b'\n_START_ARTICLE_\nWyj\xc5\x9bcie Izraelit\xc3\xb3w z Egiptu\n_START_PARAGRAPH_\nWyj\xc5\x9bcie Izraelit\xc3\xb3w z Egiptu, Exodus \xe2\x80\x93 wydarzenie z historii Izraelit\xc3\xb3w opisane przede wszystkim w Ksi\xc4\x99dze Wyj\xc5\x9bcia i Liczb (w mniejszym stopniu w Kap\xc5\x82a\xc5\x84skiej i Powt\xc3\xb3rzonego Prawa), obejmuj\xc4\x85ce uwolnienie Izraelit\xc3\xb3w z Egiptu oraz ich w\xc4\x99dr\xc3\xb3wk\xc4\x99 przez Synaj do Palestyny, b\xc4\x99d\xc4\x85cej Ziemi\xc4\x85 Obiecan\xc4\x85._NEWLINE_We wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnym uj\xc4\x99ciu, obecnym m.in. w katolicyzmie, biblijny opis wyj\xc5\x9bcia oparty jest na wydarzeniach historycznych, ale nie jest elementem historiografii, a teologii historii. Historia wyj\xc5\x9bcia jest rozpatrywana jako mit za\xc5\x82o\xc5\xbcycielski narodu izraelskiego, kt\xc3\xb3ry w jego trakcie dokona\xc5\x82 ponownego przymierza z Bogiem. W katolickim uj\xc4\x99ciu mity zawarte w Pi\xc4\x99cioksi\xc4\x99gu maj\xc4\x85 przynajmniej cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo umocowanie w wydarzeniach historycznych. Natomiast wed\xc5\x82ug niekt\xc3\xb3rych badaczy historia wyj\xc5\x9bcia i w\xc4\x99dr\xc3\xb3wki Izraelit\xc3\xb3w jest wy\xc5\x82\xc4\x85cznie mityczna, przyk\xc5\x82adowo zatopienie wojsk egipskich mo\xc5\xbcna interpretowa\xc4\x87 jako reminiscencj\xc4\x99 mitu o walce Marduka z Tiamat opisanej w Enuma elisz, i nie ma pod\xc5\x82o\xc5\xbca w rzeczywistych wydarzeniach. Przy za\xc5\x82o\xc5\xbceniu historyczno\xc5\x9bci eksodusu najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej umiejscawia si\xc4\x99 go w XIII wieku p.n.e. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie istniej\xc4\x85 r\xc3\xb3\xc5\xbcne wersje zrekonstruowanej trasy w\xc4\x99dr\xc3\xb3wki Izraelit\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nPrzebieg wyj\xc5\x9bcia\n_START_PARAGRAPH_\nWed\xc5\x82ug opisu biblijnego Izraelici zasiedlali Egipt od czas\xc3\xb3w J\xc3\xb3zefa. W pewnym okresie zacz\xc4\x99li by\xc4\x87 prze\xc5\x9bladowani, czego kulminacj\xc4\x85 by\xc5\x82a zarz\xc4\x85dzona przez faraona eksterminacja nowo narodzonych ch\xc5\x82opc\xc3\xb3w. Mimo to cz\xc4\x99\xc5\x9bci uda\xc5\x82o si\xc4\x99 prze\xc5\xbcy\xc4\x87, a jeden z nich \xe2\x80\x93 Moj\xc5\xbcesz \xe2\x80\x93 zosta\xc5\x82 adoptowany przez c\xc3\xb3rk\xc4\x99 faraona. Jednocze\xc5\x9bnie by\xc5\x82 \xc5\x9bwiadomy swojego hebrajskiego pochodzenia. Zabi\xc5\x82 Egipcjanina w obronie swojego rodaka przez co musia\xc5\x82 uciec do Madianit\xc3\xb3w. Kap\xc5\x82an Madianicki poprosi\xc5\x82 Moj\xc5\xbcesza, by z nimi zamieszka\xc5\x82 i da\xc5\x82 mu swoj\xc4\x85 c\xc3\xb3rk\xc4\x99 Sefor\xc4\x99 za \xc5\xbcon\xc4\x99. Moj\xc5\xbcesz, przeprowadzaj\xc4\x85c stado swojego te\xc5\x9bcia przez pustyni\xc4\x99, w drodze na g\xc3\xb3r\xc4\x99 Horeb, prze\xc5\xbcy\xc5\x82 objawienie, w czasie kt\xc3\xb3rego Jahwe za po\xc5\x9brednictwem anio\xc5\x82a w  krzewie gorej\xc4\x85cym nakaza\xc5\x82 mu powr\xc3\xb3t do Egiptu w celu wymuszenia na faraonie wyzwolenia Izraelit\xc3\xb3w. Zgodnie z poleceniem Boga Moj\xc5\xbcesz uda\xc5\x82 si\xc4\x99 do faraona, kt\xc3\xb3ry nie przysta\xc5\x82 na pro\xc5\x9bb\xc4\x99 uwolnienia Izraelit\xc3\xb3w, ale uleg\xc5\x82 po serii cudownych znak\xc3\xb3w znanych jako plagi egipskie. Uwolnieni Izraelici udali si\xc4\x99 w kierunku Kanaanu. Faraon zmieni\xc5\x82 zdanie i wypu\xc5\x9bci\xc5\x82 w pogoni wojsko, kt\xc3\xb3re zosta\xc5\x82o zniszczone w cudowny spos\xc3\xb3b podczas przej\xc5\x9bcia przez Morze Czerwone. Wydarzenie to zaowocowa\xc5\x82o powstaniem Kantyku Moj\xc5\xbcesza i pie\xc5\x9bni Miriam. Lokalizacja miejsca okre\xc5\x9blonego w Septuagincie i opieraj\xc4\x85cych si\xc4\x99 na niej kolejnych wersjach Biblii jako Morze Czerwone nie jest jasna. Oryginalna nazwa oznacza raczej Morze Sitowia lub Morze Trzcin, a wi\xc4\x99c mokrad\xc5\x82a \xc5\x9br\xc3\xb3dl\xc4\x85dowe, a nie rzeczywiste morze. Mo\xc5\xbce wi\xc4\x99c chodzi\xc4\x87 o Wielkie lub Ma\xc5\x82e Jezioro Gorzkie, jezioro Sirbonis albo inne._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug Biblii w\xc4\x99dr\xc3\xb3wka przez Synaj odby\xc5\x82a si\xc4\x99 okr\xc4\x99\xc5\xbcn\xc4\x85 drog\xc4\x85, zajmuj\xc4\x85c 40 lat, czyli symboliczn\xc4\x85 d\xc5\x82ugo\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcycia pokolenia. W jej trakcie B\xc3\xb3g mia\xc5\x82 w cudowny spos\xc3\xb3b wybawia\xc4\x87 Izraelit\xc3\xb3w od gro\xc5\xbaby \xc5\x9bmierci z pragnienia lub g\xc5\x82odu, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc od przegranej podczas ataku Amalekit\xc3\xb3w. W\xc5\x9br\xc3\xb3d cud\xc3\xb3w by\xc5\x82o zes\xc5\x82anie \xc5\x82atwego do zdobycia po\xc5\xbcywienia \xe2\x80\x93 przepi\xc3\xb3rek i manny \xe2\x80\x93 oraz wody \xe2\x80\x93 uzdatnienie niezdatnych do picia gorzkich w\xc3\xb3d oraz utworzenie \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a w skale. W czasie w\xc4\x99dr\xc3\xb3wki Moj\xc5\xbcesz spotka\xc5\x82 te\xc5\x9bcia z plemienia Madianit\xc3\xb3w, Jetr\xc4\x99. Wed\xc5\x82ug jednej z interpretacji Moj\xc5\xbcesz wybra\xc5\x82 t\xc4\x99 drog\xc4\x99 zamiast najkr\xc3\xb3tszej wzd\xc5\x82u\xc5\xbc wybrze\xc5\xbca Morza \xc5\x9ar\xc3\xb3dziemnego, aby dotrze\xc4\x87 do g\xc3\xb3ry Synaj (Horeb). Centralnym punktem w\xc4\x99dr\xc3\xb3wki przez pustyni\xc4\x99 by\xc5\x82o przymierze mi\xc4\x99dzy Jahwe a narodem wybranym na tej g\xc3\xb3rze. W\xc3\xb3wczas B\xc3\xb3g przekaza\xc5\x82 Izraelitom za po\xc5\x9brednictwem Moj\xc5\xbcesza Dekalog i Kodeks Przymierza. W czasie spotkania Moj\xc5\xbcesza z Bogiem Izraelici praktykowali kult z\xc5\x82otego cielca, przez co konieczne by\xc5\x82o odnowienie przymierza. Widomym znakiem przymierza sta\xc5\x82a si\xc4\x99 Arka Przymierza przechowywana w Przybytku. Moj\xc5\xbcesz ju\xc5\xbc wcze\xc5\x9bniej by\xc5\x82 w tym miejscu, jako uciekinier z Egiptu, pas\xc4\x85c owce Jetry. Tu mia\xc5\x82o miejsce objawienie w krzewie gorej\xc4\x85cym i powo\xc5\x82anie go na wyzwoliciela Izraelit\xc3\xb3w. W\xc3\xb3wczas B\xc3\xb3g ujawni\xc5\x82 swoje imi\xc4\x99 \xe2\x80\x93 Jahwe, zapisywane jako tetragram, a oznaczaj\xc4\x85ce Jestem, kt\xc3\xb3ry jestem. Po wydarzeniach na g\xc3\xb3rze Synaj Izraelici skierowali si\xc4\x99 ponownie w stron\xc4\x99 Kanaanu. Rozpocz\xc4\x99\xc5\x82o si\xc4\x99 to od spisu ludno\xc5\x9bci i organizacji, w jakiej mia\xc5\x82a si\xc4\x99 ona przemieszcza\xc4\x87. W trakcie tej w\xc4\x99dr\xc3\xb3wki dosz\xc5\x82o do kilku bunt\xc3\xb3w przeciwko Moj\xc5\xbceszowi lub Bogu, surowo ukaranych. W pewnym momencie wys\xc5\x82ano dwunastu m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn na rekonesans ziemi, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 Izraelici mieli w przysz\xc5\x82o\xc5\x9bci podbi\xc4\x87. W\xc4\x99dr\xc3\xb3wka musia\xc5\x82a jednak omin\xc4\x85\xc4\x87 Edom, co j\xc4\x85 wyd\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82o. W czasie kolejnego buntu B\xc3\xb3g w ramach kary zes\xc5\x82a\xc5\x82 plag\xc4\x99 w\xc4\x99\xc5\xbcy, a ratunkiem mia\xc5\x82o by\xc4\x87 zawierzenie Mu symbolizowane przez spojrzenie na miedzianego w\xc4\x99\xc5\xbca. W tym czasie Izraelici walczyli z kolejnymi lokalnymi plemionami, podbijaj\xc4\x85c Zajordanie i rozpoczynaj\xc4\x85c osiedlanie si\xc4\x99. W ramach jednej z walk przeciwko Izraelitom wystawiono Balaama, proroka zawodowo zajmuj\xc4\x85cego si\xc4\x99 rzucaniem kl\xc4\x85tw. Prorok ten jednak ostatecznie \xe2\x80\x93 zamiast przekl\xc4\x85\xc4\x87 Izraelit\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 pob\xc5\x82ogos\xc5\x82awi\xc5\x82 ich. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc jego o\xc5\x9blica zosta\xc5\x82a natchniona przez Boga. W\xc5\x9br\xc3\xb3d przepowiedni pojawi\xc5\x82 si\xc4\x99 motyw mesja\xc5\x84ski symbolizowany przez gwiazd\xc4\x99. Kolejny spis ludno\xc5\x9bci dokonany przed ostatecznym podbojem Zajordania wskaza\xc5\x82, \xc5\xbce prawie nikt z os\xc3\xb3b opuszczaj\xc4\x85cych Egipt ju\xc5\xbc nie \xc5\xbcy\xc5\x82. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Izraelit\xc3\xb3w (plemi\xc4\x99 Rubena, Gada i po\xc5\x82owa plemienia Manassesa) wbrew pierwotnym planom osiedli\xc5\x82a si\xc4\x99 na wschodnim brzegu Jordanu. Sam Moj\xc5\xbcesz nie do\xc5\xbcy\xc5\x82 do ko\xc5\x84ca w\xc4\x99dr\xc3\xb3wki, a do Ziemi Obiecanej Izraelit\xc3\xb3w wprowadzi\xc5\x82 Jozue, a drugim Izraelit\xc4\x85, kt\xc3\xb3ry z Egiptu wyszed\xc5\x82 jako doros\xc5\x82y i dotar\xc5\x82 do Palestyny, by\xc5\x82 Kaleb._NEWLINE_Opis wyj\xc5\x9bcia w Biblii sta\xc5\x82 si\xc4\x99 podstaw\xc4\x85 m.in. greckoj\xc4\x99zycznego dramatu Eksagoge autorstwa Ezechiela, zhellenizowanego \xc5\xbbyda, \xc5\xbcyj\xc4\x85cego w Aleksandrii  w III lub II wieku p.n.e. Tekst dramatu by\xc5\x82 stosunkowo wiernym odzwierciedleniem przekazu biblijnego, w odr\xc3\xb3\xc5\xbcnieniu od tre\xc5\x9bci poematu innego zhellenizowanego \xc5\xbbyda, Artapanosa, u kt\xc3\xb3rego le\xc5\xbc\xc4\x85ce u podstaw wyj\xc5\x9bcia prze\xc5\x9bladowanie Moj\xc5\xbcesza i Izraelit\xc3\xb3w by\xc5\x82o przejawem ra\xc5\xbc\xc4\x85cej niewdzi\xc4\x99czno\xc5\x9bci Egipcjan, kt\xc3\xb3rzy Moj\xc5\xbceszowi mieli zawdzi\xc4\x99cza\xc4\x87 tak wiele, \xc5\xbce wcze\xc5\x9bniej oddawali mu cze\xc5\x9b\xc4\x87 bosk\xc4\x85._NEWLINE_Wyzwolenie Izraelit\xc3\xb3w (narodu Musy) spod w\xc5\x82adzy Egiptu w celu swobodnego sprawowania kultu Boga jest te\xc5\xbc opisane w Koranie, przy czym w tej wersji Ziemia Obiecana nie jest im dana za darmo, lecz warunkowo jako nagroda za pos\xc5\x82usze\xc5\x84stwo.\n_START_SECTION_\nRola wyj\xc5\x9bcia w kszta\xc5\x82towaniu religii abrahamicznych\n_START_PARAGRAPH_\nWyj\xc5\x9bcie z Egiptu i w\xc4\x99dr\xc3\xb3wka przez pustyni\xc4\x99 s\xc4\x85 punktem odniesienia dla narodowej i religijnej konsolidacji \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. By\xc5\x82y one przez p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych \xc5\xbbyd\xc3\xb3w rozpatrywane nie tylko jako wydarzenie historyczne, ale teologiczny model wszystkich wydarze\xc5\x84 w ich historii, zar\xc3\xb3wno ju\xc5\xbc minionej, jak i nadchodz\xc4\x85cej. Jedn\xc4\x85 z teologicznych interpretacji jest traktowanie eksodusu nie tylko jako w\xc4\x99dr\xc3\xb3wki do Ziemi Obiecanej, ale w\xc4\x99dr\xc3\xb3wki ku poznaniu Boga. Przymierze Jahwe i Izraela jako Jego narodu wybranego jest uwa\xc5\xbcane za najwa\xc5\xbcniejszy punkt Starego Testamentu. W jego ramach B\xc3\xb3g mia\xc5\x82 przekaza\xc4\x87 ludziom przepisy religijne spisane w Torze z Dekalogiem na czele. Powstaj\xc4\x85ca w\xc3\xb3wczas tradycja doprowadzi\xc5\x82a po wiekach przekazywania ustnego do spisania wczesnych form Biblii. Wed\xc5\x82ug niej w trakcie zawierania przymierza Izraelici mieli pozna\xc4\x87 dwie podstawowe prawdy judaizmu \xe2\x80\x93 \xc5\xbce Jahwe jest jedynym Bogiem oraz \xc5\xbce Izraelici s\xc4\x85 jego szczeg\xc3\xb3ln\xc4\x85 w\xc5\x82asno\xc5\x9bci\xc4\x85, z kt\xc3\xb3r\xc4\x85 zawar\xc5\x82 unikatowe przymierze. Nar\xc3\xb3d wybrany zgodnie z t\xc4\x85 zasad\xc4\x85 zobowi\xc4\x85zany zosta\xc5\x82 do specjalnego wype\xc5\x82niania Bo\xc5\xbcej woli. Wierno\xc5\x9b\xc4\x87 Bo\xc5\xbcym przykazaniom przekazanym wraz z przymierzem mia\xc5\x82a by\xc4\x87 odp\xc5\x82at\xc4\x85 Izraelit\xc3\xb3w za wyzwolenie z niewoli. Do wydarze\xc5\x84 z wyj\xc5\x9bcia nawi\xc4\x85zuj\xc4\x85 \xc5\xbcydowskie \xc5\x9bwi\xc4\x99ta Paschy i Namiot\xc3\xb3w._NEWLINE_Noc paschalna jest kluczowym punktem kalendarza liturgicznego w judaizmie. Przypada ona w pierwszym miesi\xc4\x85cu tego kalendarza \xe2\x80\x93 nisan. Przebieg \xc5\x9bwi\xc4\x99ta Paschy ma odwzorowywa\xc4\x87 wydarzenia z oryginalnej nocy paschalnej, a \xc5\x9awi\xc4\x99ta Prza\xc5\x9bnik\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 tygodnia po niej nast\xc4\x99puj\xc4\x85cego. Przej\xc5\x9bcie przez morze przez jaki\xc5\x9b czas by\xc5\x82o odtwarzane w staro\xc5\xbcytnym Izraelu. Symbole chor\xc4\x85gwi ludu w\xc4\x99druj\xc4\x85cego spod Synaju do Kanaanu \xe2\x80\x93 cz\xc5\x82owiek, w\xc3\xb3\xc5\x82, orze\xc5\x82 i lew \xe2\x80\x93 sta\xc5\x82y si\xc4\x99 p\xc3\xb3\xc5\xbaniej symbolami ewangelist\xc3\xb3w._NEWLINE_Wyj\xc5\x9bcie Izraelit\xc3\xb3w z Egiptu by\xc5\x82o podawane jako zapowied\xc5\xba wyzwolenia z niewoli asyryjskiej i babilo\xc5\x84skiej u kolejnych prorok\xc3\xb3w i psalmist\xc3\xb3w. Ju\xc5\xbc u nich jest uwa\xc5\xbcane za typ ery nadej\xc5\x9bcia mesjasza, co zosta\xc5\x82o przej\xc4\x99te w teologii chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skiej. Przej\xc5\x9bcie przez Morze Czerwone jest interpretowane przez \xc5\x9awi\xc4\x99tego Paw\xc5\x82a jako typ chrztu, a przez Jana w Apokalipsie jako typ zwyci\xc4\x99stwa wybranych przez Boga. To pierwsze ma odzwierciedlenie w katolickiej liturgii Wielkiej Soboty, gdy od\xc5\x9bpiewywany jest Kantyk Moj\xc5\xbcesza w ramach liturgii chrzcielnej. Pawe\xc5\x82 cudownie pojawiaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 w trakcie wyj\xc5\x9bcia mann\xc4\x99 i wod\xc4\x99 tryskaj\xc4\x85c\xc4\x85 ze ska\xc5\x82y uznaje za typ eucharystii, a Jezusa nazywa Pasch\xc4\x85. Z kolei Jan w listach por\xc3\xb3wnuje Moj\xc5\xbcesza-prawodawc\xc4\x99 do Jezusa. Symbol w\xc4\x99\xc5\xbca miedzianego sta\xc5\x82 si\xc4\x99 jednym z wa\xc5\xbcniejszych motyw\xc3\xb3w Starego Testamentu komentowanym w kolejnych ksi\xc4\x99gach, a w chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwie sta\xc5\x82 si\xc4\x99 typem ukrzy\xc5\xbcowania Jezusa._NEWLINE_Wyj\xc5\x9bcie z Egiptu, a zw\xc5\x82aszcza w\xc4\x99dr\xc3\xb3wka przez pustyni\xc4\x99, by\xc5\x82o dla tw\xc3\xb3rc\xc3\xb3w judaizmu obrazem relacji Jahwe z narodem \xc5\xbcydowskim jako ojca wychowuj\xc4\x85cego syna. W tym wychowaniu B\xc3\xb3g-ojciec wystawia Izraela-syna na pr\xc3\xb3by, a ten zwykle wykazuje si\xc4\x99 niepos\xc5\x82usze\xc5\x84stwem, w odr\xc3\xb3\xc5\xbcnieniu od wcze\xc5\x9bniejszej postawy Abrahama. Tym religijni przyw\xc3\xb3dcy \xc5\xbbyd\xc3\xb3w z okresu upadku staro\xc5\xbcytnego Izraela t\xc5\x82umaczyli \xc3\xb3wczesne niepowodzenia narodu. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w islamie w historii eksodusu tradycyjnie eksponowane jest odchodzenie \xc5\xbbyd\xc3\xb3w od Boga i Jego kary. Wystawianie na pr\xc3\xb3by pozwala w tej interpretacji na ukazanie Bo\xc5\xbcej \xc5\x82aski i w og\xc3\xb3le Jego dzia\xc5\x82ania._NEWLINE_Wyj\xc5\x9bcie z Egiptu sta\xc5\x82o si\xc4\x99 podstaw\xc4\x85 do ukucia teologicznych poj\xc4\x99\xc4\x87 takich jak zbawienie i odkupienie oraz \xc5\x82aska b\xc4\x99d\xc4\x85ca wynikiem nie zas\xc5\x82ug wyznawc\xc3\xb3w, ale wolnego wyboru Boga._NEWLINE_Wyj\xc5\x9bcie z ucisku i w\xc4\x99dr\xc3\xb3wka ku lepszej rzeczywisto\xc5\x9bci obrazowana przez eksodus jest motywem wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cym w rastafarianizmie. U jego podstaw by\xc5\x82a sformu\xc5\x82owana przez Marcusa Garveya wizja powrotu Czarnych, potomk\xc3\xb3w niewolnik\xc3\xb3w sprowadzanych przez europejskich kolonizator\xc3\xb3w, z Ameryki do Afryki. Jednym z hymn\xc3\xb3w tego ruchu sta\xc5\x82a si\xc4\x99 piosenka Boba Marleya \xe2\x80\x93 Exodus z p\xc5\x82yty o tym samym tytule, gdzie Egipt zosta\xc5\x82 zast\xc4\x85piony przez Babilon. W najbardziej radykalnym rozumieniu chodzi\xc5\x82o o dos\xc5\x82own\xc4\x85 przeprowadzk\xc4\x99 do Etiopii rz\xc4\x85dzonej przez Hajle Sellasjego jako jedynego w pewnym momencie pa\xc5\x84stwa rz\xc4\x85dzonego przez Czarnych i jednocze\xc5\x9bnie o jednej z najstarszych tradycji chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skich. W mniej radykalnym chodzi\xc5\x82o o powr\xc3\xb3t do dowolnego miejsca Afryki, a w niedos\xc5\x82ownym \xe2\x80\x93 o wyj\xc5\x9bcie z mentalnej niewoli okre\xc5\x9blanej jako Babilon. Tak rozumiane wyj\xc5\x9bcie zdaniem rastafarian czyni ich realizatorami wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej wersji judaizmu i chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwa._NEWLINE_Paralele do wyj\xc5\x9bcia Izraelit\xc3\xb3w z Egiptu znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w religii ringat\xc5\xab za\xc5\x82o\xc5\xbconej przez maoryskiego proroka Te Kooti. On sam by\xc5\x82 wi\xc4\x99ziony na wyspach Chatham, gdzie prze\xc5\xbcy\xc5\x82 objawienie i sk\xc4\x85d uciek\xc5\x82 z grup\xc4\x85 wyznawc\xc3\xb3w na rodzinn\xc4\x85 Now\xc4\x85 Zelandi\xc4\x99. Ucieczk\xc4\x99 przez morze i kilkuletnie walki uzna\xc5\x82 za powt\xc3\xb3rzenie wydarze\xc5\x84 biblijnych. Siebie por\xc3\xb3wnywa\xc5\x82 do Moj\xc5\xbcesza i Jozuego, a podobie\xc5\x84stwa wzmocni\xc5\x82 symbolik\xc4\x85 w\xc4\x99\xc5\xbca i ognia.\n_START_SECTION_\nHistoryczno\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nW\xc5\x9br\xc3\xb3d historyk\xc3\xb3w panuje konsensus, \xc5\xbce Biblia nie zawiera poprawnego opisu pocz\xc4\x85tk\xc3\xb3w Izraela. Nie ma \xc5\x9blad\xc3\xb3w rzekomej obecno\xc5\x9bci Izraelit\xc3\xb3w w Staro\xc5\xbcytnym Egipcie, Synaj pozostawa\xc5\x82 niezamieszkany przez ca\xc5\x82e drugie tysi\xc4\x85clecie p.n.e. W Kadesz-Barnea nie znaleziono oznak ludzkiej aktywno\xc5\x9bci starszych ni\xc5\xbc sama monarchia Izraelit\xc3\xb3w. Ponad 100 lat bada\xc5\x84 archeologicznych i egiptologicznych nie wykaza\xc5\x82o niczego co mog\xc5\x82oby by\xc4\x87 powi\xc4\x85zane z egipsk\xc4\x85 niewol\xc4\x85, ucieczk\xc4\x85 i p\xc3\xb3\xc5\xbaniejsz\xc4\x85 w\xc4\x99dr\xc3\xb3wk\xc4\x85, a archeologowie generalnie zgadzaj\xc4\x85 si\xc4\x99, \xc5\xbce Izraelici pochodz\xc4\x85 z Kanaanu. Niekt\xc3\xb3rzy badacze wskazuj\xc4\x85 jednak, i\xc5\xbc brak \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 archeologicznych nie wyklucza uznania m.in. przemieszczenia grup ludno\xc5\x9bci z obszaru Kanaanu do Egiptu, p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszego przemieszczenia si\xc4\x99 cz\xc4\x99\xc5\x9bci z nich z powrotem do Kanaanu jako protoplast\xc3\xb3w ludu izraelskiego (podaj\xc4\x85c jednocze\xc5\x9bnie \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a, kt\xc3\xb3re tego nie wykluczaj\xc4\x85).'