b'\n_START_ARTICLE_\nFerdousi\n_START_PARAGRAPH_\nFerdousi (albo Firdausi, w\xc5\x82a\xc5\x9bciwie: Abol Ghasem Ferdousi, pers. \xd8\xa7\xd8\xa8\xd9\x88\xd8\xa7\xd9\x84\xd9\x82\xd8\xa7\xd8\xb3\xd9\x85 \xd9\x81\xd8\xb1\xd8\xaf\xd9\x88\xd8\xb3\xdb\x8c), (ur. 940 w pobli\xc5\xbcu Tusu, zm. tam\xc5\xbce 1020 albo 1025) \xe2\x80\x93 perski poeta epicki, autor Szahname, narodowego eposu Pers\xc3\xb3w i Tad\xc5\xbcyk\xc3\xb3w._NEWLINE_Poza jego "kunj\xc4\x85" Abol Ghasem i literackim pseudonimem ("tachallos") Ferdousi nie wiemy nic pewnego o jego imieniu i to\xc5\xbcsamo\xc5\x9bci jego rodziny. W r\xc3\xb3\xc5\xbcnych \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ach jego imi\xc4\x99 jest podawane jako Mansur, Hasan, lub Ali. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d rozmaitych stwierdze\xc5\x84 tego rodzaju za najbardziej wiarygodne nale\xc5\xbcy uzna\xc4\x87 to poczynione przez Fath-e Alego Bondariego, kt\xc3\xb3ry prze\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 Szahname na arabski w latach 1223 \xe2\x80\x93 1226. Wed\xc5\x82ug niego Ferdousi nazywa\xc5\x82 si\xc4\x99 "al-Amir al-Hakim Abol Ghasem Mansur-e al-Hasan al-Ferdousi at-Tusi". Nie wiemy, czemu poeta przyj\xc4\x85\xc5\x82 pseudonim Ferdousi ("[cz\xc5\x82owiek] z Raju"). Wed\xc5\x82ug jednej z p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych legend mia\xc5\x82 mu go nada\xc4\x87 Mahmud z Ghazny (998 \xe2\x80\x93 1030), zachwycony jego poezj\xc4\x85. Wed\xc5\x82ug Nezamiego Aruziego (XI\xe2\x80\x93XII w.) Ferdousi mia\xc5\x82 si\xc4\x99 urodzi\xc4\x87 w wiosce Ba\xc5\xbc, w dystrykcie Tabaran w pobli\xc5\xbcu Tusu. Wszystkie \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a zgadzaj\xc4\x85 si\xc4\x99 co do jego pochodzenia z Tusu (dzis. Meszhed). Wzmianki w Szahname pozwalaj\xc4\x85 stwierdzi\xc4\x87, \xc5\xbce Ferdousi urodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 w roku 940. Pochodzi\xc5\x82 z zamo\xc5\xbcnej rodziny miejscowych dehkan\xc3\xb3w i by\xc5\x82 szyit\xc4\x85, chocia\xc5\xbc nie jest jasne, do kt\xc3\xb3rego z od\xc5\x82am\xc3\xb3w szyizmu nale\xc5\xbca\xc5\x82._NEWLINE_W roku 970 Ferdousiemu urodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 syn, wi\xc4\x99c musia\xc5\x82 si\xc4\x99 o\xc5\xbceni\xc4\x87 jaki\xc5\x9b czas wcze\xc5\x9bniej. \xc5\xbbadne informacje o jego \xc5\xbconie jednak do nas nie dotar\xc5\x82y. Wed\xc5\x82ug w\xc5\x82asnych s\xc5\x82\xc3\xb3w Ferdousiego rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 on prac\xc4\x99 nad Szahname po \xc5\x9bmierci Daghighiego, zamierzaj\xc4\x85c kontynuowa\xc4\x87 pozostawione przez niego dzie\xc5\x82o. Musia\xc5\x82o to by\xc4\x87 zatem w roku 976/977. Z pewno\xc5\x9bci\xc4\x85 Ferdousi pisa\xc5\x82 poezj\xc4\x99 ju\xc5\xbc wcze\xc5\x9bniej i zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 wiele przypisywanych mu wierszy lirycznych, ale ich autentyczno\xc5\x9b\xc4\x87 jest w\xc4\x85tpliwa. Przy swojej pracy poeta wykorzystywa\xc5\x82 kopi\xc4\x99 napisanej proz\xc4\x85 Szahname sporz\xc4\x85dzonej pod nadzorem Mohammad-e Abd ar-Razzagha (zm. 961), samanidzkiego namiestnika Tusu. Syn Mohammada, Mansur, wspiera\xc5\x82 Ferdousiego finansowo w jego przedsi\xc4\x99wzi\xc4\x99ciu, dop\xc3\xb3ki w roku 987 nie zosta\xc5\x82 aresztowany i skazany na \xc5\x9bmier\xc4\x87. Mimo stara\xc5\x84 Ferdousi nie znalaz\xc5\x82 \xc5\xbcadnego kolejnego patrona i stopniowo popada\xc5\x82 w coraz wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 bied\xc4\x99. W roku 994 uda\xc5\x82o mu si\xc4\x99 uko\xc5\x84czy\xc4\x87 pierwsz\xc4\x85 wersj\xc4\x99 Szahname, niemniej kontynuowa\xc5\x82 swoj\xc4\x85 prac\xc4\x99 nad ostateczn\xc4\x85 wersj\xc4\x85 eposu. W roku 1004 tworzy zawarty w Szahname panegiryk na cze\xc5\x9b\xc4\x87 Mahmuda z Ghazny, w kt\xc3\xb3rym prosi on wezyra Fazl-e Ahmada Esfarajeniego (zm. 1014) o wstawienie si\xc4\x99 za nim przed su\xc5\x82tanem. W roku 1006 zmar\xc5\x82 syn Ferdousiego, kt\xc3\xb3remu ten po\xc5\x9bwi\xc4\x99ci\xc5\x82 zawart\xc4\x85 w Szahname elegi\xc4\x99. W napisanym w tym samym roku fragmencie Ferdousi skar\xc5\xbcy si\xc4\x99, \xc5\xbce wskutek kalumnii rywali Mahmud nie zwr\xc3\xb3ci\xc5\x82 uwagi na Szahname i prosi m\xc5\x82odszego brata Mahmuda, Nasra, o wstawienie si\xc4\x99 za nim. W tym okresie dzie\xc5\x82o Ferdousiego zaczyna by\xc4\x87 kopiowane na u\xc5\xbcytek warstw wy\xc5\xbcszych i recytowane przez zawodowych recytator\xc3\xb3w, ale on sam nie czerpie z tego \xc5\xbcadnych korzy\xc5\x9bci finansowych. Ostatecznie Szahname zosta\xc5\x82a uko\xc5\x84czona 8 marca 1010 roku._NEWLINE_Nasze informacje o \xc5\xbcyciu poety po roku 1010 ograniczaj\xc4\x85 si\xc4\x99 w zasadzie do tego, co przekaza\xc5\x82 Nezami Aruzi. Wed\xc5\x82ug niego po sko\xc5\x84czeniu Szahname Ferdousi uda\xc5\x82 si\xc4\x99 do Ghazny (dzis. Ghazni), gdzie dzi\xc4\x99ki pomocy wezyra Ahmada-e Hasana Mejmandiego (zm. 1032) uda\xc5\x82o mu si\xc4\x99 przedstawi\xc4\x87 swoje dzie\xc5\x82o Mahmudowi. Nie zosta\xc5\x82o ono jednak pozytywnie przyj\xc4\x99te przez su\xc5\x82tana z powodu religijnej orientacji Ferdousiego oraz kalumnii innych poet\xc3\xb3w. W rezultacie zamiast pierwotnie obiecanego jednego dinara za ka\xc5\xbcdy wers Ferdousi otrzyma\xc5\x82 jedynie jeden dirham. Zniewa\xc5\xbcony r\xc3\xb3\xc5\xbcnic\xc4\x85 pomi\xc4\x99dzy tym wynagrodzeniem a \xc5\x82askami, jakie spotyka\xc5\x82y dworskich panegiryst\xc3\xb3w, Ferdousi uda\xc5\x82 si\xc4\x99 do \xc5\x82a\xc5\xbani, by nast\xc4\x99pnie wypi\xc4\x87 piwo i podzieli\xc4\x87 ca\xc5\x82\xc4\x85 sum\xc4\x99 otrzyman\xc4\x85 od Mahmuda pomi\xc4\x99dzy \xc5\x82aziebnego i sprzedawc\xc4\x99 piwa. Boj\xc4\x85c si\xc4\x99 zemsty su\xc5\x82tana, Ferdousi opu\xc5\x9bci\xc5\x82 Ghazn\xc4\x99 jeszcze w nocy i ukrywa\xc5\x82 si\xc4\x99 przez p\xc3\xb3\xc5\x82 roku w Heracie, by nast\xc4\x99pnie znale\xc5\xba\xc4\x87 schronienie w Tabarestanie przy Espahbadzie Szahrijarze z miejscowej dynastii Bawandyd\xc3\xb3w. P\xc3\xb3\xc5\xbaniejsze tradycje na temat podr\xc3\xb3\xc5\xbcy poety do Bagdadu i Isfahanu nale\xc5\xbcy uzna\xc4\x87 za ca\xc5\x82kowicie legendarne. W Tabarestanie Ferdousi mia\xc5\x82 u\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc4\x87 maj\xc4\x85c\xc4\x85 100 linijek satyr\xc4\x99 na Mahmuda, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 jednak w\xc5\x82adca Tabarestanu kupi\xc5\x82 od niego za sto tysi\xc4\x99cy dirham\xc3\xb3w i zniszczy\xc5\x82, tak \xc5\xbce przetrwa\xc5\x82o tylko sze\xc5\x9b\xc4\x87 przekazanych ustnie linijek, kt\xc3\xb3re zapisa\xc5\x82 Nezami Aruzi. Mahmud mia\xc5\x82 \xc5\xbca\xc5\x82owa\xc4\x87 swojego zachowania wobec poety i za rekomendacj\xc4\x85 Mejmandiego wys\xc5\x82a\xc4\x87 dla Ferdousiego wielb\xc5\x82\xc4\x85dy z \xc5\x82adunkiem indygo warto\xc5\x9bci dwudziestu tysi\xc4\x99cy dinar\xc3\xb3w, ale kiedy dotar\xc5\x82y one do Tusu przez bram\xc4\x99 Rudbar, cia\xc5\x82o Ferdousiego by\xc5\x82o wyprowadzane z miasta przez bram\xc4\x99 Razan. Odm\xc3\xb3wiono mu poch\xc3\xb3wku na muzu\xc5\x82ma\xc5\x84skim cmentarzu jako szyicie i ostatecznie musia\xc5\x82 by\xc4\x87 pochowany w swoim sadzie. Pozosta\xc5\x82a po Ferdousim c\xc3\xb3rka odm\xc3\xb3wi\xc5\x82a przyj\xc4\x99cia przeznaczonej dla jej ojca zap\xc5\x82aty i Mahmud zdecydowa\xc5\x82 by zbudowa\xc4\x87 za te pieni\xc4\x85dze karawanseraj. Wed\xc5\x82ug Daulatszaha (zm. 1494) Ferdousi zmar\xc5\x82 w roku 1020, za\xc5\x9b wed\xc5\x82ug Hamdallaha Mostaufiego (XIV w.) i Fasiha Chafiego (zm. 1442) sta\xc5\x82o si\xc4\x99 to w roku 1025._NEWLINE_Wiele szczeg\xc3\xb3\xc5\x82\xc3\xb3w opowie\xc5\x9bci Nezamiego Aruziego jest niezgodnych z faktami lub po prostu ma charakter legendarny. Dla przyk\xc5\x82adu przetrwa\xc5\x82o wi\xc4\x99cej ni\xc5\xbc sze\xc5\x9b\xc4\x87 linii satyry na Mahmuda, chocia\xc5\xbc ich autentyczno\xc5\x9b\xc4\x87 jest kwestionowana. Najprawdopodobniej popieraj\xc4\x85cym Ferdousiego wezyrem nie by\xc5\x82 Mejmandi, b\xc4\x99d\xc4\x85cy fanatycznym sunnit\xc4\x85 i nigdy nie wymieniony w Szahname, ale Esfarajeni, kt\xc3\xb3ry wprowadzi\xc5\x82 j\xc4\x99zyk perski do kancelarii Ghaznawid\xc3\xb3w i zosta\xc5\x82 pozbawiony stanowiska w roku 1011. Z kolei wezyrem, kt\xc3\xb3ry doprowadzi\xc5\x82 do tego, \xc5\xbce Mahmud po\xc5\xbca\xc5\x82owa\xc5\x82 swojego wcze\xc5\x9bniejszego zachowania, m\xc3\xb3g\xc5\x82 by\xc4\x87 Hasanak (zm. 1032), nast\xc4\x99pca Mejmandiego od roku 1025. Je\xc5\x9bli zawierzy\xc4\x87 opowie\xc5\x9bci Nezamiego Aruziego, to rok 1025 wydaje si\xc4\x99 zatem bardziej prawdopodobn\xc4\x85 dat\xc4\x85 \xc5\x9bmierci Ferdousiego. Niekt\xc3\xb3re szczeg\xc3\xb3\xc5\x82y wersji Aruziego potwierdzaj\xc4\x85 inne \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a. I tak autor Tarich-e Sistan tak\xc5\xbce pisze o podr\xc3\xb3\xc5\xbcy Ferdousiego do Ghazny i jego spotkaniu z Mahmudem. Z kolei Nezami Gand\xc5\xbcawi (zm. 1209) i Attar (zm. 1221) cz\xc4\x99sto odnosz\xc4\x85 si\xc4\x99 do r\xc3\xb3\xc5\xbcnic pomi\xc4\x99dzy poet\xc4\x85 a Mahmudem oraz niewdzi\xc4\x99czno\xc5\x9bci su\xc5\x82tana w stosunku do niego, a nawet do incydentu z piciem piwa i rozdaniem zap\xc5\x82aty. Attar ponadto odnosi si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc do odmowy wypowiedzenia modlitwy nad cia\xc5\x82em Ferdousiego przez chatiba._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszej legendy, kt\xc3\xb3ra ma swoje \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o we wst\xc4\x99pie do edycji Szahname napisanym przez timurydzkiego ksi\xc4\x99cia Bajsonghora (zm. 1433), Ferdousi, obsypany honorami, mia\xc5\x82 przez d\xc5\x82u\xc5\xbcszy czas pozostawa\xc4\x87 na dworze Mahmuda, zanim ten zmieni\xc5\x82 sw\xc3\xb3j stosunek do niego. Wiod\xc4\x85cym motywem Szahname jest walka pomi\xc4\x99dzy Iranem a Turanem, krajem koczownik\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3ry w czasach Ferdousiego by\xc5\x82 uto\xc5\xbcsamiany z "krajem Turk\xc3\xb3w", czyli Turkiestanem. Wbrew p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszej tradycji Mahmud nie odrzuci\xc5\x82 jednak poematu ze wzgl\xc4\x99du na swoje tureckie pochodzenie. Nale\xc5\xbcy zauwa\xc5\xbcy\xc4\x87, \xc5\xbce napisane przez szyit\xc4\x99 i gloryfikuj\xc4\x85ce przedmuzu\xc5\x82ma\xc5\x84sk\xc4\x85 przesz\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 Iranu Szahname zawiera\xc5\x82o tre\xc5\x9bci sprzeczne z ortodoksyjnie sunnick\xc4\x85 ideologi\xc4\x85 dworu Mahmuda. Ponadto ten ostatni docenia\xc5\x82 jedynie wiersze liryczne, w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci za\xc5\x9b panegiryki po\xc5\x9bwi\xc4\x99cone jego osobie. Z punktu widzenia ghaznawidzkiej poezji dworskiej tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9b\xc4\x87 Ferdousiego "by\xc5\x82a \xe2\x80\x93 zar\xc3\xb3wno od strony tre\xc5\x9bci, jak i formy \xe2\x80\x93 tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci\xc4\x85 prymitywn\xc4\x85, ma\xc5\x82o eleganck\xc4\x85, a jej oryginalno\xc5\x9b\xc4\x87 nie zachwyca\xc5\x82a. Obecnie na te kwestie inaczej patrzymy. Szah name jest dzi\xc5\x9b ogromnie popularnym poematem, w\xc5\x82a\xc5\x9bciwie spisan\xc4\x85 wierszem mityczn\xc4\x85 histori\xc4\x85 Iranu, maj\xc4\x85cym wp\xc5\x82yw w wielu sprawach na \xc5\x9bwiatopogl\xc4\x85d Ira\xc5\x84czyk\xc3\xb3w. W Ferdousim literaturoznawcy widz\xc4\x85 za\xc5\x82o\xc5\xbcyciela podwalin wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej perszczyzny".'