b'\n_START_ARTICLE_\nGramoty na brzozowej korze\n_START_PARAGRAPH_\nGramoty na brzozowej korze (ros. \xd0\x91\xd0\xb5\xd1\x80\xd0\xb5\xd1\x81\xd1\x82\xd1\x8f\xd0\xbd\xd1\x8b\xd0\xb5 \xd0\xb3\xd1\x80\xd0\xb0\xd0\xbc\xd0\xbe\xd1\x82\xd1\x8b, bia\xc5\x82orus. \xd0\x91\xd0\xb5\xd1\x80\xd0\xb0\xd1\x81\xd1\x86\xd1\x8f\xd0\xbd\xd1\x8b\xd1\x8f \xd0\xb3\xd1\x80\xd0\xb0\xd0\xbc\xd0\xb0\xd1\x82\xd1\x8b, ukr. \xd0\x91\xd0\xb5\xd1\x80\xd0\xb5\xd1\x81\xd1\x82\xd1\x8f\xd0\xbd\xd1\x96 \xd0\xb3\xd1\x80\xd0\xb0\xd0\xbc\xd0\xbe\xd1\x82\xd0\xb8) \xe2\x80\x93 dokumenty spisane na korze brzozy, zabytki pi\xc5\x9bmiennictwa Rusi i jej spadkobierc\xc3\xb3w od XI do XV stulecia. S\xc4\x85 tak\xc5\xbce najstarszymi zachowanymi \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ami pisanymi do bada\xc5\x84 zar\xc3\xb3wno dziej\xc3\xb3w Rusi, jak i historii \xc5\x9bredniowiecznego spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa oraz \xc5\xbcycia codziennego, a tak\xc5\xbce historii j\xc4\x99zyka ruskiego, a p\xc3\xb3\xc5\xbaniej r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc j\xc4\x99zyka rosyjskiego._NEWLINE_Dokumenty na brzozowej korze by\xc5\x82y znane ludno\xc5\x9bci szeregu kultur, m.in. Rusinom i Finom. Odnaleziono tak\xc5\xbce buddyjskie teksty w j\xc4\x99zyku g\xc4\x81ndh\xc4\x81r\xc4\xab, sporz\xc4\x85dzone na korze brzozy, zamkni\xc4\x99te w glinianych s\xc5\x82ojach. Mimo \xc5\xbce ten typ pi\xc5\x9bmiennictwa by\xc5\x82 wykorzystywany w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych kulturach, termin gramoty na brzozowej korze jest charakterystyczny jedynie dla ziem ruskich, poniewa\xc5\xbc by\xc5\x82y znane na obszarach, kt\xc3\xb3rych zasi\xc4\x99g okre\xc5\x9blaj\xc4\x85 od p\xc3\xb3\xc5\x82nocy miasto Nowogr\xc3\xb3d Wielki, od zachodu \xe2\x80\x93 Psk\xc3\xb3w, od po\xc5\x82udnia \xe2\x80\x93 M\xc5\x9bcis\xc5\x82aw i od wschodu \xe2\x80\x93 Ni\xc5\xbcny Nowogr\xc3\xb3d.\n_START_SECTION_\nOdkrycie dokument\xc3\xb3w na brzozowej korze\n_START_PARAGRAPH_\nO istnieniu na Rusi dokument\xc3\xb3w na korze brzozowej archeolodzy wiedzieli, zanim ta wiedza zosta\xc5\x82a potwierdzona przez wykopaliska archeologiczne. W klasztorze \xc5\x9bw. Sergiusza Radonie\xc5\xbcskiego, jak podaje J\xc3\xb3zef Wo\xc5\x82ocki, "ksi\xc4\x99gi pisano nie na kartach, lecz na korze brzozowej". Wed\xc5\x82ug Walentina Janina, w muzeach i archiwach zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 dokumenty, a nawet ca\xc5\x82e kodeksy napisane na korze brzozy z XVII\xe2\x80\x93XIX stuleci. Etnograf Sergiej Maksimow pisa\xc5\x82, \xc5\xbce widzia\xc5\x82 w po\xc5\x82owie XIX wieku tak\xc4\x85 ksi\xc4\x99g\xc4\x99 u staroobrz\xc4\x99dowc\xc3\xb3w w Mezeniu. Na brzegu Wo\xc5\x82gi, w pobli\xc5\xbcu Saratowa, ch\xc5\x82opi podczas kopania kompostownika w 1930 roku znale\xc5\xbali z\xc5\x82otoordy\xc5\x84sk\xc4\x85 kart\xc4\x99 praw na korze brzozowej._NEWLINE_Pierwszy dokument na korze brzozowej odkryto w Wielkim Nowogrodzie. W sprawozdaniach nowogrodzkiej ekspedycji archeologicznej w latach trzydziestych XX wieku pod kierunkiem Artiemija Arcychowskiego figuruj\xc4\x85 wzmianki o r\xc3\xb3wno przyci\xc4\x99tych p\xc5\x82atach kory brzozowej. Znalezisko utwierdzi\xc5\x82o Arcichowskiego w przekonaniu, \xc5\xbce ekspedycja natkn\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 na dokument pi\xc5\x9bmienniczy. Odkryto r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc rylce, zaostrzone metalowe b\xc4\x85d\xc5\xba ko\xc5\x9bciane patyki, znane dot\xc4\x85d jako narz\xc4\x99dzia do pisania na woskowej powierzchni. Przed odkryciem dokument\xc3\xb3w na korze brzozowej rylce b\xc5\x82\xc4\x99dnie identyfikowano z gwo\xc5\xbad\xc5\xbami, szpilkami do w\xc5\x82os\xc3\xb3w lub okre\xc5\x9blano jako "przedmioty o nieznanym przeznaczeniu". Wykopaliska przerwa\xc5\x82a wielka wojna ojczy\xc5\xbaniana. Prace zosta\xc5\x82y wznowione dopiero pod koniec lat czterdziestych._NEWLINE_26 lipca 1951 roku na stanowisku archeologicznym w nerewskiej dzielnicy Nowogrodu Wielkiego znaleziono dokument nr 1. Na tre\xc5\x9b\xc4\x87 dokumentu sk\xc5\x82ada\xc5\x82 si\xc4\x99 wykaz powinno\xc5\x9bci na korzy\xc5\x9b\xc4\x87 niejakiego Fomy. Tekst zosta\xc5\x82 wyskrobany na korze bez u\xc5\xbcycia atramentu i pozostawa\xc5\x82 czytelny. Na cze\xc5\x9b\xc4\x87 znaleziska z 1951 roku w Nowogrodzie ustanowiony zosta\xc5\x82 Dzie\xc5\x84 Dokumentu Na Brzozowej Korze \xe2\x80\x93 26 lipca. Ekspedycja z 1951 roku odkry\xc5\x82a r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dziewi\xc4\x99\xc4\x87 innych dokument\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re zosta\xc5\x82y opublikowane w prasie dopiero w 1953 roku. Przyczyn\xc4\x85 takiego op\xc3\xb3\xc5\xbanienia by\xc5\x82a ideologiczna kontrola w\xc5\x82adzy nad histori\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nOg\xc3\xb3lna charakterystyka\n_START_PARAGRAPH_\nDokumenty pisane na korze brzozowej rozprzestrzeni\xc5\x82y si\xc4\x99 na Rusi nie wcze\xc5\x9bniej ni\xc5\xbc w pierwszej po\xc5\x82owie XI stulecia. Najstarsze odkryte gramoty s\xc4\x85 datowane na 1050 rok i pochodz\xc4\x85 z Nowogrodu Wielkiego. Zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 jedena\xc5\x9bcie takich dokument\xc3\xb3w. Z u\xc5\xbcycia wysz\xc5\x82y dopiero w po\xc5\x82owie wieku XV, kiedy na wschodzie Europy upowszechniono tani papier. Najm\xc5\x82odsze dokumenty pochodz\xc4\x85 z Nowogrodu Wielkiego i Moskwy i s\xc4\x85 datowane na drug\xc4\x85 po\xc5\x82ow\xc4\x99 XV wieku. Zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 dwa takie dokumenty. Kor\xc4\x99 uwa\xc5\xbcano za nietrwa\xc5\x82y i nieprzydatny do d\xc5\x82ugiego zachowania materia\xc5\x82 pi\xc5\x9bmienniczy. U\xc5\xbcywano jej do prywatnej korespondencji, osobistych notatek oraz sporz\xc4\x85dzenia brudnopis\xc3\xb3w. Oficjalne dokumenty i listy pisano na pergaminie. Przyk\xc5\x82adem niedoceniania kory brzozowej jest dokument nr 831, b\xc4\x99d\xc4\x85cy brudnopisem skargi do funkcjonariusza. Pod tekstem znajduje si\xc4\x99 wyra\xc5\xbane polecenie przepisania go na pergaminie i wys\xc5\x82ania do adresata._NEWLINE_Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 dokument\xc3\xb3w na brzozowej korze wyrzucano w momencie, kiedy spe\xc5\x82ni\xc5\x82y swoje zadanie. Znaleziska archeologiczne nie s\xc4\x85 wi\xc4\x99c zwi\xc4\x85zane z odkryciem dawnego archiwum, urz\xc4\x99du b\xc4\x85d\xc5\xba kancelarii. Wyj\xc4\x85tek stanowi pa\xc5\x82acyk E na Trojeckim Przedmie\xc5\x9bciu Nowogrodu Wielkiego \xe2\x80\x93 w miejscu pa\xc5\x82acyku znajdowa\xc5\x82 si\xc4\x99 w XII wieku wsp\xc3\xb3lny budynek s\xc4\x85du ksi\xc4\x99cia i namiestnika._NEWLINE_Nieliczne gramoty przechowywano. Do nich nale\xc5\xbcy kilka dokument\xc3\xb3w o poka\xc5\xbanych rozmiarach, zawieraj\xc4\x85ce teksty literackie. S\xc4\x85 to dokument nr 17, znaleziony w Tor\xc5\xbcku, nr 893 z Nowogrodu, zachowany we fragmentach, oraz dwie ksi\xc4\x85\xc5\xbceczki \xe2\x80\x93 dokument nr 419 z zapisem modlitwy i nr 930 z tekstem zakl\xc4\x99cia przeciw gor\xc4\x85czce._NEWLINE_Najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej odnajduje si\xc4\x99 dokumenty zwini\xc4\x99te w rulon, tylko nieliczne s\xc4\x85 rozprostowane. Tekst jest wydrapany na wewn\xc4\x99trznej stronie zwoju, rzadziej na obu, mie\xc5\x9bci si\xc4\x99 w jednej linijce, w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci wypadk\xc3\xb3w nie jest podzielony na s\xc5\x82owa, na wz\xc3\xb3r \xc5\x9bredniowiecznych dokument\xc3\xb3w s\xc5\x82owia\xc5\x84skich. Wi\xc4\x99ksza cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 dokument\xc3\xb3w zachowa\xc5\x82a si\xc4\x99 we fragmentach \xe2\x80\x93 niszcza\xc5\x82y pod ziemi\xc4\x85 wraz z up\xc5\x82ywem czasu. Spotyka si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc celowo poci\xc4\x99te b\xc4\x85d\xc5\xba rozerwane gramoty. O praktyce celowego niszczenia korespondencji na korze brzozowej wspomina Cyryk z Nowogrodu w dwunastowiecznym dziele Pytania, w kt\xc3\xb3rym rozwa\xc5\xbca\xc5\x82 kwesti\xc4\x99: czy jest grzechem chodzenie po poci\xc4\x99tych gramotach? Obecnie lingwi\xc5\x9bci i historycy potrafi\xc4\x85 rozszyfrowa\xc4\x87 og\xc3\xb3ln\xc4\x85 tre\xc5\x9b\xc4\x87 dokumentu, jednak niekiedy brak liter na brzegach utrudnia odczytanie tekstu.\n_START_SECTION_\nDatowanie gramot\n_START_PARAGRAPH_\nDokumenty na brzozowej korze s\xc4\x85 datowane przede wszystkim metod\xc4\x85 stratygraficzn\xc4\x85 \xe2\x80\x93 podstaw\xc4\x85 badania jest s\xc5\x82\xc3\xb3j ziemi, w kt\xc3\xb3rym znaleziono gramot\xc4\x99. Wa\xc5\xbcn\xc4\x85 rol\xc4\x99 przy ustalaniu daty pochodzenia dokumentu odgrywa r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dendrochronologia \xe2\x80\x93 w tym przypadku por\xc3\xb3wnuje si\xc4\x99 dokument z pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bciami drewnianych budowli. W Nowogrodzie Wielkim, gdzie znaleziono najwi\xc4\x99cej dokument\xc3\xb3w na korze brzozowej, obiektem bada\xc5\x84 dendrochronologicznych s\xc4\x85 drewniane nawierzchnie ulic, wymieniane \xc5\x9brednio co trzydzie\xc5\x9bci pi\xc4\x99\xc4\x87 lat._NEWLINE_Niekt\xc3\xb3re gramoty s\xc4\x85 datowane na podstawie wymienionych w tek\xc5\x9bcie postaci historycznych, kt\xc3\xb3re znane s\xc4\x85 naukowcom z kronik. Ta metoda zosta\xc5\x82a zastosowana przy badaniu szeregu dokument\xc3\xb3w, zawieraj\xc4\x85cych imiona bojar\xc3\xb3w nowogrodzkich z rodu Miszynicz\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy przez sze\xc5\x9b\xc4\x87 pokole\xc5\x84 piastowali urz\xc4\x85d namiestnika miasta._NEWLINE_Wraz ze zwi\xc4\x99kszeniem liczby dokument\xc3\xb3w na brzozowej korze powstaj\xc4\x85 nowe sposoby datowania gramot na podstawie cech niezwi\xc4\x85zanych z stratygrafi\xc4\x85. Do takich sposob\xc3\xb3w nale\xc5\xbc\xc4\x85 przede wszystkim metody paleograficzna i lingwistyczna; zacz\xc4\x85\xc5\x82 je stosowa\xc4\x87 Andriej Zalizniak do dokument\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rych daty pochodzenia nie da\xc5\x82o si\xc4\x99 okre\xc5\x9bli\xc4\x87 przy pomocy stratygrafii.\n_START_SECTION_\nGramoty jako \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o historyczne\n_START_PARAGRAPH_\nHistoryczn\xc4\x85 warto\xc5\x9b\xc4\x87 dokument\xc3\xb3w na brzozowej korze dostrzeg\xc5\x82 ju\xc5\xbc w latach trzydziestych Artemij Arcichowski. Tematem gramot zajmowali si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Lew Czerepnin i Walenty Janin, autorzy prac monograficznych._NEWLINE_Dokumenty s\xc4\x85 zar\xc3\xb3wno \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ami archeologicznymi, jak i historycznymi: miejsce ich znalezienia jest r\xc3\xb3wnie wa\xc5\xbcne jak ich tre\xc5\x9b\xc4\x87. Niekiedy dzi\xc4\x99ki gramotom mo\xc5\xbcna nazwa\xc4\x87 miejsce wykopalisk archeologicznych: dw\xc3\xb3r nieznanego mieszka\xc5\x84ca Nowogrodu Wielkiego zosta\xc5\x82 zidentyfikowany jako posiad\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 dwunastowiecznego malarza Oliseja Greczyna, kt\xc3\xb3remu przypisuje si\xc4\x99 autorstwo nowogrodzkiej wersji Acheiropoietosu. Na podstawie tekstu mo\xc5\xbcna odtworzy\xc4\x87 wygl\xc4\x85d budynku, dla przyk\xc5\x82adu, nowogrodzki s\xc4\x85d wed\xc5\x82ug opisu mia\xc5\x82 arkady. Wymieniane w gramotach imiona ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85t, feuda\xc5\x82\xc3\xb3w, kupc\xc3\xb3w, urz\xc4\x99dnik\xc3\xb3w, wzmianki o pieni\xc4\x85dzach, nazwy geograficzne pomagaj\xc4\x85 naukowcom odtworzy\xc4\x87 histori\xc4\x99 danego miejsca, spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa, gospodarki, stosunk\xc3\xb3w politycznych._NEWLINE_Dzi\xc4\x99ki dokumentom stworzone zosta\xc5\x82o drzewo genealogiczne rod\xc3\xb3w bojarskich Republiki Nowogrodzkiej, tym zagadnieniem zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 Walenty Janin. Aleksy Gippius na podstawie por\xc3\xb3wnania tre\xc5\x9bci nowogrodzkich kronik i gramot okre\xc5\x9bli\xc5\x82 polityczn\xc4\x85 rol\xc4\x99 niekt\xc3\xb3rych postaci historycznych, na przyk\xc5\x82ad, Piotra-Pietroka Micha\xc5\x82kowicza, przedstawiciela nowogrodzkiej bojarskiej oligarchii XII wieku._NEWLINE_Z dokument\xc3\xb3w na korze mo\xc5\xbcna dowiedzie\xc4\x87 si\xc4\x99 o dzier\xc5\xbcawach ziemi, kontaktach ekonomicznych Nowogrodu Wielkiego ze Pskowem, Moskw\xc4\x85 okresu w\xc5\x82adzy bojara Kuczki, Po\xc5\x82ockiem, Suzdalem, Kijowem a nawet z ziemi\xc4\x85 obdorsk\xc4\x85 na Syberii. Pro\xc5\x9bby ch\xc5\x82op\xc3\xb3w, akta kupna, testamenty z XIV\xe2\x80\x93XV wieku wzbogacaj\xc4\x85 wiedz\xc4\x99 o rozwoju ustroju feudalnego, biurokracji s\xc4\x85dowej, rzemie\xc5\x9blnictwie, konfliktach wojennych i zewn\xc4\x99trznej polityce Nowogrodu Wielkiego. Gramoty podaj\xc4\x85 szczeg\xc3\xb3\xc5\x82y \xc5\xbcycia codziennego i polityki, kt\xc3\xb3rych nie spos\xc3\xb3b szuka\xc4\x87 w dokumentach oficjalnych i kronikach._NEWLINE_Dokumenty na korze brzozy zawieraj\xc4\x85 szereg wiadomo\xc5\x9bci o historii cerkwi. Gramoty potwierdzi\xc5\x82y hipotezy o czasie powstania niekt\xc3\xb3rych element\xc3\xb3w liturgii. Kilka z nich zawiera informacje o stosunkach mi\xc4\x99dzy duchowie\xc5\x84stwem a wiernymi. Dokument z trzeciej \xc4\x87wierci XI wieku zawiera wzmiank\xc4\x99 o \xc5\x9bwi\xc4\x99tych Borysie i Glebie, kanonizowanych w 1071 roku._NEWLINE_Gramotami interesuj\xc4\x85 si\xc4\x99 badacze \xc5\xbcycia codziennego dawnej Rusi. S\xc4\x85 one potwierdzeniem tezy o wysokim procencie ludzi pi\xc5\x9bmiennych. Zar\xc3\xb3wno m\xc4\x99\xc5\xbcczy\xc5\xbani jak i kobiety z ni\xc5\xbcszych warstw spo\xc5\x82ecznych od dzieci\xc5\x84stwa uczyli si\xc4\x99 czyta\xc4\x87 i pisa\xc4\x87. Listy pisali sami, jednak istnia\xc5\x82a r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc profesja skryby, kt\xc3\xb3ry jednocze\xc5\x9bnie pe\xc5\x82ni\xc5\x82 funkcj\xc4\x99 go\xc5\x84ca. Rodzinna korespondencja mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Nowogrodu Wielkiego \xc5\x9bwiadczy o wysokiej pozycji kobiety, kt\xc3\xb3ra mog\xc5\x82a wysy\xc5\x82a\xc4\x87 m\xc4\x99\xc5\xbcowi polecenia i samodzielnie zarz\xc4\x85dza\xc4\x87 finansami. Dokumenty s\xc4\x85 \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em informacji na temat od\xc5\xbcywiania, ubioru, stosunk\xc3\xb3w mi\xc4\x99dzyludzkich, go\xc5\x9bcinno\xc5\x9bci, przyja\xc5\xbani, mi\xc5\x82o\xc5\x9bci, na przyk\xc5\x82ad, dwunastowieczna gramota nr 752 jest listem mi\xc5\x82osnym nowogrodzkiej dziewczyny.\n_START_SECTION_\nPublikowanie gramot\n_START_PARAGRAPH_\nDokumenty na brzozowej korze zacz\xc4\x99to publikowa\xc4\x87 w serii \xd0\x9d\xd0\xbe\xd0\xb2\xd0\xb3\xd0\xbe\xd1\x80\xd0\xbe\xd0\xb4\xd1\x81\xd0\xba\xd0\xb8\xd0\xb5 \xd0\xb3\xd1\x80\xd0\xb0\xd0\xbc\xd0\xbe\xd1\x82\xd1\x8b \xd0\xbd\xd0\xb0 \xd0\xb1\xd0\xb5\xd1\x80\xd0\xb5\xd1\x81\xd1\x82\xd0\xb5 \xd0\xb8\xd0\xb7 \xd1\x80\xd0\xb0\xd1\x81\xd0\xba\xd0\xbe\xd0\xbf\xd0\xbe\xd0\xba\xe2\x80\xa6 \xd0\xb3\xd0\xbe\xd0\xb4\xd0\xbe\xd0\xb2 od 1953 roku. Dotychczas ukaza\xc5\x82o si\xc4\x99 jedena\xc5\x9bcie tom\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re zawieraj\xc4\x85 teksty dziewi\xc4\x99ciuset pi\xc4\x99tnastu gramot nowogrodzkich, dokument\xc3\xb3w ze Starej Russy i Tor\xc5\xbcka, a tak\xc5\xbce nowogrodzkie teksty pisane na drewnianych tabliczkach \xe2\x80\x93 przewa\xc5\xbcnie z informacj\xc4\x85 o d\xc5\x82u\xc5\xbcnikach, i piecz\xc4\x99ciach cylindrycznych, tabliczkach woskowych, staroruskich graffiti oraz nowogrodzkich dokumentach o\xc5\x82owianych. Teksty na wszystkich tych no\xc5\x9bnikach wykazuj\xc4\x85 podobie\xc5\x84stwo j\xc4\x99zykowe i reprezentuj\xc4\x85 ten sam typ pi\xc5\x9bmiennictwa. Przed wydaniem w serii ka\xc5\xbcda nowo odkryta gramota jest wydawana i omawiana w periodyku naukowym \xd0\x92\xd0\xbe\xd0\xbf\xd1\x80\xd0\xbe\xd1\x81\xd1\x8b \xd1\x8f\xd0\xb7\xd1\x8b\xd0\xba\xd0\xbe\xd0\xb7\xd0\xbd\xd0\xb0\xd0\xbd\xd0\xb8\xd1\x8f._NEWLINE_W ci\xc4\x85gu ostatniego p\xc3\xb3\xc5\x82wieku praca nad odczytaniem i zrozumieniem dokument\xc3\xb3w na korze brzozowej rozwija si\xc4\x99 dynamicznie: do pierwszych odczyta\xc5\x84 i t\xc5\x82umacze\xc5\x84 z lat pi\xc4\x99\xc4\x87dziesi\xc4\x85tych wnoszone s\xc4\x85 liczne poprawki. Drugie wydanie monografii Andrzeja Zalizniaka \xd0\x94\xd1\x80\xd0\xb5\xd0\xb2\xd0\xbd\xd0\xb5\xd0\xbd\xd0\xbe\xd0\xb2\xd0\xb3\xd0\xbe\xd1\x80\xd0\xbe\xd0\xb4\xd1\x81\xd0\xba\xd0\xb8\xd0\xb9 \xd0\xb4\xd0\xb8\xd0\xb0\xd0\xbb\xd0\xb5\xd0\xba\xd1\x82 z 2004 roku reprezentuje aktualny stan wiedzy w zakresie starorusycystyki._NEWLINE_Od roku 2006 zdj\xc4\x99cia, odpisy, t\xc5\x82umaczenia wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci gramot oraz bibliografia do nich zosta\xc5\x82y zdigitalizowane.'