b'\n_START_ARTICLE_\nNieprzezroczysto\xc5\x9b\xc4\x87 odniesienia\n_START_PARAGRAPH_\nNieprzezroczysto\xc5\x9b\xc4\x87 odniesienia (ang. opacity of reference) \xe2\x80\x93 poj\xc4\x99cie spopularyzowane przez W.V.O. Quine\xe2\x80\x99a. Om\xc3\xb3wienie tego poj\xc4\x99cia znajduje si\xc4\x99 w rozprawie S\xc5\x82owo i przedmiot (Word and Object, 1960). Zosta\xc5\x82o ono zdefiniowane przy u\xc5\xbcyciu poj\xc4\x99cia pozycji czysto odniesieniowej, u\xc5\xbcytecznego w analizie filozoficznego problemu znaczenia._NEWLINE_Wraz z koncepcj\xc4\x85 przek\xc5\x82adu radykalnego, nieprzezroczysto\xc5\x9b\xc4\x87 odniesienia wi\xc4\x85\xc5\xbce si\xc4\x99 u Quine\xe2\x80\x99a z odrzuceniem w jego filozofii j\xc4\x99zyka wszelkich kontekst\xc3\xb3w intensjonalnych, czyli takich, w kt\xc3\xb3rych podstawienie terminu o tym samym odniesieniu, ale o innym sensie, nie gwarantuje zachowania prawdziwo\xc5\x9bci ca\xc5\x82ego zdania.\n_START_SECTION_\nPozycja czysto odniesieniowa\n_START_PARAGRAPH_\nW paragrafie 30. rozprawy S\xc5\x82owa i przedmiotu, Quine wprowadza poj\xc4\x99cie pozycji czysto odniesieniowej (purely referential position). Pozycja terminu w zdaniu jest czysto odniesieniowa wtedy i tylko wtedy, gdy mo\xc5\xbcna podstawi\xc4\x87 dowolny inny termin maj\xc4\x85cy to samo odniesienie bez ryzyka zmiany warto\xc5\x9bci logicznej zdania (s. 166 wydania polskiego). Przeciwnie, dany termin wyst\xc4\x99puje w pozycji, kt\xc3\xb3ra nie jest czysto odniesieniowa, wtedy i tylko wtedy, gdy podstawienie terminu o tym samym odniesieniu mo\xc5\xbce prowadzi\xc4\x87 do zmiany warto\xc5\x9bci logicznej zdania. Kryterium to zwane jest podstawianiem identyczno\xc5\x9bci. Dla uproszczenia w nazwie \xe2\x80\x9epozycja czysto odniesieniowa\xe2\x80\x9d mo\xc5\xbcna opuszcza\xc4\x87 przys\xc5\x82\xc3\xb3wek i m\xc3\xb3wi\xc4\x87 \xe2\x80\x9epozycja odniesieniowa\xe2\x80\x9d, o ile tylko nie prowadzi to do nieporozumie\xc5\x84, o czym poni\xc5\xbcej. Ponadto warto doda\xc4\x87, \xc5\xbce zar\xc3\xb3wno poj\xc4\x99cie, jak i kryterium, zosta\xc5\x82y wprowadzone przez Gottloba Fregego w rozprawie Sens i nominat (\xc3\x9cber Sinn und Bedeutung, 1892)._NEWLINE_Intuicja stoj\xc4\x85ca za poj\xc4\x99ciem pozycji czysto odniesieniowej jest elementarna: termin stoi w pozycji odniesieniowej w\xc3\xb3wczas, gdy dla warto\xc5\x9bci logicznej zdania istotne jest tylko odniesienie przedmiotowe (znaczenie, denotacja), a nie okre\xc5\x9blenie tego odniesienia (sens, konotacja). Quine wyja\xc5\x9bnia to na przyk\xc5\x82adzie nazwy jednostkowej \xe2\x80\x9cTuliusz\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3ra jest przydomkiem Cycerona. Nazwa \xe2\x80\x9cTuliusz\xe2\x80\x9d wyst\xc4\x99puje w pozycji czysto odniesieniowej w zdaniu:_NEWLINE_(1) Tuliusz by\xc5\x82 Rzymianinem._NEWLINE_Zdanie to nie przestanie by\xc4\x87 prawdziwe, je\xc5\x9bli zamiast nazwy \xe2\x80\x9eTuliusz\xe2\x80\x9d wstawimy dowoln\xc4\x85 inn\xc4\x85 nazw\xc4\x99, kt\xc3\xb3rej odniesieniem b\xc4\x99dzie Cyceron._NEWLINE_W og\xc3\xb3lno\xc5\x9bci terminy wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 w pozycji czysto odniesieniowej w zdaniach orzekaj\xc4\x85cych. Wynika to z faktu, powiada Quine, \xc5\xbce zdanie orzekaj\xc4\x85ce jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy o przedmiocie, oznaczanym przez termin jednostkowy, prawdziwie mo\xc5\xbcna orzec termin og\xc3\xb3lny, wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cy w pozycji gramatycznej orzecznika. Nie jest zatem istotne, przy pomocy jakiej dok\xc5\x82adnie nazwy \xc3\xb3w przedmiot zostanie wskazany; wa\xc5\xbcne jest tylko to, kt\xc3\xb3ry to przedmiot (s. 166 \xe2\x80\x93 167). Natomiast w zdaniu_NEWLINE_(2) \xe2\x80\x9eTuliusz mieszka\xc5\x82 w Rzymie\xe2\x80\x9d jest trochejem._NEWLINE_nazwa \xe2\x80\x9eTuliusz\xe2\x80\x9d pojawia si\xc4\x99 w pozycji, kt\xc3\xb3ra nie jest czysto odniesieniowa. Aby to stwierdzi\xc4\x87, wystarczy zauwa\xc5\xbcy\xc4\x87, \xc5\xbce zdanie \xe2\x80\x9eCyceron mieszka\xc5\x82 w Rzymie\xe2\x80\x9d nie jest trochejem, a wi\xc4\x99c podstawienie nazwy o tej samej ekstensji zmienia warto\xc5\x9b\xc4\x87 logiczn\xc4\x85 zdania wyj\xc5\x9bciowego. O pozycji odniesieniowej i nieodniesieniowej w logice cz\xc4\x99\xc5\x9bciej m\xc3\xb3wi si\xc4\x99 w terminach funktor\xc3\xb3w intensjonalnych i ekstensjonalnych. To, \xc5\xbce termin jest w pozycji odniesieniowej, mo\xc5\xbce wyartyku\xc5\x82owa\xc4\x87 inaczej, m\xc3\xb3wi\xc4\x85c, \xc5\xbce jest on argumentem funktora ekstensjonalnego. Natomiast pojawienie si\xc4\x99 pozycji nieodniesieniowej niezawodnie wskazuje na obecno\xc5\x9b\xc4\x87 funktora intensjonalnego.\n_START_SECTION_\nPozycja odniesieniowa i pozycja czysto odniesieniowa\n_START_PARAGRAPH_\nCzysto\xc5\x9b\xc4\x87 odniesienia sposob\xc3\xb3w wik\xc5\x82ania termin\xc3\xb3w w zdania jest cech\xc4\x85 stopniowaln\xc4\x85. Quine ilustruje to przyk\xc5\x82adem zdania:_NEWLINE_(3) Komisarz szuka prezesa zarz\xc4\x85du szpitala._NEWLINE_Za\xc5\x82\xc3\xb3\xc5\xbcmy teraz, \xc5\xbce prezes zarz\xc4\x85du szpitala zosta\xc5\x82 dziekanem na tyle niedawno, \xc5\xbce komisarz nic na ten temat nie wie. Wy\xc5\x82ania si\xc4\x99 kwestia, czy sk\xc5\x82onni byliby\xc5\x9bmy w tej sytuacji uzna\xc4\x87 za prawdziwe zdanie:_NEWLINE_(4) Komisarz szuka dziekana._NEWLINE_Je\xc5\x9bli tak, oznacza to, \xc5\xbce traktujemy pozycj\xc4\x99 po prawej stronie funktora \xe2\x80\x9eszuka\xe2\x80\x9d jako czysto odniesieniow\xc4\x85. Jednak z drugiej strony nie jeste\xc5\x9bmy zmuszeni tego robi\xc4\x87, mo\xc5\xbcna uzna\xc4\x87 prawdziwo\xc5\x9b\xc4\x87 (3), odrzucaj\xc4\x85c jednocze\xc5\x9bnie (4). W przypadku zdania (1) takie rozterki si\xc4\x99 nie pojawiaj\xc4\x85, co \xc5\x9bwiadczy o tym, \xc5\xbce nazwa \xe2\x80\x9eTuliusz\xe2\x80\x9d rzeczywi\xc5\x9bcie zajmuje pozycj\xc4\x99 czysto odniesieniow\xc4\x85 (s. 166). Podobny jest przypadek funktora kognitywnego \xe2\x80\x9ea s\xc4\x85dzi, \xc5\xbce p\xe2\x80\x9d. Rozwa\xc5\xbcmy zdanie:_NEWLINE_(5) Tom s\xc4\x85dzi, \xc5\xbce Cyceron zdemaskowa\xc5\x82 Katylin\xc4\x99._NEWLINE_Je\xc5\x9bli przyjmiemy teraz, \xc5\xbce Tom nie wie, \xc5\xbce Tuliusz i Cyceron to jedna i ta sama osoba, kwestia prawdziwo\xc5\x9bci zdania (6) stanie si\xc4\x99 niejasna:_NEWLINE_(6) Tom s\xc4\x85dzi, \xc5\xbce Tuliusz zdemaskowa\xc5\x82 Katylin\xc4\x99._NEWLINE_Mo\xc5\xbcna bowiem interpretowa\xc4\x87 ten problem dwojako. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby przyj\xc4\x85\xc4\x87, \xc5\xbce operator kognitywny s\xc4\x85dzenia wprowadza pozycj\xc4\x99 nieprzezroczyst\xc4\x85 i uzna\xc4\x87, \xc5\xbce zdanie (5) nie poci\xc4\x85ga za sob\xc4\x85 prawdziwo\xc5\x9bci zdania (6), poniewa\xc5\xbc Tom sam nie zgodzi\xc5\x82by si\xc4\x99 z s\xc4\x85dem wyra\xc5\xbconym w zdanie (6), jakkolwiek zdanie (5) prawdziwie opisuje jego przekonania. Mo\xc5\xbcna jednak stwierdzi\xc4\x87 przeciwnie. Skoro Tom wie, \xc5\xbce Cyceron zdemaskowa\xc5\x82 Katylin\xc4\x99, to wie on to o osobie desygnowanej przez nazw\xc4\x99 \xe2\x80\x9eCyceron\xe2\x80\x9d, \xc5\xbce zdemaskowa\xc5\x82a Katylin\xc4\x99. A skoro osoba desygnowana przy pomocy nazwy \xe2\x80\x9eCyceron\xe2\x80\x9d jest dok\xc5\x82adnie t\xc4\x99 sam\xc4\x85 osob\xc4\x85, kt\xc3\xb3ra jest jednoznacznie oznaczana przez nazw\xc4\x99 \xe2\x80\x9eTuliusz\xe2\x80\x9d, to Tom s\xc4\x85dzi o Tuliuszu, \xc5\xbce zdemaskowa\xc5\x82 Katylin\xc4\x99. A wi\xc4\x99c zdanie (6) wynika ze zdania (5), nawet je\xc5\x9bli Tom przeczy, i\xc5\xbcby wyznawa\xc5\x82 s\xc4\x85d wyra\xc5\xbcony w (6) (s. 169).\n_START_SECTION_\nRozszerzenie poj\xc4\x99cia pozycji czysto odniesieniowych na nazwy\n_START_PARAGRAPH_\nPoj\xc4\x99cie pozycji czysto odniesieniowej w zdaniu w spos\xc3\xb3b naturalny daje si\xc4\x99 rozszerzy\xc4\x87 na nazwy. Przyk\xc5\x82adem operatora nazwotw\xc3\xb3rczego, kt\xc3\xb3ry wprowadza pozycje nieodniesieniowe, jest dla Quine\xe2\x80\x99a cudzys\xc5\x82\xc3\xb3w . Je\xc5\x9bli np. zdanie (1) we\xc5\xbamiemy w cudzys\xc5\x82\xc3\xb3w, otrzymamy termin jednostkowy (7), kt\xc3\xb3rego jedynym desygnatem jest zdanie (1):_NEWLINE_(7) \xe2\x80\x9eTuliusz by\xc5\x82 Rzymianinem\xe2\x80\x9d_NEWLINE_Nazwa \xe2\x80\x9eTuliusz\xe2\x80\x9d wyst\xc4\x99puje w zdaniu (2) w pozycji, kt\xc3\xb3ra nie jest czysto odniesieniowa, w\xc5\x82a\xc5\x9bnie z tego wzgl\xc4\x99du, \xc5\xbce zajmuje nieodniesieniow\xc4\x85 pozycj\xc4\x99 w nazwie (7), utworzonej wskutek wzi\xc4\x99cia w cudzys\xc5\x82\xc3\xb3w zdania (1)._NEWLINE_\xe2\x80\x9eW przypadku pozycji wewn\xc4\x85trz zda\xc5\x84 kryterium stanowi, \xc5\xbce ca\xc5\x82e zdanie zachowuje sw\xc4\x85 warto\xc5\x9b\xc4\x87 logiczn\xc4\x85, kiedy zast\xc4\x99pujemy zawarty w nim termin jednostkowy dowolnym innym terminem o tym samym odniesieniu. W przypadku pozycji wewn\xc4\x85trz termin\xc3\xb3w jednostkowych nasze kryterium stanowi, \xc5\xbce ca\xc5\x82y termin jednostkowy zachowuje swoje odniesienie, kiedy w ten sam spos\xc3\xb3b zast\xc4\x99pujemy zawarty w nim termin jednostkowy\xe2\x80\x9d (s. 167)._NEWLINE_Je\xc5\x9bli w nazwie (7) zamiast terminu \xe2\x80\x9eTuliusz\xe2\x80\x9d podstawimy termin \xe2\x80\x9eCyceron\xe2\x80\x9d otrzymany dwie r\xc3\xb3\xc5\xbcne nazwy, tzn. dwie nazwy, z kt\xc3\xb3rych ka\xc5\xbcda ma inne odniesienie. Odniesieniem nazwy \xe2\x80\x9eTuliusz by\xc5\x82 Rzymianinem\xe2\x80\x9d jest zdanie m\xc3\xb3wi\xc4\x85ce o tym, \xc5\xbce Tuliusz by\xc5\x82 Rzymianinem, a odniesieniem nazwy \xe2\x80\x9eCyceron by\xc5\x82 Rzymianinem\xe2\x80\x9d jest zdanie, kt\xc3\xb3re konstatuje, \xc5\xbce Cyceron by\xc5\x82 Rzymianinem._NEWLINE_Og\xc3\xb3lnie rzecz bior\xc4\x85c, fakt, \xc5\xbce jaki\xc5\x9b operator wprowadza terminy w pozycjach nieodniesieniowych jest jego wad\xc4\x85, poniewa\xc5\xbc mo\xc5\xbce prowadzi\xc4\x87 do nieporozumie\xc5\x84, poniewa\xc5\xbc termin \xe2\x80\x9eTuliusz\xe2\x80\x9d wyst\xc4\x99puje w nazwie (7) na podobnej zasadzie jak s\xc5\x82owo \xe2\x80\x9estres\xe2\x80\x9d w s\xc5\x82owie \xe2\x80\x9estreszczenie\xe2\x80\x9d czy \xe2\x80\x9etak\xe2\x80\x9d w wyrazie \xe2\x80\x9eptak\xe2\x80\x9d. Dlatego Quine proponuje tworzy\xc4\x87 nazwy zda\xc5\x84 nie przy pomocy operatora wzi\xc4\x99cia w cudzys\xc5\x82\xc3\xb3w, ale przez literowanie. Nazw\xc4\x85 zdania (1) nie by\xc5\x82by termin (7), ale termin_NEWLINE_(8) te-u-el-i-u-es-zet-odst\xc4\x99p-be-igrek-e\xc5\x82-odst\xc4\x99p-er-zet-igrek-em-i-a-en-i-en-e-em_NEWLINE_Jak wida\xc4\x87 operator literowania nie tworzy pozycji nieodniesieniowych, poniewa\xc5\xbc w og\xc3\xb3le nie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 w nim ci\xc4\x85gi liter to\xc5\xbcsame z nazwami termin\xc3\xb3w wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cych w zdaniu wyj\xc5\x9bciowym, dla kt\xc3\xb3rego nazw\xc4\x99 tworzymy.\n_START_SECTION_\nPrzezroczysto\xc5\x9b\xc4\x87 i nieprzezroczysto\xc5\x9b\xc4\x87 odniesienia\n_START_PARAGRAPH_\nO konstrukcjach j\xc4\x99zykowych, w kt\xc3\xb3rych wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 terminy w pozycji czysto odniesieniowej, m\xc3\xb3wimy, \xc5\xbce przys\xc5\x82uguje im odniesieniowa przezroczysto\xc5\x9b\xc4\x87. Metafora ta oddaje pewn\xc4\x85 w\xc5\x82asno\xc5\x9b\xc4\x87 tych pozycji, a mianowicie fakt, \xc5\xbce maj\xc4\x85 ona jak gdyby nie przykuwa\xc4\x87 uwagi do siebie, a jedynie wskazywa\xc4\x87 na desygnowany obiekt, a zatem funkcjonowa\xc4\x87 niczym doskonale przezroczysta szyba, przez kt\xc3\xb3r\xc4\x85 patrzymy na obiekty stoj\xc4\x85ce za ni\xc4\x85, ale kt\xc3\xb3rej nie widzimy. Z kolei odniesieniowo nieprzezroczyste s\xc4\x85 te wyra\xc5\xbcenia, w kt\xc3\xb3rych terminy nie znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 w pozycji czysto odniesieniowej. Nale\xc5\xbcy wspomnie\xc4\x87, \xc5\xbce termin zosta\xc5\x82 wprowadzony przez Whiteheada i Russella w dziele Principia Mathematica. Quine formu\xc5\x82uje definicj\xc4\x99 przezroczysto\xc5\x9bci odniesienia bardziej formalnie nast\xc4\x99puj\xc4\x85co:_NEWLINE_\xe2\x80\x9eSpos\xc3\xb3b zawierania \xce\xa6 nazywam odniesieniowo przezroczystym, gdy dowolne czysto odniesieniowe wyst\xc4\x85pienie terminu jednostkowego t w terminie lub zdaniu \xce\xa8(t) jest r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc czysto odniesieniowe w d\xc5\x82u\xc5\xbcszym terminie lub zdaniu \xce\xa6(\xce\xa8(t))\xe2\x80\x9d (s. 168)._NEWLINE_W tym uj\xc4\x99ciu cudzys\xc5\x82\xc3\xb3w nie jest przezroczysty odniesieniowo sposobem zawierania, poniewa\xc5\xbc je\xc5\x9bli ujmiemy w cudzys\xc5\x82\xc3\xb3w zdanie orzekaj\xc4\x85ce (np. zdanie (1)), kt\xc3\xb3re, jak wiemy, posiada tylko pozycje czysto odniesieniowe, pozycje owe stan\xc4\x85 si\xc4\x99 nieodniesieniowe (jak w przyk\xc5\x82adzie (7)). Mo\xc5\xbcna si\xc4\x99 zastanowi\xc4\x87, czy nie da\xc5\x82oby si\xc4\x99 pro\xc5\x9bciej sformu\xc5\x82owa\xc4\x87 Quine\xe2\x80\x99owskiej definicji, a mianowicie powiedzie\xc4\x87, \xc5\xbce konstrukcja j\xc4\x99zykowa jest przezroczysta odniesieniowo wtedy i tylko wtedy, gdy wprowadza jedynie pozycje czysto odniesieniowe.\n_START_SECTION_\nProblem termin\xc3\xb3w nieokre\xc5\x9blonych\n_START_PARAGRAPH_\nQuine zwraca uwag\xc4\x99 na trudno\xc5\x9bci, jakie si\xc4\x99 pojawiaj\xc4\x85, gdy na pozycjach nieodniesieniowych po\xc5\x82o\xc5\xbcymy terminy nieokre\xc5\x9blone, a wi\xc4\x99c zaimki wskazuj\xc4\x85ce, osobowe itp. W przypadku, gdy dany funktor dopuszcza dwie interpretacje, odniesieniow\xc4\x85 i nieodniesieniow\xc4\x85, wydaje si\xc4\x99, \xc5\xbce termin nieokre\xc5\x9blony nie mo\xc5\xbce zajmowa\xc4\x87 pozycji nieodniesieniowej, poniewa\xc5\xbc nie ma on \xc5\xbcadnej tre\xc5\x9bci, poprzez kt\xc3\xb3r\xc4\x85 m\xc3\xb3g\xc5\x82by wskazywa\xc4\x87 na swoje odniesienie, nie ma jak gdyby nic poza samym odniesieniem. A wi\xc4\x99c termin nieokre\xc5\x9blony, jak mo\xc5\xbcna przypuszcza\xc4\x87, powinien pozostawa\xc4\x87 w pozycji czysto odniesieniowej (s. 171). Rozwa\xc5\xbcmy zdanie:_NEWLINE_(9) Komisarz szuka kogo\xc5\x9b._NEWLINE_Quine pisze:_NEWLINE_\xe2\x80\x9eJe\xc5\xbceli chcemy w\xc5\x82a\xc5\x9bciwie zrozumie\xc4\x87 zdanie \xe2\x80\x9eKomisarz szuka kogo\xc5\x9b\xe2\x80\x9d, musimy my\xc5\x9ble\xc4\x87 o tej pozycji jako o czysto odniesieniowej\xe2\x80\x9d (s. 171)_NEWLINE_Zgodnie bowiem z tym, co stwierdzili\xc5\x9bmy powy\xc5\xbcej, funktor \xe2\x80\x9eszuka\xe2\x80\x9d mo\xc5\xbce by\xc4\x87 zinterpretowany zar\xc3\xb3wno jako czysto odniesieniowy, jak i jako nieodniesieniowy. Jednak w przypadku, gdy jako argument pojawia si\xc4\x99 termin nieokre\xc5\x9blony, wymuszona zostaje interpretacja pierwsza, czyli uznanie, \xc5\xbce drugi argument funktora \xe2\x80\x9eszuka\xe2\x80\x9d wyst\xc4\x99puje w pozycji czysto odniesieniowej. Konotacja s\xc5\x82owa \xe2\x80\x9ekto\xc5\x9b\xe2\x80\x9d jest tak uboga, \xc5\xbce stwierdzenie, \xc5\xbce komisarz szuka kogo\xc5\x9b, przy za\xc5\x82o\xc5\xbceniu, \xc5\xbce dope\xc5\x82nienie czasownika jest tu rozumiane w spos\xc3\xb3b nieprzezroczysty, nale\xc5\xbca\xc5\x82oby rozumie\xc4\x87 w ten spos\xc3\xb3b, \xc5\xbce komisarz szuka kogokolwiek, co oczywi\xc5\x9bcie ma bardzo niewiele sensu. Inaczej wygl\xc4\x85da to w przypadku takiego oto zdania:_NEWLINE_(10) Tom s\xc4\x85dzi, \xc5\xbce kto\xc5\x9b zdemaskowa\xc5\x82 Katylin\xc4\x99._NEWLINE_Tutaj owo \xe2\x80\x9ekto\xc5\x9b\xe2\x80\x9d mo\xc5\xbce zosta\xc4\x87 zinterpretowane dwojako: ju\xc5\xbc to jako przezroczyste, ju\xc5\xbc to jako nieprzezroczyste odniesieniowo. W obu przypadkach zdanie (10) b\xc4\x99dzie mia\xc5\x82o sens. Mo\xc5\xbcna powiedzie\xc4\x87, \xc5\xbce Tom s\xc4\x85dzi, \xc5\xbce jest kto\xc5\x9b, kto zdemaskowa\xc5\x82 Katylin\xc4\x99, czyli po prostu, \xc5\xbce Katylina zosta\xc5\x82 zdemaskowany (interpretacja nieprzezroczysta). Lecz dopuszczalna jest tak\xc5\xbce interpretacja tego zdania jako wprowadzaj\xc4\x85cego pozycj\xc4\x99 odniesieniow\xc4\x85, a mianowicie, \xc5\xbce Tom uwa\xc5\xbca, \xc5\xbce pewna konkretna osoba (Tom mo\xc5\xbce j\xc4\x85 wskaza\xc4\x87) zdemaskowa\xc5\x82a Katylin\xc4\x99. Interpretacje te daj\xc4\x85 si\xc4\x99 jasno wyrazi\xc4\x87 w j\xc4\x99zyku logiki pierwszego rz\xc4\x99du:_NEWLINE_Interpretacja nieodniesieniowa (nieprzezroczysta): Tom s\xc4\x85dzi, \xc5\xbce E(x) x zdemaskowa\xc5\x82 Katylin\xc4\x99_NEWLINE_Interpretacja odniesieniowa (przezroczysta): E(x) Tom s\xc4\x85dzi, \xc5\xbce x zdemaskowa\xc5\x82 Katylin\xc4\x99._NEWLINE_Quine zauwa\xc5\xbca, \xc5\xbce byliby\xc5\x9bmy sk\xc5\x82onni interpretowa\xc4\x87 zdanie (10) raczej na pierwszy ni\xc5\xbc na drugi spos\xc3\xb3b, a zatem jako konstrukcj\xc4\x99 nieprzezroczyst\xc4\x85, tzn. nie uwa\xc5\xbcaliby\xc5\x9bmy, \xc5\xbce Tom ma na my\xc5\x9bli kogo\xc5\x9b konkretnego (s. 171). Moim zdaniem, przynajmniej w polszczy\xc5\xbanie, jest to jedyna interpretacja do przyj\xc4\x99cia._NEWLINE_Czy postawy przekonaniowe zawsze dopuszczaj\xc4\x85 pozycje przezroczyste odniesieniowo? Quine przestrzega przed zbyt pochopnym wnioskiem, \xc5\xbce funktory wyra\xc5\xbcaj\xc4\x85ce postawy przekonaniowe daj\xc4\x85 si\xc4\x99 zawsze zinterpretowa\xc4\x87 jako konteksty przezroczyste, przeprowadzaj\xc4\x85c zgrabne rozumowanie w stylu dowodu nie wprost._NEWLINE_Za\xc5\x82\xc3\xb3\xc5\xbcmy, \xc5\xbce postawa przekonaniowa \xe2\x80\x9ex s\xc4\x85dzi, \xc5\xbce p\xe2\x80\x9d jest przezroczysta, tzn. \xc5\xbce terminy w p wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 w pozycjach czysto odniesieniowych. Niech Tom s\xc4\x85dzi, \xc5\xbce Cyceron nie zdemaskowa\xc5\x82 Katyliny. Zatem Tom s\xc4\x85dzi, \xc5\xbce \xce\xb4(Cyceron zdemaskowa\xc5\x82 Katylin\xc4\x99) = 0, gdzie \xce\xb4 to symbol Kroneckera, kt\xc3\xb3ra przyporz\xc4\x85dkowuje 1 zdaniu prawdziwemu, a 0 \xe2\x80\x93 zdaniu fa\xc5\x82szywemu. Zauwa\xc5\xbcmy, \xc5\xbce je\xc5\x9bli p jest dowolnym zdaniem fa\xc5\x82szywym, to \xce\xb4(p) = \xce\xb4(Cyceron zdemaskowa\xc5\x82 Katylin\xc4\x99). Skoro tak i skoro funktor kognitywny \xe2\x80\x9es\xc4\x85dzi, \xc5\xbce\xe2\x80\x9d jest przezroczysty, a zatem dopuszcza podstawianie termin\xc3\xb3w wsp\xc3\xb3\xc5\x82desygnuj\xc4\x85cych salva veritate, to niew\xc4\x85tpliwie Tom s\xc4\x85dzi, \xc5\xbce \xce\xb4(p) = 0. A zatem Tom wierzy we wszystkie mo\xc5\xbcliwe fa\xc5\x82sze, co jest wnioskiem absurdalnym (s. 173 \xe2\x80\x93 174)._NEWLINE_Wida\xc4\x87 zatem, \xc5\xbce postawy przekonaniowe dopuszczaj\xc4\x85 konteksty przezroczyste jedynie w ograniczonym stopniu.'