b'\n_START_ARTICLE_\nTwierdza Modlin\n_START_PARAGRAPH_\nTwierdza Modlin \xe2\x80\x93 (dawniej Twierdza Georgiewsk) twierdza po\xc5\x82o\xc5\xbcona na Mazowszu u zbiegu Wis\xc5\x82y i Narwi, oko\xc5\x82o 30 km na p\xc3\xb3\xc5\x82nocny zach\xc3\xb3d od Warszawy. Sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 z cytadeli po\xc5\x82o\xc5\xbconej na prawym brzegu Narwi, umocnionych przedmo\xc5\x9bci: kazu\xc5\x84skiego i nowodworskiego oraz z dw\xc3\xb3ch pier\xc5\x9bcieni fort\xc3\xb3w. Jest jedn\xc4\x85 z najwi\xc4\x99kszych i najlepiej zachowanych twierdz w Polsce._NEWLINE_Twierdza Modlin stanowi wielokrotnie rozbudowywany zesp\xc3\xb3\xc5\x82 umocnie\xc5\x84 i zawiera w sobie elementy fortyfikacji francuskiej, rosyjskiej i polskiej. Twierdza by\xc5\x82a czterokrotnie broniona: w 1813, 1831, 1915 i 1939 roku. Ponadto w 1920 w oparciu o ni\xc4\x85 toczy\xc5\x82y si\xc4\x99 walki polsko-bolszewickie. Obsadza\xc5\x82y j\xc4\x85 wojska polskie (Ksi\xc4\x99stwa Warszawskiego, Kr\xc3\xb3lestwa Polskiego, nast\xc4\x99pnie Rzeczypospolitej), francuskie, saskie, wirtemberskie, rosyjskie i niemieckie (II i III Rzeszy). Twierdza jako atrakcja turystyczna nie jest w pe\xc5\x82ni wykorzystywana, a dewastacja niekt\xc3\xb3rych jej obiekt\xc3\xb3w dodatkowo nie sprzyja poprawie tej sytuacji._NEWLINE_Potocznie nazw\xc4\x85 \xe2\x80\x9etwierdza Modlin\xe2\x80\x9d okre\xc5\x9bla si\xc4\x99 jedynie jej centraln\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87, tworz\xc4\x85c\xc4\x85 osiedle Modlin Twierdza Nowego Dworu Mazowieckiego; oznacza ona jednak tak\xc5\xbce forty wewn\xc4\x99trznego i zewn\xc4\x99trznego pier\xc5\x9bcienia wzniesione w okresie od lat 80. XIX wieku do wybuchu I wojny \xc5\x9bwiatowej oraz towarzysz\xc4\x85ce im dzie\xc5\x82a z r\xc3\xb3\xc5\xbcnych okres\xc3\xb3w._NEWLINE_Na terenie fortecy znajduje si\xc4\x99 najd\xc5\x82u\xc5\xbcszy w Europie budynek \xe2\x80\x93 b\xc4\x99d\xc4\x85cy koszarami wojskowymi \xe2\x80\x93 licz\xc4\x85cy 2250 m d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\nDo 1806. Pierwsze umocnienia i plany\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsze fortyfikacje w pobli\xc5\xbcu Modlina wybudowane zosta\xc5\x82y w czasie potopu szwedzkiego \xe2\x80\x93 w 1655 roku wojska szwedzkie za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82y tu ufortyfikowany ob\xc3\xb3z (tzw. Bugskansen). Obecnie nie istniej\xc4\x85 \xc5\xbcadne pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci tego umocnienia. Prace fortyfikacyjne w tym miejscu \xe2\x80\x93 przy wa\xc5\xbcnej przeprawie \xe2\x80\x93 prowadzi\xc5\x82y w okresie wielkiej wojny p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej wojska saskie feldmarsza\xc5\x82ka Adama von Steinaua. Uwag\xc4\x99 na konieczno\xc5\x9b\xc4\x87 ufortyfikowania tego rejonu zwracano te\xc5\xbc w czasach stanis\xc5\x82awowskich. W roku 1794 rosyjski genera\xc5\x82 Pietr Korni\xc5\x82owicz Suchtelen opracowa\xc5\x82 plany twierdzy \xe2\x80\x9eZakroczym\xe2\x80\x9d, jednak prac nad budow\xc4\x85 tej twierdzy nigdy nie podj\xc4\x99to.\n_START_SECTION_\n1806-1815. Okres napoleo\xc5\x84ski. I obrona twierdzy w 1813 roku\n_START_PARAGRAPH_\nBudow\xc4\x99 twierdzy rozpocz\xc4\x99to z rozkazu Napoleona I. 1 grudnia 1806 roku w Poznaniu wyda\xc5\x82 on rozkaz w sprawie ufortyfikowania przycz\xc3\xb3\xc5\x82k\xc3\xb3w w Wyszogrodzie, Modlinie, Serocku i Pradze. W okresie Ksi\xc4\x99stwa Warszawskiego, od wiosny 1807 do lata 1812 roku, powsta\xc5\x82 zasadniczy zr\xc4\x85b twierdzy sk\xc5\x82adaj\xc4\x85cy si\xc4\x99 z obwarowania g\xc5\x82\xc3\xb3wnego (twierdza bastionowa, obecnie obw\xc3\xb3d wewn\xc4\x99trzny cytadeli), trzech wysuni\xc4\x99tych, nieuko\xc5\x84czonych koron (fot.) oraz umocnie\xc5\x84 na przedmo\xc5\x9bciach kazu\xc5\x84skim, nowodworskim i Wyspie Szwedzkiej. By\xc5\x82y to fortyfikacje ceglano-ziemne wznoszone wed\xc5\x82ug nowoczesnej my\xc5\x9bli francuskiej. Autorem pierwszego projektu twierdzy by\xc5\x82 wybitny francuski in\xc5\xbcynier, genera\xc5\x82 Fran\xc3\xa7ois de Chasseloup-Laubat. Do pracy przy wznoszeniu umocnie\xc5\x84 zatrudniono w roku 1812 opr\xc3\xb3cz rzemie\xc5\x9blnik\xc3\xb3w tak\xc5\xbce 10-12 tysi\xc4\x99cy okolicznych ch\xc5\x82op\xc3\xb3w._NEWLINE_W wojnie 1812 roku twierdza modli\xc5\x84ska s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc4\x87 mia\xc5\x82a wraz z umocnieniami w Serocku, Pradze i Zamo\xc5\x9bciu jako oparcie dla operacji wojsk francuskich. Wobec post\xc4\x99p\xc3\xb3w ofensywy napoleo\xc5\x84skiej prace fortyfikacyjne zosta\xc5\x82y w zasadzie przerwane w sierpniu 1812 roku. Po kl\xc4\x99sce wyprawy na Moskw\xc4\x99 pal\xc4\x85ca sta\xc5\x82a si\xc4\x99 potrzeba przygotowania Modlina do obrony. Umocnienia by\xc5\x82y pilnie uzupe\xc5\x82niane i rozbudowywane od grudnia 1812 roku. Obl\xc4\x99\xc5\xbcenie twierdzy przez wojska rosyjskie Iwana Paskiewicza (10 000 \xc5\xbco\xc5\x82nierzy) rozpocz\xc4\x99\xc5\x82o si\xc4\x99 5 lutego 1813. W tej kampanii twierdza modli\xc5\x84ska wype\xc5\x82ni\xc5\x82a swoje zadanie, blokuj\xc4\x85c na obszarze Ksi\xc4\x99stwa Warszawskiego liczne oddzia\xc5\x82y rosyjskie i trwaj\xc4\x85c w walce na g\xc5\x82\xc4\x99bokich ty\xc5\x82ach teatru dzia\xc5\x82a\xc5\x84, gdy g\xc5\x82\xc3\xb3wne wojska Ksi\xc4\x99stwa walczy\xc5\x82y pod komend\xc4\x85 ks. J\xc3\xb3zefa Poniatowskiego w Niemczech. Garnizon twierdzy tworzy\xc5\x82y mieszane oddzia\xc5\x82y polskie, francuskie, saskie i wirtemberskie, dowodzone pocz\xc4\x85tkowo przez genera\xc5\x82a Franciszka Ksawerego Kosseckiego, a nast\xc4\x99pnie przez genera\xc5\x82a Hermana Wilhelma Daendelsa, kt\xc3\xb3rego to Kossecki zosta\xc5\x82 zast\xc4\x99pc\xc4\x85 w czasie dalszej obrony (wed\xc5\x82ug Ma\xc5\x82ej Encyklopedii Wojskowej garnizonem Modlina pocz\xc4\x85tkowo dowodzi\xc5\x82 genera\xc5\x82 Ksawery Kossecki, a dopiero potem dow\xc3\xb3dztwo obj\xc4\x85\xc5\x82 Daendels). \xc5\x81\xc4\x85cznie Modlina broni\xc5\x82o 5230 \xc5\xbco\xc5\x82nierzy, 261 oficer\xc3\xb3w i 120 dzia\xc5\x82, w tym oko\xc5\x82o 4000 polskich \xc5\xbco\xc5\x82nierzy. Obrona Modlina trwa\xc5\x82a nawet wtedy, gdy po kl\xc4\x99sce Napoleona w \xe2\x80\x9eBitwie Narod\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d pod Lipskiem (pa\xc5\xbadziernik 1813) zgas\xc5\x82y nadzieje na ofensyw\xc4\x99 francusk\xc4\x85 w kierunku wschodnim i odblokowanie twierdzy. Twierdza skapitulowa\xc5\x82a 1 grudnia 1813 roku (25 grudnia 1813 wed\xc5\x82ug Ma\xc5\x82ej Encyklopedii Wojskowej), wobec wysokich strat (48,4% stanu wyj\xc5\x9bciowego), wyczerpania si\xc4\x99 amunicji i przeniesienia si\xc4\x99 operacji wojsk w\xc5\x82asnych za Ren. Kapitulacj\xc4\x99 przyj\xc4\x85\xc5\x82 rosyjski genera\xc5\x82 P.Kleinmichel, kt\xc3\xb3ry w lipcu zast\xc4\x85pi\xc5\x82 Paskiewicza.\n_START_SECTION_\n1815-1831. Kr\xc3\xb3lestwo Polskie i powstanie listopadowe. II obrona twierdzy w 1831 roku\n_START_PARAGRAPH_\nW okresie Kr\xc3\xb3lestwa Polskiego w twierdzy stacjonowa\xc5\x82y nieliczne oddzia\xc5\x82y armii polskiej i rosyjskiej. Mimo licznych plan\xc3\xb3w nie podejmowano wi\xc4\x99kszych dzia\xc5\x82a\xc5\x84 maj\xc4\x85cych na celu rozbudow\xc4\x99 twierdzy. W czasie powstania listopadowego i wojny polsko-rosyjskiej 1831 roku twierdza zosta\xc5\x82a sprawnie przygotowana do obrony i uzupe\xc5\x82niona elementami fortyfikacji polowej. Jej komendantem zosta\xc5\x82 mianowany gen. Ignacy Led\xc3\xb3chowski. W czasie operacji letnich 1831 roku twierdza nie by\xc5\x82a atakowana. 8 wrze\xc5\x9bnia 1831 roku do twierdzy wesz\xc5\x82a po kapitulacji Warszawy wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 wojsk polskich \xe2\x80\x93 32,5 tys. \xc5\xbco\xc5\x82nierzy z 91 dzia\xc5\x82ami. Armia nied\xc5\x82ugo p\xc3\xb3\xc5\xbaniej opu\xc5\x9bci\xc5\x82a Modlin i skierowa\xc5\x82a si\xc4\x99 w stron\xc4\x99 P\xc5\x82ocka, za\xc5\x9b sama twierdza zosta\xc5\x82a 25 wrze\xc5\x9bnia okr\xc4\x85\xc5\xbcona przez wojska rosyjskie. Wobec przekroczenia przez armi\xc4\x99 granicy pruskiej obrona Modlina sta\xc5\x82a si\xc4\x99 wkr\xc3\xb3tce bezcelowa; twierdza skapitulowa\xc5\x82a 9 pa\xc5\xbadziernika 1831 roku jako przedostatni punkt oporu powstania.\n_START_SECTION_\n1832-1883. Pierwsza rozbudowa twierdzy i okres stagnacji\n_START_PARAGRAPH_\nLikwidacja autonomii Kr\xc3\xb3lestwa Polskiego po roku 1831 wi\xc4\x85za\xc5\x82a si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc z rozbudow\xc4\x85 fortyfikacji na jego obszarze. Celem tego dzia\xc5\x82ania by\xc5\x82a nie tylko obrona zachodnich rubie\xc5\xbcy Rosji, ale te\xc5\xbc zapobie\xc5\xbcenie kolejnym polskim zrywom. W ten spos\xc3\xb3b powsta\xc5\x82a twierdza w Warszawie (Cytadela Aleksandryjska) (\xd0\x90\xd0\xbb\xd0\xb5\xd0\xba\xd1\x81\xd0\xb0\xd0\xbd\xd0\xb4\xd1\x80\xd0\xbe\xd0\xb2\xd1\x81\xd0\xba\xd0\xb0\xd1\x8f \xd1\x86\xd0\xb8\xd1\x82\xd0\xb0\xd0\xb4\xd0\xb5\xd0\xbb\xd1\x8c). R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w Modlinie, przemianowanym w 1834 roku na \xd0\x9d\xd0\xbe\xd0\xb2\xd0\xbe\xd0\xb3\xd0\xb5\xd0\xbe\xd1\x80\xd0\xb3\xd0\xb8\xd0\xb5\xd0\xb2\xd1\x81\xd0\xba (Nowogieorgiewsk), podj\xc4\x99to szeroko zakrojone prace nad rozbudow\xc4\x85 fortyfikacji. Autorem g\xc5\x82\xc3\xb3wnego planu rozbudowy w latach 1832-1841 by\xc5\x82 genera\xc5\x82 Iwan Dehn. Ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 przebudowy, wraz z modernizacj\xc4\x85 przedmo\xc5\x9bci, zako\xc5\x84czono w roku 1841. Po uko\xc5\x84czeniu twierdza otrzyma\xc5\x82a nazw\xc4\x99 \xd0\x9d\xd0\xbe\xd0\xb2\xd0\xbe\xd0\xb3\xd0\xb5\xd0\xbe\xd1\x80\xd0\xb3\xd0\xb8\xd0\xb5\xd0\xb2\xd1\x81\xd0\xba\xd0\xb0\xd1\x8f \xd0\xba\xd1\x80\xd0\xb5\xd0\xbf\xd0\xbe\xd1\x81\xd1\x82\xd1\x8c (Twierdza Nowogieorgiewska). Kilka lat d\xc5\x82u\xc5\xbcej trwa\xc5\x82a budowa ogromnego, obronnego spichrza zbo\xc5\xbcowego, stanowi\xc4\x85cego g\xc5\x82\xc3\xb3wny magazyn dla wojsk rosyjskich stacjonuj\xc4\x85cych na obszarze Kr\xc3\xb3lestwa._NEWLINE_W latach sze\xc5\x9b\xc4\x87dziesi\xc4\x85tych polecenie rozbudowy i uzupe\xc5\x82nienia Twierdzy Nowogieorgiewsk (Modlin) wyda\xc5\x82 gen. Eduard Totleben. Na jego polecenie wybudowano po 1864 wewn\xc4\x85trz francuskiego rdzenia bastionowego 2250 metrowy obw\xc3\xb3d obronnych koszar obliczony na pomieszczenie 20 tys. \xc5\xbco\xc5\x82nierzy, charakterystyczny dla fortyfikacji rosyjskich (podobne mia\xc5\x82y Twierdza D\xc4\x99blin i twierdza brzeska). Koszary os\xc5\x82aniane z 4 kaponier, sta\xc5\x82y si\xc4\x99 trzecim obwodem twierdzy Modlin. Koszary te, posiadaj\xc4\x85ce strzelnice dla dzia\xc5\x82 i broni piechoty, kaponiery na za\xc5\x82amaniach oraz otoczone rowem stanowi\xc4\x87 mia\xc5\x82y ostatni punkt oporu twierdzy. W omawianym okresie uko\xc5\x84czono porzucone po roku 1813 korony, uzupe\xc5\x82niaj\xc4\x85c je ci\xc4\x85g\xc5\x82ym umocnieniem poligonalnym z rawelinami i murem Carnota. W ci\xc4\x85gu nast\xc4\x99pnych czterdziestu lat twierdza stopniowo stawa\xc5\x82a si\xc4\x99 przestarza\xc5\x82a, mimo to nie podejmowano wi\xc4\x99kszych dzia\xc5\x82a\xc5\x84 w kierunku jej modernizacji. W latach sze\xc5\x9b\xc4\x87dziesi\xc4\x85tych wybudowano tak\xc5\xbce w cytadeli kilka prochowni (magazyn\xc3\xb3w amunicyjnych). Uzupe\xc5\x82niono j\xc4\x85 te\xc5\xbc o fort \xe2\x80\x9eOstro\xc5\x82\xc4\x99ka\xe2\x80\x9d, powsta\xc5\x82y z rozbudowy dzie\xc5\x82a rogowego we wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci twierdzy. Toczone w tym czasie wojny (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie wojna krymska) pokaza\xc5\x82y jednak nowe tendencje w sposobach prowadzenia wojny i budownictwie umocnie\xc5\x84.\n_START_SECTION_\n1883-1915. Twierdza fortowa\n_START_PARAGRAPH_\nDo modernizacji twierdzy, jak i budowy w podobnym czasie innych umocnie\xc5\x84 w zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Rosji (np. Osowiec, Warszawa, D\xc4\x99blin), przyst\xc4\x85piono w 1883, co podyktowane by\xc5\x82o pogarszaj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 sytuacj\xc4\x85 mi\xc4\x99dzynarodow\xc4\x85 \xe2\x80\x93 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie sojuszem niemiecko-austro-w\xc4\x99gierskim (rozszerzony o W\xc5\x82ochy zyska\xc5\x82 ten sojusz miano Tr\xc3\xb3jprzymierza). Wzniesiono w\xc3\xb3wczas pier\xc5\x9bcie\xc5\x84 8 fort\xc3\xb3w wysuni\xc4\x99tych przed dotychczasow\xc4\x85 twierdz\xc4\x99 na odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 2,1 do 4,8 kilometra; ponadto na przedmo\xc5\x9bciu nowodworskim wzniesiono fort \xe2\x80\x9eNad Wis\xc5\x82\xc4\x85\xe2\x80\x9d. Budow\xc4\x99 fort\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rych plany oparto o typowy fort rosyjski wz\xc3\xb3r F1879, uko\xc5\x84czono w 1888. By\xc5\x82y to forty dwuwa\xc5\x82owe (oddzielne wa\xc5\x82y dla artylerii i piechoty), oparte na planie pi\xc4\x99cioboku, o dw\xc3\xb3ch czo\xc5\x82ach. Wszystkie budowle \xe2\x80\x93 koszary, kaponiery i przeciwskarpy \xe2\x80\x93 wznoszono z ceg\xc5\x82y. Forty \xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82a z zapleczem \xe2\x80\x93 cytadel\xc4\x85 sie\xc4\x87 dr\xc3\xb3g fortecznych, kolei w\xc4\x85skotorowej i \xc5\x82\xc4\x85czno\xc5\x9bci. W 1893 powsta\xc5\x82, pierwszy na ziemiach polskich, oddzia\xc5\x82 aeronautyczny wyposa\xc5\xbcony w balony obserwacyjne. Dowodem na technologiczne zap\xc3\xb3\xc5\xbanienie Rosji jest fakt, i\xc5\xbc w momencie uko\xc5\x84czenia by\xc5\x82y to ju\xc5\xbc fortyfikacje przestarza\xc5\x82e._NEWLINE_Pierwsz\xc4\x85 modernizacj\xc4\x99 fort\xc3\xb3w przeprowadzono w latach 1894-1900. Polega\xc5\x82a przede wszystkim na zast\xc4\x85pieniu najwa\xc5\xbcniejszych element\xc3\xb3w zbudowanych z ceg\xc5\x82y ich betonowymi odpowiednikami. W pierwszej kolejno\xc5\x9bci chodzi\xc5\x82o tutaj o przeciwskarpy i kaponiery. Stropy innych obiekt\xc3\xb3w wzmacniano betonem._NEWLINE_Na prze\xc5\x82omie XIX i XX w. powr\xc3\xb3cono do dawniejszej koncepcji tzw. \xe2\x80\x9etr\xc3\xb3jk\xc4\x85ta fortecznego\xe2\x80\x9d (zob. Warszawski Rejon Umocniony). Polega\xc5\x82a ona na oparciu obrony zachodnich rubie\xc5\xbcy cesarstwa na du\xc5\xbcym ugrupowaniu twierdz. Naro\xc5\xbcniki tr\xc3\xb3jk\xc4\x85ta stanowi\xc4\x87 mia\xc5\x82y Modlin, Zegrze i Warszawa, za\xc5\x9b boki uzupe\xc5\x82nia\xc4\x87 siedem fort\xc3\xb3w._NEWLINE_Do\xc5\x9bwiadczenia z przegranej wojny z Japoni\xc4\x85 w latach 1904-1905 wywo\xc5\x82a\xc5\x82y w rosyjskich kr\xc4\x99gach wojskowych przekonanie, \xc5\xbce armia rosyjska winna koncentrowa\xc4\x87 si\xc4\x99 poza obszarem Kr\xc3\xb3lestwa, by mie\xc4\x87 wi\xc4\x99cej czasu na mobilizacj\xc4\x99. Efektem tego by\xc5\x82o wydanie w 1909 rozkazu o likwidacji wszystkich z wyj\xc4\x85tkiem Osowca i Modlina twierdz rosyjskich na tym obszarze. R\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie podj\xc4\x99to decyzj\xc4\x99 o kolejnej rozbudowie Modlina, by m\xc3\xb3g\xc5\x82 stanowi\xc4\x87 on w wypadku wojny punkt oporu na g\xc5\x82\xc4\x99bokich ty\xc5\x82ach wroga. Decyzja o likwidacji nie by\xc5\x82a jednak konsekwentnie przestrzegana wzgl\xc4\x99dem niekt\xc3\xb3rych twierdz i nied\xc5\x82ugo przed wybuchem wojny ponownie przyst\xc4\x85piono do ich rozbudowy._NEWLINE_W 1912 rozpocz\xc4\x99to budow\xc4\x99 zewn\xc4\x99trznego pier\xc5\x9bcienia fort\xc3\xb3w, sk\xc5\x82adaj\xc4\x85cego si\xc4\x99 z 11 obiekt\xc3\xb3w, uzupe\xc5\x82nianego 12 dzie\xc5\x82ami po\xc5\x9brednimi i licznymi zespo\xc5\x82ami prochowni (magazyn\xc3\xb3w amunicji). Forty oddalone by\xc4\x87 mia\xc5\x82y od cytadeli na odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 od 5,3 do 8,5 kilometra. Stare forty mia\xc5\x82y albo uzupe\xc5\x82nia\xc4\x87 obron\xc4\x99 jako druga linia, by\xc5\x82y wtedy modernizowane do najnowszych standard\xc3\xb3w, albo stanowi\xc4\x87 zaplecze mieszkalno-magazynowe dla za\xc5\x82\xc3\xb3g. Na szczeg\xc3\xb3lnie wa\xc5\xbcnych odcinkach zaplanowano budow\xc4\x99 trzech grup fortowych (\xe2\x80\x9eGo\xc5\x82awice\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eCarski Dar\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eJan\xc3\xb3wek\xe2\x80\x9d), czyli zespo\xc5\x82\xc3\xb3w wzajemnie si\xc4\x99 uzupe\xc5\x82niaj\xc4\x85cych dzie\xc5\x82._NEWLINE_Projekty fort\xc3\xb3w oparto na trzech wzorcach: F1909 autorstwa genera\xc5\x82a Konstantina Wieliczko, F1910 oraz GF1908/12, dla grup fortowych, genera\xc5\x82a Nestora Bujnickiego. By\xc5\x82y to forty ziemno-betonowe (w szczeg\xc3\xb3lnie nara\xc5\xbconych na ostrza\xc5\x82 miejscach stosowano p\xc5\x82ytko zbrojony \xc5\xbcelazobeton) o narysie zbli\xc5\xbconym do tr\xc3\xb3jk\xc4\x85ta b\xc4\x85d\xc5\xba trapezu. Mimo ogranicze\xc5\x84, wynikaj\xc4\x85cych z og\xc3\xb3lnej kondycji pa\xc5\x84stwa, zawiera\xc5\x82y szereg nowatorskich rozwi\xc4\x85za\xc5\x84, by\xc5\x82y w\xc5\x9br\xc3\xb3d nich dzie\xc5\x82a nowoczesne i bardzo interesuj\xc4\x85ce z punktu widzenia architektury obronnej, jak Grupa Fortowa \xe2\x80\x9eCarski Dar\xe2\x80\x9d. Posiada\xc5\x82y jednak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wady: w por\xc3\xb3wnaniu do istniej\xc4\x85cych ju\xc5\xbc w fortyfikacji francuskiej czy niemieckiej nowoczesnych dzie\xc5\x82, np. pierwszych grup warownych czy fest, by\xc5\x82y dosy\xc4\x87 schematyczne, dysponowa\xc5\x82y ma\xc5\x82\xc4\x85 ilo\xc5\x9bci\xc4\x85 stanowisk do ukrytej obserwacji itp. Dodatkowo w chwili wybuchu wojny posiada\xc5\x82y ma\xc5\x82o element\xc3\xb3w pancernych. Chocia\xc5\xbc najwa\xc5\xbcniejsze dzie\xc5\x82a, jak np. Fort XV mia\xc5\x82y by\xc4\x87 wyposa\xc5\xbcone w wie\xc5\xbce artyleryjskie i pancerne stanowiska obserwacyjne, wielu z nich nie zamontowano, a rezygnacj\xc4\x99 z innych wymusi\xc5\x82y oszcz\xc4\x99dno\xc5\x9bci. Do rozpocz\xc4\x99cia obl\xc4\x99\xc5\xbcenia twierdzy w 1915 forty nie zosta\xc5\x82y uko\xc5\x84czone. W wielu z nich widoczne s\xc4\x85 \xc5\x9blady pospiesznego doprowadzania do gotowo\xc5\x9bci bojowej, czy nawet budowy prowizorycznych umocnie\xc5\x84. Umocnienia te, mimo swoich wad, dawa\xc5\x82y za\xc5\x82odze dobre zabezpieczenie przed ostrza\xc5\x82em wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci \xc3\xb3wcze\xc5\x9bnie stosowanej artylerii i by\xc5\x82y poprawnie rozmieszczone w terenie._NEWLINE_Mimo nieuko\xc5\x84czenia i pewnych mankament\xc3\xb3w, Twierdza Nowogeorgiewsk ze swoimi 19 fortami i licznymi obiektami mi\xc4\x99dzypola (dzie\xc5\x82a po\xc5\x9brednie, prochownie, umocnienia polowe) by\xc5\x82a jedn\xc4\x85 z najpot\xc4\x99\xc5\xbcniejszych twierdz \xc3\xb3wczesnej Europy, z dzisiejszej perspektywy tak\xc5\xbce jedn\xc4\x85 z bardziej interesuj\xc4\x85cych. Sumy w\xc5\x82o\xc5\xbcone w jej modernizacj\xc4\x99 pozwala\xc5\x82y wierzy\xc4\x87, \xc5\xbce zatrzyma ona na d\xc5\x82ugo ofensyw\xc4\x99 niemieck\xc4\x85. Sta\xc5\x82o si\xc4\x99 jednak inaczej.\n_START_SECTION_\n1915-1918. Modlin w I wojnie \xc5\x9bwiatowej. III obrona twierdzy\n_START_PARAGRAPH_\nObrona twierdzy modli\xc5\x84skiej (nowogeorgiewskiej) w roku 1915 jest przyk\xc5\x82adem stosowanego przez wojska niemieckie b\xc5\x82yskawicznego szturmu twierdzy fortowej. Na prze\xc5\x82omie lipca i sierpnia 1915 roku wojska niemieckie zbli\xc5\xbcy\xc5\x82y si\xc4\x99 do Wis\xc5\x82y. 5 sierpnia zosta\xc5\x82a bez walki zaj\xc4\x99ta Warszawa. Pod Modlin podesz\xc5\x82o mieszane zgrupowanie obl\xc4\x99\xc5\xbcnicze dowodzone przez genera\xc5\x82a Hansa Beselera, licz\xc4\x85ce 80 tys. \xc5\xbco\xc5\x82nierzy, wyposa\xc5\xbconych mi\xc4\x99dzy innymi w pot\xc4\x99\xc5\xbcne mo\xc5\xbadzierze obl\xc4\x99\xc5\xbcnicze kalibru 420 mm. Za\xc5\x82og\xc4\x99 twierdzy stanowi\xc5\x82o licz\xc4\x85ce 105 tys. \xc5\xbco\xc5\x82nierzy zgrupowanie genera\xc5\x82a kawalerii Bobyra, sk\xc5\x82adaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 z do\xc5\x9b\xc4\x87 losowych jednostek. Oddzia\xc5\x82y te posiada\xc5\x82y \xc5\x82\xc4\x85cznie tylko oko\xc5\x82o 60 tys. karabin\xc3\xb3w. Imponuj\xc4\x85ca wydawa\xc5\x82a si\xc4\x99 by\xc4\x87 liczba dzia\xc5\x82 \xe2\x80\x93 oko\xc5\x82o 1000 sztuk. Jednak tylko 250 z nich by\xc5\x82o dzia\xc5\x82ami fortecznymi, a 144 wzgl\xc4\x99dnie nowoczesnymi polowymi; reszta stanowi\xc5\x82a dzia\xc5\x82a przestarza\xc5\x82e. Na domiar z\xc5\x82ego, w r\xc4\x99ce niemieckie jeszcze przed rozpocz\xc4\x99ciem walk wpad\xc5\x82 sztabowy samoch\xc3\xb3d rosyjski wraz z dok\xc5\x82adnymi planami umocnie\xc5\x84._NEWLINE_Obl\xc4\x99\xc5\xbcenie twierdzy trwa\xc5\x82o zaledwie od 9 sierpnia do 20 sierpnia 1915 roku, z czego zasadnicze walki trwa\xc5\x82y tylko sze\xc5\x9b\xc4\x87 dni. Szturm po przygotowaniu artyleryjskim rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 13 sierpnia. Tego dnia Niemcy prze\xc5\x82amali rosyjsk\xc4\x85 obron\xc4\x99 na linii umocnie\xc5\x84 polowych i podeszli pod lini\xc4\x99 fort\xc3\xb3w od strony p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-wschodniej \xe2\x80\x93 na odcinku pomiechowskim. 15 sierpnia wieczorem po d\xc5\x82ugim ostrzale zosta\xc5\x82o zaj\xc4\x99te prawoskrzyd\xc5\x82owe dzie\xc5\x82o grupy \xe2\x80\x9eCarski Dar\xe2\x80\x9d. Nast\xc4\x99pnego dnia, 16 sierpnia p\xc3\xb3\xc5\xbanym wieczorem, po nieudanych kontratakach rosyjskich, niemiecka piechota zdoby\xc5\x82a fort XV. D\xc5\x82ugo bronili si\xc4\x99 natomiast \xc5\xbco\xc5\x82nierze zabarykadowani w dziele lewoskrzyd\xc5\x82owym (fot.). Kolejne kontrataki rosyjskie maj\xc4\x85ce na celu odebranie umocnie\xc5\x84 zako\xc5\x84czy\xc5\x82y si\xc4\x99 niepowodzeniem. W nocy z 17 na 18 sierpnia genera\xc5\x82 Bobyr wyda\xc5\x82 rozkaz opuszczenia umocnie\xc5\x84 zewn\xc4\x99trznego pier\xc5\x9bcienia na odcinku pomiechowskim, kt\xc3\xb3re rankiem 18 zosta\xc5\x82y zaj\xc4\x99te przez Niemc\xc3\xb3w. Decyzja ta, jak i nast\xc4\x99pna, o opuszczeniu i wysadzeniu wszystkich umocnie\xc5\x84 zewn\xc4\x99trznego pier\xc5\x9bcienia na prawym brzegu Wis\xc5\x82y, pog\xc5\x82\xc4\x99bi\xc5\x82a rozk\xc5\x82ad za\xc5\x82ogi twierdzy. Prowadzony 19 sierpnia ostrza\xc5\x82 fort\xc3\xb3w II i III, jak i samej cytadeli, poprzedza\xc5\x82 szturm generalny twierdzy. Po po\xc5\x82udniu 19 sierpnia Niemcy zaj\xc4\x99li wspomniane forty, a oko\xc5\x82o godziny 19 wkroczyli do cytadeli. 20 sierpnia genera\xc5\x82 Bobyr z\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 podpis pod aktem kapitulacji twierdzy nowogeorgiewskiej._NEWLINE_Na tak zaskakuj\xc4\x85co szybki upadek najpot\xc4\x99\xc5\xbcniejszej rosyjskiej twierdzy z\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82o si\xc4\x99 wiele czynnik\xc3\xb3w. Obro\xc5\x84c\xc3\xb3w os\xc5\x82abia\xc5\x82o kiepskie wyszkolenie do walk w twierdzy i brak odpowiedniego wyposa\xc5\xbcenia, brak wyko\xc5\x84czenia wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci obiekt\xc3\xb3w pier\xc5\x9bcienia zewn\xc4\x99trznego twierdzy i nade wszystko s\xc5\x82aba wola walki tak dow\xc3\xb3dc\xc3\xb3w, jak i ich podkomendnych. \xc5\xbbo\xc5\x82nierze armii rosyjskiej zdobywali si\xc4\x99 jednak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc na wielkie bohaterstwo, jak to w czasie walk o grup\xc4\x99 \xe2\x80\x9eCarski Dar\xe2\x80\x9d. Z kolei na korzy\xc5\x9b\xc4\x87 Niemc\xc3\xb3w przemawia\xc5\x82o doskona\xc5\x82e wyszkolenie wojsk w prowadzeniu atak\xc3\xb3w na obiekty umocnione (armia niemiecka mia\xc5\x82a ju\xc5\xbc za sob\xc4\x85 szereg r\xc3\xb3wnie imponuj\xc4\x85cych i b\xc5\x82yskawicznych szturm\xc3\xb3w na twierdze w roku 1914 \xe2\x80\x93 np. Li\xc3\xa8ge, Maubeuge czy Antwerpi\xc4\x99, kt\xc3\xb3rej szturmem dowodzi\xc5\x82 ten sam genera\xc5\x82 Beseler), wyposa\xc5\xbcenie w nowoczesn\xc4\x85 artyleri\xc4\x99 obl\xc4\x99\xc5\xbcnicz\xc4\x85 i posiadanie pe\xc5\x82nych plan\xc3\xb3w twierdzy, o czym ju\xc5\xbc wspomniano. Upadek twierdz takich jak Antwerpia czy Modlin znacznie os\xc5\x82abia\xc5\x82 wiar\xc4\x99 alianckich sztabowc\xc3\xb3w w obiekty umocnione i sta\xc5\x82 si\xc4\x99 przyczyn\xc4\x85 pocz\xc4\x85tkowych sukces\xc3\xb3w niemieckich w szturmie na Verdun._NEWLINE_Do roku 1918 obiekty twierdzy by\xc5\x82y wykorzystywane przez wojska niemieckie na potrzeby magazynowe, szpitalne itp.\n_START_SECTION_\n1918\xe2\x80\x931939. Twierdza Wojska Polskiego\n_START_PARAGRAPH_\nPo odzyskaniu przez Polsk\xc4\x99 niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bci Modlin szybko sta\xc5\x82 si\xc4\x99 ponownie wa\xc5\xbcnym umocnieniem \xe2\x80\x93 tym razem w czasie wojny 1920 roku. Twierdza Modlin sta\xc5\x82a si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnym punktem obrony 5. Armii genera\xc5\x82a W\xc5\x82adys\xc5\x82awa Sikorskiego na linii Wkry. Wojska radzieckie zdoby\xc5\x82y w ci\xc4\x99\xc5\xbckich walkach w po\xc5\x82owie sierpnia 1920 roku kilka fort\xc3\xb3w, jednak wobec zwyci\xc4\x99skiej kontrofensywy polskiej znad Wieprza wojska genera\xc5\x82a Sikorskiego r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc przesz\xc5\x82y do dzia\xc5\x82a\xc5\x84 zaczepnych._NEWLINE_W okresie mi\xc4\x99dzywojennym twierdza spe\xc5\x82nia\xc5\x82a dwie role. Po pierwsze, by\xc5\x82a bardzo wa\xc5\xbcnym garnizonem i magazynem. Znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 tutaj m.in. Szko\xc5\x82a Podchor\xc4\x85\xc5\xbcych Broni Pancernych, Centrum Wyszkolenia Saper\xc3\xb3w oraz siedziby licznych jednostek armijnych. Po drugie, odgrywa\xc5\x82a rol\xc4\x99 polskiego poligonu fortecznego. Odrodzona Polska, zagro\xc5\xbcona przez Niemcy i Rosj\xc4\x99 Radzieck\xc4\x85, stan\xc4\x99\xc5\x82a przed konieczno\xc5\x9bci\xc4\x85 budowy w\xc5\x82asnych umocnie\xc5\x84, nie posiadaj\xc4\x85c do tego do\xc5\x9bwiadcze\xc5\x84 ani \xc5\x9brodk\xc3\xb3w odpowiednich, by bezpo\xc5\x9brednio kopiowa\xc4\x87 rozwi\xc4\x85zania francuskie (Linia Maginota). W fortach Modlina zainstalowano wi\xc4\x99c kilka eksperymentalnych kopu\xc5\x82 pancernych dla obserwacji i karabin\xc3\xb3w maszynowych (fot.), wybudowano do\xc5\x9bwiadczalne schrony bojowe oraz testowano bro\xc5\x84 forteczn\xc4\x85. R\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie stare umocnienia by\xc5\x82y konserwowane \xe2\x80\x93 brano pod uwag\xc4\x99 ich wykorzystanie w czasie ewentualnego konfliktu w przysz\xc5\x82o\xc5\x9bci. Obiekty do\xc5\x9bwiadczalne r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc budowano z my\xc5\x9bl\xc4\x85 o ich w\xc5\x82\xc4\x85czeniu do struktury obronnej twierdzy. Ponadto w Modlinie mie\xc5\x9bci\xc5\x82 si\xc4\x99 port wojenny i stocznia rzeczna._NEWLINE_24 marca 1928 Minister Spraw Wojskowych, marsza\xc5\x82ek Polski J\xc3\xb3zef Pi\xc5\x82sudski, zarz\xc4\x85dzi\xc5\x82 przeniesienie Oficerskiego Trybuna\xc5\x82u Orzekaj\xc4\x85cego z Warszawy do Modlina._NEWLINE_24 stycznia 1930 roku Minister Spraw Wojskowych marsza\xc5\x82ek Polski J\xc3\xb3zef Pi\xc5\x82sudski powo\xc5\x82a\xc5\x82 Komisj\xc4\x99 Odbudowy Modlina pod przewodnictwem pu\xc5\x82kownika Boles\xc5\x82awa Jatelnickiego._NEWLINE_Tu\xc5\xbc przed wybuchem wojny wzniesiono w twierdzy sze\xc5\x9b\xc4\x87 ma\xc5\x82ych schron\xc3\xb3w bojowych na dwa ci\xc4\x99\xc5\xbckie karabiny maszynowe ka\xc5\xbcdy. Wykonano tak\xc5\xbce odcinki row\xc3\xb3w przeciwpancernych i szereg ziemnych umocnie\xc5\x84 polowych. Niekt\xc3\xb3re umocnienia twierdzy \xe2\x80\x93 np. prochownie \xe2\x80\x93 wykorzystano na schrony przeciwlotnicze oddzia\xc5\x82\xc3\xb3w armijnych. Rubie\xc5\xbc obronn\xc4\x85 zaplanowano wzd\xc5\x82u\xc5\xbc wewn\xc4\x99trznego pier\xc5\x9bcienia fort\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nOkres powojenny\n_START_PARAGRAPH_\nPo wojnie wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 obiekt\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 zar\xc3\xb3wno cytadel\xc4\x99, jak i forty \xe2\x80\x93 zajmowa\xc5\x82o Wojsko Polskie. Obecnie wiele umocnie\xc5\x84 zosta\xc5\x82o opuszczonych (m.in. Fort V, Fort XII, Fort XIV), staj\xc4\x85c si\xc4\x99 celem daleko id\xc4\x85cej i nieodwracalnej dewastacji \xe2\x80\x93 zjawisko kradzie\xc5\xbcy oryginalnych element\xc3\xb3w pancernych i pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci wyposa\xc5\xbcenia nasili\xc5\x82o si\xc4\x99 szczeg\xc3\xb3lnie w ostatnich latach. Liczne obiekty zosta\xc5\x82y wydzier\xc5\xbcawione dla potrzeb dzia\xc5\x82ek wypoczynkowych (np. Fort XI, Fort XVI, Dzie\xc5\x82o D-8). Pojawiaj\xc4\x85 si\xc4\x99 jednak tak\xc5\xbce przyk\xc5\x82ady pozytywnego wykorzystania zabytkowych umocnie\xc5\x84 dla cel\xc3\xb3w turystycznych. Prowadzone s\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc badania naukowe._NEWLINE_Na terenie twierdzy, na p\xc3\xb3\xc5\x82noc od cytadeli, znajduje si\xc4\x99 port lotniczy Warszawa-Modlin \xe2\x80\x93 dawne lotnisko wojskowe, wykorzystywane dla obs\xc5\x82ugi ruchu pasa\xc5\xbcerskiego, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie tzw. tanich linii lotniczych._NEWLINE_W pa\xc5\xbadzierniku 2008 wewn\xc4\x99trzny obw\xc3\xb3d obronny Cytadeli wraz z koszarami obronnym, wpisane do rejestru zabytk\xc3\xb3w wojew\xc3\xb3dztwa mazowieckiego decyzj\xc4\x85 z dnia 19.04.1957 pod numerem 1062/69, zosta\xc5\x82y wystawione na sprzeda\xc5\xbc przez Agencj\xc4\x99 Mienia Wojskowego w drodze przetargu, za cen\xc4\x99 wywo\xc5\x82awcz\xc4\x85 220 mln z\xc5\x82otych z bonifikat\xc4\x85 50% wylicytowanej przy zakupie ceny, z tytu\xc5\x82u wpisania nieruchomo\xc5\x9bci do rejestru zabytk\xc3\xb3w. Przetarg odby\xc5\x82 si\xc4\x99 10.12.2008 r. Kolejny przetarg z cen\xc4\x85 wywo\xc5\x82awcz\xc4\x85 160 mln z\xc5\x82otych, zaplanowany na 21.08.2009 r, r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc nie przyni\xc3\xb3s\xc5\x82 rozstrzygni\xc4\x99cia. Dopiero w dziewi\xc4\x85tym przetargu, dnia 12.08.2013, obszar twierdzy o pow. 58 ha zmieni\xc5\x82 w\xc5\x82a\xc5\x9bciciela, kt\xc3\xb3rym zosta\xc5\x82a sp\xc3\xb3\xc5\x82ka Konkret SA z Poznania. Warto\xc5\x9b\xc4\x87 transakcji po udzielonych bonifikatach wynios\xc5\x82a 17,85 mln z\xc5\x82otych._NEWLINE_W chwili obecnej konserwator zabytk\xc3\xb3w dopuszcza bardzo szerokie mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci adaptacji i przerobienia koszar (np. do funkcji mieszkalnych, hotelowych, us\xc5\x82ugowych, kulturalnych i turystycznych) pod warunkiem zachowania bry\xc5\x82y budynku oraz pozostawienia terenu cytadeli, cz\xc4\x99\xc5\x9bci wn\xc4\x99trz oraz cz\xc4\x99\xc5\x9bci budynku koszar wraz z tarasami widokowymi na dw\xc3\xb3ch wie\xc5\xbcach jako og\xc3\xb3lnodost\xc4\x99pnych. Dopuszczono natomiast wprowadzenie podziemnych parking\xc3\xb3w i dojazd\xc3\xb3w, form ma\xc5\x82ej architektury oraz niezb\xc4\x99dnych nowych ci\xc4\x85g\xc3\xb3w komunikacyjnych.\n_START_SECTION_\nTurystyka i zwiedzanie\n_START_PARAGRAPH_\nObecnie mo\xc5\xbcliwe jest zwiedzanie niekt\xc3\xb3rych obiekt\xc3\xb3w twierdzy, zar\xc3\xb3wno indywidualnie, jak i w grupach zorganizowanych. Zagospodarowane turystycznie s\xc4\x85: cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 koszar obronnych cytadeli (wie\xc5\xbca zachodnia, tzw. Tatarska), cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 umocnie\xc5\x84 i zabudowa\xc5\x84 zaplecza (tzw. Elewator) oraz Brama Ostro\xc5\x82\xc4\x99cka. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d fort\xc3\xb3w mo\xc5\xbcliwe jest zwiedzanie Fortu X w Henrysinie. Do niekt\xc3\xb3rych spo\xc5\x9br\xc3\xb3d pozosta\xc5\x82ych fort\xc3\xb3w wst\xc4\x99p mo\xc5\xbcliwy jest po skontaktowaniu si\xc4\x99 z administracj\xc4\x85 zajmuj\xc4\x85cych je instytucji._NEWLINE_Na terenie twierdzy dzia\xc5\x82aj\xc4\x85 Towarzystwo Przyjaci\xc3\xb3\xc5\x82 Twierdzy Modlin im. gen. Ignacego Pr\xc4\x85dzy\xc5\x84skiego oraz Oddzia\xc5\x82 PTTK \xe2\x80\x93 Klub Przewodnik\xc3\xb3w Terenowych \xe2\x80\x9eBastion\xe2\x80\x9d, \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85ce us\xc5\x82ugi przewodnickie i zajmuj\xc4\x85ce si\xc4\x99 organizacj\xc4\x85 imprez dla grup zorganizowanych. Funkcjonuje r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Fundacja \xe2\x80\x9ePark Militarny Twierdzy Modlin\xe2\x80\x9d, organizuj\xc4\x85ca imprezy rekonstrukcyjne w Twierdzy._NEWLINE_Na terenie Twierdzy Modlin, na parterze w jednej z carskich kamienic, wybudowanych pod koniec XIX w., dla kadry oficerskiej, mie\xc5\x9bci si\xc4\x99 restauracja._NEWLINE_Od 8 wrze\xc5\x9bnia 2012 r. w Twierdzy Modlin funkcjonuje r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc szlak turystyczny Ba\xc5\x9bki Murma\xc5\x84skiej, kt\xc3\xb3ry w formie atrakcyjnej gry miejskiej prezentuje zwiedzaj\xc4\x85cym (zw\xc5\x82aszcza najm\xc5\x82odszym) zabytki twierdzy.'