b'\n_START_ARTICLE_\nSarema\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nWyspa by\xc5\x82a zasiedlona ju\xc5\xbc 2000 lat p.n.e. W starych, skandynawskich sagach wyspa jest znana jako Eysysla. Na prze\xc5\x82omie XI i XII wieku Sarema by\xc5\x82a najzamo\xc5\xbcniejsz\xc4\x85 z esto\xc5\x84skich prowincji. W 1227 podobnie jak s\xc4\x85siednia Muhu nale\xc5\xbca\xc5\x82a do Zakonu kawaler\xc3\xb3w mieczowych. Pod koniec XIII wieku centralna i po\xc5\x82udniowa cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 wyspy przesz\xc5\x82a we w\xc5\x82adanie Biskupstwa Saare-L\xc3\xa4\xc3\xa4ne, a Arensburg (dzisiejsze Kuressaare) sta\xc5\x82o si\xc4\x99 drug\xc4\x85 co do wa\xc5\xbcno\xc5\x9bci (po Haapsalu) twierdz\xc4\x85 biskupstwa. Po I wojnie p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej (1563) wysp\xc4\x99 obj\xc4\x99\xc5\x82a w posiadanie Dania. Zaledwie 85 lat p\xc3\xb3\xc5\xbaniej, w 1648 roku wyspa zosta\xc5\x82a scedowana Szwecji. Podczas szwedzkiego panowania wysp\xc4\x99 zdziesi\xc4\x85tkowa\xc5\x82a epidemia d\xc5\xbcumy. W 1710, podczas III wojny p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej Sarema znalaz\xc5\x82a si\xc4\x99 w granicach Imperium Rosyjskiego, co zosta\xc5\x82o potwierdzone podczas pokoju w Nystad. W drugiej po\xc5\x82owie XIX wieku wyspa prze\xc5\xbcywa\xc5\x82a swoje prosperity \xe2\x80\x93 zosta\xc5\x82y uruchomione po\xc5\x82\xc4\x85czenia morskie z Ryg\xc4\x85 i Petersburgiem (1858). W 1891 w Kuressaare utworzono szko\xc5\x82\xc4\x99 morsk\xc4\x85. W 1896 Sarem\xc4\x99 po\xc5\x82\xc4\x85czono z Muhu grobl\xc4\x85, na kt\xc3\xb3rej zbudowano drog\xc4\x99, a w 1912 na wyspie zbudowano elektrowni\xc4\x99._NEWLINE_Rosjanie w\xc5\x82adali wysp\xc4\x85 a\xc5\xbc do 1917 roku. W pa\xc5\xbadzierniku 1917 wysp\xc4\x99 zdobyli Niemcy (Operacja Albion). P\xc3\xb3\xc5\x82 roku p\xc3\xb3\xc5\xbaniej, 24 lutego 1918 roku Sarema sta\xc5\x82a si\xc4\x99 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 niepodleg\xc5\x82ej Estonii. By\xc5\x82 to w\xc3\xb3wczas jeden z najintensywniej rolniczo wykorzystywanych obszar\xc3\xb3w w kraju. Na wyspie istnia\xc5\x82o w\xc3\xb3wczas ponad 10 tys. gospodarstw, specjalizuj\xc4\x85cych si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w produkcji mleka i jego przetwor\xc3\xb3w. Rybo\xc5\x82\xc3\xb3wstwem zajmowa\xc5\x82o si\xc4\x99 jedynie 2 proc. mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w. W 1919 na wyspie otworzono szko\xc5\x82\xc4\x99 rolnicz\xc4\x85. Na mocy Paktu Ribbentrop-Mo\xc5\x82otow w czerwcu 1940 roku na wysp\xc4\x99 wkroczy\xc5\x82a Armia Czerwona. Ponad tysi\xc4\x85c wyspiarzy zosta\xc5\x82o deportowanych na Syberi\xc4\x99. Od pa\xc5\xbadziernika 1941 do 1944 r. wyspa by\xc5\x82a okupowana przez Niemcy. Przez okres II wojny \xc5\x9bwiatowej wielu mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Saremy zosta\xc5\x82o wywiezionych do Niemiec b\xc4\x85d\xc5\xba te\xc5\xbc uciek\xc5\x82o do Szwecji. Populacja wyspy zmniejszy\xc5\x82a si\xc4\x99 o 1/3. W latach 1944\xe2\x80\x931990 wyspa nale\xc5\xbca\xc5\x82a do Esto\xc5\x84skiej SRR. Przeprowadzono kolektywizacj\xc4\x99 rolnictwa. Armia Czerwona zrobi\xc5\x82a z wyspy fortec\xc4\x99 buduj\xc4\x85c ponad 30 baz wojskowych. Prawa do swobodnego przemieszczania si\xc4\x99 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w na wysp\xc4\x99 by\xc5\x82y \xc5\x9bci\xc5\x9ble ograniczane. Od 20 sierpnia 1991 r. Sarema nale\xc5\xbcy do niepodleg\xc5\x82ej Estonii.\n_START_SECTION_\nGeografia\n_START_PARAGRAPH_\nSarema jest najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 esto\xc5\x84sk\xc4\x85 i czwart\xc4\x85 co do wielko\xc5\x9bci wysp\xc4\x85 Ba\xc5\x82tyku. Rozci\xc4\x85g\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 po\xc5\x82udnikowa i r\xc3\xb3wnole\xc5\xbcnikowa wynosi oko\xc5\x82o 90 km. Linia brzegowa wynosi a\xc5\xbc 1300 kilometr\xc3\xb3w. W po\xc5\x82udniowo-zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci wyspy w Zatok\xc4\x99 Rysk\xc4\x85 wcina si\xc4\x99 d\xc5\x82ugi na 30 kilometr\xc3\xb3w p\xc3\xb3\xc5\x82wysep S\xc3\xb5rve. Wyspa zbudowana jest g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z wapieni i dolomit\xc3\xb3w (kamienio\xc5\x82om ko\xc5\x82o Kaarmy), wydobywane s\xc4\x85 tak\xc5\xbce piaski szklarskie. Licznie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 bagna. Topograficznie wyspa jest ma\xc5\x82o zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowana, najwy\xc5\xbcszy punkt Viidu Raunam\xc3\xa4gi liczy zaledwie 54 m n.p.m.(od 1957 rezerwat przyrody). Najwy\xc5\xbcsze klify (Panga Pank) osi\xc4\x85gaj\xc4\x85 21,3 m. Najwi\xc4\x99kszymi jeziorami s\xc4\x85 odci\xc4\x99te zatoki Suur Laht i Mullutu Laht ko\xc5\x82o Kuressaare oraz Karuj\xc3\xa4rv ko\xc5\x82o miejscowo\xc5\x9bci K\xc3\xa4rla. Podczas ostatniego zlodowacenia Sarema by\xc5\x82a przykryta czasz\xc4\x85 l\xc4\x85dolodu. Obecnie, na skutek ruch\xc3\xb3w glacizostatycznych, wyspa podnosi si\xc4\x99 o oko\xc5\x82o 2 mm rocznie._NEWLINE_W pobli\xc5\xbcu wioski Kaali znajduje si\xc4\x99 rezerwat geologiczny, obejmuj\xc4\x85cy krater uderzeniowy Kaali. Wa\xc5\xbc\xc4\x85cy co najmniej 400 ton meteoryt uderzy\xc5\x82 z pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci\xc4\x85 10-20 km/s w dolomitow\xc4\x85 ska\xc5\x82\xc4\x99. Wskutek uderzenia powsta\xc5\x82o kilka istniej\xc4\x85cych do dzisiaj krater\xc3\xb3w. \xc5\x9arednica najwi\xc4\x99kszego z zag\xc5\x82\xc4\x99bie\xc5\x84 wynosi 110 metr\xc3\xb3w, a maksymalna g\xc5\x82\xc4\x99boko\xc5\x9b\xc4\x87 jeziora Kaalij\xc3\xa4rv to 6 m. Jezioro to otacza wa\xc5\x82 ziemny o wysoko\xc5\x9bci 16 m. W pobli\xc5\xbcu znajduje si\xc4\x99 jeszcze 8 mniejszych krater\xc3\xb3w. Materia\xc5\x82 z ich pobli\xc5\xbca nie zawiera osad\xc3\xb3w morskich, wi\xc4\x99c ich wiek nie mo\xc5\xbce by\xc4\x87 starszy, ni\xc5\xbc 10000 lat (Sarema wynurzy\xc5\x82a si\xc4\x99 z Ba\xc5\x82tyku 10000 lat temu). Datowanie na podstawie osad\xc3\xb3w torfowych pozwoli\xc5\x82o oszacowa\xc4\x87 powstanie na rok ok. 5500 p.n.e. Nowsze pomiary (datowanie radiow\xc4\x99glowe torfu wzbogaconego w iryd) wskazuj\xc4\x85, \xc5\xbce zderzenie mia\xc5\x82o miejsce 800\xc2\xa0-\xc2\xa0400 lat p.n.e._NEWLINE_\xc5\x81agodny klimat (\xc5\x9brednia temperatura lipca: 19\xc2\xa0\xc2\xb0C, stycznia: -1\xc2\xa0\xc2\xb0C) sprzyja wegetacji \xe2\x80\x93 na wyspie ro\xc5\x9bnie 80% gatunk\xc3\xb3w esto\xc5\x84skiej flory, w tym ponad 1200 gatunk\xc3\xb3w ro\xc5\x9blin naczyniowych. Lasy pokrywaj\xc4\x85 ponad 40% powierzchni wyspy. Do ciekawszych przedstawicieli fauny nale\xc5\xbcy foka szara oraz licznie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85ce ptaki w\xc4\x99drowne: \xc5\x82ab\xc4\x99d\xc5\xba niemy i krzykliwy, bernikla bia\xc5\x82olica, edredon czy ohar._NEWLINE_W zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci wyspy utworzono Park Narodowy Vilsandi.\n_START_SECTION_\nLudno\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nW 2008 roku Sarem\xc4\x99 zamieszkiwa\xc5\x82o oko\xc5\x82o 39,2 tys ludzi. Zdecydowan\xc4\x85 wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci\xc4\x85 byli Esto\xc5\x84czycy (98%), a najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 mniejszo\xc5\x9bci\xc4\x85 Rosjanie (1,2%) oraz Finowie (0,25%). G\xc5\x82\xc3\xb3wnym wyznaniem na wyspie jest luteranizm, w mniejszej skali prawos\xc5\x82awie. Ludno\xc5\x9b\xc4\x87 zajmuje si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie rolnictwem i rybo\xc5\x82\xc3\xb3wstwem.'