b'\n_START_ARTICLE_\nNowa Zelandia (archipelag)\n_START_SECTION_\nBudowa geologiczna\n_START_PARAGRAPH_\nWyspy maj\xc4\x85 z\xc5\x82o\xc5\xbcon\xc4\x85 budow\xc4\x99 geologiczn\xc4\x85. Po\xc5\x82udniowo-zachodni\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Wyspy Po\xc5\x82udniowej buduje archaiczny fragment starego rozbitego l\xc4\x85du. To krystaliczny blok z\xc5\x82o\xc5\xbcony z granit\xc3\xb3w i gabra. Do bloku przylegaj\xc4\x85 fa\xc5\x82dy m\xc5\x82odego g\xc3\xb3rotworu jurajskiego. Wewn\xc4\x99trzn\xc4\x85 stref\xc4\x99 g\xc3\xb3rotworu tworz\xc4\x85 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie gnejsy i \xc5\x82upki krystaliczne. Zewn\xc4\x99trzn\xc4\x85 natomiast ska\xc5\x82y osadowe, w r\xc3\xb3\xc5\xbcnym wieku, od kambru do jury._NEWLINE_Po sfa\xc5\x82dowaniu g\xc3\xb3rotworu, w czasach jury, Nowa Zelandia tworzy\xc5\x82a cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 rozleg\xc5\x82ego l\xc4\x85du, po\xc5\x82\xc4\x85czonego z Australi\xc4\x85 i Now\xc4\x85 Gwine\xc4\x85. Od kredy, l\xc4\x85d zacz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 rozpada\xc4\x87 i zanurza\xc4\x87. W p\xc3\xb3\xc5\xbanej kredzie, oko\xc5\x82o 80 mln lat temu mikrokontynent obejmuj\xc4\x85cy swoim zasi\xc4\x99giem Now\xc4\x85 Zelandi\xc4\x99 i Now\xc4\x85 Kaledoni\xc4\x99 oddzieli\xc5\x82 si\xc4\x99 od reszty Gondwany. Od tamtego czasu Nowa Zelandia ci\xc4\x85gle podlega ruchom g\xc3\xb3rotw\xc3\xb3rczym, a\xc5\xbc do dnia dzisiejszego. Doprowadzi\xc5\x82y one do sfa\xc5\x82dowania utwor\xc3\xb3w trzeciorz\xc4\x99dowych. Ich skutkiem s\xc4\x85 wytworzone zr\xc4\x99by i rowy tektoniczne._NEWLINE_Prawdopodobnie to w\xc5\x82a\xc5\x9bnie aktywno\xc5\x9b\xc4\x87 tektoniczna rozpocz\xc4\x99ta oko\xc5\x82o 26 mln lat temu doprowadzi\xc5\x82a do cz\xc4\x99\xc5\x9bciowego wynurzenia si\xc4\x99 Nowej Zelandii z wody, pod kt\xc3\xb3r\xc4\x85 znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 do oko\xc5\x82o 22 mln lat temu._NEWLINE_Obecnie na wyspach Nowej Zelandii czynnych jest kilka wulkan\xc3\xb3w. S\xc4\x85 z nimi zwi\xc4\x85zane takie zjawiska jak: trz\xc4\x99sienia ziemi, gejzery, mofety czy gor\xc4\x85ce \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a._NEWLINE_W plejstocenie g\xc3\xb3ry Nowej Zelandii zosta\xc5\x82y zlodowacone i pokryte lodowcami o charakterze dolinnym. Lodowce usypa\xc5\x82y moreny i sto\xc5\xbcki fluwioglacjalne. Na niziny wyniesione zosta\xc5\x82y drobne osady w postaci less\xc3\xb3w. W g\xc3\xb3rach powsta\xc5\x82y formy glacjalne i jeziora, a wybrze\xc5\xbce po\xc5\x82udniowo-zachodnie przekszta\xc5\x82cone zosta\xc5\x82o w wybrze\xc5\xbce fiordowe._NEWLINE_Nowa Zelandia posiada liczne bogactwa naturalne. Na wyspach wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 z\xc5\x82o\xc5\xbca w\xc4\x99gla kamiennego, du\xc5\xbce zasoby hydroenergetyczne i z\xc5\x82o\xc5\xbca miedzi, z\xc5\x82ota, rudy \xc5\xbcelaza i manganu. Z osad\xc3\xb3w trzeciorz\xc4\x99dowych wydobywana jest kopalna \xc5\xbcywica kauri.\n_START_SECTION_\nRze\xc5\xbaba terenu\n_START_PARAGRAPH_\nRozw\xc3\xb3j geologiczny wysp warunkuje wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesn\xc4\x85 rze\xc5\xbab\xc4\x99. Wn\xc4\x99trze wysp jest g\xc3\xb3rzyste, najwy\xc5\xbcsze partie g\xc3\xb3r maj\xc4\x85 rze\xc5\xbab\xc4\x99 i wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 typu alpejskiego. Najwy\xc5\xbcsz\xc4\x85 g\xc3\xb3r\xc4\x85 jest G\xc3\xb3ra Cooka (3754 m n.p.m.). Na Wyspie Po\xc5\x82udniowej przewa\xc5\xbcaj\xc4\x85 cechy rze\xc5\xbaby polodowcowej, na wyspie P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej - cechy rze\xc5\xbaby wulkanicznej. Obszary g\xc3\xb3rskie otoczone s\xc4\x85 wy\xc5\xbcynami. Niziny zajmuj\xc4\x85 jedynie w\xc4\x85ski pas nadbrze\xc5\xbca. Na po\xc5\x82udniowo-zachodnim wybrze\xc5\xbcu Wyspy Po\xc5\x82udniowej wyst\xc4\x99puj\xc4\x85, wspomniane w budowie geologicznej, fiordy.\n_START_SECTION_\nKlimat\n_START_PARAGRAPH_\nKlimat Nowej Zelandii jest oceaniczny podzwrotnikowy i umiarkowany, ciep\xc5\x82y morski. \xc5\x9arednia temperatura lipca wynosi 3-5 \xc2\xb0C na po\xc5\x82udniu, a do 12\xc2\xb0 w cz\xc4\x99\xc5\x9bci p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej. \xc5\x9arednia temperatura stycznia na po\xc5\x82udniu osi\xc4\x85ga 14 \xc2\xb0C, na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy 19 \xc2\xb0C. Roczna suma opad\xc3\xb3w atmosferycznych na Wyspie P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej wynosi 800-1000 mm, a w partiach wy\xc5\xbcszych do 2650 mm. Maksimum opad\xc3\xb3w przypada na por\xc4\x99 zimow\xc4\x85. Bardziej zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowana jest ilo\xc5\x9b\xc4\x87 opad\xc3\xb3w na wyspie Po\xc5\x82udniowej. W miesi\xc4\x85cach zimowych, na wyspie po\xc5\x82udniowej wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 tak\xc5\xbce opady \xc5\x9bnie\xc5\xbcne. Trwa\xc5\x82a pokrywa \xc5\x9bnie\xc5\xbcna utrzymuje si\xc4\x99 jedynie w g\xc3\xb3rach, granica wiecznego \xc5\x9bniegu przebiega na wysoko\xc5\x9bci oko\xc5\x82o 2200 m n.p.m. W g\xc3\xb3rach wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 lodowce. Najwi\xc4\x99ksze z nich to: Tasmana (29 km d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci) i Murchisona (17 km d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci). \xc5\x81\xc4\x85cznie lodowce zajmuj\xc4\x85 powierzchni\xc4\x99 oko\xc5\x82o 940 km\xc2\xb2._NEWLINE_W czasach prehistorycznych klimat by\xc5\x82 bardziej surowy ni\xc5\xbc obecnie. W wyniku epoki lodowcowej, poziom wody obni\xc5\xbcy\xc5\x82 si\xc4\x99 o 100 metr\xc3\xb3w wzgl\xc4\x99dem sytuacji sprzed zlodowacenia. 25 000\xe2\x80\x9315 000 lat temu, w wyniku najbardziej srogiej epoki lodowcowej, G\xc3\xb3ra Cooka sta\xc5\x82a si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnin\xc4\x85 rozci\xc4\x85gaj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 ze wschodu na zach\xc3\xb3d. Do dzisiaj pozosta\xc5\x82y w okolicach Wellington skutki zlodowace\xc5\x84 w postaci gwa\xc5\x82townych osuni\xc4\x99\xc4\x87 terenu i lodowych wn\xc4\x99k (np. Tongue Point).\n_START_SECTION_\nWody powierzchniowe\n_START_PARAGRAPH_\nSie\xc4\x87 rzeczna Nowej Zelandii jest bardzo g\xc4\x99sta. Rzeki s\xc4\x85 kr\xc3\xb3tkie i bystre. Najd\xc5\x82u\xc5\xbcsze to: Waikato (434 km) i Clutha (338 km). Charakteryzuj\xc4\x85 je wysokie stany w\xc3\xb3d w ci\xc4\x85gu roku, a w okresie wiosny cz\xc4\x99ste powodzie. Na wyspach nowozelandzkich znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 liczne jeziora, z kt\xc3\xb3rych najwi\xc4\x99ksze to Taupo (o powierzchni 616 km\xc2\xb2), a najg\xc5\x82\xc4\x99bsze \xe2\x80\x93 jezioro Hauroko (osi\xc4\x85ga maksymaln\xc4\x85 g\xc5\x82\xc4\x99boko\xc5\x9b\xc4\x87 463 m). Na Wyspie Po\xc5\x82udniowej przewa\xc5\xbcaj\xc4\x85 jeziora tektoniczno-lodowcowe, bardzo g\xc5\x82\xc4\x99bokie, na wyspie P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej natomiast - jeziora tektoniczne i wulkaniczne.\n_START_SECTION_\nGleby\n_START_PARAGRAPH_\nNowa Zelandia cechuje si\xc4\x99 zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowan\xc4\x85 pokryw\xc4\x85 glebow\xc4\x85. Prawie po\xc5\x82owa powierzchni kraju jest pokrywa wieloma odmianami gleb g\xc3\xb3rskich. Tereny g\xc3\xb3rskie pokrywaj\xc4\x85 zar\xc3\xb3wno gleby inicjalne z cechami tzw. segregacji mrozowej obszar\xc3\xb3w przylodowcowych, gleby zwane rankerami, gleby brunatne czy te\xc5\xbc gleby bielicowe. Na wapiennych pod\xc5\x82o\xc5\xbcach wytworzy\xc5\x82y si\xc4\x99 r\xc4\x99dziny. Tereny, na kt\xc3\xb3rych wyst\xc4\x99puje sezonowy deficyt wody, posiadaj\xc4\x85 \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82toszare pokrywy glebowe, za\xc5\x9b na suchych terenach wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 gleby brunatnoszare. W centralnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Ziemi P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej wulkaniczny krajobraz jest zdominowany przez czarne i szare andosole. B\xc5\x82otniste rejony Aucklandu s\xc4\x85 pokryte glebami torfiastymi i glejowymi. W dolinach rzecznych Nowej Zelandii wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 mady i inne gleby cechuj\xc4\x85ce si\xc4\x99 du\xc5\xbc\xc4\x85 \xc5\xbcyzno\xc5\x9bci\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nSzata ro\xc5\x9blinna\n_START_PARAGRAPH_\nZe wzgl\xc4\x99du na trwaj\xc4\x85c\xc4\x85 od milion\xc3\xb3w lat izolacj\xc4\x99 oko\xc5\x82o 80% flory Nowej Zelandii stanowi\xc4\x85 gatunki endemiczne, nie spotykane gdzie indziej. Naturalne ekosystemy budowane przez gatunki rodzime zajmuj\xc4\x85 wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie jednak tylko 10\xe2\x80\x9315% powierzchni wysp. _NEWLINE_W sumie do flory Nowej Zelandii nale\xc5\xbc\xc4\x85 1843 gatunki ro\xc5\x9blin naczyniowych. Wysoki jest endemizm zw\xc5\x82aszcza w\xc5\x9br\xc3\xb3d nagonasiennych, w\xc5\x9br\xc3\xb3d okrytonasiennych liczne endemity reprezentuj\xc4\x85 zw\xc5\x82aszcza rodzaje: jaskier Ranunculus, golteria Gaultheria, Dracophyllum, Myrsine, Pimelea, acena (Acaena), Carmichaelia, Metrosideros, Hebe, Celmisia, Olearia, Raoulia i in. Endemizm gatunkowy w\xc5\x9br\xc3\xb3d paprotnik\xc3\xb3w si\xc4\x99ga ok. 40%. Na poziomie rodzaj\xc3\xb3w endemicznych jest ich 45 (np. t\xc4\x99gosz Phormium, Loxsoma, Pseudowintera, Carmichaelia, Haastia)._NEWLINE_W 2012 za gatunki wymar\xc5\x82e uznano 8 takson\xc3\xb3w (7 gatunk\xc3\xb3w i 1 miesza\xc5\x84ca) ro\xc5\x9blin. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d 2580 analizowanych takson\xc3\xb3w za niezagro\xc5\xbcone uznano 1428, czyli w r\xc3\xb3\xc5\xbcnym stopniu zagro\xc5\xbconych jest 44% nowozelandzkiej flory._NEWLINE_Obie g\xc5\x82\xc3\xb3wne wyspy Nowej Zelandii le\xc5\xbc\xc4\x85 w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci w strefie wilgotnych las\xc3\xb3w, przy czym Wyspa P\xc3\xb3\xc5\x82nocna g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w strefie las\xc3\xb3w podzwrotnikowych, a Wyspa Po\xc5\x82udniowa g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w strefie umiarkowanej. Las podzwrotnikowy nazywany jest lasem kauri od buduj\xc4\x85cego najwy\xc5\xbcsze pi\xc4\x99tro drzewostanu gatunku, tj. soplicy kauri. Bukany s\xc4\x85 dominantami w lasach wilgotnych strefy umiarkowanej Wyspy Po\xc5\x82udniowej \xe2\x80\x93 Nothofagus cliffortioides na wy\xc5\xbcynach i Nothofagus fusca na nizinach. Du\xc5\xbc\xc4\x85 rol\xc4\x99 w lasach odgrywaj\xc4\x85 paprocie, w tym tak\xc5\xbce drzewiaste, liany i epifity. Niewielkie powierzchnie w po\xc5\x82udniowo-zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Wyspy Po\xc5\x82udniowej zajmuj\xc4\x85 lasy li\xc5\x9bciaste zrzucaj\xc4\x85ce li\xc5\x9bcie na zim\xc4\x99 z Hoheria glabrata._NEWLINE_Du\xc5\xbce powierzchnie zajmuj\xc4\x85 na Nowej Zelandii zbiorowiska zaro\xc5\x9blowe. Cz\xc4\x99stym dominantem jest w nich manuka Leptospermum scoparium, a w strefie subalpejskiej przedstawiciele rodzaju Olearia. Formacje trawiaste reprezentowane s\xc4\x85 przez tussock, dzielony na niski i wysoki. Niski tworz\xc4\x85 k\xc4\x99py traw osi\xc4\x85gaj\xc4\x85ce zwykle mniej ni\xc5\xbc 50 cm. Wykszta\xc5\x82ca si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na mniejszych wysoko\xc5\x9bciach. Zbiorowiska s\xc4\x85 zdominowane przez gatunki Poa cita i Festuca novae-zelandiae. Cz\xc4\x99sto wyst\xc4\x99puje na skrajach teren\xc3\xb3w krzewiastych i las\xc3\xb3w. W 1840 roku na Nowej Zelandii typ ten stanowi\xc5\x82 oko\xc5\x82o 44% u\xc5\xbcytk\xc3\xb3w zielonych. Ros\xc5\x82y one g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w suchych regionach \xe2\x80\x93 cz\xc4\x99\xc5\x9bci centralnej i wschodniej Wyspy P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej, a tak\xc5\xbce na Wyspie Po\xc5\x82udniowej \xe2\x80\x93 w jej r\xc3\xb3wninnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci oraz na mniejszych wysoko\xc5\x9bciach na wschodnich stokach g\xc3\xb3rskich. Tussock wysoki sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 z traw dorastaj\xc4\x85cych do 1,5 m. Murawy tussock s\xc4\x85 zdominowane przez trawy z rodzaju Chionochloa, kt\xc3\xb3rego wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 gatunk\xc3\xb3w jest endemiczna dla Nowej Zelandii. S\xc4\x85 to mi\xc4\x99dzy innymi gatunki C. rubra, C. flavescens, C. pallens, C. crassiuscula, C. oreophila, C. australis, C. rigida i C. macra. Wskutek wypalania pokrywy ro\xc5\x9blinnej i ekspansji gatunk\xc3\xb3w europejskich obie formacje naturalne dla Nowej Zelandii zosta\xc5\x82y w istotnym stopniu zast\xc4\x85piona przez \xc5\x82\xc4\x85ki i pastwiska zdominowane przez gatunki europejskie (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie tomk\xc4\x99 wonn\xc4\x85 i k\xc5\x82os\xc3\xb3wk\xc4\x99 we\xc5\x82nist\xc4\x85)._NEWLINE_W g\xc3\xb3rach i na mokrad\xc5\x82ach wyst\xc4\x99puje azonalna ro\xc5\x9blinno\xc5\x9b\xc4\x87 o charakterze podobnym jak gdzie indziej, ale o swoistym sk\xc5\x82adzie florystycznym.\n_START_SECTION_\nFauna\n_START_PARAGRAPH_\nPod wzgl\xc4\x99dem fauny Nowa Zelandia tworzy odr\xc4\x99bn\xc4\x85 krain\xc4\x99. Charakterystyczny jest brak endemicznych ssak\xc3\xb3w (w przeciwie\xc5\x84stwie do ptak\xc3\xb3w i gad\xc3\xb3w). Do ciekawych przedstawicieli \xc5\x9bwiata zwierz\xc4\x85t nale\xc5\xbc\xc4\x85 trzy miejscowe gatunki nietoperzy, z ptak\xc3\xb3w kiwi (symbol pa\xc5\x84stwa Nowa Zelandia), papugi kea i kakapo oraz takahe. Z gad\xc3\xb3w hatteria, jedyny wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesny przedstawiciel sfenodont\xc3\xb3w, oraz oko\xc5\x82o 30 innych gatunk\xc3\xb3w. Wy\xc5\x82\xc4\x85cznie na Nowej Zelandii wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 du\xc5\xbce owady z rz\xc4\x99du prostoskrzyd\xc5\x82ych zwane wetami. Du\xc5\xbce zagro\xc5\xbcenie dla endemicznych gatunk\xc3\xb3w stanowi\xc4\x85 gatunki sprowadzone przez osadnik\xc3\xb3w od XVII wieku, jak koty, psy, szczury, myszy, lisy workowate, gronostaje i kr\xc3\xb3liki._NEWLINE_Wiele gatunk\xc3\xb3w uznano ju\xc5\xbc za wymar\xc5\x82e, na przyk\xc5\x82ad 40 gatunk\xc3\xb3w ptak\xc3\xb3w, 3 gatunki \xc5\xbcab i jaszczurek i 1 gatunek nietoperzy, a tak\xc5\xbce liczne gatunki owad\xc3\xb3w.'