b'\n_START_ARTICLE_\n\xc5\x9awiadkowie Jehowy w Estonii\n_START_SECTION_\nPocz\xc4\x85tki\n_START_PARAGRAPH_\nW trakcie pobytu w Stanach Zjednoczonych Martin Kose i jego brat Hugo zaznajomili si\xc4\x99 z wierzeniami Badaczy Pisma \xc5\x9awi\xc4\x99tego. W roku 1923 Martin Kose powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 do Estonii i rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 kaznodziejsk\xc4\x85. Na jego starania pozytywnie zareagowa\xc5\x82a rodzina, a w p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych czasach jego syn Adolf Kose (1920\xe2\x80\x932004) zosta\xc5\x82 gorliwym g\xc5\x82osicielem. W roku 1926 Joseph F. Rutherford skierowa\xc5\x82 trzech Brytyjczyk\xc3\xb3w: Alberta Westa, Percy\xe2\x80\x99ego Dunhama i Jamesa Williamsa do kraj\xc3\xb3w nadba\xc5\x82tyckich. William Dey, nadzorca Biura P\xc3\xb3\xc5\x82nocnoeuropejskiego w Danii, wyznaczy\xc5\x82 Alberta Westa do nadzorowania dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci w Estonii._NEWLINE_Przez kr\xc3\xb3tki czas dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 kaznodziejsk\xc4\x85 w Estonii prowadzili kolporterzy z Anglii, Niemiec i innych kraj\xc3\xb3w, jednak z powodu trudno\xc5\x9bci z przed\xc5\x82u\xc5\xbcaniem wiz nie mogli pozosta\xc4\x87 w kraju na d\xc5\x82u\xc5\xbcej. Ze wzgl\xc4\x99du na podobie\xc5\x84stwo j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w \xc5\x82atwiej do miejscowych warunk\xc3\xb3w dostosowywali si\xc4\x99 kolporterzy z Finlandii._NEWLINE_W roku 1926 w niewielkim mieszkaniu w Tallinnie przy ulicy Kreutzwaldi 17 otwarto Biuro Oddzia\xc5\x82u. S\xc5\x82ug\xc4\x85 oddzia\xc5\x82u zosta\xc5\x82 Albert West. W tym samym roku wydano pierwsze publikacje biblijne w j\xc4\x99zyku esto\xc5\x84skim, tym broszur\xc4\x99 \xe2\x80\x9eMiliony ludzi z obecnie \xc5\xbcyj\xc4\x85cych nigdy nie umr\xc4\x85!\xe2\x80\x9d W 1928 roku literatur\xc4\x99 biblijn\xc4\x85 zacz\xc4\x99\xc5\x82a t\xc5\x82umaczy\xc4\x87 Estonka, Hilda Ang. Zajmowa\xc5\x82a si\xc4\x99 tym przez dziesi\xc4\x85tki lat. Pierwsz\xc4\x85 ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x85 w j\xc4\x99zyku esto\xc5\x84skim by\xc5\x82a wydana w 1928 roku \xe2\x80\x9eHarfa Bo\xc5\xbca\xe2\x80\x9d. Przed II wojn\xc4\x85 \xc5\x9bwiatow\xc4\x85 wydano jeszcze siedem innych ksi\xc4\x85\xc5\xbcek i broszur, ukazywa\xc5\x82o si\xc4\x99 tak\xc5\xbce esto\xc5\x84skie wydanie \xe2\x80\x9eStra\xc5\xbcnicy\xe2\x80\x9d.\n_START_SECTION_\nRejestracja dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci\n_START_PARAGRAPH_\nW czerwcu 1928 roku w Biurze Oddzia\xc5\x82u zorganizowano pierwsze zgromadzenie w kt\xc3\xb3rym uczestniczy\xc5\x82o 25 os\xc3\xb3b a 4 zosta\xc5\x82y ochrzczone. Rok p\xc3\xb3\xc5\xbaniej zgromadzenie pomog\xc5\x82o przeprowadzi\xc4\x87 80 g\xc5\x82osicieli z Finlandii, kt\xc3\xb3rzy p\xc3\xb3\xc5\xbaniej wzi\xc4\x99li udzia\xc5\x82 w dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci kaznodziejskiej. W tym czasie w Estonii dzia\xc5\x82a\xc5\x82o oko\xc5\x82o 30 kolporter\xc3\xb3w. Rozpocz\xc4\x99to te\xc5\xbc dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 ewangelizacyjn\xc4\x85 na Saremie. W 1930 roku Albert West zosta\xc5\x82 skierowany do Biura P\xc3\xb3\xc5\x82nocnoeuropejskiego by wspiera\xc4\x87 Williama Deya jako jego sekretarz. W roli s\xc5\x82ugi oddzia\xc5\x82u esto\xc5\x84skiego zast\xc4\x85pi\xc5\x82 go przyby\xc5\x82y ze Szkocji Wallace Baxter (zm. 1994). W 1932 roku Biuro Oddzia\xc5\x82u przeniesiono na ulic\xc4\x99 Suur Tartu 72 w Tallinie. 21 czerwca 1933 roku oficjalnie zarejestrowano Vahi-Torni Piibli ja Traktaatide Selts (Towarzystwo Biblijne i Traktatowe Stra\xc5\xbcnica) w Estonii._NEWLINE_W 1927 roku Albert West wyg\xc5\x82osi\xc5\x82 przem\xc3\xb3wienie na antenie komercyjnej stacji radiowej pt. \xe2\x80\x9eB\xc5\x82ogos\xc5\x82awie\xc5\x84stwa Millennium\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3re by\xc5\x82o t\xc5\x82umaczone na j\xc4\x99zyk esto\xc5\x84ski. Audycja ta wzbudzi\xc5\x82a zar\xc3\xb3wno wielkie zainteresowanie jak te\xc5\xbc kontrowersje, dlatego do roku 1929 rozg\xc5\x82o\xc5\x9bnia nie nadawa\xc5\x82a audycji Towarzystwa Stra\xc5\xbcnica. Od tego roku w ka\xc5\xbcd\xc4\x85 niedziel\xc4\x99 emitowano regularne audycje na kt\xc3\xb3re sk\xc5\x82ada\xc5\x82y si\xc4\x99 wyk\xc5\x82ady w j\xc4\x99zyku angielskim, esto\xc5\x84skim, fi\xc5\x84skim, rosyjskim, czasami w szwedzkim i niemieckim, oraz co najmniej raz w j\xc4\x99zyku du\xc5\x84skim. Przem\xc3\xb3wienia te wzbudza\xc5\x82y ogromne zainteresowanie. Na falach radiowych dociera\xc5\x82y do Norwegii, Danii, Szwecji, Finlandii i do Leningradu (obecnie Petersburg) w Zwi\xc4\x85zku Radzieckim. W samym roku 1932 wyemitowano jakie\xc5\x9b 200 wyk\xc5\x82ad\xc3\xb3w. W 1934 roku, w konsekwencji oskar\xc5\xbce\xc5\x84 o rzekome zwi\xc4\x85zki \xc5\x9awiadk\xc3\xb3w Jehowy z komunizmem rz\xc4\x85d Estonii zakaza\xc5\x82 ich nadawania.\n_START_SECTION_\nZakaz i okres II wojny \xc5\x9bwiatowej\n_START_PARAGRAPH_\nW styczniu 1935 roku pod wp\xc5\x82ywem nazistowskich Niemiec oraz duchowie\xc5\x84stwa nakazano konfiskat\xc4\x99 broszury \xe2\x80\x9eSprawiedliwy w\xc5\x82adca\xe2\x80\x9d. W tym samym roku minister spraw wewn\xc4\x99trznych Estonii zamkn\xc4\x85\xc5\x82 oddzia\xc5\x82 Towarzystwa Stra\xc5\xbcnica w Estonii, skonfiskowa\xc5\x82 literatur\xc4\x99 i zaj\xc4\x85\xc5\x82 nieruchomo\xc5\x9b\xc4\x87. W drugiej po\xc5\x82owie lat 30. konfiskaty literatury religijnej zdarza\xc5\x82y si\xc4\x99 cz\xc4\x99sto, co jednak nie powstrzyma\xc5\x82o dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci kaznodziejskiej._NEWLINE_W 1940 roku 27 g\xc5\x82osicieli i 15 pionier\xc3\xb3w rozpowszechni\xc5\x82o prawie 60 tysi\xc4\x99cy publikacji. W tym te\xc5\xbc roku zorganizowano w Tallinnie zgromadzenie. Po doj\xc5\x9bciu do w\xc5\x82adzy w Estonii komunist\xc3\xb3w zagraniczni g\xc5\x82osiciele ze wzgl\xc4\x99du na swoje bezpiecze\xc5\x84stwo musieli opu\xc5\x9bci\xc4\x87 kraj. W\xc5\x82adze ponownie zamkn\xc4\x99\xc5\x82y Biuro Oddzia\xc5\x82u. Wallace Baxter zosta\xc5\x82 skierowany do Biura Oddzia\xc5\x82u w Australii. Dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 ewangelizacyjna niemal zamar\xc5\x82a na blisko 20 lat. Nadz\xc3\xb3r nad konspiracyjn\xc4\x85 dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci\xc4\x85 w p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej Estonii powierzono Martinowi Kose, a w po\xc5\x82udniowej Friedrichowi Altpere. Obaj zajmowali si\xc4\x99 tym od roku 1940 do ko\xc5\x84ca roku 1948 gdy zostali aresztowani. _NEWLINE_W 1942 roku za dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 kaznodziejsk\xc4\x85 zosta\xc5\x82 aresztowany Jaan P\xc3\xa4rrat. Oskar\xc5\xbcono go o prowadzenie dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci wywrotowej i rozstrzelano. _NEWLINE_Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 g\xc5\x82osicieli musia\xc5\x82a si\xc4\x99 ukrywa\xc4\x87 by nie zosta\xc4\x87 wcielona do armii niemieckiej lub radzieckiej.\n_START_SECTION_\nOkres powojenny\n_START_PARAGRAPH_\nW 1948 roku gdy aresztowano Martina Kose i Friedricha Altpere, utworzono Komitet S\xc5\x82u\xc5\xbcby, w kt\xc3\xb3rym us\xc5\x82ugiwali Albert Kruus, Karl Talberg i Artur Indus a pomaga\xc5\x82 im Lembit Toom. Komitet ten ca\xc5\x82y czas dzia\xc5\x82a\xc5\x82 w konspiracji. Poniewa\xc5\xbc Lembit Toom m\xc3\xb3g\xc5\x82 swobodnie podr\xc3\xb3\xc5\xbcowa\xc4\x87 odwiedza\xc5\x82 grupy wsp\xc3\xb3\xc5\x82wyznawc\xc3\xb3w (po roku 1957 pomaga\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w t\xc5\x82umaczeniu i drukowaniu literatury biblijnej). W tym okresie us\xc5\x82ugiwanie w zborach grozi\xc5\x82o utrat\xc4\x85 \xc5\xbcycia. Zdj\xc4\x99cia os\xc3\xb3b, kt\xc3\xb3rych w\xc5\x82adze uwa\xc5\xbca\xc5\x82y za przyw\xc3\xb3dc\xc3\xb3w rozwieszano na dworcach kolejowych, a ich samych uwa\xc5\xbcano za niebezpiecznych przest\xc4\x99pc\xc3\xb3w. W latach 1948\xe2\x80\x931951 aresztowano 72 \xc5\x9awiadk\xc3\xb3w Jehowy oraz ich sympatyk\xc3\xb3w. Aresztowani otrzymywali wyroki bez rozprawy; jedynie byli informowani o wymiarze otrzymanej kary \xe2\x80\x93 od 5 do 12 lat wi\xc4\x99zienia lub \xc5\x82agru. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 skazywano na 10 lat. Po zmianie prawa wyroki si\xc4\x99ga\xc5\x82y 25 lat wi\xc4\x99zienia. Mimo tej presji w tym samym okresie liczba g\xc5\x82osicieli przekroczy\xc5\x82a 100 os\xc3\xb3b._NEWLINE_22 wrze\xc5\x9bnia 1948 roku esto\xc5\x84scy \xc5\x9awiadkowie Jehowy wystosowali do w\xc5\x82adz radzieckich w Estonii oficjalny protest przeciw tym bezpodstawnym aresztowaniom. Opisano w nim ich organizacj\xc4\x99 i cel dzia\xc5\x82ania oraz za\xc5\xbc\xc4\x85dano wypuszczenia wi\xc4\x99zionych wsp\xc3\xb3\xc5\x82wyznawc\xc3\xb3w. 16 grudnia 1948 roku wys\xc5\x82ano kolejn\xc4\x85 skarg\xc4\x99 do Rady S\xc4\x85du Najwy\xc5\xbcszego Esto\xc5\x84skiej SRR, domagaj\xc4\x85c si\xc4\x99 uniewinnienia i zwolnienia wsp\xc3\xb3\xc5\x82wyznawc\xc3\xb3w. Zar\xc3\xb3wno ta, jak i inne petycje s\xc4\x85 dost\xc4\x99pne w archiwum miejskim Tallinna. 1 czerwca 1949 tamtejsi \xc5\x9awiadkowie Jehowy wys\xc5\x82ali listy skierowane do Niko\xc5\x82aja Szwernika, przewodnicz\xc4\x85cego Prezydium Rady Najwy\xc5\xbcszej oraz do J\xc3\xb3zefa Stalina, w kt\xc3\xb3rych domagali si\xc4\x99 uwolnienia aresztowanych \xc5\x9awiadk\xc3\xb3w Jehowy i zaprzestania prze\xc5\x9bladowa\xc5\x84. List do Szwernika, opatrzony piecz\xc4\x99ci\xc4\x85 rz\xc4\x85dow\xc4\x85 znajduje si\xc4\x99 w archiwach pa\xc5\x84stwowych._NEWLINE_Na 24 lipca 1950 roku zaplanowano konspiracyjne zgromadzenie w ustronnym miejscu, w pobli\xc5\xbcu miasteczka Otep\xc3\xa4\xc3\xa4. Jednak o planach tych dowiedzia\xc5\x82 si\xc4\x99 KGB i przygotowa\xc5\x82 zasadzk\xc4\x99. Aresztowano 3 osoby. Gdy aresztowanie wysz\xc5\x82o na jaw \xc5\x9awiadkom Jehowy uda\xc5\x82o si\xc4\x99 ostrzec uczestnik\xc3\xb3w kongresu. Nast\xc4\x99pnego dnia zgromadzenie, w kt\xc3\xb3rym uczestniczy\xc5\x82o 115 os\xc3\xb3b przeprowadzono w innym miejscu. W programie zgromadzenia wykorzystano artyku\xc5\x82y ze \xe2\x80\x9eStra\xc5\xbcnic\xe2\x80\x9d otrzymanych z Niemiec. W Estonii zbory funkcjonowa\xc5\x82y w miejscowo\xc5\x9bciach: Aravete, Otep\xc3\xa4\xc3\xa4, Tallinn, Tartu i V\xc3\xb5ru.\n_START_SECTION_\nPowr\xc3\xb3t do Estonii\n_START_PARAGRAPH_\nPo uwolnieniu \xc5\x9awiadk\xc3\xb3w Jehowy z zes\xc5\x82ania s\xc5\x82u\xc5\xbcba bezpiecze\xc5\x84stwa w dalszym ci\xc4\x85gu stara\xc5\x82a si\xc4\x99 pozyska\xc4\x87 w\xc5\x9br\xc3\xb3d nich donosicieli. Pod koniec lat 50. i na pocz\xc4\x85tku lat 60. XX wieku w prasie oskar\xc5\xbcano \xc5\x9awiadk\xc3\xb3w Jehowy o prowadzenie dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci kierowanej przez rz\xc4\x85d Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych oraz wys\xc5\x82ugiwanie si\xc4\x99 ameryka\xc5\x84skim kapitalistom. W 1964 roku gdy Silver Silliksaar odm\xc3\xb3wi\xc5\x82 pe\xc5\x82nienia s\xc5\x82u\xc5\xbcby wojskowej, zosta\xc5\x82 oskar\xc5\xbcony o zdrad\xc4\x99 ojczyzny i skazany na kar\xc4\x99 wi\xc4\x99zienia. We wszystkich esto\xc5\x84skich kinach wy\xc5\x9bwietlano propagandowy kr\xc3\xb3tki film komunistyczne z jego procesu. Osoby odmawiaj\xc4\x85ce pe\xc5\x82nienia s\xc5\x82u\xc5\xbcby wojskowej, trafia\xc5\x82y zazwyczaj do wi\xc4\x99zie\xc5\x84 na dwa lub trzy lata. Jednak J\xc3\xbcri Sch\xc3\xb6nberg, Taavi Kuusk i Artur Mikit zostali skazani dwukrotnie, a Artur Mikit w wi\xc4\x99zieniach sp\xc4\x99dzi\xc5\x82 pi\xc4\x99\xc4\x87 i p\xc3\xb3\xc5\x82 roku._NEWLINE_Na pocz\xc4\x85tku lat 60. fi\xc5\x84skie Biuro Oddzia\xc5\x82u wyznaczy\xc5\x82o Vilho Elorant\xc4\x99 do utrzymywania systematycznych kontakt\xc3\xb3w z g\xc5\x82osicielami w Estonii. Uda\xc5\x82o mu si\xc4\x99 nawi\xc4\x85za\xc4\x87 kontakt z Fanny Hietal\xc4\x85. Od tego czasu fi\xc5\x84scy kurierzy udaj\xc4\x85cy turyst\xc3\xb3w dwa, trzy razy w roku przekazywali korespondencj\xc4\x99 oraz literatur\xc4\x99 na mikrofilmach do Estonii. Jednym z wielokrotnych kurier\xc3\xb3w by\xc5\x82 mieszkaj\xc4\x85cy w Stanach Zjednoczonych Hugo Kose junior, wnuk Martina Kose._NEWLINE_W roku 1967 do pomocy w zorganizowaniu dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci w Estonii wyznaczono Adolfa Kose. Z czasem powierzono mu wi\xc4\x99ksze obowi\xc4\x85zki i zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 korespondencj\xc4\x85 i sprawozdaniami z Litwy, \xc5\x81otwy, Karelii, Leningradu (dzisiejszy Petersburg) oraz Murma\xc5\x84ska. Pomaga\xc5\x82 te\xc5\xbc w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych miejscach zorganizowa\xc4\x87 prace drukarskie. W p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszym okresie zbory w Estonii i s\xc4\x85siednich republikach radzieckich odwiedzali Viljard Kaarna, Lembit Toom i Silver Silliksaar. W czasie zakazu w leningradzkim parku odby\xc5\x82o si\xc4\x99 potajemne spotkanie cz\xc5\x82onka Cia\xc5\x82a Kierowniczego Lloyda Barry\xe2\x80\x99ego oraz Viva Mouritza z fi\xc5\x84skiego Biura Oddzia\xc5\x82u z Adolfem Kose, nadzoruj\xc4\x85cym dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 w Estonii. Podczas tego spotkania udzielono mu wielu zach\xc4\x99t i przestr\xc3\xb3g._NEWLINE_W roku 1970 do Estonii zacz\xc4\x99li si\xc4\x99 przeprowadza\xc4\x87 wsp\xc3\xb3\xc5\x82wyznawcy z innych cz\xc4\x99\xc5\x9bci ZSRR, gdzie do\xc5\x9bwiadczali brutalniejszych prze\xc5\x9bladowa\xc5\x84. Do us\xc5\x82ugiwania rosyjskoj\xc4\x99zycznym g\xc5\x82osicielom w Estonii wyznaczono Aleksandra Jewdokimowa. W roku 1972 w Tartu utworzono pierwszy zb\xc3\xb3r rosyjskoj\xc4\x99zyczny, z\xc5\x82o\xc5\xbcony z oko\xc5\x82o 50 g\xc5\x82osicieli. Rosyjskoj\xc4\x99zyczne zbory w Estonii i Leningradzie pomaga\xc5\x82 organizowa\xc4\x87 Niko\xc5\x82aj Dubowi\xc5\x84ski z Ukrainy, przed aresztowaniem cz\xc5\x82onek Komitetu Kraju ZSRR, kt\xc3\xb3ry w roku 1967 opu\xc5\x9bci\xc5\x82 wi\xc4\x99zienie._NEWLINE_W latach 1970\xe2\x80\x931989 esto\xc5\x84scy \xc5\x9awiadkowie Jehowy zdobywali mikrofilmy ze \xe2\x80\x9eStra\xc5\xbcnic\xc4\x85\xe2\x80\x9d w Rosji. Na miejscu konspiracyjnie drukowali r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc inne publikacje \xc5\x9awiadk\xc3\xb3w Jehowy. Mimo skromnych \xc5\x9brodk\xc3\xb3w w podziemnych drukarniach wydrukowano w setkach egzemplarzy przesz\xc5\x82o 20 ksi\xc4\x85\xc5\xbcek. Zebrania i ma\xc5\x82e zgromadzenia urz\xc4\x85dzano przy okazji \xc5\x9blub\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re celowo nie by\xc5\x82y zbyt liczne. Niekt\xc3\xb3re z takich uroczysto\xc5\x9bci trwa\xc5\x82y trzy lub cztery dni.\n_START_SECTION_\nCzas zmian\n_START_PARAGRAPH_\nW roku 1986 w Zwi\xc4\x85zku Radzieckim rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 okres przebudowy ustrojowej nazwany pierestrojk\xc4\x85. Na zaproszenie niekt\xc3\xb3rych instytucji, \xc5\x9awiadkowie Jehowy mogli zaprezentowa\xc4\x87 swoje wierzenia w serii publicznych wyst\xc4\x85pie\xc5\x84. Jedno z takich przem\xc3\xb3wie\xc5\x84 Lembit Reile wyg\xc5\x82osi\xc5\x82 w Sakala Center, g\xc5\x82\xc3\xb3wnym centrum konferencyjnym w Tallinie. Zapowied\xc5\xba poda\xc5\x82a stacja radiowa dzi\xc4\x99ki czemu sala by\xc5\x82a pe\xc5\x82na s\xc5\x82uchaczy. By\xc5\x82o to wielkie wydarzenie dla \xc5\x9awiadk\xc3\xb3w Jehowy, kt\xc3\xb3rzy w Estonii organizowali jedynie zebrania w ma\xc5\x82ych grupkach, nigdy nie korzystali z mikrofonu ani nie stali na m\xc3\xb3wnicy. Przez par\xc4\x99 kolejnych lat wyg\xc5\x82aszano wyk\xc5\x82ady publiczne do licznych grup zebranych w bibliotekach, szko\xc5\x82ach i domach kultury._NEWLINE_Latem 1989 roku, grupie kilkunastu \xc5\x9awiadk\xc3\xb3w Jehowy w Estonii po raz pierwszy pozwolono uczestniczy\xc4\x87 w kongresach mi\xc4\x99dzynarodowych pod has\xc5\x82em \xe2\x80\x9ePrawdziwa pobo\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87\xe2\x80\x9d zorganizowanym w Polsce. Rok p\xc3\xb3\xc5\xbaniej oko\xc5\x82o 200 delegat\xc3\xb3w z Estonii otrzyma\xc5\x82o wizy i uczestniczy\xc5\x82o w kongresach \xe2\x80\x9eCzysta mowa\xe2\x80\x9d w Finlandii. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 programu t\xc5\x82umaczono na j\xc4\x99zyk esto\xc5\x84ski, a z okazji zgromadzenia wydano publikacje w tym j\xc4\x99zyku. Rozdzielono r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dary pochodz\xc4\x85ce od wsp\xc3\xb3\xc5\x82wyznawc\xc3\xb3w z innych kraj\xc3\xb3w przekazane w ramach pomocy humanitarnej. _NEWLINE_Od roku 1983 t\xc5\x82umaczeniem literatury biblijnej w kanadyjskim Biurze Oddzia\xc5\x82u na j\xc4\x99zyk esto\xc5\x84ski zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 Toomas Edur, by\xc5\x82y kanadyjski hokeista, kt\xc3\xb3ry zosta\xc5\x82 \xc5\x9awiadkiem Jehowy. Publikacje biblijne w tym j\xc4\x99zyku udost\xc4\x99pniano g\xc5\x82\xc3\xb3wnie Esto\xc5\x84czykom mieszkaj\xc4\x85cym za granic\xc4\x85. W roku 1990 Toomasa Edura wraz z \xc5\xbcon\xc4\x85 Elizabeth zaproszono do fi\xc5\x84skiego Biura Oddzia\xc5\x82u a wkr\xc3\xb3tce potem skierowano ich do Estonii by na miejscu t\xc5\x82umaczyli literatur\xc4\x99. Od stycznia 1991 roku esto\xc5\x84ska edycji \xe2\x80\x9eStra\xc5\xbcnicy\xe2\x80\x9d zacz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 ukazywa\xc4\x87 jako dwutygodnik, wydawany technik\xc4\x85 czterobarwn\xc4\x85 r\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie z wydaniem angielskim. Wydawanie literatury biblijnej w j\xc4\x99zyku esto\xc5\x84skim przej\xc4\x99\xc5\x82o fi\xc5\x84skie Biuro Oddzia\xc5\x82u. R\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie postanowiono wyda\xc4\x87 wcze\xc5\x9bniejsze numery z roku 1990. W roku 1990 w Estonii dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 kaznodziejsk\xc4\x85 prowadzi\xc5\x82o przesz\xc5\x82o 700 \xc5\x9awiadk\xc3\xb3w Jehowy.\n_START_SECTION_\nLegalizacja i dalszy rozw\xc3\xb3j\n_START_PARAGRAPH_\n13 i 14 lipca 1991 roku w Tallinnie zorganizowano pierwszy od 1940 roku kongres w Estonii. Odby\xc5\x82 si\xc4\x99 on pod has\xc5\x82em \xe2\x80\x9eLud mi\xc5\x82uj\xc4\x85cy wolno\xc5\x9b\xc4\x87\xe2\x80\x9d. Rosyjskoj\xc4\x99zyczni \xc5\x9awiadkowie Jehowy z p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodnich rejon\xc3\xb3w Zwi\xc4\x85zku Radzieckiego, oraz z kraj\xc3\xb3w nadba\xc5\x82tyckich i Kaliningradu zgromadzili si\xc4\x99 w miejskiej sali koncertowej Linnahall. Natomiast w hali lodowiska J\xc3\xa4\xc3\xa4hall zebra\xc5\x82o si\xc4\x99 ponad tysi\xc4\x85c os\xc3\xb3b m\xc3\xb3wi\xc4\x85cych po esto\xc5\x84sku. \xc5\x81\xc4\x85czna liczba obecnych wynios\xc5\x82a 4808 os\xc3\xb3b, a 447 ochrzczono._NEWLINE_31 pa\xc5\xbadziernika 1991 roku dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 esto\xc5\x84skich \xc5\x9awiadk\xc3\xb3w Jehowy zosta\xc5\x82a zarejestrowana prawnie. Kolejne potwierdzenia prawnej rejestracji dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci nast\xc4\x85pi\xc5\x82y 15 czerwca 1994 roku gdy zarejestrowano Eesti Jehoova Tunnistajate Koguduste Liit (Stowarzyszenie Zbor\xc3\xb3w \xc5\x9awiadk\xc3\xb3w Jehowy w Estonii). W 1992 roku skierowano do Estonii czworo misjonarzy, absolwent\xc3\xb3w Biblijnej Szko\xc5\x82y Stra\xc5\xbcnicy \xe2\x80\x93 Gilead oraz nadzorca podr\xc3\xb3\xc5\xbcuj\xc4\x85cy wraz z \xc5\xbcon\xc4\x85 z Kanady. Wiosn\xc4\x85 nast\xc4\x99pnego roku przyby\xc5\x82o 20 pionier\xc3\xb3w specjalnych z Finlandii oraz czworo misjonarzy. Z czasem przyje\xc5\xbcd\xc5\xbcali kolejni misjonarze. Ponadto oko\xc5\x82o 200 innych wsp\xc3\xb3\xc5\x82wyznawc\xc3\xb3w przeprowadzi\xc5\x82o si\xc4\x99 do tego kraju, by prowadzi\xc4\x87 dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 ewangelizacyjn\xc4\x85 na terenach gdzie \xc5\x9awiadk\xc3\xb3w Jehowy by\xc5\x82o niewielu lub nie by\xc5\x82o ich wcale._NEWLINE_Po zalegalizowaniu dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci zbory w Estonii zorganizowano w jeden obw\xc3\xb3d, kt\xc3\xb3ry obejmowa\xc5\x82 ca\xc5\x82\xc4\x85 Estoni\xc4\x99, Litw\xc4\x99, \xc5\x81otw\xc4\x99 i region Kaliningradu. Zalicza\xc5\x82o si\xc4\x99 do niego 46 zbor\xc3\xb3w i 12 grup, pos\xc5\x82uguj\xc4\x85cych si\xc4\x99 czterema j\xc4\x99zykami. Do zada\xc5\x84 nadzorcy obwodu nale\xc5\xbca\xc5\x82a r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc pomoc przy rejestrowaniu zbor\xc3\xb3w na Litwie i \xc5\x81otwie. Z czasem w samej Estonii utworzono cztery obwody. W roku 1995 nadzorcami obwod\xc3\xb3w byli mi\xc4\x99dzy innymi Reino Kesk i Lauri Nordling._NEWLINE_Pierwsza sala zebra\xc5\x84, kt\xc3\xb3ra by\xc5\x82a wykorzystywana przez wiele lat, zosta\xc5\x82a zbudowana w miasteczku R\xc3\xa4pina w po\xc5\x82udniowej Estonii. Po zalegalizowaniu dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci nasta\xc5\x82a pilna potrzeba wznoszenia Sal Kr\xc3\xb3lestwa. Biuro Projektowe fi\xc5\x84skiego Biura Oddzia\xc5\x82u zacz\xc4\x99\xc5\x82o projektowa\xc4\x87 Sale Kr\xc3\xb3lestwa oraz obiekty biur oddzia\xc5\x82\xc3\xb3w dla kraj\xc3\xb3w nadba\xc5\x82tyckich. W 1993 roku w miejscowo\xc5\x9bci Maardu w ci\xc4\x85gu trzech miesi\xc4\x99cy powsta\xc5\x82a pierwsza Sali Kr\xc3\xb3lestwa, w kt\xc3\xb3rej na pi\xc4\x99trze przygotowano kwatery dla czterech par misjonarzy. Burmistrz tego miasta przekaza\xc5\x82 nieodp\xc5\x82atnie na ten cel dzia\xc5\x82k\xc4\x99 budowlan\xc4\x85. Wkr\xc3\xb3tce powstawa\xc5\x82y nast\xc4\x99pne Sale. W roku 2010 \xc5\x9awiadkowie Jehowy posiadali 33 w\xc5\x82asne Sale, a w roku 1998 w Tallinnie i w Tartu powsta\xc5\x82y Sale Zgromadze\xc5\x84. _NEWLINE_W czerwcu 1992 roku ponad 1000 esto\xc5\x84skich g\xc5\x82osicieli uczestniczy\xc5\x82o w kongresie mi\xc4\x99dzynarodowym \xe2\x80\x9eNosiciele \xc5\x9bwiat\xc5\x82a\xe2\x80\x9d w rosyjskim Petersburgu. W sierpniu 1996 roku w Tallinnie zorganizowano dwa kongresy mi\xc4\x99dzynarodowe pod has\xc5\x82em \xe2\x80\x9ePos\xc5\x82a\xc5\x84cy pokoju Bo\xc5\xbcego\xe2\x80\x9d. Wzi\xc4\x99li w nim udzia\xc5\x82 Esto\xc5\x84czycy, Litwini, \xc5\x81otysze i Rosjanie oraz przedstawiciele innych narodowo\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 \xc5\x82\xc4\x85cznie delegaci z 15 kraj\xc3\xb3w. W zgromadzeniu tym uczestniczy\xc5\x82o pi\xc4\x99ciu cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w Cia\xc5\x82a Kierowniczego: Carey W. Barber, Milton G. Henschel, Teodor Jaracz, Albert D. Schroeder i Daniel Sydlik. Najwy\xc5\xbcsza liczba os\xc3\xb3b obecnych na kongresie wynios\xc5\x82a 11 311, a 501 ochrzczono. W roku 2006 ponad 300 esto\xc5\x84skich delegat\xc3\xb3w uczestniczy\xc5\x82o w kongresie specjalnym \xe2\x80\x9eWyzwolenie jest blisko!\xe2\x80\x9d w Chorzowie._NEWLINE_W czasach, gdy Estonia by\xc5\x82a cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 Zwi\xc4\x85zku Radzieckiego, dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 kaznodziejska w kraju by\xc5\x82a nadzorowana przez niemieckie Biuro Oddzia\xc5\x82u. Po zalegalizowaniu dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci w Estonii i otworzeniu granic od roku 1992 nadz\xc3\xb3r przej\xc4\x99\xc5\x82o fi\xc5\x84skie Biuro Oddzia\xc5\x82u. W lutym 1994 roku uko\xc5\x84czono pierwsz\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 kompleksu biurowego w Tallinnie. W tym te\xc5\xbc roku utworzono Komitet Kraju, w kt\xc3\xb3rym us\xc5\x82ugiwali: Toomas Edur, Reino Kesk i Lembit Reile. Komitet ten nadzorowa\xc5\x82 dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 w trzech krajach nadba\xc5\x82tyckich, a sam podlega\xc5\x82  pod Biuro Oddzia\xc5\x82u w Finlandii. Ze wzgl\xc4\x99du na rosn\xc4\x85ce potrzeby w latach 1997 i 1999 rozbudowano istniej\xc4\x85ce obiekty. 1 marca 1999 roku Cia\xc5\x82o Kierownicze przekszta\xc5\x82ci\xc5\x82o Komitet Kraju w esto\xc5\x84ski Komitet Oddzia\xc5\x82u. Do us\xc5\x82ugiwania zamianowano Toomasa Edura, Reino Keska (skierowanego p\xc3\xb3\xc5\xbaniej do Demokratycznej Republiki Konga), Lembita Reile oraz Tommiego Kauko. Rodzina Betel liczy\xc5\x82a oko\xc5\x82o 50 os\xc3\xb3b. W roku 2000, w Biurze Oddzia\xc5\x82u odby\xc5\x82y si\xc4\x99 zaj\xc4\x99cia pierwszej klasy Kursu Us\xc5\x82ugiwania. 11 maja 2004 roku zwi\xc4\x85zek wyznaniowy ponownie zosta\xc5\x82 zarejestrowany._NEWLINE_W roku 2010 dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 ewangelizacyjn\xc4\x85 w Estonii prowadzi\xc5\x82o 4268 g\xc5\x82osicieli w 53 zborach (w tym 27 zbor\xc3\xb3w rosyjskoj\xc4\x99zycznych i cztery grupy, do kt\xc3\xb3rych nale\xc5\xbca\xc5\x82a ponad po\xc5\x82owa g\xc5\x82osicieli w Estonii). 3 kwietnia 2010 roku zako\xc5\x84czono rozbudow\xc4\x99 Biura Oddzia\xc5\x82u. W 2013 roku esto\xc5\x84skie Biuro Oddzia\xc5\x82u wraz z biurami z Litwy i \xc5\x81otwy oraz z Finlandii zosta\xc5\x82y po\xc5\x82\xc4\x85czone w fi\xc5\x84skim biurze w Vantaa w jeden oddzia\xc5\x82 nadzoruj\xc4\x85cy dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 oko\xc5\x82o 29 tysi\xc4\x99cy \xc5\x9awiadk\xc3\xb3w Jehowy._NEWLINE_9 lipca 2009 roku na zgromadzeniu okr\xc4\x99gowym \xc5\x9awiadk\xc3\xb3w Jehowy w Tartu, cz\xc5\x82onek Cia\xc5\x82a Kierowniczego Guy H. Pierce og\xc5\x82osi\xc5\x82 wydanie w j\xc4\x99zyku esto\xc5\x84skim \xe2\x80\x9eChrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skich Pism Greckich w Przek\xc5\x82adzie Nowego \xc5\x9awiata\xe2\x80\x9d. Na odbywaj\xc4\x85cym si\xc4\x99 w dniach od 8 do 10 sierpnia 2014 roku kongresie \xe2\x80\x9eSzukajmy najpierw Kr\xc3\xb3lestwa Bo\xc5\xbcego!\xe2\x80\x9d w Tallinnie, og\xc5\x82oszono wydanie \xe2\x80\x9ePisma \xc5\x9awi\xc4\x99tego w Przek\xc5\x82adzie Nowego \xc5\x9awiata\xe2\x80\x9d w j\xc4\x99zyku esto\xc5\x84skim. Wersja ta zosta\xc5\x82a wytypowana do Nagrody J\xc4\x99zykowego Dokonania Roku 2014. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d 18 nominacji zaj\xc4\x99\xc5\x82a w fina\xc5\x82owym g\xc5\x82osowaniu trzecie miejsce._NEWLINE_W dniach 24\xe2\x80\x9326 lipca 2015 roku na sto\xc5\x82ecznej A. Le Coq Arena odby\xc5\x82 si\xc4\x99 kongres specjalny \xe2\x80\x9eNa\xc5\x9bladujmy Jezusa!\xe2\x80\x9d. Program przedstawiono w j\xc4\x99zykach esto\xc5\x84skim i rosyjskim, a niekt\xc3\xb3re jego punkty r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w j\xc4\x99zyku angielskim oraz esto\xc5\x84skim j\xc4\x99zyku migowym. Latem 2019 roku delegacje z Estonii bra\xc5\x82y udzia\xc5\x82 w kongresach mi\xc4\x99dzynarodowych \xe2\x80\x9eMi\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 nigdy nie zawodzi!\xe2\x80\x9d w Danii, Polsce, Kanadzie, Korei Po\xc5\x82udniowej i Stanach Zjednoczonych._NEWLINE_\xc5\x9awiadkowie Jehowy w Estonii nale\xc5\xbc\xc4\x85 do 55 zbor\xc3\xb3w, zgromadzaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 w 33 Salach Kr\xc3\xb3lestwa. Zebrania zborowe i kongresy odbywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 w j\xc4\x99zyku esto\xc5\x84skim, esto\xc5\x84skim migowym, angielskim i rosyjskim.'