b'\n_START_ARTICLE_\nHistoria samochodu\n_START_PARAGRAPH_\nHistoria samochodu \xe2\x80\x93 opis ewolucji technicznej samochodu od wynalezienia pojazd\xc3\xb3w samobie\xc5\xbcnych do chwili obecnej._NEWLINE_Za pierwszego konstruktora samobie\xc5\xbcnego pojazdu ko\xc5\x82owego zdolnego do przewozu os\xc3\xb3b \xe2\x80\x93 protoplasty samochodu \xe2\x80\x93 uznaje si\xc4\x99 francuskiego in\xc5\xbcyniera Nicolasa Josepha Cugnota (1725\xe2\x80\x931804), kt\xc3\xb3ry zbudowa\xc5\x82 pojazdy o nap\xc4\x99dzie parowym maj\xc4\x85ce pe\xc5\x82ni\xc4\x87 funkcj\xc4\x99 ci\xc4\x85gnika artyleryjskiego dla armii francuskiej \xe2\x80\x93 pierwszy ok. 1765 roku i kolejny ok. 1770 roku._NEWLINE_Za konstruktora pierwszego samochodu uznaje si\xc4\x99 Carla Benza (1844\xe2\x80\x931929), kt\xc3\xb3ry w 1885 roku zbudowa\xc5\x82 samoch\xc3\xb3d tr\xc3\xb3jko\xc5\x82owy z jednocylindrowym czterosuwowym silnikiem benzynowym Gottlieba Daimlera (1834\xe2\x80\x931900). Benz Patent-Motorwagen Nummer 1 zosta\xc5\x82 opatentowany w 1886 roku, a w 2011 roku patent Benza DRP 37435 \xe2\x80\x9eFahrzeug mit Gasmotorenbetrieb\xe2\x80\x9d zosta\xc5\x82 wpisany na mi\xc4\x99dzynarodow\xc4\x85 List\xc4\x99 UNESCO najbardziej warto\xc5\x9bciowych dokument\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 Pami\xc4\x99\xc4\x87 \xc5\x9awiata (ang. Memory of the World)._NEWLINE_Budowa pierwszego pojazdu o nap\xc4\x99dzie elektrycznym przypisywana jest francuskiemu in\xc5\xbcynierowi Gustave\xe2\x80\x99owi Trouv\xc3\xa9 (1839\xe2\x80\x931902), kt\xc3\xb3ry w 1881 roku zaprezentowa\xc5\x82 w Pary\xc5\xbcu tricykl o nap\xc4\x99dzie elektrycznym. Flocken Elektrowagen \xe2\x80\x93 czteroko\xc5\x82owy samoch\xc3\xb3d elektryczny z 1888 roku konstrukcji Andreasa Flockena (1845\xe2\x80\x931913) by\xc5\x82 najprawdopodobniej pierwszym elektrycznym samochodem osobowym na \xc5\x9bwiecie.\n_START_SECTION_\nPierwsze pojazdy samobie\xc5\xbcne\n_START_PARAGRAPH_\nNad pojazdami samobie\xc5\xbcnymi pracowali ju\xc5\xbc w XV\xe2\x80\x93XVI w. Roberto Valturio (1405\xe2\x80\x931475), kt\xc3\xb3ry opracowa\xc5\x82 projekt pojazdu nap\xc4\x99dzanego si\xc5\x82\xc4\x85 wiatru i Leonardo da Vinci (1452\xe2\x80\x931519)._NEWLINE_W 1600 roku w Niderlandach je\xc5\xbadzi\xc5\x82y dwumasztowe pojazdy nap\xc4\x99dzane wiatrem \xe2\x80\x93 \xc5\xbcaglowozy, skonstruowane przez holenderskiego in\xc5\xbcyniera Simona Stevina (1548\xe2\x80\x931620)._NEWLINE_W swoim dziele Astronomia Europea, belgijski misjonarz jezuicki w Chinach Ferdinand Verbiest (1623\xe2\x80\x931688) zawar\xc5\x82 opis modelu pojazdu poruszanego par\xc4\x85._NEWLINE_W 1748 roku francuski in\xc5\xbcynier Jacques de Vaucanson (1709\xe2\x80\x931782) mia\xc5\x82 w Pary\xc5\xbcu zaprezentowa\xc4\x87 samobie\xc5\xbcny pojazd mechaniczny.\n_START_SECTION_\nPojazdy o nap\xc4\x99dzie parowym\n_START_PARAGRAPH_\nZa pierwszego konstruktora samobie\xc5\xbcnego pojazdu ko\xc5\x82owego zdolnego do przewozu os\xc3\xb3b \xe2\x80\x93 prototypu samochodu \xe2\x80\x93 uznaje si\xc4\x99 francuskiego in\xc5\xbcyniera Nicolasa Josepha Cugnota (1725\xe2\x80\x931804), kt\xc3\xb3ry zbudowa\xc5\x82 pojazdy o nap\xc4\x99dzie parowym maj\xc4\x85ce pe\xc5\x82ni\xc4\x87 funkcj\xc4\x99 ci\xc4\x85gnika artyleryjskiego dla armii francuskiej \xe2\x80\x93 pierwszy ok. 1765 roku i kolejny ok. 1770 roku. Pojazd nr 1 rozwija\xc5\x82 pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87 3,6 km/h, przewozi\xc5\x82 cztery osoby, po 20 minutach jazdy musia\xc5\x82 robi\xc4\x87 przerw\xc4\x99 przez kolejne 20 minut, by wyprodukowa\xc4\x87 par\xc4\x99 wodn\xc4\x85, by jecha\xc4\x87 dalej. Pojazd nr 2 rozwija\xc5\x82 pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87 4,5 km/h, jednak mia\xc5\x82 bardzo kr\xc3\xb3tki zasi\xc4\x99g i po kilkunastu minutach jazdy, trzeba by\xc5\x82o nape\xc5\x82nia\xc4\x87 kocio\xc5\x82 wod\xc4\x85. Po tym jak pojazd nr 2 zderzy\xc5\x82 si\xc4\x99 podczas test\xc3\xb3w ze \xc5\x9bcian\xc4\x85, Cugnot straci\xc5\x82 finansowanie rz\xc4\x85dowe. Cz\xc4\x99\xc5\x9bciowa replika pojazdu nr 2 znajduje si\xc4\x99 w Conservatoire national des arts et m\xc3\xa9tiers w Pary\xc5\xbcu._NEWLINE_W 1801 roku brytyjski wynalazca Richard Trevithick (1771\xe2\x80\x931833) skonstruowa\xc5\x82 pierwsz\xc4\x85 \xe2\x80\x9edrogow\xc4\x85 lokomotyw\xc4\x99\xe2\x80\x9d parow\xc4\x85 \xe2\x80\x93 \xe2\x80\x9ePuffing Devil\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3ra by\xc5\x82a rodzajem czteroko\xc5\x82owego wagonu z silnikiem i platform\xc4\x85 dla pasa\xc5\xbcer\xc3\xb3w. W wigili\xc4\x99 Bo\xc5\xbcego Narodzenia 1801 roku odby\xc5\x82 wraz z siedmioma pasa\xc5\xbcerami pierwsz\xc4\x85 przeja\xc5\xbcd\xc5\xbck\xc4\x99, pokonuj\xc4\x85c odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 szacowan\xc4\x85 na 800\xe2\x80\x932400 m._NEWLINE_W 1829 roku brytyjski chirurg Goldsworthy Gurney (1793\xe2\x80\x931875) odby\xc5\x82 pierwsz\xc4\x85 d\xc5\x82ugodystansow\xc4\x85 podr\xc3\xb3\xc5\xbc z Londynu do Bath powozem parowym w\xc5\x82asnej konstrukcji. Pow\xc3\xb3z Gurneya pokona\xc5\x82 338 km jad\xc4\x85c ze \xc5\x9bredni\xc4\x85 pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci\xc4\x85 23 km/h. Gurney skonstruowa\xc5\x82 nast\xc4\x99pnie pojazdy s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85ce do ci\xc4\x85gni\xc4\x99cia powoz\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 \xe2\x80\x9ekonie parowe\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3re w 1830 roku zastosowa\xc5\x82 brytyjski pionier motoryzacji Charles Dance do przewozu pasa\xc5\xbcer\xc3\xb3w pomi\xc4\x99dzy Cheltenham a Gloucester. Podczas czterech miesi\xc4\x99cy istnienia linii, pojazdy odby\xc5\x82y 396 podr\xc3\xb3\xc5\xbcy, przewo\xc5\xbc\xc4\x85c prawie 3 tys. pasa\xc5\xbcer\xc3\xb3w. Po protestach doro\xc5\xbckarzy, dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 przewozowa zosta\xc5\x82a wstrzymana. Kolejne pr\xc3\xb3by zastosowania pojazd\xc3\xb3w Gurneya do przewozu pasa\xc5\xbcer\xc3\xb3w w Glasgow (1831), Londynie (1833) i na trasie od Plymouth do Devenportu (1837) nie powiod\xc5\x82y si\xc4\x99 wobec oporu obywateli, kt\xc3\xb3rzy oskar\xc5\xbcali nowe \xc5\x9brodki transportu o dewastacj\xc4\x99 dr\xc3\xb3g i most\xc3\xb3w, emisj\xc4\x99 gryz\xc4\x85cych dym\xc3\xb3w i straszenie koni._NEWLINE_W 1827 roku brytyjski wynalazca Walter Hancock (1799\xe2\x80\x931852) opracowa\xc5\x82 ulepszon\xc4\x85 wersj\xc4\x99 silnika parowego, kt\xc3\xb3ry zu\xc5\xbcywa\xc5\x82 o po\xc5\x82ow\xc4\x99 mniej paliwa ni\xc5\xbc silnik Gurneya. Hancock zbudowa\xc5\x82 \xe2\x80\x9eautobusy parowe\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3re by\xc5\x82y zastosowane do przewozu pasa\xc5\xbcerskiego w Londynie.\n_START_SECTION_\nPojazdy o nap\xc4\x99dzie spalinowym\n_START_PARAGRAPH_\nSkonstruowanie przez belgijskiego wynalazc\xc4\x99 \xc3\x89tienne\xe2\x80\x99a Lenoira (1822\xe2\x80\x931900) pierwszego silnika o spalaniu wewn\xc4\x99trznym w 1860 roku, zainspirowa\xc5\x82o niemieckiego wynalazc\xc4\x99 Nikolausa Otto (1832\xe2\x80\x931891) do skonstruowania silnika czterosuwowego, kt\xc3\xb3ry opatentowa\xc5\x82 w 1876 roku. Wcze\xc5\x9bniej, w 1862 roku, silnik czterosuwowy zosta\xc5\x82 opisany i opatentowany przez francuskiego in\xc5\xbcyniera Alphonse\xe2\x80\x99a Beau de Rochasa (1815\xe2\x80\x931893), jednak opis w patencie nie by\xc5\x82 wystarczaj\xc4\x85co dok\xc5\x82adny, co pozwoli\xc5\x82o Otto na uzyskanie w\xc5\x82asnego patentu. W latach 80. XIX w., kiedy Otto oskar\xc5\xbcy\xc5\x82 producent\xc3\xb3w francuskich o nielegalne wykorzystanie jego patentu, ci powo\xc5\x82ali si\xc4\x99 na wynalazek de Rochasa. Patent Otto zosta\xc5\x82 skasowany i wszyscy przemys\xc5\x82owcy mogli stosowa\xc4\x87 silnik czterosuwowy bez op\xc5\x82at patentowych._NEWLINE_W 1883 roku byli asystenci Otto, Gottlieb Daimler (1834\xe2\x80\x931900) i Wilhelm Maybach (1846\xe2\x80\x931929) opracowali jednocylindrowy czterosuwowy silnik spalinowy, a jako paliwo zastosowali benzyn\xc4\x99. Wyb\xc3\xb3r benzyny jako paliwa nie by\xc5\x82 oczywisty, znane by\xc5\x82y r\xc3\xb3\xc5\xbcne frakcje ropy naftowej, a w powszechnym u\xc5\xbcyciu by\xc5\x82a oliwa z oliwek oraz olej rzepakowy. Daimler opatentowa\xc5\x82 silnik w 1885 roku._NEWLINE_W 1885 roku Carl Benz (1844\xe2\x80\x931929) zbudowa\xc5\x82 samoch\xc3\xb3d tr\xc3\xb3jko\xc5\x82owy z takim silnikiem \xe2\x80\x93 Benz Patent-Motorwagen Nummer 1, kt\xc3\xb3ry rozwija\xc5\x82 pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87 16 km/h. Benz, kt\xc3\xb3ry opatentowa\xc5\x82 pojazd w 1886 roku, uwa\xc5\xbcany jest za konstruktora pierwszego samochodu. W 2011 roku patent Benza DRP 37435 \xe2\x80\x9eFahrzeug mit Gasmotorenbetrieb\xe2\x80\x9d zosta\xc5\x82 wpisany na mi\xc4\x99dzynarodow\xc4\x85 List\xc4\x99 UNESCO najbardziej warto\xc5\x9bciowych dokument\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 Pami\xc4\x99\xc4\x87 \xc5\x9awiata (ang. Memory of the World)._NEWLINE_Benz zacz\xc4\x85\xc5\x82 udoskonala\xc4\x87 sw\xc3\xb3j pojazd w zak\xc5\x82adach swojej firmy Benz & Cie. Rheinische Gasmotorenfabrik w Mannheim i w 1888 roku wypu\xc5\x9bci\xc5\x82 na rynek ulepszon\xc4\x85 wersj\xc4\x99 swojego pojazdu, kt\xc3\xb3ra spotka\xc5\x82a si\xc4\x99 z du\xc5\xbcym zainteresowaniem, lecz nie znalaz\xc5\x82a wielu nabywc\xc3\xb3w. 5 sierpnia 1888 roku \xc5\xbcona Benza, Bertha, w tajemnicy przed m\xc4\x99\xc5\xbcem uda\xc5\x82a si\xc4\x99 wraz z nastoletnimi synami w podr\xc3\xb3\xc5\xbc z Mannheim do Pforzheim samochodem skonstruowanym przez m\xc4\x99\xc5\xbca. Podczas podr\xc3\xb3\xc5\xbcy osobi\xc5\x9bcie dokonywa\xc5\x82a koniecznych napraw, jak przetkanie rurki doprowadzaj\xc4\x85cej paliwo do ga\xc5\xbanika przy pomocy szpilki do w\xc5\x82os\xc3\xb3w. Tym samym zapisa\xc5\x82a si\xc4\x99 w historii jako pierwsza osoba, kt\xc3\xb3rej uda\xc5\x82o si\xc4\x99 samodzielnie pokona\xc4\x87 samochodem ponad stukilometrowy dystans (105 km). Wyprawa Berthy Benz przynios\xc5\x82a wielki rozg\xc5\x82os, co prze\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82o si\xc4\x99 na zwi\xc4\x99kszenie sprzeda\xc5\xbcy samochod\xc3\xb3w Benza._NEWLINE_W 1886 roku Daimler skonstruowa\xc5\x82 kolejny pojazd ze swoim silnikiem \xe2\x80\x93 pierwszy samoch\xc3\xb3d czteroko\xc5\x82owy. W 1890 roku Daimler za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 w\xc5\x82asne przedsi\xc4\x99biorstwo Daimler-Motoren-Gesellschaft._NEWLINE_W 1897 roku Rudolf Diesel (1858\xe2\x80\x931913) skonstruowa\xc5\x82 silnik o zap\xc5\x82onie samoczynnym, kt\xc3\xb3ry pocz\xc4\x85tkowo by\xc5\x82 zawodny i znalaz\xc5\x82 zastosowanie w produkcji seryjnej samochod\xc3\xb3w osobowych dopiero w 1936 roku.\n_START_SECTION_\nPojazdy o nap\xc4\x99dzie elektrycznym\n_START_PARAGRAPH_\nOdkrycia Michaela Faradaya (1791\xe2\x80\x931867) indukcji elektromagnetycznej i samoindukcji zaowocowa\xc5\x82y budow\xc4\x85 pierwszej pr\xc4\x85dnicy, transformatora i pierwszego silnika elektrycznego. W po\xc5\x82owie XIX w. rozpocz\xc4\x99to prace nad pojazdem na bateri\xc4\x99 elektryczn\xc4\x85. Pierwsze eksperymenty z u\xc5\xbcyciem baterii jednorazowych zako\xc5\x84czy\xc5\x82y si\xc4\x99 fiaskiem. Wynalezienie w 1859 roku akumulatora kwasowo-o\xc5\x82owiowego przez francuskiego fizyka Gastona Plant\xc3\xa9 (1834\xe2\x80\x931889) umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82o dalsze prace nad pojazdami o nap\xc4\x99dzie elektrycznym._NEWLINE_Budowa pierwszego pojazdu o nap\xc4\x99dzie elektrycznym przypisywana jest francuskiemu in\xc5\xbcynierowi Gustave\xe2\x80\x99owi Trouv\xc3\xa9 (1839\xe2\x80\x931902), kt\xc3\xb3ry w 1881 roku zaprezentowa\xc5\x82 w Pary\xc5\xbcu trycykl o nap\xc4\x99dzie elektrycznym. W tym samym roku brytyjski fizyk William Edward Ayrton (1847\xe2\x80\x931908) i in\xc5\xbcynier John Perry (1850\xe2\x80\x931920) skonstruowali elektryczny trycykl drogowy, kt\xc3\xb3ry rozwija\xc5\x82 pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87 14 km/h i mia\xc5\x82 zasi\xc4\x99g 16\xe2\x80\x9340 km._NEWLINE_W 1888 roku niemiecki przedsi\xc4\x99biorca Andreas Flocken (1845\xe2\x80\x931913) opracowa\xc5\x82 projekt czteroko\xc5\x82owego samochodu osobowego o nap\xc4\x99dzie elektrycznym \xe2\x80\x93 nap\xc4\x99dzany by\xc5\x82 przy pomocy akumulatora kwasowo-o\xc5\x82owiowego. Najprawdopodobniej by\xc5\x82 to pierwszy elektryczny samoch\xc3\xb3d osobowy na \xc5\x9bwiecie._NEWLINE_W 1889 roku w Londynie zacz\xc4\x99to testowa\xc4\x87 pierwsze autobusy o nap\xc4\x99dzie elektrycznym, kt\xc3\xb3re rozwija\xc5\x82y pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87 11 km/h. W 1899 roku belgijski kierowca Camille Jenatzy (1868\xe2\x80\x931913) w swoim samochodzie elektrycznym La Jamais Contente po raz pierwszy przekroczy\xc5\x82 pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87 100 km/h.\n_START_SECTION_\nKoniec XIX w. \xe2\x80\x93 pocz\xc4\x85tek XX w.\n_START_PARAGRAPH_\nSamochody zosta\xc5\x82y relatywnie szybko zaakceptowane jako alternatywny \xc5\x9brodek transportu w stosunku do koni. Wi\xc4\x85za\xc5\x82o si\xc4\x99 z to z g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z ich \xe2\x80\x9eczysto\xc5\x9bci\xc4\x85\xe2\x80\x9d. Wraz z rozwojem miast, kt\xc3\xb3re polega\xc5\x82y na transporcie konnym, coraz wi\xc4\x99kszym problemem by\xc5\x82y odchody ko\xc5\x84skie, nieprzyjemne odory i ryzyko chor\xc3\xb3b. Samochody wydawa\xc5\x82y si\xc4\x99 by\xc4\x87 idealnym \xc5\x9brodkiem transportu. Pozostawa\xc5\x82y jednak dobrem luksusowym, kupowanym przez najbardziej zamo\xc5\xbcnych, a przedsi\xc4\x99biorstwa motoryzacyjne nie sk\xc5\x82ania\xc5\x82y si\xc4\x99 ku produkcji samochodu dla szerszego grona odbiorc\xc3\xb3w, poniewa\xc5\xbc rynek ch\xc5\x82on\xc4\x85\xc5\x82 wszystko co produkowa\xc5\x82y._NEWLINE_Na prze\xc5\x82omie XIX i XX w. trwa\xc5\x82a zaci\xc4\x99ta rywalizacja mi\xc4\x99dzy samochodami o nap\xc4\x99dach parowym, elektrycznym i spalinowym. W 1900 roku austriacki przedsi\xc4\x99biorca Ludwig Lohner (1858\xe2\x80\x931925) i konstruktor Ferdinand Porsche (1875\xe2\x80\x931951) zaprezentowali na wystawie \xc5\x9bwiatowej w Pary\xc5\xbcu jeden z pierwszych samochod\xc3\xb3w hybrydowych o nap\xc4\x99dzie spalinowo-elektrycznym, kt\xc3\xb3ry jednak nie zosta\xc5\x82 skierowany do produkcji z uwagi na wysokie koszty._NEWLINE_Na pocz\xc4\x85tku XX w. 40% samochod\xc3\xb3w w Stanach Zjednoczonych by\xc5\x82o na nap\xc4\x99dzie parowym, 38% \xe2\x80\x93 elektrycznym i 22% spalinowym.\n_START_SECTION_\nNap\xc4\x99d parowy\n_START_PARAGRAPH_\nNap\xc4\x99d parowy by\xc5\x82 sprawdzony i powszechnie stosowany w wielu maszynach. Silnik parowy nie wymaga\xc5\x82 stosowania bieg\xc3\xb3w, by\xc5\x82 relatywnie cichy i nie wytwarza\xc5\x82 wibracji jak silnik spalinowy. Pozwala\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc na osi\xc4\x85gniecie du\xc5\xbcych pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 w 1906 roku samoch\xc3\xb3d parowy skonstruowany przez przedsi\xc4\x99biorstwo Stanley \xe2\x80\x93 Stanley Rocket \xe2\x80\x93 pobi\xc5\x82 rekord pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci, jad\xc4\x85c ponad 200 km/h. Samochody parowe by\xc5\x82y szczeg\xc3\xb3lnie popularne w Stanach Zjednoczonych. Na prze\xc5\x82omie wiek\xc3\xb3w wiod\xc4\x85cym producentem na ameryka\xc5\x84skim rynku motoryzacyjnym by\xc5\x82a firma Locomobile Company of America buduj\xc4\x85ca samochody o nap\xc4\x99dzie parowym, kt\xc3\xb3ra w latach 1899\xe2\x80\x931902 wyprodukowa\xc5\x82a 6 tys. pojazd\xc3\xb3w tego typu._NEWLINE_Rozw\xc3\xb3j parowego transportu drogowego w Wielkiej Brytanii zosta\xc5\x82 zastopowany przez lobby kolejowe i restrykcyjne prawo \xe2\x80\x93 tzw. Locomotive Act z 1865 roku wprowadzi\xc5\x82 nakaz ograniczenia pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci drogowych pojazd\xc3\xb3w o nap\xc4\x99dzie parowym do 3,2 km/h na terenie zabudowanym i 6,4 km/h poza nim, Red Flag Act z 1865 roku ustanawia\xc5\x82, \xc5\xbce ka\xc5\xbcdy drogowy pojazd pasa\xc5\xbcerski o nap\xc4\x99dzie parowym musia\xc5\x82 mie\xc4\x87 trzech cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w za\xc5\x82ogi, przy czym jeden z nich musia\xc5\x82 i\xc5\x9b\xc4\x87 60 jard\xc3\xb3w przed pojazdem, trzymaj\xc4\x85c czerwon\xc4\x85 flag\xc4\x99 za dnia i latarni\xc4\x99 w nocy._NEWLINE_Chocia\xc5\xbc samochody nie wymaga\xc5\x82y \xe2\x80\x9enakr\xc4\x99cania\xe2\x80\x9d, to przed podj\xc4\x99ciem jazdy trzeba by\xc5\x82o czeka\xc4\x87 na przej\xc5\x9bcie wody w par\xc4\x99 wodn\xc4\x85. Wytwarzanie pary wymaga\xc5\x82o sta\xc5\x82ej kontroli podczas jazdy, by nie zosta\xc4\x87 bez paliwa. Konsumpcja wody by\xc5\x82a ogromna \xe2\x80\x93 przejechanie Wielkiej Brytanii wymaga\xc5\x82o zu\xc5\xbcycia 5 ton wody. Nap\xc4\x99d parowy okaza\xc5\x82 si\xc4\x99 niepraktyczny z uwagi na zastosowanie silnika o spalaniu zewn\xc4\x99trznym.\n_START_SECTION_\nNap\xc4\x99d elektryczny\n_START_PARAGRAPH_\nSamochody o nap\xc4\x99dzie elektrycznym nie pozwala\xc5\x82y na szybkie przemieszczanie si\xc4\x99 na d\xc5\x82ugich dystansach \xe2\x80\x93 elektryczne samochody osobowe rozwija\xc5\x82y pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87 24\xe2\x80\x9330 km/h i mia\xc5\x82y zasi\xc4\x99g ok. 50\xe2\x80\x9365 km. Baterie by\xc5\x82y ci\xc4\x99\xc5\xbckie i wymaga\xc5\x82y regularnego \xc5\x82adowania, co by\xc5\x82o bardzo k\xc5\x82opotliwe z uwagi na brak odpowiedniej infrastruktury. Zalet\xc4\x85 ich jednak by\xc5\x82o to, \xc5\xbce silnik elektryczny nie wymaga\xc5\x82 stosowania bieg\xc3\xb3w, by\xc5\x82 cichy, nie produkowa\xc5\x82 spalin i nie wytwarza\xc5\x82 wibracji jak silnik spalinowy.\n_START_SECTION_\nNap\xc4\x99d spalinowy\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsze pojazdy o nap\xc4\x99dzie spalinowym wprowadzi\xc5\x82 na rynek Carl Benz, kt\xc3\xb3rego pierwszym klientem w 1888 roku by\xc5\x82 \xc3\x89mile Roger. W 1888 roku Benz zatrudnia\xc5\x82 50 pracownik\xc3\xb3w do produkcji trycykla, a w 1893 roku rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 produkcj\xc4\x99 samochod\xc3\xb3w czteroko\xc5\x82owych. W 1899 roku sprzeda\xc5\x82 600 samochod\xc3\xb3w._NEWLINE_Wraz z pojawieniem si\xc4\x99 samochod\xc3\xb3w, zacz\xc4\x99\xc5\x82y pojawia\xc4\x87 si\xc4\x99 innowacje w celu usprawnienia i wy\xc5\xbcszego komfortu jazdy. W 1891 roku francuski konstruktor \xc3\x89mile Levassor (1843\xe2\x80\x931897) zastosowa\xc5\x82 nap\xc4\x99d na przednie ko\xc5\x82a. W 1895 roku bracia Andr\xc3\xa9 i \xc3\x89douard Michelin wprowadzili ogumienie pneumatyczne na wymiennej obr\xc4\x99czy. Samo ogumienie pneumatyczne zosta\xc5\x82o opatentowane wcze\xc5\x9bniej w 1888 roku przez irlandzkiego lekarza weterynarii Johna Boyda Dunlopa (1840\xe2\x80\x931921)._NEWLINE_Kolejne samochody o nap\xc4\x99dzie spalinowym zacz\xc4\x99\xc5\x82y powstawa\xc4\x87 w Niemczech, we Francji, w Stanach Zjednoczonych i we W\xc5\x82oszech._NEWLINE_W 1901 roku Daimler wyprodukowa\xc5\x82 pierwsze auto marki Mercedes \xe2\x80\x93 Mercedes 35 PS, w kt\xc3\xb3rym zastosowano techniczne rozwi\xc4\x85zania nowoczesnego samochodu. Austriacki przedsi\xc4\x99biorca Emil Jellinek (1853\xe2\x80\x931918), kt\xc3\xb3ry by\xc5\x82 przedstawicielem Daimlera na Lazurowym Wybrze\xc5\xbcu, zagwarantowa\xc5\x82 firmie sprzeda\xc5\xbc 36 samochod\xc3\xb3w pod warunkiem, \xc5\xbce Daimler wyprodukuje nowe auto wed\xc5\x82ug jego specyfikacji, zdolne do wygrania wy\xc5\x9bcigu z konkurencyjnymi autami francuskimi. Ponadto aby nie zrazi\xc4\x87 francuskich klient\xc3\xb3w niemieck\xc4\x85 nazw\xc4\x85, nowy w\xc3\xb3z mia\xc5\x82 nazywa\xc4\x87 si\xc4\x99 Mercedes od imienia c\xc3\xb3rki Jellinka \xe2\x80\x93 Merc\xc3\xa9d\xc3\xa8s Jellinek (1889\xe2\x80\x931929), kt\xc3\xb3ra s\xc5\x82yn\xc4\x99\xc5\x82a z pi\xc4\x99kno\xc5\x9bci w\xc5\x9br\xc3\xb3d zamo\xc5\xbcnych Francuz\xc3\xb3w na riwierze. Firma przysta\xc5\x82a na warunki i skonstruowa\xc5\x82a samoch\xc3\xb3d z czterosuwowym silnikiem o mocy 35 koni mechanicznych, innowacyjnym systemem ch\xc5\x82odzenia i skrzyni\xc4\x85 bieg\xc3\xb3w (kt\xc3\xb3re u\xc5\xbcywane s\xc4\x85 do dzi\xc5\x9b). Jellinek wygra\xc5\x82 wy\xc5\x9bcig, a samoch\xc3\xb3d szybko zyska\xc5\x82 popularno\xc5\x9b\xc4\x87._NEWLINE_We Francji pierwszy samoch\xc3\xb3d o nap\xc4\x99dzie spalinowym wyprodukowa\xc5\x82a w 1890 roku firma Peugeot, kolejny w tym samym roku firma Panhard et Levassor._NEWLINE_W Stanach Zjednoczonych pierwszy samoch\xc3\xb3d z silnikiem o spalaniu wewn\xc4\x99trznym zosta\xc5\x82 zbudowany w 1893 roku w Springfield przez braci Charlesa Duryea (1861\xe2\x80\x931938) i Franka Duryea (1869\xe2\x80\x931967). Bracia za\xc5\x82o\xc5\xbcyli firm\xc4\x99 Duryea Motor Wagon Company i do 1898 roku zbudowali 13 aut. Pierwsze samochody o nap\xc4\x99dzie spalinowym zacz\xc4\x99\xc5\x82a produkowa\xc4\x87 masowo firma Oldsmobile, kt\xc3\xb3ra w 1901 roku sprzeda\xc5\x82a 425 pojazd\xc3\xb3w, a trzy lata p\xc3\xb3\xc5\xbaniej ju\xc5\xbc 5500. Podczas gdy w 1895 roku wyprodukowano w Stanach Zjednoczonych jedynie cztery samochody, w roku 1900 zarejestrowanych by\xc5\x82o ich ju\xc5\xbc 8 tys._NEWLINE_We W\xc5\x82oszech pierwsz\xc4\x85 firm\xc4\x85, kt\xc3\xb3ra zbudowa\xc5\x82a samoch\xc3\xb3d by\xc5\x82a Stefanini-Martina w 1896 roku, nast\xc4\x99pn\xc4\x85 Isotta Fraschini w 1898 roku i Fiat \xe2\x80\x93 firma za\xc5\x82o\xc5\xbcona w 1899 roku przez Giovanniego Agnelliego (1866\xe2\x80\x931945). W 1906 roku Vincenzo Lancia i jego przyjaciel Claudion Fogolin za\xc5\x82o\xc5\xbcyli przedsi\xc4\x99biorstwo Lancia produkuj\xc4\x85ce samochody osobowe._NEWLINE_W 1909 roku August Horch za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 przedsi\xc4\x99biorstwo o nazwie Audi (\xc5\x82ac. audi to niem. horch \xe2\x80\x93 tryb rozkazuj\xc4\x85cy od horchen, pol. nas\xc5\x82uchiwa\xc4\x87)._NEWLINE_W Belgii samochody zacz\xc4\x99\xc5\x82y produkowa\xc4\x87 Minerva, M\xc3\xa9tallurgique i Excelsior, w Szwajcarii Martini, w Austrii Austro-Daimler, Steyr i Gr\xc3\xa4f & Stift, w Czechos\xc5\x82owacji \xc5\xa0koda i Tatra._NEWLINE_Pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 kolejne innowacje: hamulec mechaniczny na cztery ko\xc5\x82a (1907), samoch\xc3\xb3d z mostem tylnym o niezale\xc5\xbcnie zawieszonych ko\xc5\x82ach (1913), rozrusznik elektryczny i o\xc5\x9bwietlenie elektryczne (1919).\n_START_SECTION_\nLata 20. i 30. XX wieku\n_START_PARAGRAPH_\nOd 1911 roku producenci ameryka\xc5\x84scy byli coraz silniej obecni na rynku europejskim. Powsta\xc5\x82e w 1908 roku przedsi\xc4\x99biorstwo General Motors Corporation przej\xc4\x99\xc5\x82o brytyjsk\xc4\x85 firm\xc4\x99 Vauxhall i niemieckiego Opla. Do produkuj\xc4\x85cego w Europie Forda do\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82y Chrysler i Hudson. Kilkana\xc5\x9bcie pa\xc5\x84stw europejskich wprowadzi\xc5\x82o polityk\xc4\x99 protekcjonistyczn\xc4\x85 w postaci wy\xc5\xbcszego opodatkowania i oclenia samochod\xc3\xb3w ameryka\xc5\x84skich. Wielkie samochody ameryka\xc5\x84skie sta\xc5\x82y si\xc4\x99 du\xc5\xbco dro\xc5\xbcsze, tak, \xc5\xbce w Europie powsta\xc5\x82a ca\xc5\x82a generacja ma\xc5\x82ych samochod\xc3\xb3w uniwersalnych \xe2\x80\x93 dla wszystkich \xe2\x80\x93 takich jak Austin 7 czy Fiat Topolino, kt\xc3\xb3re prze\xc5\x82ama\xc5\x82y dominacj\xc4\x99 Forda w Europie._NEWLINE_W latach 20. XX w. wiele europejskich firm motoryzacyjnych przesz\xc5\x82o okres rozkwitu, m.in. brytyjskie Austin Motor Company, Morris Motor Company i Singer, w\xc5\x82oski Fiat czy francuski Citro\xc3\xabn._NEWLINE_Pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc kolejne usprawnienia techniczne: hamulce pneumatyczne (1924), hamulce hydrauliczne i centralne smarowanie (1925) czy bezpieczne (klejone) szyby samochodowe (1926)._NEWLINE_Rozkwita\xc5\x82 rynek szybkich samochod\xc3\xb3w luksusowych. Brytyjska firma Rolls-Royce produkowa\xc5\x82a model Rolls-Royce Silver Ghost przed dwadzie\xc5\x9bcia lat od 1906 roku. Inne firmy specjalizuj\xc4\x85ce si\xc4\x99 w samochodach luksusowych w tym okresie to hiszpa\xc5\x84sko-francuska Hispano-Suiza, francuskie Bugatti, Delage, Delahaye, Hotchkiss, Talbot i Voisin, ameryka\xc5\x84skie Duesenberg, Cadillac, Packard i Pierce-Arrow, niemieckie Horch, Maybach i Mercedes-Benz, belgijska Minerva i w\xc5\x82oski Isotta Fraschini. Najdro\xc5\xbcszym standardowym samochodem osobowym by\xc5\x82 Bugatti Royale, kt\xc3\xb3rych zbudowano sze\xc5\x9b\xc4\x87 sztuk._NEWLINE_Po krachu gie\xc5\x82dowym w 1929 roku, za\xc5\x82ama\xc5\x82 si\xc4\x99 nie tylko rynek samochod\xc3\xb3w luksusowych, ale wielki kryzys lat 1929\xe2\x80\x931933 przyni\xc3\xb3s\xc5\x82 za\xc5\x82amanie przemys\xc5\x82u motoryzacyjnego. Rynek ameryka\xc5\x84ski zosta\xc5\x82 zdominowany przez trzy firmy: General Motors, Ford i Chrysler \xe2\x80\x93 nazwane Wielk\xc4\x85 Tr\xc3\xb3jk\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nNarodziny przemys\xc5\x82u motoryzacyjnego w Polsce\n_START_PARAGRAPH_\nPrzemys\xc5\x82 motoryzacyjny zacz\xc4\x85\xc5\x82 by\xc4\x87 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc rozwijany w Polsce. Po odzyskaniu niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bci w 1918 roku, na terenach Polski nie by\xc5\x82o zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w produkuj\xc4\x85cych samochody czy cz\xc4\x99\xc5\x9bci zamienne, infrastruktura nie by\xc5\x82a dobrze rozwini\xc4\x99ta, a zaplecze techniczne tworzy\xc5\x82y warsztaty rzemie\xc5\x9blnicze. W 1918 roku powsta\xc5\x82y w Warszawie Centralne Warsztaty Samochodowe (CWSam), kt\xc3\xb3re pocz\xc4\x85tkowo zajmowa\xc5\x82y si\xc4\x99 naprawami i remontami. W 1920 roku CWSam wykona\xc5\x82y seri\xc4\x99 nadwozi do samochod\xc3\xb3w marek zagranicznych, czym zapocz\xc4\x85tkowano w\xc5\x82asn\xc4\x85 dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 produkcyjn\xc4\x85. Wkr\xc3\xb3tce wyprodukowano 16 samochod\xc3\xb3w pancernych FT-B konstrukcji Tadeusza Ta\xc5\x84skiego (1892\xe2\x80\x931941). W latach 1922\xe2\x80\x931923 w CWSam powsta\xc5\x82 pierwszy polski samoch\xc3\xb3d osobowy \xe2\x80\x93 CWS T-1, skonstruowany przez Ta\xc5\x84skiego przy wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracy Roberta Gabeau i Stanis\xc5\x82awa Panczakiewicza (1900\xe2\x80\x931982). Produkcja CWS T-1 ruszy\xc5\x82a w 1928 roku.\n_START_SECTION_\nNiemiecki samoch\xc3\xb3d dla mas \xe2\x80\x93 Volkswagen\n_START_PARAGRAPH_\nW Niemczech po przegranej I wojnie \xc5\x9bwiatowej, trapionych kryzysem i hiperinflacj\xc4\x85, producenci samochod\xc3\xb3w nie stosowali organizacyjnych rozwi\xc4\x85za\xc5\x84 Forda, byli rozdrobnieni \xe2\x80\x93 w 1927 roku na rynku niemieckim funkcjonowa\xc5\x82o 27 firm motoryzacyjnych \xe2\x80\x93 i mniej konkurencyjni wobec gigant\xc3\xb3w ameryka\xc5\x84skich. Jedynie Opel, w r\xc4\x99kach ameryka\xc5\x84skiego GM, przeszed\xc5\x82 na system ta\xc5\x9bmowy, obni\xc5\xbcaj\xc4\x85c koszty i zwi\xc4\x99kszaj\xc4\x85c zdolno\xc5\x9bci produkcyjne. W 1928 roku produkowa\xc5\x82 po\xc5\x82ow\xc4\x99 wszystkich niemieckich aut. Dzia\xc5\x82aj\xc4\x85ca od 1916 roku firma BMW zacz\xc4\x99\xc5\x82a w 1928 roku produkcj\xc4\x99 tanich BMW Dixi bazuj\xc4\x85cych na modelu Austin 7, kt\xc3\xb3ry okaza\xc5\x82 si\xc4\x99 zbyt ma\xc5\x82y, by konkurowa\xc4\x87 z Oplem. Konkurencyjny okaza\xc5\x82 si\xc4\x99 jedynie Hanomag 2/10 PS nazwany \xc5\xbcartobliwie Kommissbrot (pol. komi\xc5\x9bniak) konstrukcji hanowerskiej firmy Hanomag \xe2\x80\x93 pierwszy niemiecki samoch\xc3\xb3d dla mas._NEWLINE_Po doj\xc5\x9bciu Hitlera do w\xc5\x82adzy w 1933 roku, nazi\xc5\x9bci planowali masow\xc4\x85 motoryzacj\xc4\x99 Niemiec, wspieraj\xc4\x85c przemys\xc5\x82 motoryzacyjny i buduj\xc4\x85c sie\xc4\x87 nowoczesnych autostrad. W marcu 1934 roku, podczas mi\xc4\x99dzynarodowego show motoryzacyjnego Hitler og\xc5\x82osi\xc5\x82, \xc5\xbce niemiecki przemys\xc5\x82 ma wyprodukowa\xc4\x87 samoch\xc3\xb3d dla milion\xc3\xb3w odbiorc\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3ry gazeta Leipziger Neueste Nachrichten okre\xc5\x9bli\xc5\x82a mianem Volkswagen. Auto mia\xc5\x82o kosztowa\xc4\x87 mniej ni\xc5\xbc 1000 reichsmarek, a zlecenie na jego konstrukcj\xc4\x99 otrzyma\xc5\x82 Ferdinand Porsche (1875\xe2\x80\x931951), kt\xc3\xb3ry od jakiego\xc5\x9b czasu nosi\xc5\x82 si\xc4\x99 z zamiarem budowy Volksauto. Odpowiedzialnym za projekt zosta\xc5\x82a organizacja Deutsche Arbeitsfront (DAF), kt\xc3\xb3ra w 1937 roku wy\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82a kapita\xc5\x82 na powstanie Gesellschaft zur Vorbereitung des Volkswagens (t\xc5\x82um. Towarzystwo na rzecz przygotowania volkswagena), kt\xc3\xb3re w 1939 roku zosta\xc5\x82o przekszta\xc5\x82cone w przedsi\xc4\x99biorstwo Volkswagen. Organizacja Kraft durch Freude (KdF) utworzy\xc5\x82a system oszcz\xc4\x99dno\xc5\x9bci, w kt\xc3\xb3rym ch\xc4\x99tni mogli odk\xc5\x82ada\xc4\x87 5 reichsmarek miesi\xc4\x99cznie, by po zebraniu sumy 990 reichsmarek otrzyma\xc4\x87 talon na samoch\xc3\xb3d. W 1939 roku w systemie tym uczestniczy\xc5\x82o 270 tys. ludzi, lecz wraz z wybuchem II wojny \xc5\x9bwiatowej i przestawieniem produkcji na potrzeby wojska, nikt samochodu nigdy nie otrzyma\xc5\x82.\n_START_SECTION_\nPo II wojnie \xc5\x9bwiatowej\n_START_PARAGRAPH_\nPo zniszczeniach wojennych wiele fabryk samochodowych w Europie musia\xc5\x82o zosta\xc4\x87 odbudowane. W Stanach Zjednoczonych fabryki zosta\xc5\x82y przestawione relatywnie szybko z produkcji wojskowej na cywiln\xc4\x85. Do produkcji wprowadzono zaadaptowane modele przedwojenne._NEWLINE_Podczas gdy w Stanach przewa\xc5\xbca\xc5\x82y modele wielkich samochod\xc3\xb3w, w Europie produkowano ma\xc5\x82e wozy z uwagi na sprzyjaj\xc4\x85cy system podatkowy. W 1945 roku w Wolfsburgu zacz\xc4\x99to budowa\xc4\x87 pierwsze Volkswageny Typu 1, kt\xc3\xb3re od 1949 roku eksportowano do Wielkiej Brytanii, pa\xc5\x84stw brytyjskiej Wsp\xc3\xb3lnoty Narod\xc3\xb3w i do USA._NEWLINE_W 1948 roku francuski Citro\xc3\xabn rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 produkcj\xc4\x99 modelu Citro\xc3\xabn 2CV, kt\xc3\xb3ry by\xc5\x82 produkowany przez 42 lata i sprzedany w liczbie ponad 5 milion\xc3\xb3w egzemplarzy. W 1950 roku szwedzki Saab rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 seryjn\xc4\x85 produkcj\xc4\x99 modelu Saab 92 z nap\xc4\x99dem przednim. W 1955 roku Citro\xc3\xabn zaprezentowa\xc5\x82 nowy model \xe2\x80\x93 Citro\xc3\xabn DS \xe2\x80\x93 w\xc3\xb3wczas najbardziej zaawansowany technicznie model na \xc5\x9bwiecie \xe2\x80\x93 z system hydropneumatycznym, kt\xc3\xb3ry obs\xc5\x82ugiwa\xc5\x82 samopoziomuj\xc4\x85ce si\xc4\x99 zawieszenie, hamulce i uk\xc5\x82ad sterowniczy. W 1957 roku we W\xc5\x82oszech pojawi\xc5\x82 si\xc4\x99 Fiat 500, kt\xc3\xb3rego wyprodukowano do 1977 roku w liczbie ponad 4 milion\xc3\xb3w egzemplarzy. W 1959 roku Alec Issigonis (1906\xe2\x80\x931988) zbudowa\xc5\x82 pierwszy egzemplarz Mini Morris, kt\xc3\xb3rego sprzedano do 1988 roku w liczbie ponad 5 milion\xc3\xb3w egzemplarzy._NEWLINE_W Wielkiej Brytanii zacz\xc4\x99to produkcj\xc4\x99 samochod\xc3\xb3w sportowych rozwijaj\xc4\x85cych coraz wi\xc4\x99ksze pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci, m.in. Healey czy Jaguar XK120. Samochody sportowe by\xc5\x82y eksportowane do USA, gdzie znajdowa\xc5\x82y nabywc\xc3\xb3w w\xc5\x9br\xc3\xb3d dawnych \xc5\xbco\xc5\x82nierzy s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85cych w Europie._NEWLINE_W 1947 roku Ferrari wyprodukowa\xc5\x82o sw\xc3\xb3j pierwszy samoch\xc3\xb3d sportowy, a p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszy Ferrari 166 S wygra\xc5\x82 w 1949 roku trzy wy\xc5\x9bcigi: Mille Miglia, Spa 24 Hours i 24h Le Mans._NEWLINE_W 1948 roku ameryka\xc5\x84ski przedsi\xc4\x99biorca, Preston Tucker (1903\xe2\x80\x931956), zaprezentowa\xc5\x82 samoch\xc3\xb3d Tucker Torpedo z niezale\xc5\xbcnym zawieszeniem wszystkich k\xc3\xb3\xc5\x82, 4-biegow\xc4\x85 skrzyni\xc4\x85 bieg\xc3\xb3w, reflektorem Cyclop\xe2\x80\x99s Eye zamontowanym centralnie i poruszaj\xc4\x85cym si\xc4\x99 wraz z ruchami kierownicy, g\xc4\x85bczast\xc4\x85 \xe2\x80\x9epoduszk\xc4\x85 bezpiecze\xc5\x84stwa\xe2\x80\x9d z przodu i 6-cylindrycznym silnikiem, kt\xc3\xb3rych wyprodukowano jedynie 51 sztuk._NEWLINE_W Stanach Zjednoczonych silniki V8 sta\xc5\x82y si\xc4\x99 powszechne, coraz wi\xc4\x99cej aut by\xc5\x82o wyposa\xc5\xbconych w automatyczn\xc4\x85 skrzyni\xc4\x99 bieg\xc3\xb3w i klimatyzacj\xc4\x99. W latach 50. XX w. ameryka\xc5\x84skie samochody charakteryzowa\xc5\x82y si\xc4\x99 wyszukanym designem ze statecznikami i innymi detalami zainspirowanymi lotnictwem, a tak\xc5\xbce chromowaniem. Powsta\xc5\x82y w\xc3\xb3wczas takie modele jak Chevrolet Bel Air, Plymouth Fury, Chrysler New Yorker, Edsel Corsair czy V generacja Cadillac Series 62. Ich szczyt przypad\xc5\x82 na 1959 rok._NEWLINE_W Japonii, produkcj\xc4\x99 wznowi\xc5\x82 Datsun i zacz\xc4\x99\xc5\x82a Toyota, kt\xc3\xb3re od 1958 roku eksportowa\xc5\x82y na rynek ameryka\xc5\x84ski.\n_START_SECTION_\nPrzemys\xc5\x82 samochodowy w Polsce\n_START_PARAGRAPH_\nPo wojnie przemys\xc5\x82 samochodowy zosta\xc5\x82 zbudowany prawie od podstaw. W 1951 roku powsta\xc5\x82y Fabryka Samochod\xc3\xb3w Osobowych (FSO) w Warszawie i Fabryka Samochod\xc3\xb3w Ci\xc4\x99\xc5\xbcarowych w Lublinie. Ponadto powsta\xc5\x82y m.in. Zak\xc5\x82ady Starachowickie, Jelcza\xc5\x84skie Zak\xc5\x82ady Samochodowe, Sanocka Fabryka Autobus\xc3\xb3w, Zak\xc5\x82ad Samochod\xc3\xb3w Dostawczych FSO w Nysie. Produkowano wiele w\xc5\x82asnych i licencyjnych samochod\xc3\xb3w osobowych, takich jak Warszawa, Syrena, Polski Fiat 125p i Fiat 126p czy FSO Polonez.\n_START_SECTION_\nLata 60. i 70. XX w.\n_START_PARAGRAPH_\nW latach 60. XX w. popularno\xc5\x9b\xc4\x87 zdoby\xc5\x82y samochody o wyj\xc4\x85tkowo wysokich osi\xc4\x85gach (ang. muscle car) produkowane g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w Stanach Zjednoczonych i Australii, takie jak Pontiac GTO oraz pony cars takie jak Ford Mustang._NEWLINE_We W\xc5\x82oszech, w 1962 roku Ferruccio Lamborghini (1916\xe2\x80\x931993), rzekomo rozczarowany posiadanym Ferrari 250 GT, za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 w\xc5\x82asn\xc4\x85 firm\xc4\x99 Lamborghini, by wyprodukowa\xc4\x87 perfekcyjny grand tourer. Pierwszym samochodem by\xc5\x82o Lamborghini 350 GT. W 1963 roku Porsche zaprezentowa\xc5\x82o jeden z najpopularniejszych samochod\xc3\xb3w sportowych w historii, model 911._NEWLINE_W 1962 roku pojawi\xc5\x82 si\xc4\x99 Jeep Wagoneer uznawany za pierwszy na \xc5\x9bwiecie samoch\xc3\xb3d typu SUV. Pierwszy europejski SUV \xe2\x80\x93 Range Rover powsta\xc5\x82 w Wielkiej Brytanii w 1970 roku._NEWLINE_W 1964 roku rozpocz\xc4\x99to produkcj\xc4\x99 NSU Spider \xe2\x80\x93 pierwszego auta z silnikiem Wankla._NEWLINE_W latach 70. XX w. zacz\xc4\x99\xc5\x82y powstawa\xc4\x87 supersamochody nastawione na rozwijanie jak najwi\xc4\x99kszych pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci, m.in. De Tomaso Pantera, Ferrari Berlinetta Boxer czy Lancia Stratos HF._NEWLINE_Producenci w Stanach Zjednoczonych skoncentrowali si\xc4\x99 na poprawie bezpiecze\xc5\x84stwa jazdy i spe\xc5\x82nienia norm ochrony \xc5\x9brodowiska ustanowionych prawnie w 1966 roku. Zosta\xc5\x82y wprowadzone m.in. niskoemisyjne silniki, pasy bezpiecze\xc5\x84stwa i wzmocnione zderzaki._NEWLINE_W 1974 roku pojawi\xc5\x82 si\xc4\x99 Volkswagen Golf \xe2\x80\x93 prekursor najpopularniejszej w Europie klasy kompaktowej.\n_START_SECTION_\nLata 80. XX w.\n_START_PARAGRAPH_\nW latach 80. XX w. popularno\xc5\x9b\xc4\x87 zdoby\xc5\x82y samochody typu minivan takie jak Dodge Caravan. W 1980 roku GM wprowadzi\xc5\x82 nowy typ \xe2\x80\x93 sedana o nap\xc4\x99dzie przednim z silnikiem poprzecznym, kt\xc3\xb3ry zdominowa\xc5\x82 rynek przez kolejn\xc4\x85 dekad\xc4\x99. Samochody sta\xc5\x82y si\xc4\x99 mniejsze i l\xc5\xbcejsze, a o\xc5\x9bmiocylindrowy silnik V8 zosta\xc5\x82 zast\xc4\x85piony silnikiem sze\xc5\x9bciocylindrowym V6._NEWLINE_W 1980 roku Audi wprowadzi\xc5\x82o na rynek model Audi Quattro, kt\xc3\xb3ry spopularyzowa\xc5\x82 nap\xc4\x99d na cztery ko\xc5\x82a. W 1981 roku Mercedes-Benz po raz pierwszy wyposa\xc5\xbcy\xc5\x82 seryjnie produkowany samoch\xc3\xb3d \xe2\x80\x93 Mercedes-Benz W126 w poduszk\xc4\x99 powietrzn\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nKoniec XX w.\n_START_PARAGRAPH_\nW latach 90. XX w., wobec stabilnych cen benzyny, du\xc5\xbc\xc4\x85 popularno\xc5\x9bci\xc4\x85 zacz\xc4\x99\xc5\x82y cieszy\xc4\x87 si\xc4\x99 samochody typu SUV. Ich popularno\xc5\x9b\xc4\x87 spad\xc5\x82a wraz ze wzrostem cen paliwa, a na pocz\xc4\x85tku XXI w. producenci przestawili si\xc4\x99 na samochody typu crossover._NEWLINE_W okresie tym udoskonalano elektroniczne systemy kontroli i wspomagania jazdy, m.in. ABS, ASR czy ESP.\n_START_SECTION_\nSamochody o nap\xc4\x99dzie hybrydowym\n_START_PARAGRAPH_\nPo kryzysie paliwowym w latach 1973\xe2\x80\x931974, od\xc5\xbcy\xc5\x82o zainteresowanie nap\xc4\x99dem elektrycznym i podj\xc4\x99to prace nad stworzeniem nowoczesnych samochod\xc3\xb3w elektrycznych. W Stanach Zjednoczonych powsta\xc5\x82y dwuosobowy CitiCar o plastikowej karoserii z akumulatorem kwasowo-o\xc5\x82owiowym, produkowany w latach 1974\xe2\x80\x931976 i ComutaCar (1978\xe2\x80\x931981). Spadaj\xc4\x85ce ceny ropy naftowej przyczyni\xc5\x82y si\xc4\x99 do zaniechania dalszych prac nad samochodem elektrycznym._NEWLINE_Zainteresowanie nap\xc4\x99dem elektrycznym powr\xc3\xb3ci\xc5\x82o w latach 90. XX w. pod wp\xc5\x82ywem obaw o stan \xc5\x9brodowiska i zmian klimatycznych. W 1990 roku Kalifornia wyda\xc5\x82a zarz\xc4\x85dzenie, by w ci\xc4\x85gu 8 lat 2% sprzedawanych aut by\xc5\x82o bezemisyjnych. W 1996 roku General Motors przedstawi\xc5\x82o model General Motors EV1, kt\xc3\xb3ry jednak zosta\xc5\x82 wycofany z produkcji w roku 2000._NEWLINE_W 1997 roku Toyota przedstawi\xc5\x82a samoch\xc3\xb3d o nap\xc4\x99dzie hybrydowym \xe2\x80\x93 Toyot\xc4\x99 Prius, kt\xc3\xb3ra wyposa\xc5\xbcona by\xc5\x82a w silnik elektryczny i silnik spalinowy wspomagaj\xc4\x85cy nap\xc4\x99d elektryczny. Pierwszym ameryka\xc5\x84skim samochodem hybrydowym by\xc5\x82 SUV Ford Escape Hybrid z 2004 roku._NEWLINE_W 1999 roku Brazylia ustanowi\xc5\x82a, \xc5\xbce wszystkie nowe samochody sprzedawane po roku 2003 musz\xc4\x85 by\xc4\x87 pojazdami z zasilaniem flex fuel (FFV) z u\xc5\xbcyciem paliwa zawieraj\xc4\x85cego do 85% etanolu (E85).\n_START_SECTION_\nSamochody o nap\xc4\x99dzie wodorowym\n_START_PARAGRAPH_\nWod\xc3\xb3r mo\xc5\xbce by\xc4\x87 wykorzystany dwojako \xe2\x80\x93 p\xc5\x82ynny wod\xc3\xb3r jako paliwo dla silnika o spalaniu wewn\xc4\x99trznym lub jako paliwo dla ogniw paliwowych zasilaj\xc4\x85cych samochody elektryczne._NEWLINE_Honda zaprezentowa\xc5\x82a prototyp elektrycznego samochodu o nap\xc4\x99dzie wodorowym w 1999 roku \xe2\x80\x93 Honda FCX. Od 2008 roku zacz\xc4\x99to produkcj\xc4\x99 Hondy FCX Clarity, a od 2016 roku Hondy Fuel Cell. Honda FCX Clarity to pierwszy seryjne produkowany i sprzedawany w formie leasingu samoch\xc3\xb3d z silnikiem wodorowo-elektrycznym na \xc5\x9bwiecie. W 2013 roku Hyundai uruchomi\xc5\x82 seryjn\xc4\x85 produkcj\xc4\x99 samochodu o nap\xc4\x99dzie wodorowym \xe2\x80\x93 Hyundaia ix35 FCEV. W 2014 roku Toyota rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a seryjn\xc4\x85 produkcj\xc4\x99 swojego samochodu zasilanego wodorowymi ogniwami paliwowymi \xe2\x80\x93 Toyoty Mirai. W 2018 roku Hyundai zaprezentowa\xc5\x82 prototyp elektrycznego SUV o nap\xc4\x99dzie wodorowym \xe2\x80\x93 Hyundaia Nexo._NEWLINE_Zasi\xc4\x99g elektrycznych samochod\xc3\xb3w o nap\xc4\x99dzie wodorowym ograniczony jest dost\xc4\x99pno\xc5\x9bci\xc4\x85 stacji tankowania wodoru \xe2\x80\x93 np. w Stanach Zjednoczonych tego typu stacje istniej\xc4\x85 jedynie w Kalifornii.\n_START_SECTION_\nSamochody autonomiczne\n_START_PARAGRAPH_\nPocz\xc4\x85tki samochod\xc3\xb3w autonomicznych si\xc4\x99gaj\xc4\x85 lat 20. XX w., kiedy to w 1921 roku pierwszy pojazd tego typu zosta\xc5\x82 zaprezentowany przez in\xc5\xbcynier\xc3\xb3w Radio Air Service na lotnisku w Dayton w Ohio. By\xc5\x82 to pojazd sterowany drog\xc4\x85 radiow\xc4\x85 z jad\xc4\x85cego za nim samochodu ci\xc4\x99\xc5\xbcarowego. W 1925 roku nowojorskim Broadway\xe2\x80\x99em przejecha\xc5\x82 American Wonder \xe2\x80\x93 pojazd skonstruowany przez firm\xc4\x99 Houdina Radio Control i r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc sterowany drog\xc4\x85 radiow\xc4\x85 z jad\xc4\x85cego za nim samochodu._NEWLINE_Wizja bezza\xc5\x82ogowych samochod\xc3\xb3w przysz\xc5\x82o\xc5\x9bci zosta\xc5\x82a zaprezentowana podczas Wystawy \xc5\x9awiatowej w Nowym Jorku w 1939 roku. General Motors zasponsorowa\xc5\x82 miniaturowy model miasta przysz\xc5\x82o\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 Futuram\xc4\x99 \xe2\x80\x93 autorstwa Normana Bel Geddesa (1893\xe2\x80\x931958), gdzie autonomiczne samochody mia\xc5\x82y porusza\xc4\x87 si\xc4\x99 przy pomocy sygna\xc5\x82\xc3\xb3w radiowych i silnych magnes\xc3\xb3w umieszczonych pod nawierzchni\xc4\x85 dr\xc3\xb3g. General Motors podj\xc4\x99\xc5\x82o pr\xc3\xb3b\xc4\x99 budowy takich pojazd\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3ra szybko zosta\xc5\x82a porzucona z uwagi na olbrzymie koszty._NEWLINE_W latach 70. XX w. specjalista z zakresu robotyki na Carnegie Mellon University Hans Moravec skonstruowa\xc5\x82 pierwszy pojazd sterowany komputerowo, kt\xc3\xb3ry m\xc3\xb3g\xc5\x82 rozpoznawa\xc4\x87 i omija\xc4\x87 przeszkody. Kamera zamontowana na poje\xc5\xbadzie przesy\xc5\x82a\xc5\x82a obrazy otoczenia do komputera, kt\xc3\xb3ry kierowa\xc5\x82 pojazd w odpowiedni\xc4\x85 stron\xc4\x99. Komputer potrzebowa\xc5\x82 jednak du\xc5\xbco czasu na analiz\xc4\x99, przez co pojazd porusza\xc5\x82 si\xc4\x99 bardzo wolno \xe2\x80\x93 1 m co 10\xe2\x80\x9315 minut. W latach 80. XX w. programy rozwoju samochod\xc3\xb3w autonomicznych prowadzono na Carnegie Mellon University \xe2\x80\x93 m.in. Navlab i na Uniwersytecie Bundeswehry w Monachium we wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracy z firm\xc4\x85 Mercedes-Benz. W latach 1987\xe2\x80\x931995 prowadzono projekt modernizacji europejskiej sieci drogowej PROMETHEUS, w ramach kt\xc3\xb3rego prowadzono r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc prace nad bezza\xc5\x82ogowymi samochodami. Projekt finansowany by\xc5\x82 w ramach sieci EUREKA \xe2\x80\x93 mi\xc4\x99dzyrz\xc4\x85dowej sieci wspieraj\xc4\x85cej projekty badawczo-rozwojowe i innowacji, zrzeszaj\xc4\x85cej 41 pa\xc5\x84stw, w tym Uni\xc4\x99 Europejsk\xc4\x85 reprezentowan\xc4\x85 przez Komisj\xc4\x99 Europejsk\xc4\x85 oraz trzy kraje stowarzyszone \xe2\x80\x93 Kanad\xc4\x99, RPA i Republik\xc4\x99 Korei._NEWLINE_Od tej pory wiele wi\xc4\x99kszych firm i instytut\xc3\xb3w badawczych opracowuje prototypy samochod\xc3\xb3w autonomicznych, m.in. Nissan\xe2\x80\x93 NSC-2015 z 2012 roku, Mercedes-Benz \xe2\x80\x93 Mercedes-Benz F015 z 2015 roku, Toyota \xe2\x80\x93 Toyota Yui, Google \xe2\x80\x93 obecnie Waymo i Uber._NEWLINE_W Stanach Zjednoczonych, 22 stany maj\xc4\x85 prawodawstwo zwi\xc4\x85zane z samochodami autonomicznymi (stan na czerwiec 2018 roku). Pierwszym stanem, kt\xc3\xb3ry dopu\xc5\x9bci\xc5\x82 samochody autonomiczne do ruchu by\xc5\x82a w 2011 roku Nevada, kolejnymi Floryda i Kalifornia (2012) oraz Michigan (2016). Na poziomie federalnym trwaj\xc4\x85 prace legislacyjne nad projektem ustawy o pojazdach autonomicznych (ang. Self Drive Act)._NEWLINE_W Unii Europejskiej, Komisja Europejska przedstawi\xc5\x82a w maju 2018 roku strategi\xc4\x99 UE na rzecz mobilno\xc5\x9bci w przysz\xc5\x82o\xc5\x9bci, w tym mobilno\xc5\x9bci autonomicznej. Z bud\xc5\xbcetu UE finansowane s\xc4\x85 m.in. projekty nastawione na wsparcie bada\xc5\x84 naukowych i innowacji w dziedzinie pojazd\xc3\xb3w zautomatyzowanych (Horyzont 2020, ok. 300 milion\xc3\xb3w euro na lata 2014\xe2\x80\x932020), przeprowadzenie digitalizacji infrastruktury transportu drogowego z my\xc5\x9bl\xc4\x85 o wsparciu automatyzacji (instrument \xe2\x80\x9e\xc5\x81\xc4\x85cz\xc4\x85c Europ\xc4\x99\xe2\x80\x9d, 443 milion\xc3\xb3w euro).'