b'\n_START_ARTICLE_\nStupa\n_START_SECTION_\nSymbolika\n_START_PARAGRAPH_\nDla buddyst\xc3\xb3w stupa jest materialn\xc4\x85 reprezentacj\xc4\x85 doskona\xc5\x82ego o\xc5\x9bwiecenia. Obrazuje przekszta\xc5\x82cenie wszystkich emocji i \xc5\xbcywio\xc5\x82\xc3\xb3w w o\xc5\x9bwiecon\xc4\x85 m\xc4\x85dro\xc5\x9b\xc4\x87 i pi\xc4\x99\xc4\x87 rodzin budd\xc3\xb3w._NEWLINE_Pierwszym etapem budowy stupy jest z\xc5\x82o\xc5\xbcenie pod fundamentem skarb\xc3\xb3w i przedmiot\xc3\xb3w odpowiadaj\xc4\x85cych jej funkcji. Je\xc5\x9bli stupa ma pe\xc5\x82ni\xc4\x87 np. rol\xc4\x99 "stra\xc5\xbcnika przed z\xc5\x82ymi si\xc5\x82ami" sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 tam opr\xc3\xb3cz z\xc5\x82ota czy srebra tak\xc5\xbce bia\xc5\x82\xc4\x85 bro\xc5\x84. We wn\xc4\x99trzu stupy umieszcza si\xc4\x99 relikwie Buddy lub sutry. Buddy\xc5\x9bci odwiedzaj\xc4\x85 stupy, jako symbole obecno\xc5\x9bci samego Buddy, trzykrotne je okr\xc4\x85\xc5\xbcaj\xc4\x85c zgodnie z kierunkiem wskaz\xc3\xb3wek zegara, aby gromadzi\xc4\x87 dobroczynne przyczyny karmiczne.\n_START_SECTION_\nEwolucja architektoniczna\n_START_PARAGRAPH_\nStupa pierwotnie pe\xc5\x82ni\xc5\x82a funkcj\xc4\x99 kopca sepulkralnego (mogilnego). Pierwsze indyjskie stupy przybiera\xc5\x82y form\xc4\x99 p\xc3\xb3\xc5\x82kulistej czaszy (anda) na podstawie o planie kwadratu lub ko\xc5\x82a. Wie\xc5\x84czy\xc5\x82 j\xc4\x85 tzw. ganek (harmika) oraz maszt (jaszti) z parasolem (\xc4\x87hatra) \xe2\x80\x93 jednym z symboli obecno\xc5\x9bci Buddy - kt\xc3\xb3ry z czasem przekszta\xc5\x82ci\xc5\x82 si\xc4\x99 w iglic\xc4\x99. Stup\xc4\x99 zwykle otacza\xc5\x82o kamienne ogrodzenie (wedika) z czterema ozdobnymi bramami (torana), oddzielaj\xc4\x85ce sfer\xc4\x99 sacrum i wyznaczaj\xc4\x85ce obszar rytualnego obchodzenia stupy zgodnie z kierunkiem w\xc4\x99dr\xc3\xb3wki S\xc5\x82o\xc5\x84ca. Dobrym przyk\xc5\x82adem takiej wczesnej formy buddyjskiej stupy s\xc4\x85 budowle w San\xc4\x87i i Bharhut. Stupy wznoszono nie tylko jako samodzielne budowle, lecz tak\xc5\xbce jako o\xc5\x82tarze w obr\xc4\x99bie \xc5\x9bwi\xc4\x85ty\xc5\x84._NEWLINE_P\xc3\xb3\xc5\xbaniejsze stupy w Azji Po\xc5\x82udniowo-Wschodniej przybra\xc5\x82y kszta\xc5\x82t dzwonowaty, a nast\xc4\x99pnie coraz bardziej si\xc4\x99 r\xc3\xb3\xc5\xbcnicowa\xc5\x82y.\n_START_SECTION_\nCzorten\n_START_PARAGRAPH_\nCzorten, transliteracja Wyliego mcz\xe2\x80\x99od\xe2\x80\x93rten (dos\xc5\x82ownie: "miejsce dharmy") \xe2\x80\x93 tybeta\xc5\x84ski odpowiednik stupy. Budowla sakralna pe\xc5\x82ni\xc4\x85ca zwyk\xc5\x82e funkcj\xc4\x99 relikwiarza. Mo\xc5\xbce przybiera\xc4\x87 form\xc4\x99 wielkich budowli, jak i ma\xc5\x82ych szkaplerzyk\xc3\xb3w._NEWLINE_W trudno dost\xc4\x99pnych rejonach g\xc3\xb3rskich czortenem mo\xc5\xbce by\xc4\x87 te\xc5\xbc prosty kopiec kamienny, czasem z relikwiami ukrytymi w \xc5\x9brodku.\n_START_SECTION_\nDagoba\n_START_PARAGRAPH_\nDagoba (sanskr. dh\xc4\x81tu garbha \xe2\x80\x93 relikwiarz) \xe2\x80\x93 typ budowli sakralnej, rodzaj monumentalnego relikwiarza buddyjskiego wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cy na Cejlonie. Stanowi odmian\xc4\x99 indyjskiej stupy. Budowana g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z ceg\xc5\x82y, w kszta\xc5\x82cie czaszy o kszta\xc5\x82cie dzwonu (anda) na podstawie z trzystopniowego tarasu, ze zwie\xc5\x84czeniem (harmika) w formie iglicy. Do budowli przylegaj\xc4\x85 bogato rze\xc5\xbabione wyst\xc4\x99py (wahalkada), cz\xc4\x99sto zawieraj\xc4\x85ce relikwie._NEWLINE_Szczeg\xc3\xb3lnie wa\xc5\xbcne i czczone dagoby to budowle wok\xc3\xb3\xc5\x82 Anuradhapury, w p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej Sri Lance.\n_START_SECTION_\nCzedi\n_START_PARAGRAPH_\nOdmiana stupy wyst\xc4\x99puj\xc4\x85ca na terenie Tajlandii (j\xc4\x99zyk tajski: \xe0\xb9\x80\xe0\xb8\x88\xe0\xb8\x94\xe0\xb8\xb5\xe0\xb8\xa2\xe0\xb9\x8c) i Birmy (j\xc4\x99zyk birma\xc5\x84ski: zedi). Nazwa pochodzi od palijskiego s\xc5\x82owa \xc4\x87ajtja. Relikwie w niej umieszczone mog\xc4\x85 by\xc4\x87 zwi\xc4\x85zane nie tylko z Budd\xc4\x85, lecz tak\xc5\xbce z kr\xc3\xb3lami Tajlandii.Wat, czyli ca\xc5\x82y zesp\xc3\xb3\xc5\x82 \xc5\x9bwi\xc4\x85tynny z\xc5\x82o\xc5\xbcony z kilku budynk\xc3\xb3w, jest cz\xc4\x99sto swoistym uzupe\xc5\x82nieniem dla \xc5\x9bwi\xc4\x99tej czedi. G\xc5\x82\xc3\xb3wna czedi z relikwiami Buddy lub kr\xc3\xb3la mo\xc5\xbce by\xc4\x87 otoczona mniejszymi, w kt\xc3\xb3rych umieszczone s\xc4\x85 relikwie s\xc5\x82ynnych mnich\xc3\xb3w lub opat\xc3\xb3w._NEWLINE_Na terenie samej Tajlandii wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnia si\xc4\x99 kilka styl\xc3\xb3w architektonicznych, kt\xc3\xb3re wp\xc5\x82ywaj\xc4\x85 na kszta\xc5\x82t i zdobienia czedi. I tak na przyk\xc5\x82ad dla stylu Sukhothai (XIII-XIV w.) typowa jest czedi w kszta\xc5\x82cie p\xc4\x85ka lotosu, za\xc5\x9b dla stylu Ajutthaja (XIV-XVIII w.) - pier\xc5\x9bcieniowa iglica. Niekt\xc3\xb3re czedi wykazuj\xc4\x85 wp\xc5\x82ywy khmerskie.'