b'\n_START_ARTICLE_\nKo\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 Mariacki w Halle\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nKo\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 Mariacki ma niezwyk\xc5\x82\xc4\x85 histori\xc4\x99 powstania. Pomi\xc4\x99dzy dwiema parami dw\xc3\xb3ch starszych wie\xc5\xbc po\xc5\x82o\xc5\xbconych w pobli\xc5\xbcu siebie ko\xc5\x9bcio\xc5\x82\xc3\xb3w \xc5\x9bw. Gertrudy (St. Gertruden) i Mariackiego (St. Marien), wyburzonych w 1529 Caspar Kraft i Nickel Hofmann zbudowali w latach 1530\xe2\x80\x931534 halowy korpus z emporami, przykryty sklepieniem sieciowym w nawie \xc5\x9brodkowej a gwia\xc5\xbadzistym w nawach bocznych. Fragmenty architektury roma\xc5\x84skiej przetrwa\xc5\x82y we wschodnich wie\xc5\xbcach, tzw. Stra\xc5\xbcniczych (Hausmannst\xc3\xbcrme). Starszy z wyburzonych, po\xc5\x82o\xc5\xbcony od strony zachodniej ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 \xc5\x9bw. Gertrudy pochodzi\xc5\x82 z XI w. i by\xc5\x82 ko\xc5\x9bcio\xc5\x82em g\xc3\xb3rnik\xc3\xb3w solnych wydobywaj\xc4\x85cych s\xc3\xb3l w Tal zu Halle, w pobli\xc5\xbcu dzisiejszego placu Hallmarkt. Po\xc5\x82o\xc5\xbcony od wschodu ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 Mariacki, wybudowany w XII w. by\xc5\x82 ko\xc5\x9bcio\xc5\x82em parafialnym kupc\xc3\xb3w i rzemie\xc5\x9blnik\xc3\xb3w g\xc3\xb3rniczego miasta, obejmuj\xc4\x85cym wy\xc5\xbcej po\xc5\x82o\xc5\xbcone ulice wok\xc3\xb3\xc5\x82 Marktplatz.\n_START_SECTION_\nPoprzednie ko\xc5\x9bcio\xc5\x82y\n_START_PARAGRAPH_\nRezyduj\xc4\x85cy w Halle apodyktyczny kardyna\xc5\x82 Albrecht von Brandenburg, arcybiskup Moguncji i Magdeburga, jeden z najpot\xc4\x99\xc5\xbcniejszych elektor\xc3\xb3w Rzeszy, potrzebowa\xc5\x82 dla swojej siedziby reprezentacyjnego ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a po\xc5\x82o\xc5\xbconego w centrum, odpowiadaj\xc4\x85cego jego ambicjom. Kardyna\xc5\x82 i katoliccy cz\xc5\x82onkowie rady miejskiej poprzez wybudowanie nowej \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni chcieli powstrzyma\xc4\x87 wp\xc5\x82yw post\xc4\x99puj\xc4\x85cej reformacji i utrzyma\xc4\x87 dalsze istnienie patronatu nad miastem; nowy ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 mia\xc5\x82 przy tym s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc4\x87 do odprawiania jeszcze wspanialszych mszy i innych nabo\xc5\xbce\xc5\x84stw._NEWLINE_Z inicjatywy kardyna\xc5\x82a w poniedzia\xc5\x82ek, drugiego dnia \xc5\x9bwi\xc4\x85t Zes\xc5\x82ania Ducha \xc5\x9awi\xc4\x99tego 17 maja 1529 rada arcybiskupia, magistrat i obaj proboszczowie podj\xc4\x99li po gruntownych naradach decyzj\xc4\x99 o wyburzeniu swoich ko\xc5\x9bcio\xc5\x82\xc3\xb3w parafialnych i pozostawieniu ich wie\xc5\xbc. Na tym samym miejscu, pomi\xc4\x99dzy parami wie\xc5\xbc, postanowiono wznie\xc5\x9b\xc4\x87 jeden korpus nawowy, kt\xc3\xb3ry by je po\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82. Wraz z wyburzeniem ko\xc5\x9bcio\xc5\x82\xc3\xb3w postanowiono te\xc5\xbc zlikwidowa\xc4\x87 otaczaj\xc4\x85ce je dotychczas cmentarze a zajmowany przez nie teren po\xc5\x82\xc4\x85czy\xc4\x87 w jedn\xc4\x85 dzia\xc5\x82k\xc4\x99. Na nowy cmentarz wybrano miejsce poza miastem, w miejscu zwanym Martinsberg. Za\xc5\x82o\xc5\xbcony w\xc3\xb3wczas cmentarz istnieje do dzi\xc5\x9b pod nazw\xc4\x85 Stadtgottesacker i jest udost\xc4\x99pniony do zwiedzania. Wzniesione na nim nagrobki s\xc4\x85 uwa\xc5\xbcane za wa\xc5\xbcne \xc5\x9bwiadectwo dawnej sztuki cmentarnej.\n_START_SECTION_\nBiblioteka Mariacka i parafia Marktkirchengemeinde\n_START_PARAGRAPH_\nDo ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a Mariackiego nale\xc5\xbcy biblioteka Mariacka (Marienbibliothek). Jest ona jedn\xc4\x85 z najstarszych i najwi\xc4\x99kszych bibliotek ko\xc5\x9bcielnych w Niemczech. Zosta\xc5\x82a za\xc5\x82o\xc5\xbcona w 1552 przez teologa i pastora ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a Mariackiego, Sebastiana Boetiusa. Do czasu za\xc5\x82o\xc5\xbcenia Biblioteki Uniwersyteckiej i Krajowej Saksonii-Anhalt (Universit\xc3\xa4ts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt) w 1694 by\xc5\x82a ona jedyn\xc4\x85, publiczn\xc4\x85 bibliotek\xc4\x85 naukow\xc4\x85 w mie\xc5\x9bcie._NEWLINE_Do parafii ewangelicko\xe2\x80\x93lutera\xc5\x84skiej Marktkirchengemeinde, powsta\xc5\x82ej przed wiekami z po\xc5\x82\xc4\x85czenia parafii \xc5\x9bw. Gertrudy i Mariackiej, do\xc5\x82\xc4\x85czyli na pocz\xc4\x85tku lat 70. XX w. cz\xc5\x82onkowie wsp\xc3\xb3lnot parafialnych Ulrichsgemeinde i Moritzgemeinde a od 2001 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Georgengemeinde.\n_START_SECTION_\nArchitektura\n_START_PARAGRAPH_\nW por\xc3\xb3wnaniu z innymi \xc5\x9bwi\xc4\x85tyniami Starego Miasta ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 Mariacki prezentuje si\xc4\x99 jako dzie\xc5\x82o nader wystawne. Jest ostatni\xc4\x85 z wielkich p\xc3\xb3\xc5\xbano\xc5\x9bredniowiecznych budowli sakralnych na terenie Saksonii, rozpocz\xc4\x99tych przed nadej\xc5\x9bciem reformacji.\n_START_SECTION_\nKorpus nawowy i wie\xc5\xbce\n_START_PARAGRAPH_\nTrzynawowy, pozbawiony prezbiterium gotycki ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 ma ok. 88 m d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci i 24 m szeroko\xc5\x9bci. Jego fasad\xc4\x99 zachodni\xc4\x85 stanowi\xc4\x85 dwie bli\xc5\xbaniacze wie\xc5\xbce, tzw. B\xc5\x82\xc4\x99kitne (niem. Blaue T\xc3\xbcrme), z XIV i XV w. Na ich trzonach, wzniesionych z prostych blok\xc3\xb3w kamiennych, zbudowano z cegie\xc5\x82 o\xc5\x9bmiok\xc4\x85tne nadbud\xc3\xb3wki, zwie\xc5\x84czone w latach 1507\xe2\x80\x931513 wysokimi spiczastymi he\xc5\x82mami. Fasad\xc4\x99 wschodni\xc4\x85 natomiast stanowi\xc4\x85 dwie wie\xc5\xbce tzw. Stra\xc5\xbcnicze (Hausmannst\xc3\xbcrme), maj\xc4\x85ce 58,50 m wysoko\xc5\x9bci. Ich trzony pochodz\xc4\x85 z lat 1220\xe2\x80\x931230 i reprezentuj\xc4\x85 styl roma\xc5\x84ski. Wzniesiono je z kamienia pochodz\xc4\x85cego z g\xc3\xb3ry Hausstein. I one r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc maj\xc4\x85 o\xc5\x9bmiok\xc4\x85tne, otynkowane nadbudowy, zwie\xc5\x84czone w 1551 renesansowymi he\xc5\x82mami, tzw.  welsche Hauben. D\xc5\xbawi\xc4\x99k dzwonu w wie\xc5\xbcy Stra\xc5\xbcniczej obwieszcza\xc5\x82 miastu niebezpiecze\xc5\x84stwo. Czuwanie nad bezpiecze\xc5\x84stwem mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w nale\xc5\xbca\xc5\x82o do obowi\xc4\x85zk\xc3\xb3w stra\xc5\xbcnika wie\xc5\xbcowego, tzw. Hausmanna._NEWLINE_Projekt obszernej \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni halowej z rzucaj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 w oczy naw\xc4\x85 \xc5\x9brodkow\xc4\x85 sporz\xc4\x85dzi\xc5\x82 architekt miejski Caspar Crafft. Dziesi\xc4\x99cioprz\xc4\x99s\xc5\x82owe wn\xc4\x99trze ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a jest podzielone na trzy nawy r\xc3\xb3wnej wysoko\xc5\x9bci. \xc5\x9aciany zosta\xc5\x82y przeprute w\xc4\x85skimi, gotyckimi oknami wype\xc5\x82nionymi maswerkiem o geometryzuj\xc4\x85cych wzorach. 10 par smuk\xc5\x82ych, o\xc5\x9bmiok\xc4\x85tnych filar\xc3\xb3w podtrzymuje p\xc5\x82ytki, zbli\xc5\xbcony kszta\xc5\x82tem do beczki strop, kt\xc3\xb3ry wype\xc5\x82nia sklepienie sieciowe (w nawie \xc5\x9brodkowej) lub gwia\xc5\xbadziste (w nawach bocznych). Konstrukcja no\xc5\x9bna sklepie\xc5\x84 jest dodatkowo wzmocniona \xc5\xbcebrami wychodz\xc4\x85cymi bezpo\xc5\x9brednio z filar\xc3\xb3w i poprowadzonych do \xc5\xbceber sklepienia w pewnej odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci od nich. Arcydzie\xc5\x82em p\xc3\xb3\xc5\xbanogotyckiej sztuki kamieniarskiej s\xc4\x85 kamienne wisiory, tzw. cul de lampe d\xc5\x82uta nast\xc4\x99pcy Craffta, Nickela Hoffmanna, zawieszone pod sklepieniem nawy \xc5\x9brodkowej. Do wn\xc4\x99trza prowadz\xc4\x85 dwa jednakowe, ostro\xc5\x82ukowe portale umieszczone w \xc5\x9bcianach bocznych. Pomi\xc4\x99dzy g\xc4\x99sto zbudowanymi przyporami, opinaj\xc4\x85cymi z zewn\xc4\x85trz mury, znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 oddzielne, ma\xc5\x82e kaplice z II po\xc5\x82. XVII w., otwieraj\xc4\x85ce si\xc4\x99 do wn\xc4\x99trza ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a._NEWLINE_Empory zosta\xc5\x82y zbudowane dopiero po wprowadzeniu reformacji w Halle (1541) w latach 1550\xe2\x80\x931554 i stanowi\xc4\x85 charakterystyczny element wystroju wn\xc4\x99trza. S\xc4\x85 one godne uwagi ze wzgl\xc4\x99du na histori\xc4\x99 wczesnego, protestanckiego budownictwa sakralnego. W ich konstrukcji wida\xc4\x87 ju\xc5\xbc wyra\xc5\xbanie wp\xc5\x82ywy renesansu. Od zachodu na empory prowadz\xc4\x85 wielkie, kamienne, spiralnie kr\xc4\x99cone schody. W 1698 zbudowano kolejn\xc4\x85 kondygnacj\xc4\x99 empor. Przemiana p\xc3\xb3\xc5\xbano\xc5\x9bredniowiecznego miejsca kultu w protestancki ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 kazalniczy uwidacznia si\xc4\x99 dobitnie r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc we fryzowych  napisach, kt\xc3\xb3rych tre\xc5\x9b\xc4\x87 stanowi\xc4\x85 cytaty z Biblii oraz napisy kommemoracyjne po\xc5\x9bwi\xc4\x99cone Marcinowi Lutrowi i Justusowi Jonasowi. Architektoniczna funkcjonalizacja pisma w takim zakresie i w zestawieniu z brakiem obraz\xc3\xb3w nie wyst\xc4\x85pi\xc5\x82a nigdy przedtem we wn\xc4\x99trzu ko\xc5\x9bcielnym._NEWLINE_Jednolita artykulacja architektoniczna wn\xc4\x99trza przy rezygnacji z osobnego prezbiterium powoduje, i\xc5\xbc jest ono uwa\xc5\xbcane za jedno z najdoskonalszych wn\xc4\x99trz niemieckiego p\xc3\xb3\xc5\xbanego gotyku.\n_START_SECTION_\nWyposa\xc5\xbcenie\n_START_PARAGRAPH_\nDo najcenniejszych element\xc3\xb3w wyposa\xc5\xbcenia ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a nale\xc5\xbcy o\xc5\x82tarz g\xc5\x82\xc3\xb3wny z 1529 z malowid\xc5\x82ami pochodz\xc4\x85cymi z warsztatu Lucasa Cranacha Starszego), chrzcielnica z br\xc4\x85zu (1430) i gotycko-renesansowa ambona z 1541.\n_START_SECTION_\nStalle\n_START_PARAGRAPH_\nDo mniej widocznych, kunsztownych element\xc3\xb3w wyposa\xc5\xbcenia wn\xc4\x99trza nale\xc5\xbc\xc4\x85 wyrze\xc5\xbabione z d\xc4\x99bowego drewna renesansowe stalle, zachowane tylko cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo. Powsta\xc5\x82y one mi\xc4\x99dzy 1561 a 1595 w warsztacie Antoniusa Pauwaerta w Ypres. W cz\xc4\x99\xc5\x9bci wschodniej, za o\xc5\x82tarzem, znajduje si\xc4\x99 tzw. stalla narzeczonych (Brautgest\xc3\xbchl) z 1595, z wyrazi\xc5\x9bcie rze\xc5\xbabionymi okuciami i kartuszami.\n_START_SECTION_\nKrucyfiks\n_START_PARAGRAPH_\nKontrast w stosunku do dawnego wyposa\xc5\xbcenia stanowi nowoczesny krucyfiks ustawiony na postumencie przy jednym z filar\xc3\xb3w po lewej stronie o\xc5\x82tarza. Zosta\xc5\x82 on wykonany w 1976 z czarnego \xc5\xbcelaza przez rze\xc5\xbabiarza Johanna-Petera Hinza z Halberstadt; artysta przekszta\xc5\x82ci\xc5\x82 ju\xc5\xbc istniej\xc4\x85cy krucyfiks. Ukazuje on cierpi\xc4\x85cego Chrystusa, uwalniaj\xc4\x85cego si\xc4\x99 pomimo m\xc4\x99czarni od krzy\xc5\xbca i wyci\xc4\x85gaj\xc4\x85cego praw\xc4\x85 r\xc4\x99k\xc4\x99 w ge\xc5\x9bcie pojednania. Rami\xc4\x99 krzy\xc5\xbca, do kt\xc3\xb3rego przymocowana jest lewa r\xc4\x99k\xc4\x85, ugina si\xc4\x99 pod ci\xc4\x99\xc5\xbcarem zawieszonego cia\xc5\x82a.\n_START_SECTION_\nChrzcielnica\n_START_PARAGRAPH_\nWykonana z br\xc4\x85zu chrzcielnica, ustawiona przed o\xc5\x82tarzem, pochodzi prawdopodobnie z jednego z poprzednich ko\xc5\x9bcio\xc5\x82\xc3\xb3w. Z istniej\xc4\x85cej na niej inskrypcji wynika, \xc5\xbce zosta\xc5\x82a odlana w 1430 w Magdeburgu przez Ludolfa von Braunschweig i jego syna Heinricha. Okr\xc4\x85g\xc5\x82a czasza chrzcielnicy oparta jest na figurach czterech \xc5\x9bwi\xc4\x99tych. Kraw\xc4\x99d\xc5\xba czaszy pokryta jest ostro\xc5\x82ukowym, maswerkowym reliefem przedstawiaj\xc4\x85cym Chrystusa, Maryj\xc4\x99 oraz aposto\xc5\x82\xc3\xb3w. Niewielki, filigranowy  krucyfiks z Maryj\xc4\x85 i \xc5\x9bw. Janem z ok. 1500 pochodzi przypuszczalnie r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc z jednego z poprzednich ko\xc5\x9bcio\xc5\x82\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nAmbona\n_START_PARAGRAPH_\nAmbona z piaskowca powsta\xc5\x82a w 1541 razem z jednym z filar\xc3\xb3w. Pochodzi z warsztatu Nickela Hoffmanna. Pierwsza jej restauracja mia\xc5\x82a miejsce ju\xc5\xbc w 1666, ostatnia za\xc5\x9b w 1973. Jej forma jest jeszcze p\xc3\xb3\xc5\xbanogotycka ale detale architektoniczne s\xc4\x85 ju\xc5\xbc typowo renesansowe. Godny uwagi jest zw\xc5\x82aszcza rozbudowany, drewniany daszek akustyczny z 1596. Stanowi on znacz\xc4\x85ce osi\xc4\x85gni\xc4\x99cie snycerza Heinricha Heidenreittera i malarza Heinricha Lichtenfelsera. Daszek sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 z dw\xc3\xb3ch o\xc5\x9bmioramiennych gwiazd, u\xc5\x82o\xc5\xbconych jedna nad drug\xc4\x85, nad kt\xc3\xb3rymi wznosi si\xc4\x99 trzecia, mniejsza gwiazda, wsparta na o\xc5\x9bmiu misternych kolumienkach. Ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 konstrukcji wie\xc5\x84czy rozbudowana scena Przemienienia Pa\xc5\x84skiego._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug tradycji z ambony tej wyg\xc5\x82asza\xc5\x82 kazania Marcin Luter. Wyg\xc5\x82osi\xc5\x82 on w sumie trzy kazania w ko\xc5\x9bciele Mariackim.\n_START_SECTION_\nMaska po\xc5\x9bmiertna Lutra\n_START_PARAGRAPH_\nOryginalna maska po\xc5\x9bmiertna Marcina Lutra nale\xc5\xbcy do skarb\xc3\xb3w i \xc5\x9bwiadectw czasu reformacji, w kt\xc3\xb3re bogaty jest ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 Mariacki. Woskowa maska reformatora chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwa zosta\xc5\x82a umieszczona w du\xc5\xbcej witrynie w specjalnie na ten cel przygotowanym pomieszczeniu w p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodnim naro\xc5\xbcniku wie\xc5\xbcy i od maja 2006 udost\xc4\x99pniona na sta\xc5\x82e do zwiedzania._NEWLINE_Maska powsta\xc5\x82a przypuszczalnie na podstawie gipsowego odlewu, kt\xc3\xb3ry 19 lutego 1546 wykona\xc5\x82 z twarzy zmar\xc5\x82ego w Eisleben Lutra Lukas Furtenagel, malarz z Halle. Kiedy zw\xc5\x82oki Lutra by\xc5\x82y przewo\xc5\xbcone w \xc5\xbca\xc5\x82obnym kondukcie w drodze do Wittenbergi, gdzie mia\xc5\x82 nast\xc4\x85pi\xc4\x87 ich poch\xc3\xb3wek, orszak zatrzyma\xc5\x82 si\xc4\x99 w Halle, a trumn\xc4\x99 wystawiono w nocy z 20 na 21 lutego w zakrystii ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a Mariackiego. Za po\xc5\x9brednictwem Justusa Jonasa, przyjaciela Lutra i pierwszego kaznodziei w tutejszym ko\xc5\x9bciele, maska po\xc5\x9bmiertna dosta\xc5\x82a si\xc4\x99 w posiadanie wsp\xc3\xb3lnoty parafialnej._NEWLINE_Maska po\xc5\x9bmiertna przechodzi\xc5\x82a w ci\xc4\x85gu historii zmienne koleje losu. Od XVII do XX w. u\xc5\xbcywana by\xc5\x82a jako cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 naturalnej wielko\xc5\x9bci figury Lutra. W tym celu otwarto powieki oryginalnej maski a nast\xc4\x99pnie dokonano w niej innych zmian. W 1926 Hans Hahne dokona\xc5\x82 rekonstrukcji pierwotnej maski Lutra a nast\xc4\x99pnie sporz\xc4\x85dzi\xc5\x82 na jej podstawie gipsowy odlew.\n_START_SECTION_\nOrgany\n_START_PARAGRAPH_\nKo\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 Mariacki posiada dwa organy.\n_START_SECTION_\nPozosta\xc5\x82e wyposa\xc5\xbcenie\n_START_PARAGRAPH_\nInne elementy wyposa\xc5\xbcenia, jak ozdobne ko\xc5\x82atki z br\xc4\x85zu do drzwi i g\xc5\x82owa lwa z ok. 1300, przechowywane s\xc4\x85 w ko\xc5\x9bcielnym archiwum.'