b'\n_START_ARTICLE_\nTablice pami\xc4\x85tkowe Tchorka w Warszawie\n_START_PARAGRAPH_\nTablice pami\xc4\x85tkowe Tchorka w Warszawie \xe2\x80\x93 tablice pami\xc4\x85tkowe o wsp\xc3\xb3lnym wzorze, stworzone na podstawie projektu Karola Tchorka z 1949 roku, upami\xc4\x99tniaj\xc4\x85ce znajduj\xc4\x85ce si\xc4\x99 w Warszawie miejsca walk i m\xc4\x99cze\xc5\x84stwa z czas\xc3\xb3w II wojny \xc5\x9bwiatowej._NEWLINE_Tablice by\xc5\x82y stawiane w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych punktach Warszawy pocz\xc4\x85wszy od lat 50. XX wieku. Wiele z nich uleg\xc5\x82o jednak zniszczeniu w trakcie wyburze\xc5\x84 dom\xc3\xb3w oraz modernizacji i rozbudowy miejskiej sieci komunikacyjnej. W 2013 roku w granicach administracyjnych Warszawy znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 ponad 160 tablic Tchorka. Stanowi\xc4\x85 one jeden z charakterystycznych element\xc3\xb3w pejza\xc5\xbcu stolicy.\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nPo wyzwoleniu Warszawy w styczniu 1945 powracaj\xc4\x85cy do zrujnowanego miasta mieszka\xc5\x84cy spontanicznie upami\xc4\x99tniali miejsca walk i egzekucji z okresu niemieckiej okupacji i powstania warszawskiego, stawiaj\xc4\x85c w ich miejscach krzy\xc5\xbce i prowizoryczne tablice. Po pewnym czasie w\xc5\x82adze rodz\xc4\x85cej si\xc4\x99 Polski Ludowej postanowi\xc5\x82y nada\xc4\x87 tym dzia\xc5\x82aniom bardziej oficjalny i zorganizowany charakter. Zadanie oznaczania miejsc pami\xc4\x99ci powierzono Obywatelskiemu Komitetowi Ochrony Pomnik\xc3\xb3w Walki i M\xc4\x99cze\xc5\x84stwa, powo\xc5\x82anemu przy Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy. W drugiej po\xc5\x82owie lat 40. komitet przyst\xc4\x85pi\xc5\x82 do upami\xc4\x99tniania miejsc walk i m\xc4\x99cze\xc5\x84stwa za pomoc\xc4\x85 tablic wykonanych wed\xc5\x82ug jednolitego wzoru. W miejscach pami\xc4\x99ci zacz\xc4\x99to w\xc3\xb3wczas stawia\xc4\x87 blaszane tablice w kolorze czarnym, na kt\xc3\xb3rych bia\xc5\x82\xc4\x85 farb\xc4\x85 namalowany by\xc5\x82 krzy\xc5\xbc i kr\xc3\xb3tki opis upami\xc4\x99tnianego wydarzenia._NEWLINE_W 1948 roku Stowarzyszenie Architekt\xc3\xb3w Polskich na zlecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki og\xc5\x82osi\xc5\x82o og\xc3\xb3lnopolski konkurs na projekt formy oznaczenia miejsc walk i m\xc4\x99cze\xc5\x84stwa. Zosta\xc5\x82 on rozstrzygni\xc4\x99ty rok p\xc3\xb3\xc5\xbaniej. Pierwsz\xc4\x85 nagrod\xc4\x99 otrzyma\xc5\x82 warszawski artysta rze\xc5\xbabiarz Karol Tchorek i zaprojektowany przez niego typ tablicy-p\xc5\x82askorze\xc5\xbaby \xe2\x80\x93 kutej w szarym piaskowcu, z krzy\xc5\xbcem malta\xc5\x84skim po\xc5\x9brodku. Projekt Tchorka zosta\xc5\x82 wybrany ze wzgl\xc4\x99du na prostot\xc4\x99 oraz uwypuklenie centralnego napisu poprzez jego umiej\xc4\x99tne wkomponowanie w symbol krzy\xc5\xbca malta\xc5\x84skiego. Pocz\xc4\x85wszy od lat 50. tablice projektu Tchorka by\xc5\x82y licznie stawiane w miejscach pami\xc4\x99ci znajduj\xc4\x85cych si\xc4\x99 na terenie Warszawy i w miejscowo\xc5\x9bciach podwarszawskich (m.in. w Markach i Kolonii Opacz). Ostatnie tablice by\xc5\x82y instalowane jeszcze w po\xc5\x82owie lat 80., a nawet w roku 1994. Zdaniem Elli Chmielewskiej zros\xc5\x82y si\xc4\x99 one z pejza\xc5\xbcem miasta do tego stopnia, i\xc5\xbc cz\xc4\x99sto s\xc4\x85 traktowane nie jako dzie\xc5\x82a sztuki, lecz jako swoisty element systemu informacji miejskiej._NEWLINE_W 1962 roku Obywatelski Komitet Ochrony Pomnik\xc3\xb3w Walki i M\xc4\x99cze\xc5\x84stwa zaproponowa\xc5\x82 powierzenie m\xc5\x82odzie\xc5\xbcy patronat\xc3\xb3w nad poszczeg\xc3\xb3lnymi miejscami pami\xc4\x99ci. Obecnie wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 tablic posiada swojego opiekuna. Funkcj\xc4\x99 t\xc4\x99 pe\xc5\x82ni\xc4\x85 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej szko\xc5\x82y, instytucje publiczne, zak\xc5\x82ady pracy, organizacje spo\xc5\x82eczne oraz zrzeszenia zawodowe._NEWLINE_Tchorek uwa\xc5\xbca\xc5\x82, \xc5\xbce dok\xc5\x82adne projekty liternictwa i lokalizacji tablic stanowi\xc4\x85 integraln\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 formy artystycznej. Zale\xc5\xbca\xc5\x82o mu w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci, aby tablice jego projektu \xe2\x80\x93 stawiane cz\xc4\x99sto na miejscach walk i m\xc4\x99cze\xc5\x84stwa, kt\xc3\xb3re wcze\xc5\x9bniej samorzutnie upami\xc4\x99tnili mieszka\xc5\x84cy stolicy \xe2\x80\x93 mimo swej wystandaryzowanej formy w mo\xc5\xbcliwie maksymalnym stopniu odzwierciedla\xc5\x82y pami\xc4\x99\xc4\x87 historyczn\xc4\x85 warszawiak\xc3\xb3w. W tym celu podczas pracy pos\xc5\x82ugiwa\xc5\x82 si\xc4\x99 fotografiami poprzednich form upami\xc4\x99tnienia, ich opisami, szkicami sytuacyjnymi, a nawet zapisami w pami\xc4\x99tnikach. Na proces upami\xc4\x99tniania miejsc walk i m\xc4\x99cze\xc5\x84stwa wp\xc5\x82ywa\xc5\x82o jednak wiele czynnik\xc3\xb3w, w tym naciski natury politycznej. Pierwotnie zaprojektowany przez Ew\xc4\x99 \xc5\x9aliwi\xc5\x84sk\xc4\x85 centralny napis o tre\xc5\x9bci: \xe2\x80\x9eMiejsce u\xc5\x9bwi\xc4\x99cone m\xc4\x99cze\xc5\x84sk\xc4\x85 krwi\xc4\x85 Polak\xc3\xb3w walcz\xc4\x85cych o wolno\xc5\x9b\xc4\x87\xe2\x80\x9d zamieniono w trakcie realizacji projektu na: \xe2\x80\x9eMiejsce u\xc5\x9bwi\xc4\x99cone krwi\xc4\x85 Polak\xc3\xb3w walcz\xc4\x85cych o wolno\xc5\x9b\xc4\x87 ojczyzny\xe2\x80\x9d. Kszta\xc5\x82t tablic oraz napisy informuj\xc4\x85ce o upami\xc4\x99tnianych wydarzeniach tak\xc5\xbce wielokrotnie modyfikowano bez wiedzy i zgody artysty. Ten stan rzeczy sta\xc5\x82 si\xc4\x99 przyczyn\xc4\x85 d\xc5\x82ugotrwa\xc5\x82ego konfliktu Tchorka z peerelowsk\xc4\x85 biurokracj\xc4\x85. Dopiero w 1968 roku zosta\xc5\x82 rozstrzygni\xc4\x99ty na jego korzy\xc5\x9b\xc4\x87 sp\xc3\xb3r z Pracowni\xc4\x85 Sztuk Plastycznych o prawa autorskie, nadz\xc3\xb3r wykonawczy oraz wynagrodzenie za szczeg\xc3\xb3\xc5\x82ow\xc4\x85 dokumentacj\xc4\x99 liternictwa dla 51 tablic i 35 monolit\xc3\xb3w._NEWLINE_Nie\xc5\x82atwo okre\xc5\x9bli\xc4\x87, ile znajduj\xc4\x85cych si\xc4\x99 w Warszawie miejsc walk i m\xc4\x99cze\xc5\x84stwa upami\xc4\x99tniono tablicami projektu Tchorka. Marian Gajewski podawa\xc5\x82, i\xc5\xbc do 1979 roku na terenie stolicy zainstalowano 448 tego typu tablic. Wiele tablic erygowanych w latach 50. i 60. uleg\xc5\x82o jednak zniszczeniu w trakcie wyburze\xc5\x84 dom\xc3\xb3w oraz modernizacji i rozbudowy miejskiej sieci komunikacyjnej. Pod koniec 1983 roku w stolicy znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 wci\xc4\x85\xc5\xbc ok. 200 tablic Tchorka. W swoim rejestrze z 1987 roku Stanis\xc5\x82aw Ciep\xc5\x82owski ocenia\xc5\x82 ich liczb\xc4\x99 na ok. 180. W niniejszym artykule opisanych jest 165 tablic znajduj\xc4\x85cych si\xc4\x99 w granicach administracyjnych miasta sto\xc5\x82ecznego Warszawy.\n_START_SECTION_\nWygl\xc4\x85d\n_START_PARAGRAPH_\nTablice pami\xc4\x85tkowe Tchorka wykonane s\xc4\x85 z szarego piaskowca. Wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 w formie tablic-p\xc5\x82askorze\xc5\xbab, zazwyczaj wmurowanych w \xc5\x9bciany budynk\xc3\xb3w, lub w postaci wolno stoj\xc4\x85cych monolit\xc3\xb3w. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 tablic na\xc5\x9bciennych zosta\xc5\x82a wmurowana we fragmenty zachowanych mur\xc3\xb3w z czas\xc3\xb3w wojny i okupacji (zazwyczaj s\xc4\x85 to fragmenty \xc5\x9bcian nieistniej\xc4\x85cych ju\xc5\xbc budynk\xc3\xb3w)._NEWLINE_Centralnym motywem tablic wykonanych wed\xc5\x82ug oryginalnego projektu Tchorka jest symbol krzy\xc5\xbca malta\xc5\x84skiego. Tarcz\xc4\x99 w \xc5\x9brodku krzy\xc5\xbca zdobi napis: \xe2\x80\x9eMiejsce u\xc5\x9bwi\xc4\x99cone krwi\xc4\x85 Polak\xc3\xb3w poleg\xc5\x82ych za wolno\xc5\x9b\xc4\x87 ojczyzny\xe2\x80\x9d. W kilkunastu wypadkach napis na tarczy wyst\xc4\x99puje tak\xc5\xbce w nieco innych wariantach \xe2\x80\x93 \xe2\x80\x9eMiejsce walki Polak\xc3\xb3w o wolno\xc5\x9b\xc4\x87 ojczyzny\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eMiejsce walki i m\xc4\x99cze\xc5\x84stwa Polak\xc3\xb3w poleg\xc5\x82ych za wolno\xc5\x9b\xc4\x87 ojczyzny\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eMiejsce u\xc5\x9bwi\xc4\x99cone krwi\xc4\x85 Polak\xc3\xb3w walcz\xc4\x85cych o wolno\xc5\x9b\xc4\x87\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eMiejsce u\xc5\x9bwi\xc4\x99cone m\xc4\x99cze\xc5\x84sk\xc4\x85 krwi\xc4\x85 Polak\xc3\xb3w poleg\xc5\x82ych za ojczyzn\xc4\x99\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eMiejsce u\xc5\x9bwi\xc4\x99cone m\xc4\x99cze\xc5\x84stwem Polak\xc3\xb3w poleg\xc5\x82ych za wolno\xc5\x9b\xc4\x87 ojczyzny\xe2\x80\x9d. Pod symbolem krzy\xc5\xbca malta\xc5\x84skiego wyryty jest kr\xc3\xb3tki napis zawieraj\xc4\x85cy podstawowe informacje na temat upami\xc4\x99tnianego wydarzenia. Charakterystyczn\xc4\x85 cech\xc4\x85 owych napis\xc3\xb3w jest okre\xc5\x9blanie sprawc\xc3\xb3w upami\xc4\x99tnionych zbrodni mianem \xe2\x80\x9ehitlerowc\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d. Mia\xc5\x82o to bezpo\xc5\x9bredni zwi\xc4\x85zek z faktem, i\xc5\xbc konkurs zako\xc5\x84czony wyborem projektu Tchorka zbieg\xc5\x82 si\xc4\x99 z powstaniem Niemieckiej Republiki Demokratycznej, z kt\xc3\xb3r\xc4\x85 Polska Ludowa utrzymywa\xc5\x82a formalnie przyjazne stosunki. Przy tablicach cz\xc4\x99sto znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 niewielkie metalowe tabliczki, wskazuj\xc4\x85ce podmiot sprawuj\xc4\x85cy patronat nad danym miejscem pami\xc4\x99ci._NEWLINE_Zazwyczaj nieco odmienn\xc4\x85 form\xc4\x99 posiadaj\xc4\x85 tablice upami\xc4\x99tniaj\xc4\x85ce zag\xc5\x82ad\xc4\x99 ludno\xc5\x9bci \xc5\xbcydowskiej lub martyrologi\xc4\x99 sowieckich je\xc5\x84c\xc3\xb3w wojennych. Od klasycznego wzorca odr\xc3\xb3\xc5\xbcnia je przede wszystkim brak symbolu krzy\xc5\xbca malta\xc5\x84skiego. Na tego typu tablicach napis g\xc5\x82\xc3\xb3wny ogranicza si\xc4\x99 do kr\xc3\xb3tkiego zdania: \xe2\x80\x9eCze\xc5\x9b\xc4\x87 ich pami\xc4\x99ci\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Tablice Tchorka bywaj\xc4\x85 krytykowane za sw\xc3\xb3j zuniformizowany kszta\xc5\x82t, przypadkowo\xc5\x9b\xc4\x87 lokalizacji oraz z\xc5\x82\xc4\x85 ekspozycj\xc4\x99 (cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 tablic znajduje si\xc4\x99 na posesjach zamkni\xc4\x99tych i pozostaje trudno dost\xc4\x99pna dla przechodni\xc3\xb3w). Wiele tablic znajduje si\xc4\x99 obecnie w z\xc5\x82ym stanie technicznym. Napisy na niekt\xc3\xb3rych tablicach zawieraj\xc4\x85 b\xc5\x82\xc4\x99dy gramatyczne, ortograficzne i interpunkcyjne (by\xc5\x82 to m.in. rezultat po\xc5\x9bpiechu towarzysz\xc4\x85cego ich tworzeniu). Niejednokrotnie zawieraj\xc4\x85 tak\xc5\xbce b\xc5\x82\xc4\x99dy merytoryczne \xe2\x80\x93 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej w postaci nieprawid\xc5\x82owej daty lub niedok\xc5\x82adnej liczby ofiar. W kilku wypadkach tablice upami\xc4\x99tniaj\xc4\x85 wydarzenia, na temat kt\xc3\xb3rych brak wzmianek w \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ach historycznych lub o kt\xc3\xb3rych mo\xc5\xbcna wr\xc4\x99cz z ca\xc5\x82kowit\xc4\x85 pewno\xc5\x9bci\xc4\x85 powiedzie\xc4\x87, \xc5\xbce nigdy nie mia\xc5\x82y miejsca. W 2009 roku Urz\xc4\x85d m.st. Warszawy powo\xc5\x82a\xc5\x82 zesp\xc3\xb3\xc5\x82, kt\xc3\xb3ry dokona\xc5\x82 inwentaryzacji istniej\xc4\x85cych wci\xc4\x85\xc5\xbc miejsc pami\xc4\x99ci. Nie podj\xc4\x99to jednak \xc5\xbcadnych dzia\xc5\x82a\xc5\x84 maj\xc4\x85cych na celu korekt\xc4\x99 b\xc5\x82\xc4\x99d\xc3\xb3w zawartych w napisach.\n_START_SECTION_\nSpis istniej\xc4\x85cych tablic\n_START_PARAGRAPH_\nPoni\xc5\xbcej znajduje si\xc4\x99 lista istniej\xc4\x85cych wci\xc4\x85\xc5\xbc tablic projektu Karola Tchorka \xe2\x80\x93 uszeregowana w porz\xc4\x85dku alfabetycznym lokalizacji, z uwzgl\xc4\x99dnieniem aktualnego podzia\xc5\x82u administracyjnego miasta sto\xc5\x82ecznego Warszawy. W sekcji \xe2\x80\x9eNapis\xe2\x80\x9d pomini\xc4\x99to oczywiste b\xc5\x82\xc4\x99dy ortograficzne i interpunkcyjne. W sekcji \xe2\x80\x9eUpami\xc4\x99tnione wydarzenie\xe2\x80\x9d wskazano w razie potrzeby merytoryczne b\xc5\x82\xc4\x99dy zawarte w napisach.'