b'\n_START_ARTICLE_\nTwierdza Warszawa\n_START_PARAGRAPH_\nTwierdza Warszawa (ros.\xc2\xa0\xd0\xba\xd1\x80\xd0\xb5\xd0\xbf\xd0\xbe\xd1\x81\xd1\x82\xd1\x8c \xd0\x92\xd0\xb0\xd1\x80\xd1\x88\xd0\xb0\xd0\xb2\xd0\xb0) \xe2\x80\x93 zesp\xc3\xb3\xc5\x82 fort\xc3\xb3w i innych budowli fortyfikacyjnych wzniesionych przez w\xc5\x82adze Imperium Rosyjskiego wok\xc3\xb3\xc5\x82 Warszawy w XIX wieku, okre\xc5\x9blenie obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85ce w okresie od 1879 do 1913 roku._NEWLINE_Obecnie prowadzone s\xc4\x85 prace nad utworzeniem Parku Kulturowego Zespo\xc5\x82u XIX-wiecznej Twierdzy Warszawa.\n_START_SECTION_\nBudowa twierdzy\n_START_PARAGRAPH_\nWzniesiona w pierwszej po\xc5\x82owie XIX wieku Cytadela Aleksandrowska, mimo uzupe\xc5\x82nienia jej siedmioma fortami, nie spe\xc5\x82nia\xc5\x82a wymaga\xc5\x84 stawianych przez rozw\xc3\xb3j technik wojennych, s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85c g\xc5\x82\xc3\xb3wnie celom policyjnym. Wp\xc5\x82yw na podj\xc4\x99cie decyzji o rozbudowie fortyfikacji w zachodnich cz\xc4\x99\xc5\x9bciach Rosji przyspieszy\xc5\x82y wydarzenia ko\xc5\x84ca lat siedemdziesi\xc4\x85tych XIX wieku, a wi\xc4\x99c przede wszystkim kongres berli\xc5\x84ski (1878) i sojusz mi\xc4\x99dzy Austro-W\xc4\x99grami a Niemcami (dwuprzymierze)._NEWLINE_Decyzj\xc4\x99 o przekszta\xc5\x82ceniu Warszawy w twierdz\xc4\x99 w\xc5\x82adze carskie podj\xc4\x99\xc5\x82y w 1879 roku, sam\xc4\x85 budow\xc4\x99 rozpocz\xc4\x99to z kilkuletnim op\xc3\xb3\xc5\xbanieniem. Zaplanowano dwa pier\xc5\x9bcienie fort\xc3\xb3w, z kt\xc3\xb3rych zewn\xc4\x99trzny obejmowa\xc5\x82 tak\xc5\xbce cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 miasta po prawej stronie Wis\xc5\x82y, za\xc5\x9b wewn\xc4\x99trzny \xe2\x80\x93 tylko lew\xc4\x85. Ze wzgl\xc4\x99du na oszcz\xc4\x99dno\xc5\x9bci twierdza zamkn\xc4\x99\xc5\x82a rozwijaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 miasto na stosunkowo niewielkiej przestrzeni, co zahamowa\xc5\x82o terytorialny rozw\xc3\xb3j Warszawy na kilkadziesi\xc4\x85t lat. Budow\xc4\x99 fort\xc3\xb3w rozpocz\xc4\x99to na wiosn\xc4\x99 1883 roku, za\xc5\x9b zako\xc5\x84czono w 1890. Wzniesiono wtedy 20 fort\xc3\xb3w. By\xc5\x82y to umocnienia ceglano-ziemne, posiadaj\xc4\x85ce osobne wa\xc5\x82y dla artylerii i piechoty oraz otoczone rowami, z regu\xc5\x82y o narysie regularnych wielok\xc4\x85t\xc3\xb3w._NEWLINE_Zap\xc3\xb3\xc5\xbanienie techniczne Rosji sprawi\xc5\x82o, \xc5\xbce w momencie uko\xc5\x84czenia by\xc5\x82y to ju\xc5\xbc forty przestarza\xc5\x82e. W zwi\xc4\x85zku z tym ju\xc5\xbc na prze\xc5\x82omie lat osiemdziesi\xc4\x85tych i dziewi\xc4\x99\xc4\x87dziesi\xc4\x85tych nast\xc4\x85pi\xc5\x82a modernizacja twierdzy. W jej ramach wybudowano 7 uzupe\xc5\x82niaj\xc4\x85cych dzie\xc5\x82 (punkt\xc3\xb3w oporu) oraz dwa wchodz\xc4\x85ce w sk\xc5\x82ad twierdzy obiekty linii Warszawa-Zegrze (Warszawski Rejon Forteczny). Przede wszystkim jednak zmodernizowano istniej\xc4\x85ce obiekty: wzmocniono stropy budowli betonem i dodatkowym nadk\xc5\x82adem ziemi oraz zast\xc4\x85piono ceglane obiekty bojowe (kaponiery) ich betonowymi odpowiednikami. Forty \xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82y odcinki wa\xc5\x82\xc3\xb3w z lokalnymi punktami oporu. Mimo tych zmian, standard fortyfikacji pozostawa\xc5\x82 daleko w tyle za osi\xc4\x85gni\xc4\x99ciami fortyfikacji niemieckiej b\xc4\x85d\xc5\xba francuskiej. Forty warszawskie nie posiada\xc5\x82y element\xc3\xb3w pancernych oraz  stanowisk umo\xc5\xbcliwiaj\xc4\x85cych ukryt\xc4\x85 obserwacj\xc4\x99. By\xc5\x82y jednak dobrze rozmieszczone w terenie; du\xc5\xbcym nak\xc5\x82adem \xc5\x9brodk\xc3\xb3w zapewniono fortom dobre pole ostrza\xc5\x82u. Umocnienia \xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82a sie\xc4\x87 dr\xc3\xb3g fortecznych; wzniesiono liczne zespo\xc5\x82y koszarowe i magazynowe._NEWLINE_\xc5\x81\xc4\x85cznie Twierdza Warszawa sk\xc5\x82ada\xc5\x82a si\xc4\x99 z 29 fort\xc3\xb3w i du\xc5\xbcych punkt\xc3\xb3w oporu; uzupe\xc5\x82nia\xc5\x82y j\xc4\x85 liczne lokalne, ziemne punkty oporu i baterie artyleryjskie. J\xc4\x85dro twierdzy niezmienne tworzy\xc5\x82a Cytadela Aleksandrowska wraz z jej fortami. Tak ukszta\xc5\x82towana twierdza wesz\xc5\x82a w sk\xc5\x82ad Warszawskiego Rejonu Fortecznego.\n_START_SECTION_\nKasacja twierdzy\n_START_PARAGRAPH_\nKl\xc4\x99ska Rosji w wojnie z Japoni\xc4\x85 (1904-1905) u\xc5\x9bwiadomi\xc5\x82a w\xc5\x82adzom Cesarstwa potrzeb\xc4\x99 reformy armii wraz z konieczno\xc5\x9bci\xc4\x85 oszcz\xc4\x99dno\xc5\x9bci na niepriorytetowych kierunkach. Najwa\xc5\xbcniejsza sta\xc5\x82a si\xc4\x99 reforma wojsk polowych; na przeszkodzie sta\xc5\x82y mi\xc4\x99dzy innymi ogromne sumy wydatkowane na utrzymanie licznych twierdz, tak\xc5\xbce tych na obszarze by\xc5\x82ego Kr\xc3\xb3lestwa Polskiego. W zwi\xc4\x85zku z tym w dniu 31 stycznia 1909 roku car wyda\xc5\x82 rozkaz w sprawie kasacji twierdzy. W nast\xc4\x99pnych latach rozpocz\xc4\x99to prace nad likwidacj\xc4\x85 umocnie\xc5\x84. W pierwszej kolejno\xc5\x9bci niszczono obiekty bojowe, mog\xc4\x85ce w p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszym okresie utrudnia\xc4\x87 odbicie twierdzy, a wi\xc4\x99c kaponiery fort\xc3\xb3w. W dalszej przeprowadzano systematyczn\xc4\x85 rozbi\xc3\xb3rk\xc4\x99 umocnie\xc5\x84, poczynaj\xc4\x85c od prawej strony Wis\xc5\x82y. Prace post\xc4\x99powa\xc5\x82y z niewielk\xc4\x85 szybko\xc5\x9bci\xc4\x85._NEWLINE_W 1913 roku, w zwi\xc4\x85zku z drastycznym pogorszeniem si\xc4\x99 sytuacji mi\xc4\x99dzynarodowej, nast\xc4\x85pi\xc5\x82a zdecydowana zmiana plan\xc3\xb3w strategicznych Rosji. Podj\xc4\x99to decyzj\xc4\x99 o przywr\xc3\xb3ceniu twierdzy w Warszawie do stanu bojowego. W zwi\xc4\x85zku z tym istniej\xc4\x85ce forty pospiesznie wzmacniano, rekonstruuj\xc4\x85c cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 zniszczonych umocnie\xc5\x84. Wznoszono mi\xc4\x99dzy innymi nowe, betonowe kaponiery. Mimo tych prac w sierpniu 1915 roku Warszawa zosta\xc5\x82a poddana bez walki. Przed jej opuszczeniem wojska rosyjskie wysadzi\xc5\x82y najwa\xc5\xbcniejsze obiekty forteczne, mosty i infrastruktur\xc4\x99 kolejow\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nOkres mi\xc4\x99dzywojenny\n_START_PARAGRAPH_\nPo 1918 roku w\xc5\x82adze polskie kontynuowa\xc5\x82y rozbi\xc3\xb3rk\xc4\x99 umocnie\xc5\x84. Prace te przerwano na kilka tygodni w lecie 1920 roku, kiedy to zaistnia\xc5\x82a konieczno\xc5\x9b\xc4\x87 przygotowania miasta do obrony przed wojskami Rosji Sowieckiej. Przygotowano wtedy od wschodu nowe trzy linie obronne, cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo w oparciu o stare fortyfikacje. Po ko\xc5\x84cz\xc4\x85cym wojn\xc4\x99 traktacie ryskim cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 fort\xc3\xb3w rozebrano, w\xc5\x82\xc4\x85czaj\xc4\x85c ich tereny w porz\xc4\x85dek urbanistyczny miasta; inne mie\xc5\x9bci\xc5\x82y jednostki wojskowe czy zak\xc5\x82ady zbrojeniowe._NEWLINE_W 1939 roku forty dawnej twierdzy zosta\xc5\x82y obsadzone przez polskich obro\xc5\x84c\xc3\xb3w miasta. Wiele z nich, jak Fort IX (\xe2\x80\x9eCzerniak\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d) by\xc5\x82o miejscem bardzo ci\xc4\x99\xc5\xbckich walk z Niemcami. W okresie okupacji niemieckiej forty spe\xc5\x82nia\xc5\x82y g\xc5\x82\xc3\xb3wnie funkcje magazynowe.'