b'\n_START_ARTICLE_\nIperyty azotowe\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nW latach 20. i 30. XX wieku iperyty azotowe stosowano w czeskich i niemieckich zak\xc5\x82adach farmaceutycznych do otrzymywania czwartorz\xc4\x99dowych zwi\xc4\x85zk\xc3\xb3w amoniowych. W 1922 Laboratorium Toksykologiczne Uniwersytetu Chicagowskiego przebada\xc5\x82o ponad 1500 nowych zwi\xc4\x85zk\xc3\xb3w, z kt\xc3\xb3rych 15 wybrano do dalszych bada\xc5\x84 \xe2\x80\x93 by\xc5\x82y w\xc5\x9br\xc3\xb3d nich iperyty azotowe. W 1935 Kyle Ward opublikowa\xc5\x82 prac\xc4\x99, w kt\xc3\xb3rej opisa\xc5\x82 parz\xc4\x85ce dzia\xc5\x82anie tych zwi\xc4\x85zk\xc3\xb3w. Chemical Warfare Service przeprowadzi\xc5\x82o przed II wojn\xc4\x85 \xc5\x9bwiatow\xc4\x85 badania iperyt\xc3\xb3w azotowych, z kt\xc3\xb3rych wynika\xc5\x82o jednak, \xc5\xbce odznaczaj\xc4\x85 si\xc4\x99 s\xc5\x82abszym dzia\xc5\x82aniem parz\xc4\x85cym od iperytu siarkowego._NEWLINE_Z pocz\xc4\x85tkiem wojny o zainteresowaniu III Rzeszy iperytami azotowymi dowiedzia\xc5\x82 si\xc4\x99 wywiad aliancki. Chemical Warfare Service, National Defense Research Committee i brytyjskie laboratoria rozpocz\xc4\x99\xc5\x82y szersze badania nad tymi zwi\xc4\x85zkami i wybra\xc5\x82y trzy z nich (HN-1, HN-2, HN-3) jako najbardziej odpowiednie do u\xc5\xbcycia bojowego. Wielka Brytania skoncentrowa\xc5\x82a si\xc4\x99 na HN-2 i HN-3, natomiast Stany Zjednoczone na HN-1. W 1942 w Edgewood Arsenal zbudowano niewielk\xc4\x85 instalacj\xc4\x99 pilota\xc5\xbcow\xc4\x85, a uzyskane dzi\xc4\x99ki niej dane pozwoli\xc5\x82y na otwarcie w 1943 w Pine Bluff Arsenal zak\xc5\x82adu zdolnego do produkcji 1 tony HN-1 dziennie. Przez cztery nast\xc4\x99pne miesi\xc4\x85ce zak\xc5\x82ad ten wyprodukowa\xc5\x82 oko\xc5\x82o 100 ton iperytu, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w celu zmylenia wywiadu niemieckiego, po czym zosta\xc5\x82 zamkni\xc4\x99ty. Badania nad iperytami azotowymi prowadzono tak\xc5\xbce w ZSRR._NEWLINE_Jednocze\xc5\x9bnie, od 1942, Louis Goodman i Alfred Gilman (z Wydzia\xc5\x82u Farmakologicznego Uniwersytetu Yale\xe2\x80\x99a) badali iperyty azotowe pod wzgl\xc4\x99dem mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci ich wykorzystania w leczeniu nowotwor\xc3\xb3w. Z ko\xc5\x84cem roku chlorometyna zosta\xc5\x82a podana pierwszemu pacjentowi z mi\xc4\x99sakiem limfatycznym, u kt\xc3\xb3rego po miesi\xc4\x85cu leczenia zaobserwowano ca\xc5\x82kowite ust\xc4\x85pienie choroby. Pomimo p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszego nawrotu nowotworu chlorometyna sta\xc5\x82a si\xc4\x99 pierwszym lekiem cytostatycznym stosowanym w chemioterapii i da\xc5\x82a pocz\xc4\x85tek serii lek\xc3\xb3w stosowanych do czas\xc3\xb3w obecnych._NEWLINE_W III Rzeszy wyprodukowano \xc5\x82\xc4\x85cznie, przez ca\xc5\x82\xc4\x85 II wojn\xc4\x99 \xc5\x9bwiatow\xc4\x85, oko\xc5\x82o 2000 ton HN-3, kt\xc3\xb3ry s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82 do wype\xc5\x82niania artyleryjskich pocisk\xc3\xb3w chemicznych 105 i 150\xc2\xa0mm oraz pocisk\xc3\xb3w odrzutowych 150\xc2\xa0mm. Po kl\xc4\x99sce nazist\xc3\xb3w wyprodukowany przez nich iperyt azotowy zosta\xc5\x82 niemal ca\xc5\x82kowicie zniszczony przez aliant\xc3\xb3w, jednak 2700 niemieckich rakiet, wype\xc5\x82nionych HN-3, przetransportowano drog\xc4\x85 morsk\xc4\x85 do Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych._NEWLINE_Po 1945 niewiele kraj\xc3\xb3w bada\xc5\x82o lub produkowa\xc5\x82o iperyty azotowe do cel\xc3\xb3w militarnych, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z tego powodu, \xc5\xbce iperyt siarkowy okaza\xc5\x82 si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie \xc5\x82atwy w produkcji i skuteczniejszy. Pozosta\xc5\x82e zapasy tych \xc5\x9brodk\xc3\xb3w by\xc5\x82y niszczone, m.in. poprzez zatapianie. Przyk\xc5\x82adami tego typu dzia\xc5\x82a\xc5\x84 by\xc5\x82o zatopienie iperytu azotowego wraz z luizytem z Sunny Point Naval Pier w marcu i z Concord Naval Weapons Station w maju 1958._NEWLINE_Przed rozpadem Jugos\xc5\x82awii w 1991 Jugos\xc5\x82owia\xc5\x84ska Armia Ludowa, opr\xc3\xb3cz produkcji m.in. iperytu siarkowego, sarinu, BZ, CS i chloroacetofenonu, przypuszczalnie eksperymentowa\xc5\x82a z iperytami azotowymi. Wed\xc5\x82ug raportu Defence Intelligence Staff r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wojsko irackie w latach 90. prawdopodobnie mia\xc5\x82o mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 produkcji iperytu azotowego. Obecnie nie s\xc4\x85 znane \xc5\xbcadne informacje sugeruj\xc4\x85ce, aby iperyty azotowe znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 w posiadaniu jakiegokolwiek pa\xc5\x84stwa lub ugrupowania terrorystycznego.\n_START_SECTION_\nMetabolizm i wydalanie\n_START_PARAGRAPH_\nWi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 danych dotycz\xc4\x85cych metabolizmu iperyt\xc3\xb3w azotowych dotyczy HN-2, z uwagi na jego przesz\xc5\x82e stosowanie jako leku cytostatycznego. W badaniach in vitro z u\xc5\xbcyciem HN-2 oraz homogenat\xc3\xb3w w\xc4\x85troby szczur\xc3\xb3w i kr\xc3\xb3lik\xc3\xb3w stwierdzono, na podstawie tworzenia si\xc4\x99 formaldehydu, \xc5\xbce g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 drog\xc4\x85 metabolizmu jest N-dealkilowanie (do 7% w 120 min). Wyst\xc4\x99powa\xc5\x82a tak\xc5\xbce utrata jednego z \xc5\x82a\xc5\x84cuch\xc3\xb3w chloroetylowych. Nie stwierdzono metabolit\xc3\xb3w powsta\xc5\x82ych z iperytu azotowego sprz\xc4\x99\xc5\xbconego z glutationem._NEWLINE_W \xc5\x9brodowisku wodnym iperyty azotowe hydrolizuj\xc4\x85, tworz\xc4\x85c odpowiednie aminoalkohole, i w takiej postaci s\xc4\x85 wydalane z organizmu.\n_START_SECTION_\nObjawy\n_START_PARAGRAPH_\nIperyty azotowe dzia\xc5\x82aj\xc4\x85 na b\xc5\x82ony \xc5\x9bluzowe oczu, nosa i dr\xc3\xb3g oddechowych w podobny spos\xc3\xb3b do dzia\xc5\x82ania iperytu siarkowego. S\xc4\x85 mniej toksyczne dla sk\xc3\xb3ry ni\xc5\xbc iperyt siarkowy, jednak dzia\xc5\x82aj\xc4\x85 szybciej na oczy. W przeciwie\xc5\x84stwie do iperytu siarkowego, istnieje niewiele informacji o \xc5\x9bmiertelno\xc5\x9bci zwierz\xc4\x85t wskutek nara\xc5\xbcania na te zwi\xc4\x85zki._NEWLINE_Iperyty azotowe powoduj\xc4\x85 oparzenia sk\xc3\xb3ry i dr\xc3\xb3g oddechowych oraz uszkodzenia oczu. Na podstawie bada\xc5\x84 przeprowadzonych w\xc5\x9br\xc3\xb3d ochotnik\xc3\xb3w uszeregowano trzy podstawowe iperyty azotowe (HN-1, HN-2 i HN-3) pod wzgl\xc4\x99dem dzia\xc5\x82ania parz\xc4\x85cego. R\xc3\xb3\xc5\xbcnice by\xc5\x82y niewielkie, jednak najsilniejszym dzia\xc5\x82aniem parz\xc4\x85cym odznacza\xc5\x82 si\xc4\x99 HN-3, a najs\xc5\x82abszym \xe2\x80\x93 HN-2. Wilgo\xc4\x87, tak\xc5\xbce pot, nasilaj\xc4\x85 objawy sk\xc3\xb3rne. Uszkodzenia oczu w stopniu obezw\xc5\x82adniaj\xc4\x85cym pojawiaj\xc4\x85 si\xc4\x99 przy znacznie s\xc5\x82abszym nara\xc5\xbceniu, ni\xc5\xbc to, kt\xc3\xb3re powoduje wyst\xc4\x85pienie uszkodze\xc5\x84 sk\xc3\xb3ry._NEWLINE_Przy nara\xc5\xbceniu na iperyty azotowe okres utajenia wynosi od kilku godzin przy objawach ocznych do kilku dni przy oparzeniach._NEWLINE_Iperyty azotowe s\xc4\x85 \xc5\x9brodkami alkiluj\xc4\x85cymi o potwierdzonej mutagenno\xc5\x9bci. Badania na myszach i szczurach wykaza\xc5\x82y tak\xc5\xbce teratogenno\xc5\x9b\xc4\x87 iperyt\xc3\xb3w azotowych i ich chlorowodork\xc3\xb3w. Zwi\xc4\x85zki te przyczyniaj\xc4\x85 si\xc4\x99 tak\xc5\xbce do powstawania u tych zwierz\xc4\x85t nowotwor\xc3\xb3w, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie raka p\xc5\x82uc i ch\xc5\x82oniak\xc3\xb3w, po podaniu podsk\xc3\xb3rnym, dootrzewnowym i do\xc5\xbcylnym, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc poprzez absorpcj\xc4\x99 sk\xc3\xb3rn\xc4\x85. Dane o rakotw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci u ludzi ograniczaj\xc4\x85 si\xc4\x99 do informacji o powstawaniu raka kolczystokom\xc3\xb3rkowego sk\xc3\xb3ry po terapeutycznym podaniu iperytu azotowego w leczeniu grzybicy, ziarniniak\xc3\xb3w i \xc5\x82uszczycy. Z tego te\xc5\xbc powodu, u os\xc3\xb3b leczonych iperytem azotowym wyst\xc4\x99puje zwi\xc4\x99kszone ryzyko zachorowania na nowotwory, m.in. na przewlek\xc5\x82\xc4\x85 bia\xc5\x82aczk\xc4\x99 szpikow\xc4\x85. Mi\xc4\x99dzynarodowa Agencja Bada\xc5\x84 nad Rakiem uznaje iperyty azotowe za substancje grupy 2A, czyli prawdopodobnie rakotw\xc3\xb3rcze dla cz\xc5\x82owieka, opieraj\xc4\x85c t\xc4\x99 ocen\xc4\x99 na ograniczonych danych o rakotw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci u ludzi i dostatecznych \xe2\x80\x93 u zwierz\xc4\x85t.\n_START_SECTION_\nPierwsza pomoc i leczenie\n_START_PARAGRAPH_\nNie istnieje odtrutka na zatrucie iperytami azotowymi. Poszkodowanego nale\xc5\xbcy odci\xc4\x85\xc4\x87 od \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a nara\xc5\xbcenia, a ska\xc5\xbcone cz\xc4\x99\xc5\x9bci cia\xc5\x82a natychmiast dekontaminowa\xc4\x87. Zatrucia mo\xc5\xbcna leczy\xc4\x87 jedynie objawowo, a w razie potrzeby podtrzymywa\xc4\x87 funkcje \xc5\xbcyciowe. Stosowanie przeciwutleniaczy w terapii jest obecnie obiektem bada\xc5\x84.\n_START_SECTION_\nPochodne\n_START_PARAGRAPH_\nSkuteczno\xc5\x9b\xc4\x87 chlorometyny w terapii przeciwnowotworowej oraz jej wysoka toksyczno\xc5\x9b\xc4\x87 zmusi\xc5\x82y do szukania mniej truj\xc4\x85cych lek\xc3\xb3w. Obecnie niekt\xc3\xb3re pochodne iperyt\xc3\xb3w azotowych, o znacznie mniejszej toksyczno\xc5\x9bci, s\xc4\x85 z powodzeniem wykorzystywane w chemioterapii, a mechanizmy ich dzia\xc5\x82ania s\xc4\x85 analogiczne do iperyt\xc3\xb3w azotowych.'