b'\n_START_ARTICLE_\nElekcja 1573\n_START_PARAGRAPH_\nElekcja w 1573, pierwsza wolna elekcja \xe2\x80\x93 wyb\xc3\xb3r nowego monarchy Rzeczypospolitej Obojga Narod\xc3\xb3w po \xc5\x9bmierci ostatniego kr\xc3\xb3la z dynastii Jagiellon\xc3\xb3w, Zygmunta II Augusta, 7 lipca 1572 roku._NEWLINE_Sejm elekcyjny, na kt\xc3\xb3rym dokonano wyboru Henryka Walezego na kr\xc3\xb3la Polski i wielkiego ksi\xc4\x99cia Litwy, rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 5 kwietnia 1573 roku i trwa\xc5\x82 do 20 maja tego roku. W okresie od \xc5\x9bmierci ostatniego Jagiellona do elekcji Walezjusza wypracowano spos\xc3\xb3b wyboru nowego monarchy Rzeczypospolitej, a zmiany ustrojowe zapocz\xc4\x85tkowane podczas tego bezkr\xc3\xb3lewia przetrwa\xc5\x82y do reform przeprowadzonych w czasach Stanis\xc5\x82awa Augusta Poniatowskiego.\n_START_SECTION_\nPierwsza faza bezkr\xc3\xb3lewia\n_START_PARAGRAPH_\n\xc5\x9amier\xc4\x87 Zygmunta Augusta 7 lipca 1572 roku, prawdopodobnie spowodowana gru\xc5\xbalic\xc4\x85, nie by\xc5\x82a zaskoczeniem dla elit Rzeczypospolitej, gdy\xc5\xbc stan kr\xc3\xb3la pogarsza\xc5\x82 si\xc4\x99 stale od wiosny 1572 roku. Mimo to bezpotomna \xc5\x9bmier\xc4\x87 monarchy wywo\xc5\x82a\xc5\x82a w\xc5\x9br\xc3\xb3d mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w nastroje katastroficzne. Poniewa\xc5\xbc urz\xc4\x99dy centralne oraz s\xc4\x85dy sprawowa\xc5\x82y w\xc5\x82adz\xc4\x99 w imieniu kr\xc3\xb3la obawiano si\xc4\x99 anarchii, tym bardziej, \xc5\xbce nie istnia\xc5\x82o \xc5\xbcadne ustawodawstwo reguluj\xc4\x85ce sprawy elekcji nowego monarchy. Sytuacj\xc4\x99 polityczn\xc4\x85 pogarsza\xc5\x82y spory do jakich dosz\xc5\x82o w ostatnich latach panowania Zygmunta Augusta. Magnateria Korony i Wielkiego Ksi\xc4\x99stwa Litewskiego sk\xc5\x82\xc3\xb3cona by\xc5\x82a o postanowienia unii lubelskiej. Litwini \xc5\xbc\xc4\x85dali rewizji umowy i powrotu wojew\xc3\xb3dztw kijowskiego i podlaskiego oraz Podlasia i Wo\xc5\x82ynia do Ksi\xc4\x99stwa. Silne nadal by\xc5\x82y spory mi\xc4\x99dzy ruchem egzekucyjnym a magnateri\xc4\x85 oraz katolikami i protestantami. Narasta\xc5\x82 te\xc5\xbc antagonizm mi\xc4\x99dzy Wielkopolsk\xc4\x85 a Ma\xc5\x82opolsk\xc4\x85._NEWLINE_Jeszcze przed \xc5\x9bmierci\xc4\x85 Zygmunta Augusta, na wie\xc5\x9b\xc4\x87 o pogarszaj\xc4\x85cym si\xc4\x99 stanie zdrowia kr\xc3\xb3la, wielkopolscy senatorowie katoliccy zdecydowali na zje\xc5\xbadzie w \xc5\x81owiczu, \xc5\xbce w\xc5\x82adz\xc4\x99 podczas interregnum sprawowa\xc4\x87 powinien najwy\xc5\xbcszy rang\xc4\x85 senator \xe2\x80\x93 prymas Polski, czyli arcybiskup gnie\xc5\xbanie\xc5\x84ski Jakub Ucha\xc5\x84ski. Jednocze\xc5\x9bnie powsta\xc5\x82 drugi o\xc5\x9brodek wok\xc3\xb3\xc5\x82 wojewody i starosty krakowskiego oraz marsza\xc5\x82ka wielkiego koronnego Jana Firleja. Jako najwy\xc5\xbcszy rang\xc4\x85 senator \xc5\x9bwiecki, a zarazem nieformalny przyw\xc3\xb3dca kalwin\xc3\xb3w uwa\xc5\xbca\xc5\x82, \xc5\xbce to on powinien sprawowa\xc4\x87 godno\xc5\x9b\xc4\x87 interrexa podczas bezkr\xc3\xb3lewia. Decyzj\xc4\x99 zjazdu w \xc5\x81owiczu odrzuci\xc5\x82a na sejmikach szlachta kujawska i wielkopolska, za\xc5\x9b ob\xc3\xb3z Firleja zosta\xc5\x82 os\xc5\x82abiony przez wojewod\xc4\x99 sandomierskiego, protestanta Piotra Zborowskiego, kt\xc3\xb3ry nie popar\xc5\x82 kalwina Firleja. Mi\xc4\x99dzy senatorami wielkopolskimi a ma\xc5\x82opolskimi zarysowa\xc5\x82a si\xc4\x99 r\xc3\xb3\xc5\xbcnica pogl\xc4\x85d\xc3\xb3w co do sposobu przeprowadzenia elekcji. O ile senatorowie ma\xc5\x82opolscy (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie Piotr Zborowski) postulowali elekcj\xc4\x99 viritim, czyli wyb\xc3\xb3r kr\xc3\xb3la przez powszechny zjazd ca\xc5\x82ej szlachty Rzeczypospolitej, to senatorowie wielkopolscy uwa\xc5\xbcali, \xc5\xbce ta metoda mo\xc5\xbce jedynie spowodowa\xc4\x87 zam\xc4\x99t i dopuszczali wyb\xc3\xb3r kr\xc3\xb3la przez reprezentant\xc3\xb3w. Elekcje viritim popierali magnaci ruscy Jan Zamoyski i Miko\xc5\x82aj Sienicki._NEWLINE_Na wie\xc5\x9b\xc4\x87 o \xc5\x9bmierci kr\xc3\xb3la r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc szlachta zacz\xc4\x99\xc5\x82a organizowa\xc4\x87 si\xc4\x99. Zjazdy szlacheckie przekszta\xc5\x82cano w konfederacje generalne, kt\xc3\xb3re wkr\xc3\xb3tce obj\xc4\x99\xc5\x82y sieci\xc4\x85 ca\xc5\x82y kraj, zapewniaj\xc4\x85c bezpiecze\xc5\x84stwo wewn\xc4\x99trzne i zewn\xc4\x99trzne. Sprawy s\xc4\x85downicze przej\xc4\x99\xc5\x82y tak zwane s\xc4\x85dy kapturowe, rozstrzygaj\xc4\x85ce g\xc5\x82\xc3\xb3wnie sprawy o charakterze kryminalnym. O znacznym zaanga\xc5\xbcowaniu szlachty w sprawy publiczne Rzeczypospolitej mo\xc5\xbce \xc5\x9bwiadczy\xc4\x87 fakt, \xc5\xbce tylko w Koronie wiadomo o 16 lokalnych i wojew\xc3\xb3dzkich zjazdach, cho\xc4\x87 na pewno by\xc5\x82o ich wi\xc4\x99cej. Pod presj\xc4\x85 szlachty, kt\xc3\xb3ra domaga\xc5\x82a si\xc4\x99 zjazdu ca\xc5\x82ego senatu zorganizowano w Kaskach spotkanie dostojnik\xc3\xb3w zar\xc3\xb3wno wielkopolskich, jak i ma\xc5\x82opolskich. Wsp\xc3\xb3lnie zdecydowano o zwo\xc5\x82aniu specjalnego sejmu konwokacyjnego do Warszawy, kt\xc3\xb3ry mia\xc5\x82by ustanowi\xc4\x87 porz\xc4\x85dek przysz\xc5\x82ej elekcji oraz zaj\xc4\x85\xc4\x87 si\xc4\x99 sprawami bie\xc5\xbc\xc4\x85cymi: zabezpieczeniem granic, polityk\xc4\x85 zagraniczn\xc4\x85 w okresie bezkr\xc3\xb3lewia oraz sprawami finansowymi pa\xc5\x84stwa._NEWLINE_W pierwszej fazie bezkr\xc3\xb3lewia pomimo du\xc5\xbcych r\xc3\xb3\xc5\xbcnic dziel\xc4\x85cych powsta\xc5\x82e obozy polityczne sprawa kandydat\xc3\xb3w na kr\xc3\xb3la by\xc5\x82a drugorz\xc4\x99dna. W okresie tym nie roztrz\xc4\x85sano personalnych kandydatur do tronu, lecz skupiono si\xc4\x99 na stworzeniu prawa elekcyjnego i zape\xc5\x82nieniu luk w ustawodawstwie Rzeczypospolitej, tak by nowo obranego monarch\xc4\x99 postawi\xc4\x87 przed istniej\xc4\x85cym ju\xc5\xbc systemem przepis\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3ry uniemo\xc5\xbcliwi\xc5\x82by kr\xc3\xb3lowi sprawowania funkcji nadrz\xc4\x99dnej wzgl\xc4\x99dem prawa.\n_START_SECTION_\nSejm konwokacyjny\n_START_PARAGRAPH_\nSejm konwokacyjny rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 obrady 6 stycznia 1573 roku. Szlachta pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 na nim, cho\xc4\x87 wysuwa\xc5\x82a zarzut, \xc5\xbce sejm zwo\xc5\x82any przez senator\xc3\xb3w, a nie mo\xc5\xbce mie\xc4\x87 uprawnie\xc5\x84 (w porz\xc4\x85dku prawnym Rzeczypospolitej jedyn\xc4\x85 osob\xc4\x85, kt\xc3\xb3ra mog\xc5\x82a zwo\xc5\x82a\xc4\x87 sejm, by\xc5\x82 kr\xc3\xb3l). Aby uchroni\xc4\x87 si\xc4\x99 przed wp\xc5\x82ywem senatu nie powo\xc5\x82ano marsza\xc5\x82ka, a obradom co dzie\xc5\x84 przewodniczy\xc5\x82 pose\xc5\x82 z innego wojew\xc3\xb3dztwa. Konwokacja przekszta\xc5\x82ci\xc5\x82a si\xc4\x99 w konfederacj\xc4\x99 generaln\xc4\x85 na kt\xc3\xb3rej decyzj\xc4\x99 podejmowano wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci\xc4\x85 g\xc5\x82os\xc3\xb3w. Na sejmie ustalono dat\xc4\x99 elekcji, zatwierdzono i ujednolicono organizacj\xc4\x99 s\xc4\x85d\xc3\xb3w kapturowych oraz na\xc5\x82o\xc5\xbcono podatki. Zdecydowano, \xc5\xbce w wyborze monarchy udzia\xc5\x82 m\xc3\xb3g\xc5\x82 wzi\xc4\x85\xc4\x87 ka\xc5\xbcdy szlachcic, ale nie mia\xc5\x82 obowi\xc4\x85zku stawienia si\xc4\x99 na elekcj\xc4\x99. Zwyci\xc4\x99stwem obozu katolickiego by\xc5\x82o ustalenie miejsca elekcji, kt\xc3\xb3ra mia\xc5\x82a odby\xc4\x87 si\xc4\x99 pod Warszaw\xc4\x85 na Mazowszu, gdzie zdecydowanie dominowa\xc5\x82a szlachta katolicka. W celu zachowania pokoju religijnego w Rzeczypospolitej zredagowano akt konfederacji warszawskiej. Dokument gwarantowa\xc5\x82 wolno\xc5\x9b\xc4\x87 wyznania, zobowi\xc4\x85zywa\xc5\x82 do powstrzymywania si\xc4\x99 od prze\xc5\x9bladowa\xc5\x84 z powodu r\xc3\xb3\xc5\xbcnic wyznaniowych. By\xc5\x82 to kompromis, kt\xc3\xb3ry mia\xc5\x82 zapewni\xc4\x87 sprawne przeprowadzenie elekcji. Na sejmie konwokacyjnym nie pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 szlachta litewska (w Wielkim Ksi\xc4\x99stwie Litewskim nie zwo\xc5\x82ano sejmik\xc3\xb3w przedkonwokacyjnych), tylko wys\xc5\x82ani przez senator\xc3\xb3w litewskich obserwatorzy. Wysuni\xc4\x99to znane ju\xc5\xbc postulaty powrotu do Ksi\xc4\x99stwa inkorporowanych przez Koron\xc4\x99 ziem, jednak niebezpiecze\xc5\x84stwo zerwania unii lubelskiej hamowane by\xc5\x82o przez zagro\xc5\xbcenie ze strony Iwana IV.\n_START_SECTION_\nKandydaci\n_START_PARAGRAPH_\nNajpowa\xc5\xbcniejszym kandydatem do obj\xc4\x99cia tronu Rzeczypospolitej w okresie przedelekcyjnym oraz w pierwszej fazie sejmu elekcyjnego by\xc5\x82 Ernest Habsburg. Cieszy\xc5\x82 si\xc4\x99 on poparciem prymasa Ucha\xc5\x84skiego oraz mo\xc5\xbcnow\xc5\x82adztwa katolickiego. Sprzyja\xc5\x82y tej kandydaturze dobre stosunki mi\xc4\x99dzy Rzecz\xc4\x85pospolit\xc4\x85 a Cesarstwem po zaprzestaniu przez Zygmunta Augusta rywalizacji o wp\xc5\x82ywy w Czechach i na W\xc4\x99grzech. Szlachta jednak obawia\xc5\x82a si\xc4\x99 sprawdzonej przez Habsburg\xc3\xb3w w swoich krajach, metody rz\xc4\x85d\xc3\xb3w opartych na arystokracji, z ograniczeniem reprezentacji stanowej, gdzie nad integralno\xc5\x9bci\xc4\x85 terytorialn\xc4\x85 pa\xc5\x84stwa g\xc3\xb3rowa\xc5\x82a polityka dynastyczna. Obawiano si\xc4\x99 porozumienia habsbursko-moskiewskiego w celu pozyskania sojusznika do wojen z Turcj\xc4\x85, a kosztem oddania Rurykowiczom ziem ruskich. Du\xc5\xbcy niepok\xc3\xb3j kandydatura ta wzbudza\xc5\x82a u protestant\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy obawiali si\xc4\x99 ograniczenia tolerancji religijnej oraz utraty swoich swob\xc3\xb3d politycznych i wyznaniowych._NEWLINE_Wielu zwolennik\xc3\xb3w w obozie protestanckim mia\xc5\x82a kandydatura szwedzka w osobie kr\xc3\xb3la Jana III Wazy, m\xc4\x99\xc5\xbca Katarzyny Jagiellonki. Powo\xc5\x82ywano si\xc4\x99 na tradycj\xc4\x99 dynastii jagiello\xc5\x84skiej, zasiadaj\xc4\x85cej na tronie polskim od 1386 roku, a Waza, cho\xc4\x87 po k\xc4\x85dzieli, mia\xc5\x82 t\xc4\x99 tradycj\xc4\x99 kontynuowa\xc4\x87. Kandydatura ta ze wzgl\xc4\x99du na protestanckie wyznanie kr\xc3\xb3la szwedzkiego nie mia\xc5\x82a du\xc5\xbcych szans zw\xc5\x82aszcza \xc5\xbce istniej\xc4\x85ce w Szwecji ustawodawstwo nie pozwala\xc5\x82o monarsze przebywa\xc4\x87 poza pa\xc5\x84stwem. Syna Jana III i Katarzynki Jagiellonki, wychowanego w wierze katolickiej Zygmunta III Wazy, nie wymieniano w gronie kandydat\xc3\xb3w ze wzgl\xc4\x99du na jego niepe\xc5\x82noletnio\xc5\x9b\xc4\x87._NEWLINE_Jeszcze za \xc5\xbcycia Zygmunta Augusta pojawia\xc5\x82y si\xc4\x99 propozycje wyboru Piasta, ksi\xc4\x99cia brzesko-legnickiego Fryderyka III, jednak ten zmar\xc5\x82 w 1570 roku, a jego syn Henryk XI ze wzgl\xc4\x99du na utracjuszowski styl \xc5\xbcycia nie by\xc5\x82 brany pod uwag\xc4\x99. Wyb\xc3\xb3r za\xc5\x9b kr\xc3\xb3la Piasta, czyli obywatel Rzeczypospolitej by\xc5\x82 na tyle ryzykowny, \xc5\xbce z powodu zazdro\xc5\x9bci, wzorem W\xc4\x99gier (elekcja Jana Zapolyi) mog\xc5\x82aby wybuchn\xc4\x85\xc4\x87 wojna domowa._NEWLINE_Powa\xc5\xbcnym kandydatem do tronu Rzeczypospolitej by\xc5\x82 car moskiewski Iwan IV Gro\xc5\xbany albo jego m\xc5\x82odszy syn Fiodor Iwanowicz. Mimo powszechnie znanych sk\xc5\x82onno\xc5\x9bci sadystycznych cara oraz wiedzy o okrucie\xc5\x84stwach opriczniny, kandydatur\xc4\x99 wysuni\xc4\x99t\xc4\x85 przez zjazdy litewskie popierali Radziwi\xc5\x82\xc5\x82owie oraz liczna szlachta koronna. W obiorze Iwana IV na kr\xc3\xb3la Rzeczypospolitej widziano mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 zako\xc5\x84czenia nieustannych konflikt\xc3\xb3w granicznych. Spos\xc3\xb3b, w jaki car rozprawi\xc5\x82 si\xc4\x99 z bojarami, m\xc3\xb3g\xc5\x82 podoba\xc4\x87 si\xc4\x99 polskiej szlachcie, zaanga\xc5\xbcowanej w ruch egzekucyjny. Powszechnie uwa\xc5\xbcano, \xc5\xbce o ile kr\xc3\xb3l Habsburg mo\xc5\xbce jedynie uszczupli\xc4\x87 praw szlachcie, to z kr\xc3\xb3lem Rurykowiczem istnia\xc5\x82a szansa poszerzenia praw i przywilej\xc3\xb3w. Nie obawiano si\xc4\x99 przy tym uprzywilejowania religii prawos\xc5\x82awnej i prze\xc5\x9bladowania innowierc\xc3\xb3w._NEWLINE_Sam car, cho\xc4\x87 przyjmowa\xc5\x82 poselstwa litewskie, nie by\xc5\x82 zainteresowany tronem ani dla siebie ani dla swojego syna. Chocia\xc5\xbc gwarantowa\xc5\x82 prawa i wolno\xc5\x9bci szlacheckie to wysun\xc4\x85\xc5\x82 \xc5\xbc\xc4\x85dania nie do przyj\xc4\x99cia: inkorporacj\xc4\x99 do pa\xc5\x84stwa moskiewskiego terytori\xc3\xb3w Wielkiego Ksi\xc4\x99stwa Litewskiego a\xc5\xbc po D\xc5\xbawin\xc4\x99 oraz po\xc5\x82\xc4\x85czenie Polski, Litwy i Moskwy w jeden organizm polityczny z dziedzicznym tronem. Ostatecznie kandydatura upad\xc5\x82a, gdy na sejm elekcyjny car nie wys\xc5\x82a\xc5\x82 \xc5\xbcadnego poselstwa. Poparcie Radziwi\xc5\x82\xc5\x82\xc3\xb3w dla cara w by\xc5\x82o zapewne wynikiem gry politycznej, maj\xc4\x85cej na celu ograniczenie ryzyka najazdu moskiewskiego na Wielkie Ksi\xc4\x99stwo Litewskie w okresie bezkr\xc3\xb3lewia._NEWLINE_Kolejnym z licz\xc4\x85cych si\xc4\x99 rozwi\xc4\x85za\xc5\x84 by\xc5\x82 wyb\xc3\xb3r Henryka Walezego, brata kr\xc3\xb3la Francji Karola IX. Kandydatura Henryka do tronu Rzeczypospolitej pojawia\xc5\x82a si\xc4\x99 jeszcze za \xc5\xbcycia kr\xc3\xb3la Zygmunta Augusta. W 1566 roku zwr\xc3\xb3ci\xc5\x82 uwag\xc4\x99 na tak\xc4\x85 mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 Katarzynie Medycejskiej, matce Walezego, przebywaj\xc4\x85cy na dworze francuskim karze\xc5\x82 Jan Krassowski. Dla strony francuskiej wyb\xc3\xb3r Henryka na kr\xc3\xb3la Polski oznacza\xc5\x82by zmniejszenie wp\xc5\x82yw\xc3\xb3w Habsburg\xc3\xb3w, zyskanie sojusznika w walce z domem rakuskim, korzy\xc5\x9bci gospodarcze wynikaj\xc4\x85ce z pr\xc4\x99\xc5\xbcnego handlu ba\xc5\x82tyckiego, ponadto Karol IX m\xc3\xb3g\xc5\x82 w ten spos\xc3\xb3b pozby\xc4\x87 si\xc4\x99 z dworu brata, kt\xc3\xb3rego uznawa\xc5\x82 za rywala. Dw\xc3\xb3r paryski jeszcze przed \xc5\x9bmierci\xc4\x85 Zygmunta Augusta wys\xc5\x82a\xc5\x82 p\xc3\xb3\xc5\x82oficjalnie w misji sonda\xc5\xbcowej Jeana de Balagny, kt\xc3\xb3remu uda\xc5\x82o si\xc4\x99 pozyska\xc4\x87 przychylno\xc5\x9b\xc4\x87 rodu Zborowskich oraz kanclerza wielkiego koronnego Walentego Dembi\xc5\x84skiego. Oficjalne poselstwo, z Jeanem de Montlukiem (biskupem francuskiej Walencji) na czele, zosta\xc5\x82o wys\xc5\x82ane 17 sierpnia 1572 roku. Uzdolniony ambasador francuski przeprowadzi\xc5\x82 dobr\xc4\x85 akcj\xc4\x99 propagandow\xc4\x85, kt\xc3\xb3rej nie zaszkodzi\xc5\x82a nawet noc \xc5\x9bwi\xc4\x99tego Bart\xc5\x82omieja, w kt\xc3\xb3rej kr\xc3\xb3lewicz Henryk odegra\xc5\x82 niejasn\xc4\x85 rol\xc4\x99. Montluc, mimo rzezi hugenot\xc3\xb3w zainspirowanej przez dw\xc3\xb3r francuski wraz z Henrykiem Walezym, zdo\xc5\x82a\xc5\x82 przedstawi\xc4\x87 kandydata francuskiego jako cz\xc5\x82owieka tolerancyjnego. Jednocze\xc5\x9bnie Francuzi agitowali w pa\xc5\x84stwach Rzeszy Niemieckiej, Wenecji, Rzymie i Turcji zjednuj\xc4\x85c poparcie pos\xc5\x82\xc3\xb3w tych pa\xc5\x84stw dla kandydatury Henryka. Du\xc5\xbce znaczenie dla tej kandydatury mia\xc5\x82o poparcie udzielone przez legata papieskiego Giovanniego Commendone, kt\xc3\xb3ry coraz bardziej irytowa\xc5\x82 si\xc4\x99 intrygami stronnictwa habsburskiego inspirowanymi przez prymasa Karnkowskiego i nuncjusza apostolskiego arcybiskupa Wincentego Portico. W Rzeczypospolitej za wyborem Walezego przemawia\xc5\x82a obawa przed silnymi rz\xc4\x85dami Habsburg\xc3\xb3w, nadzieja na powstrzymanie najazd\xc3\xb3w tatarskich ze wzgl\xc4\x99du na bliskie stosunki francusko-tureckie oraz mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 poprawy sytuacji finansowej skarbu pa\xc5\x84stwa dzi\xc4\x99ki bogatemu elektowi.'