc5\x82a inflacja. Wojna domowa os\xc5\x82abi\xc5\x82a narodowc\xc3\xb3w (Kuomintang) zar\xc3\xb3wno je\xc5\xbceli chodzi o zasoby finansowe, jak i o spo\xc5\x82eczne poparcie. R\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie komuni\xc5\x9bci otrzymywali znacz\xc4\x85c\xc4\x85 pomoc od Stalina, co przyczynia\xc5\x82o si\xc4\x99 do umacniania partyzantki na wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci wiejskich obszar\xc3\xb3w. Pocz\xc4\x85tkowo narodowcy mieli przewag\xc4\x99 w uzbrojeniu jak i w liczebno\xc5\x9bci armii, p\xc3\xb3\xc5\xbaniej jednak komuni\xc5\x9bci dzi\xc4\x99ki upadkowi morale przeciwnik\xc3\xb3w, jak i ich s\xc5\x82abej organizacji, stopniowo zacz\xc4\x99li uzyskiwa\xc4\x87 przewag\xc4\x99. W mi\xc4\x99dzyczasie w 1947 roku uchwalono now\xc4\x85 konstytucj\xc4\x99, a Czang zosta\xc5\x82 wybrany przez Zgromadzenie Narodowe na prezydenta. By\xc5\x82 to okres demokratyzacji \xc5\xbcycia politycznego, jak i pr\xc3\xb3ba ustanowienia rz\xc4\x85du, kt\xc3\xb3rego istnienie legitymizowa\xc5\x82aby konstytucja. Komuni\xc5\x9bci odrzucili now\xc4\x85 konstytucj\xc4\x99 oraz nowy rz\xc4\x85d._NEWLINE_Czang zrezygnowa\xc5\x82 z funkcji prezydenta 21 stycznia 1949 roku, kiedy to Kuomintang odni\xc3\xb3s\xc5\x82 wiele pora\xc5\xbcek w walkach z oddzia\xc5\x82ami Mao. Wiceprezydent Li Zongren obj\xc4\x85\xc5\x82 formalnie w\xc5\x82adz\xc4\x99, jednak w rzeczywisto\xc5\x9bci przy sterze w\xc5\x82adzy nadal sta\xc5\x82 Czang, a sam Li zosta\xc5\x82 wkr\xc3\xb3tce zmuszony do emigracji do USA (rzekomo w celach medycznych). Rankiem 10 grudnia 1949 oddzia\xc5\x82y komunist\xc3\xb3w podesz\xc5\x82y pod Chengdu, ostatnie miasto na kontynencie znajduj\xc4\x85ce si\xc4\x99 pod kontrol\xc4\x85 narodowc\xc3\xb3w. Czang Kaj-szek i jego syn kierowali z Akademii Wojskowej obron\xc4\x85 miasta. Jednak\xc5\xbce tego samego dnia byli zmuszeni si\xc4\x99 ewakuowa\xc4\x87 samolotem na Tajwan. Nigdy wi\xc4\x99cej nie mieli ju\xc5\xbc okazji znale\xc5\xba\xc4\x87 si\xc4\x99 w Chinach kontynentalnych.\n_START_SECTION_\nRz\xc4\x85dy na Tajwanie\n_START_PARAGRAPH_\nCzang przeni\xc3\xb3s\xc5\x82 teraz siedzib\xc4\x99 rz\xc4\x85du do Tajpej na Tajwanie, gdzie podj\xc4\x85\xc5\x82 formalnie obowi\xc4\x85zki prezydenta 1 marca 1950 roku. Ponownie na prezydenta zosta\xc5\x82 wybrany przez Zgromadzenie Narodowe 20 maja 1954 roku, a p\xc3\xb3\xc5\xbaniej na kolejne kadencje w 1960, 1966 i 1972 roku. Na tym urz\xc4\x99dzie w dalszym ci\xc4\x85gu deklarowa\xc5\x82 zwierzchnictwo nad ca\xc5\x82o\xc5\x9bci\xc4\x85 Chin. Deklaracje te w kontek\xc5\x9bcie zimnej wojny by\xc5\x82y uznawane przez zar\xc3\xb3wno ONZ jak i inne organizacje mi\xc4\x99dzynarodowe, w kt\xc3\xb3rych Republika Chi\xc5\x84ska z Tajwanu reprezentowa\xc5\x82a ca\xc5\x82e Chiny praktycznie a\xc5\xbc do ko\xc5\x84ca lat 70. Pomimo demokratycznej konstytucji, rz\xc4\x85d tajwa\xc5\x84ski mia\xc5\x82 charakter autorytarny. Ponadto rodowici mieszka\xc5\x84cy Tajwanu nie mieli reprezentacji politycznej, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 ca\xc5\x82kowicie zaw\xc5\x82aszczyli sobie Chi\xc5\x84czycy przybyli z kontynentu. Sytuacja taka by\xc5\x82a t\xc5\x82umaczona nadzwyczajnym zagro\xc5\xbceniem ze strony ChRL (obydwa kraje by\xc5\x82y ci\xc4\x85gle w stanie wojny), a opozycja nie by\xc5\x82a dopuszczana do g\xc5\x82osu. Rz\xc4\x85d prowadzi\xc5\x82 polityk\xc4\x99 o zabarwieniu nacjonalistycznym i bezlito\xc5\x9bnie t\xc4\x99pi\xc5\x82 lokaln\xc4\x85 kultur\xc4\x99 (jak na przyk\xc5\x82ad poprzez zakaz u\xc5\xbcywania j\xc4\x99zyka tajwa\xc5\x84skiego w prasie, mediach czy w szko\xc5\x82ach). Wi\xc4\x99ziono tak\xc5\xbce opozycjonist\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy zostali uznani za komunist\xc3\xb3w lub zwolennik\xc3\xb3w niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bci Tajwanu. Rozlu\xc5\xbanienie tej restrykcyjnej polityki mia\xc5\x82o przypa\xc5\x9b\xc4\x87 dopiero na okres rz\xc4\x85d\xc3\xb3w syna Czang Kaj-szeka \xe2\x80\x93 Chiang Ching-kuo._NEWLINE_Dzi\xc4\x99ki temu, \xc5\xbce w okr\xc4\x99gach wyborczych w Chinach kontynentalnych nie mog\xc5\x82y by\xc4\x87 przeprowadzane wolne wybory, Kuomintang m\xc3\xb3g\xc5\x82 zdominowa\xc4\x87 Zgromadzenie Narodowe i utrzymywa\xc4\x87 stan posiadania, a Czang Kaj-szek m\xc3\xb3g\xc5\x82 by\xc4\x87 bez problem\xc3\xb3w wybierany czterokrotnie na kolejne kadencje. Czang dokona\xc5\x82 tak\xc5\xbce czystki w partii, usuwaj\xc4\x85c z niej ludzi poprzednio oskar\xc5\xbcanych o korupcj\xc4\x99, w tym wielu prominentnych dzia\xc5\x82aczy takich jak Kong Xiangxi i Song Ziwen, kt\xc3\xb3rzy musieli si\xc4\x99 uda\xc4\x87 na emigracj\xc4\x99 do USA. Mimo \xc5\xbce rz\xc4\x85d by\xc5\x82 niedemokratyczny i kontrolowa\xc5\x82 kluczowe ga\xc5\x82\xc4\x99zie przemys\xc5\x82u, dzi\xc4\x99ki liberalizmowi gospodarczemu rozwija\xc5\x82a si\xc4\x99 dosy\xc4\x87 pomy\xc5\x9blnie gospodarka tego wyspiarskiego pa\xc5\x84stwa, a w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci jej cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 nastawiona na eksport. Dzi\xc4\x99ki pomocy USA oraz przeprowadzonej reformie rolnej zosta\xc5\x82y po\xc5\x82o\xc5\xbcone podwaliny pod cud gospodarczy tego m\xc5\x82odego pa\xc5\x84stwa, kt\xc3\xb3re sta\xc5\x82o si\xc4\x99 jednym z gospodarczych tygrys\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\n\xc5\x9amier\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nW 1975 roku, 5 kwietnia o godzinie 23.00, 26 lat po ucieczce z Chin, Czang Kaj-szek zmar\xc5\x82 w Tajpej w wieku 87 lat. Powodem \xc5\x9bmierci by\xc5\x82 atak serca oraz zapalenie p\xc5\x82uc.\n_START_SECTION_\nCz\xc5\x82owiek Roku\n_START_PARAGRAPH_\nWraz z \xc5\xbcon\xc4\x85 Song Meiling zostali jako pierwsza para ludzi uhonorowani tytu\xc5\x82em Cz\xc5\x82owieka Roku 1937 wed\xc5\x82ug magazynu \xe2\x80\x9eTime\xe2\x80\x9d.'