b'\n_START_ARTICLE_\nKultury andyjskie\n_START_SECTION_\nNajstarsze o\xc5\x9brodki kulturowe\n_START_PARAGRAPH_\nW czwartym tysi\xc4\x85cleciu p.n.e. rozpoczyna si\xc4\x99 okres przechodzenia do osiad\xc5\x82ego trybu \xc5\xbcycia. Rodz\xc4\x85 si\xc4\x99 pierwsze struktury rolnicze. \xc5\x9alady najstarszego o\xc5\x9brodka ceremonialnego, datowanego na 3000 p.n.e. zosta\xc5\x82y odnalezione na terenie doliny Chicama (zobacz te\xc5\xbc kultura Norte Chico). Ruiny odnalezione w Las Haldas, Kotosh oraz La Florida (obecnie w obszarze Limy) pochodz\xc4\x85 z okresu 1800-1400 p.n.e., nie odnaleziono \xc5\x9blad\xc3\xb3w zabudowa\xc5\x84 mieszkalnych._NEWLINE_W Las Haldas (pomi\xc4\x99dzy dolinami Casma i Culebras) odkryto trzy place z \xc5\x9bwi\xc4\x85tyniami usytuowanymi ich kra\xc5\x84cach. \xc5\x9awi\xc4\x85tynie wzniesiono na platformach lub zboczach wzg\xc3\xb3rza. Ich konstrukcja sk\xc5\x82ada\xc5\x82a si\xc4\x99 z dw\xc3\xb3ch pionowych blok\xc3\xb3w wykonanych z kamieni bazaltowych, pomi\xc4\x99dzy kt\xc3\xb3re u\xc5\x82o\xc5\xbcono warstw\xc4\x99 gliny i kamieni._NEWLINE_W Kotosh zosta\xc5\x82a odnaleziono najstarsza budowla na terenach And\xc3\xb3w. Nazwana zosta\xc5\x82a \xc5\x9awi\xc4\x85tyni\xc4\x85 Skrzy\xc5\xbcowanych R\xc4\x85k, od jej wystroju. Wewn\xc4\x85trz pomieszczenia, w niszach, umieszczono wykonane z gliny wyobra\xc5\xbcenia skrzy\xc5\xbcowanych r\xc4\x85k. \xc5\x9awi\xc4\x85tynia to czworok\xc4\x85tne pomieszczenie wykonane z kamieni zespolonych glin\xc4\x85, postawione na 7,5 m wysoko\xc5\x9bci platformie oblicowanej kamieniami. Przed \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni\xc4\x85 znajdowa\xc5\x82 si\xc4\x99 dziedziniec z paleniskiem._NEWLINE_La Florida (Kolumbia) to najbogatszy w formie o\xc5\x9brodek ceremonialny tego okresu. Odkryto w nim (w 1960 r.) pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci najprawdopodobniej najwi\xc4\x99kszej piramidy \xc5\x9brodkowego wybrze\xc5\xbca. Zosta\xc5\x82a ona zbudowana z kamieni polnych. W pobli\xc5\xbcu niej odnaleziono pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci platform i innych budowli._NEWLINE_Najstarsze \xc5\x9blady wytwarzania ceramiki pochodz\xc4\x85 z ok. 3300-3100 p.n.e. Odnalezione zosta\xc5\x82y na terenach p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej Kolumbii oraz po\xc5\x82udniowego Ekwadoru. W Peru odnaleziono ceramik\xc4\x99 datowan\xc4\x85 na okres 1800-1500 p.n.e. Jest ona zwi\xc4\x85zana z powsta\xc5\x82ymi na tym terenie o\xc5\x9brodkami kulturowymi. Pochodz\xc4\x85ca z tego okresu ceramika to ciemne misy ozdobione naci\xc4\x99ciami, punktowaniem i czerwonymi dekoracjami oraz butle zdobione czarnymi pasami na pomara\xc5\x84czowym tle.\n_START_SECTION_\nKultury regionalne\n_START_PARAGRAPH_\nKultury regionalne zacz\xc4\x99\xc5\x82y wykszta\xc5\x82ca\xc4\x87 si\xc4\x99 na terenach andyjskich ju\xc5\xbc w na prze\xc5\x82omie II i I w. p.n.e., najwi\xc4\x99kszy ich rozw\xc3\xb3j przypada na okres I \xe2\x80\x93 VIII w. Jako pierwsze pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 kultury Mochica na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy, Nazca w centrum, Pucara na po\xc5\x82udniu oraz najwa\xc5\xbcniejsza z nich, kultura regionu Tiahuanaco (w departamencie La Paz w Boliwii). Ona, jako jedyna, stworzy\xc5\x82a pod koniec VIII w., w okresie schy\xc5\x82ku kultur regionalnych, pa\xc5\x84stwo panadyjskie. Szczyt rozwoju tych cywilizacji przypada na V w.\n_START_SECTION_\nOdrodzenie kultur regionalnych\n_START_PARAGRAPH_\nPo za\xc5\x82amaniu si\xc4\x99 ekspansji kulturowej Tiahuanaco, wyludnieniu Huari ponownie dochodzi do wyodr\xc4\x99bnienia si\xc4\x99 o\xc5\x9brodk\xc3\xb3w regionalnych. Odradzaj\xc4\x85 si\xc4\x99 one w formie miast-ma\xc5\x82ych pa\xc5\x84stw._NEWLINE_Na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy, na terenach wcze\xc5\x9bniej obj\xc4\x99tych panowaniem Moche powsta\xc5\x82o kr\xc3\xb3lestwo Chim\xc3\xba, nad rzek\xc4\x85 Jequetepeque powstaje Lambayeque znane z osi\xc4\x85gni\xc4\x99\xc4\x87 w sztuce z\xc5\x82otniczej. W regionie Pajat\xc3\xa9n po Abiseo zachowane s\xc4\x85 koliste platformy, kt\xc3\xb3rych mury ozdobione s\xc4\x85 postaciami ludzi i kondor\xc3\xb3w._NEWLINE_Na p\xc5\x82askowy\xc5\xbcu Boliwii powstaje miasto-pa\xc5\x84stwo Colla (kultura chullpas). Po nim zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 koliste wie\xc5\xbce zbudowane z cios\xc3\xb3w kamiennych, zdobione p\xc5\x82askorze\xc5\xbabami mitologicznych zwierz\xc4\x85t. Wie\xc5\xbce mia\xc5\x82y \xc5\x9brednice 7-8 m, ich wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 wynosi\xc5\x82a nawet 11,8 m. Wewn\xc4\x85trz, w przesklepionym pomieszczeniu znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 grobowce._NEWLINE_W XV w. wszystkie te miasta zosta\xc5\x82y podbite przez Ink\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nKultury Kolumbii i Ekwadoru\n_START_PARAGRAPH_\nSpo\xc5\x9br\xc3\xb3d wszystkich kultur andyjskich, kultury lud\xc3\xb3w zamieszkuj\xc4\x85cych obecne tereny Kolumbii i Ekwadoru nale\xc5\xbc\xc4\x85 do najs\xc5\x82abiej poznanych. Obszar ten zamieszkiwany by\xc5\x82 przez ludy w\xc5\x82adaj\xc4\x85ce j\xc4\x99zykami z grupy Czibcz\xc3\xb3w. Tworzyli plemienne pa\xc5\x84stewka, m.in. Quimbaya, Muisca, Tairona._NEWLINE_Nie odnaleziono na tych terenach pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci monumentalnej architektury. W rejonie Taironii, w p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej Kolumbii natrafiono na \xc5\x9blady kamiennych umocnie\xc5\x84 brzeg\xc3\xb3w rzek, pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci po kamiennych zbiornikach na wod\xc4\x99 oraz fragment\xc3\xb3w most\xc3\xb3w. Grobowce wykute w ska\xc5\x82ach odkryto w okolicach Popay\xc3\xa1n i Neivy (Kordyliera \xc5\x9arodkowa)._NEWLINE_Najbardziej znanymi zabytkami pozostawionymi przez Indian plemion Czibcz\xc3\xb3w s\xc4\x85 wykonane przez nich wyroby z z\xc5\x82ota oraz tombaku (stop miedzi i cynku). Znana im by\xc5\x82a technika spawania, kucia, odlewu w formach i na wosk tracony. Wykonywano, przede wszystkim z tombaku, ozdoby stroj\xc3\xb3w, he\xc5\x82my, pos\xc4\x85\xc5\xbcki b\xc3\xb3stw. Pos\xc4\x85\xc5\xbcki przedstawiaj\xc4\x85 postacie p\xc5\x82asko modelowane, o lekko klinowych formach, statycznych sylwetkach. Wiele figurek pe\xc5\x82ni funkcj\xc4\x99 naczy\xc5\x84 (butelek)._NEWLINE_W pobli\xc5\xbcu wsi San Agust\xc3\xadn, w g\xc3\xb3rnym biegu rzeki Magdalena, pod koniec XVIII w. odkryto pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci osady nieznanych tw\xc3\xb3rc\xc3\xb3w. Znalezisko zosta\xc5\x82o zbadane przez K. Th. Preussa w 1920 r. Odnalezione zabytki to niewielkich rozmiar\xc3\xb3w \xc5\x9bwi\xc4\x85ty\xc5\x84ki zbudowane z nieobrobionych p\xc5\x82yt kamiennych. Wymiary \xc5\x9bwi\xc4\x85ty\xc5\x84 nie przekraczaj\xc4\x85 3,0 x 4,5 m. Budowle s\xc4\x85 przekryte p\xc5\x82yt\xc4\x85 podpart\xc4\x85 na jednym lub dw\xc3\xb3ch s\xc5\x82upach i obsypane ziemi\xc4\x85. Wewn\xc4\x85trz, na \xc5\x9bcianie znajduje si\xc4\x99 nisza z figurk\xc4\x85 b\xc3\xb3stwa._NEWLINE_W okolicach San Agustin odnaleziono te\xc5\xbc ponad 300 kamiennych rze\xc5\xbab wykonanych z wulkanicznego tufu oraz szereg p\xc5\x82askorze\xc5\xbab z wizerunkami w\xc4\x99\xc5\xbcy, jaszczurek, ma\xc5\x82p, tapir\xc3\xb3w i postaci ludzkich. Postacie cz\xc5\x82owieka przedstawiaj\xc4\x85ce wojownik\xc3\xb3w i kobiety maj\xc4\x85 kr\xc3\xb3tkie korpusy i nogi oraz wielkie, szerokie g\xc5\x82owy. W rysach twarzy uwypuklone s\xc4\x85 szerokie nosy oraz cztery k\xc5\x82y jaguara. Czasem, zamiast g\xc5\x82owy "jaguara", wyst\xc4\x99puje g\xc5\x82owa "ptaka". Ceramika pochodz\xc4\x85ca z tych teren\xc3\xb3w to przede wszystkim misy, cz\xc4\x99sto pozbawione ozd\xc3\xb3b lub z dekoracj\xc4\x85 ograniczon\xc4\x85 do wyrytych wzor\xc3\xb3w geometrycznych.\n_START_SECTION_\nSztuka Ink\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nJest najp\xc3\xb3\xc5\xbaniejsz\xc4\x85 z wszystkich kultur andyjskich. Jej pocz\xc4\x85tki datowane s\xc4\x85 na XI w. Dotrwa\xc5\x82a ona do czasu podboju dokonanego przez hiszpa\xc5\x84skich konkwistador\xc3\xb3w w pierwszej po\xc5\x82owie XVI w. Powsta\xc5\x82a w pobli\xc5\xbcu jeziora Titicaca i obj\xc4\x99\xc5\x82a swoim zasi\xc4\x99giem p\xc5\x82askowy\xc5\xbc boliwijski oraz p\xc3\xb3\xc5\x82nocne regiony Chile i Argentyny._NEWLINE_Inkowie byli tw\xc3\xb3rcami wielu monumentalnych, kamiennych budowli i rozleg\xc5\x82ej sieci dr\xc3\xb3g. Imperium podzielone by\xc5\x82o na cztery prowincje: Chinchasuyo, Antisuyo, Contisuyo i Collasuyo. Produkcja oparta by\xc5\x82a na rolnictwie. Na tarasach g\xc3\xb3rskich zboczy prowadzono upraw\xc4\x99 ziemniak\xc3\xb3w, koki, komosy ry\xc5\xbcowej (quinoa) i kukurydzy. W dolinach uprawiano tak\xc5\xbce bawe\xc5\x82n\xc4\x99. Inkowie hodowali zwierz\xc4\x99ta: lamy, alpaki i wigonie. \xc5\x9awinki morskie by\xc5\x82y uzupe\xc5\x82nieniem diety._NEWLINE_G\xc5\x82\xc3\xb3wnym bogiem inkaskim by\xc5\x82o S\xc5\x82o\xc5\x84ce \xe2\x80\x93 Inti, na drugim miejscu znajdowali si\xc4\x99 jego siostra i \xc5\xbcona \xe2\x80\x93 Ksi\xc4\x99\xc5\xbcyc oraz piorun \xe2\x80\x93 Inti Illapa. Najwa\xc5\xbcniejszymi \xc5\x9bwi\xc4\x99tami by\xc5\x82y dni przesilenia oraz zr\xc3\xb3wnania dnia z noc\xc4\x85. W imperium funkcjonowa\xc5\x82a poczta dzia\xc5\x82aj\xc4\x85ca dzi\xc4\x99ki sztafetom go\xc5\x84c\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 chasqui.'