b'\n_START_ARTICLE_\nKryzys wieku III\n_START_PARAGRAPH_\nKryzys III wieku \xe2\x80\x93 szereg wydarze\xc5\x84 politycznych, militarnych, gospodarczych, i spo\xc5\x82ecznych w dziejach Cesarstwa Rzymskiego, kt\xc3\xb3re mia\xc5\x82y miejsce mi\xc4\x99dzy zamordowaniem cesarza Aleksandra Sewera w roku 235 a obj\xc4\x99ciem w\xc5\x82adzy przez Dioklecjana w roku 284. Epoka kryzysu oddziela dwie podstawowe formy ustrojowe cesarstwa: istniej\xc4\x85cy od czas\xc3\xb3w Oktawiana Augusta pryncypat do ukszta\xc5\x82towanego ostatecznie za Dioklecjana dominatu.\n_START_SECTION_\nGeneza\n_START_PARAGRAPH_\nBrak legitymizacji w\xc5\x82adzy u nast\xc4\x99pc\xc3\xb3w Aleksandra Sewera sta\xc5\x82 si\xc4\x99 przyczyn\xc4\x85 ci\xc4\x85g\xc5\x82ych rewolt wojskowych i nag\xc5\x82ego przekazywania cesarskiej purpury kolejnym kandydatom. Jednym z powod\xc3\xb3w tego stanu rzeczy by\xc5\x82a stopniowa militaryzacja cesarstwa, kt\xc3\xb3rej usi\xc5\x82owali zapobiec bardziej dalekowzroczni doradcy Aleksandra. Panowanie ostatniego Sewera zamyka r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc okres w dziejach cesarstwa zwany pryncypatem, gdy cesarz w\xc5\x9br\xc3\xb3d senator\xc3\xb3w formalnie by\xc5\x82 tylko pierwszym w\xc5\x9br\xc3\xb3d r\xc3\xb3wnych (primus inter pares). Kolejn\xc4\x85 przyczyn\xc4\x85 kryzysu politycznego i licznych uzurpacji cesarskich by\xc5\x82 brak jasno okre\xc5\x9blonych zasad sukcesji.\n_START_SECTION_\nCharakterystyka kryzysu\n_START_PARAGRAPH_\nKryzys III wieku historycy nazywaj\xc4\x85 tak\xc5\xbce \xe2\x80\x9ewiekiem anarchii\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eokresem przej\xc5\x9bciowym\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eepok\xc4\x85 \xc5\xbco\xc5\x82nierzy-cesarzy\xe2\x80\x9d lub \xe2\x80\x9emonarchi\xc4\x85 wojskow\xc4\x85\xe2\x80\x9d.\n_START_SECTION_\nKryzys polityczny\n_START_PARAGRAPH_\nWi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 cesarzy dochodzi\xc5\x82a do w\xc5\x82adzy drog\xc4\x85 wojskowych przewrot\xc3\xb3w dokonywanych za pomoc\xc4\x85 armii granicznych. W\xc5\x82adcy ci utrzymywali w\xc5\x82adz\xc4\x99 przez kilka miesi\xc4\x99cy i gin\xc4\x99li najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej z r\xc4\x85k w\xc5\x82asnych \xc5\xbco\xc5\x82nierzy, w trakcie kolejnego przewrotu. W sumie w latach 235\xe2\x80\x93284 co najmniej 51 os\xc3\xb3b otrzyma\xc5\x82o, prawomocnie lub nie, tytu\xc5\x82 cesarza. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 cesarzy usi\xc5\x82owa\xc5\x82a przezwyci\xc4\x99\xc5\xbcy\xc4\x87 problem sukcesji wyznaczaj\xc4\x85c swych syn\xc3\xb3w lub krewnych wsp\xc3\xb3\xc5\x82w\xc5\x82adcami, nadaj\xc4\x85c im tytu\xc5\x82y cezara (m\xc5\x82odszego w\xc5\x82adcy) lub augusta (w\xc5\x82adcy r\xc3\xb3wnorz\xc4\x99dnego). Nie zapobieg\xc5\x82o to jednak kolejnym kryzysom w\xc5\x82adzy, zw\xc5\x82aszcza, \xc5\xbce wyznaczeni na wsp\xc3\xb3\xc5\x82rz\xc4\x85dc\xc3\xb3w cesarze cz\xc4\x99sto byli ma\xc5\x82oletni i w razie zamachu r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc gin\xc4\x99li z r\xc4\x85k \xc5\xbco\xc5\x82nierzy. _NEWLINE_W czasie tym sto\xc5\x82eczny Rzym straci\xc5\x82 na swym politycznym znaczeniu, gdy\xc5\xbc cesarze wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 czasu sp\xc4\x99dzali w prowincjach, broni\xc4\x85c najechanych ziem. Poniewa\xc5\xbc w\xc5\x82adc\xc3\xb3w obwo\xc5\x82ywa\xc5\x82y legiony, cesarz nie potrzebowa\xc5\x82 aprobaty senatu czy ludu rzymskiego. Wielu cesarzy tego okresu nawet nie odwiedzi\xc5\x82o Rzymu w ci\xc4\x85gu swoich rz\xc4\x85d\xc3\xb3w, rezyduj\xc4\x85c w innych miastach cesarstwa jak Nikomedia, Trewir czy Mediolan, sk\xc4\x85d bli\xc5\xbcej by\xc5\x82o do wci\xc4\x85\xc5\xbc zagro\xc5\xbconych najazdami granic.\n_START_SECTION_\nKryzys militarny\n_START_PARAGRAPH_\nKryzys militarny trzeciego wieku zwi\xc4\x85zany by\xc5\x82 z agresj\xc4\x85 s\xc4\x85siad\xc3\xb3w cesarstwa: perskiej monarchii Sasanid\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3ra w roku 224 zast\xc4\x85pi\xc5\x82a Part\xc3\xb3w jako w\xc5\x82adc\xc3\xb3w Persji, oraz naporem plemion p\xc3\xb3\xc5\x82nocy, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie German\xc3\xb3w. Najazdy barbarzy\xc5\x84c\xc3\xb3w n\xc4\x99ka\xc5\x82y w\xc5\x82a\xc5\x9bciwie wszystkie zachodnie i p\xc3\xb3\xc5\x82nocne prowincje cesarstwa, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Kapadocj\xc4\x99, Achaj\xc4\x99, Egipt i Syri\xc4\x99. Cz\xc4\x99ste zmiany na tronie prowadzi\xc5\x82y tak\xc5\xbce do walk wewn\xc4\x99trznych i wojen domowych: w latach 258\xe2\x80\x93274 Galia funkcjonowa\xc5\x82a na wp\xc3\xb3\xc5\x82 niezale\xc5\xbcnie jako tzw. cesarstwo galijskie pod rz\xc4\x85dami Postumusa i jego nast\xc4\x99pc\xc3\xb3w. Natomiast, w tym samym okresie, Septymia Zenobia zdo\xc5\x82a\xc5\x82a utworzy\xc4\x87 na wschodzie, z ziem Egiptu, Lewantu i cz\xc4\x99\xc5\x9bci Anatolii, sprawne Imperium Palmyry.\n_START_SECTION_\nKryzys gospodarczy\n_START_PARAGRAPH_\nPotrzeba obrony granic przed najazdami plemion germa\xc5\x84skich i armii perskiej zmusza\xc5\x82a cesarzy do nadmiernego rozbudowania armii, kt\xc3\xb3rej koszty utrzymania wzros\xc5\x82y i gospodarka rzymska nie by\xc5\x82a w stanie ich ud\xc5\xbawign\xc4\x85\xc4\x87. By utrzyma\xc4\x87 system zaopatrywania armii cesarze narzucali na ludno\xc5\x9b\xc4\x87 olbrzymie ci\xc4\x99\xc5\xbcary fiskalne i uzupe\xc5\x82niali braki w skarbcu poprzez tzw. \xe2\x80\x9epsucie monety\xe2\x80\x9d tj. wypuszczanie w obieg monety, kt\xc3\xb3ra zamiast szlachetnych kruszc\xc3\xb3w zawiera\xc5\x82a du\xc5\xbc\xc4\x85 domieszk\xc4\x99 metali nieszlachetnych. \xe2\x80\x9ePsucie monety\xe2\x80\x9d prowadzi\xc5\x82o do hiperinflacji, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 pr\xc3\xb3bowano opanowa\xc4\x87 narz\xc4\x99dziami gospodarki nakazowej. Z drugiej strony instytucje podatkowe nie chcia\xc5\x82y pobiera\xc4\x87 podatku w bezwarto\xc5\x9bciowej monecie, a zamiast tego w produktach. Gospodarka cesarstwa powr\xc3\xb3ci\xc5\x82a skutkiem tego w znacznej cz\xc4\x99\xc5\x9bci do stanu gospodarki towarowej. Spowodowa\xc5\x82o to z kolei upadek miast, zw\xc5\x82aszcza w zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci imperium.'