b'\n_START_ARTICLE_\nKsi\xc4\x99\xc5\xbcy M\xc5\x82yn\n_START_SECTION_\nPierwsi w\xc5\x82a\xc5\x9bciciele\n_START_PARAGRAPH_\nZesp\xc3\xb3\xc5\x82 \xc3\xb3w powsta\xc5\x82 na miejscu dawnej osady m\xc5\x82y\xc5\x84skiej, nale\xc5\xbc\xc4\x85cej do proboszcza \xc5\x82\xc3\xb3dzkiego, wzmiankowanej w 1428 i 1521. Dzia\xc5\x82a\xc5\x82 tam r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc m\xc5\x82yn so\xc5\x82tysi, p\xc3\xb3\xc5\xbaniej zwany w\xc3\xb3jtowskim, wzniesiony w tym samym czasie, w niewielkiej odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci od pleba\xc5\x84skiego, w g\xc3\xb3rnym biegu rzeki Jasie\xc5\x84, prawego dop\xc5\x82ywu Neru. Na mocy postanowienia w\xc5\x82adz z 21 listopada 1823 m\xc5\x82yny W\xc3\xb3jtowski, Ksi\xc4\x99\xc5\xbcy i Lamus przesz\xc5\x82y pod zarz\xc4\x85d gminy miejskiej z zamys\xc5\x82em wykorzystania ich na cele przemys\xc5\x82owe, zgodnie z zasadami ustalonymi 30 stycznia 1821 przez administracj\xc4\x99 rz\xc4\x85dow\xc4\x85 Kr\xc3\xb3lestwa Polskiego._NEWLINE_Pierwszym, kt\xc3\xb3ry zbudowa\xc5\x82 tam manufaktur\xc4\x99, by\xc5\x82 Krystian Wendisch, uruchamiaj\xc4\x85c du\xc5\xbc\xc4\x85 prz\xc4\x99dzalni\xc4\x99 (1827\xe2\x80\x931830), nast\xc4\x99pnie, po jego \xc5\x9bmierci (1830), Karol Fryderyk Moes, a z kolei po jego \xc5\x9bmierci (1863) Teodor Kruche, syn fabrykanta pabianickiego Beniamina Kruschego. Po\xc5\xbcar w 1870 przerwa\xc5\x82 jego dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 produkcyjn\xc4\x85. W tym samym roku spalon\xc4\x85 fabryk\xc4\x99 i ca\xc5\x82\xc4\x85 posiad\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 Ksi\xc4\x99\xc5\xbcego M\xc5\x82yna i W\xc3\xb3jtowskiego M\xc5\x82yna kupi\xc5\x82 Karol Wilhelm Scheibler, przedsi\xc4\x99biorca dynamicznie rozwijaj\xc4\x85cy dotychczas sw\xc3\xb3j zak\xc5\x82ad bawe\xc5\x82niany przy Wodnym Rynku w \xc5\x81odzi.\n_START_SECTION_\nKarol Scheibler\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsza prz\xc4\x99dzalnia Karola Scheiblera (pochodz\xc4\x85cego z rodziny niemieckiej, kt\xc3\xb3ry z belgijskim paszportem dotar\xc5\x82 w 1854 do \xc5\x81odzi via Ozork\xc3\xb3w), z maszyn\xc4\x85 parow\xc4\x85 o mocy 40 KM, powsta\xc5\x82a przy Wodnym Rynku(dzi\xc5\x9b Plac Zwyci\xc4\x99stwa) obok parku \xc5\xb9r\xc3\xb3dliska w 1855. W nast\xc4\x99pnych latach nast\xc4\x85pi\xc5\x82a rozbudowa przedsi\xc4\x99biorstwa w tym rejonie do postaci zabudowy fabryczno-mieszkalnej, b\xc4\x99d\xc4\x85cej pierwsz\xc4\x85 planow\xc4\x85 tego typu w \xc5\x81odzi. Ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 w pierwszej fazie rozwoju stanowi\xc5\x82a pewnego rodzaju jurydyk\xc4\x99 \xe2\x80\x93 enklaw\xc4\x99 na gruntach miejskich, nie podlegaj\xc4\x85c\xc4\x85 w\xc5\x82adzom miejskim._NEWLINE_Pocz\xc4\x85wszy od lat 70. XIX w. zacz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 rozrasta\xc4\x87 kolejny kompleks fabryczny Scheiblera \xe2\x80\x93 na niespotykan\xc4\x85 wcze\xc5\x9bniej skal\xc4\x99 \xe2\x80\x93 "Ksi\xc4\x99\xc5\xbcy M\xc5\x82yn" (wed\xc5\x82ug projektu Hilarego Majewskiego \xe2\x80\x93 cho\xc4\x87 atrybucja ta budzi powa\xc5\xbcne w\xc4\x85tpliwo\xc5\x9bci), z najwi\xc4\x99kszym w \xc5\x81odzi budynkiem prz\xc4\x99dzalni bawe\xc5\x82ny (207 m d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci), osiedlem dla robotnik\xc3\xb3w, domami mieszkalnymi tzw. famu\xc5\x82ami, sklepem fabrycznym tzw. konsumem, stra\xc5\xbc\xc4\x85 po\xc5\xbcarn\xc4\x85, szpitalem, szko\xc5\x82\xc4\x85, zespo\xc5\x82em pa\xc5\x82acowym i parkiem wraz ze stawem. Obecnie ta zwarta dzielnica mieszkalno-przemys\xc5\x82owa, b\xc4\x99d\xc4\x85ca niezwyk\xc5\x82ym "miastem w mie\xc5\x9bcie", jest jednym z najciekawszych zabytk\xc3\xb3w przemys\xc5\x82owych na \xc5\x9bwiecie. Zesp\xc3\xb3\xc5\x82 fabryczny na Ksi\xc4\x99\xc5\xbcym M\xc5\x82ynie - zwany te\xc5\xbc z niemiecka Pffafendorfem - to pierwsze w tej skali, p\xc3\xb3\xc5\xbaniej ju\xc5\xbc nieprze\xc5\x9bcignione, za\xc5\x82o\xc5\xbcenie prezentuj\xc4\x85ce charakterystyczny dla \xc5\x81odzi uk\xc5\x82ad: fabryka - rezydencja - osiedle mieszkaniowe. To jedna z najlepszych tego rodzaju realizacji, nie tylko na gruncie polskim, ale tak\xc5\xbce i europejskim. Jako kompleks wpisany zosta\xc5\x82 do rejestru zabytk\xc3\xb3w, a od kilku lat czynione s\xc4\x85 starania, by trafi\xc5\x82 na list\xc4\x99 \xc5\x9awiatowego Dziedzictwa UNESCO._NEWLINE_Przedsi\xc4\x99biorstwo Scheiblera (najwi\xc4\x99ksze w\xc5\x9br\xc3\xb3d przedsi\xc4\x99biorstw w\xc5\x82\xc3\xb3kienniczych w Kr\xc3\xb3lestwie Polskim) obj\xc4\x99\xc5\x82o prawie ca\xc5\x82\xc4\x85 stref\xc4\x99 posiade\xc5\x82 wodno-fabrycznych, ci\xc4\x85gn\xc4\x85c si\xc4\x99 od ulicy Piotrkowskiej po granic\xc4\x99 Widzewa (do obecnej ulicy Konstytucyjnej). \xc5\x81\xc4\x85czna powierzchnia tych teren\xc3\xb3w wynosi\xc5\x82a ponad 500 ha, co stanowi\xc5\x82o ok. 14% \xc3\xb3wczesnego terytorium miasta. Ca\xc5\x82y kompleks wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnia\xc5\x82 si\xc4\x99 nie tylko nowoczesno\xc5\x9bci\xc4\x85 produkcji, lecz tak\xc5\xbce doskona\xc5\x82\xc4\x85 jak na owe czasy organizacj\xc4\x85 przestrzenn\xc4\x85. Wszystkie obiekty fabryczne, o \xc5\x82\xc4\x85cznej kubaturze ponad 1 mln m\xc2\xb3, jako pierwsze w \xc5\x81odzi zosta\xc5\x82y powi\xc4\x85zane systemem bocznic kolejowych o d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci ok. 5 km od linii kolei \xc5\xbcelaznej fabryczno-\xc5\x82\xc3\xb3dzkiej (uruchomionej 17 listopada 1865)._NEWLINE_Scheibler, w celu silniejszego zwi\xc4\x85zania robotnik\xc3\xb3w z przedsi\xc4\x99biorstwem, wybudowa\xc5\x82 ca\xc5\x82e szeregi bli\xc5\xbaniaczych dom\xc3\xb3w robotniczych \xe2\x80\x93 oko\xc5\x82o 1865 po p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej stronie Wodnego Rynku, w latach 70. XIX w. obok prz\xc4\x99dzalni na Ksi\xc4\x99\xc5\xbcym M\xc5\x82ynie, pod koniec XIX w. przy ulicy Emilii (dzi\xc5\x9b ul. ks. W. Tymienieckiego) i na pocz\xc4\x85tku XX w. wzd\xc5\x82u\xc5\xbc ulicy Prz\xc4\x99dzalnianej. Szczeg\xc3\xb3lnie rozbudowane zosta\xc5\x82o osiedle przyfabryczne na Ksi\xc4\x99\xc5\xbcym M\xc5\x82ynie. Dzi\xc5\x9b jest ono jednym z najcenniejszych zabytk\xc3\xb3w architektoniczno-urbanistycznych \xc5\x81odzi._NEWLINE_Ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 zespo\xc5\x82\xc3\xb3w przemys\xc5\x82owych uzupe\xc5\x82nia\xc5\x82y rezydencje pa\xc5\x82acowe: przy Wodnym Rynku (1865) \xe2\x80\x93 Pa\xc5\x82ac rodziny Scheibler\xc3\xb3w, obecnie Muzeum Kinematografii w \xc5\x81odzi, przy ulicy Piotrkowskiej w s\xc4\x85siedztwie Rynku Bielnikowego \xe2\x80\x93 obecnie zajmowane przez Politechnik\xc4\x99 \xc5\x81\xc3\xb3dzk\xc4\x85 oraz na rogu ulic Prz\xc4\x99dzalnianej i Emilii (1875) \xe2\x80\x93 obecnie Rezydencja Ksi\xc4\x99\xc5\xbcy M\xc5\x82yn, oddzia\xc5\x82 Muzeum Sztuki). T\xc4\x99 ostatni\xc4\x85 zajmowa\xc5\x82 zi\xc4\x99\xc4\x87 Scheiblera, Edward Herbst z \xc5\xbcon\xc4\x85 Matyld\xc4\x85._NEWLINE_W 1921 nast\xc4\x85pi\xc5\x82a fuzja zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w Scheiblera z zak\xc5\x82adem w\xc5\x82\xc3\xb3kienniczym Ludwika Grohmana (za\xc5\x82o\xc5\xbconym w 1842 przez Traugotta Grohmanna, ojca Ludwika). Dzi\xc4\x99ki temu powsta\xc5\x82o najwi\xc4\x99ksze przedsi\xc4\x99biorstwo przemys\xc5\x82u w\xc5\x82\xc3\xb3kienniczego w Polsce pocz\xc4\x85tku lat 20. XX wieku (Zjednoczone Zak\xc5\x82ady W\xc5\x82\xc3\xb3kiennicze K. Scheiblera i L. Grohmana, SA w \xc5\x81odzi).\n_START_SECTION_\nZespo\xc5\x82y fabryczne Karola Scheiblera\n_START_PARAGRAPH_\nZesp\xc3\xb3\xc5\x82 I \xe2\x80\x93 Wodny Rynek (obecnie Plac Zwyci\xc4\x99stwa), ulica Targowa._NEWLINE_Po otrzymaniu od w\xc5\x82adz miasta w 1854 placu przy Wodnym Rynku Karol Scheibler przyst\xc4\x85pi\xc5\x82 do budowy zespo\xc5\x82u fabrycznego. W kolejnych latach od 1855 na Wodnym Rynku wybudowa\xc5\x82: prz\xc4\x99dzalnie bawe\xc5\x82ny (1855 i 1868), tkalnie (1856 i 1868), kot\xc5\x82ownie (1856), magazyny (1856 i 1870), wyko\xc5\x84czalnie (1868). Dodatkowo w latach 1865\xe2\x80\x931868 postawi\xc5\x82 zesp\xc3\xb3\xc5\x82 pi\xc4\x99ciu dom\xc3\xb3w robotniczych. Obok przedsi\xc4\x99biorstwa w 1855 wybudowa\xc5\x82 dom mieszkalny dla siebie i swojej rodziny, kt\xc3\xb3ry w 1865 rozbudowano do postaci neorenesansowego pa\xc5\x82acyku, a w 1886 zmodernizowano (dzisiaj mie\xc5\x9bci si\xc4\x99 w nim Muzeum Kinematografii w \xc5\x81odzi)._NEWLINE_Przy ul. Targowej z kolei postawiono dom mieszkalny dla pracownik\xc3\xb3w nadzoru technicznego (1896), budynek administracji (pocz\xc4\x85tek XX wieku) i central\xc4\x99 handlow\xc4\x85 (1912)._NEWLINE_Zesp\xc3\xb3\xc5\x82 II \xe2\x80\x93 tereny nad Jasieniem: Ksi\xc4\x99\xc5\xbcy M\xc5\x82yn (ulice \xc5\x9bw. Emilii, Prz\xc4\x99dzalniana, Fabryczna, Ksi\xc4\x99\xc5\xbcy M\xc5\x82yn, Milionowa)._NEWLINE_Po nabyciu posiad\xc5\x82o\xc5\x9bci fabrycznej wraz z folwarkiem od T. Kruschego na Ksi\xc4\x99\xc5\xbcym M\xc5\x82ynie oraz teren\xc3\xb3w wzd\xc5\x82u\xc5\xbc ulicy Emilii od Jakuba Petersa, Scheibler przyst\xc4\x85pi\xc5\x82 na pocz\xc4\x85tku lat 70. XIX wieku do budowy ca\xc5\x82ego kompleksu fabrycznego, w tym najwi\xc4\x99kszego w \xc5\x81odzi budynku \xe2\x80\x93 prz\xc4\x99dzalni bawe\xc5\x82ny._NEWLINE_W kolejnych latach (od 1870) wybudowa\xc5\x82 przy ulicy \xc5\x9bw. Emilii prz\xc4\x99dzalni\xc4\x99 (1870-1879), budynki gospodarcze prz\xc4\x99dzalni (1873\xe2\x80\x931879), farbiarni\xc4\x99, wyko\xc5\x84czalni\xc4\x99 i cztery magazyny. Poza tym, podobnie jak przy Wodnym Rynku, lecz na o wiele wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 skal\xc4\x99, postawiono ca\xc5\x82y zesp\xc3\xb3\xc5\x82 dom\xc3\xb3w robotniczych: dziewi\xc4\x99tnastu przy ulicy \xc5\x9bw. Emilii (1873\xe2\x80\x931900), osiemnastu (trzy rz\xc4\x99dy po sze\xc5\x9b\xc4\x87 budynk\xc3\xb3w) przy ulicy Ksi\xc4\x99\xc5\xbcy M\xc5\x82yn (1873\xe2\x80\x931875) i trzech przy ulicy Fabrycznej (1885). Wybudowa\xc5\x82 te\xc5\xbc remiz\xc4\x99 zak\xc5\x82adowej stra\xc5\xbcy po\xc5\xbcarnej i domy mieszkalne dla stra\xc5\xbcak\xc3\xb3w przy ulicy \xc5\x9bw. Emilii (1878), szpital fabryczny przy ulicy Milionowej (1882), szko\xc5\x82\xc4\x99 przy ulicy Ksi\xc4\x99\xc5\xbcy M\xc5\x82yn (1877), konsum (sklep dla mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w osiedla) i zesp\xc3\xb3\xc5\x82 pa\xc5\x82acowy na rogu ulic Prz\xc4\x99dzalnianej i Tymienieckiego (1875), kt\xc3\xb3ry zajmowa\xc5\x82 zi\xc4\x99\xc4\x87 Scheiblera, Edward Herbst._NEWLINE_Zesp\xc3\xb3\xc5\x82 III \xe2\x80\x93 ulice \xc5\x9bw. Emilii oraz Widzewska (obecnie Jana Kili\xc5\x84skiego)._NEWLINE_Ulica \xc5\x9bw. Emilii obejmuje: tzw. Bielnik Kopischa (1829) przy ulicy \xc5\x9bw. Emilii (jeden z najstarszych budynk\xc3\xb3w mieszkalno-fabrycznych w \xc5\x81odzi nigdy bielnikiem nie by\xc5\x82), nowy bielnik (1878), bielnik i wyka\xc5\x84czalni\xc4\x99 (1880), dwa budynki fabryczne i magazyn (1890), elektrowni\xc4\x99 (1910\xe2\x80\x931914), budynki administracji, zesp\xc3\xb3\xc5\x82 pi\xc4\x99ciu dom\xc3\xb3w robotniczych (1900), mieszkania obs\xc5\x82ugi technicznej (koniec XIX w.) oraz szpital dzieci\xc4\x99cy (wybudowany w latach 1904\xe2\x80\x931905 przez firm\xc4\x99 Nestler\xe2\x80\x93Ferrenbach wed\xc5\x82ug projektu Paw\xc5\x82a R\xc3\xbcbensahma [Riebensahma])._NEWLINE_Przy ulicy Jana Kili\xc5\x84skiego wybudowano dwa domy robotnicze (1890) oraz pod numerem 187 (w 1898 lub 1899) powsta\xc5\x82a tzw. Nowa Tkalnia (proj. Pawe\xc5\x82 R\xc3\xbcbensahm) \xe2\x80\x93 obiekt znany ze spotkania w 1987 papie\xc5\xbca Jana Paw\xc5\x82a II z robotnicami przy warsztacie._NEWLINE_W 2015 Ksi\xc4\x99\xc5\xbcy M\xc5\x82yn zosta\xc5\x82 uznany pomnikiem historii. 23 maja 2016 Narodowy Bank Polski w ramach cyklu \xe2\x80\x9eOdkryj Polsk\xc4\x99\xe2\x80\x9d wprowadzi\xc5\x82 do obiegu (w nak\xc5\x82adzie do 1,2\xc2\xa0mln sztuk) monet\xc4\x99 pi\xc4\x99cioz\xc5\x82otow\xc4\x85 z widocznym fragmentem Ksi\xc4\x99\xc5\xbcego M\xc5\x82yna \xe2\x80\x93 prz\xc4\x99dzalni\xc4\x85, najstarszym budynkiem i kominem fabrycznym. Projekt monety, autorstwa Dobrochny Surajewskiej, powsta\xc5\x82 w oparciu o zdj\xc4\x99cie wykonane w 1926 przez W\xc5\x82odzimierza Pfeiffera.'