b'\n_START_ARTICLE_\nFutbol australijski\n_START_PARAGRAPH_\nFutbol australijski (ang. Australian rules football lub od nazwy najwi\xc4\x99kszej ligi AFL \xe2\x80\x93 Australian Football League), popularnie nazywany footy lub Aussie rules) \xe2\x80\x93 bardzo popularny w Australii sport dru\xc5\xbcynowy, grany zazwyczaj na boiskach krykietowych przez dwie 18-osobowe dru\xc5\xbcyny owaln\xc4\x85 pi\xc5\x82k\xc4\x85 przypominaj\xc4\x85c\xc4\x85 nieco pi\xc5\x82k\xc4\x99 do rugby. Obok krykieta jest to drugi \xe2\x80\x9esport narodowy\xe2\x80\x9d Australii uprawiany we wszystkich stanach tego kraju, a coroczny \xe2\x80\x9eAFL Grand Final\xe2\x80\x9d (rozgrywany tradycyjnie we wrze\xc5\x9bniu na stadionie MCG w Melbourne) jest jednym z najwi\xc4\x99kszych wydarze\xc5\x84 sportowych tego kraju. S\xc5\x82ynnym \xc5\xbcartem jest, \xc5\xbce w futbolu australijskim jedyn\xc4\x85 zasad\xc4\x85 jest to, \xc5\xbce nie ma zasad.\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nFooty powsta\xc5\x82 w Australii (za ojczyzn\xc4\x99 tego sportu uwa\xc5\xbca si\xc4\x99 stan Wiktoria i jego stolic\xc4\x99 Melbourne) oko\xc5\x82o roku 1850. Futbol australijski jest gr\xc4\x85, w kt\xc3\xb3rej mo\xc5\xbcna doszuka\xc4\x87 si\xc4\x99 wielu element\xc3\xb3w z innych gier, m.in. takich jak pi\xc5\x82ka no\xc5\xbcna czy rugby. Warto przy tym pami\xc4\x99ta\xc4\x87, \xc5\xbce \xc3\xb3wczesna pi\xc5\x82ka no\xc5\xbcna i rugby by\xc5\x82y sportami o zupe\xc5\x82nie innych przepisach ni\xc5\xbc to jest obecnie. Niemniej uwa\xc5\xbca si\xc4\x99, \xc5\xbce footy jest gr\xc4\x85 najbardziej odzwierciedlaj\xc4\x85c\xc4\x85 europejsk\xc4\x85 pi\xc5\x82k\xc4\x99 no\xc5\xbcn\xc4\x85 gran\xc4\x85 w \xc5\x9bredniowieczu. Gra tak\xc5\xbce nieco przypomina futbol irlandzki (gaelic football), w odr\xc3\xb3\xc5\xbcnieniu od niego jednak nie u\xc5\xbcywa okr\xc4\x85g\xc5\x82ej pi\xc5\x82ki, grana jest na boisku o innym kszta\xc5\x82cie i nie ma tradycyjnych bramek, nie wiadomo tak\xc5\xbce do ko\xc5\x84ca czy nie s\xc4\x85 to podobie\xc5\x84stwa przypadkowe i czy tw\xc3\xb3rcom \xe2\x80\x9eAussie rules\xe2\x80\x9d znana by\xc5\x82a irlandzka odmiana futbolu. W tej unikatowej grze istniej\xc4\x85 tak\xc5\xbce elementy aboryge\xc5\x84skiej gry \xe2\x80\x9eMarn Grook\xe2\x80\x9d (zagrania \xe2\x80\x9emark\xe2\x80\x9d i wysokie wyskoki po pi\xc5\x82k\xc4\x99 - cz\xc4\x99sto przy u\xc5\xbcyciu plec\xc3\xb3w innego gracza)._NEWLINE_G\xc5\x82\xc3\xb3wnym za\xc5\x82o\xc5\xbceniem powstania futbolu australijskiego, by\xc5\x82o utrzymanie wysokiej kondycji graczy krykieta w \xe2\x80\x9emokre\xe2\x80\x9d zimowe miesi\xc4\x85ce (krykiet jest rozgrywany wiosn\xc4\x85 i latem); st\xc4\x85d te\xc5\xbc olbrzymie krykietowe boisko do gry w \xe2\x80\x9efooty\xe2\x80\x9d._NEWLINE_W drugiej po\xc5\x82owie XIX wieku futbol australijski sta\xc5\x82 si\xc4\x99 ulubion\xc4\x85 gr\xc4\x85 ludu (robotniczych warstw spo\xc5\x82ecznych). Liczne kluby zacz\xc4\x99\xc5\x82y organizowa\xc4\x87 zawody mi\xc4\x99dzy sob\xc4\x85. Zwi\xc4\x99kszaj\xc4\x85ca si\xc4\x99 popularno\xc5\x9b\xc4\x87 doprowadzi\xc5\x82a do utworzenia w 1897 roku najwa\xc5\xbcniejszej ligi w stanie Wiktoria - Victorian Football League. Pod t\xc4\x85 nazw\xc4\x85 liga przetrwa\xc5\x82a do 1990 roku, gdy zmieni\xc5\x82a si\xc4\x99 na Australian Football League, czyli na rozgrywki og\xc3\xb3lnokrajowe. _NEWLINE_Jeszcze w XIX wieku futbol australijski zdoby\xc5\x82 dominuj\xc4\x85c\xc4\x85 rol\xc4\x99 w trzech stanach poza Wiktori\xc4\x85, czyli: na Tasmanii, w Australii Po\xc5\x82udniowej i Australii Zachodniej. Tam od zawsze istnia\xc5\x82y dobrze zorganizowane rozgrywki, a powstanie AFL w 1990 roku zacie\xc5\x9bni\xc5\x82o wsp\xc3\xb3\xc5\x82prac\xc4\x99 mi\xc4\x99dzy Wiktori\xc4\x85 a pozosta\xc5\x82ymi stanami. Dzisiaj Australia Po\xc5\x82udniowa i Zachodnia posiadaj\xc4\x85 po dwie dru\xc5\xbcyny w lidze og\xc3\xb3lnokrajowej, a Tasmania ze wzgl\xc4\x99du na ma\xc5\x82\xc4\x85 populacj\xc4\x99 ci\xc4\x85gle czeka na swojego przedstawiciela._NEWLINE_Zupe\xc5\x82nie inaczej potoczy\xc5\x82y si\xc4\x99 losy footy w Nowej Po\xc5\x82udniowej Walii (ze stolic\xc4\x85 w Sydney) i Queensland (Brisbane), gdzie od zawsze sportem dominuj\xc4\x85cym by\xc5\x82o rugby. Cho\xc4\x87 futbol australijski istnia\xc5\x82 tam od zawsze, to jednak dopiero od lat 80. XX wieku zacz\xc4\x85\xc5\x82 przybiera\xc4\x87 na znaczeniu w\xc5\x9br\xc3\xb3d kibic\xc3\xb3w i medi\xc3\xb3w. Pocz\xc4\x85tkowo pierwsza dru\xc5\xbcyna w lidze krajowej ze stanu Nowa Po\xc5\x82udniowa Walia \xe2\x80\x93 Sydney Swans \xe2\x80\x93 mia\xc5\x82a powa\xc5\xbcne problemy z frekwencj\xc4\x85 i og\xc3\xb3lnym zainteresowaniem. Podobnie sprawa si\xc4\x99 mia\xc5\x82a z dru\xc5\xbcyn\xc4\x85 z Queensland, czyli z Brisbane Bears (dzisiaj Brisbane Lions). Cho\xc4\x87 dru\xc5\xbcyny te ju\xc5\xbc w pe\xc5\x82ni \xe2\x80\x9ezadomowi\xc5\x82y\xe2\x80\x9d si\xc4\x99 w swoich stanach, to jednak nadal ust\xc4\x99puj\xc4\x85 dru\xc5\xbcynom szalenie popularnemu rugby. Niemniej od 2011 roku stan Queensland b\xc4\x99dzie reprezentowany w AFL ju\xc5\xbc przez dwie dru\xc5\xbcyny (zostanie utworzona dru\xc5\xbcyna w Gold Coast), a rok p\xc3\xb3\xc5\xbaniej tego zaszczytu dost\xc4\x85pi Nowa Po\xc5\x82udniowa Walia (druga dru\xc5\xbcyna w Sydney).\n_START_SECTION_\nZasady gry\n_START_PARAGRAPH_\nDru\xc5\xbcyna futbolu australijskiego sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 z 22 graczy, z czego jednocze\xc5\x9bnie na boisku mo\xc5\xbce przebywa\xc4\x87 18 (czterech pozosta\xc5\x82ych przebywa na \xc5\x82awce rezerwowych). W grze tej obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85 zmiany lotne, tzn, \xc5\xbce w ka\xc5\xbcdej chwili gracz z pola mo\xc5\xbce zosta\xc4\x87 zmieniony przez rezerwowego._NEWLINE_Futbol australijski to bardzo szybka gra, w kt\xc3\xb3rej dozwolone jest atakowanie gracza w kt\xc3\xb3rego posiadaniu jest pi\xc5\x82ka, poprzez: chwyt, szar\xc5\xbc\xc4\x99, pchni\xc4\x99cie od przodu lub z boku. Niedozwolone jest popychanie w plecy, uderzenia, atakowanie powy\xc5\xbcej ramion i poni\xc5\xbcej kolan. Poza tym mo\xc5\xbcna blokowa\xc4\x87 wszystkich zawodnik\xc3\xb3w znajduj\xc4\x85cych si\xc4\x99 5 m od gracza nios\xc4\x85cego pi\xc5\x82k\xc4\x99._NEWLINE_Pi\xc5\x82ka mo\xc5\xbce by\xc4\x87 podawana w dowolnym kierunku poprzez jej kopni\xc4\x99cie, uderzenie pi\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 lub bezpo\xc5\x9brednie przekazanie do r\xc4\x85k innego zawodnika, nie wolno jej natomiast rzuca\xc4\x87. Je\xc5\xbceli po kopni\xc4\x99ciu na odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 przynajmniej 15 m pi\xc5\x82ka zostanie z\xc5\x82apana przez jednego z graczy zanim dotknie ona ziemi, to otrzymuje on co\xc5\x9b w rodzaju \xe2\x80\x9erzutu wolnego\xe2\x80\x9d (\xe2\x80\x9emark\xe2\x80\x9d) \xe2\x80\x93 je\xc5\xbceli gracz zdecyduje si\xc4\x99 zatrzyma\xc4\x87 po z\xc5\x82apaniu pi\xc5\x82ki, to nie mo\xc5\xbce zosta\xc4\x87 zaatakowany przez innego gracza do momentu kiedy nie zagra pi\xc5\x82ki dalej. Przywileju \xe2\x80\x9emark\xe2\x80\x9d nie wolno celebrowa\xc4\x87 w niesko\xc5\x84czono\xc5\x9b\xc4\x87. Zazwyczaj w \xc5\x9brodku pola - z dala od bramki atakowanej - s\xc4\x99dzia przyznaje przywilej jedynie na kilka sekund (zazwyczaj 5-7 sekund). Po tym czasie zwalnia z \xe2\x80\x9emark\xe2\x80\x9d g\xc5\x82o\xc5\x9bno krzycz\xc4\x85c \xe2\x80\x9eplay on\xe2\x80\x9d (w wolnym t\xc5\x82umaczeniu - \xe2\x80\x9egramy\xe2\x80\x9d). Je\xc5\xbceli jest realna mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 zdobycia \xe2\x80\x9egola\xe2\x80\x9d, s\xc4\x99dzia przed\xc5\x82u\xc5\xbca przywilej \xe2\x80\x9emark\xe2\x80\x9d do 20-30 sekund. Przy \xc5\x82apaniu \xe2\x80\x9emarks\xe2\x80\x9d obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85 zasady wymienione powy\xc5\xbcej, a wi\xc4\x99c dozwolone s\xc4\x85 tak spektakularne manewry jak wskoczenie na plecy graczowi z dru\xc5\xbcyny przeciwnej (lub nawet koledze ze swojej dru\xc5\xbcyny) odbicie si\xc4\x99 z nich i z\xc5\x82apanie pi\xc5\x82ki wysoko w powietrzu. _NEWLINE_Zasada 15 metr\xc3\xb3w dotyczy tak\xc5\xbce przemieszczania si\xc4\x99 zawodnika z pi\xc5\x82k\xc4\x85. Mianowicie gracz biegn\xc4\x85cy z pi\xc5\x82k\xc4\x85 musi przynajmniej raz na 15 m odbi\xc4\x87 j\xc4\x85 (kozio\xc5\x82) lub dotkn\xc4\x85\xc4\x87 murawy, bo je\xc5\xbceli tego nie uczyni, to s\xc4\x99dzia zarz\xc4\x85dzi \xe2\x80\x9erzut wolny\xe2\x80\x9d dru\xc5\xbcynie przeciwnej z miejsca b\xc5\x82\xc4\x99du. Odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 15 m w tym wypadku jest umowna, bo zale\xc5\xbcy od intuicji i obiektywno\xc5\x9bci s\xc4\x99dziego. Niemniej wymaga si\xc4\x99 od s\xc4\x99dziego gwizdania zgodnie z \xe2\x80\x9educhem gry\xe2\x80\x9d. _NEWLINE_Je\xc5\xbceli pi\xc5\x82ka zostanie zablokowana a s\xc4\x99dzia uzna, \xc5\xbce \xc5\xbcaden z graczy nie mia\xc5\x82 mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci je zagrania, to wznawia j\xc4\x85 odbijaj\xc4\x85c koz\xc5\x82em od murawy (podobnie jak przy rozpocz\xc4\x99ciu gry czy po zdobyciu \xe2\x80\x9egola\xe2\x80\x9d). Gdy za\xc5\x9b s\xc4\x99dzia uzna, \xc5\xbce gracz mia\xc5\x82 mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 oddania pi\xc5\x82ki zanim zosta\xc5\x82a zablokowana, to przyznaje \xe2\x80\x9erzut wolny\xe2\x80\x9d dru\xc5\xbcynie przeciwnej. W przeciwie\xc5\x84stwie do rugby i futbolu ameryka\xc5\x84skiego, zawodnik b\xc4\x99d\xc4\x85cy w posiadaniu pi\xc5\x82ki nie mo\xc5\xbce da\xc4\x87 si\xc4\x99 powali\xc4\x87 (szar\xc5\xbca) ani z\xc5\x82apa\xc4\x87 rywalowi, gdy\xc5\xbc wtedy arbiter zarz\xc4\x85dzi \xe2\x80\x9eprzetrzymywanie pi\xc5\x82ki\xe2\x80\x9d i zarz\xc4\x85dzi \xe2\x80\x9erzut wolny\xe2\x80\x9d rywalom. _NEWLINE_S\xc4\x99dzia tak\xc5\xbce uczestniczy przy wyrzucie pi\xc5\x82ki z autu: gdy uzna, \xc5\xbce pi\xc5\x82ka opu\xc5\x9bci\xc5\x82a boisko w spos\xc3\xb3b niezamierzony, to wrzuca j\xc4\x85 z autu stoj\xc4\x85c ty\xc5\x82em do boiska (\xe2\x80\x9eball in\xe2\x80\x9d). Gdy za\xc5\x9b uzna, \xc5\xbce pi\xc5\x82ka zosta\xc5\x82a celowo wybita lub bezpo\xc5\x9brednio opu\xc5\x9bci\xc5\x82a boisko zanim dotkn\xc4\x99\xc5\x82a murawy - to przyznaje z miejsca wyj\xc5\x9bcia pi\xc5\x82ki na aut \xe2\x80\x9erzut wolny\xe2\x80\x9d (\xe2\x80\x9eout on full\xe2\x80\x9d) dru\xc5\xbcynie przeciwnej. _NEWLINE_Wszelkie naganne zachowania (k\xc5\x82\xc3\xb3tnie z s\xc4\x99dzi\xc4\x85, celowe i nieprzepisowe przeszkadzanie w grze, czy te\xc5\xbc brutalna gra niezgodna z zasadami \xe2\x80\x9efair play\xe2\x80\x9d) automatycznie skutkuj\xc4\x85 \xe2\x80\x9erzutem wolnym\xe2\x80\x9d dla rywali i 50-metrow\xc4\x85 kar\xc4\x85 (\xe2\x80\x9erzut wolny \xe2\x80\x9e przesuwany jest o 50 m w kierunku bramki dru\xc5\xbcyny ukaranej).\n_START_SECTION_\nCzas gry\n_START_PARAGRAPH_\nMecz futbolu australijskiego trwa 4 kwarty po 20 minut, przy czym zatrzymywany jest podczas przerw (podobnie jak w koszyk\xc3\xb3wce czy pi\xc5\x82ce r\xc4\x99cznej). Przeci\xc4\x99tnie jedna kwarta trwa oko\xc5\x82o 30 minut. Po pierwszej i trzeciej kwarcie nast\xc4\x99puje 6-minutowa przerwa, za\xc5\x9b po drugiej (po pierwszej po\xc5\x82owie meczu) zarz\xc4\x85dzany jest 22-minutowy odpoczynek.\n_START_SECTION_\nS\xc4\x99dziowie\n_START_PARAGRAPH_\nW lidze AFL ka\xc5\xbcde spotkanie prowadzone jest przez dziewi\xc4\x99ciu s\xc4\x99dzi\xc3\xb3w: trzech g\xc5\x82\xc3\xb3wnych; czterech liniowych i dw\xc3\xb3ch bramkowych. Poza tym na ka\xc5\xbcde spotkanie przydzielany jest s\xc4\x99dzia techniczny i arbiter odpowiedzialny za operowanie czasem gry.\n_START_SECTION_\nCiekawostki\n_START_PARAGRAPH_\nFutbol australijski jest gr\xc4\x85 nastawion\xc4\x85 na \xc5\x9bwietne przygotowanie kondycyjne (zawodnicy przebiegaj\xc4\x85 w meczu \xc5\x9brednio ok. 20 km), _NEWLINE_szybko\xc5\x9bciowe, skoczno\xc5\x9bciowe i fizyczne. Opr\xc3\xb3cz tego przyk\xc5\x82ada si\xc4\x99 wielk\xc4\x85 wag\xc4\x99 do walor\xc3\xb3w technicznych graczy (precyzyjne kopanie czy koz\xc5\x82owanie owalnej pi\xc5\x82ki wymaga talentu popartego olbrzymi\xc4\x85 prac\xc4\x85). Do tego dochodzi zmys\xc5\x82 strategiczny i taktyczny zawodnik\xc3\xb3w. Wy\xc5\xbcej wymienione cechy, a tak\xc5\xbce brak ogranicze\xc5\x84 typu \xe2\x80\x9elinia spalonego\xe2\x80\x9d i olbrzymi plac gry (dwukrotnie wi\xc4\x99kszy od pi\xc5\x82karskiego) sprawiaj\xc4\x85, \xc5\xbce futbol australijski nale\xc5\xbcy do najszybszych i najbardziej widowiskowych sport\xc3\xb3w \xc5\x9bwiata.\n_START_SECTION_\nFutbol australijski w Polsce\n_START_PARAGRAPH_\nW styczniu 2015 roku powsta\xc5\x82a w Bydgoszczy pierwsza polska dru\xc5\xbcyna, Bydgoszcz Wildcats.  Od 2018 roku w Warszawie dzia\xc5\x82a dru\xc5\xbcyna Polish Devils AFL.'