b"\n_START_ARTICLE_\nJakucja\n_START_SECTION_\nW\xc5\x82adza\n_START_PARAGRAPH_\nZgodnie z artyku\xc5\x82em 50 Konstytucji Republiki Sacha najwy\xc5\xbcszymi organami w\xc5\x82adzy w republice s\xc4\x85 Zgromadzenie Narodowe (Il Tumen), prezydent, S\xc4\x85d Konstytucyjny oraz S\xc4\x85d Najwy\xc5\xbcszy._NEWLINE_Zgromadzenie Narodowe (Il Tumen) jest dwuizbowym parlamentem sk\xc5\x82adaj\xc4\x85cym si\xc4\x99 z Izby Republiki oraz Izby Przedstawicieli. Deputowani do parlamentu wybierani s\xc4\x85 na pi\xc4\x99cioletni\xc4\x85 kadencj\xc4\x99 spo\xc5\x9br\xc3\xb3d mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w republiki urodzonych na jej terytorium lub zamieszka\xc5\x82ych tam przez co najmniej 15 lat. Od kandydat\xc3\xb3w do parlamentu wymagana jest znajomo\xc5\x9b\xc4\x87 obu j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w urz\xc4\x99dowych republiki. Kandydat do parlamentu musi mie\xc4\x87 co najmniej 21 lat._NEWLINE_Prezydent Republiki Sacha stoi na czele w\xc5\x82adzy wykonawczej. Mo\xc5\xbce nim zosta\xc4\x87 wy\xc5\x82\xc4\x85cznie mieszkaniec Republiki Sacha urodzony na jej terytorium i mieszkaj\xc4\x85cy w niej nieprzerwanie przez co najmniej ostatnich pi\xc4\x99tna\xc5\x9bcie lat. Kandydat na prezydenta musi mie\xc4\x87 co najmniej 40 lat, nie mo\xc5\xbce by\xc4\x87 jednak starszy ni\xc5\xbc 60 lat. Wybierany jest przez obywateli Republiki Sacha (Jakucja) w wyborach powszechnych, r\xc3\xb3wnych i bezpo\xc5\x9brednich, w g\xc5\x82osowaniu tajnym na kadencj\xc4\x99 pi\xc4\x99cioletni\xc4\x85. Ta sama osoba mo\xc5\xbce by\xc4\x87 powt\xc3\xb3rnie wybrana tylko raz.\n_START_SECTION_\nGeografia\n_START_PARAGRAPH_\nW ramach Federacji Jakucja na wschodzie graniczy z Czukotk\xc4\x85 i obwodem magada\xc5\x84skim, na po\xc5\x82udniowym wschodzie z Krajem Chabarowskim, na po\xc5\x82udniu z obwodami amurskim i czytyjskim, na zachodzie z obwodem irkuckim i Krajem Krasnojarskim. P\xc3\xb3\xc5\x82nocna cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 republiki ma dost\xc4\x99p do Morza \xc5\x81aptiew\xc3\xb3w i Morza Wschodniosyberyjskiego. W sk\xc5\x82ad republiki wchodz\xc4\x85 Wyspy Nowosyberyjskie. Sacha zajmuje blisko 1/5 powierzchni Federacji Rosyjskiej i jest najwi\xc4\x99kszym jej podmiotem._NEWLINE_Jakucja po\xc5\x82o\xc5\xbcona jest w strefie klimatu kontynentalnego wybitnie suchego, o d\xc5\x82ugiej zimie, z ogromn\xc4\x85 roczn\xc4\x85 amplitud\xc4\x85 temperatur, si\xc4\x99gaj\xc4\x85c\xc4\x85 100 stopni Celsjusza. Latem temperatura potrafi osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc4\x87 blisko +40\xc2\xa0\xc2\xb0C, zim\xc4\x85 spada nierzadko do -60\xc2\xa0\xc2\xb0C. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 terytorium Jakucji, z wyj\xc4\x85tkiem cz\xc4\x99\xc5\x9bci po\xc5\x82udniowo-zachodniej, pokryta jest wieczn\xc4\x85 zmarzlin\xc4\x85, co pozwoli\xc5\x82o na zachowanie w dobrym stanie cia\xc5\x82 dawno wymar\xc5\x82ych zwierz\xc4\x85t, m.in. mamut\xc3\xb3w. Republika cechuje si\xc4\x99 bardzo g\xc4\x99st\xc4\x85 sieci\xc4\x85 rzeczn\xc4\x85. G\xc5\x82\xc3\xb3wnymi rzekami s\xc4\x85 Lena (4400 km d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci), Wiluj (2650 km), Oleniok (2292 km), A\xc5\x82dan (2273 km), Ko\xc5\x82yma (2129 km), Indygirka (1726 km) i Olokma (1726 km). Oko\xc5\x82o 40% terytorium Sachy po\xc5\x82o\xc5\xbcone jest za ko\xc5\x82em podbiegunowym p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym. G\xc5\x82\xc3\xb3wnym pasmem g\xc3\xb3rskim w republice s\xc4\x85 G\xc3\xb3ry Wierchoja\xc5\x84skie._NEWLINE_Lasy w Jakucji najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej tworz\xc4\x85 modrzewie, brzozy i sosny._NEWLINE_Na faun\xc4\x99 sk\xc5\x82adaj\xc4\x85 si\xc4\x99 przede wszystkim: wiewi\xc3\xb3rka, \xc5\x82asica syberyjska, gronostaj, zaj\xc4\x85c, lis, nied\xc5\xbawied\xc5\xba, rosomak, \xc5\x82o\xc5\x9b, dziki renifer i pi\xc5\xbcmowiec syberyjski. Wody obfituj\xc4\x85 w ryby._NEWLINE_Tylko 1% ziemi nadaje si\xc4\x99 pod upraw\xc4\x99.\n_START_SECTION_\nStrefy czasowe\n_START_PARAGRAPH_\nJakucja jest po\xc5\x82o\xc5\xbcona na terenie trzech stref czasowych. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 zachodnia i \xc5\x9brodkowa, wi\xc4\x99ksze miasta Jakuck, Nieriungri, Mirny, u\xc5\x82us tompo\xc5\x84ski, Chandyga i Wyspy Nowosyberyjskie nale\xc5\xbc\xc4\x85 do jakuckiej strefy czasowej (YAKT) \xe2\x80\x93 UTC +9:00 przez ca\xc5\x82y rok. Dorzecze Jany, w tym Wierchoja\xc5\x84sk, i u\xc5\x82us ust'-majski nale\xc5\xbc\xc4\x85 do w\xc5\x82adywostockiej strefy czasowej (VLAT) \xe2\x80\x93 UTC +10:00 przez ca\xc5\x82y rok. Wschodnia cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87, dorzecza Indygirki i Ko\xc5\x82ymy, z takimi miejscowo\xc5\x9bciami jak Ust\xc2\xb4-Niera, Ojmiakon, Sriednieko\xc5\x82ymsk, Czerski  nale\xc5\xbc\xc4\x85 do sriednieko\xc5\x82ymskiej strefy czasowej (SRET) \xe2\x80\x93 UTC +11:00 przez ca\xc5\x82y rok.\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nObszary nad g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 rzek\xc4\x85 Jakucji, Len\xc4\x85, zamieszkane by\xc5\x82y ju\xc5\xbc od czas\xc3\xb3w prehistorycznych. W etnogenezie wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych Jakut\xc3\xb3w wzi\xc4\x99li udzia\xc5\x82 przede wszystkim przedstawiciele turkoj\xc4\x99zycznych lud\xc3\xb3w pasterskich, kt\xc3\xb3rzy przybyli na obszary nad Len\xc4\x85 znad Angary i terytori\xc3\xb3w nadbajkalskich. Spotkali si\xc4\x99 oni z zamieszka\xc5\x82ymi tu ju\xc5\xbc wcze\xc5\x9bniej narodami, do kt\xc3\xb3rych nale\xc5\xbceli przede wszystkim Tunguzi (Ewenkowie) i Do\xc5\x82ganie. Za dat\xc4\x99 w\xc5\x82\xc4\x85czenia Jakucji w sk\xc5\x82ad pa\xc5\x84stwa rosyjskiego uznaje si\xc4\x99 1632, kiedy wyprawa wojskowego Piotra Biekietowa wzd\xc5\x82u\xc5\xbc rzeki Leny doprowadzi\xc5\x82a do za\xc5\x82o\xc5\xbcenia tam rosyjskich stanowisk wojskowych i ob\xc5\x82o\xc5\xbcenia Jakut\xc3\xb3w obowi\xc4\x85zkowymi dostawami na rzecz caratu, w kt\xc3\xb3rych sk\xc5\x82ad wchodzi\xc5\x82y zw\xc5\x82aszcza maj\xc4\x85ce ogromn\xc4\x85 warto\xc5\x9b\xc4\x87 sk\xc3\xb3ry zwierz\xc4\x85t futerkowych. Ju\xc5\xbc w 1638 powsta\xc5\x82 jakucki ujezd, przemianowany w 1775 na prowincj\xc4\x99 jakuck\xc4\x85, potem obw\xc3\xb3d jakucki (pocz\xc4\x85tkowo w sk\xc5\x82adzie guberni irkuckiej - od 1805 samodzielny) - najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 terytorialnie jednostk\xc4\x99 administracyjn\xc4\x85 Imperium Rosyjskiego. _NEWLINE_Od drugiej po\xc5\x82owy XVII wieku nast\xc4\x99powa\xc5\x82o osiedlanie si\xc4\x99 tutaj wprowadzaj\xc4\x85cych swe tradycje rolnicze Rosjan, kt\xc3\xb3rzy przedsi\xc4\x99brali tak\xc5\xbce pr\xc3\xb3by chrystianizacji autochtonicznych narod\xc3\xb3w. W XVII i XVIII wieku Jakucja staje si\xc4\x99 obszarem zsy\xc5\x82ek. Trafiali tu r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc polscy powsta\xc5\x84cy. Bolszewicy przej\xc4\x99li w\xc5\x82adz\xc4\x99 w Jakucji w 1922. 27 kwietnia 1922 Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy zadecydowa\xc5\x82 o powstaniu Jakuckiej ASRR w sk\xc5\x82adzie Rosyjskiej FSRR. Pod koniec lat 20. zaczyna si\xc4\x99 rozw\xc3\xb3j przemys\xc5\x82u, zw\xc5\x82aszcza g\xc3\xb3rnictwa w\xc4\x99gla. Jego dynamika jest jednak raczej niewielka, a produkcja przeznaczona na potrzeby regionu. W p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych czasach Jakucja ze wzgl\xc4\x99du na wielk\xc4\x85 ilo\xc5\x9b\xc4\x87 r\xc3\xb3\xc5\xbcnych bogactw naturalnych odegra\xc5\x82a ogromn\xc4\x85 rol\xc4\x99 w rozwoju radzieckiej gospodarki. Po II wojnie \xc5\x9bwiatowej w\xc5\x82adze radzieckie zaj\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 zw\xc5\x82aszcza wydobyciem diament\xc3\xb3w, dla kt\xc3\xb3rego potrzeb zbudowano rozleg\xc5\x82\xc4\x85 infrastruktur\xc4\x99 w postaci fabryk, dr\xc3\xb3g, port\xc3\xb3w lotniczych, elektrowni. Powsta\xc5\x82y wtedy g\xc3\xb3rnicze miasta Mirny, Udacznyj, Ajcha\xc5\x82. Od 1974 zacz\xc4\x99to stosowa\xc4\x87 technologi\xc4\x99 odkrywania pok\xc5\x82ad\xc3\xb3w rud diamentowych za pomoc\xc4\x85 podziemnych wybuch\xc3\xb3w atomowych. To one w\xc5\x82a\xc5\x9bnie s\xc4\x85 przyczyn\xc4\x85 zwi\xc4\x99kszonego poziomu radiacji w niekt\xc3\xb3rych obszarach republiki i w\xc5\x82\xc4\x85czenia jej w 1996 w rosyjski rz\xc4\x85dowy program likwidacji skutk\xc3\xb3w promieniowania atomowego._NEWLINE_Republika Sacha w sk\xc5\x82adzie Federacji Rosyjskiej powsta\xc5\x82a w 1992. Pierwszym jej prezydentem zosta\xc5\x82 Michai\xc5\x82 Niko\xc5\x82ajew. 4 kwietnia 1992 Rada Najwy\xc5\xbcsza Republiki Sacha przyj\xc4\x99\xc5\x82a tekst Konstytucji. 27 stycznia 2002 stanowisko prezydenta obj\xc4\x85\xc5\x82 Wiaczes\xc5\x82aw Sztyrow.\n_START_SECTION_\nGospodarka\n_START_PARAGRAPH_\nG\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 ga\xc5\x82\xc4\x99zi\xc4\x85 przemys\xc5\x82u Jakucji jest wydobycie diament\xc3\xb3w (o warto\xc5\x9bci ponad 1,7 mld dolar\xc3\xb3w ameryka\xc5\x84skich w 2003). Obecnie na Jakucj\xc4\x99 przypada oko\xc5\x82o 1/4 ich \xc5\x9bwiatowej produkcji. W ostatnich latach rz\xc4\x85d republiki wprowadza dzia\xc5\x82ania maj\xc4\x85ce na celu rozbudow\xc4\x99 infrastruktury, kt\xc3\xb3ra pozwoli\xc5\x82aby na przer\xc3\xb3b wi\xc4\x99kszej ilo\xc5\x9bci rudy diamentowej na miejscu, zatrzymuj\xc4\x85c w ten spos\xc3\xb3b odp\xc5\x82yw kapita\xc5\x82u poza granice republiki. Opr\xc3\xb3cz diament\xc3\xb3w prowadzi si\xc4\x99 wydobycie z\xc5\x82ota (w 2003 19,8 ton). Stale prowadzone s\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dzia\xc5\x82ania maj\xc4\x85ce na celu zwi\xc4\x99kszenie poziomu wydobycia takich bogactw jak srebro, mied\xc5\xba czy wolfram. Jakucja znajduje si\xc4\x99 na pierwszym miejscu w\xc5\x9br\xc3\xb3d rosyjskich region\xc3\xb3w pod wzgl\xc4\x99dem zapas\xc3\xb3w w\xc4\x99gla, kt\xc3\xb3re szacuje si\xc4\x99 na ponad 9,5 mld ton. W 2003 wydobyto zaledwie nieco ponad 10 milion\xc3\xb3w ton w\xc4\x99gla, co nie zaspokaja nawet regionalnego zapotrzebowania. Planowane s\xc4\x85 inwestycje w Zag\xc5\x82\xc4\x99biu Elgi\xc5\x84skim, kt\xc3\xb3re pozwoli\xc5\x82yby na znaczne zwi\xc4\x99kszenie wydobycia. Opr\xc3\xb3cz tego Sacha posiada ogromne, do\xc5\x9b\xc4\x87 s\xc5\x82abo wykorzystywane dot\xc4\x85d zapasy ropy naftowej i gazu ziemnego. Og\xc3\xb3lne zapasy nafty wynosz\xc4\x85 ponad dwa mld ton. Najwi\xc4\x99ksze w republice jest Talaka\xc5\x84skie Zag\xc5\x82\xc4\x99bie Naftowe z oko\xc5\x82o 120 mln ton nafty. Og\xc3\xb3lne zapasy gazu ziemnego wynosz\xc4\x85 w Jakucji, jak si\xc4\x99 szacuje, oko\xc5\x82o 2,3 biliona metr\xc3\xb3w sze\xc5\x9bciennych. Najwi\xc4\x99ksze zapasy tego bogactwa znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 w Zag\xc5\x82\xc4\x99biu Czajandi\xc5\x84skim._NEWLINE_Na przeszkodzie dynamicznego rozwoju jakuckiej gospodarki stoi brak odpowiedniej infrastruktury, kt\xc3\xb3rej budowa wymaga ogromnych nak\xc5\x82ad\xc3\xb3w finansowych ze wzgl\xc4\x99du na specyficzne, trudne warunki klimatyczne, jakie panuj\xc4\x85 w republice.\n_START_SECTION_\nTablice rejestracyjne\n_START_PARAGRAPH_\nTablice pojazd\xc3\xb3w zarejestrowanych w Jakucji maj\xc4\x85 oznaczenie 14 w prawym g\xc3\xb3rnym rogu nad flag\xc4\x85 Rosji i literami RUS.\n_START_SECTION_\nRekord\n_START_PARAGRAPH_\nW Jakucji znajduje si\xc4\x99 najzimniejsze zamieszkane miejsce w Azji \xe2\x80\x93 wioska Tomtor. Temperatura w styczniu 2004 spad\xc5\x82a tam do -72,2\xc2\xb0 Celsjusza, ale przypuszcza si\xc4\x99, \xc5\xbce w G\xc3\xb3rach Wierchoja\xc5\x84skich temperatura mog\xc5\x82a spa\xc5\x9b\xc4\x87 nawet do -78\xc2\xb0. \xc5\x9arednia temperatura w styczniu to od -25 na po\xc5\x82udniowych kra\xc5\x84cach Jakucji do -50\xc2\xb0 Celsjusza w g\xc3\xb3rnym biegu Indygirki (okolice Ojmiakonu)._NEWLINE_Maksymalna temperatura w lipcu waha si\xc4\x99 od 2\xc2\xb0 na p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym wybrze\xc5\xbcu Wysp Nowosyberyjskich do 38\xc2\xb0 w Jakucku. Latem cz\xc4\x99sto notuje si\xc4\x99 temperatury powy\xc5\xbcej 30\xc2\xb0, a najwy\xc5\xbcsz\xc4\x85 temperatur\xc4\x99 zanotowano w Jakucku i wynios\xc5\x82a 38,3\xc2\xb0."