b'\n_START_ARTICLE_\nEudoksos z Knidos\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbyciorys\n_START_PARAGRAPH_\nJego szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owa biografia znana jest z \xc5\xbbywot\xc3\xb3w s\xc5\x82ynnych filozof\xc3\xb3w Diogenesa Laertiosa. Pomimo \xc5\xbce Laertios tworzy\xc5\x82 ponad sze\xc5\x9b\xc4\x87set lat po Eudoksosie, jego relacja jest w miar\xc4\x99 wiarygodna. Wiadomo, \xc5\xbce korzysta\xc5\x82 z tekst\xc3\xb3w wcze\xc5\x9bniejszych historyk\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re nie zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 do naszych czas\xc3\xb3w, a na kt\xc3\xb3rych cz\xc4\x99sto si\xc4\x99 powo\xc5\x82uje. Np. z cytowanej przez Laertiosa Chronologii Apollodorosa z Aten, wiadomo \xc5\xbce lata \xc5\x9bwietno\xc5\x9bci Eudoksosa przypadaj\xc4\x85 na 103. olimpiad\xc4\x99. Wiedz\xc4\x85c, \xc5\xbce \xc5\xbcy\xc5\x82 53 lata przyj\xc4\x85\xc4\x87 mo\xc5\xbcna, i\xc5\xbc urodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 ok. 408 p.n.e., a zmar\xc5\x82 ok. 355 p.n.e._NEWLINE_Eudoksos pochodzi\xc5\x82 z Knidos w Karii, i by\xc5\x82 synem Aischinesa (Aeschinesa). Jego nauczycielami byli matematyk Archytas z Tarentu i medyk Filistion z Lokroj. Jako dwudziestotrzylatek studiowa\xc5\x82 w Akademii Plato\xc5\x84skiej, by po dw\xc3\xb3ch miesi\xc4\x85cach wyp\xc5\x82yn\xc4\x85\xc4\x87 do Egiptu z listem polecaj\xc4\x85cym kr\xc3\xb3la Sparty Agesilaosa do faraona Nektanebo. Sp\xc4\x99dzi\xc5\x82 tam szesna\xc5\x9bcie miesi\xc4\x99cy pobieraj\xc4\x85c nauki od miejscowych kap\xc5\x82an\xc3\xb3w z Heliopolis, po czym uda\xc5\x82 si\xc4\x99 do Kyzikos nad Morzem Marmara, gdzie utrzymywa\xc5\x82 si\xc4\x99 daj\xc4\x85c wyk\xc5\x82ady. Po jakim\xc5\x9b czasie z liczn\xc4\x85 grup\xc4\x85 uczni\xc3\xb3w wyruszy\xc5\x82 ponownie do Aten, zatrzymuj\xc4\x85c si\xc4\x99 po drodze w Halikarnasie na dworze kr\xc3\xb3la Mauzolosa. Wiadomo, \xc5\xbce z jakiego\xc5\x9b powodu by\xc5\x82 sk\xc5\x82\xc3\xb3cony z Platonem. Po powrocie do swojego rodzinnego Knidos da\xc5\x82 si\xc4\x99 pozna\xc4\x87 jako utalentowany legislator. Mia\xc5\x82 syna Aristagorasa i trzy c\xc3\xb3rki Aktis, Filtis i Delfis. Jego wnuk Chrysippos ucze\xc5\x84 Atliosa pozostawi\xc5\x82 po sobie medyczny traktat dotycz\xc4\x85cy okulistyki.\n_START_SECTION_\nAstronomia\n_START_PARAGRAPH_\nPomimo znacznych osi\xc4\x85gni\xc4\x99\xc4\x87 na polu matematyki i geometrii to jednak astronomia jest t\xc4\x85 dziedzin\xc4\x85, z kt\xc3\xb3r\xc4\x85 przewa\xc5\xbcnie kojarzony jest Eudoksos. Ju\xc5\xbc w m\xc5\x82odo\xc5\x9bci podczas pobytu w egipskim Heliopolis dokonywa\xc5\x82 on obserwacji astronomicznych pod okiem tamtejszych kap\xc5\x82an\xc3\xb3w. Wiadomo r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc, \xc5\xbce posiada\xc5\x82 obserwatorium astronomiczne w rodzinnym Knidos, a jego po\xc5\x9bwi\xc4\x99cenie pracy sta\xc5\x82o si\xc4\x99 w czasach antycznych wr\xc4\x99cz anegdotyczne. Petroniusz w Satyriconie opisuje Eudoksosa jako uczonego, kt\xc3\xb3ry zestarza\xc5\x82 si\xc4\x99 na szczycie g\xc3\xb3ry pr\xc3\xb3buj\xc4\x85c odkry\xc4\x87 prawid\xc5\x82owo\xc5\x9bci rz\xc4\x85dz\xc4\x85ce niebosk\xc5\x82onem, co bardzo kontrastowa\xc5\x82o z postawami wsp\xc3\xb3\xc5\x82ziomk\xc3\xb3w autora w czasach "upadku i dekadencji"._NEWLINE_\xc5\xbbadna z jego prac nie dotrwa\xc5\x82a bezpo\xc5\x9brednio do naszych czas\xc3\xb3w. Z p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych wzmianek wiadomo jednak, \xc5\xbce to w traktacie O pr\xc4\x99dko\xc5\x9bciach przedstawi\xc5\x82 pierwszy teoretyczny model wyja\xc5\x9bniaj\xc4\x85cy ruchy cia\xc5\x82 niebieskich przy wykorzystaniu twierdze\xc5\x84 geometrii sferycznej. Wzajemne przenikanie si\xc4\x99 filozofii i nauki w tamtym czasie sprawi\xc5\x82o, \xc5\xbce trudno by\xc5\x82o sobie wyobrazi\xc4\x87 co\xc5\x9b prostszego i bardziej naturalnego dla ruchu planet, gwiazd, S\xc5\x82o\xc5\x84ca i Ksi\xc4\x99\xc5\xbcyca ni\xc5\xbc ruch okr\xc4\x99\xc5\xbcny. Przyjmuje si\xc4\x99, \xc5\xbce Eudoksos b\xc4\x99d\xc4\x85c poprzez swojego nauczyciela Archytasa pod wielkim wp\xc5\x82ywem filozofii pitagorejskiej, opar\xc5\x82 sw\xc3\xb3j model na sferze, kt\xc3\xb3ra by\xc5\x82a uznawana przez Pitagorasa za figur\xc4\x99 doskona\xc5\x82\xc4\x85. W modelu Eudoksosa cia\xc5\x82a niebieskie porusza\xc5\x82y si\xc4\x99 po wsp\xc3\xb3\xc5\x82\xc5\x9brodkowych sferach, wiruj\xc4\x85cych ze sta\xc5\x82\xc4\x85 pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci\xc4\x85 wok\xc3\xb3\xc5\x82 Ziemi, kt\xc3\xb3ra tkwi\xc5\x82a w miejscu ich wsp\xc3\xb3lnego \xc5\x9brodka. Sfery obraca\xc5\x82y si\xc4\x99 wok\xc3\xb3\xc5\x82 osi maj\xc4\x85cych r\xc3\xb3\xc5\xbcne bieguny i by\xc5\x82y ze sob\xc4\x85 po\xc5\x82\xc4\x85czone. By\xc5\x82a to pierwsza w historii pr\xc3\xb3ba stworzenia ca\xc5\x82kowicie matematycznej teorii astronomicznej i to w\xc5\x82a\xc5\x9bnie Eudoksos poprzez sw\xc3\xb3j model koncentrycznych sfer przekszta\xc5\x82ci\xc5\x82 dotychczasowe osi\xc4\x85gni\xc4\x99cia astronomiczne w nauk\xc4\x99 matematyczno-empiryczn\xc4\x85._NEWLINE_Pomimo swojej geometrycznej precyzji, model zosta\xc5\x82 skrytykowany ju\xc5\xbc przez staro\xc5\xbcytnych. Szybko zauwa\xc5\xbcono, \xc5\xbce jasno\xc5\x9b\xc4\x87 planet w ci\xc4\x85gu roku zmienia si\xc4\x99, co wskazuje na zmian\xc4\x99 ich odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci w stosunku do Ziemi. Podczas gdy w modelu Eudoksosa ka\xc5\xbcda z planet pozostawa\xc5\x82a w r\xc3\xb3wnym odst\xc4\x99pie od \xc5\x9brodka uk\xc5\x82adu. Kolejnym z zarzut\xc3\xb3w by\xc5\x82o nieuwzgl\xc4\x99dnienie r\xc3\xb3\xc5\xbcnic w rozpi\xc4\x99to\xc5\x9bci czasowej zjawiska retrogradacji. Do dzi\xc5\x9b pozostaje zagadk\xc4\x85, czy Eudoksos wierzy\xc5\x82 w istnienie sfer, czy te\xc5\xbc traktowa\xc5\x82 stworzon\xc4\x85 przez siebie wizj\xc4\x99 jako model obliczeniowy. Pewne jest natomiast, \xc5\xbce dzi\xc4\x99ki Arystotelesowi model geocentryczny, udoskonalony w mi\xc4\x99dzyczasie o epicykl i ekwant przetrwa\xc5\x82 nast\xc4\x99pne dwa tysi\xc4\x85ce lat._NEWLINE_Swoje obserwacje astronomiczne Eudoksos spisa\xc5\x82 w dw\xc3\xb3ch traktatach Enoptron (Zwierciad\xc5\x82o) i Phaenomena (Zjawiska). Rozwa\xc5\xbcanie tego samego zagadnienia w dw\xc3\xb3ch r\xc3\xb3\xc5\xbcnych pracach by\xc5\x82oby jednak odst\xc4\x99pstwem od \xc3\xb3wczesnej praktyki. Dlatego te\xc5\xbc przyjmuje si\xc4\x99, \xc5\xbce Phaenomena by\xc5\x82a po prostu wynikiem korekty wcze\xc5\x9bniejszego Enoptronu. W nieca\xc5\x82y wiek p\xc3\xb3\xc5\xbaniej na podstawie tej pracy powsta\xc5\x82 poemat napisany przez Aratosa z Soloj, kt\xc3\xb3ry heksametrem opisa\xc5\x82 czterdzie\xc5\x9bci cztery konstelacje gwiazd. W renesansie poemat przet\xc5\x82umaczony zosta\xc5\x82 przez Jana Kochanowskiego na j\xc4\x99zyk polski._NEWLINE_Kolejny z traktat\xc3\xb3w Zanikanie S\xc5\x82o\xc5\x84ca m\xc3\xb3g\xc5\x82 dotyczy\xc4\x87 tematyki za\xc4\x87mie\xc5\x84 s\xc5\x82onecznych. Eudoksos pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wyznacza\xc4\x87 wielko\xc5\x9b\xc4\x87 cia\xc5\x82 niebieskich. Wiedzia\xc5\x82, \xc5\xbce S\xc5\x82o\xc5\x84ce jest wi\xc4\x99ksze od Ziemi, ale b\xc5\x82\xc4\x99dnie wyznaczy\xc5\x82 stosunek ich \xc5\x9brednic na 9:1. Dzi\xc4\x99ki Witruwiuszowi wiemy, \xc5\xbce w swoich pracach pos\xc5\x82ugiwa\xc5\x82 si\xc4\x99 zegarem s\xc5\x82onecznym.\n_START_SECTION_\nGeografia\n_START_PARAGRAPH_\nJu\xc5\xbc podczas edukacji Eudoksosa w egipskim Heliopolis powsta\xc5\x82 pierwszy traktat astronomiczno-chronologiczny Octateris (Cykl o\xc5\x9bmioletni) b\xc4\x99d\xc4\x85cy w zasadzie kalendarzem z obliczeniami meteorologicznymi. Zachowa\xc5\x82 si\xc4\x99 do naszych czas\xc3\xb3w w licznych fragmentach cytowanych przez Censorinusa i Sekstusa Empiryka w Adversus Mathematicos (ksi\xc4\x99ga V). Znajomo\xc5\x9b\xc4\x87 astronomii sferycznej by\xc5\x82o r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc pomocne przy pisaniu kolejnego z traktat\xc3\xb3w Ges periodos (Opisanie Ziemi). Zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 oko\xc5\x82o stu fragment\xc3\xb3w, z kt\xc3\xb3rych wiadomo, \xc5\xbce Eudoksos systematycznie opisywa\xc5\x82 kolejne cz\xc4\x99\xc5\x9bci znanego \xc5\x9bwiata, dodaj\xc4\x85c komentarz dotycz\xc4\x85cy ich historii, polityki i etnografii. W ksi\xc4\x99dze I opisane zosta\xc5\x82y odleg\xc5\x82e zak\xc4\x85tki Azji. W drugiej Egipt, kt\xc3\xb3ry autor potraktowa\xc5\x82 w specjalny spos\xc3\xb3b, opisuj\xc4\x85c szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owo jego religi\xc4\x99 z pozycji bezsprzecznego znawcy zagadnienia. Ksi\xc4\x99ga IV obejmowa\xc5\x82a p\xc3\xb3\xc5\x82nocne wybrze\xc5\xbce Morza Egejskiego z Tracj\xc4\x85. Ksi\xc4\x99ga VI dotyczy\xc5\x82a Grecji, a VII Italii ze szczeg\xc3\xb3lnym naciskiem na opisanie dorobku Pitagorejczyk\xc3\xb3w. Z p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych przekaz\xc3\xb3w wiadomo r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc, \xc5\xbce Eudoksos obliczy\xc5\x82 obw\xc3\xb3d Ziemi.\n_START_SECTION_\nEtyka\n_START_PARAGRAPH_\nJak mo\xc5\xbcna przeczyta\xc4\x87 u Arystotelesa w Etyce nikomachejskiej, wprowadzi\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc terminologi\xc4\x99 "fizyczn\xc4\x85" do etyki. Pomimo i\xc5\xbc sam Eudoksos by\xc5\x82 cz\xc5\x82owiekiem "wyj\xc4\x85tkowej wstrzemi\xc4\x99\xc5\xbaliwo\xc5\x9bci", twierdzi\xc5\x82, \xc5\xbce przyjemno\xc5\x9b\xc4\x87 to najwy\xc5\xbcsze dobro i wszystkie stworzenia, \xc5\x82\xc4\x85cznie z cz\xc5\x82owiekiem, do niej d\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85. Pogl\xc4\x85d ten zyska\xc5\x82 sobie og\xc3\xb3ln\xc4\x85 akceptacj\xc4\x99, ze wzgl\xc4\x99du na szacunek jakim si\xc4\x99 cieszy\xc5\x82 uczony. Z tym pozornym hedonizmem Eudoksosa polemizowa\xc5\x82 Platon w Filebie (60.b-e) nie wymieniaj\xc4\x85c go jednak z imienia. Istnieje domniemanie, \xc5\xbce to w\xc5\x82a\xc5\x9bnie spos\xc3\xb3b postrzegania i badania rzeczywisto\xc5\x9bci tzn. konflikt pomi\xc4\x99dzy apriorycznym idealizmem Platona, a empiryzmem Eudoksosa by\xc5\x82a przyczyn\xc4\x85 ich wzajemnej antypatii.'