b'\n_START_ARTICLE_\nKarim Szahir\n_START_PARAGRAPH_\nKarim Szahir - (r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Karim Szahr), stadium rozwoju tzw. protoneolitu Zagrosu, nast\xc4\x99puje po kulturze/fazie Zawi Szemi Szanidar. Najwcze\xc5\x9bniej datowane znaleziska tej kultury pochodz\xc4\x85 z po\xc5\x82. IX tys. p.n.e. jednak okres pe\xc5\x82nego rozwoju tej kultury nast\xc4\x99puje na prze\xc5\x82omie IX i VIII tys. p.n.e. Kultura ta trwa\xc5\x82a oko\xc5\x82o 1500 lat, rozwini\xc4\x99to osadnictwo i produkcj\xc4\x99 \xc5\xbcywno\xc5\x9bci, podj\xc4\x99to pierwsze pr\xc3\xb3by wytwarzania ceramiki. Od po\xc5\x82owy VII tys. p.n.e. na terenie Zagrosu ko\xc5\x84czy si\xc4\x99 protoneolit i rozpoczyna si\xc4\x99 etap wczesnoneolityczny.\n_START_SECTION_\nPodzia\xc5\x82 na fazy\n_START_PARAGRAPH_\nStanowisko eponimiczne (Karim Szahir) tej kultury pochodzi z najwcze\xc5\x9bniejszego okresu, podobne stadia rozwojowe reprezentuj\xc4\x85 stanowiska Gand\xc5\xbc Dareh "E" i Tepe Asib, bardziej ju\xc5\xbc rozwini\xc4\x99te formy budownictwa odkryto w Tell M\'lefaat. Rozw\xc3\xb3j jeszcze bardziej zaawansowanego stadium kultury Karim Szahir zaobserwowano w znaleziskach w Ali Kosh (r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc zw. "Ali Kusz" i "Ali Kosz", faza Bus Mordeh) i Gand\xc5\xbc Dareh "D" (i p\xc3\xb3\xc5\xbaniejsze).\n_START_SECTION_\nKarim Szahir\n_START_PARAGRAPH_\nSpo\xc5\x82eczno\xc5\x9b\xc4\x87 my\xc5\x9bliwsko-zbieracka, na stanowisku Karim Szahir odnaleziono resztki sezonowego obozowiska, s\xc4\x85 to pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci prymitywnych brukowa\xc5\x84 pod\xc5\x82\xc3\xb3g sza\xc5\x82as\xc3\xb3w. P\xc5\x82ytko\xc5\x9b\xc4\x87 warstwy wskazuje na kr\xc3\xb3tki okres zamieszkiwania, brak \xc5\x9blad\xc3\xb3w sta\xc5\x82ego budownictwa. Wok\xc3\xb3\xc5\x82 sza\xc5\x82as\xc3\xb3w znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 liczne jamy. Wszystkie odnalezione ko\xc5\x9bci nale\xc5\xbc\xc4\x85 do dziko \xc5\xbcyj\xc4\x85cych zwierz\xc4\x85t, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie owiec i k\xc3\xb3z. Polowano na ptaki i zbierano \xc5\x9blimaki. O zbieractwie dzikich zb\xc3\xb3\xc5\xbc \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85 znaleziska krzemiennych ostrzy sierpak\xc3\xb3w z charakterystycznymi wy\xc5\x9bwieceniami oraz nieliczne kamienne mo\xc5\xbadzierze i rozcieracze._NEWLINE_Du\xc5\xbco staranniejsza ni\xc5\xbc w kulturze Zawi Szemi Szanidar jest obr\xc3\xb3bka kamiennych narz\xc4\x99dzi, s\xc4\x85 to g\xc5\x82\xc3\xb3wnie wi\xc3\xb3ry i od\xc5\x82uki z wn\xc4\x99kami (70%). Mieszka\xc5\x84cy obozowiska u\xc5\xbcywali tak\xc5\xbce kamienia do wykonywania ozd\xc3\xb3b, bransolety i pier\xc5\x9bcienie wykonywano z marmuru. Proste narz\xc4\x99dzia i ozdoby wykonywano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc z ko\xc5\x9bci._NEWLINE_Wa\xc5\xbcnym znaleziskiem s\xc4\x85 dwie ma\xc5\x82e bezkszta\xc5\x82tne figurki z lekko wypalanej gliny. Jest to pierwszy przypadek wykorzystania tego surowca w tej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Bliskiego Wschodu do produkcji jaki\xc5\x9b wyrob\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nGand\xc5\xbc Dareh "E" i Tepe Asib\n_START_PARAGRAPH_\nW Gand\xc5\xbc Dareh (zach. Iran, rejon Kermanszah) w warstwie "E" odkryto pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci sezonowego obozowiska zabudowanego najprawdopodobniej sza\xc5\x82asami. Na stanowisku odkryto ok. 30 owalnych zag\xc5\x82\xc4\x99bie\xc5\x84 wyci\xc4\x99tych w calcu o g\xc5\x82\xc4\x99boko\xc5\x9bci ok. 0,5 m i \xc5\x9brednicy od 80 do 170 cm. Poniewa\xc5\xbc niekiedy jamy te wype\xc5\x82nione s\xc4\x85 popio\xc5\x82em, przypuszcza si\xc4\x99, \xc5\xbce by\xc5\x82y to jamy paleniskowe s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85ce do pieczenia potraw lub ogrzewania (na wysoko\xc5\x9bci 1350 m n.p.m. gdzie le\xc5\xbcy to stanowisko w porze zimowej panuj\xc4\x85 znaczne ch\xc5\x82ody). Licznie reprezentowane jest wyposa\xc5\xbcenie kamienne, jednak brak mo\xc5\xbadzierzy, rozcieraczy i kamiennych g\xc5\x82adzonych naczy\xc5\x84. Znaleziono natomiast liczne ju\xc5\xbc figurki gliniane przedstawiaj\xc4\x85ce prymitywnie ulepione postacie kobiece i zwierz\xc4\x99ce._NEWLINE_Najciekawszym znaleziskiem z warstwy "E" jest fragment naczynia ceramicznego datowanego metod\xc4\x85 radiow\xc4\x99glow\xc4\x85 na 8450 p.n.e., zdobionego punktowymi naci\xc4\x99ciami (jest to izolowane znalezisko i nie potwierdzone innymi datowaniami). Mo\xc5\xbce to by\xc4\x87 najstarszy na Bliskim Wschodzie przyk\xc5\x82ad wytwarzania naczynia z wypalanej gliny._NEWLINE_Tepe Asib to stanowisko prawdopodobnie o tysi\xc4\x85c lat p\xc3\xb3\xc5\xbaniejsze. Po\xc5\x82o\xc5\xbcone na wysoko\xc5\x9bci 1400 m n.p.m. Odkryto tam obozowisko macierzyste zamieszkiwane okresowo pomi\xc4\x99dzy lutym i kwietniem. Mieszka\xc5\x84cy budowali ju\xc5\xbc solidniejsze schronienia, ods\xc5\x82oni\xc4\x99to fragment p\xc3\xb3\xc5\x82ziemianki o \xc5\x9brednicy prawdopodobnie 10 m. Brak \xc5\x9blad\xc3\xb3w wspornik\xc3\xb3w uniemo\xc5\xbcliwia odtworzenie sposobu przekrycia tej konstrukcji. Wsp\xc3\xb3lnota ta by\xc5\x82a bardziej zaawansowana w rozwoju od Karim Szahir, swoj\xc4\x85 gospodark\xc4\x99 my\xc5\x9bliwsko-zbierack\xc4\x85 wspiera\xc5\x82a ju\xc5\xbc prawdopodobnie hodowl\xc4\x85 kozy.\n_START_SECTION_\nTell M\'lefaat\n_START_PARAGRAPH_\nNa stanowisku Tell M\'lefaat ods\xc5\x82oni\xc4\x99to pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci kolistych i owalnych p\xc3\xb3\xc5\x82ziemianek z kamiennymi pod\xc5\x82ogami, zag\xc5\x82\xc4\x99bionych w ziemi na ok. 120 cm, czasami posiadaj\xc4\x85cych jamy paleniskowe w \xc5\x9brodku. Wymiary p\xc3\xb3\xc5\x82ziemianek to ok. 3,5 x 2,7 m; potem powi\xc4\x99kszone do wymiar\xc3\xb3w 4 x 3 m. Prawdopodobnie nie jest to ju\xc5\xbc tylko obozowisko lecz osada p\xc3\xb3\xc5\x82sta\xc5\x82a. Przemys\xc5\x82 kamienny posiada liczne analogie z przemys\xc5\x82em z Karim Szahir, lecz narz\xc4\x99dzia s\xc4\x85 staranniej wykonane. Licznie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 mo\xc5\xbadzierze, \xc5\xbcarna, p\xc5\x82ytkie misy kamienne czy g\xc5\x82adzone toporki. Obficie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 ju\xc5\xbc wyroby gliniane np. lekko wypalone figurki (przedstawiaj\xc4\x85ce owce i byd\xc5\x82o rogate), paciorki i kulki. Stanowisko datowane na okres 7000-6500 p.n.e.\n_START_SECTION_\nAli Kosh\n_START_PARAGRAPH_\nW Ali Kosh mo\xc5\xbcna zaobserwowa\xc4\x87 ju\xc5\xbc bardziej rozwini\xc4\x99t\xc4\x85 faz\xc4\x99 kultury Karim Szahir. warstwy C1 i C2 tego stanowiska datowano na 7800-7000 p.n.e. i wydzielono jako stadium Bus Mordeh. Pierwsi mieszka\xc5\x84cy Ali Kosh przybyli z wy\xc5\xbcyn Luristanu ju\xc5\xbc z opanowan\xc4\x85 prymitywn\xc4\x85 upraw\xc4\x85 zb\xc3\xb3\xc5\xbc i hodowl\xc4\x85 owiec. Potrafili tak\xc5\xbce trzyma\xc4\x87 w niewoli stada k\xc3\xb3z (szcz\xc4\x85tki k\xc3\xb3z s\xc4\x85 dziesi\xc4\x99ciokrotnie liczniejsze od ko\xc5\x9bci owiec)._NEWLINE_Dzikie zbo\xc5\xbca, kt\xc3\xb3re ze sob\xc4\x85 przynie\xc5\x9bli nie rosn\xc4\x85 w Zagrosie poni\xc5\xbcej 300 m n.p.m. (a Ali Kosh znajduje si\xc4\x99 na poziomie 145 m n.p.m.) wi\xc4\x99c wyci\xc4\x85gni\xc4\x99to wniosek, \xc5\xbce z upraw\xc4\x85 musieli zapozna\xc4\x87 si\xc4\x99 na wy\xc5\xbcynie. Znali upraw\xc4\x99 pszenicy p\xc5\x82askurki i dwurz\xc4\x99dowego j\xc4\x99czmienia okrytego, r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc pszenic\xc4\x99 samopsz\xc4\x99. Zapasy zb\xc3\xb3\xc5\xbc przechowywano w koszach, niekiedy umocnionych z zewn\xc4\x85trz smo\xc5\x82\xc4\x85. Jednak zbieractwo dostarcza\xc5\x82o nadal 90% pokarmu ro\xc5\x9blinnego, by\xc5\x82y to g\xc5\x82\xc3\xb3wnie wyka, komosa, kapar, lucerna, groszek i inne. Hodowl\xc4\x99 uzupe\xc5\x82niali polowaniem i rybo\xc5\x82\xc3\xb3wstwem, polowali g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na gazele._NEWLINE_W Ali Kosh w fazie Bus Mordeh za\xc5\x82o\xc5\xbcono osad\xc4\x99 zabudowan\xc4\x85 prostok\xc4\x85tnymi chatami o ma\xc5\x82ych pomieszczeniach o d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci do 220 cm. Pod\xc5\x82ogi wykonywano z ubitego mu\xc5\x82u lub gliny i pokrywano matami. \xc5\x9aciany chat uk\xc5\x82adano z wycinanych w lokalnych pok\xc5\x82adach gliny ma\xc5\x82ych p\xc5\x82yt u\xc5\x82o\xc5\xbconych jak ceg\xc5\x82y w murze. Wej\xc5\x9bcia mia\xc5\x82y do 1,5 m szeroko\xc5\x9bci. Brak w chatach palenisk._NEWLINE_Przemys\xc5\x82 kamienny tej kultury to g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w 90% nieretuszowane wi\xc3\xb3ry krzemienne, dodatkowo drapacze, mikrolity u\xc5\xbcywane jako wk\xc5\x82adki do sierp\xc3\xb3w. Nieliczne s\xc4\x85 narz\xc4\x99dzia z obsydianu importowanego z okolic jeziora Wan. Znaleziono r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc kamienne misy, wapienne i wykonane z piaskowca \xc5\xbcarna, g\xc5\x82adziki i kopaczki._NEWLINE_Kultura Ali Kosh w fazie Bus Mordeh reprezentuje ko\xc5\x84cowy etap rozwoju protoneolitycznej kultury Zagrosu. Ludno\xc5\x9b\xc4\x87 nie jest jeszcze w pe\xc5\x82ni osiad\xc5\x82a, jest raczej wp\xc3\xb3\xc5\x82 osiad\xc5\x82\xc4\x85 wsp\xc3\xb3lnot\xc4\x85 rolniczo-pastersk\xc4\x85 jednak reprezentuje ju\xc5\xbc kultur\xc4\x99 o cechach neolitycznej gospodarki, produkuj\xc4\x85cej \xc5\xbcywno\xc5\x9b\xc4\x87.\n_START_SECTION_\nGand\xc5\xbc Dareh "D" i p\xc3\xb3\xc5\xbaniejsze\n_START_PARAGRAPH_\nW warstwie "D" stanowiska Gand\xc5\xbc Dareh ods\xc5\x82oni\xc4\x99to ma\xc5\x82\xc4\x85 wiejsk\xc4\x85 osad\xc4\x99 z solidnymi chatami zbudowanymi z ceg\xc5\x82y mu\xc5\x82owej. datowanie metod\xc4\x85 radiow\xc4\x99glow\xc4\x85 wskaza\xc5\x82o na okres od ok. 7290 do 6940 p.n.e. Zabudowa to ciasno st\xc5\x82oczone, jednoizbowe chaty. W osadzie prawdopodobnie nie by\xc5\x82o uliczek pomi\xc4\x99dzy domostwami, wchodzono do \xc5\x9brodka przez otwory w dachach. D\xc5\x82ugo\xc5\x9b\xc4\x87 cegie\xc5\x82 dochodzi\xc5\x82a do 1m. Stosowano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc technik\xc4\x99 polegaj\xc4\x85c\xc4\x85 na naprzemiennym uk\xc5\x82adaniu pas\xc3\xb3w ubitego mu\xc5\x82u i gipsowej zaprawy. Ma\xc5\x82a powierzchnia pomieszcze\xc5\x84 (1 m kw.) wskazuje, \xc5\xbce mog\xc4\x85 to by\xc4\x87 magazyny \xc5\xbcywno\xc5\x9bci nad kt\xc3\xb3rymi wznoszono dopiero w\xc5\x82a\xc5\x9bciwe pomieszczenia mieszkalne. Ceramika wyst\xc4\x99puje ju\xc5\xbc powszechnie, lekko wypalana z gliny z du\xc5\xbc\xc4\x85 domieszk\xc4\x85 sieczki. Wykonywano r\xc3\xb3\xc5\xbcne naczynia od ma\xc5\x82ych do du\xc5\xbcych naczy\xc5\x84 zasobowych. Inne obiekty wypalane z gliny to figurki ludzkie z szypu\xc5\x82kowatymi g\xc5\x82owami i w przypadku postaci kobiecych - spiczastymi piersiami. Znaleziono bardzo liczne figurki zwierz\xc4\x99ce przedstawiaj\xc4\x85ce owce i brodate koz\xc5\x82y._NEWLINE_W warstwach "C", "B" i "A" odnaleziono zbudowane na planie prostok\xc4\x85ta domy wieloizbowe z paleniskami w \xc5\x9brodku, budowane podobn\xc4\x85 technik\xc4\x85 jak w warstwie "D". Odnaleziono r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc piec do wypieku pieczywa lub wypa\xc5\x82u ceramiki. Przemys\xc5\x82 kamienny bazuje na surowcu krzemiennym, brak narz\xc4\x99dzi obsydianowych. Wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 liczne narz\xc4\x99dzia i wyposa\xc5\xbcenie jak rozcieracze i mo\xc5\xbadzierze z wapienia. Znaleziono 40 poch\xc3\xb3wk\xc3\xb3w, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w warstwie "D". Dary grobowe wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej w poch\xc3\xb3wkach niemowl\xc4\x99cych i dzieci\xc4\x99cych (paciorki), czasami poch\xc3\xb3wki dzieci\xc4\x99ce umieszczano pod pod\xc5\x82og\xc4\x85 domu._NEWLINE_Gospodark\xc4\x99 tej fazy w Gand\xc5\xbc Dareh okre\xc5\x9bla si\xc4\x99 ju\xc5\xbc jako rolniczo-hodowlan\xc4\x85, podstaw\xc4\x99 hodowli stanowi\xc5\x82a udomowiona koza .'