b'\n_START_ARTICLE_\nBitwa pod Verdun\n_START_SECTION_\nGeneza bitwy\n_START_PARAGRAPH_\nNa pocz\xc4\x85tku 1916 roku przewag\xc4\x99 w I wojnie \xc5\x9bwiatowej mia\xc5\x82y pa\xc5\x84stwa centralne. Niemcy podbi\xc5\x82y du\xc5\xbce obszary terytori\xc3\xb3w nieprzyjaciela. Serbia zosta\xc5\x82a opanowana, Bu\xc5\x82garia przy\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82a si\xc4\x99 do wojny po stronie Austro-W\xc4\x99gier, co powetowa\xc5\x82o cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo odst\xc4\x99pstwo W\xc5\x82och, dzi\xc4\x99ki czemu  Tr\xc3\xb3jprzymierze zdoby\xc5\x82o hegemoni\xc4\x99 na Ba\xc5\x82kanach. Pa\xc5\x84stwa centralne posiada\xc5\x82y przewag\xc4\x99 liczebn\xc4\x85, materialn\xc4\x85 i moraln\xc4\x85. Jednak\xc5\xbce pa\xc5\x84stwom centralnym brakowa\xc5\x82o jednolitego dow\xc3\xb3dztwa._NEWLINE_4 grudnia 1915 na zje\xc5\xbadzie w Calais dosz\xc5\x82o do rozm\xc3\xb3w angielsko-francuskich. Ustalono w\xc3\xb3wczas plan dzia\xc5\x82a\xc5\x84. Dwa dni p\xc3\xb3\xc5\xbaniej w Chantilly odby\xc5\x82 si\xc4\x99 pierwszy zjazd Mi\xc4\x99dzynarodowej Rady Wojennej pod przewodnictwem gen. Joffre\'a. Celem zjazdu by\xc5\x82o uzgodnienie ofensywy w roku 1916. Podczas obrad ustalono, i\xc5\xbc do zwyci\xc4\x99stwa mo\xc5\xbce doprowadzi\xc4\x87 jednoczesne rozpocz\xc4\x99cie ofensywy na froncie rosyjskim, francuskim i w\xc5\x82oskim. Rosjanie deklarowali jednak swoj\xc4\x85 gotowo\xc5\x9b\xc4\x87 dopiero na po\xc5\x82ow\xc4\x99 1916 roku. Podczas drugiego zjazdu w Chantilly, kt\xc3\xb3ry mia\xc5\x82 miejsce 14 lutego 1916 ustalono, i\xc5\xbc operacja francusko-angielska rozpocznie si\xc4\x99 1 lipca nad Somm\xc4\x85._NEWLINE_Niemcy, po sukcesach na froncie wschodnim, postanowili uderzy\xc4\x87 na Zach\xc3\xb3d. Plan bitwy pod Verdun przedstawi\xc5\x82 w tzw. \xe2\x80\x9eMemoriale Bo\xc5\xbconarodzeniowym\xe2\x80\x9d z 1915 roku szef Sztabu Generalnego, gen. Erich von Falkenhayn. Wed\xc5\x82ug niego \xe2\x88\x92 by wygra\xc4\x87 wojn\xc4\x99 \xe2\x88\x92 Niemcy powinny pokona\xc4\x87 Wielk\xc4\x85 Brytani\xc4\x99. Genera\xc5\x82 zamierza\xc5\x82 dokona\xc4\x87 tego z jednej strony poprzez nieograniczon\xc4\x85 wojn\xc4\x99 podwodn\xc4\x85, a z drugiej \xe2\x80\x93 eliminuj\xc4\x85c si\xc5\x82y l\xc4\x85dowe g\xc5\x82\xc3\xb3wnego brytyjskiego sojusznika, Francji. Armia francuska mia\xc5\x82a zosta\xc4\x87 \xe2\x80\x9ewykrwawiona\xe2\x80\x9d w bitwie toczonej o wa\xc5\xbcne dla Francuz\xc3\xb3w cele, zar\xc3\xb3wno pod wzgl\xc4\x99dem strategicznym, jak i psychologicznym. Falkenhayn jako cel ataku wybra\xc5\x82 Verdun, twierdz\xc4\x99 okre\xc5\x9blan\xc4\x85 jako \xe2\x80\x9eserce Francji\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Verdun by\xc5\x82o trudne do zdobycia, jednak w przypadku sukcesu wojska niemieckie zrobi\xc5\x82yby wy\xc5\x82om w linii frontu mi\xc4\x99dzy armiami francusk\xc4\x85 a Brytyjskim Korpusem Ekspedycyjnym. Zwyci\xc4\x99stwo pod Verdun gwarantowa\xc5\x82o tak\xc5\xbce zabezpieczenie dla Niemiec Metzu i Lotaryngii. Verdun by\xc5\x82o celem ju\xc5\xbc na pocz\xc4\x85tku wojny, jednak niemieckie natarcie zosta\xc5\x82o powstrzymane we wrze\xc5\x9bniu 1914 roku nad Marn\xc4\x85 oraz w maju 1915 roku pod Artois. Teraz zdobycie Verdun mia\xc5\x82o by\xc4\x87 pierwszym krokiem w marszu na Pary\xc5\xbc. Falkenhayn szacowa\xc5\x82 stosunek strat niemieckich do francuskich na 2 do 5, skutkiem czego Francuzi, po wyczerpaniu rezerw, musieliby wycofa\xc4\x87 si\xc4\x99 z wojny, co udzia\xc5\x82 Brytyjczyk\xc3\xb3w w walkach na kontynencie uczyni\xc5\x82oby bezprzedmiotowym._NEWLINE_Ponadto Verdun by\xc5\x82o jedynym wysuni\xc4\x99tym punktem, kt\xc3\xb3ry mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o zaatakowa\xc4\x87 jednocze\xc5\x9bnie od wschodu i p\xc3\xb3\xc5\x82nocy. Moza, kt\xc3\xb3ra przep\xc5\x82ywa przez miasto, dzieli\xc5\x82a je na dwie odr\xc4\x99bne twierdze, co stanowi\xc5\x82o utrudnienie dla obro\xc5\x84c\xc3\xb3w. Niemcy ponadto dysponowali licznymi po\xc5\x82\xc4\x85czeniami kolejowymi, dzi\xc4\x99ki kt\xc3\xb3rym mogli dowozi\xc4\x87 zaopatrzenie i uzupe\xc5\x82nia\xc4\x87 uzbrojenie.\n_START_SECTION_\nPrzygotowania\n_START_PARAGRAPH_\nTwierdza Verdun nie by\xc5\x82a wystarczaj\xc4\x85co przygotowana do walki. Cho\xc4\x87 jej fortyfikacje rozbudowano stosunkowo niedawno (w latach osiemdziesi\xc4\x85tych XIX wieku), wymaga\xc5\x82y jednak modernizacji i wzmocnienia, bowiem na pocz\xc4\x85tku wojny zabrano z niej cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 artylerii, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 dow\xc3\xb3dztwo francuskie zamierza\xc5\x82o wykorzysta\xc4\x87 na bardziej zagro\xc5\xbconych odcinkach frontu. Od czasu walk we wrze\xc5\x9bniu 1914 roku, kiedy to Niemcy pr\xc3\xb3bowali po raz pierwszy bez powodzenia zaj\xc4\x85\xc4\x87 twierdz\xc4\x99, odcinek Verdun nale\xc5\xbca\xc5\x82 do spokojniejszych. Si\xc5\x82y francuskie by\xc5\x82y tu nieliczne (jeden korpus, z tego 3 dywizje w pierwszej linii), a naczelne dow\xc3\xb3dztwo nie spodziewa\xc5\x82o si\xc4\x99 ataku niemieckiego w\xc5\x82a\xc5\x9bnie w tym miejscu. _NEWLINE_Informacje wywiadu i apele dow\xc3\xb3dcy Rejonu Ufortyfikowanego Verdun o wzmocnienie tego odcinka obrony nie wzbudza\xc5\x82y niepokoju francuskiego wodza naczelnego, gen. Josepha Joffre\'a. Dopiero tu\xc5\xbc przed atakiem wzmo\xc5\xbcono przygotowania do odparcia przeciwnika._NEWLINE_Falkenhayn zamierza\xc5\x82 uderzy\xc4\x87 na prawym brzegu Mozy. Natarcie piechoty poprzedzi\xc4\x87 mia\xc5\x82 zmasowany ostrza\xc5\x82 artyleryjski. Planowano te\xc5\xbc zastosowa\xc4\x87 tzw. oddzia\xc5\x82y szturmowe (Sturmtruppen), przygotowane specjalnie do dzia\xc5\x82a\xc5\x84 zaczepnych. Zadanie zdobycia twierdzy powierzono V Armii (6 korpus\xc3\xb3w, 1225 dzia\xc5\x82) pod dow\xc3\xb3dztwem nast\xc4\x99pcy tronu, ksi\xc4\x99cia Wilhelma Hohenzollerna; w pierwszym rzucie mia\xc5\x82y atakowa\xc4\x87 trzy korpusy (6 dywizji). Pocz\xc4\x85tek operacji zaplanowano na 12 lutego, ale z\xc5\x82a pogoda wymusi\xc5\x82a przesuni\xc4\x99cie terminu.\n_START_SECTION_\nI faza: 21 lutego \xe2\x80\x93 4 marca\n_START_PARAGRAPH_\nNawa\xc5\x82a artyleryjska rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 21 lutego o godzinie 7.00 i trwa\xc5\x82a dziewi\xc4\x99\xc4\x87 godzin. O 16.00 Niemcy rozpocz\xc4\x99li szturm na 6-kilometrowym odcinku Haumont-Caures-Herbebois. Zdobyli obszar lasu wok\xc3\xb3\xc5\x82 Haumont i francuskie okopy pod Caures i Herbebois. 22 lutego wojska niemieckie uderzy\xc5\x82y na wiosk\xc4\x99 Haumont, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 zdobyli oko\xc5\x82o godziny 17. Wyr\xc3\xb3wnane walki toczy\xc5\x82y si\xc4\x99 w lasach pod Caures i Herbebois. W ko\xc5\x84cu Francuzi wycofali si\xc4\x99 w kierunku Beaumont. Niemcy w nocy z 22 na 23 lutego zaj\xc4\x99li Brabant, a w dzie\xc5\x84 Wavrille. Zagro\xc5\xbceni Francuzi wycofali si\xc4\x99 tak\xc5\xbce z Herbebois. Atak odpar\xc5\x82a natomiast za\xc5\x82oga Samogneux. Do wieczora Francuzi wycofali si\xc4\x99 na front Samogneux-d\'Anglemont-Beaumont. 24 lutego Niemcy zdobyli drug\xc4\x85 lini\xc4\x99 francusk\xc4\x85, jednak nie bez strat \xe2\x88\x92 nacieraj\xc4\x85ce jednostki niemieckie zosta\xc5\x82y zdziesi\xc4\x85tkowane przez francusk\xc4\x85 artyleri\xc4\x99. Ogie\xc5\x84 francuski powstrzyma\xc5\x82 tak\xc5\xbce natarcie z Samogneux ku wzg\xc3\xb3rzom Talou. Przy znacznych stratach w\xc5\x82asnych Niemcy wycofali si\xc4\x99 do lasu pod Beaumont i Fauses. Wkr\xc3\xb3tce jednak si\xc5\x82y niemieckie (wspierane nawa\xc5\x82\xc4\x85 pocisk\xc3\xb3w 280 mm, 305 mm i gaz\xc3\xb3w bojowych) zdoby\xc5\x82y te miejscowo\xc5\x9bci. Ponadto Niemcy opanowali Orne, las Chaume, las Caurrieres i rozpocz\xc4\x99li natarcie na twierdz\xc4\x99 Douaumont._NEWLINE_Francuzi ponie\xc5\x9bli ci\xc4\x99\xc5\xbckie straty, jednak Niemcy nie wykorzystali swej przewagi oraz zamieszania, kt\xc3\xb3re zapanowa\xc5\x82o po stronie francuskiej w pierwszych dniach operacji. 25 lutego opanowali przez zaskoczenie Fort Douaumont, jednak Francuzi \xc5\x9bci\xc4\x85gali ju\xc5\xbc posi\xc5\x82ki i dokonywali reorganizacji si\xc5\x82. Genera\xc5\x82 Joffre zagrozi\xc5\x82 s\xc4\x85dem wojennym ka\xc5\xbcdemu dow\xc3\xb3dcy, kt\xc3\xb3ry si\xc4\x99 wycofa. Tego samego dnia na czele II Armii, walcz\xc4\x85cej w okolicach Verdun, stan\xc4\x85\xc5\x82 gen. Henri Philippe P\xc3\xa9tain. Nowy dow\xc3\xb3dca wyda\xc5\x82 26 lutego pierwsze zarz\xc4\x85dzenia i podj\xc4\x85\xc5\x82 energiczne dzia\xc5\x82ania w celu ustabilizowania i wzmocnienia obrony. Front pod Verdun podzieli\xc5\x82 na cztery odcinki bojowe, kaza\xc5\x82 dozbroi\xc4\x87 wszystkie forty i zacz\xc4\x85\xc4\x87 budowa\xc4\x87 mosty do przeprawy przez Moz\xc4\x99. Wkr\xc3\xb3tce doprowadzi\xc5\x82 do usprawnienia transportu ludzi i materia\xc5\x82\xc3\xb3w \xe2\x80\x9eDrog\xc4\x85 \xc5\x9awi\xc4\x99t\xc4\x85\xe2\x80\x9d, zastosowa\xc5\x82 nowy system rotacji oddzia\xc5\x82\xc3\xb3w walcz\xc4\x85cych na pierwszej linii (tzw. kierat), wreszcie wprowadzi\xc5\x82 skuteczny system wykorzystania artylerii. Kierat umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82 lepsze wykorzystanie odwod\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 oddzia\xc5\x82y walczy\xc5\x82y przez kilka do kilkunastu dni na pierwszej linii, nast\xc4\x99pnie by\xc5\x82y wycofywane i zast\xc4\x99powane przez \xc5\x9bwie\xc5\xbce jednostki. _NEWLINE_Od tego momentu walki toczy\xc5\x82y si\xc4\x99 wok\xc3\xb3\xc5\x82 twierdzy Douaumont. W dniach 2-3 marca ruiny fortecy przechodzi\xc5\x82y z r\xc4\x85k do r\xc4\x85k. Natarcie niemieckie zosta\xc5\x82o powstrzymane na wszystkich odcinkach, jednak Francuzi zostali zmuszeni do wycofania si\xc4\x99 ze wzg\xc3\xb3rz Talou. _NEWLINE_Pierwszy etap bitwy \xe2\x80\x93 natarcie na prawym brzegu Mozy \xe2\x80\x93 zako\xc5\x84czy\xc5\x82 si\xc4\x99 4 marca (kilka dni wcze\xc5\x9bniej do niemieckiej niewoli dosta\xc5\x82 si\xc4\x99 ci\xc4\x99\xc5\xbcko ranny kapitan Charles de Gaulle).\n_START_SECTION_\nII faza: 6 \xe2\x80\x93 22 marca\n_START_PARAGRAPH_\nNast\xc4\x99pne natarcie mia\xc5\x82o przebiega\xc4\x87 po obu brzegach rzeki \xe2\x80\x93 wcze\xc5\x9bniejsze dzia\xc5\x82ania niemieckie by\xc5\x82y nara\xc5\xbcone na skuteczny ogie\xc5\x84 artylerii francuskiej prowadzony z lewego brzegu Mozy. Niemcy rozpocz\xc4\x99li dzia\xc5\x82ania 6 marca od szturmu na wzg\xc3\xb3rza 304 i Morthomme na lewym brzegu, a na prawym rozpocz\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 boje o fort de Vaux._NEWLINE_Walki nabra\xc5\x82y odt\xc4\x85d cech bitwy na wyczerpanie. W dniach 6-7 marca Niemcy zaj\xc4\x99li wzg\xc3\xb3rza Oie i las Cumieres na lewym brzegu Mozy. W ci\xc4\x99\xc5\xbckich starciach w dniach 10-14 marca si\xc5\x82y niemieckie zdoby\xc5\x82y wzg\xc3\xb3rze 265. 20 marca zaj\xc4\x99\xc5\x82y las pod Avacourt, lecz podczas szturmu na wzg\xc3\xb3rze 304 zosta\xc5\x82y rozbite przez ogie\xc5\x84 francuski. Kl\xc4\x99ska ta oznacza\xc5\x82a koniec natarcia niemieckiego na lewym brzegu Mozy podczas drugiej fazy bitwy._NEWLINE_Tymczasem na prawym brzegu Mozy, mi\xc4\x99dzy 8 a 10 marca toczy\xc5\x82y si\xc4\x99 walki o wzg\xc3\xb3rze Poivere. Niemcy zdobyli jedynie wzniesienie pod Hardaumont, ale na innych odcinkach ponie\xc5\x9bli kl\xc4\x99sk\xc4\x99. 12 marca armia niemiecka przypu\xc5\x9bci\xc5\x82a jeszcze kilka atak\xc3\xb3w na linii Douaumont-Vaux, lecz bez powodzenia._NEWLINE_W drugiej fazie bitwy si\xc5\x82y francuskie straci\xc5\x82y 55 tysi\xc4\x99cy \xc5\xbco\xc5\x82nierzy (zabitych i wzi\xc4\x99tych do niewoli), a 50 tysi\xc4\x99cy odnios\xc5\x82o rany. Po drugiej stronie zgin\xc4\x99\xc5\x82o 60 tysi\xc4\x99cy \xc5\xbco\xc5\x82nierzy, a drugie tyle odnios\xc5\x82o obra\xc5\xbcenia.\n_START_SECTION_\nIII faza: 22 marca \xe2\x80\x93 koniec kwietnia\n_START_PARAGRAPH_\nW dniach 22-28 marca nast\xc4\x85pi\xc5\x82a przerwa w walce. 29 marca walki zosta\xc5\x82y wznowione na lewym brzegu Mozy i tego dnia Francuzi odzyskali skraj lasu Avcourt. W dniach 30 marca \xe2\x80\x93 8 kwietnia si\xc5\x82y niemieckie wypar\xc5\x82y obro\xc5\x84c\xc3\xb3w z Malancourt, Haucourt, Bethincourt. Po tym Francuzi cofn\xc4\x99li si\xc4\x99 pod wzg\xc3\xb3rze 304._NEWLINE_31 marca, na prawym brzegu rzeki, Niemcy opanowali  ca\xc5\x82\xc4\x85 wiosk\xc4\x99 Vaux. Jednak 3 kwietnia Francuzi kontratakowali i wyparli wrog\xc3\xb3w do fortu Douaumont. 9 i 10 kwietnia mia\xc5\x82o miejsce intensywne natarcie po obu stronach rzeki. Na lewym brzegu agresorzy ruszyli spod Avcourt, a na prawym brzegu spod Poivre. Wojsko niemieckie zdo\xc5\x82a\xc5\x82o jedynie opanowa\xc4\x87 Morthomme, p\xc3\xb3\xc5\xbaniej zosta\xc5\x82o rozbite na obu odcinkach. Trwaj\xc4\x85ce do ko\xc5\x84ca kwietnia walki nie przynios\xc5\x82y jednak armii Kronprinza znacz\xc4\x85cych sukces\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nIV faza: maj \xe2\x80\x93 czerwiec\n_START_PARAGRAPH_\nPo stronie francuskiej narasta\xc5\x82 w\xc3\xb3wczas sp\xc3\xb3r mi\xc4\x99dzy P\xc3\xa9tainem a Joffre\'em, wynikaj\xc4\x85cy z niech\xc4\x99ci obro\xc5\x84cy Verdun do dzia\xc5\x82a\xc5\x84 ofensywnych, kt\xc3\xb3rych z kolei domaga\xc5\x82 si\xc4\x99 w\xc3\xb3dz naczelny, oraz z d\xc4\x85\xc5\xbcenia Joffre\'a do skupienia rezerw na bliskiej ofensywie nad Somm\xc4\x85, czemu sta\xc5\x82 na przeszkodzie preferowany przez P\xc3\xa9taina system \xe2\x80\x9ekieratu\xe2\x80\x9d. Kontrowersje te doprowadzi\xc5\x82y do zmian kadrowych: P\xc3\xa9tain stan\xc4\x85\xc5\x82 na czele Grupy Armii Centrum, a 2 Armi\xc4\x99 przej\xc4\x85\xc5\x82 gen. Robert Nivelle. Nowy dow\xc3\xb3dca pod Verdun by\xc5\x82 nastawiony ofensywnie i zamierza\xc5\x82 przej\xc4\x85\xc4\x87 inicjatyw\xc4\x99 z wykorzystaniem innowacji taktycznych._NEWLINE_Kolejny etap walk z maja i czerwca przybra\xc5\x82 charakter boju na wyczerpanie. W dniach 4-7 maja Niemcy uderzyli na wzg\xc3\xb3rze 304. Jednocze\xc5\x9bnie pomi\xc4\x99dzy 5 a 10 majem Francuzi posuwali si\xc4\x99 naprz\xc3\xb3d do Cailletre. 22 maja, po 11 minutowym ataku, Gen. Charles Mangin odbi\xc5\x82 na kr\xc3\xb3tko fort Douamont (wcze\xc5\x9bniej, 8 maja, fort zniszczy\xc5\x82a eksplozja, w kt\xc3\xb3rej zgin\xc4\x99\xc5\x82o prawie 700 Niemc\xc3\xb3w), jednak ca\xc5\x82a operacja zako\xc5\x84czy\xc5\x82a si\xc4\x99 ju\xc5\xbc kolejnego dnia niepowodzeniem. W tym czasie na lewym brzegu Mozy trwa\xc5\x82y walki o wzg\xc3\xb3rze 304 i Morthomme. 22 maja oba przycz\xc3\xb3\xc5\x82ki zosta\xc5\x82y zdobyte, a 24 maja Niemcy zaj\xc4\x99li Cumieres. Na innych odcinkach zostali jednak odparci. Zgin\xc4\x99\xc5\x82o w\xc3\xb3wczas 15 tys. \xc5\xbco\xc5\x82nierzy._NEWLINE_W drugiej po\xc5\x82owie maja Nivelle podj\xc4\x85\xc5\x82 zapowiadan\xc4\x85 ofensyw\xc4\x99. Wkr\xc3\xb3tce Niemcy podj\xc4\x99li przeciwnatarcie i zdo\xc5\x82ali otoczy\xc4\x87 fort de Vaux. Po trzech miesi\xc4\x85cach walk zdobyli go 7 czerwca. Za\xc5\x82oga fortu pod dow\xc3\xb3dztwem majora Raynala skapitulowa\xc5\x82a dopiero po wyczerpaniu zapas\xc3\xb3w i braku szans na odsiecz. Ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 Wilhelm osobi\xc5\x9bcie wyrazi\xc5\x82 swoje uznanie bohaterskiemu dow\xc3\xb3dcy fortyfikacji Vaux._NEWLINE_W dniach 8-24 czerwca trwa\xc5\x82o niemieckie natarcie w kierunku Souville. Krwawe walki rozstrzygn\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 na korzy\xc5\x9b\xc4\x87 Niemc\xc3\xb3w dopiero po 16 dniach. Po drodze si\xc5\x82y niemieckie zabezpieczy\xc5\x82y Thiaumont, Fleury i tereny wok\xc3\xb3\xc5\x82 fortu Souville. 25 czerwca Francuzi rozpocz\xc4\x99li kontratak i 30, po pi\xc4\x99ciu dniach walk, odbili Thiaumont._NEWLINE_Dzia\xc5\x82ania niemieckie straci\xc5\x82y impet tym bardziej, \xc5\xbce pogarsza\xc5\x82a si\xc4\x99 og\xc3\xb3lna sytuacja pa\xc5\x84stw centralnych. Na wschodzie trwa\xc5\x82a od czerwca ofensywa Brusi\xc5\x82owa, gro\xc5\xbc\xc4\x85c za\xc5\x82amaniem Austro-W\xc4\x99gier, a na zachodzie Brytyjczycy i Francuzi rozpocz\xc4\x99li 1 lipca ofensyw\xc4\x99 nad Somm\xc4\x85. Dla niemieckiego dow\xc3\xb3dztwa naczelnego konieczne sta\xc5\x82o si\xc4\x99 przerzucanie coraz wi\xc4\x99kszych si\xc5\x82 na zagro\xc5\xbcone odcinki. Mimo to jeszcze w czerwcu Kronprinz nakaza\xc5\x82 zaatakowa\xc4\x87 Fort Souville, jednak bez powodzenia. Niemcy dotarli do fortu i mogli dostrzec stamt\xc4\x85d miasto Verdun, ale Francuzi szybko ich wyparli. Uporczywe walki toczy\xc5\x82y si\xc4\x99 potem o miasta Thiaumont i Fleury, kt\xc3\xb3re wielokrotnie przechodzi\xc5\x82y z r\xc4\x85k do r\xc4\x85k.\n_START_SECTION_\nVI faza: pa\xc5\xbadziernik-grudzie\xc5\x84\n_START_PARAGRAPH_\nInicjatyw\xc4\x99 przej\xc4\x99li Francuzi, zmierzaj\xc4\x85cy teraz do odzyskania straconych wcze\xc5\x9bniej teren\xc3\xb3w. Natarcia przeprowadzone w trzech ostatnich miesi\xc4\x85cach 1916 r. okaza\xc5\x82y si\xc4\x99 skuteczne. 24 pa\xc5\xbadziernika o godz. 11:40 ruszy\xc5\x82o francuskie natarcie od lasu Haudromont do Laufee, w wyniku czego o 16:00 tego dnia odzyskano fort Douaumont, a 2 listopada fort Vaux. W tym okresie Francuzi pojmali 5 tys. je\xc5\x84c\xc3\xb3w niemieckich._NEWLINE_W grudniu Francuzi zbli\xc5\xbcyli si\xc4\x99 do swoich pozycji z pocz\xc4\x85tku bitwy z dnia 25 lutego (okolice Ornes). Po natarciu w dniach 15-18 grudnia odzyskali Louvemount, Bezonvaux, Poivre oraz Wzg\xc3\xb3rze 378.\n_START_SECTION_\nTaktyka\n_START_PARAGRAPH_\nOgromne znaczenia w bitwie pod Verdun mia\xc5\x82a artyleria. Od pocz\xc4\x85tku bitwy do 15 czerwca wojsko francuskie zu\xc5\xbcy\xc5\x82o 11 mln pocisk\xc3\xb3w 75 mm, 1,2 mln pocisk\xc3\xb3w od 80 mm do 105 mm i 2,6 mln pocisk\xc3\xb3w wi\xc4\x99kszych kalibr\xc3\xb3w. \xc5\x81\xc4\x85cznie w 116 dni Francuzi wystrzelili 15 mln pocisk\xc3\xb3w._NEWLINE_Na polu bitwy Francuzi dysponowali dzia\xc5\x82ami 75 mm, 90 mm, 105 mm, 120 mm, 150 mm, 155 mm. Artyleria francuska spe\xc5\x82nia\xc5\x82a g\xc5\x82\xc3\xb3wnie funkcje obronne. Podstaw\xc4\x85 dzia\xc5\x82a\xc5\x84 by\xc5\x82 ogie\xc5\x84 zapobiegawczy, kt\xc3\xb3ry wykonywa\xc5\x82a artyleria polowa i stromotorowa. Dezorganizowa\xc5\x82 on wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 natar\xc4\x87 wroga. Artyleria polowa oraz ci\xc4\x99\xc5\xbcka stosowa\xc5\x82a tak\xc5\xbce ogie\xc5\x84 zaporowy. Jego zadaniem by\xc5\x82o z\xc5\x82amanie ataku Niemc\xc3\xb3w jeszcze w czasie walk w okopach. Obrona Francuz\xc3\xb3w w du\xc5\xbcej mierze zale\xc5\xbca\xc5\x82a od artyleryjskiej sprawno\xc5\x9bci ogniowej._NEWLINE_Niemieckie dzia\xc5\x82ania zaczepne charakteryzowa\xc5\x82y si\xc4\x99 zaskoczeniem i zastosowaniem pot\xc4\x99\xc5\xbcnych \xc5\x9brodk\xc3\xb3w artyleryjskich. W walce udzia\xc5\x82 wzi\xc4\x99\xc5\x82o 500 niemieckich dzia\xc5\x82 ma\xc5\x82ego kalibru i 1500 wielkiego kalibru. Nigdy dot\xc4\x85d nie u\xc5\xbcyto podobnej ilo\xc5\x9bci artylerii. Si\xc5\x82y niemieckie nie u\xc5\xbcywa\xc5\x82y piechoty bez uprzedniego przygotowania artyleryjskiego, podczas kt\xc3\xb3rego stosowano zmasowany ogie\xc5\x84 oraz ostrzeliwanie strefami.\n_START_SECTION_\nSkutki\n_START_PARAGRAPH_\nTrwaj\xc4\x85ca prawie rok bitwa nie przynios\xc5\x82a Niemcom ani znacz\xc4\x85cych sukces\xc3\xb3w terytorialnych, ani prze\xc5\x82amania, ani te\xc5\xbc nie doprowadzi\xc5\x82a do za\xc5\x82amania armii francuskiej. Og\xc3\xb3lne straty (zabici, ranni, zaginieni, wzi\xc4\x99ci do niewoli) wynios\xc5\x82y: po stronie niemieckiej \xe2\x80\x93 337 tysi\xc4\x99cy, po stronie francuskiej \xe2\x80\x93 362 tysi\xc4\x85ce  \xc5\xbco\xc5\x82nierzy (wed\xc5\x82ug innych szacunk\xc3\xb3w razem nawet 800 tysi\xc4\x99cy ludzi). Obie strony zu\xc5\xbcy\xc5\x82y \xc5\x82\xc4\x85cznie oko\xc5\x82o 36 milion\xc3\xb3w pocisk\xc3\xb3w artyleryjskich. \xe2\x80\x9eBitwa materia\xc5\x82owa\xe2\x80\x9d i \xe2\x80\x9estrategia na wyczerpanie\xe2\x80\x9d okaza\xc5\x82y si\xc4\x99 nieskuteczne, nie przynios\xc5\x82y bowiem oczekiwanego rozstrzygni\xc4\x99cia wojny. Okolice Verdun zosta\xc5\x82y zupe\xc5\x82nie zdewastowane. Morale obu armii zosta\xc5\x82o powa\xc5\xbcnie nadszarpni\xc4\x99te; z jednej strony walki o Verdun sta\xc5\x82y si\xc4\x99 symbolem bohaterstwa i po\xc5\x9bwi\xc4\x99cenia, z drugiej jednak okre\xc5\x9blenia takie jak \xe2\x80\x9epiek\xc5\x82o Verdun\xe2\x80\x9d wyra\xc5\xbca\xc5\x82y absurd wojny. Francuzi dowiedli wprawdzie swojej si\xc5\x82y obronnej, z drugiej jednak strony, ze wzgl\xc4\x99du na wyczerpanie, stracili zdolno\xc5\x9b\xc4\x87 do ofensywy \xe2\x80\x93 co okaza\xc5\x82o si\xc4\x99 wiosn\xc4\x85 1917 r., kiedy armi\xc4\x85 francusk\xc4\x85 wstrz\xc4\x85sn\xc4\x99\xc5\x82a fala protest\xc3\xb3w przeciw kolejnym nieskutecznym atakom. Niemcy ju\xc5\xbc wcze\xc5\x9bniej zrezygnowali z dzia\xc5\x82a\xc5\x84 ofensywnych na froncie zachodnim \xe2\x80\x93 Hindenburg i Ludendorff postanowili szuka\xc4\x87 rozstrzygni\xc4\x99cia poprzez nieograniczon\xc4\x85 wojn\xc4\x99 podwodn\xc4\x85 i wyeliminowanie z wojny Rosji._NEWLINE_Walki w okolicach Verdun toczy\xc5\x82y si\xc4\x99 jeszcze w nast\xc4\x99pnym roku, kiedy to do sierpnia Francuzi zdo\xc5\x82ali odbi\xc4\x87 wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 utraconego wcze\xc5\x9bniej obszaru. W ko\xc5\x84cowym etapie wojny (wrzesie\xc5\x84 1918 r.) z wyst\xc4\x99pu Verdun ruszy\xc5\x82a ameryka\xc5\x84sko-francuska ofensywa.\n_START_SECTION_\nPami\xc4\x99\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nPo wojnie powsta\xc5\x82y liczne pomniki i mauzolea po\xc5\x9bwi\xc4\x99cone \xc5\xbco\xc5\x82nierzom obydwu walcz\xc4\x85cych pod Verdun armii, jak Kostnica Douaumont, wie\xc5\xbca zawieraj\xc4\x85ca szcz\xc4\x85tki niezidentyfikowanych \xc5\xbco\xc5\x82nierzy francuskich i niemieckich, czy \xe2\x80\x9eOkop bagnet\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d. Spod Verdun pochodzi\xc5\x82o te\xc5\xbc cia\xc5\x82o z\xc5\x82o\xc5\xbcone we francuskim Grobie Nieznanego \xc5\xbbo\xc5\x82nierza pod paryskim \xc5\x81ukiem Triumfalnym._NEWLINE_J\xc3\xb3zef Pi\xc5\x82sudski przyjecha\xc5\x82 do Verdun 6 lutego 1921 i udekorowa\xc5\x82 miasto Krzy\xc5\xbcem Virtuti Militari, wyg\xc5\x82aszaj\xc4\x85c przy tej okazji nast\xc4\x99puj\xc4\x85ce przem\xc3\xb3wienie (pisownia oryginalna):_NEWLINE_Miasto to sta\xc5\x82o si\xc4\x99 symbolem i przedmiotem podziwu wszystkich, kt\xc3\xb3rzy wi\xc4\x85zali swe nadzieje ze zwyci\xc4\x99stwem sztandaru francuskiego. Dobre wojsko nie mo\xc5\xbce istnie\xc4\x87 bez o\xc5\xbcywionego dobrym duchem obywatelskim spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa, kt\xc3\xb3rego idea\xc5\x82y znowu\xc5\xbc nie mog\xc4\x85 by\xc4\x87 urzeczywistnione bez dobrego wojska. I dlatego sk\xc5\x82adaj\xc4\x85c ho\xc5\x82d bohaterskiemu wysi\xc5\x82kowi \xc5\xbco\xc5\x82nierzy, \xc5\x9bwiadomych obowi\xc4\x85zku i dzielnych obywateli, nadaj\xc4\x99 w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej miastu Verdun krzy\xc5\xbc \xe2\x80\x9eVirtuti Militari\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Z bia\xc5\x82\xc4\x85 legend\xc4\x85 bitwy wi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85 si\xc4\x99 liczne przyk\xc5\x82ady odwagi \xc5\xbco\xc5\x82nierzy francuskich, po\xc5\x9bwi\xc4\x99caj\xc4\x85cych \xc5\xbcycie i zdrowie w obronie ojczyzny. Do symbolu Verdun nale\xc5\xbcy r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc posta\xc4\x87 gen. (potem marsza\xc5\x82ka) P\xc3\xa9taina, uznanego za wcielenie si\xc5\x82y oporu Francji wobec obcej agresji. Do j\xc4\x99zyka potocznego przesz\xc5\x82y zdania: On les aura! (z rozkazu P\xc3\xa9taina z dnia 10 kwietnia 1916; \xe2\x80\x9edostaniemy ich jeszcze\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9edamy sobie z nimi rad\xc4\x99\xe2\x80\x9d), Ils ne passeront pas! (\xe2\x80\x9enie przejd\xc4\x85\xe2\x80\x9d)._NEWLINE_Z Verdun kojarzone s\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc inne, bardziej negatywne zjawiska. Bitwa ta symbolizowa\xc5\x82a ogromn\xc4\x85 ofiar\xc4\x99 krwi narodu francuskiego. Zarazem jednak owa \xc5\x9bwiadomo\xc5\x9b\xc4\x87 przyczyni\xc5\x82a si\xc4\x99 do os\xc5\x82abienia zdolno\xc5\x9bci Francji, aby stawi\xc4\x87 czo\xc5\x82o wyzwaniom, jakie przynie\xc5\x9b\xc4\x87 mia\xc5\x82o dwudziestolecie mi\xc4\x99dzywojenne. Tak\xc5\xbce s\xc5\x82awa bohatera Verdun legitymizowa\xc5\x82a P\xc3\xa9taina jako przyw\xc3\xb3dc\xc4\x99 kolaboracyjnych w\xc5\x82adz francuskich w czasie II wojny \xc5\x9bwiatowej. Po stronie niemieckiej mit Verdun kultywowali nazi\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3rzy uznali walcz\xc4\x85cych tam \xc5\xbco\xc5\x82nierzy \xe2\x80\x9efrontowc\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d za  wz\xc3\xb3r nowego cz\xc5\x82owieka, bezgranicznie oddanego wodzowi i partii. Owa nowa mentalno\xc5\x9b\xc4\x87, kt\xc3\xb3rej efektem by\xc5\x82y zbrodnie pope\xc5\x82nione w czasie nast\xc4\x99pnej wojny, zrodzi\xc5\x82a si\xc4\x99 wraz ze zniszczeniem tradycyjnych warto\xc5\x9bci, jakie dokonywa\xc5\x82o si\xc4\x99 w ogniu walk pod Verdun._NEWLINE_Niezdobyt\xc4\x85 w 1916 roku twierdz\xc4\x99 Verdun Niemcy zaj\xc4\x99li dopiero podczas II wojny \xc5\x9bwiatowej, w trakcie kampanii francuskiej, dnia 15 czerwca 1940. Mia\xc5\x82o to dla nich symboliczne znaczenie \xe2\x80\x93 gen. Franz Halder napisa\xc5\x82 wtedy w swoim Dzienniku: \xe2\x80\x9e...dzie\xc5\x84 o historycznym znaczeniu. Verdun \xe2\x80\x93 widownia bohaterskich zaci\xc4\x99tych walk w czasie (I) wojny \xc5\x9bwiatowej \xe2\x80\x93 jest w naszych r\xc4\x99kach.\xe2\x80\x9d\n_START_SECTION_\nKultura\n_START_PARAGRAPH_\nW 2019 szwedzka grupa muzyczna Sabaton opublikowa\xc5\x82a piosenk\xc4\x99 pt. "Fields of Verdun" opowiadaj\xc4\x85ca o bitwie.'