b'\n_START_ARTICLE_\nVertisole\n_START_PARAGRAPH_\nVertisole (Wertisole) - rz\xc4\x85d gleb w systematyce gleb Polski z 2011 r. charakteryzuj\xc4\x85cy si\xc4\x99 ci\xc4\x99\xc5\xbckim uziarnieniem z przewag\xc4\x85 p\xc4\x99czniej\xc4\x85cych minera\xc5\x82\xc3\xb3w ilastych, a przez to cyklicznymi znacznymi, zmianami obj\xc4\x99to\xc5\x9bci gleb (p\xc4\x99cznienie i kurczenie).\n_START_SECTION_\nCharakterystyka\n_START_PARAGRAPH_\nVertisole zawieraj\xc4\x85 > 30% frakcji i\xc5\x82u, sk\xc5\x82adaj\xc4\x85cej si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z p\xc4\x99czniej\xc4\x85cych pod wp\xc5\x82ywem wody minera\xc5\x82\xc3\xb3w ilastych typu 2:1 (z grupy smektytu (g\xc5\x82. montmorillonitu) i illitu). Okresowe wysychanie i nawil\xc5\xbcanie materia\xc5\x82u glebowego powoduje cykliczne zmiany jego obj\xc4\x99to\xc5\x9bci. Podczas wysychania tworz\xc4\x85 si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc4\x99bokie szczeliny, a materia\xc5\x82 na powierzchni kruszy si\xc4\x99 do struktury ziarnistej i wpada do tych szczelin. W okresie opad\xc3\xb3w woda deszczowa wp\xc5\x82ywa do szczelin i powoduje p\xc4\x99cznienie materia\xc5\x82u. Powoduje to wewn\xc4\x99trzne napr\xc4\x99\xc5\xbcenia, \xc5\x9bciskanie i wypychanie ku g\xc3\xb3rze materia\xc5\x82u w formie poligon\xc3\xb3w pomi\xc4\x99dzy szczelinami. Powstaje przez to charakterystyczna rze\xc5\xbaba z, dochodz\xc4\x85cymi do kilkudziesi\xc4\x99ciu cm, wyniesieniami i obni\xc5\xbceniami zwana mikrorze\xc5\xbab\xc4\x85 "gilgai". Napr\xc4\x99\xc5\xbcenia wewn\xc4\x85trz profilu powoduj\xc4\x85, \xc5\xbce pryzmatyczne elementy podczas wypychania ocieraj\xc4\x85 si\xc4\x99 o siebie przez co powstaj\xc4\x85 g\xc5\x82adkie, l\xc5\x9bni\xc4\x85ce tzw. powierzchnie \xc5\x9blizgu (ang. slickensides)._NEWLINE_Poziomem diagnostycznym vertisoli jest endopedon vertic (Bi).\n_START_SECTION_\nWyst\xc4\x99powanie\n_START_PARAGRAPH_\nW Polsce vertisole wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 w niewielkich enklawach w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych regionach kraju. Vertisole pr\xc3\xb3chniczne znane s\xc4\x85 pod nazw\xc4\x85 smolnice. Powsta\xc5\x82y one z w\xc4\x99glanowych i\xc5\x82\xc3\xb3w plejstoce\xc5\x84skich i mo\xc5\xbcna je spotka\xc4\x87 w okolicach Pyrzyc, Gniewu nad Wis\xc5\x82\xc4\x85, a tak\xc5\xbce K\xc4\x99trzyna i Reszla. Vertisole powsta\xc5\x82e z i\xc5\x82\xc3\xb3w neoge\xc5\x84skich wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 m.in. w okolicach Poznania i Osieka nad Noteci\xc4\x85._NEWLINE_Gleby podobne do polskich Vertisoli i klasyfikowane wg systematyki WRB i USDA Soil Taxonomy jako Vertisols mo\xc5\xbcna spotka\xc4\x87 na ca\xc5\x82ym \xc5\x9bwiecie. Najpowszechniejsze s\xc4\x85 w strefie klimatyczno-glebowej strefie przej\xc5\x9bciowej pasa tropikalnego i og\xc3\xb3lnie opisywane jako czarne gleby tropikalne. Ich najwi\xc4\x99ksze powierzchnie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 w \xc5\x9brodkowych Indiach (tzw. czarne gleby bawe\xc5\x82niane lub regury), wschodniej Australii (tzw. gilgai), po\xc5\x82udniowo-wschodnim Sudanie i wschodnim Sudanie Po\xc5\x82udniowym (tzw. badoby). Do niedawna traktowano je jako gleby strefowe, ale ostatnio coraz cz\xc4\x99\xc5\x9bciej \xc5\x82\xc4\x85czy si\xc4\x99 je z wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cymi na ca\xc5\x82ym \xc5\x9bwiecie glebami \xc5\x9br\xc3\xb3dstrefowymi o bardzo drobnym uziarnieniu i przewadze p\xc4\x99czniej\xc4\x85cych minera\xc5\x82\xc3\xb3w ilastych z grupy smektyt\xc3\xb3w (np. ba\xc5\x82ka\xc5\x84skie i polskie smolnice, w\xc5\x82oskie terra nera, rosyjskie slitoziemy, ameryka\xc5\x84skie vertisole).'