b"\n_START_ARTICLE_\nHiena jaskiniowa\n_START_SECTION_\nBudowa i paleoekologia\n_START_PARAGRAPH_\nEuropejska hiena jaskiniowa znacznie przerasta\xc5\x82a wielko\xc5\x9bci\xc4\x85 sw\xc4\x85 afryka\xc5\x84sk\xc4\x85 krewn\xc4\x85. Mas\xc4\x99 jej cia\xc5\x82a szacuje si\xc4\x99 na 190 kg. W p\xc3\xb3\xc5\xbanoplejstoce\xc5\x84skich okazach z Europy ko\xc5\x9bci \xc5\x9br\xc3\xb3dr\xc4\x99cza i \xc5\x9br\xc3\xb3dstopia hien jaskiniowej s\xc4\x85 kr\xc3\xb3tsze i grubsze, natomiast ko\xc5\x9bci ramienne i udowe d\xc5\x82u\xc5\xbcsze. Wskazuje to na adaptacje do odmiennych siedlisk od zajmowanych przez wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne krokuty c\xc4\x99tkowane. Jak u podgatunku afryka\xc5\x84skiego, samice hieny jaskiniowej by\xc5\x82y wi\xc4\x99ksze od samc\xc3\xb3w. Paleolityczne rysunki naskalne przedstawiaj\xc4\x85 hien\xc4\x99 jaskiniow\xc4\x85 w c\xc4\x99tkowanej sk\xc3\xb3rze takiej, jak u jej afryka\xc5\x84skiej krewnej._NEWLINE_Kilka legowisk w Europie wskazuje, \xc5\xbce hiena jaskiniowa preferowa\xc5\x82a wielk\xc4\x85 zdobycz, w pierwszej kolejno\xc5\x9bci tarpany dzikie, nast\xc4\x99pnie za\xc5\x9b pra\xc5\xbcubry i nosoro\xc5\xbcce w\xc5\x82ochate. Preferowanie koni zgadza si\xc4\x99 z zachowaniem wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej krokuty c\xc4\x99tkowanej, poluj\xc4\x85cej g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na zebry. W dalszej kolejno\xc5\x9bci zdobycz hieny jaskiniowej obejmowa\xc5\x82a renifery, jelenie szlachetne i jelenie olbrzymie, Equus hydruntinus, kozice i kozioro\xc5\xbcce. W legowiskach hien jaskiniowych znaleziono niewielk\xc4\x85 ilo\xc5\x9b\xc4\x87 szcz\xc4\x85tk\xc3\xb3w wilk\xc3\xb3w szarych. Hieny jaskiniowe prawdopodobnie zabija\xc5\x82y wilki (zjawisko intraguild predation), ale r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc je zjada\xc5\x82y, o czym \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85 pozostawione szcz\xc4\x85tki. Zachowanie takie jest niezwyk\xc5\x82e w\xc5\x9br\xc3\xb3d drapie\xc5\xbcnych. W podobny spos\xc3\xb3b w legowiskach hien odkryto szcz\xc4\x85tki lw\xc3\xb3w jaskiniowych i nied\xc5\xbawiedzi jaskiniowych, co wskazuje na mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcerowania hien jaskiniowych na ich zw\xc5\x82okach b\xc4\x85d\xc5\xba na ich zabijanie.\n_START_SECTION_\nHistoria odkry\xc4\x87 i systematyka\n_START_PARAGRAPH_\nPierwszy pe\xc5\x82ny opis hieny jaskiniowej powsta\xc5\x82 dzi\xc4\x99ki Cuvierowi w 1812, jednak fragmenty szkieletu tego gatunku opisywano w literaturze naukowej od XVIII wieku, chocia\xc5\xbc nieprawid\xc5\x82owo je identyfikowano. Pierwsza odnotowana wzmianka pochodzi z dzie\xc5\x82a Kundmanna z 1737 tytu\xc5\x82em Rariora Natur\xc3\xa6 et Artis, gdzie autor uznaje ga\xc5\x82\xc4\x85\xc5\xba \xc5\xbcuchwy hieny jaskiniowej za ciel\xc4\x99c\xc4\x85. W 1774 Esper b\xc5\x82\xc4\x99dnie opisuje z\xc4\x99by hieny jaskiniowej odkryte w Gailenreuth jako lwie. W 1784 Collini opisa\xc5\x82 czaszk\xc4\x99 hieny jaskiniowej jako p\xc5\x82etwonog\xc4\x85. Obecno\xc5\x9b\xc4\x87 hien jaskiniowych na terenach dzisiejszej Wielkiej Brytanii zosta\xc5\x82a potwierdzona po zbadaniu przez Bucklanda zawarto\xc5\x9bci Kirkdale Cave. Znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 tam kiedy\xc5\x9b legowisko hieny jaskiniowej. Po odkryciu Bucklanda opisane zosta\xc5\x82y znaleziska Clifta i Whidbeya w Orestonie (przedmie\xc5\x9bcie Plymouth)._NEWLINE_W 1812 Cuvier wspomnia\xc5\x82 liczne europejskie lokalizacje, w kt\xc3\xb3rych znaleziono szcz\xc4\x85tki hieny jaskiniowej. Uzna\xc5\x82 j\xc4\x85 za odr\xc4\x99bny gatunek od krokuty c\xc4\x99tkowanej ze wzgl\xc4\x99du na jej wi\xc4\x99ksze rozmiary. Opisa\xc5\x82 sw\xc3\xb3j pogl\xc4\x85d w Ossemens Fossiles (1823), zauwa\xc5\xbcaj\xc4\x85c kr\xc3\xb3tsze i grubsze ko\xc5\x84ce palc\xc3\xb3w hieny jaskiniowej od krokuty c\xc4\x99tkowanej. Jego pogl\xc4\x85d zosta\xc5\x82 w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci zaakceptowany w pierwszej po\xc5\x82owie XIX stulecia, znajduj\xc4\x85c wsparcie mi\xc4\x99dzy innymi u de Blainville'a i Owena. Dalsze uzasadnienia rozdzielenia dw\xc3\xb3ch zwierz\xc4\x85t obejmowa\xc5\x82y r\xc3\xb3\xc5\xbcnice w guzowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci dolnych \xc5\x82amaczy. Boyd Dawkins w 1865 sta\xc5\x82 si\xc4\x99 pierwszym, kto stanowczo podwa\xc5\xbcy\xc5\x82 separacj\xc4\x99 hieny jaskiniowej i krokuty c\xc4\x99tkowanej, stwierdzaj\xc4\x85c, \xc5\xbce wspomniane wy\xc5\xbcej cechy z\xc4\x99b\xc3\xb3w wchodzi\xc5\x82y w zakres zmienno\xc5\x9bci mi\xc4\x99dzyosobniczej. W kolejnej pracy w 1877 stwierdzi\xc5\x82, \xc5\xbce po por\xc3\xb3wnaniu czaszek obu zwierz\xc4\x85t nie widzi w nich specyficznych rozr\xc3\xb3\xc5\xbcniaj\xc4\x85cych je cech._NEWLINE_Analizy sekwencji DNA mitochondrialnego cytochromu b u wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej afryka\xc5\x84skiej krokuty c\xc4\x99tkowanej i plejstoce\xc5\x84skiej hieny jaskiniowej wykaza\xc5\x82y, \xc5\xbce nale\xc5\xbc\xc4\x85 one do tego samego gatunku.\n_START_SECTION_\nInterakcje\n_START_PARAGRAPH_\nOfiary cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo obrobione przez neandertalczyk\xc3\xb3w, a nast\xc4\x99pnie przez hieny jaskiniowe wskazuj\xc4\x85 na okazjonaln\xc4\x85 kradzie\xc5\xbc zdobyczy neandertalczyk\xc3\xb3w. Ponadto hiena jaskiniowa i cz\xc5\x82owiek neandertalski konkurowali o te same jaskinie. Wiele jaski\xc5\x84 wykazuje pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci zmiennego zamieszkiwania w nich to hien jaskiniowych, to cz\xc5\x82owieka neandertalskiego. Obecno\xc5\x9b\xc4\x87 wielkich populacji hienowatych na rosyjskim Dalekim Wschodzie mog\xc5\x82a op\xc3\xb3\xc5\xbani\xc4\x87 kolonizacj\xc4\x99 przez cz\xc5\x82owieka Ameryki. Istniej\xc4\x85 dowody kopalne zarzynania i prawdopodobnie spo\xc5\xbcycia tych zwierz\xc4\x85t przez ludzi w \xc5\x9brodkowym plejstocenie.\n_START_SECTION_\nW sztuce naskalnej\n_START_PARAGRAPH_\nHien\xc4\x99 jaskiniow\xc4\x85 przedstawia kilka dzie\xc5\x82 naskalnych z paleolitu g\xc3\xb3rnego Francji. Rysunek z Jaskini Chauveta przedstawia hienowatego obrysowanego z boku, z dwoma nogami, z g\xc5\x82ow\xc4\x85 i przedni\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 cia\xc5\x82a pokryt\xc4\x85 charakterystycznym wzorem plamowania. W zwi\xc4\x85zku z profilem uwa\xc5\xbca si\xc4\x99, \xc5\xbce rysunek mia\xc5\x82 prawdopodobnie pierwotnie przedstawia\xc4\x87 nied\xc5\xbawiedzia jaskiniowego, ale zosta\xc5\x82 zmieniony w hienowatego. W Lascaux czerwone i czarne rysunki naskalne hienowatego obecne s\xc4\x85 w cz\xc4\x99\xc5\x9bci jaskini zwanej Diverticule axial. Zwierz\xc4\x99 widoczne jest na nich z profilu, ma cztery ko\xc5\x84czyny, profil nachyla si\xc4\x99 do ty\xc5\x82u. Tu\xc5\x82\xc3\xb3w wraz z bokami i d\xc5\x82ug\xc4\x85 szyj\xc4\x85 pokrywaj\xc4\x85 plamki. Obraz w jaskini w departamencie Ari\xc3\xa8ge przedstawia niekompletnie obrysowan\xc4\x85 i g\xc5\x82\xc4\x99boko wyryt\xc4\x85 sylwetk\xc4\x99 cz\xc4\x99\xc5\x9bci wyd\xc5\x82u\xc5\xbconej szyi, g\xc5\x82adko przechodz\xc4\x85cej w cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 przednich ko\xc5\x84czyn zwierz\xc4\x99cia z przodu. G\xc5\x82owa przedstawiona zosta\xc5\x82a z profilu, pysk prawdopodobnie wyryto ponownie. Uszy s\xc4\x85 typowe dla krokuty c\xc4\x99tkowanej \xe2\x80\x93 zaokr\xc4\x85glone. Dzie\xc5\x82o z Jaskini Le Gabillou Cave w Dordogne pokazuje g\xc5\x82\xc4\x99boko wyryt\xc4\x85 zoomorficzn\xc4\x85 sylwetk\xc4\x99 z g\xc5\x82ow\xc4\x85 widzian\xc4\x85 z przodu i wyd\xc5\x82u\xc5\xbcon\xc4\x85 szyj\xc4\x85 oraz cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 przednich ko\xc5\x84czyn z profilu. Ma du\xc5\xbce oczy i kr\xc3\xb3tkie, zaokr\xc4\x85glone uszy, umieszczone daleko od siebie. Ma te\xc5\xbc szerokie, przypominaj\xc4\x85ce lwie usta, u\xc5\x9bmiechaj\xc4\x85ce si\xc4\x99. Pierwotnie s\xc4\x85dzono, \xc5\xbce obraz przedstawia z\xc5\x82o\xc5\xbcon\xc4\x85 hybryd\xc4\x99 zoomorficzn\xc4\x85, ale prawdopodobne jest, \xc5\xbce jest to krokuta c\xc4\x99tkowana, na co wskazuj\xc4\x85 szeroki pysk i d\xc5\x82uga szyja. Wzgl\xc4\x99dne ub\xc3\xb3stwo przestawie\xc5\x84 hienowatych w paleolitycznej sztuce naskalnej wi\xc4\x85zano z nisk\xc4\x85 pozycj\xc4\x85 zwierz\xc4\x99cia w hierarchii w kulcie. Przedstawienia hieny jaskiniowej prawdopodobnie nie przemawia\xc5\x82y do my\xc5\x9bliwych epoki lodowcowej, kt\xc3\xb3rzy nie szukali jej jako zdobyczy. Nie by\xc5\x82a te\xc5\xbc dla nich powa\xc5\xbcnym konkurentem jak lew jaskiniowy czy te\xc5\xbc nied\xc5\xbawied\xc5\xba, nie cechowa\xc5\x82a j\xc4\x85 te\xc5\xbc impresyjno\xc5\x9b\xc4\x87 mamuta czy nosoro\xc5\xbcca w\xc5\x82ochatego.\n_START_SECTION_\nWymarcie\n_START_PARAGRAPH_\nOstateczna przyczyna wygini\xc4\x99cia hieny jaskiniowej zosta\xc5\x82a s\xc5\x82abo poznana. Jako mo\xc5\xbcliw\xc4\x85 przyczyn\xc4\x99 wysuwano zmiany klimatyczne, nie wystarcz\xc4\x85 jednak one do wyja\xc5\x9bnienia ca\xc5\x82kowitego znikni\xc4\x99cia tego zwierz\xc4\x99cia. Cho\xc4\x87 ekstremalnie zimne warunki po ostatnim maksimum glacjalnym zredukowa\xc5\x82y ulubione siedliska hieny jaskiniowej w Europie P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej i odseparowa\xc5\x82y jej populacje od afryka\xc5\x84skich krewnych, pozosta\xc5\x82y zdatne do \xc5\xbcycia miejsca w Europie Po\xc5\x82udniowej i \xc5\x9arodkowej, a zwierz\xc4\x99 przetrwa\xc5\x82o wiele poprzednich ch\xc5\x82odnych okres\xc3\xb3w plejstocenu. Na P\xc3\xb3\xc5\x82wyspie Iberyjskim zmiany klimatyczne zosta\xc5\x82y wykluczone jako jedyna przyczyna wymarcia hieny jaskiniowej, albowiem cho\xc4\x87 ostatnie maksimum glacjalne spowodowa\xc5\x82o masowe wymieranie kilku gatunk\xc3\xb3w zdobyczy hieny jaskiniowej, jele\xc5\x84 szlachetny i kilka innych gatunk\xc3\xb3w ro\xc5\x9blino\xc5\xbcerc\xc3\xb3w przetrwa\xc5\x82y, mog\xc4\x85c w dalszym ci\xc4\x85gu dostarcza\xc4\x87 populacjom hien jaskiniowych potrzebnej zdobyczy. Przynajmniej w Europie Zachodniej wymarcie hieny jaskiniowej zbiega si\xc4\x99 w czasie ze zmniejszeniem si\xc4\x99 zasi\xc4\x99gu teren\xc3\xb3w trawiastych 12\xc2\xa0500 lat temu. Wyst\xc4\x85pi\xc5\x82 znacz\xc4\x85cy spadek nizinnych siedlisk odpowiednich dla hien jaskiniowych w Europie z odpowiadaj\xc4\x85cym mu wzrostem area\xc5\x82u las\xc3\xb3w mieszanych. Hieny jaskiniowe w tych warunkach przegrywa\xc5\x82y konkurencj\xc4\x99 z wilkiem szarym i cz\xc5\x82owiekiem. Populacje hieny jaskiniowej zacz\xc4\x99\xc5\x82y male\xc4\x87 oko\xc5\x82o 20\xc2\xa0000 lat temu, ca\xc5\x82kowicie znikaj\xc4\x85c w Europie Zachodniej mi\xc4\x99dzy 14\xc2\xa0000 a 11\xc2\xa0000 lat temu, na pewnych obszarach jeszcze wcze\xc5\x9bniej."