b"\n_START_ARTICLE_\nPella (Jordania)\n_START_PARAGRAPH_\nPella (arab.  \xd8\xb7\xd8\xa8\xd9\x82\xd8\xa9 \xd9\x81\xd8\xad\xd9\x84, Tabaqat Fahl) \xe2\x80\x93 wie\xc5\x9b i stanowisko archeologiczne w p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodniej Jordanii, po\xc5\x82o\xc5\xbcone w Dolinie Jordanu w odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci 125\xc2\xa0km od sto\xc5\x82ecznego Ammanu, w pobli\xc5\xbcu miasta Irbid. Miejscowy tell jest przyk\xc5\x82adem d\xc5\x82ugotrwa\xc5\x82ego ci\xc4\x85gu staro\xc5\xbcytnego osadnictwa od epoki kamienia a\xc5\xbc po czasy bizantyjskie.\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nZasiedlenie tego miejsca si\xc4\x99ga epoki neolitu, co po\xc5\x9bwiadczaj\xc4\x85 znaleziska narz\xc4\x99dzi krzemiennych (8 000 p.n.e.). Mimo licznych (ok. 100) wzmianek w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ach historycznych, nie wyst\xc4\x99puje ono w Biblii. Pierwsze wzmianki pisane pochodz\xc4\x85 z XIX w. p.n.e., kiedy w \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ach staroegipskich wyst\xc4\x99puje jako Pehel albo Pi\xe1\xb8\xa5ilim. Stanowi\xc5\x82o w\xc3\xb3wczas wa\xc5\xbcny o\xc5\x9brodek handlowy dzi\xc4\x99ki powi\xc4\x85zaniom nie tylko z Egiptem, lecz tak\xc5\xbce z Syri\xc4\x85 i Cyprem. Niezwyk\xc5\x82y rozkwit miasta przypada na epok\xc4\x99 br\xc4\x85zu, schy\xc5\x82ek \xc5\x9bwietno\xc5\x9bci nast\xc4\x85pi\xc5\x82 dopiero z pocz\xc4\x85tkiem epoki \xc5\xbcelaza._NEWLINE_O\xc5\xbcywienie i etap ponownego rozwoju przynios\xc5\x82a po d\xc5\x82u\xc5\xbcszej przerwie epoka hellenistyczna. W\xc3\xb3wczas te\xc5\xbc nazw\xc4\x99 miasta zhellenizowano fonetycznie i zapewne w nawi\xc4\x85zaniu do macedo\xc5\x84skiej Pelli jako miejsca urodzenia Aleksandra Wielkiego. Po podziale jego pa\xc5\x84stwa Pella przechodzi\xc5\x82a z r\xc4\x85k Ptolemeuszy do Seleucyd\xc3\xb3w; w I w. p.n.e. za czas\xc3\xb3w Machabeuszy zosta\xc5\x82a zdobyta i z\xc5\x82upiona przez Aleksandra Janneusza. Po bliskowschodnich podbojach Pompejusza w 63 p.n.e. miasto, przynale\xc5\xbcne do zwi\xc4\x85zku zhellenizowanych miast Dekapolis, prze\xc5\xbcywa\xc5\x82o kolejny okres \xc5\x9bwietno\xc5\x9bci, stanowi\xc4\x85c wa\xc5\xbcny punkt handlowy na bliskowschodnich szlakach wymiany._NEWLINE_W \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ach epoki Pella pojawia si\xc4\x99 u Polibiusza i J\xc3\xb3zefa Flawiusza. Wed\xc5\x82ug Euzebiusza z Cezarei mieli chroni\xc4\x87 si\xc4\x99 tam chrze\xc5\x9bcijanie uchodz\xc4\x85cy z Jerozolimy podczas wojny \xc5\xbcydowskiej (66-73), co nada\xc5\x82o miastu istotne miejsce w dziejach judeochrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwa. W okresie cesarstwa cywilizacja rzymska stopniowo wypiera\xc5\x82a nawarstwione wp\xc5\x82ywy greckie. Kolejne o\xc5\xbcywienie przynios\xc5\x82y czasy panowania bizantyjskiego wraz z rozwojem miejscowej wytw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci i ponownym ustaleniem szlak\xc3\xb3w handlowych; odbiciem tego by\xc5\x82o r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc powstawanie nowych chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skich ko\xc5\x9bcio\xc5\x82\xc3\xb3w._NEWLINE_Po podboju arabskim w VII wieku Pella istnia\xc5\x82a jeszcze przez ponad stulecie jako miasto w pa\xc5\x84stwie Umajjad\xc3\xb3w, dop\xc3\xb3ki nie pad\xc5\x82a ofiar\xc4\x85 katastrofalnego trz\xc4\x99sienia ziemi, jakie dotkn\xc4\x99\xc5\x82o obszar Palestyny i Zajordania w 747 roku. Mimo dalszego zasiedlenia w czasach Abbasyd\xc3\xb3w i ich nast\xc4\x99pc\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 mameluk\xc3\xb3w, utraci\xc5\x82a miejski charakter nabieraj\xc4\x85c cech spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci wiejskiej. Niewielka osada na wzg\xc3\xb3rzu istnia\xc5\x82a do niedawna, zniszczona ostatecznie bombardowaniami izraelskimi w 1970 r.\n_START_SECTION_\nBadania archeologiczne i wykopaliska\n_START_PARAGRAPH_\nWykopaliska archeologiczne obj\xc4\x99\xc5\x82y tylko cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 obszaru staro\xc5\xbcytnej Pelli. Po wst\xc4\x99pnej kampanii wykopaliskowej w 1967, podj\xc4\x99to w 1979 systematyczne prace badawcze prowadzone przez naukowc\xc3\xb3w z Uniwersytetu w Sydney pod kierunkiem R.H. Smitha, A. M. MacNicolla i J.B. Henessy'ego. Zesp\xc3\xb3\xc5\x82 australijski skupi\xc5\x82 si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na stanowisku z epoki br\xc4\x85zu i \xc5\xbcelaza, m.in. odkrywaj\xc4\x85c w latach 1994-2003 kananejsk\xc4\x85 \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni\xc4\x99 o wej\xc5\x9bciu z wie\xc5\xbcami \xe2\x80\x9emigdol\xe2\x80\x9d przypominaj\xc4\x85cymi staroegipskie pylony, datowan\xc4\x85 na 1650-850 p.n.e. Odkopano te\xc5\xbc fragmenty najstarszych mur\xc3\xb3w i budynki u\xc5\xbcytkowe si\xc4\x99gaj\xc4\x85ce 3400 p.n.e._NEWLINE_Pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci antycznej Pelli \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85 o wysokim poziomie \xc5\xbcycia w epoce hellenistyczno-rzymskiej. W ca\xc5\x82o\xc5\x9bci ods\xc5\x82oni\xc4\x99to odeon usytuowany w zakolu stoku wzg\xc3\xb3rza oraz bizantyjsk\xc4\x85 bazylik\xc4\x99 z narteksem i atrium (cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo odrestaurowan\xc4\x85). Opr\xc3\xb3cz pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci bizantyjskich ko\xc5\x9bcio\xc5\x82\xc3\xb3w do miejscowych zabytk\xc3\xb3w nale\xc5\xbcy te\xc5\xbc wczesnoislamska dzielnica mieszkalna i niewielki meczet \xc5\x9bredniowieczny. Na pobliskim tellu, odleg\xc5\x82ym o 2\xc2\xa0km w kierunku p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym, odkryto \xc5\x9blady osadnictwa paleolitycznego sprzed ok. 100 tysi\xc4\x99cy lat."