b'\n_START_ARTICLE_\nFraget\n_START_PARAGRAPH_\nFraget (pe\xc5\x82na nazwa J\xc3\xb3zef Fraget) \xe2\x80\x93 fabryka wyrob\xc3\xb3w platerowanych za\xc5\x82o\xc5\xbcona w 1824 roku w Warszawie przez Alfonsa i J\xc3\xb3zefa Fraget\xc3\xb3w. Do wybuchu wojny w 1939 roku wytwarza\xc5\x82a sztu\xc4\x87ce oraz galanteri\xc4\x99 sto\xc5\x82ow\xc4\x85, tzw. platery.\n_START_SECTION_\nHistoria firmy\n_START_PARAGRAPH_\nAlfons i J\xc3\xb3zef zostali zaproszeni z Francji do Polski przez Tadeusza Mostowskiego \xe2\x80\x93 \xc3\xb3wczesnego Ministra Spraw Wewn\xc4\x99trznych Kr\xc3\xb3lestwa Kongresowego. Przyznana po\xc5\xbcyczka pozwoli\xc5\x82a im za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc4\x87 na ulicy Jasnej w Warszawie ma\xc5\x82\xc4\x85 firm\xc4\x99 produkuj\xc4\x85c\xc4\x85 wyroby miedziane i platerowane. W umowie po\xc5\xbcyczkowej w\xc5\x82a\xc5\x9bciciele zobowi\xc4\x85zali si\xc4\x99 przez okres 6 lat w pe\xc5\x82ni wykszta\xc5\x82ci\xc4\x87 w swoim rzemio\xc5\x9ble dw\xc3\xb3ch krajowych rzemie\xc5\x9blnik\xc3\xb3w. W kolejnych latach uczni\xc3\xb3w przybywa\xc5\x82o, a jak podkre\xc5\x9blono w publikacjach z okazji 75-lecia jej istnienia, firma dobiera\xc5\x82a pracownik\xc3\xb3w z zasady w\xc5\x9br\xc3\xb3d Polak\xc3\xb3w i w\xc5\x9br\xc3\xb3d swoich uczni\xc3\xb3w._NEWLINE_Ju\xc5\xbc w 1825 roku firma zwr\xc3\xb3ci\xc5\x82a na siebie uwag\xc4\x99 swoimi wyrobami na publicznej wystawie, otrzymuj\xc4\x85c za swe wyroby medal srebrny ma\xc5\x82y. Mi\xc4\x99dzy 1825 a 1828 rokiem wynaj\xc4\x99to wi\xc4\x99kszy lokal w oficynie pa\xc5\x82acu \xc5\x81ubie\xc5\x84skich przy ulicy Kr\xc3\xb3lewskiej 1066._NEWLINE_Dane o firmie z nast\xc4\x99pnych lat wskazuj\xc4\x85, \xc5\xbce nast\xc4\x85pi\xc5\x82 okresowy kryzys (zapewne spowodowany powstaniem listopadowym) i firma, szukaj\xc4\x85c zarobku, musia\xc5\x82a przerzuci\xc4\x87 si\xc4\x99 na handel spo\xc5\xbcywczy. Ju\xc5\xbc w 1839 r. pojawi\xc5\x82o si\xc4\x99 gazetowe og\xc5\x82oszenie o sprzeda\xc5\xbcy sprowadzonych prosto z Francji nowych dagerotyp\xc3\xb3w, po 1000 z\xc5\x82 polskich za sztuk\xc4\x99. Ka\xc5\xbcdy by\xc5\x82 wyposa\xc5\xbcony w 6 platerowanych tablic do zdejmowania obraz\xc3\xb3w z natury, szk\xc5\x82o (zapewne obiektyw) oraz instrukcj\xc4\x99._NEWLINE_Prawdopodobnie w 1848 r. Alfons Fraget wycofa\xc5\x82 si\xc4\x99 z przedsi\xc4\x99wzi\xc4\x99cia, a w 1851 roku otrzyma\xc5\x82 od brata plenipotencj\xc4\x99 do odebrania we Francji spadku po obojgu rodzicach (wed\xc5\x82ug nowego kalendarza 21 czerwca 1851 r. w kancelarii Noskowskiego) i wkr\xc3\xb3tce potem wr\xc3\xb3ci\xc5\x82 do Francji._NEWLINE_J\xc3\xb3zef Fraget w 1844 roku zakupi\xc5\x82 parcel\xc4\x99 na ulicy Elektoralnej 753, postawi\xc5\x82 tam budynki, zreorganizowa\xc5\x82 i unowocze\xc5\x9bni\xc5\x82 fabryczn\xc4\x85 produkcj\xc4\x99. Rok p\xc3\xb3\xc5\xbaniej przy Krakowskim Przedmie\xc5\x9bciu 473 powsta\xc5\x82 drugi salon sprzeda\xc5\xbcny, a w roku 1852 zorganizowano sk\xc5\x82ad komisowy przy ulicy Miodowej 491.\n_START_SECTION_\nJ\xc3\xb3zef Fraget\n_START_PARAGRAPH_\nJ\xc3\xb3zef Fraget urodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 25 maja 1797 roku w La Fert\xc3\xa9-sous-Jouarre (departament Seine-et-Marne) jako syn Ludwika Huberta Frageta i Marii Katarzyny z domu Mota. Uko\xc5\x84czy\xc5\x82 Politechnik\xc4\x99 w Pary\xc5\xbcu i w Charlottenburgu ko\xc5\x82o Berlina. Buduj\xc4\x85c now\xc4\x85 fabryk\xc4\x99, stara\xc5\x82 si\xc4\x99 wprowadza\xc4\x87 nowoczesne technologie. W tym celu od 1847 roku podr\xc3\xb3\xc5\xbcowa\xc5\x82 po Europie i zwiedza\xc5\x82 najnowsze zak\xc5\x82ady. W Pary\xc5\xbcu zwr\xc3\xb3ci\xc5\x82a jego uwag\xc4\x99 technologia galwanizacji metod\xc4\x85 cylindr\xc3\xb3w wynaleziona przez Roulta i Elkingtona i odst\xc4\x85piona firmie Christoph et Comp. w Pary\xc5\xbcu. Fraget zakupi\xc5\x82 patent i sprowadzi\xc5\x82 do Warszawy fachowca znaj\xc4\x85cego t\xc4\x99 technologi\xc4\x99._NEWLINE_Pocz\xc4\x85tkowo wyrabiano tylko sztu\xc4\x87ce, ale szybko zacz\xc4\x99to produkcj\xc4\x99 plater\xc3\xb3w korpusowych. Od 1849 roku zacz\xc4\x99to w produkcji stosowa\xc4\x87 nowe srebro (neusilber, \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82tego koloru) uzyskiwane we w\xc5\x82asnej odlewni. Uruchomiono tak\xc5\xbce laboratorium galwaniczne. Asortyment wyrob\xc3\xb3w bardzo si\xc4\x99 powi\xc4\x99kszy\xc5\x82, natomiast platery znajdowa\xc5\x82y nabywc\xc3\xb3w u przedstawicieli r\xc3\xb3\xc5\xbcnych klas maj\xc4\x99tno\xc5\x9bci. W 1850 roku np. komplet do herbaty mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o kupi\xc4\x87 za 1690, za 313 lub za 291 z\xc5\x82 polskich, waz\xc4\x99 za 700 z\xc5\x82p, a ozdob\xc4\x99 sto\xc5\x82ow\xc4\x85 z rogami obfito\xc5\x9bci za 2000 z\xc5\x82p. Wyrabiano te\xc5\xbc rondelki miedziane wewn\xc4\x85trz bielone oraz posrebrzane elementy latarni powozowych._NEWLINE_W zak\xc5\x82adzie zatrudnienie wzros\xc5\x82o od 17 os\xc3\xb3b w 1839 roku, do 45 w 1845, 150 w 1847 i 239 os\xc3\xb3b w 1859 roku. W 1848 roku w zak\xc5\x82adzie u\xc5\xbcywano 168 r\xc3\xb3\xc5\xbcnych maszyn o sumarycznej mocy 24 KM, by\xc5\x82y tam tokarnie, gisernie, modelarnie, heblarnie, \xc5\x9blusarnie, stolarnie, m\xc5\x82oty balansowe, no\xc5\xbcyce mechaniczne, a zamiast miech\xc3\xb3w wprowadzono ju\xc5\xbc wentylatory._NEWLINE_W 1857 sprowadzono z Austrii, jedyn\xc4\x85 w Kr\xc3\xb3lestwie Polskim, maszyn\xc4\x99 do wyrobu sztu\xc4\x87c\xc3\xb3w z nowego srebra pozwalaj\xc4\x85c\xc4\x85 uzyska\xc4\x87 ich 150 tuzin\xc3\xb3w dziennie. Wyroby odznacza\xc5\x82y si\xc4\x99 dok\xc5\x82adnym powleczeniem, trwa\xc5\x82o\xc5\x9bci\xc4\x85, czysto\xc5\x9bci\xc4\x85 roboty oraz pi\xc4\x99knymi kszta\xc5\x82tami i odpowiedni\xc4\x85 wielko\xc5\x9bci\xc4\x85._NEWLINE_16 lipca 1867 r. zmar\xc5\x82 J\xc3\xb3zef Fraget.\n_START_SECTION_\nOkres I wojny \xc5\x9bwiatowej i mi\xc4\x99dzywojenny\n_START_PARAGRAPH_\nI wojna \xc5\x9bwiatowa \xc5\xbale wp\xc5\x82yn\xc4\x99\xc5\x82a na kondycj\xc4\x99 zak\xc5\x82adu. Rekwizycje maszyn i surowc\xc3\xb3w oraz brak pracownik\xc3\xb3w by\xc5\x82y bardzo dokuczliwe. Ograniczono asortyment wyrob\xc3\xb3w i rynki zbytu. C\xc5\x82o naliczane zale\xc5\xbcnie od wagi wyrobu sk\xc5\x82oni\xc5\x82o zarz\xc4\x85d do produkcji ma\xc5\x82ych, elementarnych wyrob\xc3\xb3w. Zaprzestano wyrob\xc3\xb3w z neusilber, produkuj\xc4\x85c wyroby z bia\xc5\x82ego stopu, zawieraj\xc4\x85cego g\xc5\x82\xc3\xb3wnie nikiel. Ograniczono produkcj\xc4\x99 drobnych wyrob\xc3\xb3w na rynki wschodnie, zaprzestano produkcji zapalniczek, papiero\xc5\x9bnic, cygarniczek, przybor\xc3\xb3w biurkowych. Produkowano g\xc5\x82\xc3\xb3wnie sztu\xc4\x87ce i podstawowe elementy zastawy sto\xc5\x82owej. W 1926 roku opatentowano bia\xc5\x82y stop i nazwano go bielnikiem. By\xc5\x82 on szlachetniejszy ni\xc5\xbc alpaka, a wyroby z niego cieszy\xc5\x82y si\xc4\x99 du\xc5\xbcym powodzeniem, gdy\xc5\xbc nawet po starciu pow\xc5\x82oki srebrnej pod spodem ukazywa\xc5\x82 si\xc4\x99 ten sam bia\xc5\x82y kolor, co nie rzuca\xc5\x82o si\xc4\x99 tak bardzo w oczy._NEWLINE_Wyroby z bielnika zakupywa\xc5\x82y ministerstwa, wojsko, sto\xc5\x82\xc3\xb3wki, sanatoria, kasyna oficerskie, szpitale, restauracje itd. Wyroby Frageta trafi\xc5\x82y na sto\xc5\x82y prezydenta RP, MS Batorego, hoteli Bristol i Polonia, Towarzystwa Mi\xc4\x99dzynarodowego Wagon\xc3\xb3w Sypialnych. Za projekt i realizacj\xc4\x99 zastawy dla Ministerstwa Rolnictwa w 1927 roku zak\xc5\x82ad otrzyma\xc5\x82 specjalne podzi\xc4\x99kowanie._NEWLINE_W 1928 roku kr\xc3\xb3l Afganistanu z\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 osobi\xc5\x9bcie zam\xc3\xb3wienie na zastawy sto\xc5\x82owe i artystyczn\xc4\x85 galanteri\xc4\x99 sto\xc5\x82ow\xc4\x85 dla swego dworu. Firma obiecywa\xc5\x82a, \xc5\xbce dostosuje swoj\xc4\x85 produkcj\xc4\x99 do gustu mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Afganistanu; przymierzano si\xc4\x99 do uruchomienia w Kabulu sklepu._NEWLINE_W mi\xc4\x99dzyczasie uruchomiono sklepy w Meschedzie, Aleksandrii i Kairze._NEWLINE_Dla Mennicy Pa\xc5\x84stwowej produkowano srebrne kr\xc4\x85\xc5\xbcki przerabiane w niej na monety. Na pocz\xc4\x85tku lat 30. usta\xc5\x82 eksport do Rumunii i Bu\xc5\x82garii. Zmniejszy\xc5\x82y si\xc4\x99 zam\xc3\xb3wienia z Jugos\xc5\x82awii, Grecji i Egiptu. W zgodzie z popytem wytwarzano blachy potrzebne przy produkcji amunicji oraz odblaskowe blachy do reflektor\xc3\xb3w przeciwlotniczych.\n_START_SECTION_\nOkres II wojny \xc5\x9bwiatowej i po 1945\n_START_PARAGRAPH_\nPo wybuchu II wojny \xc5\x9bwiatowej firma zaprzesta\xc5\x82a produkcji. _NEWLINE_Po zako\xc5\x84czeniu wojny grupa ocala\xc5\x82ych robotnik\xc3\xb3w firm\xc4\x99 reaktywowa\xc5\x82a, ale wkr\xc3\xb3tce j\xc4\x85 upa\xc5\x84stwowiono. 1 stycznia 1965 roku z po\xc5\x82\xc4\x85czenia fabryki Braci Henneberg i fabryki J\xc3\xb3zefa Frageta powsta\xc5\x82 zak\xc5\x82ad "Hefra", produkuj\xc4\x85cy sztu\xc4\x87ce oparte na wzorach z obu dawnych firm. Siedziba Hefry pozosta\xc5\x82a w Warszawie (ul. Ogrodowa, Warszawska Wytw\xc3\xb3rnia Plater\xc3\xb3w HEFRA SA), natomiast sam\xc4\x85 wytw\xc3\xb3rni\xc4\x99 od 2002 roku przeniesiono do Legnicy.'