b'\n_START_ARTICLE_\nTwierdza Toru\xc5\x84\n_START_SECTION_\nCharakterystyka\n_START_PARAGRAPH_\nTwierdza Toru\xc5\x84 sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 z ponad 200 r\xc3\xb3\xc5\xbcnych dzie\xc5\x82 pasa fortecznego, kt\xc3\xb3rego obw\xc3\xb3d wynosi ok. 22 km. Prawie wszystkie zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 w niezmienionym stanie do dzi\xc5\x9b. Forty i schrony twierdzy s\xc4\x85 w\xc5\x82asno\xc5\x9bci\xc4\x85 wojska, prywatnych firm lub te\xc5\xbc stoj\xc4\x85 niezagospodarowane. W Forcie IV znajduje si\xc4\x99 hotel o charakterze pruskiej twierdzy, schronisko i trasa turystyczna. Poszczeg\xc3\xb3lne forty toru\xc5\x84skie s\xc4\x85 po\xc5\x82\xc4\x85czone szlakiem pieszym w kolorze czarnym (Szlak Forteczny) o \xc5\x82\xc4\x85cznej d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci 44 km.\n_START_SECTION_\nBudowa fortyfikacji wewn\xc4\x99trznych\n_START_PARAGRAPH_\nPo kongresie wiede\xc5\x84skim pruskie w\xc5\x82adze Torunia rozpocz\xc4\x99\xc5\x82y intensywn\xc4\x85 transformacj\xc4\x99 miasta w twierdz\xc4\x99 nadgraniczn\xc4\x85. Do 1830 w bezpo\xc5\x9brednim s\xc4\x85siedztwie historycznego Starego Miasta powsta\xc5\x82y dwa arsena\xc5\x82y, obronne koszary (dzi\xc5\x9b Koszary Rac\xc5\x82awickie), wozownie i magazyny oraz szpital wojskowy (ul. J\xc4\x99czmienna). Od strony Wis\xc5\x82y wyburzono cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\x9bredniowiecznych mur\xc3\xb3w miejskich i zast\xc4\x85piono je nowymi murami ze strzelnicami. Na cele koszarowe przebudowano baszt\xc4\x99 Koci Ogon i gmach dawnego kolegium jezuickiego, jak i rozebrano gotycki ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 \xc5\x9bw. Wawrzy\xc5\x84ca. W latach dwudziestych powsta\xc5\x82 szereg budowli bastionowych skupionych wok\xc3\xb3\xc5\x82 Starego Miasta. W ich kurtynach zlokalizowano bramy (powsta\xc5\x82e w latach 1823-24). Nazwano je, na\xc5\x9bladuj\xc4\x85c nazwy wcze\xc5\x9bniejszych, \xc5\x9bredniowiecznych bram toru\xc5\x84skich, Now\xc4\x85 Starotoru\xc5\x84sk\xc4\x85 (lub Bydgosk\xc4\x85), Now\xc4\x85 Che\xc5\x82mi\xc5\x84sk\xc4\x85, Now\xc4\x85 \xc5\x9bw. Jakuba oraz Lubick\xc4\x85. Obiekty te utrzymano w stylu neogotyckim; wszystkie bramy zosta\xc5\x82y wyburzone w latach 20. XX wieku.\n_START_SECTION_\nPierwsze toru\xc5\x84skie forty\n_START_PARAGRAPH_\nNajwa\xc5\xbcniejsz\xc4\x85 inwestycj\xc4\x85 tego okresu by\xc5\x82 wznoszony od 1825 do 1832 Fort \xc5\x9bw. Jakuba, budowla obronna maj\xc4\x85ca os\xc5\x82ania\xc4\x87 historyczne centrum miasta i dworzec kolejowy Toru\xc5\x84 Miasto od strony wschodniej. Do naszych czas\xc3\xb3w zachowa\xc5\x82a si\xc4\x99 jedynie cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 fortu \xe2\x80\x93 trzypi\xc4\x99trowa reduta na planie podkowy, przykryta nasypem ziemnym z umocnieniami, dzi\xc5\x9b przekszta\xc5\x82conymi. Obecnie pe\xc5\x82ni ona funkcje mieszkalne. Kolejne forty powsta\xc5\x82y na lewym brzegu Wis\xc5\x82y. By\xc5\x82y to Przycz\xc3\xb3\xc5\x82ek Mostowy przy ul. Podg\xc3\xb3rskiej (budowany w latach 1824-28 i rozbudowywany 1837-1840). By\xc5\x82o to dzie\xc5\x82o rogowe z dwoma bastionami, os\xc5\x82oni\xc4\x99t\xc4\x85 rawelinem kaponier\xc4\x85 czo\xc5\x82ow\xc4\x85 oraz dwiema kaponierami barkowymi, zespo\xc5\x82em nasyp\xc3\xb3w i wykop\xc3\xb3w, trzypi\xc4\x99trow\xc4\x85 redut\xc4\x85 koszarow\xc4\x85 bez wi\xc4\x99kszych obiekt\xc3\xb3w murowanych. Szyj\xc4\x99 fortu zamyka\xc5\x82 mur ze strzelnicami. Ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 mia\xc5\x82a rozpi\xc4\x99to\xc5\x9b\xc4\x87 oko\xc5\x82o pi\xc4\x99ciuset metr\xc3\xb3w. Fort obecnie jest w r\xc4\x99kach prywatnych i nie jest dost\xc4\x99pny. Drugim fortem ubezpieczaj\xc4\x85cym lini\xc4\x99 kolejow\xc4\x85 do Kutna by\xc5\x82 Fort Kolejowy, wzniesiony na planie sze\xc5\x9bciok\xc4\x85ta w latach 1863-1866. Obecnie fort ten jest ca\xc5\x82kowicie zrujnowany. Zako\xc5\x84czenie prac nad nim by\xc5\x82o zarazem ko\xc5\x84cem budowy wewn\xc4\x99trznych fortyfikacji w Toruniu.\n_START_SECTION_\nRozbudowa fortyfikacji wewn\xc4\x99trznych\n_START_PARAGRAPH_\nW trakcie budowy zewn\xc4\x99trznego pier\xc5\x9bcienia fortecznego prowadzono dalsze prace modernizacyjne w obr\xc4\x99bie wewn\xc4\x99trznego pier\xc5\x9bcienia twierdzy. Fort \xc5\x9aw. Jakuba i bastion Odcinkowy zosta\xc5\x82y po\xc5\x82\xc4\x85czone kurtyn\xc4\x85, natomiast pozosta\xc5\x82e trzy bastiony (Menniczy, \xc5\x9bw. Jakuba oraz \xc5\x9bw. Katarzyny) zosta\xc5\x82y wyburzone. W wybudowanej kurtynie umieszczono bram\xc4\x99 kolejow\xc4\x85 z uwagi na przeci\xc4\x99cie fortyfikacji przez lini\xc4\x99 kolejow\xc4\x85 do Olsztyna. Ten fragment miasta zosta\xc5\x82 wype\xc5\x82niony koszarowym budownictwem wojskowym (Koszary Wilhelmowskie) ze szpitalem oraz podwalniami koszarowymi i magazynowymi._NEWLINE_Jeszcze na pocz\xc4\x85tku XX wieku prowadzono na terenie wewn\xc4\x99trznego pier\xc5\x9bcienia prace modernizacyjne, zasypuj\xc4\x85c \xc5\x9bredniowieczne fosy i zabudowuj\xc4\x85c zajmowany przez nie obszar. Przeprowadzono rozbi\xc3\xb3rk\xc4\x99 wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci mur\xc3\xb3w obronnych oraz pierwszych, ju\xc5\xbc nienowoczesnych bastion\xc3\xb3w. W 1912 podj\xc4\x99to budow\xc4\x99 lotniska, wzniesiono hal\xc4\x99 balonow\xc4\x85 i sterowcow\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nBudowa twierdzy pier\xc5\x9bcieniowej\n_START_PARAGRAPH_\nTwierdza zosta\xc5\x82a wzniesiona na mocy rozporz\xc4\x85dzenia pruskiego sztabu generalnego (24 czerwca 1872), za pieni\xc4\x85dze z kontrybucji francuskiej. Toru\xc5\x84, jako miasto nadgraniczne, zosta\xc5\x82 zaliczony do grupy twierdz przewidzianych do rozbudowy. Nowo powsta\xc5\x82a architektura forteczna mia\xc5\x82a odpowiada\xc4\x87 na zapotrzebowanie \xc3\xb3wczesnej sztuki wojskowej, zw\xc5\x82aszcza na wprowadzenie artylerii gwintowanej._NEWLINE_Budowa rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 w 1877, jej pierwszy etap trwa\xc5\x82 siedem lat. W tym okresie powsta\xc5\x82y forty okre\xc5\x9blone dzi\xc5\x9b numerami II, IV, V, VII, IX, XI, XII i XV oraz zabudowania koszarowe. Jednak szybki rozw\xc3\xb3j artylerii i wynalezienie pocisku burz\xc4\x85cego w 1883 sprawi\xc5\x82, \xc5\xbce ju\xc5\xbc w momencie oddania do u\xc5\xbcytku powsta\xc5\x82e forty by\xc5\x82y nieprzystosowane do wojskowych standard\xc3\xb3w. Konieczna by\xc5\x82a ich rozbudowa oraz wzniesienie kolejnych obiekt\xc3\xb3w. W latach 1888-1893 wybudowano kolejne obiekty o numerach I, III, VI, VIII, X, XII i XIV, a ponadto 20 baterii ziemnych i 84 schrony mi\xc4\x99dzypola. Nie by\xc5\x82 to koniec prac nad Twierdz\xc4\x85 Toru\xc5\x84, kt\xc3\xb3ra jeszcze w latach 1905-1914 przechodzi\xc5\x82a kolejne rozbudowy, remonty i umocnienia, przede wszystkim wzmacnianie ju\xc5\xbc istniej\xc4\x85cych fort\xc3\xb3w i budow\xc4\x99 nowych baterii ziemnych, kt\xc3\xb3rych liczba wynosi\xc5\x82a w 1914 39. U progu I wojny \xc5\x9bwiatowej w Toruniu znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 oko\xc5\x82o 200 budowli fortecznych, kt\xc3\xb3rych wyposa\xc5\xbcenie, utrzymanie i budowa kosztowa\xc5\x82y ponad 60 milion\xc3\xb3w marek. Obiekty by\xc5\x82y ze sob\xc4\x85 doskonale skomunikowane, posiada\xc5\x82y system nawadniaj\xc4\x85cy i odwadniaj\xc4\x85cy oraz w\xc5\x82asne uj\xc4\x99cia wody pitnej._NEWLINE_Pier\xc5\x9bcie\xc5\x84 forteczny otacza\xc5\x82 miasto promieniem oko\xc5\x82o czterech kilometr\xc3\xb3w, co czyni\xc5\x82o z Twierdzy Toru\xc5\x84 jedn\xc4\x85 z najwi\xc4\x99kszych w Europie wschodniej. Ka\xc5\xbcdy z fort\xc3\xb3w posiada \xc5\x9bredni\xc4\x85 rozpi\xc4\x99to\xc5\x9b\xc4\x87 mur\xc3\xb3w 300-400 metr\xc3\xb3w, posiada zesp\xc3\xb3\xc5\x82 budynk\xc3\xb3w wojskowych, fos\xc4\x99, wa\xc5\x82y z mask\xc4\x85 ro\xc5\x9blinn\xc4\x85, stok bojowy oraz kilkukondygnacyjne podziemia.\n_START_SECTION_\nPo I wojnie \xc5\x9bwiatowej\n_START_PARAGRAPH_\nTwierdza Toru\xc5\x84 nie by\xc5\x82a oblegana w czasie I wojny \xc5\x9bwiatowej. Wycofuj\xc4\x85ce si\xc4\x99 z Torunia wojska pruskie \xc5\x9bwiadomie zniszczy\xc5\x82y wyposa\xc5\xbcenie fort\xc3\xb3w, zabieraj\xc4\x85c urz\xc4\x85dzenia artyleryjskie, przyrz\xc4\x85dy celownicze, drzwi pancerne oraz zasilanie instalacji elektrycznej, przeci\xc4\x99\xc5\x82y kable telegraficzne. Uszkodzenia te powa\xc5\xbcnie ograniczy\xc5\x82y warto\xc5\x9b\xc4\x87 bojow\xc4\x85 fort\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re przesz\xc5\x82y nast\xc4\x99pnie remonty na koszt wojska polskiego. Przej\xc4\x99\xc5\x82o ono wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 fort\xc3\xb3w, adaptuj\xc4\x85c je na cele koszarowe i magazynowe. W niekt\xc3\xb3rych fortach mie\xc5\x9bci\xc5\x82 si\xc4\x99 Ob\xc3\xb3z Internowanych nr 15 w Toruniu._NEWLINE_8 listopada 1919 dow\xc3\xb3dc\xc4\x85 twierdzy mianowany zosta\xc5\x82 gen. ppor. Kazimierz Grudzielski._NEWLINE_Fortyfikacje toru\xc5\x84skie s\xc4\x85 zabytkami techniki wojennej, wpisanymi w 1971 do rejestru zabytk\xc3\xb3w, tworz\xc4\x85cymi w Toruniu unikatowy system fortyfikacji na skal\xc4\x99 europejsk\xc4\x85.'