b'\n_START_ARTICLE_\nZmienno\xc5\x9b\xc4\x87 somaklonalna\n_START_PARAGRAPH_\nZmienno\xc5\x9b\xc4\x87 somaklonalna \xe2\x80\x93 wszelkie odchylenia od wyj\xc5\x9bciowego materia\xc5\x82u genetycznego danej jednostki. W hodowli in vitro zmienno\xc5\x9b\xc4\x87 somaklonalna odnosi si\xc4\x99 do hodowli kom\xc3\xb3rek ro\xc5\x9blinnych lub tkanek ro\xc5\x9blinnych, w kt\xc3\xb3rych nast\xc4\x99puj\xc4\x85 genotypowe lub cz\xc4\x99sto tak\xc5\xbce fenotypowe zmiany w por\xc3\xb3wnaniu do ro\xc5\x9bliny wyj\xc5\x9bciowej. Zjawisko to wyst\xc4\x99puje cz\xc4\x99sto po r\xc3\xb3\xc5\xbcnicowaniu tkanki kalusa z kom\xc3\xb3rek ro\xc5\x9blinnych. Podczas masowego rozmna\xc5\xbcania kultur ro\xc5\x9blinnych, gdzie zale\xc5\xbcy nam na zachowaniu identycznej replikacji ro\xc5\x9bliny czyli wytwarzania klon\xc3\xb3w w hodowli in vitro, zmienno\xc5\x9b\xc4\x87 somaklonalna jest niepo\xc5\xbc\xc4\x85dana.\n_START_SECTION_\nPierwsze badania i pr\xc3\xb3by zdefiniowania\n_START_PARAGRAPH_\nW latach 70. i 80. XX wieku w czasie zwi\xc4\x99kszonego wzrostu liczby hodowli (w tym komercyjnych) kultur tkanek ro\xc5\x9blinnych, zauwa\xc5\xbcono, \xc5\xbce cz\xc4\x99sto wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 niepo\xc5\xbc\xc4\x85dane, najwyra\xc5\xbaniej uwarunkowane genetycznie, zmiany w materiale ro\xc5\x9blinnym. W 1981 r. po raz pierwszy zaproponowano by wszelkie genetyczne zmiany wyst\xc4\x99puj\xc4\x85ce w hodowlach in vitro, nazywa\xc4\x87 zmianami somaklonalnymi. W literaturze fachowej mo\xc5\xbcna znale\xc5\xba\xc4\x87 definicje, \xc5\xbce zmienno\xc5\x9b\xc4\x87 somaklonalna to zmienno\xc5\x9b\xc4\x87 w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bci hodowanych w warunkach in vitro kom\xc3\xb3rek ro\xc5\x9blinnych, kalus\xc3\xb3w, i narz\xc4\x85d\xc3\xb3w. Przyczyny tych zmian s\xc4\x85 cz\xc4\x99sto niejasne i zazwyczaj wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 na poziomie genetycznym lub epigenetycznym. Poznanymi przyczynami takich zmian s\xc4\x85 na przyk\xc5\x82ad straty gen\xc3\xb3w lub numeryczne zmiany kariotypu. Ponadto mo\xc5\xbcliwe s\xc4\x85 zmiany cech, w kt\xc3\xb3rych bierze udzia\xc5\x82 wi\xc4\x99cej gen\xc3\xb3w (poligeny).\n_START_SECTION_\nMetody in vitro oraz wyst\xc4\x99powanie zmienno\xc5\x9bci somaklonalnej w ro\xc5\x9blinach\n_START_PARAGRAPH_\nRo\xc5\x9bliny cz\xc4\x99sto wykazuj\xc4\x85 spore zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowanie genetyczne zanim trafi\xc4\x85 do kultur in vitro. Jednak oznaki r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9bci genetycznej wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 rzadko na etapie przygotowa\xc5\x84 do upraw w warunkach in vitro, cz\xc4\x99\xc5\x9bciej nast\xc4\x99puj\xc4\x85 one w trakcie niekt\xc3\xb3rych metod in vitro. Za pomoc\xc4\x85 odpowiednich metod upraw in vitro i odpowiednich czynnik\xc3\xb3w zewn\xc4\x99trznych takich jak fitohormony, mo\xc5\xbcna te r\xc3\xb3\xc5\xbcnice wyselekcjonowa\xc4\x87 i wtedy mog\xc4\x85 zaistnie\xc4\x87 fenotypowo. Nowe zmiany genetyczne mo\xc5\xbcliwe s\xc4\x85 tylko podczas hodowli in vitro. Ze wzgl\xc4\x99du na du\xc5\xbc\xc4\x85 szybko\xc5\x9b\xc4\x87 podzia\xc5\x82u kom\xc3\xb3rkowego wyst\xc4\x99powa\xc5\x82y du\xc5\xbce ilo\xc5\x9bci b\xc5\x82\xc4\x99d\xc3\xb3w podczas odczytywania kodu genetycznego w kom\xc3\xb3rkach rakowych kalusa ro\xc5\x9blin. Prowadzi to zazwyczaj do aneuploidii lub innych mutacji. Zmiany te s\xc4\x85 odpowiedzialne za typowe cechy zmienno\xc5\x9bci somaklonalnej podczas p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszego odtworzenia za pomoc\xc4\x85 organogenezy narz\xc4\x85d\xc3\xb3w lub ca\xc5\x82ych ro\xc5\x9blin z tkanek kalus\xc3\xb3w. Ponadto podczas hodowli in vitro istnieje zwi\xc4\x85zek mi\xc4\x99dzy stabilno\xc5\x9bci\xc4\x85 genetyczn\xc4\x85 a tkank\xc4\x85 wyj\xc5\x9bciow\xc4\x85 potrzebn\xc4\x85 do odtworzenia materia\xc5\x82u. Zatem bezpo\xc5\x9brednie odtwarzanie z istniej\xc4\x85cych tkanek merystematycznych jest uznane za genetycznie stabilne. Pierwsze zmiany genetyczne powstaj\xc4\x85 dopiero przy wt\xc3\xb3rnej tkance merystemu. Rodzaj i ilo\xc5\x9b\xc4\x87 tych zmian nasila si\xc4\x99 wraz z wielokrotno\xc5\x9bci\xc4\x85 pr\xc3\xb3b odtwarzania tkanki w kulturze in vitro z pierwotnych w kierunku wt\xc3\xb3rnych proces\xc3\xb3w odtwarzania tkanek. W ro\xc5\x9blinach zmienno\xc5\x9b\xc4\x87 somaklonalna nast\xc4\x99puje w czasie upraw ko\xc5\x84c\xc3\xb3wek p\xc4\x99d\xc3\xb3w lub merystem\xc3\xb3w lub innych cz\xc4\x99\xc5\x9bci p\xc4\x99d\xc3\xb3w. Celem propagacji klonalnej jest produkcja genetycznie stabilnego oraz identycznego potomstwa. Intencj\xc4\x85 nie jest, zw\xc5\x82aszcza w zastosowaniach komercyjnych, du\xc5\xbca ilo\xc5\x9b\xc4\x87 rozmna\xc5\xbcanych klon\xc3\xb3w tylko mo\xc5\xbcliwe dok\xc5\x82adne odtworzenie rzeczywistego stanu gen\xc3\xb3w z jednoczesnym minimalizowaniem patogen\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nPozosta\xc5\x82e mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci powstawania zmienno\xc5\x9bci somaklonalnej\n_START_PARAGRAPH_\nOpr\xc3\xb3cz opisanych wy\xc5\xbcej bezpo\xc5\x9brednich przyczyn zmian genomu wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 inne z\xc5\x82o\xc5\xbcone przyczyny. Zmienno\xc5\x9b\xc4\x87 somaklonalna mo\xc5\xbce by\xc4\x87 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc uwarunkowana epigenetycznie. Oznacza to, \xc5\xbce mog\xc4\x85 nast\xc4\x99powa\xc4\x87 zmiany powoduj\xc4\x85ce inne zmiany genetyczne, pomimo \xc5\xbce genom pozostaje niezmieniony. Przyk\xc5\x82adem mo\xc5\xbce by\xc4\x87 zmiana w przemianie metabolicznej w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci w obszarze fitohormonalnym. Dla ro\xc5\x9blin w hodowli ex vitro istnieje r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 zaistnienia tego czynnika, mi\xc4\x99dzy innymi w kar\xc5\x82owatych ro\xc5\x9blinach owocowych lub silnie rozga\xc5\x82\xc4\x99zionych ro\xc5\x9blinach wilczomlecza. Ponadto mo\xc5\xbcliwe s\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc inne rzadko spotykane niepo\xc5\xbc\xc4\x85dane zmiany np. tak zwanymi "skacz\xc4\x85cymi genami" (transpozon). Zatem przyczyn\xc4\x85 zmienno\xc5\x9bci somaklonalnej s\xc4\x85 zar\xc3\xb3wno czynniki genetyczne jak i niegenetyczne oraz ca\xc5\x82a mnogo\xc5\x9b\xc4\x87 czynnik\xc3\xb3w p\xc5\x82ynnie przenikaj\xc4\x85cych jedno i drugie.\n_START_SECTION_\nZmienno\xc5\x9b\xc4\x87 somaklonalna w nowych odmianach\n_START_PARAGRAPH_\nW latach 80. i 90. XX w. zauwa\xc5\xbcono, \xc5\xbce zjawisko zmienno\xc5\x9bci somaklonalnej kom\xc3\xb3rek ro\xc5\x9blinnych hodowanych w kulturach in vitro, jako ciekaw\xc4\x85 mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci\xc4\x85 zdobycia nowych typ\xc3\xb3w genetycznych ro\xc5\x9blin (nowe odmiany). Oczekiwano, \xc5\xbce uda si\xc4\x99 \xc5\x82atwo i szybko stworzy\xc4\x87 nowe, interesuj\xc4\x85ce genotypy. Wyselekcjonowanie tych zmienno\xc5\x9bci mia\xc5\x82o doprowadzi\xc4\x87 do bezpo\xc5\x9bredniego izolowania nowych genotyp\xc3\xb3w w hodowlach kom\xc3\xb3rkowych. Jednak po wielu do\xc5\x9bwiadczeniach nadzieja ta os\xc5\x82ab\xc5\x82a. Wytworzenie interesuj\xc4\x85cego nas genotypu jest zbyt trudne do kontrolowania i zbyt podatne na przypadek, powstaj\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc niepo\xc5\xbc\xc4\x85dane mutacje. Taka genetyczna niestabilno\xc5\x9b\xc4\x87 jest niepo\xc5\xbc\xc4\x85dana zw\xc5\x82aszcza w odniesieniu do transformowanej kom\xc3\xb3rki ro\xc5\x9blinnej. Pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 jednak odmiany pomidor\xc3\xb3w, ziemniak\xc3\xb3w i trzciny cukrowej powsta\xc5\x82ych w wyniku zmienno\xc5\x9bci somaklonalnej. Obecnie w celu ukierunkowanej mutagenezy kom\xc3\xb3rek ro\xc5\x9blinnych stosuje si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie kolchicyn\xc4\x99 lub napromieniowywanie promieniami Roentgena, kt\xc3\xb3re to metody s\xc4\x85 znacznie bardziej skuteczne. Ukierunkowane ingerencje w genomy obecnie przeprowadza si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie za pomoc\xc4\x85 technik biologii molekularnej takich jak biolistyka (mikrowstrzeliwanie) albo transformacje za pomoc\xc4\x85 agrobakterii.'