b'\n_START_ARTICLE_\nMark IV\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nAlbert Gerald Stern kieruj\xc4\x85cy Mechanical Warfare Supply Department (\xe2\x80\x9eWydzia\xc5\x82 Zaopatrzenia w Wojenny Sprz\xc4\x99t Mechaniczny\xe2\x80\x9d) w brytyjskim Ministerstwie Uzbrojenia uwa\xc5\xbca\xc5\x82 za konieczne, aby kolejny model czo\xc5\x82gu wyposa\xc5\xbcy\xc4\x87 w nowy silnik i uk\xc5\x82ad przeniesienia nap\xc4\x99du. Do czasu opracowania nowego projektu produkcja czo\xc5\x82g\xc3\xb3w w Wielkiej Brytanii zosta\xc5\x82a wstrzymana. Projektowanie konstrukcji nast\xc4\x99powa\xc5\x82o jednak zbyt wolno, by produkcja zosta\xc5\x82a rozpocz\xc4\x99ta na czas (planowano wyprodukowa\xc4\x87 200 czo\xc5\x82g\xc3\xb3w przed 1 kwietnia 1917 roku). Stern by\xc5\x82 zmuszony do maksymalnego przyspieszenia prac nad pojazdem, aby 1 maja 1917 roku rozpocz\xc4\x99to jego produkcj\xc4\x99. W rezultacie powsta\xc5\x82 pojazd, kt\xc3\xb3ry nie r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc5\x82 si\xc4\x99 znacznie od czo\xc5\x82gu Mark I._NEWLINE_Mark IV w wersji \xe2\x80\x9em\xc4\x99skiej\xe2\x80\x9d pocz\xc4\x85tkowo przenosi\xc5\x82 trzy karabiny maszynowe Lewis \xe2\x80\x93 jeden z przodu kabiny i po jednym w obu bocznych sponsonach \xe2\x80\x93 oraz dwa dzia\xc5\x82a kalibru 57 mm, r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc umiejscowione w bocznych sponsonach. Lufy dzia\xc5\x82 zosta\xc5\x82y skr\xc3\xb3cone w stosunku do orygina\xc5\x82u (ich d\xc5\x82ugo\xc5\x9b\xc4\x87 powodowa\xc5\x82a, \xc5\xbce uderza\xc5\x82y one w przeszkody lub zakopywa\xc5\x82y si\xc4\x99 w ziemi). Sponsony nie by\xc5\x82y swoimi lustrzanymi odbiciami, ich konfiguracja r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc5\x82a si\xc4\x99, aby umo\xc5\xbcliwi\xc4\x87 celowniczemu operowanie dzia\xc5\x82em z lewej strony, a \xc5\x82adowniczemu obs\xc5\x82ugiwanie go z prawej. Dzia\xc5\x82a dysponowa\xc5\x82y 100-stopniowym k\xc4\x85tem ostrza\xc5\x82u w poziomie, jednak\xc5\xbce tylko prawostronne mog\xc5\x82o strzela\xc4\x87 bezpo\xc5\x9brednio do przodu. Wersja \xe2\x80\x9e\xc5\xbce\xc5\x84ska\xe2\x80\x9d by\xc5\x82a uzbrojona w pi\xc4\x99\xc4\x87 karabin\xc3\xb3w maszynowych, nie mia\xc5\x82a dzia\xc5\x82._NEWLINE_Podczas bitwy pod Cambrai czo\xc5\x82gi Mark IV przenosi\xc5\x82y na dachu faszyny \xe2\x80\x93 wi\xc4\x85zki drewna zwi\xc4\x85zane \xc5\x82a\xc5\x84cuchami \xe2\x80\x93 d\xc5\x82ugie na oko\xc5\x82o 3 metry i maj\xc4\x85ce 1,4 m \xc5\x9brednicy. Zrzucano je do okop\xc3\xb3w, aby umo\xc5\xbcliwi\xc4\x87 czo\xc5\x82gom \xc5\x82atwiejsze ich pokonanie._NEWLINE_Znaczna liczba tych czo\xc5\x82g\xc3\xb3w by\xc5\x82a u\xc5\xbcywana do prac rozwojowych. W celu u\xc5\x82atwienia pokonywania okop\xc3\xb3w wprowadzono tzw. \xe2\x80\x9eogon kijanki\xe2\x80\x9d (ang. tadpole tail) \xe2\x80\x93 przed\xc5\x82u\xc5\xbcenie tylnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci pojazdu. Okaza\xc5\x82o si\xc4\x99 ono niewystarczaj\xc4\x85co stabilne i ostatecznie nie pojawi\xc5\x82o si\xc4\x99 w powszechnym u\xc5\xbcyciu. Inne wersje eksperymentalne by\xc5\x82y wyposa\xc5\xbcone w radia, mo\xc5\xbadzierze czy d\xc5\xbawigi naprawcze. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 tych innowacji wykorzystano w nast\xc4\x99pnych latach w innych konstrukcjach. Czo\xc5\x82gi typu Mark IV by\xc5\x82y pierwszymi, kt\xc3\xb3re posiada\xc5\x82y drewnian\xc4\x85 belk\xc4\x99 wspomagaj\xc4\x85c\xc4\x85 wyje\xc5\xbcd\xc5\xbcanie z grz\xc4\x85skiego terenu. By\xc5\x82y one wytwarzane w polowych warsztatach w razie potrzeby, u\xc5\xbcycie ich by\xc5\x82o niejednokrotnie bardzo ryzykowne dla za\xc5\x82ogi, gdy\xc5\xbc czo\xc5\x82gi cz\xc4\x99sto by\xc5\x82y celem ostrza\xc5\x82u przeciwnika, a belk\xc4\x99 nale\xc5\xbca\xc5\x82o przymocowa\xc4\x87 do g\xc4\x85sienic pojazdu.\n_START_SECTION_\nProdukcja\n_START_PARAGRAPH_\nMark IV by\xc5\x82 budowany przez sze\xc5\x9bciu producent\xc3\xb3w: Metropolitan (g\xc5\x82\xc3\xb3wny producent; 640 czo\xc5\x82g\xc3\xb3w i 180 zaopatrzeniowych), Fosters of Lincoln (100 egzemplarzy), Armstrong Whitworth (100 egzemplarzy), Coventry Ordnance Works  (100 egzemplarzy), William Beardmore and Company  (25 i 25 zaopatrzeniowych) oraz Mirrlees, Watson & Co. (50 egzemplarzy). Najwi\xc4\x99cej maszyn wyprodukowano w roku 1917. Pierwsze zam\xc3\xb3wienie na 1000 czo\xc5\x82g\xc3\xb3w dla Metropolitan z\xc5\x82o\xc5\xbcono w sierpniu 1916 roku, zosta\xc5\x82o ono p\xc3\xb3\xc5\xbaniej anulowane, przywr\xc3\xb3cone, a ostatecznie zmodyfikowane pomi\xc4\x99dzy sierpniem a grudniem 1917 roku. Pozostali producenci otrzymali zam\xc3\xb3wienia na maksymalnie 100 czo\xc5\x82g\xc3\xb3w ka\xc5\xbcdy, ale te\xc5\xbc by\xc5\x82y one modyfikowane. Ostatecznie wyprodukowano 1015 czo\xc5\x82g\xc3\xb3w Mark IV (420 \xe2\x80\x9em\xc4\x99skich\xe2\x80\x9d i 595 \xe2\x80\x9e\xc5\xbce\xc5\x84skich\xe2\x80\x9d) i 205 woz\xc3\xb3w zaopatrzeniowych.\n_START_SECTION_\nS\xc5\x82u\xc5\xbcba\n_START_PARAGRAPH_\nMark IV po raz pierwszy w wi\xc4\x99kszej liczbie zosta\xc5\x82 u\xc5\xbcyty 7 czerwca 1917 roku, podczas brytyjskiego szturmu na gra\xc5\x84 Messines. Pokonuj\xc4\x85ce suchy, lecz usiany kraterami teren czo\xc5\x82gi by\xc5\x82y w stanie wyprzedzi\xc4\x87 piechot\xc4\x99, uciszaj\xc4\x85c gniazda karabin\xc3\xb3w maszynowych i utrzymuj\xc4\x85c zdobycze do momentu nadej\xc5\x9bcia posi\xc5\x82k\xc3\xb3w . W kolejnym natarciu, podczas trzeciej bitwy pod Ypres (znanej r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc jako bitwa pod Passchendaele) od 31 lipca, kiedy 24-dniowy ostrza\xc5\x82 artyleryjski ca\xc5\x82kowicie zniszczy\xc5\x82 drena\xc5\xbc pod\xc5\x82o\xc5\xbca, a silne opady deszczu spowodowa\xc5\x82y mocne zamokni\xc4\x99cie gleby, nacieraj\xc4\x85ce czo\xc5\x82gi z trudem pokonywa\xc5\x82y podmok\xc5\x82y teren i nie osi\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82y znacz\xc4\x85cych sukces\xc3\xb3w. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 z nich zosta\xc5\x82a ca\xc5\x82kowicie unieruchomiona i sta\xc5\x82a si\xc4\x99 \xc5\x82atwym celem dla niemieckiej artylerii._NEWLINE_Blisko 460 czo\xc5\x82g\xc3\xb3w Mark IV zosta\xc5\x82o u\xc5\xbcytych podczas bitwy pod Cambrai w listopadzie 1917 roku, pokazuj\xc4\x85c, \xc5\xbce du\xc5\xbca koncentracja si\xc5\x82 pancernych mo\xc5\xbce szybko przebi\xc4\x87 si\xc4\x99 nawet przez najsilniejsze umocnienia przeciwnika._NEWLINE_W nast\xc4\x99pstwie niemieckiej wiosennej ofensywy na froncie zachodnim, pierwsz\xc4\x85 bitw\xc4\x85 pancern\xc4\x85 by\xc5\x82a walka Mark IV naprzeciw A7V podczas drugiej bitwy pod Villers-Bretonneux w kwietniu 1918 roku._NEWLINE_Oko\xc5\x82o 40 zdobycznych Mark IV by\xc5\x82o u\xc5\xbcywanych przez Armi\xc4\x99 Cesarstwa Niemieckiego jako Beutepanzerwagen z 12-osobow\xc4\x85 za\xc5\x82og\xc4\x85. Od grudnia 1917 roku by\xc5\x82y one zgrupowane w cztery kompanie czo\xc5\x82g\xc3\xb3w. W cz\xc4\x99\xc5\x9bci z nich brytyjskie dzia\xc5\x82o 57 mm wymieniono na jego niemiecki odpowiednik._NEWLINE_Ostatnim czo\xc5\x82giem typu Mark IV w oficjalnej s\xc5\x82u\xc5\xbcbie by\xc5\x82 Excellent, po I wojnie \xc5\x9bwiatowej zatrzymany przez szko\xc5\x82\xc4\x99 marynarki wojennej na wyspie Whale. W 1940 roku zosta\xc5\x82 przywr\xc3\xb3cony do stanu operacyjnego i przewieziony na sta\xc5\x82y l\xc4\x85d, gdzie jego s\xc5\x82u\xc5\xbcba zosta\xc5\x82a szybko zako\xc5\x84czona, rzekomo z powodu kilku zniszczonych samochod\xc3\xb3w.'