b'\n_START_ARTICLE_\nMasakra na zamku lubelskim\n_START_PARAGRAPH_\nMasakra na zamku lubelskim \xe2\x80\x93 masowy mord na wi\xc4\x99\xc5\xbaniach zamku w Lublinie dokonany przez okupant\xc3\xb3w niemieckich 22 lipca 1944._NEWLINE_W pierwszej po\xc5\x82owie lipca 1944, w zwi\xc4\x85zku ze zbli\xc5\xbcaniem si\xc4\x99 Armii Czerwonej, Niemcy rozpocz\xc4\x99li \xe2\x80\x9eopr\xc3\xb3\xc5\xbcnianie\xe2\x80\x9d wi\xc4\x99zienia na zamku. Oko\xc5\x82o 1500 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w wys\xc5\x82ano w\xc3\xb3wczas na stracenie do pobliskiego obozu koncentracyjnego na Majdanku. Ostatni etap likwidacji wi\xc4\x99zienia nast\xc4\x85pi\xc5\x82 22 lipca 1944, na kilka godzin przed opuszczeniem Lublina przez Wehrmacht. Wi\xc4\x99zienni stra\xc5\xbcnicy wsparci przez specjalne komando egzekucyjne SS zastrzelili tego dnia blisko 300 Polak\xc3\xb3w i \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. By\xc5\x82a to pierwsza w okupowanej Polsce likwidacja wi\xc4\x99zienia po\xc5\x82\xc4\x85czona z eksterminacj\xc4\x85 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nZamek lubelski w latach okupacji niemieckiej\n_START_PARAGRAPH_\nZar\xc3\xb3wno w czasach carskich, jak i w okresie dwudziestolecia mi\xc4\x99dzywojennego, Zamek w Lublinie pe\xc5\x82ni\xc5\x82 funkcj\xc4\x99 zak\xc5\x82adu karnego przeznaczonego dla wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w kryminalnych i politycznych. Po zako\xc5\x84czeniu kampanii wrze\xc5\x9bniowej wi\xc4\x99zienie zosta\xc5\x82o przej\xc4\x99te przez niemieckie w\xc5\x82adze okupacyjne. Zamek lubelski stanowi\xc5\x82 odt\xc4\x85d wi\xc4\x99zienie \xc5\x9bledcze policji bezpiecze\xc5\x84stwa (Gef\xc3\xa4ngnis der Sicherheitspolizei und des Sicherheitsdienst Lublin)._NEWLINE_Zamek w Lublinie by\xc5\x82 uznawany za jedno z najci\xc4\x99\xc5\xbcszych niemieckich wi\xc4\x99zie\xc5\x84 w okupowanej Polsce. Historycy obliczaj\xc4\x85, \xc5\xbce w latach 1939\xe2\x80\x931944 przez wi\xc4\x99zienie przesz\xc5\x82o oko\xc5\x82o 40 tys. os\xc3\xb3b. W gronie tym znajdowali si\xc4\x99 m.in. aresztowani cz\xc5\x82onkowie ruchu oporu, ofiary pacyfikacji i ulicznych \xc5\x82apanek, przest\xc4\x99pcy pospolici oraz \xc5\xbbydzi. Oko\xc5\x82o 2200 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w zgin\xc4\x99\xc5\x82o w \xc5\x9bledztwie lub zmar\xc5\x82o na terenie wi\xc4\x99zienia, a kolejne 4500 zamordowano w tajnych egzekucjach przeprowadzanych w okolicach Lublina. 18 640 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w zosta\xc5\x82o wywiezionych do oboz\xc3\xb3w koncentracyjnych, z czego oko\xc5\x82o 3600 ponios\xc5\x82o tam \xc5\x9bmier\xc4\x87.\n_START_SECTION_\nPocz\xc4\x85tek \xe2\x80\x9eopr\xc3\xb3\xc5\xbcniania\xe2\x80\x9d wi\xc4\x99zienia\n_START_PARAGRAPH_\nWczesnym latem 1944 sta\xc5\x82o si\xc4\x99 jasne, \xc5\xbce oddzia\xc5\x82y Armii Czerwonej dotr\xc4\x85 wkr\xc3\xb3tce na okupowane ziemie polskie. 20 lipca 1944 SS-Obergruppenf\xc3\xbchrer Wilhelm Koppe \xe2\x80\x93 Wy\xc5\xbcszy Dow\xc3\xb3dca SS i Policji w Generalnym Gubernatorstwie \xe2\x80\x93 wyda\xc5\x82 rozporz\xc4\x85dzenie, kt\xc3\xb3re regulowa\xc5\x82o kwesti\xc4\x99 ewakuacji wi\xc4\x99zie\xc5\x84 i oboz\xc3\xb3w znajduj\xc4\x85cych si\xc4\x99 w strefie przyfrontowej. Dokument ten stwierdza\xc5\x82 jednoznacznie, \xc5\xbce \xe2\x80\x9eo ile sytuacja frontowa b\xc4\x99dzie tego wymaga\xc4\x87, to nale\xc5\xbcy we w\xc5\x82a\xc5\x9bciwym czasie poczyni\xc4\x87 kroki do ca\xc5\x82kowitej likwidacji wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w. Przy zaskakuj\xc4\x85cym rozwoju sytuacji, kt\xc3\xb3ra uniemo\xc5\xbcliwi przetransportowanie wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w, to wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w zlikwidowa\xc4\x87, przy czym rozstrzelani musz\xc4\x85 by\xc4\x87 wed\xc5\x82ug mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci usuni\xc4\x99ci (spali\xc4\x87, wysadzi\xc4\x87 budynki itp.). W podobny spos\xc3\xb3b post\xc4\x85pi\xc4\x87 z \xc5\xbbydami (\xe2\x80\xa6) W \xc5\xbcadnym wypadku nie nale\xc5\xbcy dopu\xc5\x9bci\xc4\x87, aby wi\xc4\x99\xc5\xbaniowie w wi\xc4\x99zieniach lub \xc5\xbbydzi byli uwolnieni przez przeciwnika\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Tymczasem ju\xc5\xbc od 10 lipca Niemcy stopniowo \xe2\x80\x9eopr\xc3\xb3\xc5\xbcniali\xe2\x80\x9d wi\xc4\x99zienie na Zamku Lubelskim. Wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w zabierano z cel, pozbawiano ubra\xc5\x84, po czym wywo\xc5\xbcono na \xc5\x9bmier\xc4\x87 do pobliskiego obozu koncentracyjnego na Majdanku. Skaza\xc5\x84c\xc3\xb3w rozstrzeliwano na terenie obozu lub w drodze na Majdanek mordowano w ruchomych komorach gazowych. Mi\xc4\x99dzy 10 a 18 lipca zamordowano w ten spos\xc3\xb3b co najmniej 350 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w. Ofiary by\xc5\x82y wybierane na podstawie list sporz\xc4\x85dzonych przez lubelskie Gestapo. Po wyzwoleniu miasta w wi\xc4\x99ziennych archiwach odnaleziono 27 wykaz\xc3\xb3w sporz\xc4\x85dzonych w okresie od 19 do 21 lipca 1944. Zawiera\xc5\x82y one nazwiska 539 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w i precyzowa\xc5\x82y, jaki los powinien ich spotka\xc4\x87, gdyby ewakuacja wi\xc4\x99zienia okaza\xc5\x82a si\xc4\x99 konieczna. W my\xc5\x9bl owych wytycznych 67 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w mia\xc5\x82o zosta\xc4\x87 straconych, 351 wywiezionych na Majdanek, 60 przekazanych do os\xc4\x85dzenia przez policyjny s\xc4\x85d dora\xc5\xbany, a 61 zwolnionych. Mimo przeprowadzanych nieustannie egzekucji i wyw\xc3\xb3zek stan osobowy wi\xc4\x99zienia pozostawa\xc5\x82 nadal wysoki, gdy\xc5\xbc wobec zbli\xc5\xbcania si\xc4\x99 wojsk sowieckich Niemcy nasilili aresztowania i \xc5\x82apanki na terenie Lublina oraz pozosta\xc5\x82ych miast dystryktu lubelskiego. Tylko w dniu 19 lipca przywieziono na Zamek 93 aresztant\xc3\xb3w z Che\xc5\x82ma, 22 aresztant\xc3\xb3w z Pu\xc5\x82aw oraz 104 osoby zatrzymane w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych miejscowo\xc5\x9bciach Zamojszczyzny. Zachowane niemieckie dokumenty wskazuj\xc4\x85, \xc5\xbce 20 lipca w celach Zamku Lubelskiego przebywa\xc5\x82o wci\xc4\x85\xc5\xbc 2124 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 w tym 1795 m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn i 329 kobiet._NEWLINE_Tymczasem w dniach 19\xe2\x80\x9321 lipca Niemcy gwa\xc5\x82townie przyspieszyli eksterminacj\xc4\x99 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w. W ci\xc4\x85gu tych trzech dni oko\xc5\x82o 1150 os\xc3\xb3b zosta\xc5\x82o zabranych z cel i straconych na Majdanku. Najwi\xc4\x99ksza masakra mia\xc5\x82a miejsce w dniu 21 lipca, kiedy to wywieziono na \xc5\x9bmier\xc4\x87 oko\xc5\x82o 800 Polak\xc3\xb3w. W\xc5\x9br\xc3\xb3d wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w zapanowa\xc5\x82 nastr\xc3\xb3j grozy. Niemieccy stra\xc5\xbcnicy tak\xc5\xbce zdradzali objawy paniki, spowodowanej coraz bardziej wyra\xc5\xbanymi odg\xc5\x82osami sowieckiej artylerii. 20 lipca stra\xc5\xbcnik Tanzhaus wywo\xc5\x82a\xc5\x82 do transportu na Majdanek wi\xc4\x99ziennego sanitariusza, W\xc5\x82adys\xc5\x82awa Jurgo (studenta UAM w Poznaniu). Zdesperowany wi\xc4\x99zie\xc5\x84 zabi\xc5\x82 stra\xc5\xbcnika lekarskim lancetem, po czym pope\xc5\x82ni\xc5\x82 samob\xc3\xb3jstwo. Nast\xc4\x99pnego dnia Niemcy sp\xc4\x99dzili na wi\xc4\x99zienne podw\xc3\xb3rze 112 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w, a naprzeciw t\xc5\x82umu ustawili karabiny maszynowe. Ostatecznie do egzekucji jednak nie dosz\xc5\x82o \xe2\x80\x93 prawdopodobnie dzi\xc4\x99ki interwencji naczelnika wi\xc4\x99zienia, Petera Domnicka.\n_START_SECTION_\nMasakra w dniu 22 lipca\n_START_PARAGRAPH_\n22 lipca 1944 w celach Zamku Lubelskiego przebywa\xc5\x82o jeszcze oko\xc5\x82o 1400 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w. Wkroczenie wojsk sowieckich do Lublina by\xc5\x82o ju\xc5\xbc tylko kwesti\xc4\x85 godzin st\xc4\x85d w\xc5\x82adze niemieckie podj\xc4\x99\xc5\x82y ostatni\xc4\x85 pr\xc3\xb3b\xc4\x99 likwidacji wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w. W godzinach porannych na Zamek przyby\xc5\x82o specjalne komando egzekucyjne przys\xc5\x82ane z siedziby lubelskiego Gestapo. Na czele tej niewielkiej jednostki sta\xc5\x82 SS-Hauptsturmf\xc3\xbchrer Herman Worthoff, kt\xc3\xb3remu towarzyszyli esesmani Zauder, K\xc3\xb6lnel, Zerreske i Michwald, a prawdopodobnie tak\xc5\xbce Wy\xc5\x82upski i Rot. W owym czasie na terenie wi\xc4\x99zienia nadal przebywa\xc5\x82a niemiecka stra\xc5\xbc \xe2\x80\x93 w tym naczelnik wi\xc4\x99zienia Peter Domnick oraz jego zast\xc4\x99pca Andreas Hoffman._NEWLINE_Oprawcy udali si\xc4\x99 najpierw na oddzia\xc5\x82 I, gdzie polecili stra\xc5\xbcnikom otworzy\xc4\x87 cele o numerach od 7 do 11, po czym przez kraty otworzyli ogie\xc5\x84 do wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w. Poniewa\xc5\xbc aresztanci chowali si\xc4\x99 przed kulami pod \xc5\x9bciany, Niemcy postanowili przeprowadzi\xc4\x87 likwidacj\xc4\x99 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w w spos\xc3\xb3b bardziej systematyczny. Na miejsce egzekucji wybrano rozleg\xc5\x82\xc4\x85 cel\xc4\x99 nr 35 na oddziale V, gdzie znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 warsztaty krawieckie. Najpierw wymordowano przebywaj\xc4\x85cych tam \xc5\xbbyd\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 w tym liczne kobiety i dzieci (w masakrze aktywnie uczestniczy\xc5\x82 Hoffman). Nast\xc4\x99pnie do celi nr 35 zacz\xc4\x99to doprowadza\xc4\x87 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w z innych oddzia\xc5\x82\xc3\xb3w, m.in. z cel nr 8 i 9 na oddziale I. Ofiary zmuszano, aby pochyli\xc5\x82y si\xc4\x99 nad specjalnie ustawionym w tym celu taboretem, po czym mordowano strza\xc5\x82em w ty\xc5\x82 g\xc5\x82owy. Cela nr 35 szybko zape\xc5\x82ni\xc5\x82a si\xc4\x99 trupami, w zwi\xc4\x85zku z czym ostatnich 10 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w z celi nr 9 Niemcy rozstrzelali w s\xc4\x85siedniej celi nr 34._NEWLINE_Masakra trwa\xc5\x82a mniej wi\xc4\x99cej dwie godziny. Przerwa\xc5\x82 j\xc4\x85 dopiero rozkaz natychmiastowej ewakuacji wi\xc4\x99zienia, kt\xc3\xb3ry naczelnik Domnick otrzyma\xc5\x82 oko\xc5\x82o po\xc5\x82udnia. Niemcy w po\xc5\x9bpiechu opu\xc5\x9bcili w\xc3\xb3wczas Zamek, zabieraj\xc4\x85c ze sob\xc4\x85 oko\xc5\x82o 200 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w narodowo\xc5\x9bci niemieckiej. W wi\xc4\x99zieniu pozostali jedynie polscy i ukrai\xc5\x84scy stra\xc5\xbcnicy, kt\xc3\xb3rym polecono, aby o godzinie 15:00 zwolnili ocala\xc5\x82ych wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w. Zaraz po odej\xc5\x9bciu Niemc\xc3\xb3w ukrai\xc5\x84scy wachmani uciekli, a polscy stra\xc5\xbcnicy nie czekaj\xc4\x85c do godziny 15:00 przyst\xc4\x85pili do otwierania cel. Zamek opu\xc5\x9bci\xc5\x82o w\xc3\xb3wczas oko\xc5\x82o 1000 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w, w tym blisko 300 kobiet. Mieszka\xc5\x84cy Lublina, kt\xc3\xb3rzy ju\xc5\xbc od kilku godzin zbierali si\xc4\x99 t\xc5\x82umnie u podn\xc3\xb3\xc5\xbca Zamku, wdarli si\xc4\x99 na teren wi\xc4\x99zienia szukaj\xc4\x85c swoich bliskich. Ich oczom ukaza\xc5\x82 si\xc4\x99 widok stos\xc3\xb3w ludzkich cia\xc5\x82 oraz ka\xc5\x82u\xc5\xbce krwi, kt\xc3\xb3ra przesi\xc4\x85ka\xc5\x82a przez stropy i skapywa\xc5\x82a z sufit\xc3\xb3w po\xc5\x82o\xc5\xbconych ni\xc5\xbcej cel. Wraz z mieszka\xc5\x84cami Lublina na Zamek udali si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc pracownicy Polskiego Czerwonego Krzy\xc5\xbca i Rady G\xc5\x82\xc3\xb3wnej Opieku\xc5\x84czej oraz cz\xc5\x82onkowie Szarych Szereg\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy udzielili rannym dora\xc5\xbanej pomocy._NEWLINE_Autorzy monografii Hitlerowskie wi\xc4\x99zienie na Zamku w Lublinie 1939\xe2\x80\x931944 oszacowali liczb\xc4\x99 ofiar masakry na oko\xc5\x82o 300. W gronie rozstrzelanych znale\xc5\xbali si\xc4\x99 przede wszystkim m\xc5\x82odsi wiekiem wi\xc4\x99\xc5\xbaniowie. Zamordowano tak\xc5\xbce wielu pacjent\xc3\xb3w wi\xc4\x99ziennego szpitala oraz oko\xc5\x82o 60 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w (w tym kobiety i dzieci). Zestawienie sporz\xc4\x85dzone przez R\xc3\xb3\xc5\xbc\xc4\x99 Bieluszko-\xc5\x9awiechow\xc4\x85 zawiera 288 nazwisk zidentyfikowanych ofiar zbrodni. _NEWLINE_Masakra na Zamku w Lublinie by\xc5\x82a pierwsz\xc4\x85 likwidacj\xc4\x85 wi\xc4\x99zienia, po\xc5\x82\xc4\x85czon\xc4\x85 z eksterminacj\xc4\x85 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w, dokonan\xc4\x85 przez Niemc\xc3\xb3w podczas ofensywy Armii Czerwonej na terytorium Polski. Najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 tego typu zbrodni\xc4\x85 by\xc5\x82a masakra w wi\xc4\x99zieniu na Radogoszczu w \xc5\x81odzi, gdzie noc\xc4\x85 17/18 stycznia 1945 spalono \xc5\xbcywcem oko\xc5\x82o 1 500 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w. Podobne masakry mia\xc5\x82y tak\xc5\xbce miejsce m.in. w wi\xc4\x99zieniu mokotowskim w Warszawie (2 sierpnia 1944, oko\xc5\x82o 600 ofiar), w obozie w \xc5\xbbabikowie pod Poznaniem (20\xe2\x80\x9321 stycznia 1945, oko\xc5\x82o 80 ofiar spalonych \xc5\xbcywcem) oraz w wi\xc4\x99zieniu w Sonneburgu (30/31 stycznia 1945, 819 ofiar).'