b'\n_START_ARTICLE_\nSaloniki\n_START_SECTION_\nNazwa\n_START_PARAGRAPH_\nPrawid\xc5\x82owa polska nazwa to Saloniki z gr. \xce\xb7 \xce\x98\xce\xb5\xcf\x83\xcf\x83\xce\xb1\xce\xbb\xce\xbf\xce\xbd\xce\xaf\xce\xba\xce\xb7 (Tesaloniki). W j\xc4\x99zyku greckim \xce\x98\xce\xb5\xcf\x83\xcf\x83\xce\xb1\xce\xbb\xce\xbf\xce\xbd\xce\xaf\xce\xba\xce\xb7 to liczba pojedyncza, rodzaju \xc5\xbce\xc5\x84skiego, od imienia ksi\xc4\x99\xc5\xbcniczki Tessaloniki. Wymow\xc4\x85 staro\xc5\xbcytn\xc4\x85 by\xc5\x82o Thessalonike. _NEWLINE_Egnatia to rzymska nazwa miasta, garnizonu i mieszcz\xc4\x85cego si\xc4\x99 tu sztabu dla wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci imperium. Nazwa miasta Egnatia do dzi\xc5\x9b ch\xc4\x99tnie u\xc5\xbcywane jest w Grecji, w nazewnictwie powa\xc5\xbcnych przedsi\xc4\x99wzi\xc4\x99\xc4\x87 gospodarczych: publicznych, prywatnych i kapita\xc5\x82u mieszanego. Przyk\xc5\x82adem jest nazwa najd\xc5\x82u\xc5\xbcszej greckiej autostrady: Via Egnatia._NEWLINE_W kontek\xc5\x9bcie pochodzenia j\xc4\x99zyka staro-cerkiewno-s\xc5\x82owia\xc5\x84skiego u\xc5\xbcywa si\xc4\x99 nazwy So\xc5\x82u\xc5\x84.\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nZa\xc5\x82o\xc5\xbcone ok. 315 p.n.e. przez kr\xc3\xb3la Macedo\xc5\x84czyk\xc3\xb3w Kassandra i nazwane na cze\xc5\x9b\xc4\x87 jego \xc5\xbcony, Tessaloniki, c\xc3\xb3rki Filipa II i przyrodniej siostry Aleksandra Wielkiego. Od 146 p.n.e. miasto nale\xc5\xbca\xc5\x82o do pa\xc5\x84stwa rzymskiego, w kt\xc3\xb3rym z biegiem czasu sta\xc5\x82o si\xc4\x99 jednym z najwa\xc5\xbcniejszych miast. W wyniku nowego podzia\xc5\x82u administracyjnego, wprowadzonego przez Dioklecjana, Saloniki sta\xc5\x82y si\xc4\x99 jedn\xc4\x85 z czterech stolic cesarstwa, a za panowania jego nast\xc4\x99pcy, Galeriusza ugruntowa\xc5\x82y pozycj\xc4\x99 wojskowej stolicy wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci imperium. Przez miasto bieg\xc5\x82 g\xc5\x82\xc3\xb3wny szlak komunikacyjny mi\xc4\x99dzy Rzymem i jego posiad\xc5\x82o\xc5\x9bciami na Wschodzie (Via Egnatia). W mie\xc5\x9bcie powsta\xc5\x82a jedna z pierwszych gmin chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skich, do kt\xc3\xb3rej \xc5\x9awi\xc4\x99ty Pawe\xc5\x82 skierowa\xc5\x82 dwa ze swoich list\xc3\xb3w. Miasto by\xc5\x82o miejscem urodzenia i pocz\xc4\x85tkowej dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci Cyryla i Metodego w IX wieku._NEWLINE_Po podziale imperium rzymskiego miasto sta\xc5\x82o si\xc4\x99 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 Bizancjum. W VII wieku odpar\xc5\x82o obl\xc4\x99\xc5\xbcenie S\xc5\x82owian. W 904 zosta\xc5\x82o spl\xc4\x85drowane przez Arab\xc3\xb3w, a w 1185 przez Norman\xc3\xb3w. W latach 1204\xe2\x80\x931224 by\xc5\x82o stolic\xc4\x85 \xc5\x82aci\xc5\x84skiego Kr\xc3\xb3lestwa Tesaloniki, podbite przez w\xc5\x82adc\xc4\x99 Epiru w latach 1227\xe2\x80\x931242 by\xc5\x82o stolic\xc4\x85 efemerycznego Cesarstwa Tesaloniki. Od 1246 ponownie we w\xc5\x82adaniu cesarzy bizantyjskich (wpierw cesarzy Nicei). W 1387 zdobyte przez Turk\xc3\xb3w, odzyskane przez Bizancjum w 1405, w 1423 sprzedane Wenecji. W 1430 ostatecznie zdobyte przez Turk\xc3\xb3w po krwawym obl\xc4\x99\xc5\xbceniu, przez nast\xc4\x99pnych pi\xc4\x99\xc4\x87 stuleci wchodzi\xc5\x82o w sk\xc5\x82ad Imperium Osma\xc5\x84skiego. Przez prawie ca\xc5\x82y okres swej historii stanowi\xc5\x82o metropoli\xc4\x99 znacznie przekraczaj\xc4\x85c\xc4\x85 swym przyci\xc4\x85ganiem dzisiejsze granice pa\xc5\x84stwowe. Na pocz\xc4\x85tku XX wieku miasto by\xc5\x82o g\xc5\x82\xc3\xb3wnym o\xc5\x9brodkiem dzia\xc5\x82a\xc5\x84 M\xc5\x82odych Turk\xc3\xb3w, w Salonikach urodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 Mustafa Kemal Atat\xc3\xbcrk. Podczas wojen ba\xc5\x82ka\xc5\x84skich zaj\xc4\x99te przez Grecj\xc4\x99 8 listopada 1912, cho\xc4\x87 wojska bu\xc5\x82garskie, tocz\xc4\x85c zaci\xc4\x99te walki, r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dotar\xc5\x82y w pobli\xc5\xbce Salonik._NEWLINE_W 1915 podczas I wojny \xc5\x9bwiatowej w mie\xc5\x9bcie wyl\xc4\x85dowa\xc5\x82a armia Ententy, kt\xc3\xb3ra nast\xc4\x99pnie rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a pr\xc3\xb3by natarcia przeciwko Bu\xc5\x82garii. Prze\xc5\x82amanie obrony pa\xc5\x84stw centralnych uda\xc5\x82o si\xc4\x99 dopiero w 1918, po latach bezowocnych walk. W 1917 miasto zniszczy\xc5\x82 po\xc5\xbcar. Wybuch\xc5\x82 przypadkowo i strawi\xc5\x82 przede wszystkim dzielnice zamieszkiwane przez ludno\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcydowsk\xc4\x85, czyni\xc4\x85c bezdomnymi znacznie ponad 50 tysi\xc4\x99cy ich mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w. Odbudowano je na nowoczesnym planie europejskim, w du\xc5\xbcej mierze niszcz\xc4\x85c historyczny wygl\xc4\x85d Salonik. Po\xc5\xbcar zapocz\xc4\x85tkowa\xc5\x82 emigracj\xc4\x99 licznych rodzin \xc5\xbcydowskich do Palestyny._NEWLINE_Z dokumentacji wynika, \xc5\xbce w 1913 roku Saloniki zamieszkiwa\xc5\x82o 157 889 os\xc3\xb3b, z czego 61 439 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, 45 889 Muzu\xc5\x82man\xc3\xb3w, 39 956 wiernych ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a greckiego, 6263 wiernych ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a bu\xc5\x82garskiego, 2721 Cygan\xc3\xb3w, 1621 os\xc3\xb3b innych narodowo\xc5\x9bci lub wyzna\xc5\x84._NEWLINE_29 wrze\xc5\x9bnia w Salonikach podpisano rozejm salonicki._NEWLINE_Nast\xc4\x99pnie, w wyniku wymiany ludno\xc5\x9bci mi\xc4\x99dzy Grecj\xc4\x85 i Turcj\xc4\x85 po 1922 do miasta nap\xc5\x82yn\xc4\x99\xc5\x82y masy greckich uchod\xc5\xbac\xc3\xb3w z centralnej i wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci obecnej Turcji. Ludno\xc5\x9b\xc4\x87 muzu\xc5\x82ma\xc5\x84sk\xc4\x85 przesiedlono z Salonik do Turcji. Niekt\xc3\xb3re przesiedlenia przybiera\xc5\x82y brutalny charakter. Wed\xc5\x82ug dokumentacji strony greckiej mia\xc5\x82o miejsce m.in. ludob\xc3\xb3jstwo Grek\xc3\xb3w Pontyjskich, w prowincji Trapezunt, analogiczne z rzeziami Ormian. Do Salonik chroni\xc5\x82a si\xc4\x99 te\xc5\xbc cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 greckiej i ormia\xc5\x84skiej ludno\xc5\x9bci ocala\xc5\x82ej ze spalonej przez Turk\xc3\xb3w Smyrny (miasta na wschodnim wybrze\xc5\xbcu Morza Egejskiego). Ze Smyrny przenios\xc5\x82a si\xc4\x99 te\xc5\xbc do Salonik cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 ludno\xc5\x9bci \xc5\xbcydowskiej, cho\xc4\x87 dzielnica \xc5\xbcydowska nie ucierpia\xc5\x82a wskutek tzw. wielkiego po\xc5\xbcaru i masakry chrze\xc5\x9bcijan. W latach 1923\xe2\x80\x931930 znaczn\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 ludno\xc5\x9bci s\xc5\x82owia\xc5\x84skiej stopniowo wysiedlano, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie do Bu\xc5\x82garii, jednocze\xc5\x9bnie przyjmuj\xc4\x85c bu\xc5\x82garskich Grek\xc3\xb3w. Pozosta\xc5\x82a tu, na swe \xc5\xbcyczenie, ta ludno\xc5\x9b\xc4\x87 s\xc5\x82owia\xc5\x84skoj\xc4\x99zyczna, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 urz\xc4\x99dowo uznano za slawofo\xc5\x84skich Grek\xc3\xb3w, czyli potomk\xc3\xb3w greckich rodzin, przymusowo slawizowanych w przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci. W konsekwencji, obligatoryjnie zmieniono zapis ich nazwisk, z powrotem na brzmienie greckie. Zhellenizowano szkolnictwo._NEWLINE_W latach 1941\xe2\x80\x931944 miasto, dawniej nazywane przez \xc5\xbbyd\xc3\xb3w \xe2\x80\x9eDrug\xc4\x85 Jerozolim\xc4\x85\xe2\x80\x9d, znalaz\xc5\x82o si\xc4\x99 pod okupacj\xc4\x85 niemieck\xc4\x85. Wymordowano wtedy prawie 60 tys. salonickich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w (97% spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci \xc5\xbcydowskiej miasta)._NEWLINE_W okresie okupacji niemieckiej Grecja i s\xc4\x85siednia Jugos\xc5\x82awia wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnia\xc5\x82y si\xc4\x99 pr\xc4\x99\xc5\xbcnym ruchem oporu. W Salonikach jego bohaterem zosta\xc5\x82 sportowiec i konspirator Jerzy Iwanow-Szajnowicz. Istnieje o nim m.in. ksi\xc4\x85\xc5\xbcka i film Agent nr 1. Najwi\xc4\x99ksza do niedawna hala sportowa Salonik nazwana zosta\xc5\x82a Ivanofo. Iwanow jest bohaterem tak dla polskiego, jak i greckiego narodu.\n_START_SECTION_\nBudowle\n_START_PARAGRAPH_\nBia\xc5\x82a Wie\xc5\xbca (gr. \xce\x9b\xce\xb5\xcf\x85\xce\xba\xcf\x8c\xcf\x82 \xce\xa0\xcf\x8d\xcf\x81\xce\xb3\xce\xbf\xcf\x82, Lefkos Pirgos) zosta\xc5\x82a wybudowana przy nabrze\xc5\xbcu przez osma\xc5\x84skiego su\xc5\x82tana Sulejmana Wspania\xc5\x82ego, uwa\xc5\xbcana jest powszechnie za symbol miasta. Dawniej nale\xc5\xbca\xc5\x82a do fortyfikacji otaczaj\xc4\x85cych Saloniki. Znajduje si\xc4\x99 w niej Muzeum Kultury Bizanty\xc5\x84skiej. Jej szczyt s\xc5\x82u\xc5\xbcy za dogodny punkt widokowy na miasto. W pobli\xc5\xbcu znajduje si\xc4\x99 pomnik Aleksandra Wielkiego._NEWLINE_Przy ulicy Dimitriosa Gunarisa znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 \xc5\x81uk i Mauzoleum Galeriusza, znane jako Kamara i Rotunda. \xc5\x81uk (zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 tylko jego resztki) postawiono mi\xc4\x99dzy 298 a 299 r. n.e. dla uczczenia zwyci\xc4\x99stwa tetrarchy Galeriusza nad sasanidzkimi Persami i zaj\xc4\x99cia ich stolicy Ktezyfonu w 298 roku. By\xc5\x82 wykonany z czerwonego kamienia i bogato zdobiony. Mauzoleum, w kt\xc3\xb3rym mia\xc5\x82 by\xc4\x87 pochowany cesarz Galeriusz, wybudowano ok. 304 roku. W p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych czasach zosta\xc5\x82o zamienione na ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 \xc5\x9bw. Jerzego._NEWLINE_Bazylika \xc5\x9bw. Dymitra (V \xe2\x80\x93 VII w.) jest najwa\xc5\xbcniejsz\xc4\x85 \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni\xc4\x85 miasta, a sam \xc5\x9bwi\xc4\x99ty \xe2\x80\x93 jego patronem. Zabytek jest po\xc5\x82o\xc5\xbcony powy\xc5\xbcej pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci po agorze i rzymskim forum. Znajduje si\xc4\x99 w nim muzeum; posiada 3 boczne kaplice, a tak\xc5\xbce zesp\xc3\xb3\xc5\x82 podziemnych katakumb z cel\xc4\x85, w kt\xc3\xb3rej wi\xc4\x99ziono \xc5\x9bwi\xc4\x99tego._NEWLINE_W Salonikach zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 te\xc5\xbc bizanty\xc5\x84skie obwarowania, m.in. cytadela Heptapyrgion (gr. Siedmiowie\xc5\xbcowa), tureckie meczety, bizanty\xc5\x84skie \xc5\x9bwi\xc4\x85tynie: Panagia Acheiropoietos (V w.), Hosios Dawid (V-VI w.), Panagia Chalkeon (XI w.), \xc5\x9bw. Pantelejmona (XII w.), Proroka Eliasza (XIII w.), \xc5\x9bw. Katarzyny (XIII w.), \xc5\x9bw. Miko\xc5\x82aja (XIII-XIV w.), Aposto\xc5\x82\xc3\xb3w (XIV w.) oraz monaster Wlatadon (XIV w.).\n_START_SECTION_\nSport\n_START_PARAGRAPH_\nW mie\xc5\x9bcie funkcjonuje wiele klub\xc3\xb3w sportowych, w tym odnosz\xc4\x85ce sukcesy na arenach europejskich. Najbardziej znane kluby pi\xc5\x82karskie: Aris FC, Iraklis i PAOK FC. PAOK BC to tak\xc5\xbce znany klub koszykarski, a dru\xc5\xbcyna Iraklisa odnosi sukcesy r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w pi\xc5\x82ce siatkowej.'