b'\n_START_ARTICLE_\nHistoria Chile\n_START_SECTION_\nOkres prekolumbijski\n_START_PARAGRAPH_\nIndianie przybyli na terytorium Chile oko\xc5\x82o 600 roku p.n.e. P\xc3\xb3\xc5\x82nocn\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 osiedli\xc5\x82o plemi\xc4\x99 Aymara, zajmuj\xc4\x85ce si\xc4\x99 upraw\xc4\x85 kukurydzy oraz hodowl\xc4\x85 lam i alpak. Obszary g\xc3\xb3rskie zamieszkali Indianie Diaguita. Po\xc5\x82udniow\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 i centraln\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 dzisiejszego kraju zamieszkali Araukanie, \xc5\xbcyj\xc4\x85cy z hodowli, my\xc5\x9blistwa, rybo\xc5\x82\xc3\xb3wstwa i uprawy ziemi. W pierwszej po\xc5\x82owie XVI wieku ziemie te cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo zaj\xc4\x99li Inkowie, przewy\xc5\xbcszaj\xc4\x85cy pozosta\xc5\x82e plemiona pod wzgl\xc4\x99dem cywilizacyjnym.\n_START_SECTION_\nKonkwista\n_START_PARAGRAPH_\nHiszpanie w 1535 roku rozpocz\xc4\x99li podb\xc3\xb3j Chile w wyniku porozumienia z Portugali\xc4\x85, na mocy kt\xc3\xb3rego mieli prawo do zajmowania ziem na zach\xc3\xb3d od Brazylii. Pod przyw\xc3\xb3dztwem Diego de Almagro i Pedro de Valdivia Hiszpanie do 1550 roku podbili p\xc3\xb3\xc5\x82nocn\xc4\x85 i \xc5\x9brodkow\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Chile. W 1541 roku powsta\xc5\x82a kapitania Chile, nale\xc5\xbc\xc4\x85ca administracyjnie do wicekr\xc3\xb3lestwa Peru. Pod rz\xc4\x85dami Hiszpan\xc3\xb3w autochtoniczni Indianie masowo wymierali na choroby zaka\xc5\xbane przywiezione przez nowych osadnik\xc3\xb3w. Konkwistadorzy zastosowali polityk\xc4\x99 rabunkow\xc4\x85 wzgl\xc4\x99dem Indian. Wprowadzili system \xe2\x80\x9eencomienda\xe2\x80\x9d polegaj\xc4\x85cy na przyznaniu ziem Indianom, w zamian musieli pracowa\xc4\x87 przez 160 dni na ziemiach hiszpa\xc5\x84skiego w\xc5\x82a\xc5\x9bciciela. Granic\xc4\x99 rz\xc4\x85d\xc3\xb3w konkwistador\xc3\xb3w wyznacza\xc5\x82a na po\xc5\x82udniu rzeka B\xc3\xado B\xc3\xado, za kt\xc3\xb3r\xc4\x85 istnia\xc5\x82o wolne pa\xc5\x84stwo Araukan\xc3\xb3w._NEWLINE_W okresie konkwistadorskim najszybciej rozwija\xc5\x82a si\xc4\x99 centralna cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 kraju, p\xc3\xb3\xc5\x82noc oraz po\xc5\x82udnie rozwija\xc5\x82y si\xc4\x99 wolniej.\n_START_SECTION_\nUzyskanie niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bci\n_START_PARAGRAPH_\nW 1810 roku wybuch\xc5\x82o powstanie antyhiszpa\xc5\x84skie. W 1818 roku Chile sta\xc5\x82a si\xc4\x99 niezale\xc5\xbcn\xc4\x85 republik\xc4\x85. W 1859 roku przy\xc5\x82\xc4\x85czono do Chile tak\xc5\xbce Araukani\xc4\x99. W latach 1879\xe2\x80\x931884 Chile prowadzi\xc5\x82o wojn\xc4\x99 (tzw. wojn\xc4\x99 saletrow\xc4\x85) z Boliwi\xc4\x85 (kt\xc3\xb3ra w wyniku wojny utraci\xc5\x82a dost\xc4\x99p do morza) oraz Peru. Chile uzyska\xc5\x82o tereny bogate w z\xc5\x82o\xc5\xbca saletrowe i praktycznie zmonopolizowa\xc5\x82o \xc5\x9bwiatowy rynek. W tym okresie zasiedlono p\xc3\xb3\xc5\x82nocne obszary. Na po\xc5\x82udniu odkryto rop\xc4\x99 naftow\xc4\x85 oraz gaz ziemny. Nast\xc4\x85pi\xc5\x82 przyp\xc5\x82yw fali emigracji g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z Niemiec oraz Chorwacji._NEWLINE_W 1906 roku trz\xc4\x99sienie ziemi dotkn\xc4\x99\xc5\x82o Chile czyni\xc4\x85c powa\xc5\xbcne szkody. Kryzys spowodowany I wojn\xc4\x85 \xc5\x9bwiatow\xc4\x85 po\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 kres gospodarczej stabilizacji Chile. U progu XX wieku chilijska gospodarka sta\xc5\x82a si\xc4\x99 systemem ochrony rz\xc4\x85dz\xc4\x85cej oligarchii. Na pocz\xc4\x85tku lat 20. stara\xc5\x82 si\xc4\x99 to zmieni\xc4\x87 reformatorski prezydent Arturo Alessandri Palma z Partii Liberalnej co uniemo\xc5\xbcliwi\xc5\x82a mu konserwatywna wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 parlamentarna. Wraz z pora\xc5\xbck\xc4\x85 reform libera\xc5\x82\xc3\xb3w licznie powstawa\xc4\x87 zacz\xc4\x99\xc5\x82y bardzo popularne ruchy marksistowskie. W 1924 roku dosz\xc5\x82o do przewrotu wojskowego pod dow\xc3\xb3dztwem genera\xc5\x82a Luisa Altamirano. Pucz zapocz\xc4\x85tkowa\xc5\x82 okres niestabilno\xc5\x9bci politycznej kt\xc3\xb3ry trwa\xc5\x82 a\xc5\xbc do 1932 roku w trakcie kt\xc3\xb3rego w\xc5\x82adz\xc4\x99 w spos\xc3\xb3b autorytarny sprawowa\xc5\x82 szereg prezydent\xc3\xb3w. Najskuteczniejszym z nich okaza\xc5\x82 si\xc4\x99 Carlos Ib\xc3\xa1\xc3\xb1ez del Campo kt\xc3\xb3ry utrzyma\xc5\x82 swoj\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x99 na sze\xc5\x9b\xc4\x87 lat. Mimo autorytarnego charakteru rz\xc4\x85d\xc3\xb3w, Chile uda\xc5\x82o si\xc4\x99 unikn\xc4\x85\xc4\x87 represyjnych metod i korupcji spotykanej w innych krajach Ameryki \xc5\x81aci\xc5\x84skiej. W 1932 roku na kr\xc3\xb3tko powo\xc5\x82ana zosta\xc5\x82a Socjalistyczna Republika Chile na czele z Marmaduke Grove Vallejo, lewicowy rz\xc4\x85d wojskowych nie przetrwa\xc5\x82 jednak nawet roku i upad\xc5\x82 na skutek intrygi politycznej. Po upadku lewicowego rz\xc4\x85du wojskowego rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 era rz\xc4\x85d\xc3\xb3w demokratycznych. W\xc5\x82adze pocz\xc4\x85tkowo przej\xc4\x99li libera\xc5\x82owie, a w 1938 roku utworzono koalicje rz\xc4\x85dow\xc4\x85 partii lewicowych skupionych we Froncie Ludowym. W 1939 roku dosz\xc5\x82o do nieudanego puczu zorganizowanego przez nieliczny faszystowski Narodowosocjalistyczny Ruch Chile. W czasie II wojny \xc5\x9bwiatowej Chile zachowa\xc5\x82o status neutralny, w 1943 roku, zerwa\xc5\x82o stosunki dyplomatyczne z Pa\xc5\x84stwami Osi. Nast\xc4\x99pnie w 1945 przyst\xc4\x85pi\xc5\x82o do ONZ. Rz\xc4\x85dy Frontu Ludowego przetrwa\xc5\x82y do 1952 roku. W latach 1964\xe2\x80\x931970 rz\xc4\x85dzi\xc5\x82a chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84ska demokracja kt\xc3\xb3ra rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a program \xe2\x80\x9eRewolucji w Wolno\xc5\x9bci\xe2\x80\x9d, reformy jednak zosta\xc5\x82y uznane przez lewic\xc4\x99 za niewystarczaj\xc4\x85ce przez co spotka\xc5\x82y si\xc4\x99 z siln\xc4\x85 lewicow\xc4\x85 opozycj\xc4\x85. W 1970 roku w\xc5\x82adz\xc4\x99 przej\xc4\x99\xc5\x82a koalicja partii lewicowych Jedno\xc5\x9b\xc4\x87 Ludowa.\n_START_SECTION_\nRz\xc4\x85dy Allende\n_START_PARAGRAPH_\nMimo wsparcia finansowego kandydat\xc3\xb3w prawicy ze strony krajowych i zagranicznych koncern\xc3\xb3w, prezydentem na skutek wybor\xc3\xb3w z 1970 roku zosta\xc5\x82 kandydat lewicy Salvador Allende. Tu\xc5\xbc po jego wyborze prezydent Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, Richard Nixon, zapowiedzia\xc5\x82 \xc5\xbce poprowadzi dzia\xc5\x82ania kt\xc3\xb3re doprowadz\xc4\x85 do upadku gospodarki Chile (\xe2\x80\x9cniech ich gospodarka [Chile] j\xc4\x99czy z rozpaczy\xe2\x80\x9d). Tu\xc5\xbc przed doj\xc5\x9bciem do w\xc5\x82adzy koalicji centrolewicowej powsta\xc5\x82y terrorystyczne organizacje skrajnej prawicy. 22 pa\xc5\xbadziernika 1970 cz\xc5\x82onkowie takiej grupy dokonali zamachu na dow\xc3\xb3dc\xc4\x99 armii, Rene Schneidera. Mimo takich dzia\xc5\x82a\xc5\x84 uformowano rz\xc4\x85d sk\xc5\x82adaj\xc4\x85cy si\xc4\x99 z socjaldemokrat\xc3\xb3w, od\xc5\x82amu chadecji, libera\xc5\x82\xc3\xb3w i komunist\xc3\xb3w, a wi\xc4\x99c partii tworzonych w pewnej mierze przez klas\xc4\x99 \xc5\x9bredni\xc4\x85._NEWLINE_Po pierwszym roku rz\xc4\x85d\xc3\xb3w centrolewicy osi\xc4\x85gni\xc4\x99to wzrost gospodarczy, ograniczono inflacj\xc4\x99 i bezrobocie, wzros\xc5\x82a redystrybucja dochod\xc3\xb3w i konsumpcji. Znacznie zwi\xc4\x99kszy\xc5\x82y si\xc4\x99 wynagrodzenia, zmniejszono podatki i wprowadzono bezp\xc5\x82atn\xc4\x85 dystrybucj\xc4\x99 niekt\xc3\xb3rych produkt\xc3\xb3w pierwszej potrzeby. Po raz pierwszy do pa\xc5\x84stwowego systemu ubezpiecze\xc5\x84 pracy w\xc5\x82\xc4\x85czono grupy takie jak inwalidzi czy osoby starsze. Najbiedniejsi skorzystali z wdra\xc5\xbcanego przez rz\xc4\x85d programu rozprowadzenia darmowej \xc5\xbcywno\xc5\x9bci w\xc5\x9br\xc3\xb3d potrzebuj\xc4\x85cych. Zamro\xc5\xbcono czynsze i ceny, znacjonalizowano przemys\xc5\x82 miedziowy (b\xc4\x99d\xc4\x85cy w\xc5\x82asno\xc5\x9bci\xc4\x85 USA), obni\xc5\xbcono wiek wyborczy do lat 18 i uruchomiono program reformy rolnej. W ramach pomocy dla przedsi\xc4\x99biorc\xc3\xb3w W celu wspierania ma\xc5\x82ych przedsi\xc4\x99biorc\xc3\xb3w zwolni\xc5\x82 z podatk\xc3\xb3w kapita\xc5\x82owych najmniejsze przedsi\xc4\x99biorstwa. Rz\xc4\x85d g\xc5\x82osi\xc5\x82 amnesti\xc4\x99 dla wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w politycznych, a tak\xc5\xbce wprowadzi\xc5\x82 wi\xc4\x99ksze prawa dla spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci india\xc5\x84skich kraju. Dzia\xc5\x82ania opozycji i USA przyczyni\xc5\x82y si\xc4\x99 do masowych strajk\xc3\xb3w, w du\xc5\xbcej mierze inspirowanych przez CIA. Allende zdecydowa\xc5\x82 si\xc4\x99 przeprowadzi\xc4\x87 plebiscyt, w kt\xc3\xb3rym obywatele mieli si\xc4\x99 opowiedzie\xc4\x87 za kontynuacj\xc4\x85 jego rz\xc4\x85d\xc3\xb3w albo przeciw. Og\xc5\x82oszenie terminu plebiscytu mia\xc5\x82o nast\xc4\x85pi\xc4\x87 11 wrze\xc5\x9bnia 1973 roku.\n_START_SECTION_\nPrzywr\xc3\xb3cenie demokracji\n_START_PARAGRAPH_\nW 1989 r. w wyborach prezydenckich zwyci\xc4\x99\xc5\xbcy\xc5\x82 polityk chadecki Patricio Aylwin Az\xc3\xb3car z opozycyjnej koalicji Porozumienie Na Rzecz Demokracji. Za jego rz\xc4\x85d\xc3\xb3w, powo\xc5\x82ano Narodow\xc4\x85 Komisj\xc4\x99 Prawdy i Pojednania badaj\xc4\x85c\xc4\x85 morderstwa na zlecenie rz\xc4\x85du, w czasie junty Pinocheta. Komisja ta w 1991 sporz\xc4\x85dzi\xc5\x82a tzw. Raport Rettiga. 22 grudnia 1992 odkryto archiwa terroru opisuj\xc4\x85ce zbrodnie dokonane w wyniku operacji Kondor. Azocar rz\xc4\x85dzi\xc5\x82 do 1994. Nast\xc4\x99pnym prezydentem zosta\xc5\x82 Edwardo Frei z Partii Chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skich Demokrat\xc3\xb3w. W latach 1990\xe2\x80\x932000, przeprowadzono kolejne reformy gospodarcze, wzrost produktu narodowego mia\xc5\x82 poziom 4-6%, przy jednocze\xc5\x9bnie niskiej inflacji i stale spadaj\xc4\x85cym bezrobociu. W latach 2000\xe2\x80\x932006 prezydentem by\xc5\x82 Ricardo Lagos socjalista, prawnik z wykszta\xc5\x82cenia. Za jego kadencji, powsta\xc5\x82a Narodowa Komisja do Spraw Wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w Politycznych i Tortur, kt\xc3\xb3ra 29 listopada 2004 roku og\xc5\x82osi\xc5\x82a Raport Valecha. W 2006 Michelle Bachelet z Socjalistycznej Partii Chile zosta\xc5\x82a pierwsz\xc4\x85 kobiet\xc4\x85 prezydent.'