b'\n_START_ARTICLE_\nEsterwegen (KL)\n_START_SECTION_\nObozy Emslandu\n_START_PARAGRAPH_\nW 1933 roku na pograniczu Niemiec i Holandii przekszta\xc5\x82cono dwa wi\xc4\x99zienia (Borgermoor i Esterwegen) w obozy koncentracyjne. By\xc5\x82 to zal\xc4\x85\xc5\xbcek ca\xc5\x82ego kompleksu, przynajmniej kilkunastu oboz\xc3\xb3w z tego regionu, kt\xc3\xb3rych funkcje by\xc5\x82y bardzo zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowane. W latach przedwojennych stanowi\xc5\x82y przede wszystkim obozy koncentracyjne dla opozycji politycznej wzgl\xc4\x99dem nazist\xc3\xb3w. Podczas wojny umieszczano w nich je\xc5\x84c\xc3\xb3w wojennych i zatrzymanych cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w ruchu oporu \xe2\x80\x93 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z Zachodniej Europy. W\xc3\xb3wczas obozy te doczeka\xc5\x82y si\xc4\x99 licznych podoboz\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc czasem na terenie podbitej Holandii, Belgii czy Francji a nawet Norwegii. W por\xc3\xb3wnaniu do wielu innych \xe2\x80\x93 obozy z Emsland raczej nie pe\xc5\x82ni\xc5\x82y roli w d\xc4\x85\xc5\xbceniu do Zag\xc5\x82ady \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. Pod koniec wojny wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 tych oboz\xc3\xb3w zosta\xc5\x82a podobozami KL Neuengamme.\n_START_SECTION_\nEsterwegen\n_START_PARAGRAPH_\nOb\xc3\xb3z Esterwegen by\xc5\x82 najwi\xc4\x99kszym i najbardziej znanym obozem kompleksu oboz\xc3\xb3w z regionu Emsland. Zosta\xc5\x82 utworzony latem 1933 roku i do 1936 roku by\xc5\x82 obozem niezale\xc5\xbcnym. Nast\xc4\x99pnie zosta\xc5\x82 podobozem KL Sachsenhausen, a w 1941 roku sta\xc5\x82 si\xc4\x99 podobozem KL Neuengamme._NEWLINE_Oficjalna nomenklatura nazywa\xc5\x82a Esterwegen \xe2\x80\x9eobozem karnym dla wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d, a nie koncentracyjnym/zag\xc5\x82ady, w praktyce jednak niczym ob\xc3\xb3z ten nie odr\xc3\xb3\xc5\xbcnia\xc5\x82 si\xc4\x99 od innych nazistowskich oboz\xc3\xb3w (stosowanie tortur, terroru, wyniszczenia przez ci\xc4\x99\xc5\xbck\xc4\x85 prac\xc4\x99, wyg\xc5\x82odzenie, morderstwa na wi\xc4\x99\xc5\xbaniach, choroby itp.)._NEWLINE_Od pocz\xc4\x85tku ob\xc3\xb3z sk\xc5\x82ada\xc5\x82 si\xc4\x99 z trzech du\xc5\xbcych cz\xc4\x99\xc5\x9bci (Doppellager, Lager II i Lager III). Wi\xc4\x99\xc5\xbaniowie byli wykorzystywani w pierwszych latach do ci\xc4\x99\xc5\xbckiej pracy rolnej na okolicznych bagnach. Podczas 2W\xc5\x9a pracowali niewolniczo r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w przemy\xc5\x9ble zbrojeniowym Niemiec._NEWLINE_W 1936 oko\xc5\x82o tysi\xc4\x85ca wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w skierowano st\xc4\x85d do budowy KL Sachsenhausen._NEWLINE_Ob\xc3\xb3z nie posiada\xc5\x82 kom\xc3\xb3r gazowych ani krematori\xc3\xb3w, wielkie masowe groby by\xc5\x82y wykopane w pobliskim lesie.\n_START_SECTION_\nWi\xc4\x99\xc5\xbaniowie i ofiary\n_START_PARAGRAPH_\nW pocz\xc4\x85tkowym okresie wi\xc4\x99\xc5\xbaniami by\xc5\x82a przede wszystkim antyfaszystowska opozycja polityczna jak i intelektuali\xc5\x9bci niemieccy. W miar\xc4\x99 rozwoju re\xc5\xbcimu nazistowskiego kierowano do obozu r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc osoby uznane za \xe2\x80\x9ezb\xc4\x99dne\xe2\x80\x9d: przest\xc4\x99pc\xc3\xb3w, homoseksualist\xc3\xb3w, \xc5\x9awiadk\xc3\xb3w Jehowy._NEWLINE_Do wybuchu II wojny \xc5\x9bwiatowej zdecydowana wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w stanowili wi\xc4\x99\xc5\xbaniowie kryminalni. Pocz\xc4\x85wszy od 1940 roku zacz\xc4\x99\xc5\x82y nap\xc5\x82ywa\xc4\x87 do obozu transporty je\xc5\x84c\xc3\xb3w._NEWLINE_W latach 1943-1944 skierowano do obozu setki wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w oznaczonych literami "NN" (niem. Nacht und Nebel, pl. Noc i Mg\xc5\x82a \xe2\x80\x93 kryptonim akcji wywo\xc5\xbcenia i wyka\xc5\x84czania cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w ruchu oporu z Zachodniej Europy)._NEWLINE_W 1941 roku wp\xc5\x82yn\xc4\x99\xc5\x82y istotne transporty politycznej opozycji spoza Niemiec: z Francji, z Holandii, z Belgii, z Czech. _NEWLINE_W sumie 80.000 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w i od 100.000 do 180.000 je\xc5\x84c\xc3\xb3w wojennych by\xc5\x82o skierowanych do tego obozu. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d nich 38.000 zmar\xc5\x82o, z czego a\xc5\xbc 35.000 by\xc5\x82o je\xc5\x84cami z Armii Czerwonej._NEWLINE_Najs\xc5\x82ynniejszym wi\xc4\x99\xc5\xbaniem by\xc5\x82 niew\xc4\x85tpliwie niemiecki pisarz Carl von Ossietzky, pacyfista i przeciwnik nazist\xc3\xb3w. Dosta\xc5\x82 nagrod\xc4\x99 Nobla w 1935 roku, w chwili gdy siedzia\xc5\x82 od wielu miesi\xc4\x99cy w obozie. Gdy spotka\xc5\x82 go w obozie emisariusz szwajcarskiego Czerwonego Krzy\xc5\xbca, to zrelacjonowa\xc5\x82, \xc5\xbce Oficer SS powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 z cz\xc5\x82owiekiem trz\xc4\x99s\xc4\x85cym si\xc4\x99 ze strachu, bladym jak trup, biednym stworzeniem, kt\xc3\xb3re zdawa\xc5\x82o si\xc4\x99 niezdolne do odczuwania czegokolwiek. Wszystkie jego z\xc4\x99by by\xc5\x82y wy\xc5\x82amane i ci\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 za sob\xc4\x85 \xc5\xbale zro\xc5\x9bni\xc4\x99t\xc4\x85 z\xc5\x82aman\xc4\x85 nog\xc4\x99. Poda\xc5\x82em mu r\xc4\x99k\xc4\x99. Nie odpowiedzia\xc5\x82. Ossietzky zosta\xc5\x82 umieszczony w\xc3\xb3wczas, pod nadzorem Gestapo, w szpitalu, w kt\xc3\xb3rym zmar\xc5\x82 w 1938 roku.\n_START_SECTION_\nDzieje powojenne\n_START_PARAGRAPH_\nPo wyzwoleniu ob\xc3\xb3z pe\xc5\x82ni\xc5\x82 przez kr\xc3\xb3tki czas rol\xc4\x99 obozu tranzytowego dla Rosjan. Jednak ju\xc5\xbc latem 1945 roku zosta\xc5\x82 zmieniony na ob\xc3\xb3z dla ludno\xc5\x9bci cywilnej (cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w NSDAP, SS) pod kontrol\xc4\x85 wojsk brytyjskich. Od ko\xc5\x84ca lat sze\xc5\x9b\xc4\x87dziesi\xc4\x85tych ob\xc3\xb3z pozostaje pod kontrol\xc4\x85 Bundeswehry. _NEWLINE_Ob\xc3\xb3z ten, jak i inne obozy regionu s\xc4\x85 dzi\xc5\x9b prawie nieznane opinii publicznej. Wszystkie pr\xc3\xb3by utworzenia miejsca pami\xc4\x99ci nie powiod\xc5\x82y si\xc4\x99. W 1993 roku nowe centrum dokumentacji powsta\xc5\x82o w niedalekiej miejscowo\xc5\x9bci Papenburg. Gustav Sorge, komendant obozu w 1947 zosta\xc5\x82 skazany przez Radziecki Trybuna\xc5\x82 na do\xc5\xbcywocie po\xc5\x82\xc4\x85czone z ci\xc4\x99\xc5\xbckimi robotami, proces uwzgl\xc4\x99dnia\xc5\x82 jednak czyny pope\xc5\x82nione w obozie w Sachsenhausen a nie Esterwergen. W 1956 zwolniony i ekstradowany do RFN, gdzie zosta\xc5\x82 ponownie skazany na do\xc5\xbcywotnie wi\xc4\x99zienie, oraz dodatkowe 15 lat pozbawienia wolno\xc5\x9bci. Zmar\xc5\x82 w 1978 w wi\xc4\x99zieniu.'