b'\n_START_ARTICLE_\nCywilizacja doliny Indusu\n_START_PARAGRAPH_\nCywilizacja doliny Indusu, zwana tak\xc5\xbce Kultur\xc4\x85 Indusu, Cywilizacj\xc4\x85 Indusu-Saraswati, Kultur\xc4\x85 harappa\xc5\x84sk\xc4\x85, Kultur\xc4\x85 Mohend\xc5\xbco-Daro itp. \xe2\x80\x93 pierwsza historyczna cywilizacja na obszarze subkontynentu indyjskiego, rozwijaj\xc4\x85ca si\xc4\x99 w okresie 3300\xe2\x80\x931300 p.n.e. (w swej szczytowej formie 2600\xe2\x80\x931900 p.n.e.), w indyjskiej epoce br\xc4\x85zu. Zajmowa\xc5\x82a obszar wielko\xc5\x9bci 650 tys. \xe2\x80\x93 1,5 mln km\xc2\xb2 (wed\xc5\x82ug r\xc3\xb3\xc5\xbcnych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82) i by\xc5\x82a najrozleglejsz\xc4\x85 spo\xc5\x9br\xc3\xb3d czterech sobie wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych cywilizacji staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci (obok Egiptu, Mezopotamii, Chin). Jej stanowiska rozmieszczone s\xc4\x85 na ca\xc5\x82ym terytorium wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnego Pakistanu, w p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodnich Indiach (D\xc5\xbcammu i Kaszmir, Rad\xc5\xbcastan, Gud\xc5\xbcarat, Maharasztra, Hariana, Pend\xc5\xbcab) oraz we wschodnim Afganistanie._NEWLINE_Pierwszego (przypadkowego) odkrycia zwi\xc4\x85zanego z jej histori\xc4\x85 dokonano w 1826 roku. Archeologami, kt\xc3\xb3rzy prowadzili dotycz\xc4\x85ce jej badania, byli m.in.: Alexander Cunningham, John Marshall, Mortimer Wheeler, George Dales, Jonathan M. Kenoyer oraz Richard Meadow. Dotychczas odkryto 1500\xe2\x80\x932600 (wed\xc5\x82ug r\xc3\xb3\xc5\xbcnych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82) stanowisk archeologicznych, przypisywanych tej cywilizacji, spo\xc5\x9br\xc3\xb3d kt\xc3\xb3rych jedynie 2% zosta\xc5\x82o gruntownie przebadanych. G\xc5\x82\xc3\xb3wne z nich to: Amri, Balakot, Banawali, Bhagatrav, Chanhudaro, Daimabad, Dholavira, Dwarka (Dvaraka), Ganweriwala (Ganeriwala), Gola Dhoro, Harappa, Kot Bala, Kot Diji, Kalibangan, Lakhmirwala, Lothal, Mohend\xc5\xbco Daro, Nausharo, Pir Shah Jurio, Pirak, Rakhigarhi, Rangpur, Rehman Dheri, Rojdi, Rupnagar, Shortugai, Sokhta Koh, Sothi, Sutkagen Dor (Sutkagan Dor) itd.\n_START_SECTION_\nHistoria bada\xc5\x84\n_START_PARAGRAPH_\nDo ko\xc5\x84ca XIX wieku cywilizacja doliny Indusu pozostawa\xc5\x82a ca\xc5\x82kowicie zapomniana. Wynika\xc5\x82o to ze specyficznych uwarunkowa\xc5\x84 kulturowych, kt\xc3\xb3re przez stulecia kaza\xc5\x82y Hindusom czerpa\xc4\x87 wiedz\xc4\x99 o pocz\xc4\x85tkach ich rodzimej tradycji ze staro\xc5\xbcytnych hymn\xc3\xb3w Rygwedy (najstarsza z Wed ok. XIV wieku p.n.e.) Ta \xc5\x9bwi\xc4\x99ta ksi\xc4\x99ga hinduizmu, b\xc4\x99d\xc4\x85ca wyznacznikiem to\xc5\xbcsamo\xc5\x9bci kulturowej Hindus\xc3\xb3w, uznaje za pocz\xc4\x85tek okresu historycznego przybycie na subkontynent indoeuropejskich Ari\xc3\xb3w, co nast\xc4\x85pi\xc5\x82o nie wcze\xc5\x9bniej ni\xc5\xbc w XIII wieku p.n.e., czyli ju\xc5\xbc po upadku kultury harappa\xc5\x84skiej._NEWLINE_Ogromn\xc4\x85 trudno\xc5\x9b\xc4\x87 w badaniu staro\xc5\xbcytnych Indii (w og\xc3\xb3le), stanowi r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc fakt, \xc5\xbce w ca\xc5\x82ej niezwykle starej i bogatej tradycji literackiej p\xc3\xb3\xc5\x82wyspu brakuje dzie\xc5\x82 stricte historycznych. Co prawda hinduskie \xc5\x9bwi\xc4\x99te ksi\xc4\x99gi i eposy (np. Mahabharata) zawieraj\xc4\x85 wiele odniesie\xc5\x84 do wydarze\xc5\x84 faktycznych, jednak brak im naukowego zaci\xc4\x99cia i systematyczno\xc5\x9bci pism Herodota (o ca\xc5\x82ej p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszej tradycji antycznej historiografii nie wspominaj\xc4\x85c). Wszystko to sprawia, \xc5\xbce ta jedna z najstarszych, obok mezopotamskiej i egipskiej, cywilizacja pozostaje po dzi\xc5\x9b dzie\xc5\x84 stosunkowo s\xc5\x82abo rozpoznana. Dopiero wiek dziewi\xc4\x99tnasty umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82 wykorzystanie najistotniejszych w zaistnia\xc5\x82ych okoliczno\xc5\x9bciach \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82, jakich dostarcza archeologia, a pomimo znacznego post\xc4\x99pu bada\xc5\x84 najbardziej podstawowe kwestie wci\xc4\x85\xc5\xbc pozostaj\xc4\x85 bez odpowiedzi._NEWLINE_Cz\xc5\x82owiekiem, kt\xc3\xb3ry jako pierwszy w czasach nowo\xc5\xbcytnych opisa\xc5\x82 pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci Harappy, by\xc5\x82 dezerter z armii Kompanii Wschodnioindyjskiej Charles Masson (a w\xc5\x82a\xc5\x9bciwie James Lewis), kt\xc3\xb3ry po od\xc5\x82\xc4\x85czeniu si\xc4\x99 od swojego oddzia\xc5\x82u, przez kilka lat w\xc4\x99drowa\xc5\x82 po terytorium dzisiejszego Pakistanu. Sporz\xc4\x85dzane przez niego szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owe notatki zosta\xc5\x82y w latach 40. (XIX wieku) wydane drukiem i to w nich w\xc5\x82a\xc5\x9bnie znalaz\xc5\x82 si\xc4\x99 najwcze\xc5\x9bniejszy opis staro\xc5\xbcytnego miasta, uznanego przez nie\xc5\x9bwiadomego Massona za ruiny zamku. Po kilku latach jego odkrycie zbada\xc5\x82 pobie\xc5\xbcnie tw\xc3\xb3rca Indyjskiej S\xc5\x82u\xc5\xbcby Archeologicznej (ang.\xc2\xa0Indian Archaeological Survey) Alexander Cunningham (notuj\xc4\x85c przy okazji znaczny ubytek cegie\xc5\x82 u\xc5\xbcytych przez Brytyjczyk\xc3\xb3w jako t\xc5\x82ucze\xc5\x84 do budowy przebiegaj\xc4\x85cej w pobli\xc5\xbcu linii kolejowej). Jednak tak naprawd\xc4\x99 pierwsze powa\xc5\xbcne badania rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a w 1921 roku ekipa pod kierownictwem Johna H. Marshalla, a wyniki jej prac, wraz z odkryciem stanowiska Mohend\xc5\xbco-Daro, sta\xc5\x82y si\xc4\x99 absolutn\xc4\x85 \xc5\x9bwiatow\xc4\x85 sensacj\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nWarunki naturalne\n_START_PARAGRAPH_\nKultura harappa\xc5\x84ska rozwija\xc5\x82a si\xc4\x99 na rozleg\xc5\x82ych, p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodnich obrze\xc5\xbcach subkontynentu indyjskiego, w dolinie i dorzeczu rzeki Indus. Tereny te w dzisiejszych czasach le\xc5\xbc\xc4\x85ce na terytorium Pakistanu od p\xc3\xb3\xc5\x82nocy i p\xc3\xb3\xc5\x82nocnego wschodu ograniczone s\xc4\x85 masywem Karakorum i Himalajami, od strony p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodniej \xc5\x82a\xc5\x84cuchem g\xc3\xb3rskim Hindukuszu, a od po\xc5\x82udnia za\xc5\x9b Morzem Arabskim. \xc5\x9arodkowa dolina Indusu wraz z dorzeczami Gangesu i Jamuny tworzy ci\xc4\x85gn\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 przez ca\xc5\x82\xc4\x85 po\xc5\x82udniow\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 podn\xc3\xb3\xc5\xbca Himalaj\xc3\xb3w Nizin\xc4\x99 Hindusta\xc5\x84sk\xc4\x85._NEWLINE_W wyniku intensywnej i d\xc5\x82ugotrwa\xc5\x82ej dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci ludzkiej krajobraz i klimat dzisiejszego Belud\xc5\xbcystanu r\xc3\xb3\xc5\xbcni si\xc4\x99 znacznie od tego z 3. i 2. tysi\xc4\x85clecia p.n.e. Wyci\xc4\x99cie las\xc3\xb3w, pokrywaj\xc4\x85cych dawniej znaczn\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 subkontynentu, doprowadzi\xc5\x82o do nieodwracalnych zmian w cyrkulacji wody, intensywne pustynnienie gleb oraz zmiany klimatyczne w postaci skromniejszych opad\xc3\xb3w. Skutkiem tego cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 dop\xc5\x82yw\xc3\xb3w Indusu wysch\xc5\x82a, powoduj\xc4\x85c wcze\xc5\x9bniejsze ni\xc5\xbc w staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci osadzanie si\xc4\x99 jego aluwialnych osad\xc3\xb3w i wyja\xc5\x82owienie \xc5\xbcyznych niegdy\xc5\x9b teren\xc3\xb3w. Intensywno\xc5\x9b\xc4\x87 tych zmian jest dzisiaj podstawow\xc4\x85 przeszkod\xc4\x85 w pr\xc3\xb3bach odtworzenia warunk\xc3\xb3w naturalnych panuj\xc4\x85cych na tych terenach 4000-4500 lat temu. Niemniej jednak ilo\xc5\x9b\xc4\x87 kana\xc5\x82\xc3\xb3w irygacyjnych i miejsce ich odnajdywania zdaj\xc4\x85 si\xc4\x99 \xc5\x9bwiadczy\xc4\x87 o tym, \xc5\xbce warunki dla rozwoju rolnictwa by\xc5\x82y co najmniej sprzyjaj\xc4\x85ce._NEWLINE_Tak\xc5\xbce r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9b\xc4\x87 fauny uleg\xc5\x82a znacznemu zubo\xc5\xbceniu, co potwierdzaj\xc4\x85 cz\xc4\x99sto wydobywane na stanowiskach archeologicznych steatytowe piecz\xc4\x99cie z licznymi wyobra\xc5\xbceniami, niewst\xc4\x99puj\xc4\x85cych dzisiaj zwierz\xc4\x85t (s\xc5\x82oni i nosoro\xc5\xbcc\xc3\xb3w), bez w\xc4\x85tpienia znany nad Indusem w momencie ich wytworzenia.\n_START_SECTION_\nPrehistoria\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsze \xc5\x9blady cz\xc5\x82owieka (Homo erectus) stanowi\xc4\x85 datowane na 400 tys. lat p.n.e. narz\xc4\x99dzia kamienne z okresu dolnego paleolitu. Z kolei przedstawiciele Homo sapiens dotarli na p\xc3\xb3\xc5\x82wysep w dw\xc3\xb3ch falach, przypuszczalnie najpierw morzem od strony po\xc5\x82udniowej ok. 50 tys. lat p.n.e., a dopiero p\xc3\xb3\xc5\xbaniej ok. 30 tys. lat p.n.e. l\xc4\x85dem przekraczaj\xc4\x85c Indus od strony p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodniej. Tworzyli oni pocz\xc4\x85tkowo niewielkie, w\xc4\x99druj\xc4\x85ce grupy \xc5\x82owiecko-zbierackie.\n_START_SECTION_\nFaza wczesnoharappa\xc5\x84ska\n_START_PARAGRAPH_\nOko\xc5\x82o 6. tysi\xc4\x85clecia p.n.e. we wczesnych osadach rolniczych pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 pierwsze wyroby ceramiczne, a w 3. tys. p.n.e. narz\xc4\x99dzia miedziane, co stanowi cezur\xc4\x99 fazy przej\xc5\x9bciowej pomi\xc4\x99dzy epokani kamienia i br\xc4\x85zu, zwan\xc4\x85 chalkolitem. Do tego okresu zalicza si\xc4\x99 kultury Kulli, Zhob i Kweta z obszaru \xc5\x9brodkowego dorzecza Indusu, a z dolnej jego cz\xc4\x99\xc5\x9bci kultur\xc4\x99 Amri. Ta ostatnia uznawana jest za bezpo\xc5\x9bredni\xc4\x85 prekursork\xc4\x99 cywilizacji harappa\xc5\x84skiej (lub harapskiej), poniewa\xc5\xbc to tutaj wed\xc5\x82ug badaczy dokona\xc5\x82a si\xc4\x99 pierwsza faza urbanizacji._NEWLINE_O\xc5\x9brodki protomiejskie wczesnego okresu (3500-2600 p.n.e.) odr\xc3\xb3\xc5\xbcniaj\xc4\x85 od poprzedzaj\xc4\x85cych je osad rolniczych wi\xc4\x99ksze rozmiary budynk\xc3\xb3w i ujednolicenie ich konstrukcji. Na stanowisku archeologicznym Kot Did\xc5\xbci pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc pierwsza obronna cytadela, a jako\xc5\x9b\xc4\x87 odnalezionych artefakt\xc3\xb3w stoi na znacznie wy\xc5\xbcszym poziomie, zaobserwowa\xc4\x87 mo\xc5\xbcna tak\xc5\xbce pierwsze przedmioty zbytku.\n_START_SECTION_\nMohend\xc5\xbco-Daro i Harappa\n_START_PARAGRAPH_\nPomimo znacznej wzajemnej odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci (350 mil, ok. 560 km) obydwa miasta wykazuj\xc4\x85 ogromne podobie\xc5\x84stwo. Stanowi\xc4\x85 one r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc punkt odniesienia do oceny stopnia urbanizacji pozosta\xc5\x82ych stanowisk. W obydwu o\xc5\x9brodkach archeolodzy wyodr\xc4\x99bnili znajduj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 w cz\xc4\x99\xc5\x9bci zachodniej cytadel\xc4\x99 (w \xc5\xbcargonie brytyjskich archeolog\xc3\xb3w akropol), zbudowan\xc4\x85 na sztucznym, ceglanym wzniesieniu oraz miasto w\xc5\x82a\xc5\x9bciwe (zwane dolnymi), przy czym zar\xc3\xb3wno cytadela, jak i miasto posiada\xc5\x82y osobne obwarowania. W ka\xc5\xbcdej z cytadel odnaleziono pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci \xe2\x80\x9ewielkiej sali\xe2\x80\x9d b\xc4\x99d\xc4\x85cej zapewne miejscem spotka\xc5\x84 i praktyk religijnych, przy czym na miejsce kultu wygl\xc4\x85da r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc unikatowy zbiornik, czyli \xe2\x80\x9ewielka \xc5\x82a\xc5\xbania\xe2\x80\x9d, odnaleziony w Mohend\xc5\xbco-Daro (ale ju\xc5\xbc nie w Harappie). Wsp\xc3\xb3lna dla obu warowni pozostaje r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc ogromna platforma, stanowi\xc4\x85ca najprawdopodobniej miejsce m\xc5\x82\xc3\xb3cenia zbo\xc5\xbca, b\xc4\x99d\xc4\x85ce jednocze\xc5\x9bnie fundamentem spichlerza._NEWLINE_Pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci \xe2\x80\x9edolnych miast\xe2\x80\x9d (ang.\xc2\xa0lower city) wykazuj\xc4\x85 niezwyk\xc5\x82\xc4\x85 wr\xc4\x99cz regularno\xc5\x9b\xc4\x87 zabudowy. Uzyskano j\xc4\x85 poprzez podzia\xc5\x82 obszar\xc3\xb3w mieszkalnych na du\xc5\xbce prostok\xc4\x85ty o bokach 1200/800 st\xc3\xb3p (w przybli\xc5\xbceniu 360 na 250 m), usytuowanych wzd\xc5\x82u\xc5\xbc szerokich na 10 metr\xc3\xb3w g\xc5\x82\xc3\xb3wnych ulic. Ka\xc5\xbcdy z dom\xc3\xb3w r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85cych si\xc4\x99 ilo\xc5\x9bci\xc4\x85 izb, co zdaje si\xc4\x99 wskazywa\xc4\x87 na zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowanie spo\xc5\x82eczne, posiada\xc5\x82 w\xc5\x82asny dost\xc4\x99p do uj\xc4\x99cia wody. Kolejn\xc4\x85 cech\xc4\x85 charakterystyczn\xc4\x85, nie przestaj\xc4\x85c\xc4\x85 zadziwia\xc4\x87 naukowc\xc3\xb3w, jest ogromna dba\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 o higien\xc4\x99, wyra\xc5\xbcaj\xc4\x85ca si\xc4\x99 w rozbudowanym i dobrze zaplanowanym systemie kanalizacyjnym. Sprawia\xc5\x82 on, \xc5\xbce w tej jednej z pierwszych miejskich cywilizacji du\xc5\xbca cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 domostw posiada\xc5\x82a dost\xc4\x99p do w\xc5\x82asnej \xc5\x82azienki i toalety._NEWLINE_Podstawowym budulcem u\xc5\xbcytym przy budowie wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci harappa\xc5\x84skich osad, by\xc5\x82a wypalana w piecach na drewno ceg\xc5\x82a (ang.\xc2\xa0baked brick) o standaryzowanych wymiarach, dla kt\xc3\xb3rych stosunek warto\xc5\x9bci wynosi\xc5\x82 1:2:4, co oznacza \xc5\xbce szeroko\xc5\x9b\xc4\x87 by\xc5\x82a dwa razy wi\xc4\x99ksza ni\xc5\xbc grubo\xc5\x9b\xc4\x87, a d\xc5\x82ugo\xc5\x9b\xc4\x87 dwa razy wi\xc4\x99ksza ni\xc5\xbc szeroko\xc5\x9b\xc4\x87 (7/14/28 cm). Przy czym w miastach znacznie oddalonych od rzek, z braku potrzebnej do wyrobu cegie\xc5\x82 gliny, u\xc5\xbcywano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc kamienia.\n_START_SECTION_\nPozosta\xc5\x82e miasta\n_START_PARAGRAPH_\nO\xc5\x9brodki zakwalifikowane do pozosta\xc5\x82ych grup r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc5\x82y si\xc4\x99 od tych najwi\xc4\x99kszych g\xc5\x82\xc3\xb3wnie wielko\xc5\x9bci\xc4\x85, zachowuj\xc4\x85c jednak podobie\xc5\x84stwo planu zabudowy. Jednym z najbardziej charakterystycznych miast trzech pozosta\xc5\x82ych grup by\xc5\x82o portowe Lothal, stanowi\xc4\x85ce jak si\xc4\x99 wydaje g\xc5\x82\xc3\xb3wny o\xc5\x9brodek handlu zewn\xc4\x99trznego. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc tutaj odnaleziono ogromny, sztuczny zbiornik spe\xc5\x82niaj\xc4\x85cy przypuszczalnie funkcj\xc4\x99 doku. Niezwykle liczne osady wiejskie stanowi\xc5\x82y wyspecjalizowane centra rzemios\xc5\x82a i produkcji rolnej, zorientowanej na potrzeby miast.\n_START_SECTION_\nOddzia\xc5\x82ywanie\n_START_PARAGRAPH_\nCywilizacja doliny Indusu nie do\xc5\x9b\xc4\x87, \xc5\xbce jedna z najstarszych by\xc5\x82a r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc, spo\xc5\x9br\xc3\xb3d sobie wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych, najrozleglejsz\xc4\x85. Jej oddzia\xc5\x82ywanie nie ogranicza\xc5\x82o si\xc4\x99 tylko do doliny Indusu, czy wybrze\xc5\xbcy Morza Arabskiego, ale znacznie dalej nad Ganges (Kalibangan w pobli\xc5\xbcu Delhi) i Amu-dari\xc4\x99 (Mundigak niedaleko Kandaharu). \xc5\x9awiadczy to nie tylko o sile oddzia\xc5\x82ywania kulturowego, ale r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc zasi\xc4\x99gu kontakt\xc3\xb3w handlowych, jako \xc5\xbce Mundigak by\xc5\x82o prawdopodobnie faktori\xc4\x85, zapewniaj\xc4\x85c\xc4\x85 import cenionej w staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci lapis lazuli.\n_START_SECTION_\nArtefakty\n_START_PARAGRAPH_\nZ przedmiot\xc3\xb3w \xc5\xbcycia codziennego zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie niewielkie, lecz ozdobne artefakty: ceramika (kuchenna, sto\xc5\x82owa i grobowa), narz\xc4\x99dzia (w\xc5\x9br\xc3\xb3d nich najwcze\xc5\x9bniejsze okazy metalowych (miedzianych) haczyk\xc3\xb3w na ryby), przybory toaletowe, zabawki (np. kostki do gry z 6 oczkami \xe2\x80\x93 identyczne ze znanymi obecnie, pionki do gier, m.in. do gry b\xc4\x99d\xc4\x85cej zapewne pierwowzorem szach\xc3\xb3w, gwizdki w formie ptak\xc3\xb3w i jajek, w\xc3\xb3zki i zwierz\xc4\x99ta na k\xc3\xb3\xc5\x82kach, zwierz\xc4\x99ta z ruchomymi cz\xc4\x99\xc5\x9bciami cia\xc5\x82a), piecz\xc4\x99cie (dotychczas odkryto ok. 2500, najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej steatytowych piecz\xc4\x99ci), tabliczki ze znakami pisma, fragmenty inkrustacji mebli i innych ornament\xc3\xb3w, guziki (identyczne w formie z u\xc5\xbcywanymi obecnie), bi\xc5\xbcuteria (koraliki, naszyjniki, bransolety, brosze, wisiory itd.), amulety, lusterka, a tak\xc5\xbce niewielkie przedstawienia figuratywne ludzi, rzeczywistych i fantastycznych zwierz\xc4\x85t oraz nieznanych b\xc3\xb3stw. Podobie\xc5\x84stwo stylu wykonania oraz znaleziska niemal identycznych obiekt\xc3\xb3w na ca\xc5\x82ym obszarze cywilizacji wskazuj\xc4\x85, i\xc5\xbc wiele z nich by\xc5\x82o wytwarzanych masowo._NEWLINE_Surowce wykorzystywane do ich wyrobu stanowi\xc5\x82y: muszle, drewno (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie cedrowe), glina, terakota, fajans, kamionka, ko\xc5\x9b\xc4\x87, ko\xc5\x9b\xc4\x87 s\xc5\x82oniowa, r\xc3\xb3g, o\xc5\x82\xc3\xb3w, mied\xc5\xba, br\xc4\x85z, srebro, z\xc5\x82oto, kamienie: steatyt (talk), alabaster oraz kamienie p\xc3\xb3\xc5\x82szlachetne \xe2\x80\x93 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej karneol, a tak\xc5\xbce: azuryt, antymon, ametyst, jadeit, jaspis, turkus, onyks, lazuryt, amazonit, agat i inne._NEWLINE_Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d motyw\xc3\xb3w przedstawionych na maj\xc4\x85cych wielko\xc5\x9b\xc4\x87 pocztowego znaczka piecz\xc4\x99ciach najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej pojawia si\xc4\x99 nosoro\xc5\xbcec, gawial, s\xc5\x82o\xc5\x84, baw\xc3\xb3\xc5\x82 wodny, byk zebu, tygrys, \xc5\x82\xc3\xb3d\xc5\xba, figowiec pagodowy, jednoro\xc5\xbcec, fantastyczne tr\xc3\xb3jg\xc5\x82owe zwierz\xc4\x99 oraz tzw. \xe2\x80\x9ew\xc5\x82adca zwierz\xc4\x85t\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 b\xc3\xb3stwo w pozycji jogina w otoczeniu zwierz\xc4\x85t, podobne do p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych przedstawie\xc5\x84 boga \xc5\x9aiwy (w tzw. postaci Pa\xc5\x9bupati). Wydaje si\xc4\x99, i\xc5\xbc wizerunki te by\xc5\x82y handlowymi identyfikatorami okre\xc5\x9blonych grup spo\xc5\x82ecznych, widniej\xc4\x85cymi na piecz\xc4\x99ciach w s\xc4\x85siedztwie napisu, b\xc4\x99d\xc4\x85cego by\xc4\x87 mo\xc5\xbce tytu\xc5\x82em lub imieniem w\xc5\x82a\xc5\x9bciciela. Piecz\xc4\x99cie odciskano w glinie bezpo\xc5\x9brednio na towarach przeznaczonych do eksportu czy sprzeda\xc5\xbcy, lub na wi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85cych je linach. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 z nich mia\xc5\x82a na odwrocie ma\xc5\x82e uszko, umo\xc5\xbcliwiaj\xc4\x85ce nanizanie jej na sznurek lub rzemie\xc5\x84. Podobnie jak pokryte znakami pisma tabliczki (o niewiadomym przeznaczeniu) musia\xc5\x82y one mie\xc4\x87 ograniczony czas wa\xc5\xbcno\xc5\x9bci, jako \xc5\xbce du\xc5\xbce zbiory nieuszkodzonych obiekt\xc3\xb3w archeolodzy znajdowali w \xc5\x9bmieciach, gdzie zosta\xc5\x82y zapewne wrzucone celowo.\n_START_SECTION_\nUstr\xc3\xb3j spo\xc5\x82eczny\n_START_PARAGRAPH_\nCywilizacja doliny Indusu stworzy\xc5\x82a pierwsze w tym regionie wieloklasowe spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa, co sugeruj\xc4\x85 m.in. figurki ludzi w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych strojach i fryzurach oraz znaki pisma. Posiada\xc5\x82y one oligarchiczny lub teokratyczny system w\xc5\x82adzy, ze stoj\xc4\x85cymi na szczycie drabiny spo\xc5\x82ecznej religijnymi lub ekonomicznymi elitami miast-pa\xc5\x84stw, kt\xc3\xb3re kontrolowa\xc5\x82y rozleg\xc5\x82e obszary (np. Harappa kontrolowa\xc5\x82a ok. 130\xc2\xa0km\xc2\xb2). Brak natomiast jakichkolwiek wskaz\xc3\xb3wek nie tylko dominacji, lecz nawet istnienia zorganizowanej si\xc5\x82y militarnej, co zn\xc3\xb3w stanowi ewenement w\xc5\x9br\xc3\xb3d cywilizacji tego okresu. Wniosek taki wysnu\xc4\x87 mo\xc5\xbcna z braku jakichkolwiek przedstawie\xc5\x84 podboj\xc3\xb3w czy wojennego rzemios\xc5\x82a oraz archeologicznych dowod\xc3\xb3w wojen (odkopano zaledwie kilka egzemplarzy broni)._NEWLINE_Wiele danych wskazuje te\xc5\xbc na to, \xc5\xbce w\xc5\x82adcy manifestowali swoj\xc4\x85 ekonomiczn\xc4\x85 lub duchow\xc4\x85 pot\xc4\x99g\xc4\x99 nie poprzez wznoszenie okaza\xc5\x82ych budowli czy pomnik\xc3\xb3w, lecz przez symbolik\xc4\x99 rzeczy drobnych: bi\xc5\xbcuterii, piecz\xc4\x99ci i pisma. Mimo bowiem istnienia w ka\xc5\xbcdym mie\xc5\x9bcie rozleg\xc5\x82ych cytadeli, nie odkryto w nich budynk\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re mo\xc5\xbcna by jednoznacznie okre\xc5\x9bli\xc4\x87 jako pa\xc5\x82ace lub \xc5\x9bwi\xc4\x85tynie, co wskazuje, i\xc5\xbc obiekty te s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82y raczej og\xc3\xb3\xc5\x82owi spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa (np. tzw. \xe2\x80\x9ewielka \xc5\x82a\xc5\xbania\xe2\x80\x9d w Mohend\xc5\xbco-Daro), za\xc5\x9b system rz\xc4\x85d\xc3\xb3w m\xc3\xb3g\xc5\x82 by\xc4\x87 zbli\xc5\xbcony do formy republika\xc5\x84skiej. Wydaje si\xc4\x99, i\xc5\xbc by\xc5\x82 on bardzo efektywny, skoro przez wiele wiek\xc3\xb3w potrafi\xc5\x82 zapewni\xc4\x87 prawid\xc5\x82owe funkcjonowanie miejskiej infrastruktury. Mimo to niekt\xc3\xb3re znaleziska archeologiczne sugeruj\xc4\x85 istnienie pewnych form miejskiej patologii, o czym mog\xc4\x85 \xc5\x9bwiadczy\xc4\x87 np. sporadycznie znajdowane ludzkie zw\xc5\x82oki, najwyra\xc5\xbaniej porzucone w odleg\xc5\x82ych zau\xc5\x82kach miast._NEWLINE_Wiadomo ponadto, i\xc5\xbc struktura spo\xc5\x82eczno-ekonomiczna by\xc5\x82a we wszystkich miastach podobna oraz charakteryzowa\xc5\x82a si\xc4\x99 du\xc5\xbcym egalitaryzmem, o czym \xc5\x9bwiadczy jednolite rozplanowanie urbanistyczne i styl wykonania artefakt\xc3\xb3w oraz brak wyra\xc5\xbanych oznak zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowania statusu materialnego w poch\xc3\xb3wkach. Z uwagi na to, a tak\xc5\xbce powszechno\xc5\x9b\xc4\x87 wysokiej jako\xc5\x9bci wyrob\xc3\xb3w rzemie\xc5\x9blniczych i technologii budowlanych oraz og\xc3\xb3lny dobrobyt (analiza szcz\xc4\x85tk\xc3\xb3w ludzkich dowiod\xc5\x82a, i\xc5\xbc ludno\xc5\x9b\xc4\x87 by\xc5\x82a dobrze od\xc5\xbcywiona, a mi\xc4\x99so by\xc5\x82o powszechnie dost\xc4\x99pne) cywilizacja doliny Indusu zwana jest cz\xc4\x99sto przez naukowc\xc3\xb3w \xe2\x80\x9espo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwem klasy \xc5\x9bredniej\xe2\x80\x9d (R. Meadow).\n_START_SECTION_\nGospodarka\n_START_PARAGRAPH_\nRozleg\xc5\x82a sie\xc4\x87 handlowa \xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82a rodzinne miasta induskich kupc\xc3\xb3w z Azj\xc4\x85 Centraln\xc4\x85, po\xc5\x82udniem P\xc3\xb3\xc5\x82wyspu Indyjskiego, wybrze\xc5\xbcami Morza Arabskiego, rejonem Zatoki Perskiej i P\xc3\xb3\xc5\x82wyspu Arabskiego, by\xc4\x87 mo\xc5\xbce r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc z Azj\xc4\x85 Zachodni\xc4\x85, Kret\xc4\x85 i Egiptem. Znajdowane tak nad Eufratem, jak i nad Indusem artefakty \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85 o \xc5\xbcywych kontaktach z Sumerem, kt\xc3\xb3rego dokumenty handlowe wspominaj\xc4\x85 o kraju Meluhha, identyfikowanym w\xc5\x82a\xc5\x9bnie z cywilizacj\xc4\x85 Indusu. W Lothal znaleziono ponadto zmumifikowane zw\xc5\x82oki Egipcjanina i Asyryjczyka. Istniej\xc4\x85 te\xc5\xbc liczne dowody wysokiego stopnia opanowania techniki \xc5\xbceglarskiej: doki w Lothal \xe2\x80\x93 u\xc5\xbcywane jeszcze w XX wieku, zatopione ruiny du\xc5\xbcego portu i miasta Dwarka, znaleziska wielkich kamiennych kotwic, odkryty w Lothal przyrz\xc4\x85d nawigacyjno-pomiarowy, mierz\xc4\x85cy k\xc4\x85ty du\xc5\xbcych powierzchni w oparciu o po\xc5\x82o\xc5\xbcenie gwiazd i horyzontu itd. Z zagranicy importowano g\xc5\x82\xc3\xb3wnie surowce dla warsztat\xc3\xb3w rzemie\xc5\x9blniczych: kamienie p\xc3\xb3\xc5\x82szlachetne, steatyt, muszle, metale, a tak\xc5\xbce we\xc5\x82n\xc4\x99 i bitum, za\xc5\x9b eksportowano produkty rolnicze (bawe\xc5\x82na) i hodowlane (kury) oraz wyroby rzemie\xc5\x9blnicze (bro\xc5\x84, narz\xc4\x99dzia, bi\xc5\xbcuteria, ornamenty) i surowce (drewno, ko\xc5\x9b\xc4\x87 s\xc5\x82oniowa, lapis lazuli, z\xc5\x82oto, per\xc5\x82y)._NEWLINE_Rolnictwo oraz hodowla stanowi\xc5\x82y fundament induskiej gospodarki. W celu zwi\xc4\x99kszenia efektywno\xc5\x9bci rolnictwa budowano sieci kana\xc5\x82\xc3\xb3w nawadniaj\xc4\x85cych. W okresie rozkwitu cywilizacji (2600\xe2\x80\x931900 p.n.e.) stosowano g\xc5\x82\xc3\xb3wnie zimowe uprawy pszenicy i j\xc4\x99czmienia, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc gorczycy, ciecierzycy, bawe\xc5\x82ny (pierwsze znane uprawy tej ro\xc5\x9bliny datuj\xc4\x85 si\xc4\x99 z tego okresu), grochu, sezamu i daktyli, jednak po roku 1900 p.n.e. wykorzystanie deszczy monsunowych umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82o rozw\xc3\xb3j letnich upraw sorgo i ry\xc5\xbcu (jest to tak\xc5\xbce najprawdopodobniej pierwsze wykorzystanie tego zbo\xc5\xbca). Najwyra\xc5\xbaniej w\xc5\x82a\xc5\x9bnie z tego powodu nast\xc4\x85pi\xc5\x82o w tym okresie przesuni\xc4\x99cie rejonu nowo powstaj\xc4\x85cych osad ku dolinie Gangesu i Jamuny, wcze\xc5\x9bniej poro\xc5\x9bni\xc4\x99tej d\xc5\xbcungl\xc4\x85._NEWLINE_Hodowano kury, kaczki, owce, kozy, byd\xc5\x82o zebu i bawo\xc5\x82y wodne, za\xc5\x9b opr\xc3\xb3cz tego \xc3\xb3wcze\xc5\x9bni ludzie posiadali tak\xc5\xbce udomowione psy, ptaki oraz niewielkie ma\xc5\x82pki. Nie jest jasne, czy s\xc5\x82onie by\xc5\x82y ju\xc5\xbc w\xc3\xb3wczas wykorzystywane przez cz\xc5\x82owieka, jednak w ruinach Harappy odnaleziono figurki tych zwierz\xc4\x85t, oznaczonych bia\xc5\x82ymi i czerwonymi znakami na g\xc5\x82owie w spos\xc3\xb3b, kt\xc3\xb3ry do dzi\xc5\x9b stosuj\xc4\x85 indyjscy kornacy. Natomiast znajdowane niekiedy figurki nosoro\xc5\xbcc\xc3\xb3w, nied\xc5\xbawiedzi i gepard\xc3\xb3w z obro\xc5\xbcami na karkach stawiaj\xc4\x85 zagadk\xc4\x99 odno\xc5\x9bnie wykorzystania i udomowienia tak\xc5\xbce ich, cho\xc4\x87 najprawdopodobniej s\xc4\x85 to jedynie przedstawienia tych zwierz\xc4\x85t (u\xc5\xbcywanych do cel\xc3\xb3w religijnych i rozrywkowych) w niewoli._NEWLINE_Na wysokim poziomie sta\xc5\x82o rzemios\xc5\x82o, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie artystyczne: produkcja fajansu i terakoty oraz obr\xc3\xb3bka metali i kamieni (np. potrafiono wywierci\xc4\x87 otw\xc3\xb3r w kamiennym paciorku o \xc5\x9brednicy 1\xc2\xa0mm, lub wyku\xc4\x87 z\xc5\x82oty paciorek o 0,25\xc2\xa0mm \xc5\x9brednicy). Znano ko\xc5\x82o, u\xc5\xbcywane zar\xc3\xb3wno w garncarstwie, jak i w celach transportowych \xe2\x80\x93 obok zwierz\xc4\x85t jucznych i \xc5\x82odzi. Stosowany w rzemio\xc5\x9ble system wag opiera\xc5\x82 si\xc4\x99 na zale\xc5\xbcno\xc5\x9bciach: 2-4-8-16-32-64 \xe2\x80\x93 a\xc5\xbc do 12.800 jednostek, gdzie najmniejsza jednostka wa\xc5\xbcy\xc5\x82a ok. 0,856 grama. Znalezione w Lothal, Mohend\xc5\xbco-Daro i Harappie skale w kszta\xc5\x82cie linijek \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85, i\xc5\xbc stosowano tak\xc5\xbce dziesi\xc4\x99tny system pomiaru d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci z najmniejsz\xc4\x85 jednostk\xc4\x85 wynosz\xc4\x85c\xc4\x85 1.704\xc2\xa0mm. Oba systemy by\xc5\x82y przydatne zar\xc3\xb3wno w planowaniu skomplikowanych rob\xc3\xb3t architektonicznych, jak i w jubilerskiej obr\xc3\xb3bce drobnych obiekt\xc3\xb3w. Przy braku znajomo\xc5\x9bci pieni\xc4\x85dza by\xc5\x82a to najprawdopodobniej podstawa poboru podatk\xc3\xb3w oraz dalekosi\xc4\x99\xc5\xbcnego handlu, a wi\xc4\x99c i w\xc5\x82adzy induskich elit.\n_START_SECTION_\nPismo i j\xc4\x99zyk\n_START_PARAGRAPH_\nDotychczas naukowcom nie uda\xc5\x82o si\xc4\x99 rozszyfrowa\xc4\x87 induskiego pisma, kt\xc3\xb3rego jedyne przyk\xc5\x82ady dotrwa\xc5\x82y do naszych czas\xc3\xb3w g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na piecz\xc4\x99ciach, glinianych tabliczkach, fragmentach ceramiki, fajansu, terakoty oraz kamienia. Pomimo obfito\xc5\x9bci wci\xc4\x85\xc5\xbc znajdowanego materia\xc5\x82u (ok. 4000 obiekt\xc3\xb3w), na og\xc3\xb3\xc5\x82 s\xc4\x85 to bardzo kr\xc3\xb3tkie inskrypcje (\xc5\x9brednio 5-7 znak\xc3\xb3w, najd\xc5\x82u\xc5\xbcsza ma 26), za\xc5\x9b ich j\xc4\x99zyk nie zosta\xc5\x82 dot\xc4\x85d jednoznacznie zidentyfikowany i powi\xc4\x85zany z \xc5\xbcadn\xc4\x85 rodzin\xc4\x85 j\xc4\x99zykow\xc4\x85. Nie istnieje ponadto \xc5\xbcaden dwuj\xc4\x99zyczny dokument w rodzaju Kamienia z Rosetty, kt\xc3\xb3ry pom\xc3\xb3g\xc5\x82by w odczytaniu pisma. Dotychczasowe pr\xc3\xb3by nie przynios\xc5\x82y rozstrzygaj\xc4\x85cego rozwi\xc4\x85zania, za\xc5\x9b tre\xc5\x9b\xc4\x87 rekonstruowanych inskrypcji pozostaje nadal w sferze hipotez, co sprawia, i\xc5\xbc kultura Indusu jest wci\xc4\x85\xc5\xbc ma\xc5\x82o znana. Nie jest wykluczone, \xc5\xbce istnia\xc5\x82y d\xc5\x82u\xc5\xbcsze teksty, lecz sporz\xc4\x85dzono je na nietrwa\xc5\x82ych materia\xc5\x82ach: li\xc5\x9bciach bananowca (materia\xc5\x82 pi\xc5\x9bmienniczy znany tak\xc5\xbce na po\xc5\x82udniu Indii w p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych epokach), bawe\xc5\x82nie, wyprawionej sk\xc3\xb3rze, lub korze. Mimo to dzi\xc4\x99ki zastosowaniu analiz komputerowych, naukowcy zdo\xc5\x82ali dot\xc4\x85d zidentyfikowa\xc4\x87 ok. 400-600 znak\xc3\xb3w (spo\xc5\x9br\xc3\xb3d nich ok. 135 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej u\xc5\xbcywanych), za\xc5\x9b wielu z nich uwa\xc5\xbca, i\xc5\xbc tworz\xc4\x85 one czytany od prawej do lewej logograficzno-sylabiczny system zapisu nieznanego, by\xc4\x87 mo\xc5\xbce aglutynacyjnego j\xc4\x99zyka, kt\xc3\xb3rego syntaktyka zdaje si\xc4\x99 by\xc4\x87 podobna do protodrawidyjskiej. Do tego w inskrypcjach stosuje si\xc4\x99 najwyra\xc5\xbaniej dziesi\xc4\x99tny system zapisu liczb, w kt\xc3\xb3rym kreseczki oznaczaj\xc4\x85 jednostki, za\xc5\x9b p\xc3\xb3\xc5\x82kola \xe2\x80\x93 dziesi\xc4\x85tki._NEWLINE_Pomimo hipotez pr\xc3\xb3buj\xc4\x85cych powi\xc4\x85za\xc4\x87 tak j\xc4\x99zyk, jak i pismo induskich piecz\xc4\x99ci z cywilizacj\xc4\x85 dawnego Sumeru, wszystko wskazuje na to, \xc5\xbce rozwin\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 one w dorzeczu Indusu niezale\xc5\xbcnie, za\xc5\x9b u\xc5\xbcywaj\xc4\x85cy ich ludzie reprezentowali kultur\xc4\x99 zupe\xc5\x82nie inn\xc4\x85 od sumeryjskiej. Tez\xc4\x99 t\xc4\x99 potwierdzaj\xc4\x85 liczne znaleziska obrazuj\xc4\x85ce ewolucj\xc4\x99 znak\xc3\xb3w pisma, kt\xc3\xb3rego najstarsze przyk\xc5\x82ady (symbole tr\xc3\xb3jz\xc4\x99bu interpretowane jako ideogramy) datuj\xc4\x85 si\xc4\x99 sprzed okresu \xc5\x9bwietno\xc5\x9bci cywilizacji (z ok. 3300 roku p.n.e., s\xc4\x85 wi\xc4\x99c wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne sumeryjskim znakom klinowym) oraz ewidentnie pochodz\xc4\x85 z wcze\xc5\x9bniejszych motyw\xc3\xb3w zdobienia ceramiki. Podobnie nieudowodnion\xc4\x85 koncepcj\xc4\x85 jest domniemane pochodzenie znanego z Wyspy Wielkanocnej pisma rongorongo od pisma induskiego, do kt\xc3\xb3rego jest tylko powierzchownie podobne.\n_START_SECTION_\nReligia\n_START_PARAGRAPH_\nZaledwie 2% znalezionego materia\xc5\x82u archeologicznego da si\xc4\x99 jednoznacznie powi\xc4\x85za\xc4\x87 z praktyk\xc4\x85 religijn\xc4\x85, co sprawia, i\xc5\xbc bardzo ma\xc5\x82o wiadomo dzi\xc5\x9b o tej sferze \xc5\xbcycia nad Indusem. Najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej s\xc4\x85 to przedstawienia b\xc3\xb3stw (np. \xe2\x80\x9ew\xc5\x82adcy zwierz\xc4\x85t\xe2\x80\x9d, b\xc3\xb3stwa na drzewie itd.) czczonych przez ludzi i przyjmuj\xc4\x85cych ofiary oraz procesje. By\xc4\x87 mo\xc5\xbce w ten spos\xc3\xb3b nale\xc5\xbcy tak\xc5\xbce interpretowa\xc4\x87 przyozdobione girlandami kwiat\xc3\xb3w zwierz\xc4\x99ta, co jest dosy\xc4\x87 popularn\xc4\x85 praktyk\xc4\x85 zar\xc3\xb3wno wielu dawnych, jak i dzisiejszych form kultu (np. w hinduizmie). Brak jednak jakiejkolwiek monumentalnej sztuki, a w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci okaza\xc5\x82ych \xc5\x9bwi\xc4\x85ty\xc5\x84, co zdaje si\xc4\x99 zaprzecza\xc4\x87 istnieniu tak rozbudowanych form religii, jakie znamy np. w staro\xc5\xbcytnym Egipcie, oraz rzuca pewien cie\xc5\x84 na koncepcj\xc4\x99 ustroju teokratycznego. Z drugiej jednak strony przeznaczenie tzw. budynk\xc3\xb3w u\xc5\xbcyteczno\xc5\x9bci publicznej w miejskich cytadelach wci\xc4\x85\xc5\xbc pozostaje nieznane, nie jest wi\xc4\x99c wykluczone, i\xc5\xbc spe\xc5\x82nia\xc5\x82y one funkcje \xc5\x9bwi\xc4\x85ty\xc5\x84 lub klasztor\xc3\xb3w._NEWLINE_Jedynymi znalezionymi budowlami o charakterze jednoznacznie kultowym s\xc4\x85 ma\xc5\x82e kapliczki grobowe, podobne w formie do obecnie znanych samadhi, grobowc\xc3\xb3w jogin\xc3\xb3w i sadhu. Umieszczano je nad poch\xc3\xb3wkami zawieraj\xc4\x85cymi resztki owini\xc4\x99tych w ca\xc5\x82uny zw\xc5\x82ok w drewnianych trumnach, zaopatrzone w proste dary grobowe: naczynia z \xc5\xbcywno\xc5\x9bci\xc4\x85 i skromn\xc4\x85 bi\xc5\xbcuteri\xc4\x99 (wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 bogactw by\xc5\x82a najprawdopodobniej przekazywana potomkom). W okresie post\xc4\x99puj\xc4\x85cych przemian ekonomiczno-spo\xc5\x82ecznych po ok. 1900 roku p.n.e. pojawia si\xc4\x99 coraz wi\xc4\x99cej poch\xc3\xb3wk\xc3\xb3w ca\xc5\x82opalnych z popio\xc5\x82ami umieszczonymi w du\xc5\xbcych urnach. Brak natomiast grobowc\xc3\xb3w wyra\xc5\xbanie kr\xc3\xb3lewskich, za\xc5\x9b wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 poch\xc3\xb3wk\xc3\xb3w ukazuje podobny status materialny zmar\xc5\x82ych._NEWLINE_W\xc5\x9br\xc3\xb3d znalezionego materia\xc5\x82u archeologicznego zdarzaj\xc4\x85 si\xc4\x99 niekiedy wyobra\xc5\xbcenia kobiet w ci\xc4\x85\xc5\xbcy oraz \xc5\xbce\xc5\x84skiego b\xc3\xb3stwa w typie Bogini-Matki (por. podobne wizerunki z epoki paleolitu), wskazuj\xc4\x85ce by\xc4\x87 mo\xc5\xbce na istnienie kultu p\xc5\x82odno\xc5\x9bci. Niewykluczone, i\xc5\xbc takie samo znaczenie nale\xc5\xbcy przypisa\xc4\x87 lingamom, r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc znajdowanym w ruinach induskich miast, a tak\xc5\xbce cz\xc4\x99sto spotykanemu motywowi drzewa figowego, w hinduizmie uwa\xc5\xbcanego za \xc5\x9bwi\xc4\x99te nawet wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie. Z kolei liczne figurki ludzi, zwierz\xc4\x85t i rozmaitych hybryd, tradycyjnie interpretowane jako zabawki, mog\xc5\x82y w rzeczywisto\xc5\x9bci by\xc4\x87 u\xc5\xbcywane w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych formach kultu si\xc5\x82 przyrody, duch\xc3\xb3w domowych oraz przodk\xc3\xb3w. Wydaje si\xc4\x99, i\xc5\xbc podobn\xc4\x85 rol\xc4\x99 spe\xc5\x82nia\xc5\x82y pewne elementy bi\xc5\xbcuterii lub piecz\xc4\x99cie, noszone na rzemieniach na szyi, kt\xc3\xb3re traktowano jako amulety przedstawiaj\xc4\x85ce istoty totemiczne. Wszelkie religijne interpretacje induskich przedstawie\xc5\x84 figuratywnych obarczone s\xc4\x85 jednak du\xc5\xbc\xc4\x85 doz\xc4\x85 niepewno\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3rej wyraz da\xc5\x82 archeolog Gregory Possehl stwierdzaj\xc4\x85c, i\xc5\xbc jedynym przejawem religijno\xc5\x9bci, jaki pozostawili po sobie harappa\xc5\x84czycy, s\xc4\x85 \xe2\x80\x9eskromne, wr\xc4\x99cz wstydliwe wyrazy ludzkich uczu\xc4\x87\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Zapewne niema\xc5\x82e znaczenie kultura Indusu wi\xc4\x85za\xc5\x82a te\xc5\xbc z \xc5\xbcywio\xc5\x82ami, szczeg\xc3\xb3lnie wod\xc4\x85. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 miast, wyros\xc5\x82ych z rybackich osad, wzbogaci\xc5\x82a si\xc4\x99 bowiem dzi\xc4\x99ki dogodnemu po\xc5\x82o\xc5\xbceniu wzd\xc5\x82u\xc5\xbc wodnych szlak\xc3\xb3w wymiany handlowej, z drugiej za\xc5\x9b strony by\xc5\x82a cz\xc4\x99sto n\xc4\x99kana kl\xc4\x99skami powodzi i suszy. Wodzie przypisywano wi\xc4\x99c pot\xc4\x99\xc5\xbcny wp\xc5\x82yw na ludzkie losy i traktowano zar\xc3\xb3wno jako dawczyni\xc4\x99 po\xc5\xbcywienia i bogactwa, jak te\xc5\xbc nieokie\xc5\x82znan\xc4\x85 si\xc5\x82\xc4\x99 niszcz\xc4\x85c\xc4\x85. Zwi\xc4\x85zane z ni\xc4\x85 zwierz\xc4\x99ta, jak: ryba, gawial czy baw\xc3\xb3\xc5\x82 wodny, mia\xc5\x82y wi\xc4\x99c konotacje z si\xc5\x82ami nadprzyrodzonymi i by\xc5\x82y cz\xc4\x99sto przedstawiane w sztuce. Niewykluczone te\xc5\xbc, i\xc5\xbc skomplikowany system wodno-kanalizacyjny s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc4\x87 mia\xc5\x82 nie tylko praktycznym celom utrzymywania higieny i zaopatrzenia domostw w wod\xc4\x99, lecz spe\xc5\x82nia\xc5\x82 wa\xc5\xbcn\xc4\x85 rol\xc4\x99 religijn\xc4\x85, umo\xc5\xbcliwiaj\xc4\x85c dokonywanie rytualnych ablucji. Wydaje si\xc4\x99, i\xc5\xbc podobn\xc4\x85 czci\xc4\x85 darzono ogie\xc5\x84, lub przynajmniej wykorzystywano go w praktykach kultowych, o czym \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85 odnajdywane o\xc5\x82tarzyki ogniowe, podobne do p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych z epoki wedyjskiej._NEWLINE_Wszystkie powy\xc5\xbcsze dane dowodz\xc4\x85, \xc5\xbce religia mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w doliny Indusu by\xc5\x82a rozbudowan\xc4\x85 form\xc4\x85 animizmu, by\xc4\x87 mo\xc5\xbce z pewnymi aspektami praktyk szamanistycznych (znaleziono ma\xc5\x82e maseczki dla glinianych figurek, co mo\xc5\xbce dowodzi\xc4\x87, i\xc5\xbc rzeczywiste maski te\xc5\xbc by\xc5\x82y u\xc5\xbcywane).\n_START_SECTION_\nPrzyczyny upadku\n_START_PARAGRAPH_\nCywilizacja doliny Indusu upad\xc5\x82a w po\xc5\x82owie II tysi\xc4\x85clecia p.n.e. najprawdopodobniej wskutek zmian ekosystemu, zapocz\xc4\x85tkowanych ok. 2200 roku p.n.e.: powodzi, susz, zmian koryt rzecznych, wyschni\xc4\x99cia ok. 1900 roku p.n.e. antycznej rzeki Saraswati, pustynnienia i wzrostu zasolenia gleb, nadmiernej eksploatacji \xc5\x9brodowiska przez ludzi itd. Natomiast popularna w XIX i pierwszej po\xc5\x82owie XX wieku teoria upadku na skutek najazdu Ari\xc3\xb3w (ok. 1500 roku p.n.e.) zosta\xc5\x82a przez niekt\xc3\xb3rych badaczy podwa\xc5\xbcona. W opuszczonych miastach brak bowiem archeologicznych dowod\xc3\xb3w jakiejkolwiek inwazji (np. spo\xc5\x9br\xc3\xb3d 37 szkielet\xc3\xb3w znalezionych w Mohend\xc5\xbco-Daro \xc5\xbcaden nie spoczywa\xc5\x82 w okolicy miejskiej cytadeli), za\xc5\x9b analiza szcz\xc4\x85tk\xc3\xb3w ludzkich nie potwierdzi\xc5\x82a zast\xc4\x85pienia jednej populacji inn\xc4\x85 (typy antropologiczne reprezentowane w znaleziskach s\xc4\x85 nadal dominuj\xc4\x85ce w rejonie Gud\xc5\xbaaratu, Pend\xc5\xbcabu i Sindhu). Zamiast tego wida\xc4\x87 stopniowe przej\xc5\x9bcie do mniej rozwini\xc4\x99tych form kultury, cho\xc4\x87 z zachowaniem pewnych wynalazk\xc3\xb3w wcze\xc5\x9bniejszej fazy (np. znak\xc3\xb3w pisma czy systemu wag, kt\xc3\xb3re dopiero potem wysz\xc5\x82y z u\xc5\xbcycia), a nawet rozwojem niekt\xc3\xb3rych technologii (np. wyrobu ceramiki). Nast\xc4\x99pnie ewolucja prowadzi do epoki wedyjskiej, za\xc5\x9b geograficznie nast\xc4\x99puje przesuni\xc4\x99cie rejonu nowo powstaj\xc4\x85cych osad na wsch\xc3\xb3d, w kierunku doliny Gangesu i Jamuny, spowodowane zapewne lepszymi warunkami uprawy nowych zb\xc3\xb3\xc5\xbc. Hipotez\xc4\x99 kluczowej roli zmian klimatycznych zdaje si\xc4\x99 tak\xc5\xbce potwierdza\xc4\x87 fakt, i\xc5\xbc mniej wi\xc4\x99cej w tym samym okresie m.in. z podobnych przyczyn upad\xc5\x82a cywilizacja sumeryjska (co ze swej strony te\xc5\xbc przyczyni\xc5\x82o si\xc4\x99 do zamarcia induskiego handlu i upadku miast)._NEWLINE_Innym wa\xc5\xbcnym czynnikiem mog\xc5\x82o by\xc4\x87 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc przeci\xc4\x85\xc5\xbcenie polityczno-ekonomicznej struktury o\xc5\x9brodk\xc3\xb3w miejskich, kt\xc3\xb3re w rezultacie zapocz\xc4\x85tkowa\xc5\x82o powstanie nowych, prostszych form ustroju. Dowody archeologiczne wskazuj\xc4\x85 bowiem, i\xc5\xbc w okresie 1900\xe2\x80\x931300 p.n.e. Harappa przesta\xc5\x82a by\xc4\x87 utrzymywana w nale\xc5\xbcytym stanie: miasto stawa\xc5\x82o si\xc4\x99 coraz bardziej zat\xc5\x82oczone (ekspansja domostw do strefy publicznej) i zaniedbane. Sugeruje to, \xc5\xbce dotychczasowe elity musia\xc5\x82y straci\xc4\x87 autorytet i w\xc5\x82adz\xc4\x99 oraz nie by\xc5\x82y ju\xc5\xbc w stanie kontrolowa\xc4\x87 zar\xc3\xb3wno organizacji wewn\xc4\x85trz miast, jak i jego rozleg\xc5\x82ych powi\xc4\x85za\xc5\x84 handlowych, kt\xc3\xb3re ostatecznie obumar\xc5\x82y. Fakt ten spowodowa\xc5\x82 nie tylko regres ekonomiczny i zerwanie kontakt\xc3\xb3w ze \xc5\x9bwiatem, lecz tak\xc5\xbce przyczyni\xc5\x82 si\xc4\x99 do fragmentacji samej cywilizacji Indusu na szereg prostszych kultur. Mo\xc5\xbcna wi\xc4\x99c stwierdzi\xc4\x87, i\xc5\xbc upadek induskich miast by\xc5\x82 rezultatem wielu jednoczesnych czynnik\xc3\xb3w i z ca\xc5\x82\xc4\x85 pewno\xc5\x9bci\xc4\x85 by\xc5\x82 to d\xc5\x82ugi proces transformacji kulturowej. Z tego powodu naukowcy cz\xc4\x99sto stosuj\xc4\x85 zbiorczy termin \xe2\x80\x9etradycja doliny Indusu\xe2\x80\x9d na okre\xc5\x9blenie wszystkich wcze\xc5\x9bniejszych i bezpo\xc5\x9brednio nast\xc4\x99puj\xc4\x85cych kultur, kwitn\xc4\x85cych w tym regionie w okresie 7000\xe2\x80\x931300 p.n.e._NEWLINE_Mimo coraz szerszego uznawania autentyczno\xc5\x9bci takiego w\xc5\x82a\xc5\x9bnie biegu wypadk\xc3\xb3w, niekt\xc3\xb3re dane sugeruj\xc4\x85 jednak istnienie pewnej migracji, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 mo\xc5\xbcna interpretowa\xc4\x87 jako tzw. \xe2\x80\x9enajazd\xe2\x80\x9d. Badanie haplogrup ludno\xc5\x9bci Indii wykaza\xc5\x82o intensywne wyst\xc4\x99powanie w\xc5\x9br\xc3\xb3d najwy\xc5\xbcszych kast wschodnioeuropejskiej m\xc4\x99skiej haplogrupy R1a1 oraz r\xc3\xb3wnomierne, niezale\xc5\xbcne od kasty, wyst\xc4\x99powanie haplogrup kobiecych typowo indyjskich. Dowodzi to m\xc4\x99skiego charakteru nap\xc5\x82ywowego substratu europejskiego, kt\xc3\xb3ry zacz\xc4\x85\xc5\x82 opanowywa\xc4\x87 Indie ok. 1500 roku p.n.e., a wi\xc4\x99c w czasach domniemanego najazdu Ari\xc3\xb3w. Dane te nie wyja\xc5\x9bniaj\xc4\x85 jednak, czy nap\xc5\x82yw obcej populacji mia\xc5\x82 charakter podboju, czy pokojowej migracji ekonomicznej.\n_START_SECTION_\nDziedzictwo\n_START_PARAGRAPH_\nWraz z zanikiem bardziej skomplikowanych form cywilizacyjnych wiele aspekt\xc3\xb3w, \xc5\x82\xc4\x85czonych z uprzednio dominuj\xc4\x85cymi elitami odesz\xc5\x82o w zapomnienie, np. pismo, piecz\xc4\x99cie, symbol jednoro\xc5\xbcca itd. Jednak\xc5\xbce wiele element\xc3\xb3w tej cywilizacji przetrwa\xc5\x82o: nowe miasta, kt\xc3\xb3re wyros\xc5\x82y w dolinie Gangesu i Jamuny w okresie 600-300 p.n.e. kontynuowa\xc5\x82y pewne formy organizacji spo\xc5\x82ecznej, kultu (ofiary ze zwierz\xc4\x85t, ofiarne \xe2\x80\x9ewypieki\xe2\x80\x9d z terakoty, o\xc5\x82tarzyki ogniowe), style budownictwa i urbanistyki, motywy zdobnicze oraz osi\xc4\x85gni\xc4\x99cia technologiczne (wyr\xc3\xb3b ceramiki, fajansu i terakoty, uprawa bawe\xc5\x82ny itd.)._NEWLINE_Niekt\xc3\xb3re aspekty cywilizacji Indusu s\xc4\x85 wci\xc4\x85\xc5\xbc widoczne w kulturze kraj\xc3\xb3w po\xc5\x82udniowej Azji. Dotyczy to szczeg\xc3\xb3lnie tradycyjnej kultury materialnej, o czym \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85 podobie\xc5\x84stwa u\xc5\xbcywanych obecnie tradycyjnych przybor\xc3\xb3w toaletowych (np. grzebieni), lek\xc3\xb3w i metod leczniczych, element\xc3\xb3w stroju i wygl\xc4\x85du (bi\xc5\xbcuteria, fryzury itp.), instrument\xc3\xb3w muzycznych (b\xc4\x99bn\xc3\xb3w, flet\xc3\xb3w i cymba\xc5\x82\xc3\xb3w), \xc5\x82odzi, woz\xc3\xb3w, ornament\xc3\xb3w, narz\xc4\x99dzi oraz technik rolniczych i rzemie\xc5\x9blniczych, rozwi\xc4\x85za\xc5\x84 architektonicznych (np. styl\xc3\xb3w budowy tradycyjnych gospodarstw) i in\xc5\xbcynieryjnych (np. latryn i dren\xc3\xb3w \xc5\x9bciekowych, studni s\xc4\x85siedzkich, piec\xc3\xb3w) itd. z ich staro\xc5\xbcytnymi odpowiednikami lub przedstawieniami._NEWLINE_Podobna sytuacja zachodzi w przypadku religii hinduistycznych, kt\xc3\xb3re powszechnie uwa\xc5\xbca si\xc4\x99 za pochodz\xc4\x85ce od przyby\xc5\x82ych tu ok. 1500\xe2\x80\x931200 p.n.e. Ari\xc3\xb3w. Tymczasem przypisywane im Wedy zawieraj\xc4\x85 np. liczne wzmianki o pot\xc4\x99\xc5\xbcnej rzece Saraswati, kt\xc3\xb3ra wysch\xc5\x82a na skutek ruch\xc3\xb3w tektonicznych 400-700 lat przed domnieman\xc4\x85 dat\xc4\x85 kompilacji tych ksi\xc4\x85g. \xc5\x9awiadczy to o istnieniu pewnej formy przekazu kulturowego mi\xc4\x99dzy epok\xc4\x85 cywilizacji Indusu a narodzinami wedyzmu. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wiele form hinduistycznego kultu ma najprawdopodobniej korzenie w omawianym okresie, np. kult boga \xc5\x9aiwy i kobiecego b\xc3\xb3stwa, spersonifikowanego p\xc3\xb3\xc5\xbaniej pod postaci\xc4\x85 Kali, \xc5\x9aakti czy Durgi, oraz kult lingam\xc3\xb3w. Wiele odnajdywanych artefakt\xc3\xb3w jest bardzo podobnych w formie do dzisiejszych hinduistycznych przedmiot\xc3\xb3w kultowych, np. pier\xc5\x9bcienie ze splecionych drut\xc3\xb3w identyczne z u\xc5\xbcywanymi dzi\xc5\x9b w Indiach obr\xc4\x85czkami \xc5\x9blubnymi. Podobnie, niekt\xc3\xb3re sceny i symbole przedstawione na induskich piecz\xc4\x99ciach mo\xc5\xbcna interpretowa\xc4\x87 jako narracje znanych hinduistycznych mit\xc3\xb3w, lub przedstawienia postaci w znanych obecnie pozycjach jogi.\n_START_SECTION_\nZagadnienia pod\xc5\x82o\xc5\xbca etnicznego i j\xc4\x99zykowego cywilizacji\n_START_PARAGRAPH_\nIstnienie owego przekazu kulturowego oraz niezweryfikowana historyczno\xc5\x9b\xc4\x87 tzw. aryjskiego podboju Indii doprowadzi\xc5\x82y naukowc\xc3\xb3w do trzech alternatywnych wizji przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci:\n_START_SECTION_\nTeoria drawidyjska wed\xc5\x82ug I. Mahadevana\n_START_PARAGRAPH_\nNawi\xc4\x85zuj\xc4\x85ca do tradycyjnych pogl\xc4\x85d\xc3\xb3w teoria g\xc5\x82osi, i\xc5\xbc tw\xc3\xb3rcami cywilizacji doliny Indusu by\xc5\x82a ludno\xc5\x9b\xc4\x87 m\xc3\xb3wi\xc4\x85ca j\xc4\x99zykiem z drawidyjskiej rodziny j\xc4\x99zykowej, kt\xc3\xb3rej kultura rozprzestrzeni\xc5\x82a si\xc4\x99 na po\xc5\x82udnie subkontynentu indyjskiego m.in. w wyniku najazdu Ari\xc3\xb3w, przyby\xc5\x82ych ju\xc5\xbc po okresie upadku Harappy i Mohend\xc5\xbco-Daro. W wyniku tego wp\xc5\x82ywu cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 aspekt\xc3\xb3w dawnej cywilizacji zosta\xc5\x82a zatracona, cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 za\xc5\x9b zachowa\xc5\x82a si\xc4\x99 ulegaj\xc4\x85c przemianom kulturowym. Tw\xc3\xb3rc\xc4\x85 i g\xc5\x82\xc3\xb3wnym propagatorem tej teorii jest tamilski j\xc4\x99zykoznawca i paleograf I. Mahadevan, za\xc5\x9b wspieraj\xc4\x85 j\xc4\x85 tak\xc5\xbce B. Allchin i R. Allchin._NEWLINE_Jednak\xc5\xbce jak dot\xc4\x85d odkryto nieliczne dowody mog\xc4\x85ce \xc5\x9bwiadczy\xc4\x87 o zwi\xc4\x85zkach harappa\xc5\x84czyk\xc3\xb3w z drawidyjskimi ludami z po\xc5\x82udnia, jak np. znaleziony w Sembian-Kandiyur (stan Tamil Nadu) w 2006 roku kamienny top\xc3\xb3r ze znakami induskiego pisma czy terakotowy talerz z podobn\xc4\x85 inskrypcj\xc4\x85 znaleziony w Sulur (r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w Tamil Nadu). Natomiast opieranie si\xc4\x99 na starotamilskich przekazach o pochodzeniu niekt\xc3\xb3rych wodz\xc3\xb3w plemiennych z Gud\xc5\xbaaratu wydaje si\xc4\x99 dosy\xc4\x87 spekulatywnym dowodem.\n_START_SECTION_\nTeoria drawidyjska wed\xc5\x82ug A. Parpoli\n_START_PARAGRAPH_\nNajazd Ari\xc3\xb3w by\xc5\x82 jedynie epizodem paralelnym do wielu podobnych inwazji w historii Indii, lub te\xc5\xbc mia\xc5\x82 form\xc4\x99 stopniowej migracji. W obu przypadkach rezultatem by\xc5\x82o powstanie mieszanej kultury hinduistycznej, kt\xc3\xb3rej trzon pochodzi\xc5\x82 od drawidyjskiej ludno\xc5\x9bci induskich miast, za\xc5\x9b g\xc5\x82\xc3\xb3wnym dziedzictwem Ari\xc3\xb3w by\xc5\x82o stopniowe rozprzestrzenienie si\xc4\x99 ich j\xc4\x99zyka. Teori\xc4\x99 t\xc4\x99 (podobnie jak poprzedni\xc4\x85) zdaje si\xc4\x99 potwierdza\xc4\x87 po\xc5\x9bwiadczona obecno\xc5\x9b\xc4\x87 drawidyjskiej rodziny j\xc4\x99zykowej nad Indusem: j\xc4\x99zyka brahui (kt\xc3\xb3ry jednak\xc5\xbce wed\xc5\x82ug alternatywnych analiz m\xc3\xb3g\xc5\x82 pojawi\xc4\x87 si\xc4\x99 tu dopiero w \xc5\x9bredniowieczu) oraz drawidyjskiego substratu w niekt\xc3\xb3rych indoaryjskich j\xc4\x99zykach Indii i Pakistanu: g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w sindhi. Mimo to opieraj\xc4\x85ce si\xc4\x99 na tej podstawie rekonstrukcje j\xc4\x99zyka kultury Indusu pozostaj\xc4\x85 nadal niezweryfikowanymi hipotezami. Tw\xc3\xb3rc\xc4\x85 tej teorii jest fi\xc5\x84ski j\xc4\x99zykoznawca A. Parpola.\n_START_SECTION_\nTeoria indoeuropejska\n_START_PARAGRAPH_\nTeoria ta g\xc5\x82osi, \xc5\xbce spopularyzowany przez XIX-wieczn\xc4\x85 europejsk\xc4\x85 historiografi\xc4\x99 tzw. aryjski podb\xc3\xb3j Indii w og\xc3\xb3le nie istnia\xc5\x82, za\xc5\x9b cywilizacja doliny Indusu zosta\xc5\x82a zbudowana przez osiad\xc5\x82\xc4\x85 tu ju\xc5\xbc wcze\xc5\x9bniej ludno\xc5\x9b\xc4\x87 protoindoeuropejsk\xc4\x85. J\xc4\x99zyk induskich piecz\xc4\x99ci mo\xc5\xbcna zatem zrekonstruowa\xc4\x87 por\xc3\xb3wnuj\xc4\x85c go do innych j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w tej rodziny. Teori\xc4\x99 indoeuropejsk\xc4\x85 wspiera brak archeologicznych dowod\xc3\xb3w jakiejkolwiek inwazji ok. 1500\xe2\x80\x931200 roku p.n.e, za\xc5\x9b jej zwolennicy g\xc5\x82osz\xc4\x85, i\xc5\xbc Wedy w og\xc3\xb3le nie wspominaj\xc4\x85 ani o pozaindyjskiej ojczy\xc5\xbanie Ari\xc3\xb3w, ani o walce jak\xc4\x85 mieliby oni stoczy\xc4\x87 z tubylcami. Zinterpretowane w ten spos\xc3\xb3b w XIX wieku fragmenty Rygwedy by\xc5\x82yby w\xc3\xb3wczas jedynie ideologicznym wsparciem kolonializmu i idei supremacji rasy bia\xc5\x82ej, za\xc5\x9b w rzeczywisto\xc5\x9bci odnosi\xc5\x82yby si\xc4\x99 jedynie do \xc5\x9bwiata nadprzyrodzonego, albo raczej opisywa\xc5\x82y walki pomi\xc4\x99dzy poszczeg\xc3\xb3lnymi plemionami indyjskimi i ira\xc5\x84skimi (interpretacj\xc4\x99 t\xc4\x99 przyjmuje te\xc5\xbc wspomniany wcze\xc5\x9bniej Asko Parpola, tw\xc3\xb3rca umiarkowanego modelu inwazjonistycznego). Ponadto wiele symboli kojarzonych dotychczas z dziedzictwem indoeuropejskim (np. \xc4\x87akra, swastyka, tr\xc3\xb3jz\xc4\x85b, tzw. niesko\xc5\x84czony w\xc4\x99ze\xc5\x82 czy om \xe2\x80\x93 ten ostatni przedstawiany jako li\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\x9bwi\xc4\x99tego figowca) mo\xc5\xbcna odnale\xc5\xba\xc4\x87 w wizerunkach, ornamentyce i pi\xc5\x9bmie induskich piecz\xc4\x99ci oraz tabliczek._NEWLINE_Do tego przyj\xc4\x99cie koncepcji nietubylczego pochodzenia Wed implikuje tzw. paradoks D. Frawleya, g\xc5\x82osz\xc4\x85cy, i\xc5\xbc z jednej strony mamy do czynienia z bogat\xc4\x85 literatur\xc4\x85 wedyjsk\xc4\x85 bez jakichkolwiek archeologicznych znalezisk z ni\xc4\x85 zwi\xc4\x85zanych, z drugiej za\xc5\x9b istnieje bogata kultura Indusu bez \xc5\xbcadnej znanej literatury. Zdaje si\xc4\x99 to wi\xc4\x99c sugerowa\xc4\x87, i\xc5\xbc \xc5\x9bwi\xc4\x99te ksi\xc4\x99gi hinduizmu zawieraj\xc4\x85 induskie dziedzictwo kulturowe, za\xc5\x9b kultura wedyjska jest w istocie tubylcz\xc4\x85 kultur\xc4\x85 Indii, kt\xc3\xb3ra wyewoluowa\xc5\x82a z cywilizacji Indusu (lub by\xc5\x82a z ni\xc4\x85 to\xc5\xbcsama) i ewoluuje nieprzerwanie do dzi\xc5\x9b. Wed\xc5\x82ug ustale\xc5\x84 autor\xc3\xb3w popieraj\xc4\x85cych omawian\xc4\x85 teori\xc4\x99, dat\xc4\x99 kompilacji tych ksi\xc4\x85g tak\xc5\xbce nale\xc5\xbcy przesun\xc4\x85\xc4\x87 ok. 1000 lat wstecz, m.in. z powodu, \xc5\xbce opisuj\xc4\x85 one liczne szczeg\xc3\xb3\xc5\x82y upadku wielu mitycznych miast, kt\xc3\xb3re mo\xc5\xbcna uto\xc5\xbcsami\xc4\x87 np. z Dwark\xc4\x85 czy Harapp\xc4\x85 (miasto Harijuppia w Rygwedzie), lub te\xc5\xbc z powodu, i\xc5\xbc zawieraj\xc4\x85 one dane astronomiczne (na temat r\xc3\xb3wnonocy i po\xc5\x82o\xc5\xbcenia gwiazd) i geograficzne (na temat rzeki Saraswati) dotycz\xc4\x85ce tego okresu. Warto te\xc5\xbc nadmieni\xc4\x87, i\xc5\xbc wed\xc5\x82ug samej tradycji wedyjskiej, spisanie \xc5\x9bwi\xc4\x99tych ksi\xc4\x85g hinduizmu nast\xc4\x85pi\xc5\x82o ok. 3000 roku p.n.e., a wi\xc4\x99c w czasach budowy Harappy i Mohend\xc5\xbco-Daro._NEWLINE_Teori\xc4\x99 indoeuropejsk\xc4\x85 w tej formie stworzyli indyjscy naukowcy: R.S. Bisht, M. Danino, B.B. Lal i S.R. Rao, jednak przychylaj\xc4\x85 si\xc4\x99 do niej tak\xc5\xbce znani zachodni archeolodzy: G. Dales, D. Frawley, J.M. Kenoyer, C. Renfrew i J. Shaffer. Przeczy jej jednak brak jakichkolwiek przedstawie\xc5\x84 konia, motywu bardzo rozpowszechnionego w innych kulturach stworzonych przez pierwotnie koczowniczych Indoeuropejczyk\xc3\xb3w, a tak\xc5\xbce po\xc5\x9bwiadczony analiz\xc4\x85 ko\xc5\x9bci fakt wykorzystywania tego zwierz\xc4\x99cia na subkontynencie indyjskim dopiero ok. 2000 roku p.n.e., a wi\xc4\x99c po okresie rozkwitu kultury Indusu, cho\xc4\x87 przed wnioskowan\xc4\x85 w oparciu o Wedy inwazj\xc4\x85 Ari\xc3\xb3w. Jednak pomimo og\xc3\xb3lnie przyjmowanego braku (lub ogromnej sk\xc4\x85po\xc5\x9bci) przedstawie\xc5\x84 konia w obszarze cywilizacji Indusu, wykopaliska potwierdzi\xc5\x82y obecno\xc5\x9b\xc4\x87 samego zwierz\xc4\x99cia w tym obszarze ok. roku 2500 przed Chr. lub nawet 3600 przed Chr., chocia\xc5\xbc wprawdzie pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci szkielet\xc3\xb3w ko\xc5\x84skich w tym obszarze by\xc5\x82y relatywnie sk\xc4\x85pe w por\xc3\xb3wnaniu z innymi obszarami kultury indoeuropejskiej. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc, brak przedstawie\xc5\x84 konia, niekoniecznie musi oznacza\xc4\x87 brak obecno\xc5\x9bci tego zwierz\xc4\x99cia, gdy\xc5\xbc pomimo powszechnego wyst\xc4\x99powania kr\xc3\xb3w w obszarze Indusu, przedstawienia krowy te\xc5\xbc si\xc4\x99 nie zachowa\xc5\x82y. Ponadto niewielk\xc4\x85 liczb\xc4\x99 szkielet\xc3\xb3w ko\xc5\x84skich da si\xc4\x99 te\xc5\xbc wyja\xc5\x9bni\xc4\x87 znacznie mniejsz\xc4\x85 liczb\xc4\x85 zachowanych szkielet\xc3\xb3w ludzkich ni\xc5\xbc mo\xc5\xbcna by by\xc5\x82o si\xc4\x99 spodziewa\xc4\x87 po poziomie zaludnienia obszaru.\n_START_SECTION_\nTeoria mundajska\n_START_PARAGRAPH_\nMniejszo\xc5\x9bciow\xc4\x85 hipotez\xc4\x85 jest te\xc5\xbc teoria mundajska, wed\xc5\x82ug kt\xc3\xb3rej j\xc4\x99zyk cywilizacji Indusu nale\xc5\xbca\xc5\x82 do rodziny mundajskiej. Autorem hipotezy by\xc5\x82 N.K. Verma, pracownik transportu rz\xc4\x85dowego w Biharze. Opar\xc5\x82 j\xc4\x85 na swojej w\xc5\x82asnej analizie podobie\xc5\x84stwa mi\xc4\x99dzy pismem mundajskiego j\xc4\x99zyka santhali, a pismem Harappy. Podobie\xc5\x84stwo to nie zosta\xc5\x82o jednak definitywnie udowodnione, a samo istnienie takiego podobie\xc5\x84stwa nie sugerowa\xc5\x82oby niczego na temat grupy j\xc4\x99zykowej j\xc4\x99zyka Indusu, poniewa\xc5\xbc alfabety pierwotnie u\xc5\xbcywane do zapisu j\xc4\x99zyka jednej grupy j\xc4\x99zykowej s\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wykorzystywane do zapisu j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w z innych grup czy rodzin (przyk\xc5\x82adem jest pismo brahmi, pierwotnie u\xc5\xbcywane do zapisu j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w indoaryjskich, kt\xc3\xb3rego derywatywy stosuje si\xc4\x99 do zapisywania j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w np. drawidyjskich czy j\xc4\x99zyka tybeta\xc5\x84skiego nale\xc5\xbc\xc4\x85cego do rodziny chi\xc5\x84sko-tybeta\xc5\x84skiej)._NEWLINE_Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d indolog\xc3\xb3w jednym z proponent\xc3\xb3w teorii jest Michael Witzel, kt\xc3\xb3ry uwa\xc5\xbca, \xc5\xbce mieszka\xc5\x84cy cywilizacji doliny Indusu m\xc3\xb3wili j\xc4\x99zykiem paramundajskim. Opiera j\xc4\x85 na uprzednio za\xc5\x82o\xc5\xbconym modelu inwazji aryjskiej oraz obecno\xc5\x9bci substratu niekt\xc3\xb3rych \xe2\x80\x9etubylczych\xe2\x80\x9d (tzn. mundajskich i drawidyjskich) j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w Indii w sanskrycie wedyjskim. W \xc5\x9bwietle dowod\xc3\xb3w uznaj\xc4\x85cych obecno\xc5\x9b\xc4\x87 substratu drawidyjskiego za bardzo w\xc4\x85tpliwie po\xc5\x9bwiadczon\xc4\x85 stwierdzi\xc5\x82, \xc5\xbce substrat musia\xc5\x82 by\xc4\x87 mundajski. Jednak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc teorie substratu mundajskiego s\xc4\x85 mocno mgliste i spekulatywne oraz niezweryfikowane. Sama obecno\xc5\x9b\xc4\x87 substratu mundajskiego by\xc5\x82aby co najwy\xc5\xbcej poszlak\xc4\x85 po stronie tej teorii, gdy\xc5\xbc nie implikowa\xc5\x82aby kontekstu geograficznego owego wp\xc5\x82ywu j\xc4\x99zykowego.\n_START_SECTION_\nTeoria Wyspy Wielkanocnej\n_START_PARAGRAPH_\nNa marginesie istnieje te\xc5\xbc wcze\xc5\x9bniej wspomniana teoria Wyspy Wielkanocnej, r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc oparta wy\xc5\x82\xc4\x85cznie na rzekomych podobie\xc5\x84stwach mi\xc4\x99dzy pismem Indusu a pismem rongorongo. Jednak jak stwierdzono wcze\xc5\x9bniej s\xc4\x85 one powierzchowne i najprawdopodobniej przypadkowe, je\xc5\xbceli w og\xc3\xb3le istniej\xc4\x85. Nie ma \xc5\xbcadnych innych poszlak powi\xc4\x85zania kulturowego mi\xc4\x99dzy Wysp\xc4\x85 Wielkanocn\xc4\x85 a cywilizacj\xc4\x85 doliny Indusu. Konsensus naukowy nie po\xc5\x9bwi\xc4\x99ca tej hipotezie wi\xc4\x99kszej uwagi. Mimo i\xc5\xbc migracja lud\xc3\xb3w austronezyjskich z Azji po\xc5\x82udniowo-wschodniej zar\xc3\xb3wno do Indii, jak i na obszary Pacyfiku nie jest wykluczona, to rzekome istnienie podobie\xc5\x84stw mi\xc4\x99dzy systemami pisma, z tych samych wzgl\xc4\x99d\xc3\xb3w co w przypadku hipotetycznego powi\xc4\x85zania harrapa\xc5\x84sko-santhali, nie stanowi \xc5\xbcadnego twardego dowodu.'