b"\n_START_ARTICLE_\nAszanti\n_START_SECTION_\nGeneza\n_START_PARAGRAPH_\nAszanti, Adansi, Akyem, Assin i Denkyira zaludniaj\xc4\x85ce Ghan\xc4\x99, podobnie jak Baoul\xc3\xa9 z Wybrze\xc5\xbca Ko\xc5\x9bci S\xc5\x82oniowej s\xc4\x85 podgrupami zachodnioafryka\xc5\x84skiego narodu Akan, kt\xc3\xb3ry wcze\xc5\x9bniej, po upadku Imperium Ghany w XIII wieku przyw\xc4\x99drowa\xc5\x82 z s\xc4\x85siedniego regionu po\xc5\x82o\xc5\xbconego na p\xc3\xb3\xc5\x82nocny zach\xc3\xb3d od rzeki Niger. Dowodem tego s\xc4\x85 procesje i obrz\xc4\x99dy Aszanti b\xc4\x99d\xc4\x85ce pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci\xc4\x85 staro\xc5\xbcytnych ceremonii Ghany. Etnolingwistycy udowodnili migracj\xc4\x99 poprzez badanie u\xc5\xbcycia poszczeg\xc3\xb3lnych s\xc5\x82\xc3\xb3w i indywidualne sposoby wymowy wzd\xc5\x82u\xc5\xbc ca\xc5\x82ej zachodniej Afryki. Imperium Ghany by\xc5\x82o geograficznie odmienne od dzisiejszej Ghany. Niekt\xc3\xb3re z jego narod\xc3\xb3w, przede wszystkim Akan wyruszy\xc5\x82y w miejsce dzisiejszej Ghany, wskutek czego powsta\xc5\x82a zbie\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 nazw. Organizacja polityczna, jak\xc4\x85 byli Akan skupia\xc5\x82a r\xc3\xb3\xc5\xbcne klany, na czele ka\xc5\xbcdego z nich sta\xc5\x82 najwy\xc5\xbcszy w\xc3\xb3dz nazywany Amanhene. Jeden z tych klan\xc3\xb3w Oyoko osiad\xc5\x82 w lasach regionu podzwrotnikowego Ghany, zak\xc5\x82adaj\xc4\x85c centrum w Kumasi. W po\xc5\x82owie XVII wieku Oyoko pod wodz\xc4\x85 Oti Akenten zacz\xc4\x99li jednoczy\xc4\x87 inne klany Aszanti w lu\xc5\xbanej konfederacji, kt\xc3\xb3ra powsta\xc5\x82a, nie burz\xc4\x85c porz\xc4\x85dku i nie odbieraj\xc4\x85c w\xc5\x82adzy wodzom \xc5\xbcadnego klanu. Cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo by\xc5\x82o to skutkiem dzia\xc5\x82a\xc5\x84 wojskowych, ale w g\xc5\x82\xc3\xb3wnej mierze poprzez jednoczenie si\xc4\x99 przeciw Denkyira, kt\xc3\xb3rzy poprzednio zdominowali ten region.\n_START_SECTION_\nGeografia\n_START_PARAGRAPH_\nAszanti osiedlali si\xc4\x99 w centralnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci dzisiejszej Ghany, oko\xc5\x82o 300 km od wybrze\xc5\xbca. Ogromne terytorium jakie zajmuj\xc4\x85 jest najg\xc4\x99\xc5\x9bciej zalesione i w\xc5\x82a\xc5\x9bnie z powodu bogactwa las\xc3\xb3w, ziem i minera\xc5\x82\xc3\xb3w (z\xc5\x82oto) jest najbogatsze w kraju. Region Aszanti jest teraz regionem administracyjnym w granicach Ghany i miejscem, gdzie wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci\xc4\x85 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w s\xc4\x85 Aszanti. Kumasi, stolica dzisiejszego regionu Ashanti by\xc5\x82a te\xc5\xbc historyczn\xc4\x85 stolic\xc4\x85 Kr\xc3\xb3lestwa Aszanti. Aktualnie w regionie Ashanti mieszka oko\xc5\x82o 2 milion\xc3\xb3w ludzi, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie Akan, Akuapem, Fante i inne grupy etniczne, stanowi to oko\xc5\x82o 44% populacji Ghany. Aszanti maj\xc4\x85 znaczny wp\xc5\x82yw na wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesn\xc4\x85 polityk\xc4\x99 Ghany.\n_START_SECTION_\nKr\xc3\xb3lestwo Aszanti\n_START_PARAGRAPH_\nAszanti przeszli drog\xc4\x99 od pa\xc5\x84stwa lennego do konfederacji pa\xc5\x84stw i ostatecznie zostali scentralizowanym i hierarchicznym kr\xc3\xb3lestwem. Pocz\xc4\x85tkowo jako poddany pa\xc5\x84stwa Denkyira, g\xc5\x82\xc3\xb3wnej pot\xc4\x99gi Akan w XVI wieku, Kr\xc3\xb3lestwo Aszanti albo Asante wyros\xc5\x82o z konfederacji pa\xc5\x84stw m\xc3\xb3wi\xc4\x85cych j\xc4\x99zykiem akan prowadzonych przez Osei Tutu, pierwszego Asantehene. Wykorzystuj\xc4\x85c Kumasi jako centraln\xc4\x85 baz\xc4\x99 oraz przymierze z ni\xc5\xbcszymi przybrze\xc5\xbcnymi stanami Akan w celach handlowych, Osei Tutu sprowokowa\xc5\x82 i ostatecznie pokona\xc5\x82 Denkyira w roku 1701._NEWLINE_Rozumiej\xc4\x85c s\xc5\x82abo\xc5\x9b\xc4\x87 lu\xc5\xbanej konfederacji pa\xc5\x84stw Akan, Osei Tutu wzmocni\xc5\x82 centralizacj\xc4\x99 s\xc4\x85siednich grup Akan i rozszerzy\xc5\x82 kompetencje s\xc4\x85downictwa wewn\xc4\x85trz scentralizowanego rz\xc4\x85du. W ten spos\xc3\xb3b ta lu\xc5\xbana konfederacja ma\xc5\x82ych miast-pa\xc5\x84stw wyros\xc5\x82a na kr\xc3\xb3lestwo albo imperium zamierzaj\xc4\x85ce rozszerzy\xc4\x87 swoje granice. Nowo zdobyte obszary otrzyma\xc5\x82y alternatyw\xc4\x99 do\xc5\x82\xc4\x85czenia do imperium albo pozostania stanami lennymi.\n_START_SECTION_\nZ\xc5\x82oty Stolec\n_START_PARAGRAPH_\nSynonimem Aszanti jest legenda o Z\xc5\x82otym Stolcu (Sika 'dwa). Legenda faktycznie m\xc3\xb3wi o narodzeniu Kr\xc3\xb3lestwa Aszanti. W XVII wieku, kiedy Aszanti uniezale\xc5\xbcnili si\xc4\x99 od Denkyira, inny silny stan, Akan, zwo\xc5\x82a\xc5\x82 spotkanie w\xc5\x82adc\xc3\xb3w wszystkich klan\xc3\xb3w zwi\xc4\x85zanych umow\xc4\x85. Podczas tego spotkania Z\xc5\x82oty Stolec zosta\xc5\x82 sprowadzony z niebios przez Okomfo Anokye, wielkiego Guru i m\xc4\x99drca aby ustanowi\xc4\x87 pierwszego Asantehene, kt\xc3\xb3rym by\xc5\x82 Osei Tutu I. Z\xc5\x82oty Stolec sp\xc5\x82yn\xc4\x85\xc5\x82 w d\xc3\xb3\xc5\x82 prosto do \xc5\x82ona Osei Tutu. Okomfo Anokye oznajmi\xc5\x82, \xc5\xbce taboret ten ma by\xc4\x87 symbolem lojalno\xc5\x9bci wobec nowej Unii Aszanti (Asanteman), a Osei Tutu zosta\xc5\x82 zaprzysi\xc4\x99\xc5\xbcony jako Asantehene. Nowo powsta\xc5\x82a Unia posz\xc5\x82a walczy\xc4\x87 z Denkyira, pokonuj\xc4\x85c ich w walce._NEWLINE_Z\xc5\x82oty Tron jest \xc5\x9bwi\xc4\x99ty dla Aszanti, kt\xc3\xb3rzy wierz\xc4\x85, \xc5\xbce mie\xc5\x9bci w sobie dusz\xc4\x99 narodu Asante, \xc5\xbcyj\xc4\x85cych, martwych i nienarodzonych. Tak jak cz\xc5\x82owiek nie mo\xc5\xbce \xc5\xbcy\xc4\x87 bez duszy, tak Aszanti przestaliby istnie\xc4\x87, gdyby Z\xc5\x82oty Stolec zosta\xc5\x82 im odebrany. On nie jest tylko \xc5\x9bwi\xc4\x99to\xc5\x9bci\xc4\x85, on jest symbolem narodowo\xc5\x9bci, symbolem, kt\xc3\xb3ry wi\xc4\x85\xc5\xbce albo jednoczy wszystkich Aszanti._NEWLINE_W roku 1900 mia\xc5\x82a miejsce pr\xc3\xb3ba przej\xc4\x99cia Z\xc5\x82otego Stolca przez gubernatora brytyjskiego Z\xc5\x82otego Wybrze\xc5\xbca Fredericka Hodgsona, kt\xc3\xb3ra doprowadzi\xc5\x82a do powstania prowadzonego przez Yaa Asantewaa, trwaj\xc4\x85cego kilka miesi\xc4\x99cy, a znanego jako Wojna o Z\xc5\x82oty Stolec.\n_START_SECTION_\nGeografia\n_START_PARAGRAPH_\nKonfederacja by\xc5\x82a jednym z szeregu kr\xc3\xb3lestw na ca\xc5\x82ej d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci wybrze\xc5\xbca w\xc5\x82\xc4\x85czaj\xc4\x85c Dahomej, Benin i Joruba. Wszystkie z tych stan\xc3\xb3w opiera\xc5\x82y si\xc4\x99 na handlu, szczeg\xc3\xb3lnie z\xc5\x82ota, ko\xc5\x9bci s\xc5\x82oniowej i niewolnik\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy byli sprzedawani najpierw portugalskim, a p\xc3\xb3\xc5\xbaniej holenderskim i brytyjskim kupcom. Region by\xc5\x82 te\xc5\xbc g\xc4\x99sto zaludniony i mia\xc5\x82 wielkie nadwy\xc5\xbcki produkcji rolnej, pozwalaj\xc4\x85ce na tworzenie bogatych obszar\xc3\xb3w miejskich._NEWLINE_Osei Tutu i jego nast\xc4\x99pcy nadzorowali kierunek politycznego i kulturalnego ujednolicenia i unia osi\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82a sw\xc3\xb3j pe\xc5\x82ny obszar w roku 1750, pozostaj\xc4\x85c przymierzem kilku du\xc5\xbcych miast, kt\xc3\xb3re uzna\xc5\x82y zwierzchnictwo w\xc5\x82adcy Kumasi, znanego jak Asantehene._NEWLINE_Nowy kraj Aszanti by\xc5\x82 te\xc5\xbc bogaty w z\xc5\x82otono\xc5\x9bne rzeki i orzechy koli, wkr\xc3\xb3tce zacz\xc4\x99li handlowa\xc4\x87 z Imperium Songhay, stanami Hausa i do roku 1482 z Portugalczykami w przybrze\xc5\xbcnym forcie S\xc3\xa3o Jorge da Mina, p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszym miastem Elmina.\n_START_SECTION_\nRz\xc4\x85d\n_START_PARAGRAPH_\nNa szczycie hierarchii Aszanti zasiada\xc5\x82 Asantehene, kr\xc3\xb3l Aszanti. Ka\xc5\xbcdy Asantehene by\xc5\x82 koronowany na \xc5\x9bwi\xc4\x99tym Z\xc5\x82otym Stolcu, przedmiocie, kt\xc3\xb3ry sta\xc5\x82 si\xc4\x99 symbolem absolutnej pot\xc4\x99gi kr\xc3\xb3la._NEWLINE_Jako kr\xc3\xb3l, Asantehene dysponowa\xc5\x82 ogromn\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x85, ale nie absolutn\xc4\x85 i by\xc5\x82 zobowi\xc4\x85zany dzieli\xc4\x87 w\xc5\x82adz\xc4\x99 ustawodawcz\xc4\x85 i wykonawcz\xc4\x85 z wyrafinowan\xc4\x85 biurokracj\xc4\x85 Asante. Asantehene by\xc5\x82 jedyn\xc4\x85 osob\xc4\x85 w Aszanti, kt\xc3\xb3ra mog\xc5\x82a wydawa\xc4\x87 wyroki \xc5\x9bmierci. Podczas wojny kr\xc3\xb3l dzia\xc5\x82a\xc5\x82 jako najwy\xc5\xbcszy dow\xc3\xb3dca armii, jakkolwiek w XIX wieku faktyczn\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x99 sprawowa\xc5\x82o Ministerstwo Wojny w Kumasi._NEWLINE_Ka\xc5\xbcdy cz\xc5\x82onek konfederacji by\xc5\x82 te\xc5\xbc zobowi\xc4\x85zany oddawa\xc4\x87 roczn\xc4\x85 danin\xc4\x99 do Kumasi._NEWLINE_Unikatowy w Afryce Zachodniej rz\xc4\x85d Aszanti oparty by\xc5\x82 na wyrafinowanej biurokracji w Kumasi, z oddzielnymi ministerstwami zajmuj\xc4\x85cymi si\xc4\x99 sprawami stanu. Godnym uwagi by\xc5\x82o Ministerstwo Spraw Zagranicznych Aszanti w Kumasi; mimo jego ma\xc5\x82ego rozmiaru Ministerstwo pozwoli\xc5\x82o, \xc5\xbceby stan realizowa\xc5\x82 skomplikowane umowy z obcymi mocarstwami, a sam urz\xc4\x85d indywidualnie zaj\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 za\xc5\x82atwianiem innych spraw w stosunkach z Brytyjczykami, Francuzami, Holendrami i Arabami._NEWLINE_Ni\xc5\xbcsz\xc4\x85 od Asantehene lokaln\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x85 w ka\xc5\xbcdej miejscowo\xc5\x9bci by\xc5\x82 mianowany obirempon (dos\xc5\x82ownie \xe2\x80\x9edu\xc5\xbcy cz\xc5\x82owiek\xe2\x80\x9d), osobi\xc5\x9bcie wybierany przez Asantehene i pochodzi\xc5\x82 przewa\xc5\xbcnie z lojalnego, szlachetnego rodu, cz\xc4\x99sto by\xc5\x82 z nim spokrewniony. Obirempon posiada\xc5\x82 spor\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x99 ustawodawcz\xc4\x85 w swoim regionie, wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 ni\xc5\xbc miejscowi szlachcice z Dahomeju, ale mniejsz\xc4\x85 ni\xc5\xbc regionalni gubernatorzy Imperium Oyo. W dodatku przy za\xc5\x82atwianiu spraw administracyjnych i ekonomicznych regionu obirempon dzia\xc5\x82a\xc5\x82 te\xc5\xbc jako Najwy\xc5\xbcszy S\xc4\x99dzia regionu, przewodnicz\xc4\x85c w procesach s\xc4\x85dowych.\n_START_SECTION_\nEuropejska kolonizacja\n_START_PARAGRAPH_\nPrzesz\xc5\x82o\xc5\x9bci\xc4\x85 konfederacji by\xc5\x82a jej powolna centralizacja. Na pocz\xc4\x85tku XIX stulecia Asantehene korzysta\xc5\x82 z rocznej daniny by utrzyma\xc4\x87 sta\xc5\x82\xc4\x85, uzbrojon\xc4\x85 w karabiny armi\xc4\x99, kt\xc3\xb3ra pozwoli\xc5\x82aby na lepsz\xc4\x85 kontrol\xc4\x99 konfederacji. Pomimo u\xc5\xbcywanej nazwy \xe2\x80\x9ekonfederacja\xe2\x80\x9d by\xc5\x82 to jeden z najbardziej scentralizowanych stan\xc3\xb3w subsaharyjskiej Afryki._NEWLINE_Aszanti silnie sprzeciwiali si\xc4\x99 pr\xc3\xb3bom ich podbicia przez Europejczyk\xc3\xb3w, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie Brytyjczyk\xc3\xb3w. Stan\xc4\x99li wi\xc4\x99c w jednym szeregu z Holendrami by ograniczy\xc4\x87 brytyjski wp\xc5\x82yw w regionie. Wielka Brytania jednak zaanektowa\xc5\x82a s\xc4\x85siednie obszary, w tym Fante. W roku 1807 zatargi z Fante doprowadzi\xc5\x82y do wojny, w kt\xc3\xb3rej Aszanti pod wodz\xc4\x85 Osei Bonsu (Osei wieloryb) odnie\xc5\x9bli zwyci\xc4\x99stwo. W roku 1811 w wojnie Ga z Fante, odnie\xc5\x9bli mniejsze sukcesy, mimo to zdobyli brytyjski fort. W 1814 rozpocz\xc4\x99li inwazj\xc4\x99 na Z\xc5\x82ote Wybrze\xc5\xbce z r\xc3\xb3\xc5\xbcnymi wynikami, zdo\xc5\x82ali jednak pokona\xc4\x87 kilka plemion Fante wzd\xc5\x82u\xc5\xbc wybrze\xc5\xbca._NEWLINE_W roku 1821 Korona brytyjska przej\xc4\x99\xc5\x82a kontrol\xc4\x99 nad przybrze\xc5\xbcnymi sk\xc5\x82adami handlowymi od sp\xc3\xb3\xc5\x82ki Africa Company. W 1823 Asantehene Osei Bonsu zmar\xc5\x82 i zosta\xc5\x82 zast\xc4\x85piony przez Osei Yaw Akoto. Nast\xc4\x99pnie Aszanti przypu\xc5\x9bcili atak na brytyjskie plac\xc3\xb3wki przybrze\xc5\xbcne. W styczniu 1824 walczyli przeciw po\xc5\x82\xc4\x85czonym oddzia\xc5\x82om Afrykan\xc3\xb3w i Brytyjczyk\xc3\xb3w dowodzonych przez sir Charlesa McCarthy\xe2\x80\x99ego. Z bitwy tej Aszanti wyszli zwyci\xc4\x99sko, a McCarthy zosta\xc5\x82 zabity (jego odci\xc4\x99ta g\xc5\x82owa by\xc5\x82a trzymana jako trofeum przez wiele lat)._NEWLINE_W roku 1826 Aszanti walczyli przeciwko Brytyjczykom i ich sprzymierzonym przybrze\xc5\xbcnym plemionom. T\xc4\x99 kampani\xc4\x99 Aszanti przegrali. Podpisany przez dwie strony w roku 1831 traktat zaprowadzi\xc5\x82 30 lat pokoju. Granice Aszanti zosta\xc5\x82y uznane przez Brytyjczyk\xc3\xb3w, ale Aszanti byli zmuszeni uzna\xc4\x87 brytyjsk\xc4\x85 kontrol\xc4\x99 nad wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 wybrze\xc5\xbca. Bezsporn\xc4\x85 granic\xc4\x85 by\xc5\x82a rzeka Pra._NEWLINE_Podczas potyczek ze szczepami sprzymierzonymi z Brytyjczykami, Aszanti dwukrotnie w latach 1853 i 1854 przekroczyli rzek\xc4\x99 Pra. W roku 1863 wielu Aszanti przekroczy\xc5\x82o Pra w pogoni za zbiegiem Kwesi Gyani. Brytyjski gubernator przestraszy\xc5\x82 si\xc4\x99 i poprosi\xc5\x82 wojska z Anglii o dokonanie inwazji na Konfederacj\xc4\x99 Aszanti, pro\xc5\x9bba zosta\xc5\x82a odrzucona. Brytyjczycy wys\xc5\x82ali wojsko z Indii Zachodnich by chroni\xc4\x87 terytorium brytyjskie, ale z powodu chor\xc3\xb3b wywo\xc5\x82anych por\xc4\x85 deszczow\xc4\x85 kilka miesi\xc4\x99cy p\xc3\xb3\xc5\xbaniej zostali wycofani._NEWLINE_W roku 1874 Brytyjczycy przeprowadzili ofensyw\xc4\x99 i wkroczyli do ojczyzny Aszanti. Kolumna sk\xc5\x82adaj\xc4\x85ca si\xc4\x99 z 2500 brytyjskich, kilku tysi\xc4\x99cy z Indii Zachodnich i afryka\xc5\x84skich \xc5\xbco\xc5\x82nierzy, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 dowodzi\xc5\x82 sir Garnet Wolseley z\xc5\x82upi\xc5\x82a, a nast\xc4\x99pnie spali\xc5\x82a Kumasi. Brytyjczycy formalnie zamienili przybrze\xc5\xbcne regiony na Koloni\xc4\x99 Z\xc5\x82otego Wybrze\xc5\xbca._NEWLINE_W roku 1891 Aszanti odrzucili nieoficjaln\xc4\x85 ofert\xc4\x99 stania si\xc4\x99 brytyjskim protektoratem. W latach 1894\xe2\x80\x931895 rozpocz\xc4\x99li z Angli\xc4\x85 negocjacje w tej sprawie oraz w sprawie przyj\xc4\x99cia brytyjskiego rezydenta w Kumasi, kt\xc3\xb3ry by\xc5\x82by doradc\xc4\x85 w podejmowaniu powa\xc5\xbcnych decyzji zapadaj\xc4\x85cych w Kumasi. W grudniu 1895 sir Francis Scott opu\xc5\x9bci\xc5\x82 Cape Coast z si\xc5\x82ami ekspedycyjnymi i przyby\xc5\x82 do Kumasi w styczniu 1896. Asantehene nakaza\xc5\x82 swym poddanym, aby nie sprzeciwiali si\xc4\x99 temu. Niebawem do Kumasi przyby\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc gubernator William Maxwell. Asantehene Agyeman Prempeh zosta\xc5\x82 usuni\xc4\x99ty i zatrzymany. Brytyjski rezydent ulokowany zosta\xc5\x82 w mie\xc5\x9bcie na sta\xc5\x82e._NEWLINE_Kr\xc3\xb3lestwo Aszanti odci\xc4\x99te od tradycyjnych szlak\xc3\xb3w handlowych powoli rozpada\xc5\x82o si\xc4\x99. W marcu 1900 gubernator Z\xc5\x82otego Wybrze\xc5\xbca sir Frederick Hodgson przeni\xc3\xb3s\xc5\x82 si\xc4\x99 do Kumasi i za\xc5\xbc\xc4\x85da\xc5\x82 Z\xc5\x82otego Stolca. To spowodowa\xc5\x82o powstanie buntu Aszanti, a Hodgson wkr\xc3\xb3tce uciek\xc5\x82 do pobliskiego fortu i znalaz\xc5\x82 si\xc4\x99 pod obl\xc4\x99\xc5\xbceniem. Ostatecznie fort zosta\xc5\x82 uwolniony we wrze\xc5\x9bniu, a Aszanti zostali poskromieni. Sporadyczne walki partyzant\xc3\xb3w Aszanti by\xc5\x82y kontynuowane jeszcze przez kilka lat po tym, jak Asantehene zosta\xc5\x82 zmuszony do emigracji.\n_START_SECTION_\nNiepodleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nStosunki si\xc4\x99 poprawia\xc5\x82y i w roku 1926 Asantehene otrzyma\xc5\x82 ceremonialn\xc4\x85 kontrol\xc4\x99 nad Kumasi. W roku 1935 przywr\xc3\xb3cona zosta\xc5\x82a ca\xc5\x82kowita rola lidera Aszanti, ale ograniczona do czysto ceremonialnych funkcji."