b"\n_START_ARTICLE_\nReligia Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nReligia Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 zesp\xc3\xb3\xc5\x82 wierze\xc5\x84 lud\xc3\xb3w stepowych w Azji. Wraz z podbiciem przez Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w bardziej cywilizowanych narod\xc3\xb3w szamanizm ust\xc4\x85pi\xc5\x82 miejsce religiom monoteistycznym. W wielkim chanacie chi\xc5\x84skim zapanowa\xc5\x82 buddyzm, du\xc5\xbce wp\xc5\x82ywy zyska\xc5\x82o te\xc5\xbc chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwo obrz\xc4\x85dku nestoria\xc5\x84skiego. W Iranie Hulagid\xc3\xb3w, mimo wp\xc5\x82ywu nestorianizmu, po d\xc5\x82ugiej walce pod koniec XIII wieku zapanowa\xc5\x82 islam. Podobnie rzecz si\xc4\x99 mia\xc5\x82a ze Z\xc5\x82ot\xc4\x85 Ord\xc4\x85 i chanatem Czagataj\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re jeszcze wcze\xc5\x9bniej sta\xc5\x82y si\xc4\x99 krajami muzu\xc5\x82ma\xc5\x84skimi. Szamanizm uleg\xc5\x82 zapomnieniu, utrzyma\xc5\x82 si\xc4\x99 tylko w pierwotnej Mongolii.\n_START_SECTION_\nPodstawa \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82owa\n_START_PARAGRAPH_\nWzmianki w najstarszych kronikach chi\xc5\x84skich wskazuj\xc4\x85, \xc5\xbce zamieszka\xc5\x82a obszary dzisiejszej Mongolii i s\xc4\x85siednie terytoria ludno\xc5\x9b\xc4\x87, jak Hunowie, Xianbei, Rouran oraz Turkuci, wyznawa\xc5\x82a szamanizm. Oddawano cze\xc5\x9b\xc4\x87 zjawiskom astronomicznym, zmar\xc5\x82ym przodkom, wierzono w duchy, wr\xc3\xb3\xc5\xbcby i moc szaman\xc3\xb3w. Z zachowanych w kamieniu inskrypcji w\xc5\x82adc\xc3\xb3w Tuklie odcyfrowano imiona b\xc3\xb3stw nieba \xe2\x80\x93 Tengri, ziemi i wody \xe2\x80\x93 Jer-Sub oraz opiekunki porodu i potomstwa \xe2\x80\x93 Umaj.\n_START_SECTION_\nTajna historia Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nW pocz\xc4\x85tkowym okresie istnienia imperium mongolskiego w spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwie dominowa\xc5\x82 szamanizm. Religia ta jednak nie mia\xc5\x82a dominuj\xc4\x85cej pozycji w kr\xc4\x99gach rz\xc4\x85dz\xc4\x85cych. Zdaje si\xc4\x99 to potwierdza\xc4\x87 Tajna historia Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3ra wspomina o zamordowaniu szamana Teb Tengri. Pr\xc3\xb3cz tego \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o nie zawiera wiele informacji o wierzeniach Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w._NEWLINE_W Tajnej historii Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w wymienione zosta\xc5\x82y dwa najwa\xc5\xbcniejsze b\xc3\xb3stwa Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w: Niebo i Ziemia. Mongo\xc5\x82owie wierzyli te\xc5\xbc w duchy i moc szaman\xc3\xb3w. Praktyki szama\xc5\x84skie zosta\xc5\x82y opisane we fragmencie o chorobie Ugedeja, podczas kt\xc3\xb3rej wr\xc3\xb3\xc5\xbcono z wn\xc4\x99trzno\xc5\x9bci zwierz\xc4\x85t, podawano r\xc3\xb3\xc5\xbcne napoje i odmawiano zakl\xc4\x99cia. Ich dzia\xc5\x82anie by\xc5\x82o wzmacniane ofiarami i modlitwami chorego. Mongo\xc5\x82owie wierzyli w sny. Tajna historia Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w podaje sk\xc4\x85pe informacje o sta\xc5\x82ych uroczysto\xc5\x9bciach, jak np. szesnasty dzie\xc5\x84 pierwszego miesi\xc4\x85ca lata, kt\xc3\xb3ry by\xc5\x82 jednocze\xc5\x9bnie dniem pe\xc5\x82ni ksi\xc4\x99\xc5\xbcyca, obchodzony jako \xc5\x9bwi\xc4\x99to, cho\xc4\x87 nie wiadomo nic o jego charakterze.\n_START_SECTION_\nZbi\xc3\xb3r kronik Raszidoddina\n_START_PARAGRAPH_\nAutor Zbioru kronik, perski historyk Raszidoddin, na prze\xc5\x82omie XIII i XIV wieku opisa\xc5\x82 w swoim dziele umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3re przypisywano szamanom. Wed\xc5\x82ug niego szamani potrafili leczy\xc4\x87, a jeden z najpot\xc4\x99\xc5\xbcniejszych, Teb Tengri, przepowiada\xc5\x82 przysz\xc5\x82e wydarzenia, lewitowa\xc5\x82 i umia\xc5\x82 porozumiewa\xc4\x87 si\xc4\x99 z duchami. Umieszczaj\xc4\x85c w swoim dziele genealogi\xc4\x99 wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych mu rod\xc3\xb3w tureckich, kt\xc3\xb3re wywodzi\xc5\x82y si\xc4\x99 od legendarnego Oguz-chana, historyk przypisa\xc5\x82 ka\xc5\xbcdemu z nim totem. By\xc5\x82y to g\xc5\x82\xc3\xb3wnie ptaki drapie\xc5\xbcne.\n_START_SECTION_\nRelacje dominikan\xc3\xb3w Ryszarda i Juliana\n_START_PARAGRAPH_\nPierwszymi Europejczykami, kt\xc3\xb3rzy informuj\xc4\x85 o Mongo\xc5\x82ach, Tatarach oraz ich wierzeniach, s\xc4\x85 bracia dominika\xc5\x84scy Ryszard i Julian. Prowadzili oni w latach trzydziestych XIII wieku misj\xc4\x99 chrystianizacyjn\xc4\x85 na Wielkich W\xc4\x99grzech nad Wo\xc5\x82g\xc4\x85. Julian pisze o tradycji nienadeptywania przez pr\xc3\xb3g w jurcie mongolskiej. Inne informacje dominika\xc5\x84skie s\xc4\x85 lakoniczne i og\xc3\xb3lnikowe.\n_START_SECTION_\nOpis religii wed\xc5\x82ug Jana di Piano Carpiniego\n_START_PARAGRAPH_\nPose\xc5\x82 papieski Jan di Piano Carpini na dw\xc3\xb3r wielkiego chana Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w w latach 1245\xe2\x80\x931247 sporz\xc4\x85dzi\xc5\x82 po swoim pobycie obszern\xc4\x85 relacj\xc4\x99. Przedstawi\xc5\x82 wierzenia Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w na podstawie w\xc5\x82asnych obserwacji w napisanej przez siebie Historii Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w w rozdziale trzecim pt. O kulcie Boga, o tym co uwa\xc5\xbcaj\xc4\x85 za grzechy, o przepowiedniach, oczyszczaniu si\xc4\x99 i obrz\xc4\x99dzie pogrzebowym. W por\xc3\xb3wnaniu z relacjami innych europejskich podr\xc3\xb3\xc5\xbcnik\xc3\xb3w, jak Marco Polo czy Wilhelm z Rubruk, jest to najbardziej pe\xc5\x82ny opis dotycz\xc4\x85cy religii Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w._NEWLINE_B\xc3\xb3g Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w by\xc5\x82 stworzycielem oraz dawc\xc4\x85 d\xc3\xb3br i kar. Jego wyznawczy nie modlili si\xc4\x99 do niego i nie mieli okre\xc5\x9blonych ceremonii religijnych. Mongo\xc5\x82owie wierzyli w moc idoli, wykonanych z woj\xc5\x82oku i jedwabiu. Kuk\xc5\x82y z woj\xc5\x82oku ustawiane by\xc5\x82y przed jurtami. Przed nimi k\xc5\x82adziono przedmioty r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc z woj\xc5\x82oku, ukszta\xc5\x82towane na podobie\xc5\x84stwo wymion, ufaj\xc4\x85c, \xc5\xbce dzi\xc4\x99ki temu ochroni\xc4\x85 byd\xc5\x82o i zwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 przych\xc3\xb3wek i ud\xc3\xb3j. Czcili tak\xc5\xbce nieokre\xc5\x9blone w relacji przedmioty z jedwabiu, kt\xc3\xb3re umieszczali przed wej\xc5\x9bciem do domostwa. Kradzie\xc5\xbc z miejsca, gdzie po\xc5\x82o\xc5\xbcony zosta\xc5\x82 dany przedmiot, by\xc5\x82a karana \xc5\x9bmierci\xc4\x85. Podobne idole umieszczane by\xc5\x82y nad le\xc5\xbcem chorego dziecka. Dow\xc3\xb3dztwo wojskowe w jurcie trzyma\xc5\x82o wypchan\xc4\x85 s\xc5\x82om\xc4\x85 b\xc4\x85d\xc5\xba sianem sk\xc3\xb3r\xc4\x99 koz\xc5\x82a. Idolom sk\xc5\x82adano ofiary z pierwszego mleka oraz jedzenie lub nap\xc3\xb3j przed ka\xc5\xbcdym posi\xc5\x82kiem. Po uboju ba\xc5\x82wanowi dawano serce, kt\xc3\xb3re po nocy gotowano i spo\xc5\xbcywano._NEWLINE_Deifikowano Czyngis-chana, kt\xc3\xb3remu wykonywano idola i umieszczano na wozie przed domostwem. Potem sk\xc5\x82adano mu dary, w tym narowiste konie i inne zwierz\xc4\x99ta. Takim zwierz\xc4\x99tom w razie ich p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszego zabijania starano si\xc4\x99 nie \xc5\x82ama\xc4\x87 ko\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3re nale\xc5\xbca\xc5\x82o spali\xc4\x87. Czyngis-chanowi oddawano cze\xc5\x9b\xc4\x87 bosk\xc4\x85, wyra\xc5\xbcon\xc4\x85 w pok\xc5\x82onach w stron\xc4\x99 po\xc5\x82udniow\xc4\x85. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc podbitym mo\xc5\xbcnym kazano k\xc5\x82ania\xc4\x87 si\xc4\x99 w podobny spos\xc3\xb3b. Wierzono w bosko\xc5\x9b\xc4\x87 ksi\xc4\x99\xc5\xbcyca, ognia, wody i ziemi, ofiaruj\xc4\x85c im g\xc5\x82\xc3\xb3wnie przed porannym posi\xc5\x82kiem pierwociny po\xc5\xbcywienia i napoju. Poza tym relacja Carpiniego skupia si\xc4\x99 na opisie przes\xc4\x85d\xc3\xb3w, jak np. niestawianie n\xc3\xb3g na progu jurty, niewk\xc5\x82adanie no\xc5\xbca lub siekiery do ognia, bowiem os\xc5\x82abia ducha ognia, niezabijanie m\xc5\x82odych ptak\xc3\xb3w, \xc5\x82amanie ko\xc5\x9bci o ko\xc5\x9b\xc4\x87 oraz wylewanie napoju na ziemi\xc4\x99. Wierzono w oczyszczaj\xc4\x85c\xc4\x85 przed z\xc5\x82em moc ognia. Carpini wspomina o obrz\xc4\x99dach pogrzebowych i dw\xc3\xb3ch cmentarzach, poch\xc3\xb3wku chan\xc3\xb3w i ludzi niezamo\xc5\xbcnych. Wzmiankuje tak\xc5\xbce o bogu Itoga.\n_START_SECTION_\nRelacja C. de Bridii\n_START_PARAGRAPH_\nDzie\xc5\x82o podr\xc3\xb3\xc5\xbcnika na dw\xc3\xb3r chana mongolskiego C. de Bridii Historia Tartarorum uzupe\xc5\x82nia relacj\xc4\x99 Carpiniego. Podobnie jak Carpini pisze, \xc5\xbce Mongo\xc5\x82owie czcili wiele bo\xc5\xbck\xc3\xb3w w postaci idoli, sk\xc5\x82adaj\xc4\x85c im w ofierze przeznaczone na ub\xc3\xb3j zwierz\xc4\x99ta. Wspomina r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc o zasadzie nie\xc5\x82amania ko\xc5\x9bci. Mongo\xc5\x82owie oddawali bogom pok\xc5\x82on w po\xc5\x82udnie, zmuszaj\xc4\x85c do tego r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc je\xc5\x84c\xc3\xb3w. Wzmiankuje o poch\xc3\xb3wkach z t\xc4\x85 r\xc3\xb3\xc5\xbcnic\xc4\x85, \xc5\xbce bogaci wed\xc5\x82ug niego grzebani byli w stepie w pozycji siedz\xc4\x85cej. Nad nimi rozk\xc5\x82adano namiot, gdzie ustawiano miski z mi\xc4\x99sem i kobylim mlekiem oraz srebro i z\xc5\x82oto. Ko\xc5\x84 zmar\xc5\x82ego by\xc5\x82 zjadany przez przyjaci\xc3\xb3\xc5\x82, a sk\xc3\xb3ra wierzchowca wypychana s\xc5\x82om\xc4\x85 i umieszczana na s\xc5\x82upie. Wed\xc5\x82ug Bridii w kraju Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w istnia\xc5\x82y dwa strze\xc5\xbcone cmentarze dla ubogich i zamo\xc5\xbcnych. Cia\xc5\x82a poleg\xc5\x82ych wojownik\xc3\xb3w niezale\xc5\xbcnie od miejsca \xc5\x9bmierci sprowadzano i grzebano na nekropolii.\n_START_SECTION_\nSprawozdanie Benedykta Polaka\n_START_PARAGRAPH_\nBenedykt Polak w swojej kr\xc3\xb3tkim sprawozdaniu pisze o kulcie i oddawaniu czci z\xc5\x82otemu pos\xc4\x85gowi Czyngis-chana w obozie Batu. Czyngis-chan przedstawiony by\xc5\x82 jako idol ze z\xc5\x82ota, kt\xc3\xb3remu k\xc5\x82aniano si\xc4\x99. Pos\xc4\x85g ten by\xc5\x82 elementem kultu przodk\xc3\xb3w widocznego w szamanizmie.\n_START_SECTION_\nListy chan\xc3\xb3w mongolskich\n_START_PARAGRAPH_\nW korespondencji chan\xc3\xb3w mongolskich do papie\xc5\xbca znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 informacje o religii Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w. Gujuk podaje w swoim li\xc5\x9bcie, \xc5\xbce panuje z mocy Wiecznego Nieba. Podobne wzmianki znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 w listach Gujuka do Bajd\xc5\xbcu Nojana.\n_START_SECTION_\nOpisanie \xc5\x9bwiata Marco Polo\n_START_PARAGRAPH_\nJednym z najwa\xc5\xbcniejszych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 zachodnich tycz\xc4\x85cych si\xc4\x99 Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w jest Opisanie \xc5\x9bwiata Marco Polo. Powsta\xc5\x82o ono pod koniec XIII wieku. W\xc5\x82oski kupiec przebywa\xc5\x82 kilkana\xc5\x9bcie lat w Mongolii i by\xc5\x82 zaufanym doradc\xc4\x85 wielkiego chana Kubi\xc5\x82aja. Opis religii Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w wed\xc5\x82ug Marca Polo uzupe\xc5\x82nia wcze\xc5\x9bniejsze relacje europejskie Jana Plano de Carpiniego i Wilhelma Rubruka. Zosta\xc5\x82 zawarty w rozdziale Tu opowiada si\xc4\x99 o bogu Tatar\xc3\xb3w i o ich religii._NEWLINE_Mongo\xc5\x82owie wierzyli w najwy\xc5\xbcsze b\xc3\xb3stwo, modl\xc4\x85c si\xc4\x99 o zdrowie i spalaj\xc4\x85c na jego cze\xc5\x9b\xc4\x87 kadzid\xc5\x82a i wonno\xc5\x9bci. B\xc3\xb3g ziemi Natigaj (to\xc5\xbcsamy z wspomnianym przez Carpiniego Itog\xc4\x85), kt\xc3\xb3remu oddawano pok\xc5\x82ony, strzeg\xc5\x82 rodziny, trzody i zbo\xc5\xbca. Przedstawiano go jako idola z filcu w otoczeniu ma\xc5\x82\xc5\xbconki i dzieci. \xc5\xbbon\xc4\x99 umieszczano po jego lewej stronie, dzieci na przodzie. Przed spo\xc5\xbcywaniem posi\xc5\x82ku Mongo\xc5\x82owie pocierali idolom wargi mi\xc4\x99sem. Wierzono w demony, kt\xc3\xb3rym sk\xc5\x82adano ofiar\xc4\x99 z wylewanego za drzwi roso\xc5\x82u._NEWLINE_W innych rozdzia\xc5\x82ach Marco Polo przytacza opisy obchodzonych \xc5\x9bwi\xc4\x85t. Nowy rok \xc5\x9bwi\xc4\x99towano w lutym. W tym dniu wielki chan i poddani zak\xc5\x82adali bia\xc5\x82e szaty, kt\xc3\xb3re by\xc5\x82y symbolem dobrego roku. Poza nowym rokiem istnia\xc5\x82o trzyna\xc5\x9bcie comiesi\xc4\x99cznych \xc5\x9bwi\xc4\x85t, podczas kt\xc3\xb3rych zak\xc5\x82adano szaty w wyznaczonych kolorach. Mongo\xc5\x82owie obawiali si\xc4\x99 kar boskich, kt\xc3\xb3rych przejawem by\xc5\x82 piorun. Dla przyk\xc5\x82adu, je\xc5\x9bli piorun uderzy\xc5\x82 w stado, to chan na trzy lata zrzeka\xc5\x82 si\xc4\x99 dziesi\xc4\x99ciny. Wierzyli we wr\xc3\xb3\xc5\xbcby, odwo\xc5\x82ywali si\xc4\x99 do astrologii._NEWLINE_Nowe wiadomo\xc5\x9bci Marco Polo dostarczy\xc5\x82 o poch\xc3\xb3wkach wielkich chan\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rych grzebano na g\xc3\xb3rze A\xc5\x82taj. Podczas konduktu \xc5\xbca\xc5\x82obnego \xc5\xbco\xc5\x82nierze zabijali napotkanych po drodze ludzi i konie, wierz\xc4\x85c, \xc5\xbce w \xc5\x9bwiecie pozagrobowym b\xc4\x99d\xc4\x85 s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc4\x87 zmar\xc5\x82emu.\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nNajstarszych wierze\xc5\x84 nie da si\xc4\x99 zrekonstruowa\xc4\x87, jednak p\xc3\xb3\xc5\xbaniejsze rytua\xc5\x82y pozwalaj\xc4\x85 s\xc4\x85dzi\xc4\x87, \xc5\xbce by\xc5\x82 to szamanizm, o czym \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85 pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci ceremonialne, jak oddawanie czci \xc5\xbcywio\xc5\x82om. Dawni nomadowie czcili zjawiska przyrody pod postaci\xc4\x85 duch\xc3\xb3w. Ich imiona by\xc5\x82y nazwami pospolitymi. Najwy\xc5\xbcszym b\xc3\xb3stwem by\xc5\x82 Tengri \xe2\x80\x93 Wieczne B\xc5\x82\xc4\x99kitne Niebo (M\xc3\xb6ngke K\xc3\xb6ke Tengri). Itoga, nazywany przez Marco Polo Natigaj, by\xc5\x82 b\xc3\xb3stwem opieku\xc5\x84czym stad, plon\xc3\xb3w i dzieci. \xc5\xbbe\xc5\x84skim b\xc3\xb3stwem ziemi by\xc5\x82a Eke Et\xc3\xbcgen \xe2\x80\x93 Matka-Ziemia._NEWLINE_Po opanowaniu pa\xc5\x84stwa Turkut\xc3\xb3w przez Ujgur\xc3\xb3w na prze\xc5\x82omie VIII\xe2\x80\x93IX wieku na obszary dzisiejszej Mongolii za po\xc5\x9brednictwem chi\xc5\x84skim sprowadzono sogdyjskich misjonarzy manichejskich. Nowa religia wywar\xc5\x82a wp\xc5\x82yw na \xc5\xbcycie polityczne i kulturowe, jak np. przyj\xc4\x99cie pisma sogdyjskiego. Gdy w IX\xe2\x80\x93X wieku Ujgur\xc3\xb3w zast\xc4\x85pili Kirgizi, w Mongolii przywr\xc3\xb3cono szamanizm. Ugurowie, odepchni\xc4\x99ci na zach\xc3\xb3d, poznali buddyzm, kt\xc3\xb3ry z czasem zast\xc4\x85pi\xc5\x82 manicheizm. Od V wieku na wsch\xc3\xb3d przybywali misjonarze nestoria\xc5\x84scy. Na prze\xc5\x82omie XII\xe2\x80\x93XII wieku takie plemiona, jak Najmanowie i Kereici, wyznawali w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci t\xc4\x99 religi\xc4\x99. W Kaszgarze powsta\xc5\x82a nestoria\xc5\x84ska metropolia. Nestoria\xc5\x84ski w\xc5\x82adca Kereit\xc3\xb3w, To'ori\xc5\x82 Ong-chan, mia\xc5\x82 by\xc4\x87 pierwowzorem dla europejskiej legendy o Ksi\xc4\x99dzu Janie._NEWLINE_W okresie imperium mongolskiego wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 nomad\xc3\xb3w wyznawa\xc5\x82a szamanizm, w granicach pa\xc5\x84stwa jednak panowa\xc5\x82a tolerancja religijna. Duchowie\xc5\x84stwo nie mia\xc5\x82o wp\xc5\x82ywu na polityk\xc4\x99, niemniej w\xc5\x82adcy mongolscy najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej mieli w swoim otoczeniu wys\xc5\x82annik\xc3\xb3w wszystkich istniej\xc4\x85cych na ich obszarze religii. Lamaizm Mongo\xc5\x82owie poznali za po\xc5\x9brednictwem Chin. W okresie imperium mongolskiego ta religia by\xc5\x82a przez nich faworyzowana. Po upadku pa\xc5\x84stwa mongolskiego jej wp\xc5\x82yw os\xc5\x82ab\xc5\x82. Dopiero pod koniec XVI wieku w postaci zreformowanej rozpowszechni\xc5\x82 si\xc4\x99 na obszarze Mongolii a\xc5\xbc do Turkiestanu Wschodniego._NEWLINE_W zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci step\xc3\xb3w azjatyckich przed podbojami arabskimi wsp\xc3\xb3\xc5\x82istnia\xc5\x82y r\xc3\xb3\xc5\xbcne religie. Dominowa\xc5\x82 zaratusztrianizm, rozpowszechniony by\xc5\x82 szamanizm. Buddyzm pojawi\xc5\x82 si\xc4\x99 na prze\xc5\x82omie III\xe2\x80\x93II wieku p.n.e., gdy powsta\xc5\x82o Kr\xc3\xb3lestwo Greko-Baktryjskie. Rozkwit tej religii przypad\xc5\x82 na II wiek p.n.e. \xe2\x80\x93 III wiek n.e. w okresie pa\xc5\x84stwa kusza\xc5\x84skiego, a schy\xc5\x82ek nast\xc4\x85pi\xc5\x82 w III\xe2\x80\x93VII wieku wraz z os\xc5\x82abieniem panowania Sasanid\xc3\xb3w. W VIII wieku za po\xc5\x9brednictwem Chin do Turkiestanu Zachodniego przenikn\xc4\x99\xc5\x82a sogdyjska odmiana manicheizmu. W XII\xe2\x80\x93XIII wieku rozpowszechni\xc5\x82 si\xc4\x99 nestorianizm. Od VIII wieku trwa\xc5\x82y podboje arabskie, kt\xc3\xb3rych skutkiem by\xc5\x82o wprowadzenie islamu."