b'\n_START_ARTICLE_\nJan Prosper Witkiewicz\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbyciorys\n_START_PARAGRAPH_\nUrodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 w dworku rodzic\xc3\xb3w w Poszawszu na \xc5\xbbmudzi (obecnie Litwa), zosta\xc5\x82 ochrzczony 28 czerwca 1808 w parafii kurtowia\xc5\x84skiej. By\xc5\x82 synem wicemarsza\xc5\x82ka powiatu szawelskiego. W 1817 rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 nauk\xc4\x99 w gimnazjum w Kro\xc5\xbcach. W 1823, b\xc4\x99d\xc4\x85c uczniem sz\xc3\xb3stej klasy, za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 wraz z Cyprianem Micha\xc5\x82em Janczewskim stowarzyszenie \xe2\x80\x9eCzarni Bracia\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3rego celem by\xc5\x82o wywo\xc5\x82ywanie zamieszek w gimnazjum kro\xc5\xbca\xc5\x84skim i w innych szko\xc5\x82ach i zak\xc5\x82adach naukowych na Litwie. Liczono, \xc5\xbce w ten spos\xc3\xb3b zwi\xc4\x99kszy si\xc4\x99 liczb\xc4\x99 \xe2\x80\x9ewinowajc\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d i przez to w\xc5\x82adze carskie z\xc5\x82agodz\xc4\x85 kar\xc4\x99 \xe2\x80\x9epromienistym\xe2\x80\x9d. \xe2\x80\x9eCzarni Bracia\xe2\x80\x9d porozsy\xc5\x82ali do dyrektora i uczni\xc3\xb3w gimnazjum, do student\xc3\xb3w Uniwersytetu Wile\xc5\x84skiego listy, odezwy tre\xc5\x9bci patriotycznej, w Kro\xc5\xbcach porozlepiali stosownej tre\xc5\x9bci wiersze, kt\xc3\xb3rych autorami byli Jan Prosper Witkiewicz, Cyprian Micha\xc5\x82 Janczewski i Feliks Zielenowicz. Komisja \xc5\x9bledcza oddelegowana z Wilna przez senatora Niko\xc5\x82aja Nowosilcowa wykry\xc5\x82a \xe2\x80\x9espisek\xe2\x80\x9d i zwi\xc4\x85zek \xe2\x80\x9eCzarnych Braci\xe2\x80\x9d w Kro\xc5\xbcach._NEWLINE_Witkiewicza i Janczewskiego aresztowano i skazano na \xc5\x9bmier\xc4\x87. Witkiewiczowi w drodze \xc5\x82aski zamieniono kar\xc4\x99 na do\xc5\xbcywotni\xc4\x85 s\xc5\x82u\xc5\xbcb\xc4\x99 w batalionie liniowym w Orsku, 25 wiorst od Orenburga \xe2\x80\x93 bez prawa awansu; odebrano mu tak\xc5\xbce szlachectwo. 8 marca 1824 wywieziono go z Wilna do Moskwy, sk\xc4\x85d etapami, zakuty w kajdany szed\xc5\x82 przez d\xc5\x82ugie miesi\xc4\x85ce do miejsca przeznaczenia._NEWLINE_Pocz\xc4\x85tek s\xc5\x82u\xc5\xbcby polega\xc5\x82 na og\xc5\x82upiaj\xc4\x85cej musztrze, czyszczeniu karabinu i wykonywaniu najci\xc4\x99\xc5\xbcszych i najbrudniejszych prac. Monotonne \xc5\xbcycie w garnizonie orskim urozmaica\xc5\x82y Witkiewiczowi wypady w stepy kazachskie, w czasie kt\xc3\xb3rych zacz\xc4\x85\xc5\x82 uczy\xc4\x87 si\xc4\x99 j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w miejscowych plemion, poznawa\xc4\x87 ich obrz\xc4\x99dy, tradycje. Znakomicie opanowa\xc5\x82 perski, arabski, a tak\xc5\xbce paszto (wed\xc5\x82ug wspomnie\xc5\x84 Alojzego Pie\xc5\x9blaka, Witkiewicz zna\xc5\x82, \xc5\x82\xc4\x85cznie z europejskimi, 19 j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w). Uczyni\xc5\x82o to go przydatnym dla rosyjskich interes\xc3\xb3w w Azji \xc5\x9arodkowej. Witkiewicz zacz\xc4\x85\xc5\x82 awansowa\xc4\x87, gdy przypadkowo w 1829 spotka\xc5\x82 Aleksandra von Humboldta, kt\xc3\xb3ry badaj\xc4\x85c g\xc3\xb3ry Uralu, zatrzyma\xc5\x82 si\xc4\x99 w drodze do Orenburga w twierdzy Orskiej. Humboldt, odkrywszy talenty Witkiewicza, wstawi\xc5\x82 si\xc4\x99 za nim u gubernatora wojskowego w Orenburgu, a nast\xc4\x99pnie po powrocie do Petersburga u cara Miko\xc5\x82aja I. Dzi\xc4\x99ki temu wstawiennictwu w kwietniu 1832 awansowano Witkiewicza do stopnia podchor\xc4\x85\xc5\xbcego (portupiej \xe2\x80\x93 praporszczik). Po pewnym czasie opu\xc5\x9bci\xc5\x82 Orsk i na sta\xc5\x82e zamieszka\xc5\x82 w Orenburgu, gdzie w charakterze t\xc5\x82umacza zosta\xc5\x82 przydzielony do Komisji Granicznej. _NEWLINE_W 1835 zosta\xc5\x82 wys\xc5\x82any z misj\xc4\x85 dyplomatyczn\xc4\x85 do Buchary, gdzie zaobserwowano wzmo\xc5\xbcone dzia\xc5\x82ania brytyjskich szpieg\xc3\xb3w. W Bucharze przypadkiem spotka\xc5\x82 dw\xc3\xb3ch pos\xc5\x82a\xc5\x84c\xc3\xb3w emira Kabulu Dost Mohammeda. W\xc5\x82adca \xc3\xb3w zjednoczy\xc5\x82 wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 ziem afga\xc5\x84skich, lecz jego pa\xc5\x84stwu stale zagra\xc5\xbca\xc5\x82o Imperium Brytyjskie. Prowincj\xc4\x99 Pend\xc5\xbcab podbili wspierani przez Brytyjczyk\xc3\xb3w Sikhowie. Z inspiracji Brytyjczyk\xc3\xb3w powsta\xc5\x82o te\xc5\xbc marionetkowe ksi\xc4\x99stwo w Kandaharze. Zdesperowany emir w li\xc5\x9bcie do cara Rosji Miko\xc5\x82aja I prosi\xc5\x82: \xe2\x80\x9eZwr\xc3\xb3\xc4\x87 Cesarzu uwag\xc4\x99 na obecne po\xc5\x82o\xc5\xbcenie pa\xc5\x84stwa afga\xc5\x84skiego i podaruj mu pok\xc3\xb3j\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Dzi\xc4\x99ki Witkiewiczowi pos\xc5\x82a\xc5\x84cy bezpiecznie dotarli do Petersburga. Tam \xe2\x80\x9eBatyr\xe2\x80\x9d zosta\xc5\x82 przyj\xc4\x99ty przez doradzaj\xc4\x85c\xc4\x85 carowi Komisj\xc4\x99 Azjatyck\xc4\x85. Jej cz\xc5\x82onkowie zgodzili si\xc4\x99 z argumentami Polaka, \xc5\xbce opanowanie Afganistanu przez Brytyjczyk\xc3\xb3w mo\xc5\xbce oznacza\xc4\x87, i\xc5\xbc ich imperium zdominuje ca\xc5\x82\xc4\x85 Azj\xc4\x99 \xc5\x9arodkow\xc4\x85. Rosja nie mia\xc5\x82a technicznych \xc5\x9brodk\xc3\xb3w, \xc5\xbceby przerzuci\xc4\x87 tam wi\xc4\x99kszy kontyngent wojsk. Mimo to Komisja Azjatycka postanowi\xc5\x82a pokrzy\xc5\xbcowa\xc4\x87 plany Londynu i w 1837 wys\xc5\x82a\xc5\x82a Witkiewicza do Afganistanu. Z powierzonej mu misji, jako agent carski w Afganistanie Iwan Witkiewicz, wywi\xc4\x85za\xc5\x82 si\xc4\x99 doskonale, odni\xc3\xb3s\xc5\x82 osza\xc5\x82amiaj\xc4\x85cy sukces w pojedynku dyplomatycznym z agentem brytyjskim, porucznikiem Alexandrem Burnesem. Wiosn\xc4\x85 1839 Witkiewicz wr\xc3\xb3ci\xc5\x82 do Petersburga by zda\xc4\x87 relacj\xc4\x99 w MSZ._NEWLINE_W Petersburgu od 1 maja czeka\xc5\x82 w hotelu \xe2\x80\x9ePary\xc5\xbc\xe2\x80\x9d na audiencj\xc4\x99 u ministra spraw zagranicznych Nesselrodego. 8 maja 1839 znaleziono go we w\xc5\x82asnym mieszkaniu, zastrzelonego. Mia\xc5\x82 niespe\xc5\x82na 31 lat. Wed\xc5\x82ug wersji oficjalnej, tj. rz\xc4\x85du carskiego, Jan Prosper Witkiewicz zgin\xc4\x85\xc5\x82 \xc5\x9bmierci\xc4\x85 samob\xc3\xb3jcz\xc4\x85. Wed\xc5\x82ug wersji niekt\xc3\xb3rych badaczy rosyjskich, m\xc3\xb3g\xc5\x82 go u\xc5\x9bmierci\xc4\x87 wywiad brytyjski. Wed\xc5\x82ug wersji rodzinnej \xe2\x80\x93 zosta\xc5\x82 zamordowany przez carsk\xc4\x85 tajn\xc4\x85 policj\xc4\x99 \xe2\x80\x9ebo za du\xc5\xbco wiedzia\xc5\x82\xe2\x80\x9d. W polskim przekazie Jan Prosper Witkiewicz znany jest jako \xe2\x80\x9eWallenrod\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3ry prowadzi\xc5\x82 podw\xc3\xb3jn\xc4\x85 gr\xc4\x99 polityczn\xc4\x85, polegaj\xc4\x85c\xc4\x85 na sprowokowaniu wybuchu wojny mi\xc4\x99dzy Rosj\xc4\x85 i Wielk\xc4\x85 Brytani\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nW literaturze\n_START_PARAGRAPH_\nPosta\xc4\x87 i losy Jana Prospera Witkiewicza zainspirowa\xc5\x82y wielu rosyjskich pisarzy. Julian Siemionow osnu\xc5\x82 na jego \xc5\xbcyciu swoj\xc4\x85 wczesn\xc4\x85 powie\xc5\x9b\xc4\x87 Diplomaticzeskij agent (Agent dyplomatyczny; 1958). Michai\xc5\x82 Gus uczyni\xc5\x82 go bohaterem swojej powie\xc5\x9bci Duel w Kabulie (Pojedynek w Kabulu). Walentin Pikul wybra\xc5\x82 go na bohatera swojej historycznej miniatury literackiej Opasnaja doroga w Kabul (Niebezpieczna droga do Kabulu). Jan Prosper Witkiewicz by\xc5\x82 pierwowzorem g\xc5\x82\xc3\xb3wnego bohatera powie\xc5\x9bci Wallenrod pi\xc3\xb3ra Andrzeja Brauna. Posta\xc4\x87 Witkiewicza jest tak\xc5\xbce jedn\xc4\x85 z kluczowych w powie\xc5\x9bci El\xc5\xbcbiety Cherezi\xc5\x84skiej Turniej Cieni (Zysk, 2015).\n_START_SECTION_\nW filmie\n_START_PARAGRAPH_\nWitkiewicz pos\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82 jako prototyp g\xc5\x82\xc3\xb3wnego bohatera filmu uzbeckiego re\xc5\xbcysera Latifa Fajzijewa S\xc5\x82u\xc5\xbcba otieczestwu (S\xc5\x82u\xc5\xbcba dla ojczyzny) z 1981. Na jego losach wzorowane s\xc4\x85 przygody rosyjskiego oficera porucznika Alieksjeja Nalymowa.'