b'\n_START_ARTICLE_\nGaz z \xc5\x82upk\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nGaz z \xc5\x82upk\xc3\xb3w (gaz \xc5\x82upkowy) \xe2\x80\x93 gaz ziemny wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cy w ska\xc5\x82ach macierzystych._NEWLINE_Pierwsze pr\xc3\xb3by wydobycia gazu \xc5\x82upkowego mia\xc5\x82y miejsce pod koniec XIX wieku. Przemys\xc5\x82owa technologia wydobycia opracowana zosta\xc5\x82a w latach 80. XX wieku, natomiast wydobycie na du\xc5\xbc\xc4\x85 skal\xc4\x99 ma miejsce w USA od lat 90. XX wieku. Globalny rynek gazu \xc5\x82upkowego w 2011 roku by\xc5\x82 warty 27 miliard\xc3\xb3w USD._NEWLINE_Eksploatacja z\xc5\x82\xc3\xb3\xc5\xbc tego typu staje si\xc4\x99 coraz powa\xc5\xbcniejszym \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em gazu ziemnego w Stanach Zjednoczonych w ostatnim dziesi\xc4\x99cioleciu. Spore zasoby tego gazu czekaj\xc4\x85 na eksploatacj\xc4\x99 w Kanadzie, Europie, Azji i Australii. W\xc5\x9br\xc3\xb3d kraj\xc3\xb3w europejskich Polska jest pionierem w dziedzinie projekt\xc3\xb3w poszukiwawczych tego surowca.\n_START_SECTION_\nCharakterystyka\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsze pr\xc3\xb3by wydobycia gazu z \xc5\x82upk\xc3\xb3w podejmowano ju\xc5\xbc w XIX wieku, jednak ze wzgl\xc4\x99du na niewielk\xc4\x85 przepuszczalno\xc5\x9b\xc4\x87 tych ska\xc5\x82 \xe2\x80\x93 niewystarczaj\xc4\x85c\xc4\x85 do zapewnienia przep\xc5\x82ywu gazu do odwiertu, nie uda\xc5\x82o si\xc4\x99 wykorzysta\xc4\x87 tego \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a gazu._NEWLINE_Pozyskiwanie gazu ze ska\xc5\x82y o niskiej przepuszczalno\xc5\x9bci wymaga jej perforacji. Gaz \xc5\x82upkowy produkowany by\xc5\x82 z \xc5\x82upk\xc3\xb3w z naturalnymi szczelinami. W ci\xc4\x85gu ostatnich lat opracowano technologi\xc4\x99 kruszenia hydraulicznego, w celu stworzenia sztucznych p\xc4\x99kni\xc4\x99\xc4\x87 w okolicy odwiert\xc3\xb3w._NEWLINE_Dla szyb\xc3\xb3w \xc5\x82upkowych cz\xc4\x99sto stosuje si\xc4\x99 otwory kierunkowe, o d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci odga\xc5\x82\xc4\x99zie\xc5\x84 do oko\xc5\x82o 3 km, w celu maksymalizacji powierzchni obs\xc5\x82ugiwanej przez odwiert._NEWLINE_\xc5\x81upki zawieraj\xc4\x85ce ekonomiczne ilo\xc5\x9bci gazu maj\xc4\x85 sporo wsp\xc3\xb3lnych cech. S\xc4\x85 one bogate w materia\xc5\x82 organiczny (0,5% do 25%) i s\xc4\x85 zwykle ska\xc5\x82ami macierzystymi ropy naftowej, w kt\xc3\xb3rych wysoka temperatura oraz ci\xc5\x9bnienie doprowadzi\xc5\x82y do konwersji ropy naftowej w gaz ziemny. Zwykle s\xc4\x85 one tak\xc5\xbce wystarczaj\xc4\x85co kruche i twarde, aby po szczelinowaniu pozostawa\xc4\x87 otwartymi. Na niekt\xc3\xb3rych obszarach najbardziej produktywnymi okazuj\xc4\x85 si\xc4\x99 \xc5\x82upki o wysokim promieniowaniu gamma, dlatego \xc5\xbce jego nat\xc4\x99\xc5\xbcenie zwi\xc4\x85zane jest z wysok\xc4\x85 zawarto\xc5\x9bci\xc4\x85 w\xc4\x99gla._NEWLINE_Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 powstaj\xc4\x85cego gazu pozostaje w naturalnych szczelinach, niekt\xc3\xb3re w przestrzeniach por\xc3\xb3w, a cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 jest adsorbowana w materiale organicznym. Gaz ze szczelin wydobywany jest natychmiast, gaz z substancji organicznych wydobywa si\xc4\x99 wraz ze spadkiem ci\xc5\x9bnienia w odwiercie._NEWLINE_W\xc5\x9br\xc3\xb3d innych niekonwencjonalnych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 gazu ziemnego wymieni\xc4\x87 mo\xc5\xbcna tak\xc5\xbce metan z pok\xc5\x82ad\xc3\xb3w w\xc4\x99gla, gaz zamkni\xc4\x99ty (tight gas), gaz g\xc5\x82\xc4\x99binowy (deep gas) oraz hydraty metanu.\n_START_SECTION_\nZasoby\n_START_PARAGRAPH_\nAmeryka P\xc3\xb3\xc5\x82nocna przoduje w rozwoju i produkcji gazu z \xc5\x82upk\xc3\xb3w. Wielki sukces gospodarczy z\xc5\x82o\xc5\xbca Barnett Shale w Teksasie zach\xc4\x99ci\xc5\x82 do poszukiwania innych z\xc5\x82\xc3\xb3\xc5\xbc w USA i Kanadzie. Du\xc5\xbce z\xc5\x82o\xc5\xbca gazu \xc5\x82upkowego odkryto te\xc5\xbc w Argentynie, Chinach a tak\xc5\xbce w Afryce P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej i na Bliskim Wschodzie._NEWLINE_Pocz\xc4\x85tek eksploatacji z\xc5\x82\xc3\xb3\xc5\xbc \xc5\x82upkowych niekt\xc3\xb3re \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a opisuj\xc4\x85 jako cich\xc4\x85 rewolucj\xc4\x99 gazow\xc4\x85. W 2002 w USA rozpocz\xc4\x99to komercyjn\xc4\x85 eksploatacj\xc4\x99 z\xc5\x82\xc3\xb3\xc5\xbc, w roku 2009 USA sta\xc5\x82y si\xc4\x99 najwi\xc4\x99kszym wydobywc\xc4\x85 gazu ziemnego (745,3 mld m\xc2\xb3), przy czym ponad 40% przypada\xc5\x82o na \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a niekonwencjonalne (pozyskiwanie ze z\xc5\x82\xc3\xb3\xc5\xbc w\xc4\x99gla oraz \xc5\x82upk\xc3\xb3w). W pierwszej dekadzie XXI w. \xc5\x9brednie wydobycie gazu z \xc5\x82upk\xc3\xb3w w USA wynios\xc5\x82o 51 mld m\xc2\xb3 rocznie. W tej sytuacji pozycja Gazpromu jako potentata w wydobyciu i eksporcie gazu ziemnego na pocz\xc4\x85tku 2010 roku okaza\xc5\x82a si\xc4\x99 zagro\xc5\xbcona._NEWLINE_Wielu ekspert\xc3\xb3w jednak uwa\xc5\xbca, \xc5\xbce zamieszanie wok\xc3\xb3\xc5\x82 gazu z \xc5\x82upk\xc3\xb3w jest wynikiem akcji PR, inspirowanej przez firmy energetyczne, kt\xc3\xb3re zainwestowa\xc5\x82y sporo w projekty wydobycia gazu z \xc5\x82upk\xc3\xb3w, potrzebuj\xc4\x85ce dodatkowego kapita\xc5\x82u na uko\xc5\x84czenie eksperyment\xc3\xb3w. Niekt\xc3\xb3rzy uwa\xc5\xbcaj\xc4\x85, \xc5\xbce gaz z \xc5\x82upk\xc3\xb3w w rzeczywisto\xc5\x9bci jest znacznie dro\xc5\xbcszy ni\xc5\xbc w kalkulacjach przedstawionych przez przedsi\xc4\x99biorstwa wydobywcze. Wed\xc5\x82ug nich na uzyskanie gazu z \xc5\x82upk\xc3\xb3w trzeba wyda\xc4\x87 212-283 USD/1000 m\xc2\xb3.\n_START_SECTION_\nEuropa\n_START_PARAGRAPH_\nKontynent ten jeszcze nie posiada eksploatowanych z\xc5\x82\xc3\xb3\xc5\xbc gazu \xc5\x82upkowego, jednak sukces Ameryki P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej zach\xc4\x99ci\xc5\x82 geolog\xc3\xb3w z wielu kraj\xc3\xb3w europejskich do sprawdzenia mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci wydobycia z w\xc5\x82asnych pok\xc5\x82ad\xc3\xb3w \xc5\x82upk\xc3\xb3w zawieraj\xc4\x85cych materia\xc5\x82 organiczny. Norweska firma Statoil rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a wsp\xc3\xb3\xc5\x82prac\xc4\x99 z Chesapeake Energy w celu wydobycia gazu na wschodnich obszarach USA, nie kryj\xc4\x85c zainteresowania wykorzystaniem zdobytego do\xc5\x9bwiadczenia w przedsi\xc4\x99wzi\xc4\x99ciach gazowych w Europie. Rosyjski Gazprom wyrazi\xc5\x82 ch\xc4\x99\xc4\x87 kupna ameryka\xc5\x84skiej firmy zajmuj\xc4\x85cej si\xc4\x99 gazem z \xc5\x82upk\xc3\xb3w w celu wykorzystania jej do\xc5\x9bwiadczenia w rosyjskich projektach gazowych. Francuska firma naftowa Total SA zawi\xc4\x85za\xc5\x82a joint venture z Chesapeake w Barnett Shale w Teksasie.\n_START_SECTION_\nAustria\n_START_PARAGRAPH_\nPoszukiwania z\xc5\x82\xc3\xb3\xc5\xbc gazu \xc5\x82upkowego w Austrii, szacowanych pocz\xc4\x85tkowo na 8 bln metr\xc3\xb3w sze\xc5\x9bciennych, prowadzone przez austriack\xc4\x85 korporacj\xc4\x99 OMV, zosta\xc5\x82y zaniechane po wprowadzeniu nowego prawa, wymagaj\xc4\x85cego szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owych bada\xc5\x84 \xc5\x9brodowiskowych, co uczyni\xc5\x82o ca\xc5\x82e przedsi\xc4\x99wzi\xc4\x99cie ekonomicznie nieop\xc5\x82acalnym\n_START_SECTION_\nOp\xc5\x82acalno\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nPomimo tego, \xc5\xbce gaz z \xc5\x82upk\xc3\xb3w wydobywano od ponad 100 lat w Zag\xc5\x82\xc4\x99biu Appalach\xc3\xb3w oraz w Zag\xc5\x82\xc4\x99biu Illinois w Stanach Zjednoczonych, szyby te mia\xc5\x82y niewielkie znaczenie gospodarcze. Spore ceny gazu ziemnego w ostatnich latach oraz post\xc4\x99p technologii kruszenia oraz wiercenia horyzontalnego zwi\xc4\x99kszy\xc5\x82y op\xc5\x82acalno\xc5\x9b\xc4\x87 wydobycia gazu \xc5\x82upkowego. Jego cena produkcji jest zazwyczaj znacznie wy\xc5\xbcsza od tego z szyb\xc3\xb3w konwencjonalnych z powodu ogromnych koniecznych wydatk\xc3\xb3w inwestycyjnych (kruszenie hydrauliczne). Z drugiej strony odwierty \xc5\x82upkowe obarczone s\xc4\x85 ni\xc5\xbcszym ryzykiem b\xc5\x82\xc4\x99du oceny wielko\xc5\x9bci z\xc5\x82o\xc5\xbca._NEWLINE_Jak na razie, wszystkie udane pr\xc3\xb3by wydobycia odbywa\xc5\x82y si\xc4\x99 ze ska\xc5\x82 ery paleozoicznej i mezozoicznej.\n_START_SECTION_\nWp\xc5\x82yw wydobycia na \xc5\x9brodowisko\n_START_PARAGRAPH_\nW celu u\xc5\x82atwienia szczelinowania uwalniaj\xc4\x85cego gaz do wody dodaje si\xc4\x99 wiele toksycznych i dra\xc5\xbcni\xc4\x85cych\xc5\x9brodk\xc3\xb3w chemicznych, jak np.: kwas solny, nadsiarczan amonu, dimetyloformamid, glikol etylenowy. Jest to technika standardowo stosowana w Polsce od lat 60. XX wieku._NEWLINE_Woda jest zazwyczaj przechowywana w zbiornikach naziemnych, b\xc4\x85d\xc5\xba wstrzykiwana z powrotem pod ziemi\xc4\x99. W 2004 roku badania EPA wykaza\xc5\x82y, \xc5\xbce ma to minimalny wp\xc5\x82yw na wody gruntowe. Badanie by\xc5\x82o krytykowane za nieuwzgl\xc4\x99dnienie w nim m.in. jako\xc5\x9bci wody, pomoru ryb czy poparze\xc5\x84 kwasem. Na podstawie zleconych raport\xc3\xb3w o wp\xc5\x82ywie prac poszukiwawczo-wydobywczych na \xc5\x9brodowisko wprowadzono moratorium na wydobycie gazu metod\xc4\x85 szczelinowania hydraulicznego w prowincji Quebec w Kanadzie, w stanie Nowy Jork w USA, a tak\xc5\xbce we Francji. Inny raport z USA o wp\xc5\x82ywie wydobywania gazu \xc5\x82upkowego na \xc5\x9brodowisko naturalne stwierdza, \xc5\xbce szczelinowanie zanieczyszcza wody gruntowe. Jeden z republika\xc5\x84skich senator\xc3\xb3w zarzuci\xc5\x82 brak wiarygodno\xc5\x9bci raportowi, a jego ostateczna wersja b\xc4\x99dzie upubliczniona w 2012 roku. Negatywny wp\xc5\x82yw wydobycia gazu \xc5\x82upkowego na \xc5\x9brodowisko naturalne przedstawiony zosta\xc5\x82 w nominowanym do Oscara filmie dokumentalnym Gasland. Obraz zosta\xc5\x82 skrytykowany przez polskie Ministerstwo \xc5\x9arodowiska jako "nie bazuj\xc4\x85ce na faktach, a na emocjach mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w" oraz okre\xc5\x9blone "manipulacj\xc4\x85, maj\xc4\x85c\xc4\x85 wzbudzi\xc4\x87 strach przed rozwojem nowego przemys\xc5\x82u". Jedn\xc4\x85 z kluczowych scen filmu jest scena podpalenia gazu ziemnego wydobywaj\xc4\x85cego si\xc4\x99 ze zwyk\xc5\x82ego wodoci\xc4\x85gu, co mia\xc5\x82o by\xc4\x87 skutkiem frakturacji \xe2\x80\x94 jednak w tej okolicy powierzchniowe wycieki gazu ziemnego obserwowano ju\xc5\xbc w XVII wieku._NEWLINE_Film Unearthed pokazywany na wielu festiwalach film\xc3\xb3w dokumentalnych opisuje negatywny wp\xc5\x82yw wydobycia gazu \xc5\x82upkowego. Autorka powo\xc5\x82uje si\xc4\x99 na bezpo\xc5\x9bredni\xc4\x85 relacj\xc4\x99 ludzi mieszkaj\xc4\x85cych w Stanach Zjednoczonych dotkni\xc4\x99tych negatywnym skutkami wydobycia gazu \xc5\x82upkowego.'