b'\n_START_ARTICLE_\nWielki Wybuch\n_START_SECTION_\nEtymologia\n_START_PARAGRAPH_\nOkre\xc5\x9blenia Wielki Wybuch (ang. Big Bang) w odniesieniu do powy\xc5\xbcszego modelu po raz pierwszy u\xc5\xbcy\xc5\x82 Fred Hoyle, nadaj\xc4\x85c temu okre\xc5\x9bleniu pejoratywny wyd\xc5\xbawi\xc4\x99k. Sam jednak p\xc3\xb3\xc5\xbaniej zaprzecza\xc5\x82, jakoby stara\xc5\x82 si\xc4\x99 model wy\xc5\x9bmia\xc4\x87, a (jak twierdzi\xc5\x82) chcia\xc5\x82 jedynie w ten spos\xc3\xb3b podkre\xc5\x9bli\xc4\x87 r\xc3\xb3\xc5\xbcnice w stosunku do \xc3\xb3wcze\xc5\x9bnie panuj\xc4\x85cego pogl\xc4\x85du, \xc5\xbce wszech\xc5\x9bwiat jest wieczny i niezmienny._NEWLINE_Termin Wielki Wybuch jest u\xc5\xbcywany zar\xc3\xb3wno w w\xc4\x85skim znaczeniu na okre\xc5\x9blenie momentu, gdy zacz\xc4\x99\xc5\x82o si\xc4\x99 obserwowane rozszerzanie si\xc4\x99 Wszech\xc5\x9bwiata, jak i w szerszym \xe2\x80\x93 jako okre\xc5\x9blenie dominuj\xc4\x85cego paradygmatu naukowego obja\xc5\x9bniaj\xc4\x85cego powstanie Wszech\xc5\x9bwiata oraz uformowanie si\xc4\x99 przez nukleosyntez\xc4\x99 pierwotnej materii (zgodnie z teori\xc4\x85 Alphera-Bethego-Gamowa)._NEWLINE_Uto\xc5\xbcsamianie Wielkiego Wybuchu z eksplozj\xc4\x85 jest o tyle niefortunne, \xc5\xbce proces ten, tak jak rozumie i ujmuje go wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesna kosmologia, nie polega\xc5\x82 na ekspansji w pustej przestrzeni, lecz dotyczy\xc5\x82 rozszerzenia si\xc4\x99 przestrzeni.\n_START_SECTION_\nHistoria teorii Wielkiego Wybuchu\n_START_PARAGRAPH_\nPrzed powstaniem teorii Wielkiego Wybuchu obowi\xc4\x85zywa\xc5\x82 powszechnie uznawany pogl\xc4\x85d, \xc5\xbce Wszech\xc5\x9bwiat jako ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 (rozpatrywany w najwi\xc4\x99kszej skali) jest niezmienny w swej budowie i wieczny. Pogl\xc4\x85d ten popiera\xc5\x82 pocz\xc4\x85tkowo mi\xc4\x99dzy innymi Albert Einstein._NEWLINE_W 1912 r. ameryka\xc5\x84ski astronom Vesto Slipher zmierzy\xc5\x82 widmo promieniowania elektromagnetycznego dla pobliskich \xe2\x80\x9emg\xc5\x82awic spiralnych\xe2\x80\x9d (tak w\xc3\xb3wczas nazywano galaktyki spiralne) i odkry\xc5\x82, \xc5\xbce widmo niemal wszystkich jest znacz\xc4\x85co przesuni\xc4\x99te ku czerwieni, co zinterpretowa\xc5\x82 jako dow\xc3\xb3d, \xc5\xbce galaktyki oddalaj\xc4\x85 si\xc4\x99 od obserwatora. Astronom nie wyci\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 jednak kosmologicznych konsekwencji tej informacji, z uwagi na tocz\xc4\x85ce si\xc4\x99 debaty dotycz\xc4\x85ce tego, czy mg\xc5\x82awice te s\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 Drogi Mlecznej, czy oddzielnymi \xe2\x80\x9ewyspowymi wszech\xc5\x9bwiatami\xe2\x80\x9d, jak to w\xc3\xb3wczas okre\xc5\x9blano._NEWLINE_W 1922 roku Aleksandr Friedman wyprowadzi\xc5\x82 r\xc3\xb3wnania postuluj\xc4\x85ce rozszerzanie si\xc4\x99 Wszech\xc5\x9bwiata na podstawie og\xc3\xb3lnej teorii wzgl\xc4\x99dno\xc5\x9bci, pokazuj\xc4\x85c tym samym, \xc5\xbce Wszech\xc5\x9bwiat mo\xc5\xbce ulega\xc4\x87 ekspansji. Niezale\xc5\xbcnie od niego, w 1927 roku wyprowadzi\xc5\x82 je r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc ksi\xc4\x85dz Georges Lema\xc3\xaetre. Poszed\xc5\x82 jednak dalej w swoich przewidywaniach i stwierdzi\xc5\x82, \xc5\xbce je\xc5\xbceli cofn\xc4\x99liby\xc5\x9bmy si\xc4\x99 jeszcze dalej w czasie, w pewnym momencie natrafiliby\xc5\x9bmy na stan, w kt\xc3\xb3rym ca\xc5\x82y wszech\xc5\x9bwiat by\xc5\x82 skondensowany do pojedynczego punktu w przestrzeni, wysuwaj\xc4\x85c tym samym termin \xe2\x80\x9epierwotny atom\xe2\x80\x9d. Swoje wyniki Lema\xc3\xaetre przedstawi\xc5\x82 na Kongresie Solvaya w Brukseli (w\xc5\x9br\xc3\xb3d s\xc5\x82uchaczy znalaz\xc5\x82 si\xc4\x99 Albert Einstein). Obserwacje Lema\xc3\xaetre\xe2\x80\x99a nie zosta\xc5\x82y dobrze przyj\xc4\x99te przez fizyk\xc3\xb3w (zwracano uwag\xc4\x99, \xc5\xbce Lema\xc3\xaetre by\xc5\x82 ksi\xc4\x99dzem, a jego model pocz\xc4\x85tku Wszech\xc5\x9bwiata pokrywa si\xc4\x99 z opisem stworzenia \xc5\x9bwiata wed\xc5\x82ug Biblii). Lema\xc3\xaetre twierdzi\xc5\x82, \xc5\xbce jego teoria jest czysto naukowa i jest niezale\xc5\xbcna od pogl\xc4\x85d\xc3\xb3w religijnych. Obserwacje Lema\xc3\xaetre\xe2\x80\x99a zosta\xc5\x82y zaakceptowane po opublikowaniu prac Edwina Hubble\xe2\x80\x99a i Miltona Humasona na temat odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci i pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci radialnych galaktyk._NEWLINE_Jego prace zosta\xc5\x82y w 1929 roku potwierdzone przez obserwacje Edwina Hubble\xe2\x80\x99a przy pomocy 2,5 metrowego teleskopu Hookera, w Mount Wilson Obserwatory. Zaobserwowa\xc5\x82 on, \xc5\xbce galaktyki wykazuj\xc4\x85 przesuni\xc4\x99cie ku czerwieni wprost proporcjonalne do ich odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci od Ziemi \xe2\x80\x93 fakt ten znany jest obecnie jako prawo Hubble\xe2\x80\x99a. Je\xc5\x9bli wzi\xc4\x85\xc4\x87 pod uwag\xc4\x99 zasad\xc4\x99 kosmologiczn\xc4\x85, kt\xc3\xb3ra stanowi, \xc5\xbce Wszech\xc5\x9bwiat jest jednorodny i izotropowy, z prawa Hubble\xe2\x80\x99a wynika, \xc5\xbce ca\xc5\x82y Wszech\xc5\x9bwiat rozszerza si\xc4\x99._NEWLINE_Pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 dwie g\xc5\x82\xc3\xb3wne teorie wyja\xc5\x9bniaj\xc4\x85ce ten stan. Pierwsz\xc4\x85 by\xc5\x82a teoria stanu stacjonarnego autorstwa Freda Hoyle\'a, Thomasa Golda i Hermanna Bondiego, kt\xc3\xb3ra zak\xc5\x82ada\xc5\x82a, \xc5\xbce g\xc4\x99sto\xc5\x9b\xc4\x87 Wszech\xc5\x9bwiata nie maleje, mimo jego rozszerzania si\xc4\x99, dzi\xc4\x99ki ci\xc4\x85g\xc5\x82ej kreacji nowej materii. Drugiego wyja\xc5\x9bnienia dostarczy\xc5\x82a teoria Lema\xc3\xaetre\xe2\x80\x99a, rozwijana dalej przez George\xe2\x80\x99a Gamowa. Istnia\xc5\x82y te\xc5\xbc inne teorie, np.Hannes Alfv\xc3\xa9n by\xc5\x82 zwolennikiem tzw. kosmologii plazmowej._NEWLINE_Przez pewien czas naukowcy byli podzieleni, je\xc5\x9bli chodzi o poparcie dla tych teorii. Jednak w latach 60. ubieg\xc5\x82ego wieku odkrycie mikrofalowego promieniowania t\xc5\x82a przechyli\xc5\x82o szal\xc4\x99 na korzy\xc5\x9b\xc4\x87 teorii Wielkiego Wybuchu. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie badania kosmologiczne skupiaj\xc4\x85 si\xc4\x99 na pr\xc3\xb3bach zrozumienia, jak w kontek\xc5\x9bcie teorii Wielkiego Wybuchu formuj\xc4\x85 si\xc4\x99 galaktyki, co dzia\xc5\x82o si\xc4\x99 w pierwszych momentach istnienia Wszech\xc5\x9bwiata i pogodzenia obserwacji z teori\xc4\x85._NEWLINE_Du\xc5\xbce post\xc4\x99py w zakresie teorii Wielkiego Wybuchu zosta\xc5\x82y poczynione w latach 90. XX i w pierwszej dekadzie XXI wieku. Dzi\xc4\x99ki kosmicznemu teleskopowi Hubble\xe2\x80\x99a mo\xc5\xbcliwe sta\xc5\x82y si\xc4\x99 pomiary o niespotykanej wcze\xc5\x9bniej precyzji, kt\xc3\xb3re doprowadzi\xc5\x82y do odkrycia, \xc5\xbce tempo rozszerzania si\xc4\x99 Wszech\xc5\x9bwiata wydaje si\xc4\x99 przyspiesza\xc4\x87._NEWLINE_W listopadzie 2011 roku ameryka\xc5\x84scy naukowcy og\xc5\x82osili odkrycie dw\xc3\xb3ch gazowych chmur (le\xc5\xbc\xc4\x85cych 12 mld lat \xc5\x9bwietlnych od Ziemi), kt\xc3\xb3re sk\xc5\x82adaj\xc4\x85 si\xc4\x99 wy\xc5\x82\xc4\x85cznie z wodoru. Chmury s\xc4\x85 pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci\xc4\x85 materii, kt\xc3\xb3ra powsta\xc5\x82a kilka minut po Wielkim Wybuchu. Michele Fumagalli i J. Xavier Prochaska z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Santa Cruz wraz z Johnem O\'Mear\xc4\x85 z Saint Michael\'s College obserwowali po\xc5\x82o\xc5\xbconego za ob\xc5\x82okami kwazara, kt\xc3\xb3ry prze\xc5\x9bwieca\xc5\x82 przez chmury. Naukowcy wykorzystali do bada\xc5\x84 spektroskop HIRES pracuj\xc4\x85cy na 10-metrowym teleskopie Keck I. Sk\xc5\x82ad chmur uda\xc5\x82o si\xc4\x99 okre\xc5\x9bli\xc4\x87 po zaobserwowaniu promieniowania kwazara przefiltrowanego przez gazowe chmury. Ka\xc5\xbcdy pierwiastek chemiczny poch\xc5\x82ania \xc5\x9bwiat\xc5\x82o o innej d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci fali, w wyniku czego zaobserwowano w analizie spektroskopowej promieniowania linie absorpcyjne odpowiadaj\xc4\x85ce wodorowi i jego izotopowi deuterowi. Teleskop nie zaobserwowa\xc5\x82 linii w\xc4\x99gla, tlenu i krzemu.\n_START_SECTION_\nPrzegl\xc4\x85d zagadnienia\n_START_PARAGRAPH_\nOpieraj\xc4\x85c si\xc4\x99 na pomiarach rozszerzania si\xc4\x99 Wszech\xc5\x9bwiata, do kt\xc3\xb3rych wykorzystano obserwacje supernowych typu Ia, pomiarach fluktuacji temperatury kosmicznego mikrofalowego promieniowania t\xc5\x82a oraz rozmieszczenia galaktyk wzgl\xc4\x99dem siebie, wiek Wszech\xc5\x9bwiata ocenia si\xc4\x99 na 1,37 \xc3\x97 10\xc2\xb9\xe2\x81\xb0\xc2\xb12% lat. Zgodno\xc5\x9b\xc4\x87 powy\xc5\xbcszych trzech niezale\xc5\xbcnych wynik\xc3\xb3w pomiar\xc3\xb3w dostarcza silnego potwierdzenia dla tzw. modelu Lambda-CDM, kt\xc3\xb3ry szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owo opisuje natur\xc4\x99 zawarto\xc5\x9bci Wszech\xc5\x9bwiata._NEWLINE_Wszech\xc5\x9bwiat we wczesnym stadium rozwoju by\xc5\x82 jednorodnie i izotropowo wype\xc5\x82niony energi\xc4\x85 o niezwykle wielkiej g\xc4\x99sto\xc5\x9bci, o olbrzymiej temperaturze i ci\xc5\x9bnieniu. Jednak w miar\xc4\x99 rozszerzania si\xc4\x99 styg\xc5\x82, przechodz\xc4\x85c przez przemiany fazowe, odnosz\xc4\x85ce si\xc4\x99 do cz\xc4\x85stek elementarnych._NEWLINE_Oko\xc5\x82o 10\xe2\x81\xbb\xc2\xb3\xe2\x81\xb5 sekund po erze Plancka przemiana fazowa spowodowa\xc5\x82a, \xc5\xbce Wszech\xc5\x9bwiat wszed\xc5\x82 w faz\xc4\x99 inflacji kosmologicznej, podczas kt\xc3\xb3rej rozszerza\xc5\x82 si\xc4\x99 wyk\xc5\x82adniczo. Kiedy ta inflacja zatrzyma\xc5\x82a si\xc4\x99, materialne sk\xc5\x82adowe Wszech\xc5\x9bwiata by\xc5\x82y w stanie plazmy kwarkowo-gluonowej, w kt\xc3\xb3rej cz\xc4\x85stki sk\xc5\x82adowe porusza\xc5\x82y si\xc4\x99 relatywistycznie. Wszech\xc5\x9bwiat dalej rozszerza\xc5\x82 si\xc4\x99 i styg\xc5\x82, a\xc5\xbc w okre\xc5\x9blonej temperaturze zasz\xc5\x82a przemiana zwana bariogenez\xc4\x85, podczas kt\xc3\xb3rej kwarki i gluony po\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82y si\xc4\x99 w bariony \xe2\x80\x93 protony i neutrony._NEWLINE_Wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie obserwacje przemawiaj\xc4\x85ce za prawdziwo\xc5\x9bci\xc4\x85 modelu Wielkiego Wybuchu to: zjawisko ucieczki galaktyk, istnienie mikrofalowego promieniowania t\xc5\x82a, \xc5\x82\xc4\x85cznie z mierzonymi ostatnio jego nier\xc3\xb3wnomierno\xc5\x9bciami. Przemawia tak\xc5\xbce za t\xc4\x85 teori\xc4\x85 udane wyja\xc5\x9bnienie procentowego udzia\xc5\x82u lekkich pierwiastk\xc3\xb3w (H, He, Li) w sk\xc5\x82adzie Wszech\xc5\x9bwiata i zgodno\xc5\x9b\xc4\x87 modelu z innymi teoriami, w tym z og\xc3\xb3ln\xc4\x85 teori\xc4\x85 wzgl\xc4\x99dno\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\nModel Gor\xc4\x85cego Wielkiego Wybuchu\n_START_PARAGRAPH_\nZgodnie z modelem Gor\xc4\x85cego Wielkiego Wybuchu, opracowanym jeszcze w 1948 r. przez George\xe2\x80\x99a Gamowa i jego studenta Ralpha Alphera, mo\xc5\xbcna przyj\xc4\x85\xc4\x87, \xc5\xbce w chwili narodzin Wszech\xc5\x9bwiata, przy ogromnej temperaturze 10\xc2\xb3\xc2\xb2 K, by\xc5\x82 hiperprzestrzennym, dziesi\xc4\x99ciowymiarowym tworem, w kt\xc3\xb3rym zjednoczone by\xc5\x82y wszystkie oddzia\xc5\x82ywania i istnia\xc5\x82a jedna wielka symetria GUT._NEWLINE_\xc5\x9awiat ten by\xc5\x82 jednak niestabilny i po 10\xe2\x81\xbb\xe2\x81\xb4\xc2\xb3 sekundy rozpad\xc5\x82 si\xc4\x99 na cztero- i sze\xc5\x9bciowymiarowy. Sze\xc5\x9bciowymiarowy zapad\xc5\x82 si\xc4\x99 do rozmiaru 10\xe2\x81\xbb\xc2\xb3\xc2\xb2 centymetra, a nasz czterowymiarowy zacz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 gwa\xc5\x82townie rozszerza\xc4\x87. Po 10\xe2\x81\xbb\xc2\xb3\xe2\x81\xb5 sekundy silne oddzia\xc5\x82ywania oddzieli\xc5\x82y si\xc4\x99 od elektros\xc5\x82abych, a niewielki fragment wi\xc4\x99kszego wszech\xc5\x9bwiata rozszerzy\xc5\x82 si\xc4\x99 10\xe2\x81\xb5\xe2\x81\xb0 razy, staj\xc4\x85c si\xc4\x99 ostatecznie naszym widzialnym Wszech\xc5\x9bwiatem. Takie gwa\xc5\x82towne rozszerzenie opisywane jest przez teori\xc4\x99 inflacji kosmologicznej. Po up\xc5\x82ywie dalszego u\xc5\x82amka sekundy oddzia\xc5\x82ywania elektros\xc5\x82abe rozpad\xc5\x82y si\xc4\x99 na elektromagnetyczne i s\xc5\x82abe, a nast\xc4\x99pnie, gdy temperatura spad\xc5\x82a ju\xc5\xbc do 10\xc2\xb9\xe2\x81\xb4 K, kwarki zacz\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 \xc5\x82\xc4\x85czy\xc4\x87 w protony i neutrony.\n_START_SECTION_\n\xe2\x80\x9ePrzed\xe2\x80\x9d wielkim wybuchem\n_START_PARAGRAPH_\nCzas nie istnia\xc5\x82 przed Wielkim Wybuchem, ale zacz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 wraz z nim, dlatego nie mo\xc5\xbcna m\xc3\xb3wi\xc4\x87 o czym\xc5\x9b \xe2\x80\x9eprzed\xe2\x80\x9d pocz\xc4\x85tkiem Wszech\xc5\x9bwiata, natomiast kwesti\xc4\x85 do dyskusji jest mechanizm lub \xe2\x80\x9eprzyczyna\xe2\x80\x9d Wielkiego Wybuchu, w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci w zwi\xc4\x85zku z pojawiaj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 w teoriach mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci\xc4\x85 istnienia pocz\xc4\x85tkowej osobliwo\xc5\x9bci. Rozwa\xc5\xbcane s\xc4\x85 jednak teorie, kt\xc3\xb3re maj\xc4\x85 usun\xc4\x85\xc4\x87 osobliwo\xc5\x9b\xc4\x87 przez opis Wszech\xc5\x9bwiata w wi\xc4\x99kszej liczbie wymiar\xc3\xb3w, w tym czasowych._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug scenariusza opartego o kosmologi\xc4\x99 bran mo\xc5\xbcliwe jest, aby nasz Wszech\xc5\x9bwiat powsta\xc5\x82 w wyniku jednego z powtarzalnych etap\xc3\xb3w rozszerzania i zapadania przestrzeni. Istniej\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc modele kwantowe, niewymagaj\xc4\x85ce narzucanych przez standardowy Wielki Wybuch i og\xc3\xb3ln\xc4\x85 teori\xc4\x99 wzgl\xc4\x99dno\xc5\x9bci warunk\xc3\xb3w brzegowych, jak i osobliwo\xc5\x9bci. Nie rozwi\xc4\x85zuj\xc4\x85 one jednak paradoks\xc3\xb3w wiecznego Wszech\xc5\x9bwiata (w tym pulsuj\xc4\x85cego) wynikaj\xc4\x85cych z drugiej zasady termodynamiki.\n_START_SECTION_\nPowszechne b\xc5\x82\xc4\x99dne przekonanie\n_START_PARAGRAPH_\nWielki Wybuch by\xc5\x82 "ma\xc5\x82y": Myl\xc4\x85ce jest wizualizowanie Wielkiego Wybuchu poprzez por\xc3\xb3wnanie jego wielko\xc5\x9bci do przedmiot\xc3\xb3w codziennego u\xc5\xbcytku. Opisana wielko\xc5\x9b\xc4\x87 wszech\xc5\x9bwiata w Wielkim Wybuchu odnosi si\xc4\x99 do wielko\xc5\x9bci obserwowalnego wszech\xc5\x9bwiata, a nie ca\xc5\x82ego wszech\xc5\x9bwiata.\n_START_SECTION_\nReligijne i filozoficzne interpretacje\n_START_PARAGRAPH_\nJako opis pochodzenia wszech\xc5\x9bwiata, Wielki Wybuch ma znacz\xc4\x85cy wp\xc5\x82yw na religi\xc4\x99 i filozofi\xc4\x99. W rezultacie sta\xc5\x82 si\xc4\x99 jednym z najbardziej \xc5\xbcywych obszar\xc3\xb3w w dyskursie mi\xc4\x99dzy nauk\xc4\x85 a religi\xc4\x85. Niekt\xc3\xb3rzy wierz\xc4\x85, \xc5\xbce Wielki Wybuch implikuje tw\xc3\xb3rc\xc4\x99, a niekt\xc3\xb3rzy widz\xc4\x85 jego wzmiank\xc4\x99 w swoich \xc5\x9bwi\xc4\x99tych ksi\xc4\x99gach, podczas gdy inni twierdz\xc4\x85, \xc5\xbce kosmologia Wielkiego Wybuchu sprawia, \xc5\xbce poj\xc4\x99cie stw\xc3\xb3rcy jest zb\xc4\x99dne.'