b'\n_START_ARTICLE_\nWysokog\xc3\xb3rskie Obserwatorium Meteorologiczne na \xc5\x9anie\xc5\xbcce\n_START_SECTION_\nPocz\xc4\x85tki obserwacji\n_START_PARAGRAPH_\nHistoria obserwacji meteorologicznych na \xc5\x9anie\xc5\xbcce si\xc4\x99ga 1824 r. Pocz\xc4\x85tkowo prowadzone by\xc5\x82y w kaplicy pw. \xc5\x9bw. Wawrzy\xc5\x84ca, kt\xc3\xb3ra zaadaptowana by\xc5\x82a na schronisko turystyczne, i mia\xc5\x82y charakter nieregularny. W 1889, z inicjatywy Johanna Pohla, w schronisku po stronie \xc5\x9bl\xc4\x85skiej uruchomiono stacj\xc4\x99 meteorologiczn\xc4\x85 II klasy.\n_START_SECTION_\nBudynek starego obserwatorium\n_START_PARAGRAPH_\nW 1897 powsta\xc5\x82 projekt budowy oddzielnego budynku obserwatorium. Budow\xc4\x99 rozpocz\xc4\x99to dwa lata p\xc3\xb3\xc5\xbaniej. Budynek s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82 pomiarom od 5 lipca 1900 jako obserwatorium meteorologiczne I klasy. Mia\xc5\x82 kszta\xc5\x82t trzykondygnacyjnej wie\xc5\xbcy o wysoko\xc5\x9bci 16 m z dwoma niewielkimi tarasami na dachu. Szkielet konstrukcyjny budynku stanowi\xc5\x82y bale d\xc4\x99bowe i modrzewiowe, spi\xc4\x99te \xc5\x9brubami o d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci do 4 m. Szkielet by\xc5\x82 wype\xc5\x82niony kostk\xc4\x85 azbestowo-korkow\xc4\x85 grubo\xc5\x9bci 18 cm, powleczon\xc4\x85 jut\xc4\x85 nas\xc4\x85czon\xc4\x85 gipsem. Zewn\xc4\x99trzn\xc4\x85 warstw\xc4\x99 izolacyjn\xc4\x85 stanowi\xc5\x82y deski i papa, natomiast od wewn\xc4\x85trz p\xc5\x82yta pil\xc5\x9bniowa. Wie\xc5\xbca stabilizowana by\xc5\x82a przez warstw\xc4\x99 kamieni o masie 5 ton, umieszczonych pod tarasem. Ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 zakotwiczona by\xc5\x82a w skalnym pod\xc5\x82o\xc5\xbcu stalowymi linami. Budynek by\xc5\x82 zabezpieczony r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc przed uderzeniem pioruna trzema piorunochronami. Pomiary prowadzono na tarasach oraz w ogr\xc3\xb3dku meteorologicznym, zlokalizowanym po stronie austro-w\xc4\x99gierskiej._NEWLINE_Budynek przetrwa\xc5\x82 I i II wojn\xc4\x99 \xc5\x9bwiatow\xc4\x85. 16 lipca 1945 obserwacje w budynku zacz\xc4\x99\xc5\x82a prowadzi\xc4\x87 polska s\xc5\x82u\xc5\xbcba meteorologiczna. Budowla poddawana by\xc5\x82a trudnym warunkom atmosferycznym panuj\xc4\x85cym na szczycie. Budynek by\xc5\x82 wielokrotnie remontowany. W po\xc5\x82owie lat 50. XX wieku postanowiono o budowie nowego obserwatorium, ale realizacj\xc4\x99 rozpocz\xc4\x99to dopiero w drugiej po\xc5\x82owie lat 60. W okresie od 1 stycznia 1975 prowadzono obserwacje por\xc3\xb3wnawcze w starym i nowym obserwatorium. Pomiary w starym budynku zako\xc5\x84czono 23 pa\xc5\xbadziernika 1976. Planowano rozebra\xc4\x87 budynek i przetransportowa\xc4\x87 go w inne miejsce, gdzie po z\xc5\x82o\xc5\xbceniu mia\xc5\x82 pe\xc5\x82ni\xc4\x87 funkcj\xc4\x99 muzeum po\xc5\x9bwi\xc4\x99conego meteorologii. W 1978 Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej przekaza\xc5\x82 obiekt za \xe2\x80\x9esymboliczn\xc4\x85 z\xc5\x82ot\xc3\xb3wk\xc4\x99\xe2\x80\x9d miastu Karpacz. Mia\xc5\x82 on zosta\xc4\x87 przeniesiony w pobli\xc5\xbce Muzeum Sportu i Turystyki, nigdy jednak to zamierzenie nie doczeka\xc5\x82o si\xc4\x99 realizacji. W 1989 niszczej\xc4\x85cy od 13 lat budynek rozebrano w spos\xc3\xb3b nieuwzgl\xc4\x99dniaj\xc4\x85cy jego rekonstrukcji.\n_START_SECTION_\nBudynek nowego obserwatorium\n_START_PARAGRAPH_\nNowy budynek obserwatorium wzniesiono w latach 1966-1974 (budowa zosta\xc5\x82a zako\xc5\x84czona 13 listopada 1974), kilka metr\xc3\xb3w na zach\xc3\xb3d od miejsca, gdzie zlokalizowane by\xc5\x82o dawne polskie (a do 1945 niemieckie) schronisko na \xc5\x9anie\xc5\xbcce. Konstrukcja powsta\xc5\x82a z \xc5\xbcelbetu, stali, aluminium (m.in. pokrycie zewn\xc4\x99trzne) i szk\xc5\x82a. Projektantami budynku byli architekt dr in\xc5\xbc. Witold Lipi\xc5\x84ski (p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszy prof. zw. dr hab. in\xc5\xbc.) i architekt mgr in\xc5\xbc. Waldemar Wawrzyniak (p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszy dr hab. in\xc5\xbc.) z Politechniki Wroc\xc5\x82awskiej, kt\xc3\xb3rzy wygrali konkurs SARP na projekt budynku._NEWLINE_Budynek ma form\xc4\x99 trzech po\xc5\x82\xc4\x85czonych ze sob\xc4\x85 bry\xc5\x82 w kszta\xc5\x82cie dysk\xc3\xb3w (czasami nazywanych r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc talerzami lub spodkami, w zwi\xc4\x85zku z podobie\xc5\x84stwem do lataj\xc4\x85cych talerzy). Witold Lipi\xc5\x84ski tak t\xc5\x82umaczy\xc5\x82 kszta\xc5\x82t budowli: W latach pi\xc4\x99\xc4\x87dziesi\xc4\x85tych wiele m\xc3\xb3wi\xc5\x82o si\xc4\x99 o niezidentyfikowanych pojazdach lataj\xc4\x85cych, a mnie zawsze fascynowa\xc5\x82y linie krzywe i kuliste przestrzenie \xe2\x80\x93 postanowi\xc5\x82em, \xc5\xbce obserwatorium PIHM na \xc5\x9anie\xc5\xbcce b\xc4\x99dzie mia\xc5\x82o kszta\xc5\x82t talerzy. Konstrukcj\xc4\x99 dysk\xc3\xb3w stanowi stalowa kratownica, oparta centralnie na betonowym fundamencie. W za\xc5\x82o\xc5\xbceniu budynek mia\xc5\x82 zast\xc4\x85pi\xc4\x87 stare obserwatorium oraz stare schronisko z 1862, w zwi\xc4\x85zku ze z\xc5\x82ym stanem technicznym budynk\xc3\xb3w i wzrostem ruchu turystycznego. Docelowo nie przewidziano jednak w nim funkcji noclegowych, lokalizuj\xc4\x85c w obiekcie tylko obserwatorium i restauracj\xc4\x99. Realizacja nowego budynku obserwatorium uzyska\xc5\x82a wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnienie na \xc5\x9awiatowej Wystawie Architektury w Meksyku. Prowadzenie obserwacji w nowym budynku rozpocz\xc4\x99to 1 stycznia 1975. Obserwatorium kierowali m.in.: Tadeusz Ho\xc5\x82dys i J\xc3\xb3zef Paw\xc5\x82owski (w latach 1983-2003). Obecnie kierownikiem jest Piotr Krzaczkowski (2009)._NEWLINE_1 listopada 2015 IMiGW zamkn\xc4\x85\xc5\x82 do odwo\xc5\x82ania ca\xc5\x82y obiekt - zar\xc3\xb3wno obserwatorium, jak i cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 restauracyjn\xc4\x85. Od 1 maja 2017 planowane jest otwarcie zar\xc3\xb3wno cz\xc4\x99\xc5\x9bci restauracyjnej, jak i zautomatyzowanego obserwatorium, kt\xc3\xb3re ma pracowa\xc4\x87 bez obs\xc5\x82ugi na miejscu.\n_START_SECTION_\nG\xc3\xb3rny dysk\n_START_PARAGRAPH_\nNajwy\xc5\xbcszy dysk \xe2\x80\x93 si\xc4\x99gaj\xc4\x85cy wysoko\xc5\x9bci 1620 m n.p.m. \xe2\x80\x93 mie\xc5\x9bci obserwatorium meteorologiczne. Ma najmniejsz\xc4\x85 \xc5\x9brednic\xc4\x99 \xe2\x80\x93 ok. 13 m. Jest po\xc5\x82o\xc5\xbcony na \xc5\xbcelbetowym trzonie, powy\xc5\xbcej pozosta\xc5\x82ych dysk\xc3\xb3w. Od pozosta\xc5\x82ych wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnia si\xc4\x99 zewn\xc4\x99trzn\xc4\x85 galeri\xc4\x85 biegn\xc4\x85c\xc4\x85 dooko\xc5\x82a dysku oraz tarasem do dokonywania pomiar\xc3\xb3w na dachu. Posiada okna na ca\xc5\x82ym obwodzie.\n_START_SECTION_\n\xc5\x9aredni dysk\n_START_PARAGRAPH_\n\xc5\x9aredni dysk o \xc5\x9brednicy ok. 20 m po\xc5\x82o\xc5\xbcony jest od strony po\xc5\x82udniowej. Znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 w nim zaplecze techniczne obserwatorium, pokoje pracownik\xc3\xb3w obserwatorium oraz magazyny. Jest on po\xc5\x82\xc4\x85czony z trzonem, na kt\xc3\xb3rym spoczywa dysk g\xc3\xb3rny. Na dachu dysku znajduje si\xc4\x99 \xc5\x9bwietlik. Dysk jest podpiwniczony.\n_START_SECTION_\nDolny dysk\n_START_PARAGRAPH_\nW dolnym dysku, na poziomie kt\xc3\xb3rego od strony zachodniej znajduje si\xc4\x99 wej\xc5\x9bcie do obserwatorium, zlokalizowana jest og\xc3\xb3lnodost\xc4\x99pna restauracja, z kt\xc3\xb3rej mo\xc5\xbcna podziwia\xc4\x87 widok w kierunku Kotliny Jeleniog\xc3\xb3rskiej, sklepik z pami\xc4\x85tkami, miejsce odpoczynku dla turyst\xc3\xb3w oraz toalety. Dysk ten zlokalizowany jest od strony p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej i ma najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 \xc5\x9brednic\xc4\x99 \xe2\x80\x93 ok. 30 m. Na dachu dysku znajduje si\xc4\x99 \xc5\x9bwietlik. Dysk jest podpiwniczony.\n_START_SECTION_\nKontrowersje\n_START_PARAGRAPH_\nOd momentu powstania nowy budynek wzbudza\xc5\x82 kontrowersje, m.in. z uwagi na brak nawi\xc4\x85zania do architektury g\xc3\xb3rskiej i sudeckiej. Wpisa\xc5\x82 si\xc4\x99 jednak w nurt futurystycznych budowli wznoszonych w tych latach w Sudetach, w \xc3\xb3wczesnej Czechos\xc5\x82owacji, reprezentowanych m.in. przez hotel na szczycie Je\xc5\xa1t\xc4\x9bd (1966-1973), czy wie\xc5\xbc\xc4\x99 retransmisyjn\xc4\x85 RTV na Pradziadzie (1977-1983).\n_START_SECTION_\nOgr\xc3\xb3dek meteorologiczny\n_START_PARAGRAPH_\nW odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci kilku metr\xc3\xb3w od budynku, przy granicy pa\xc5\x84stwowej z Czechami, w miejscu budynku starego obserwatorium znajduje si\xc4\x99 ogr\xc3\xb3dek meteorologiczny. Ogr\xc3\xb3dek w tym miejscu funkcjonuje od 1991, kiedy zosta\xc5\x82 przeniesiony z lokalizacji po czeskiej stronie.\n_START_SECTION_\nProwadzone obserwacje\n_START_PARAGRAPH_\nObserwatorium na \xc5\x9anie\xc5\xbcce jest jednym z dw\xc3\xb3ch, obok Kasprowego Wierchu, obserwatori\xc3\xb3w IMiGW w\xc5\x82\xc4\x85czonych do \xc5\x9bwiatowego systemu stacji wysokog\xc3\xb3rskich. Na \xc5\x9anie\xc5\xbcce \xc5\x9brednia roczna temperatura nieznacznie przekracza 0\xc2\xa0\xc2\xb0C, w najcieplejszym miesi\xc4\x85cu wynosi 10,6\xc2\xa0\xc2\xb0C. Najwy\xc5\xbcsza temperatura zanotowana w obserwatorium wynosi\xc5\x82a 25,9\xc2\xa0\xc2\xb0C (1892). W okresie powojennym w bie\xc5\xbc\xc4\x85cej lokalizacji obserwatorium najwy\xc5\xbcsz\xc4\x85 temperatur\xc4\x99 odnotowano 28 lipca 2013: 24,6\xc2\xa0\xc2\xb0C. Szczyt \xc5\x9anie\xc5\xbcki charakteryzuj\xc4\x85 huraganowe wiatry. Najwy\xc5\xbcsza zanotowana tu \xc5\x9brednia 10-minutowa pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87 wiatru (21 lutego 2004 roku) wynosi 65 m/s, czyli 234 km/h. Rekordowe porywy wiatru dochodz\xc4\x85 do 80 m/s. Zamglenie szczytu wyst\xc4\x99puje ponad 300 dni w roku. Przez okres oko\xc5\x82o p\xc3\xb3\xc5\x82 roku (najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej od pa\xc5\xbadziernika do maja) na szczycie zalega pokrywa \xc5\x9bnie\xc5\xbcna. \xc5\x9arednia suma opad\xc3\xb3w przekracza 1000 mm\n_START_SECTION_\nDzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 edukacyjna obserwatorium\n_START_PARAGRAPH_\nW obserwatorium funkcjonuje Punkt Edukacji Ekologicznej, w kt\xc3\xb3rym mo\xc5\xbcna zapozna\xc4\x87 si\xc4\x99 z funkcjonowaniem przyrz\xc4\x85d\xc3\xb3w meteorologicznych.\n_START_SECTION_\n1962 rok\n_START_PARAGRAPH_\nW pa\xc5\xbadzierniku 1962 p\xc4\x99k\xc5\x82a jedna ze \xc5\x9bcian szczytowych starego obserwatorium. W zwi\xc4\x85zku z zaistnia\xc5\x82\xc4\x85 sytuacj\xc4\x85 architekt powiatowy w Jeleniej G\xc3\xb3rze wyda\xc5\x82 nakaz opuszczenia budynku w ci\xc4\x85gu 48 godzin. Aby kontynuowa\xc4\x87 obserwacje, wykonano remont zabezpieczaj\xc4\x85cy, polegaj\xc4\x85cy na wymianie spr\xc3\xb3chnia\xc5\x82ych element\xc3\xb3w i wzmocnieniu \xc5\x9bcian.\n_START_SECTION_\n2009 rok\n_START_PARAGRAPH_\n11 marca meteorolodzy pracuj\xc4\x85cy w obserwatorium odczuli niewielki wstrz\xc4\x85s. 12 marca 2009 s\xc5\x82ycha\xc4\x87 by\xc5\x82o g\xc5\x82o\xc5\x9bny trzask i zauwa\xc5\xbcono p\xc4\x99kni\xc4\x99cia \xc5\x9bciany i wybrzuszenie pod\xc5\x82ogi w g\xc3\xb3rnym dysku obserwatorium. Nast\xc4\x85pi\xc5\x82a ewakuacja pracownik\xc3\xb3w z obserwatorium oraz przeniesienie aparatury pomiarowej do \xc5\x9brodkowego dysku. Obiekt oraz szlaki turystyczne prowadz\xc4\x85ce na szczyt od polskiej strony zamkni\xc4\x99to w pi\xc4\x85tek 13 marca. 16 marca dosz\xc5\x82o do katastrofy budowlanej. Uszkodzona zosta\xc5\x82a stalowa konstrukcja wspieraj\xc4\x85ca g\xc3\xb3rny dysk \xe2\x80\x93 nast\xc4\x85pi\xc5\x82o oderwanie si\xc4\x99 wspornik\xc3\xb3w od trzonu \xc5\xbcelbetowego z jednoczesnym uszkodzeniem obudowy na 2/3 obwodu. Pod koniec marca rozpocz\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 prace rozbi\xc3\xb3rkowe uszkodzonej cz\xc4\x99\xc5\x9bci dysku g\xc3\xb3rnego. W pa\xc5\xbadzierniku 2009 zako\xc5\x84czono odbudow\xc4\x99 dysku. Obserwacje meteorologiczne by\xc5\x82y ca\xc5\x82y czas prowadzone, gdy\xc5\xbc obserwatorium meteorologiczne na \xc5\x9anie\xc5\xbcce jest jednym z dw\xc3\xb3ch polskich obserwatori\xc3\xb3w IMGW w\xc5\x82\xc4\x85czonych do \xc5\x9bwiatowego systemu stacji wysokog\xc3\xb3rskich i jest przez Mi\xc4\x99dzynarodow\xc4\x85 Organizacj\xc4\x99 Meteorologiczn\xc4\x85 (WMO) zobowi\xc4\x85zane do ich nieprzerwanego prowadzenia.'