b'\n_START_ARTICLE_\nHistoria \xc5\xbbyd\xc3\xb3w w Niemczech\n_START_SECTION_\nCzasy rzymskie\n_START_PARAGRAPH_\nZa prawdopodobne \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o pojawienia si\xc4\x99 pierwszych \xc5\xbbyd\xc3\xb3w w Niemczech uwa\xc5\xbca si\xc4\x99 emigracj\xc4\x99 z rzymskiej Italii. Nie jest znana data za\xc5\x82o\xc5\xbcenia pierwszych \xc5\xbcydowskich osad w rzymskich prowincjach Germania Inferior i Germania Superior, ani obszaru Germania Magna, przyleg\xc5\x82ego do granic imperium. W pierwszym chronologicznie dokumencie, datowanym na 321 n.e, mowa jest o licznej i dobrze zorganizowanej \xc5\xbcydowskiej wsp\xc3\xb3lnocie w Kolonii. Zgodnie z nim, status prawny \xc5\xbbyd\xc3\xb3w by\xc5\x82 jednolity w ca\xc5\x82ym Imperium Rzymskim. Cieszyli si\xc4\x99 oni pewnymi swobodami, jednak nie wolno im by\xc5\x82o rozpowszechnia\xc4\x87 judaizmu, utrzymywa\xc4\x87 chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skich niewolnik\xc3\xb3w ani zajmowa\xc4\x87 stanowisk w administracji rz\xc4\x85dowej. Opr\xc3\xb3cz tego, cieszyli si\xc4\x99 oni swobod\xc4\x85 wyboru zawodu i zajmowali si\xc4\x99 rolnictwem, handlem i stopniowo finansami._NEWLINE_Sytuacja wzgl\xc4\x99dnej swobody pierwotnie nie ulega\xc5\x82a zmianie pod panowaniem Burgund\xc3\xb3w, Frank\xc3\xb3w oraz Merowing\xc3\xb3w, m.in. ze wzgl\xc4\x99du na powolny wzrost wp\xc5\x82yw\xc3\xb3w chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwa, d\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85cego do ograniczenia swob\xc3\xb3d \xc5\xbbyd\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nCzasy Karola Wielkiego\n_START_PARAGRAPH_\nKarol Wielki pos\xc5\x82ugiwa\xc5\x82 si\xc4\x99 Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82em w celu scementowania lu\xc5\xbano zwi\xc4\x85zanych cz\xc4\x99\xc5\x9bci swego imperium. Zatrudnia\xc5\x82 on \xc5\xbbyd\xc3\xb3w w dyplomacji, np. wysy\xc5\x82aj\xc4\x85c \xc5\xbcydowskiego t\xc5\x82umacza i przewodnika w poselstwo do Haruna ar-Raszida. Gdy Ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 zakaza\xc5\x82 chrze\xc5\x9bcijanom lichwy, \xc5\xbbydzi uzyskali w niej monopol. Dekret ten spowodowa\xc5\x82 mieszane reakcje nie\xc5\xbcydowskiej ludno\xc5\x9bci: \xc5\xbbydzi stawali si\xc4\x99 zarazem poszukiwani i unikani. Jednocze\xc5\x9bnie osiadali oni r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w rejonach wschodnich.\n_START_SECTION_\nPrzed krucjatami\n_START_PARAGRAPH_\nZa panowania Ludwika I Pobo\xc5\xbcnego status \xc5\xbbyd\xc3\xb3w nie uleg\xc5\x82 zmianie. Brali bez przeszk\xc3\xb3d udzia\xc5\x82 w handlu, natomiast p\xc5\x82acili skarbowi pa\xc5\x84stwa nieco wy\xc5\xbcsze podatki od chrze\xc5\x9bcijan. W celu ochrony przywilej\xc3\xb3w dla \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, rz\xc4\x85d ustanowi\xc5\x82 urz\xc4\x85d Judenmeistra._NEWLINE_P\xc3\xb3\xc5\xbaniejsi Karolingowie stopniowo wcielali d\xc4\x85\xc5\xbcenia biskup\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy na synodach domagali si\xc4\x99 egzekwowania antysemickich dekret\xc3\xb3w kanonicznych. W konsekwencji nieufno\xc5\x9b\xc4\x87 ludno\xc5\x9bci chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skiej wzros\xc5\x82a. Coraz cz\xc4\x99\xc5\x9bciej w Wielki Tydzie\xc5\x84 dochodzi\xc5\x82o do akt\xc3\xb3w antysemickich. Mimo to, w\xc5\x82adcy sascy traktowali \xc5\xbbyd\xc3\xb3w dobrze, m.in. \xc5\x9bci\xc4\x85gaj\xc4\x85c od nich identyczne podatki, jak od innych poddanych. Pomimo \xc5\xbce przeci\xc4\x99tnie \xc5\xbbydzi byli tak samo niewykszta\xc5\x82ceni w naukach \xc5\x9bwieckich, jak wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bni im s\xc4\x85siedzi, potrafili oni czyta\xc4\x87 i rozumie\xc4\x87 hebrajskie modlitwy oraz Bibli\xc4\x99 w oryginale._NEWLINE_Oko\xc5\x82o roku 1000 rozwin\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 studia halachiczne. W tym czasie s\xc5\x82ynny rabin Gerszom z Moguncji, nazywany \xe2\x80\x9e\xc5\x9bwiat\xc5\x82em diaspory\xe2\x80\x9d, naucza\xc5\x82 w Metz i Moguncji, gromadz\xc4\x85c wielu uczni\xc3\xb3w. Trwa\xc5\x82e studiowanie Tory i Talmudu wytworzy\xc5\x82o tak wielkie oddanie judaizmowi, \xc5\xbce \xc5\xbcycie bez religii uznawano niewartym \xc5\xbcycia. W czasach krucjat przysz\xc5\x82o \xc5\xbbydom wybiera\xc4\x87 mi\xc4\x99dzy tymi warto\xc5\x9bciami.\n_START_SECTION_\nOkres pogrom\xc3\xb3w (1096\xe2\x80\x931349)\n_START_PARAGRAPH_\nI wyprawa krzy\xc5\xbcowa rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 pogromami na niemieckich \xc5\xbbydach. Dla uczestnik\xc3\xb3w krucjat, podburzonych nawo\xc5\x82ywaniami do walki z niewiernymi, \xc5\xbbydzi byli najbli\xc5\xbcszymi i powszechnie widocznymi wyznawcami innej religii. Obarczano ich odpowiedzialno\xc5\x9bci\xc4\x85 zbiorow\xc4\x85 za \xc5\x9bmier\xc4\x87 Jezusa z Nazaretu. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 z rycerzy by\xc5\x82a ponadto zad\xc5\x82u\xc5\xbcona u \xc5\xbbyd\xc3\xb3w po zakupie ekwipunku na krucjat\xc4\x99. W pogromach mordowane by\xc5\x82y ca\xc5\x82e wsp\xc3\xb3lnoty, np. w Trewirze, Wormacji, Moguncji i Kolonii. Niekiedy widz\xc4\x85c nadchodz\xc4\x85cy pogrom, \xc5\xbbydzi pope\xc5\x82niali samob\xc3\xb3jstwa. Wsp\xc3\xb3lnot\xc4\x99 w Spirze ocali\xc5\x82o wstawiennictwo biskupa. Pomi\xc4\x99dzy V a VII 1096 w nadre\xc5\x84skich miastach zabito w sumie ok. 12 tys. os\xc3\xb3b. Wybuch agresji anty\xc5\xbcydowskiej podczas 1. krucjaty wp\xc5\x82yn\xc4\x85\xc5\x82 na status \xc5\xbbyd\xc3\xb3w w nast\xc4\x99pnych stuleciach. Chrze\xc5\x9bcijanie zacz\xc4\x99li wysuwa\xc4\x87 wobec nich oskar\xc5\xbcenia o rzekome zbrodnie, jak np. profanacja hostii, mord rytualny, zatruwanie studni, zdrad\xc4\x99, a nawet o bycie przyczyn\xc4\x85 najazdu Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w. W ich wyniku setki \xc5\xbbyd\xc3\xb3w spalono na stosie, a tysi\xc4\x85ce wyemigrowa\xc5\x82o. Podczas rozprzestrzeniania si\xc4\x99 w Europie epidemii d\xc5\xbcumy w latach 1348\xe2\x80\x931349, \xc5\xbbydzi byli oskar\xc5\xbcani o zatruwanie studni. Fala pogrom\xc3\xb3w przyczyni\xc5\x82a si\xc4\x99 do nowego exodusu na wsch\xc3\xb3d, do Polski, gdzie zostali przyj\xc4\x99ci tolerancyjnie.\n_START_SECTION_\nW czasach \xc5\x9awi\xc4\x99tego Cesarstwa Rzymskiego\n_START_PARAGRAPH_\nW czasach \xc5\x9awi\xc4\x99tego Cesarstwa Rzymskiego status prawny i poziom bezpiecze\xc5\x84stwa \xc5\xbbyd\xc3\xb3w nieco si\xc4\x99 polepszy\xc5\x82. Poniewa\xc5\xbc cesarze wy\xc5\x9bwi\xc4\x99ceni byli uwa\xc5\xbcani za nast\xc4\x99pc\xc3\xb3w cesarza rzymskiego Tytusa Flawiusza, o kt\xc3\xb3rym m\xc3\xb3wiono, \xc5\xbce naby\xc5\x82 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w jako w\xc5\x82asno\xc5\x9b\xc4\x87 prywatn\xc4\x85, utrzymywano wi\xc4\x99c, \xc5\xbce posiadaj\xc4\x85 oni prawo w\xc5\x82asno\xc5\x9bci i ochrony \xc5\xbbyd\xc3\xb3w w ca\xc5\x82ym pa\xc5\x84stwie. Rzeczywistym celem by\xc5\x82o uzasadnienie prawa do opodatkowania. Np. w 1342 Ludwik IV Bawarski wprowadzi\xc5\x82 dodatkowy coroczny podatek w wysoko\xc5\x9bci 1 krajcara za gulden w\xc5\x82asno\xc5\x9bci. W\xc5\x82adcy domu luksemburskiego odsprzedawali ksi\xc4\x99ciom i wolnym miastom cesarstwa za wysok\xc4\x85 cen\xc4\x99 prawo do opodatkowania i grzywny \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. Odt\xc4\x85d \xc5\xbbydzi sukcesywnie przechodzili spod w\xc5\x82adzy cesarza pod w\xc5\x82adanie suweren\xc3\xb3w i miasta. Ze wzgl\xc4\x99du na potrzeb\xc4\x99 wzrostu miejskich przychod\xc3\xb3w zapraszano \xc5\xbbyd\xc3\xb3w z powrotem do dzielnic i miast, z kt\xc3\xb3rych zostali wcze\xc5\x9bniej wyp\xc4\x99dzeni, oferuj\xc4\x85c pe\xc5\x82n\xc4\x85 ochron\xc4\x99. Jednak gdy ci wzbogacali si\xc4\x99, cz\xc4\x99stokro\xc4\x87 pl\xc4\x85drowano ich maj\xc4\x85tki i wyp\xc4\x99dzano ponownie. Karol IV Luksemburski zawiera\xc5\x82 umowy z miastami i ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99tami, w kt\xc3\xb3rych za zap\xc5\x82at\xc4\x85 uznawa\xc5\x82 d\xc5\x82ugi wobec \xc5\xbbyd\xc3\xb3w za nieby\xc5\x82e. Jednocze\xc5\x9bnie osoba pomagaj\xc4\x85ca \xc5\xbbydowi w odzyskaniu nale\xc5\xbcno\xc5\x9bci uznawana by\xc5\x82a za grabie\xc5\xbcc\xc4\x99. Dekret ten spowodowa\xc5\x82 zubo\xc5\xbcenie tysi\xc4\x99cy \xc5\xbcydowskich rodzin pod koniec XIV wieku._NEWLINE_Pod koniec XIV w. dosz\xc5\x82o do wyp\xc4\x99dze\xc5\x84 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w z Ulm (1380), Magdeburga (1384) oraz Strasburga (1388)._NEWLINE_XV wiek nie przyni\xc3\xb3s\xc5\x82 poprawy bytu. W czasie wojen husyckich \xc5\xbbydzi austriaccy, czescy, morawscy i \xc5\x9bl\xc4\x85scy bywali, jako innowiercy, ofiarami zab\xc3\xb3jstw, przymusowych chrzt\xc3\xb3w lub dokonywali samospale\xc5\x84 w imi\xc4\x99 w\xc5\x82asnej religii. Po podpisaniu pokoju z husytami, wys\xc5\x82annik papie\xc5\xbca Jan Kapistran, g\xc5\x82osi\xc5\x82 w\xc5\x9br\xc3\xb3d nich odraz\xc4\x99 do herezji i innowierc\xc3\xb3w. W wyniku zaj\xc5\x9b\xc4\x87 we Wroc\xc5\x82awiu, 41 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w spalono na stosie, a ich wsp\xc3\xb3lnota zosta\xc5\x82a w 1454\xe2\x80\x9355 wygnana ze \xc5\x9al\xc4\x85ska. W XV w. wygnano \xc5\xbbyd\xc3\xb3w r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc z Augsburga (1410), arcybiskupstwa Moguncji (1420), Elektroratu Saksonii (1432), Spiry (1434), Bawarii (1450), W\xc3\xbcrzburga (1453) i Norymbergi (1499)._NEWLINE_W wyniku fikcyjnych zezna\xc5\x84 wydobytych w 1475 r. torturami z o\xc5\x9bmiu trydenckich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, m.in. w Ratyzbonie dosz\xc5\x82o do pogrom\xc3\xb3w. Pod koniec XV wieku \xc5\xbbydzi byli nierzadko przedmiotem nienawi\xc5\x9bci religijnej. Pozytywnym akordem by\xc5\x82o przyzwolenie papie\xc5\xbca Leona X na druk Talmudu we W\xc5\x82oszech.\n_START_SECTION_\nWiek XVI i XVII\n_START_PARAGRAPH_\nW XVI i XVII \xc5\xbbydzi byli nadal uzale\xc5\xbcnieni od ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85t i wolnych miast. W 1520 Karol V wyda\xc5\x82 dekret potwierdzaj\xc4\x85cy przywileje dla \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, m.in. zakazuj\xc4\x85cy wyp\xc4\x99dzenia ich z miejsca, kt\xc3\xb3re uprzednio zezwoli\xc5\x82o na ich zamieszkanie, bez zgody cesarza. Dekret ten by\xc5\x82 ponawiany w latach 1530 i 1544, przy czym w ostatnim przypadku cesarz zadeklarowa\xc5\x82 sprzeciw wobec oskar\xc5\xbce\xc5\x84 o mord rytualny. Cesarze nie zawsze byli w stanie zapewni\xc4\x87 \xc5\xbbydom realn\xc4\x85 ochron\xc4\x99. W 1519 r. wyp\xc4\x99dzono \xc5\xbbyd\xc3\xb3w z Ratyzbony, w 1551 z ksi\xc4\x99stwa Wirtembergii, w 1573 \xe2\x80\x93 z elektoratu Brandenburgii, za\xc5\x9b w 1590 \xe2\x80\x93 z ksi\xc4\x99stwa Brunszwiku. Dekret cesarza Ferdynanda I z 1561 r., nakazuj\xc4\x85cy \xc5\xbbydom opuszczenie Czech, zosta\xc5\x82 wstrzymany jedynie dzi\xc4\x99ki uzyskanej przez Mordechaja Meiselsa absolucji papieskiej._NEWLINE_W 1670 cesarz Leopold I wyp\xc4\x99dzi\xc5\x82 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w z Wiednia oraz Arcyksi\xc4\x99stwa Austriackiego. Uchod\xc5\xbac\xc3\xb3w przyj\xc4\x99\xc5\x82a Marchia Brandenburska, kt\xc3\xb3rej elektor Fryderyk I tolerowa\xc5\x82 wszystkie wyznania i chroni\xc5\x82 nowych mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w. \xc5\xbbydzi w tej wsp\xc3\xb3lnocie nabrali szerszych perspektyw, chocia\xc5\xbc jednostronna edukacja, b\xc4\x99d\xc4\x85ca produktem wiek\xc3\xb3w prze\xc5\x9bladowa\xc5\x84, ograniczy\xc5\x82a ich udzia\xc5\x82 w europejskiej kulturze i utrzymywa\xc5\x82a w intelektualnej za\xc5\x9bciankowo\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\nImigracja polskich i litewskich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w do Niemiec\n_START_PARAGRAPH_\nW wyniku masowych mord\xc3\xb3w na \xc5\xbbydach podczas powstania Chmielnickiego na Ukrainie w 1648, wielu polskich i litewskich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w usz\xc5\x82o do Niemiec. Kierunek tej migracji wzmocni\xc5\x82 si\xc4\x99 w XVIII w. w miar\xc4\x99 zezwalania na imigracj\xc4\x99 w kolejnych cz\xc4\x99\xc5\x9bciach Niemiec oraz pogarszania si\xc4\x99 warunk\xc3\xb3w \xc5\xbcycia po kolejnych rozbiorach Polski w 1772, 1793 i 1795.\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbycie religijne\n_START_PARAGRAPH_\n\xc5\xbbydzi niemieccy wnie\xc5\x9bli wk\xc5\x82ad w rozpowszechnianie i podsumowywanie komentarzy biblijnych Rasziego. Z pocz\xc4\x85tku XII w. studiowano g\xc5\x82\xc3\xb3wnie niezale\xc5\xbcnie, zw\xc5\x82aszcza na polu hagady i etyki. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d wczesnych dzie\xc5\x82 warto wymieni\xc4\x87 Yal\xe1\xb8\xb3u\xe1\xb9\xad rabina Szimona ha-Darszana (1150), Ksi\xc4\x99g\xc4\x99 pobo\xc5\xbcnego rabina Jehudy ha-Chasyda z Ratyzbony (ok. 1200), Rokea\xe1\xb8\xa5 rabina Eleazara z Wormacji (ok. 1200), zbiory halachiczne Or Zarua rabina Izaaka z Wiednia (ok. 1250) i responsa rabina Meira z Rotenburga (przed 1293). Potworno\xc5\x9bci okresu epidemii czarnej d\xc5\xbcumy nie z\xc5\x82ama\xc5\x82y tej dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci pi\xc5\x9bmienniczej, chocia\xc5\xbc po po\xc5\x82owie XIV w. przypadki g\xc5\x82\xc4\x99bokich studi\xc3\xb3w judaistycznych zdarza\xc5\x82y si\xc4\x99 rzadziej. Odt\xc4\x85d rabinami mogli sta\xc4\x87 si\xc4\x99 jedynie ci badacze, kt\xc3\xb3rzy uzyskali pisemn\xc4\x85 zgod\xc4\x99 na nauczanie (hattarat hora\xe2\x80\x99a), wydan\xc4\x85 przez ceniony autorytet. Szczeg\xc3\xb3lnie w tym okresie po\xc5\x9bwi\xc4\x99cano uwag\xc4\x99 zwyczajom i rozporz\xc4\x85dzeniom dotycz\xc4\x85cym formy i porz\xc4\x85dku nabo\xc5\xbce\xc5\x84stw, dzi\xc4\x99ki czemu zosta\xc5\x82y one w Niemczech ustalone. Poniewa\xc5\xbc trudno by\xc5\x82o prowadzi\xc4\x87 nowe badania w dziedzinie halachy, uczeni zwr\xc3\xb3cili si\xc4\x99 ku interpretacjom i tradycjom zawartym w kabale. Pojawi\xc5\x82 si\xc4\x99 nowy, ascetyczny spos\xc3\xb3b \xc5\xbcycia, kt\xc3\xb3ry znalaz\xc5\x82 sw\xc3\xb3j literacki wyraz w Szene Lu\xe1\xb8\xa5ot ha-Berit rabina Izajasza Horowitza i odwo\xc5\x82ywa\xc5\x82 si\xc4\x99 zw\xc5\x82aszcza do pietystycznych \xc5\xbbyd\xc3\xb3w niemieckich. Cel i koniec istnienia poszukiwany by\xc5\x82 poprzez d\xc4\x85\xc5\xbcenie duszy ku swemu \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82u, w po\xc5\x82\xc4\x85czeniu z aspiracj\xc4\x85 do wype\xc5\x82niania ziemskiego \xc5\xbcycia duchem Boga. Poprzez niezmienn\xc4\x85 postaw\xc4\x99 czci Bogu, przez wznios\xc5\x82e my\xc5\x9bli i dzia\xc5\x82ania, \xc5\xbbyd mia\xc5\x82 wznie\xc5\x9b\xc4\x87 si\xc4\x99 ponad sprawy codziennego dnia i sta\xc4\x87 si\xc4\x99 warto\xc5\x9bciowym cz\xc5\x82onkiem kr\xc3\xb3lestwa boskiego. Ka\xc5\xbcdy akt jego \xc5\xbcycia mia\xc5\x82 mu przypomina\xc4\x87 o obowi\xc4\x85zkach religijnych i sk\xc5\x82ania\xc4\x87 go ku mistycznej kontemplacji.\n_START_SECTION_\nSeparacja od otoczenia\n_START_PARAGRAPH_\nPrze\xc5\x9bladowania \xc5\xbbyd\xc3\xb3w sk\xc5\x82oni\xc5\x82y ich ku surowemu trybowi \xc5\xbcycia. W miastach \xc5\xbcyli oni g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na \xe2\x80\x9e\xc5\xbcydowskich ulicach\xe2\x80\x9d, utrzymuj\xc4\x85c si\xc4\x99 z handlu obwo\xc5\xbanego. Odci\xc4\x99ci od uczestnictwa w \xc5\xbcyciu publicznym i miejskim poszukiwali rekompensaty w \xc5\xbcyciu rodzinnym, kt\xc3\xb3re by\xc5\x82o intymne i przesi\xc4\x85kni\xc4\x99te wiar\xc4\x85, pracowito\xc5\x9bci\xc4\x85 i umiarem. Byli lojalni wobec w\xc5\x82asnej wsp\xc3\xb3lnoty. W wyniku ich ca\xc5\x82kowitej segregacji od chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skich wsp\xc3\xb3\xc5\x82obywateli j\xc4\x99zyk niemiecki w getcie by\xc5\x82 przeszyty hebraizmami, za\xc5\x9b \xe2\x80\x93 od czas\xc3\xb3w imigracji polskich i litewskich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w po pogromach podczas powstania Chmielnickiego \xe2\x80\x93 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc elementami s\xc5\x82owia\xc5\x84skimi. Poniewa\xc5\xbc zwykli mieszka\xc5\x84cy rozumieli jedynie ksi\xc4\x99gi pisane w tym specyficznym dialekcie (zwanym judeo-niemieckim) i drukowane w alfabecie hebrajskim, powsta\xc5\x82a w nim obszerna literatura moralistyczna, dewocyjna i beletrystyczna. Pomimo \xc5\xbce w dorobku tym niemal brakowa\xc5\x82o tematyki \xc5\x9bwieckiej, literatura ta wnios\xc5\x82a wa\xc5\xbcny wk\xc5\x82ad do historii kultury \xc5\xbcydowskiej.\n_START_SECTION_\nO\xc5\x9bwiecenie \xc5\xbcydowskie w Niemczech\n_START_PARAGRAPH_\nNiekt\xc3\xb3rzy przyw\xc3\xb3dcy \xc5\xbcydowscy uznali, \xc5\xbce pogo\xc5\x84 za \xc5\x9bwiatem nowoczesnym nie zapewni tej spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci natychmiastowo realnego zr\xc3\xb3wnania z innymi obywatelami i zdecydowali si\xc4\x99 przebudzi\xc4\x87 samo\xc5\x9bwiadomo\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcydowsk\xc4\x85 poprzez studiowanie \xc5\xbcydowskich tekst\xc3\xb3w \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82owych wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnymi metodami naukowymi. M\xc5\x82ode pokolenie mia\xc5\x82o by\xc4\x87 zaznajomione z osi\xc4\x85gni\xc4\x99ciami intelektualnymi swych przodk\xc3\xb3w, a zarazem dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 ta mia\xc5\x82a zrehabilitowa\xc4\x87 judaizm w oczach \xc5\x9bwiata. Jednymi z przyw\xc3\xb3dc\xc3\xb3w nowego ruchu, zwanego Wissenschaft des Judentums, byli Leopold Zunz i Heinrich Graetz. H. Arnheim napisa\xc5\x82 podr\xc4\x99cznik j\xc4\x99zyka hebrajskiego. Julius F\xc3\xbcrst i David Cassel opracowali s\xc5\x82owniki hebrajsko-niemieckie. F\xc3\xbcrst wraz z Bernhardem B\xc3\xa4rem skompilowali skorowidze do Biblii. Wolf Heidenheim i Seligmann Baer zredagowali masorecki tekst Biblii, Solomon Frensdorff podda\xc5\x82 histori\xc4\x99 przek\xc5\x82adu masoreckiego pog\xc5\x82\xc4\x99bionym badaniom naukowym. Pod kierunkiem Zunza i wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracownik\xc3\xb3w powsta\xc5\x82 niemiecki przek\xc5\x82ad Biblii. Ludwig Philippson, Solomon Hirschheimer oraz J. F\xc3\xbcrst napisali kompletne komentarze biblijne. H. Gr\xc3\xa4tz zaj\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 niekt\xc3\xb3rymi jej ksi\xc4\x99gami, za\xc5\x9b Zacharias Frankel i Abraham Geiger badali jej aramejskie i greckie t\xc5\x82umaczenie. Nie zaniedbano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc tradycyjnego prawa religijnego. Jacob Levy opracowa\xc5\x82 prace leksykograficzne dla Talmudu i midraszy. Michael Sachs i Joseph Perles badali elementy obcoj\xc4\x99zyczne w Talmudzie. Licznie wznawiano wydania midraszy dotycz\xc4\x85cych halachy i hagady, np. zuckermandlowskie wydanie Tosefty. Frankel napisa\xc5\x82 wprowadzenie do miszny oraz Talmudu Jerozolimskiego, za\xc5\x9b David Hoffmann i Israel Lewy badali rozw\xc3\xb3j halachy._NEWLINE_Prze\xc5\x82o\xc5\xbcone zosta\xc5\x82y r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc arabskie teksty \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82owe \xc5\xbcydowskich filozof\xc3\xb3w religijnych. M. H. Landauer wyda\xc5\x82 prace Saadji ben Josefa, H. Hirschfeld \xe2\x80\x93 dzie\xc5\x82a Jehudy HaLevi. M. Joel i I. Guttmann badali prace my\xc5\x9blicieli \xc5\xbcydowskich i ich wp\xc5\x82yw na rozw\xc3\xb3j og\xc3\xb3lny filozofii, za\xc5\x9b S. Hirsch usi\xc5\x82owa\xc5\x82 rozwin\xc4\x85\xc4\x87 heglowsk\xc4\x85 filozofi\xc4\x99 religii. Solomon Steinheim wysuwa\xc5\x82 now\xc4\x85 teori\xc4\x99 objawienia.\n_START_SECTION_\nNarodziny judaizmu reformowanego\n_START_PARAGRAPH_\nW odpowiedzi na O\xc5\x9bwiecenie i emancypacj\xc4\x99 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 niemieckich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w d\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82a do zreformowania \xc5\xbcydowskiej wiary i praktyk religijnych, inicjuj\xc4\x85c judaizm reformowany. Nurt ten zapocz\xc4\x85tkowa\xc5\x82a reforma liturgiczna Izraela Jacobsona w 1810 r. Opieraj\xc4\x85c si\xc4\x99 na wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej wiedzy naukowej, odrzucono koncepcj\xc4\x99 boskiego autorstwa Tory. Uznano za wi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85ce jedynie te prawa biblijne, kt\xc3\xb3re dotycz\xc4\x85 etyki, za\xc5\x9b reszta prawa \xc5\xbcydowskiego przesta\xc5\x82a by\xc4\x87 normatywna. Obrzezanie zosta\xc5\x82o zarzucone; szaty liturgiczne rabin\xc3\xb3w zbli\xc5\xbcone zosta\xc5\x82y do szat ministrant\xc3\xb3w protestanckich. Akompaniament instrumentalny, kt\xc3\xb3ry od czas\xc3\xb3w zburzenia \xc5\x9awi\xc4\x85tyni Jerozolimskiej w 70 n.e. by\xc5\x82 zabroniony, pojawi\xc5\x82 si\xc4\x99 w \xc5\x9bwi\xc4\x85tyniach reformowanych ponownie, zwykle w postaci gry organowej. Sidur, tradycyjny modlitewnik, zosta\xc5\x82 zast\xc4\x85piony znacznie skr\xc3\xb3conym tekstem w j. niemieckim. Synagogom reformowanym nadano nazw\xc4\x99 \xe2\x80\x9eTempel\xe2\x80\x9d (\xc5\x9bwi\xc4\x85tynia), kt\xc3\xb3ra w ramach bardziej tradycyjnego judaizmu by\xc5\x82a zarezerwowana dla okre\xc5\x9blenia \xc5\x9awi\xc4\x85tyni Jerozolimskiej. Praktyka kaszrutu uznana zosta\xc5\x82a za przeszkod\xc4\x99 w duchowo\xc5\x9bci i zosta\xc5\x82a odrzucona. Odrzucono r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc koncepcj\xc4\x99 galutu, a co za tym idzie imigracji do Palestyny (stanowisko to uleg\xc5\x82o zmianie w nast\xc4\x99pstwie Zag\xc5\x82ady \xc5\xbbyd\xc3\xb3w i powstania Izraela). Jedn\xc4\x85 z wa\xc5\xbcniejszych postaci w historii judaizmu reformowanego jest radykalny reformator, rabin Samuel Holdheim.\n_START_SECTION_\nReorganizacja spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci niemieckich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nNadanie praw politycznych \xc5\xbbydom i rozkwit nauk \xc5\xbcydowskich doprowadzi\xc5\x82o do reorganizacji instytucji przekazuj\xc4\x85cych spu\xc5\x9bcizn\xc4\x99 wiek\xc3\xb3w m\xc5\x82odym. Istnia\xc5\x82y rozbie\xc5\xbcne opinie co do metody przekazu. Jakkolwiek Geiger i Holdheim byli gotowi otwiera\xc4\x87 si\xc4\x99 na duch liberalizmu, to np. Samson Raphael Hirsch broni\xc5\x82 wiekowej tradycji. \xc5\xbbadna z obu tendencji nie znajdywa\xc5\x82a masowego poparcia. W latach 40. XIX w. Zacharias Frankel zainicjowa\xc5\x82 ruch umiarkowanie reformatorski wobec tradycyjnego judaizmu, jednak zachowuj\xc4\x85cy j\xc4\x99zyk hebrajski i znaczn\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 tradycji, a wi\xc4\x99c bardziej konserwatywny od judaizmu reformowanego._NEWLINE_Pojawienie si\xc4\x99 szk\xc3\xb3\xc5\x82 religijnych by\xc5\x82o wynikiem potrzeby dodania do zalecanej przez pa\xc5\x84stwo \xc5\x9bwieckiej edukacji dzieci \xc5\xbcydowskich \xe2\x80\x93 tre\xc5\x9bci religijnych. Szko\xc5\x82y talmudyczne, obecne nadal w pierwszej \xe2\x85\x93 wieku XIX, stopniowo pustosza\xc5\x82y. Zak\xc5\x82adano wi\xc4\x99c seminaria rabiniczne, w kt\xc3\xb3rych wyk\xc5\x82adano Talmud metodami wprowadzonymi przez Frankla i \xc5\xbbydowskie Seminarium Teologiczne otwarte we Wroc\xc5\x82awiu w 1854. Literaturze religijnej po\xc5\x9bwi\xc4\x99cano \xc3\xb3wcze\xc5\x9bnie szczeg\xc3\xb3ln\xc4\x85 uwag\xc4\x99. Podr\xc4\x99czniki religijne i zwi\xc4\x85zane z histori\xc4\x85 biblijn\xc4\x85 oraz \xc5\xbcydowsk\xc4\x85, pomoce s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85ce t\xc5\x82umaczeniom i wyja\xc5\x9bnianiom Biblii oraz modlitewniki przepisano z uwzgl\xc4\x99dnieniem wymog\xc3\xb3w nowoczesnej pedagogiki. W tym czasie nast\xc4\x85pi\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc rozkwit m\xc3\xb3w w synagogach oraz muzyki religijnej. Jednym ze znacznych kompozytor\xc3\xb3w tego okresu jest Louis Lewandowski._NEWLINE_Instytucje publiczne uzupe\xc5\x82nia\xc5\x82y prac\xc4\x99 nauczycieli i przyw\xc3\xb3dc\xc3\xb3w oraz promowa\xc5\x82y poczucie solidarno\xc5\x9bci w\xc5\x9br\xc3\xb3d \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. By\xc5\x82o to g\xc5\x82\xc3\xb3wnym celem prasy \xc5\xbcydowskiej, zainicjowanej przez Ludwiga Philippsona. W 1837 r. za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 on czasopismo Allgemeine Zeitung des Judentums, kt\xc3\xb3ra mia\xc5\x82a wielu nast\xc4\x99pc\xc3\xb3w. Prasie uda\xc5\x82o si\xc4\x99 podtrzyma\xc4\x87 pewn\xc4\x85 jedno\xc5\x9b\xc4\x87 opinii i przekona\xc5\x84 religijnych w\xc5\x9br\xc3\xb3d \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, a w efekcie jedno\xc5\x9b\xc4\x87 w dzia\xc5\x82aniu na rzecz wsp\xc3\xb3lnego dobra. Za\xc5\x82o\xc5\xbcono r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc towarzystwa kultywowania \xc5\xbcydowskiej literatury oraz zrzeszenia nauczycieli, rabin\xc3\xb3w i przyw\xc3\xb3dc\xc3\xb3w kongregacji.\n_START_SECTION_\nWolno\xc5\x9b\xc4\x87 i represje (od 1815 do lat 30. XX wieku)\n_START_PARAGRAPH_\nCzasy napoleo\xc5\x84skie doprowadzi\xc5\x82y do emancypacji politycznej \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, jednak wraz z upadkiem Napoleona w 1815 wzrost nacjonalizmu doprowadzi\xc5\x82 do pogorszenia sytuacji. W 1819 w zamieszkach w wielu niemieckich miastach (zamieszki okre\xc5\x9blono p\xc3\xb3\xc5\xbaniej terminem hep-hep), wielu \xc5\xbbyd\xc3\xb3w zgin\xc4\x99\xc5\x82o i dosz\xc5\x82o do zniszczenia mienia. Wiosna Lud\xc3\xb3w w 1848 na powr\xc3\xb3t poszerzy\xc5\x82a przestrze\xc5\x84 wolno\xc5\x9bci dla \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. Zjednoczenie Niemiec w 1871 da\xc5\x82o \xc5\xbbydom emancypacj\xc4\x99, jednak w tym czasie dosz\xc5\x82o do wzrostu antysemityzmu w niemieckiej polityce. Przyczynami by\xc5\x82y m.in. kryzys finansowy w 1873 i skandale oraz imigracja mas \xc5\xbbyd\xc3\xb3w rosyjskich uciekaj\xc4\x85cych przed pogromami w latach 80 XIX wieku. W latach 90. XIX wieku cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 parlamentarzyst\xc3\xb3w niemieckich domaga\xc5\x82a si\xc4\x99 wprowadzenia ustaw anty\xc5\xbcydowskich. W 1879 anarchistyczny pamflecista Wilhelm Marr wprowadzi\xc5\x82 do s\xc5\x82ownictwa politycznego termin antysemityzm i powo\xc5\x82a\xc5\x82 Lig\xc4\x99 Antysemick\xc4\x85 (niem. Antisemitenliga). Jednymi z pierwszych okre\xc5\x9blaj\xc4\x85cych siebie tym terminem byli volki\xc5\x9bci, wed\xc5\x82ug kt\xc3\xb3rych rasa semicka nigdy nie mo\xc5\xbce si\xc4\x99 w\xc5\x82a\xc5\x9bciwie zasymilowa\xc4\x87 z niemieck\xc4\x85 spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci\xc4\x85. W okolicy 1900 postawy anty\xc5\xbcydowskie volkist\xc3\xb3w by\xc5\x82y na tyle zajad\xc5\x82e, \xc5\xbce termin antysemicki zacz\xc4\x85\xc5\x82 opisywa\xc4\x87 ka\xc5\xbcdego, kogo cechowa\xc5\x82o anty\xc5\xbcydowskie nastawienie. Jednak\xc5\xbce mimo masowych protest\xc3\xb3w i petycji, ruch ten nie zdo\xc5\x82a\xc5\x82 przekona\xc4\x87 rz\xc4\x85du do anulowania emancypacji \xc5\xbcydowskiej i w wyborach do Reichstagu w 1912 partie o sympatiach volkistowskich ponios\xc5\x82y chwilow\xc4\x85 pora\xc5\xbck\xc4\x99._NEWLINE_W opinii historyka Fritza Sterna, z ko\xc5\x84cem XIX w. w spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwie niemieckich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w dosz\xc5\x82o do \xc5\xbcydowsko-niemieckiej symbiozy, w kt\xc3\xb3rej elementy obu kultur po\xc5\x82\xc4\x85czono w unikaln\xc4\x85, now\xc4\x85. R\xc3\xb3wno\xc5\x9b\xc4\x87 prawna i realna praktyka nie zawsze sz\xc5\x82y w parze. Jak zauwa\xc5\xbcy\xc5\x82 Walther Rathenau, nawet w 1905 droga do urz\xc4\x99du s\xc4\x99dziego by\xc5\x82a dla \xc5\xbbyda niemal zamkni\xc4\x99ta, a warunkiem koniecznym by\xc5\x82a konwersja na chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwo._NEWLINE_W czasie I wojny \xc5\x9bwiatowej odsetek walcz\xc4\x85cych niemieckich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w by\xc5\x82 najwi\xc4\x99kszy ze wszystkich grup etnicznych, religijnych i politycznych. Oko\xc5\x82o 12 tys. os\xc3\xb3b poleg\xc5\x82o na frontach._NEWLINE_W pa\xc5\xbadzierniku 1916 armia niemiecka zarz\xc4\x85dzi\xc5\x82a spis \xc5\xbbyd\xc3\xb3w (niem. Judenz\xc3\xa4hlung) w swoich oddzia\xc5\x82ach. Celem by\xc5\x82o potwierdzenie zarzut\xc3\xb3w o braku patriotyzmu tej grupy, jednak wyniki spisu obala\xc5\x82y t\xc4\x99 tez\xc4\x99. Nie opublikowano ich jednak. Zamiast tego, spis sta\xc5\x82 si\xc4\x99 katalizatorem intensyfikacji antysemityzmu i mit\xc3\xb3w spo\xc5\x82ecznych jak np. Dolchsto\xc3\x9flegende (niem. legenda o ciosie w plecy)._NEWLINE_W Republice Weimarskiej wielu niemieckich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w zaj\xc4\x99\xc5\x82o wysokie stanowiska polityczne. Autorem Konstytucji Weimarskiej by\xc5\x82 niemiecki \xc5\xbbyd, Hugo Preu\xc3\x9f (by\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc sekretarzem stanu w ministerstwie w\xc5\x82a\xc5\x9bciwym dla spraw wewn\xc4\x99trznych). Ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwa mieszane (\xc5\xbcydowsko-niemieckie) sta\xc5\x82y si\xc4\x99 do\xc5\x9b\xc4\x87 cz\xc4\x99ste, np. \xc5\xbcona niemieckiego kanclerza, Gustava Stresemanna by\xc5\x82a \xc5\xbbyd\xc3\xb3wk\xc4\x85._NEWLINE_W latach 1926\xe2\x80\x931938 Martin Buber wraz z Franzem Rosenzweigiem opracowali uznany przek\xc5\x82ad Biblii Hebrajskiej na j\xc4\x99zyk niemiecki.\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbydzi pod w\xc5\x82adz\xc4\x85 nazist\xc3\xb3w (1933\xe2\x80\x931939)\n_START_PARAGRAPH_\nOd 1933 prze\xc5\x9bladowania \xc5\xbbyd\xc3\xb3w sta\xc5\x82y si\xc4\x99 otwart\xc4\x85 polityk\xc4\x85 nazist\xc3\xb3w. Paragrafy aryjskie (niem. Arierparagraph), wy\xc5\x82\xc4\x85czaj\xc4\x85ce z prawa do cz\xc5\x82onkostwa w organizacjach os\xc3\xb3b nienale\xc5\xbc\xc4\x85cych do \xe2\x80\x9erasy aryjskiej\xe2\x80\x9d by\xc5\x82y postulowane ju\xc5\xbc wcze\xc5\x9bniej przez antysemit\xc3\xb3w i ustanowione w wielu organizacjach prywatnych._NEWLINE_1 kwietnia 1933 NSDAP przeprowadzi\xc5\x82a bojkot \xc5\xbcydowskich sklep\xc3\xb3w, przychodni lekarskich, bank\xc3\xb3w i kancelarii prawniczych. Sze\xc5\x9b\xc4\x87 dni p\xc3\xb3\xc5\xbaniej wprowadzono Ustaw\xc4\x99 o Przywr\xc3\xb3ceniu Zawodowej S\xc5\x82u\xc5\xbcby Publicznej (niem. Gesetz zur Wiederherstellung des Berufsbeamtentums), zabraniaj\xc4\x85cej \xc5\xbbydom zajmowania stanowisk rz\xc4\x85dowych. W ramach tej ustawy \xc5\xbbydzi byli po\xc5\x9brednio i bezpo\xc5\x9brednio zniech\xc4\x99cani lub niedopuszczani do obejmowania uprzywilejowanych i wy\xc5\xbcej postawionych stanowisk, kt\xc3\xb3re zarezerwowane zosta\xc5\x82y dla \xe2\x80\x9earyjskich Niemc\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d._NEWLINE_25 sierpnia 1933 podpisano z Syjonistyczn\xc4\x85 Federacj\xc4\x85 Niemiec ugod\xc4\x99, zwan\xc4\x85 ugod\xc4\x85 Haavara, dzi\xc4\x99ki kt\xc3\xb3rej do roku 1939, 60 tys. \xc5\xbbyd\xc3\xb3w wyemigrowa\xc5\x82o do Brytyjskiego Mandatu Palestyny._NEWLINE_Po \xc5\x9bmierci prezydenta Paula von Hindenburga Adolf Hitler po\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82 funkcje kanclerza i prezydenta w jeden tytu\xc5\x82 f\xc3\xbchrera. Pos\xc5\x82uszny rz\xc4\x85d, brak partii opozycyjnych oraz w\xc5\x82adza nad armi\xc4\x85 umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82y mu ca\xc5\x82kowit\xc4\x85 kontrol\xc4\x99 nad prawodawstwem. W konsekwencji presja na \xc5\xbbyd\xc3\xb3w si\xc4\x99 wzmog\xc5\x82a._NEWLINE_W latach 1935\xe2\x80\x931936 prze\xc5\x9bladowania si\xc4\x99 nasili\xc5\x82y. W maju 1935 zakazano \xe2\x80\x9epe\xc5\x82nej krwi\xe2\x80\x9d \xc5\xbbydom s\xc5\x82u\xc5\xbcby w niemieckiej armii i pracy w zak\xc5\x82adach jemu podleg\xc5\x82ych, natomiast cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 \xe2\x80\x9ep\xc3\xb3\xc5\x82-\xe2\x80\x9d i \xe2\x80\x9e\xc4\x87wier\xc4\x87krwi\xe2\x80\x9d \xc5\xbbyd\xc3\xb3w mia\xc5\x82a obowi\xc4\x85zek s\xc5\x82u\xc5\xbcby, jednak bez mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci awansu powy\xc5\xbcej stopnia starszego szeregowego. W tym samym roku propaganda anty\xc5\xbcydowska pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 w sklepach i restauracjach. We wrze\xc5\x9bniu Reichstag przyj\xc4\x85\xc5\x82 norymberskie ustawy rasowe, kt\xc3\xb3re ustala\xc5\x82y pa\xc5\x84stwow\xc4\x85 definicj\xc4\x99 \xc5\xbbyda, miesza\xc5\x84ca (Mischling) i Aryjczyka. \xc5\xbbyda oraz mischlinga mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o pozbawi\xc4\x87 obywatelstwa oraz ochrony prawnej i w\xc5\x82asno\xc5\x9bci. Nie mogli oni pe\xc5\x82ni\xc4\x87 s\xc5\x82u\xc5\xbcby w urz\xc4\x99dach pa\xc5\x84stwowych. Zakazano zawierania ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stw mi\xc4\x99dzy \xe2\x80\x9eAryjczykami\xe2\x80\x9d a \xe2\x80\x9enie-Aryjczykami\xe2\x80\x9d, za\xc5\x9b ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwa takie zawarte uprzednio mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o uniewa\xc5\xbcnia\xc4\x87. Prawo g\xc5\x82osu zosta\xc5\x82o odebrane (cho\xc4\x87 w\xc3\xb3wczas oznacza\xc5\x82o ono jedynie prawo do g\xc5\x82osowania na parti\xc4\x99 NSDAP). To pozbawienie \xc5\xbbyd\xc3\xb3w praw obywatelskich by\xc5\x82o jedynie wst\xc4\x99pem wobec bardziej drastycznych zarz\xc4\x85dze\xc5\x84._NEWLINE_W 1936 \xc5\xbbydom zakazano pe\xc5\x82ni\xc4\x87 zawody specjalistyczne, przez co efektywnie uniemo\xc5\xbcliwiono im posiadania g\xc5\x82osu w edukacji, polityce, szkolnictwie wy\xc5\xbcszym oraz przemy\xc5\x9ble. Odt\xc4\x85d powstrzymanie anty\xc5\xbcydowskich akt\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re rozszerzy\xc5\x82y si\xc4\x99 na ca\xc5\x82\xc4\x85 gospodark\xc4\x99 nazistowskich Niemiec, sta\xc5\x82o si\xc4\x99 niemo\xc5\xbcliwe._NEWLINE_Ustawodawstwo z l. 1937\xe2\x80\x931938 zwalnia\xc5\x82o z firm pracownik\xc3\xb3w i manager\xc3\xb3w \xc5\xbcydowskich oraz zezwala\xc5\x82o na przej\xc4\x99cie \xc5\xbcydowskich firm przez \xe2\x80\x9eAryjczyk\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d za cen\xc4\x99 regulowan\xc4\x85 przez rz\xc4\x85d lub przedstawicieli NSDAP. We wrze\xc5\x9bniu 1938 zakazano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc \xc5\xbcydowskim lekarzom leczenia nie-\xc5\xbbyd\xc3\xb3w, a prawnik\xc3\xb3w pozbawiono licencji._NEWLINE_W czerwcu 1937 Helmut Hirsch, niemiecki \xc5\xbbyd, zosta\xc5\x82 skazany za pr\xc3\xb3b\xc4\x99 wysadzenia g\xc5\x82\xc3\xb3wnej siedziby NSDAP na terenie zjazd\xc3\xb3w partyjnych._NEWLINE_Od sierpnia 1938 \xc5\xbbydzi o nie\xc5\xbcydowskich imionach musieli dodawa\xc4\x87 do nich \xe2\x80\x9eIzrael\xe2\x80\x9d (m\xc4\x99\xc5\xbcczy\xc5\xbani) lub \xe2\x80\x9eSara\xe2\x80\x9d (kobiety), za\xc5\x9b od pa\xc5\xbadziernika do ich paszport\xc3\xb3w wstemplowano widoczny znak \xe2\x80\x9eJ\xe2\x80\x9d (skr\xc3\xb3t od niem. Jude). Od listopada dzieci \xc5\xbcydowskie nie mog\xc5\x82y ucz\xc4\x99szcza\xc4\x87 do niemieckich szk\xc3\xb3\xc5\x82. Do kwietnia 1939 prawie wszystkie firmy albo zbankrutowa\xc5\x82y pod presj\xc4\x85 finansow\xc4\x85, albo zosta\xc5\x82y przymusowo \xe2\x80\x9esprzedane\xe2\x80\x9d nazistowskiemu rz\xc4\x85dowi._NEWLINE_7 listopada 1938 Herschel Grynszpan, m\xc5\x82ody \xc5\xbbyd polskiego pochodzenia, w akcie zemsty za przymusow\xc4\x85 deportacj\xc4\x99 swoich rodzic\xc3\xb3w, dokona\xc5\x82 zamachu na dw\xc3\xb3ch przedstawicieli ambasady niemieckiej w Pary\xc5\xbcu, z kt\xc3\xb3rych jeden zmar\xc5\x82. W odpowiedzi, Joseph Goebbels wyda\xc5\x82 instrukcj\xc4\x99 przeprowadzenia w nocy z 9 na 10 listopada pogromu \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, zwanego \xe2\x80\x9enoc\xc4\x85 kryszta\xc5\x82ow\xc4\x85\xe2\x80\x9d. Oko\xc5\x82o 91 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w zosta\xc5\x82o zabitych. Aresztowano 30 tys. \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie zdrowych m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn, z kt\xc3\xb3rych wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 osadzono w nowo utworzonych obozach koncentracyjnych. Zniszczono 7\xe2\x80\x937,5 tys. sklep\xc3\xb3w i 267 synagog oraz zbezczeszczono prawie wszystkie cmentarze. Po pogromie \xc5\xbbydzi musieli sami naprawi\xc4\x87 zniszczenia, za\xc5\x9b Hermann G\xc3\xb6ring wyda\xc5\x82 zarz\xc4\x85dzenie, by uzbierali 1 mln marek jako odszkodowanie na rzecz pa\xc5\x84stwa. W nast\xc4\x99pnych 3 miesi\xc4\x85cach zgin\xc4\x99\xc5\x82o 2\xe2\x80\x932,5 tys. wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w oboz\xc3\xb3w, za\xc5\x9b pozosta\xc5\x82ych uwolniono pod warunkiem opuszczenia kraju._NEWLINE_Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d 522 tys. \xc5\xbbyd\xc3\xb3w mieszkaj\xc4\x85cych w Niemczech w styczniu 1933, przed wybuchem II wojny \xc5\x9bwiatowej pozosta\xc5\x82o w kraju 214 tys. os\xc3\xb3b.\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbydzi w Niemczech od 1945 do 1990\n_START_PARAGRAPH_\nGdy Armia Czerwona w 1945 r. przej\xc4\x99\xc5\x82a Berlin, znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 w nim nadal kilka tysi\xc4\x99cy \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 ocalonych na emigracji zdecydowa\xc5\x82a si\xc4\x99 pozosta\xc4\x87 za granic\xc4\x85, cho\xc4\x87 niewielka cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 powr\xc3\xb3ci\xc5\x82a. Dodatkowo ok. 15 tys. niemieckich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w prze\xc5\xbcy\xc5\x82a obozy koncentracyjne lub przetrwa\xc5\x82a w ukryciu. Dla nich oraz dla ok. 200 tys. os\xc3\xb3b ocalonych z zag\xc5\x82ady g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na terenie Europy Wschodniej, utworzono odizolowane od Niemc\xc3\xb3w obozy dla os\xc3\xb3b przemieszczonych (tzw. obozy DP). Spo\xc5\x82eczno\xc5\x9b\xc4\x87 przebywaj\xc4\x85c\xc4\x85 w tych obozach \xc5\xbbydzi okre\xc5\x9blali terminem Szerit ha-Pleta (z hebr. ocalone ostatki). Ogromna wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 os\xc3\xb3b przebywaj\xc4\x85cych w tych obozach nie chcia\xc5\x82a pozosta\xc4\x87 w Europie i pragn\xc4\x99\xc5\x82a wyemigrowa\xc4\x87 do Mandatu Palestyny, na kt\xc3\xb3rego cz\xc4\x99\xc5\x9bci w 1948 r. powsta\xc5\x82 Izrael. Oko\xc5\x82o 10\xe2\x80\x9315 tys. os\xc3\xb3b jednak pozosta\xc5\x82o w Niemczech, tworz\xc4\x85c podwaliny nowej \xc5\xbcydowskiej wsp\xc3\xb3lnoty. W 1950 w Zachodnich Niemczech powsta\xc5\x82a Centralna Rada \xc5\xbbyd\xc3\xb3w w Niemczech.\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbydzi w Niemczech Zachodnich\n_START_PARAGRAPH_\nSpo\xc5\x82eczno\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcydowska w Niemczech Zachodnich cechowa\xc5\x82a wysoka \xc5\x9brednia wieku, cho\xc4\x87 istnia\xc5\x82y szko\xc5\x82y podstawowe w Berlinie Zachodnim, Frankfurcie i Monachium. Niewielu z m\xc5\x82odych doros\xc5\x82ych decydowa\xc5\x82o si\xc4\x99 pozosta\xc4\x87 w Niemczech, a wielu z tych, kt\xc3\xb3rzy pozostali, dobiera\xc5\x82a nie\xc5\xbcydowskich ma\xc5\x82\xc5\xbconk\xc3\xb3w. Krytycy spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci i jej przyw\xc3\xb3dztwa zarzucali jej skostnienie. W 1979 w Heidelbergu powsta\xc5\x82a Wy\xc5\xbcsza Szko\xc5\x82a Nauk \xc5\xbbydowskich, jednak wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 jej student\xc3\xb3w nie by\xc5\x82a \xc5\xbbydami. W latach 90. XX wieku spo\xc5\x82eczno\xc5\x9b\xc4\x87 liczy\xc5\x82a pomi\xc4\x99dzy 30 tys. a 40 tys. os\xc3\xb3b. Mimo \xc5\xbce nie mia\xc5\x82a ona takiego znaczenia, jak spo\xc5\x82eczno\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcydowska przed rokiem 1933, niekt\xc3\xb3rzy \xc5\xbbydzi obejmowali wa\xc5\xbcne stanowiska w \xc5\xbcyciu publicznym Niemiec, np. burmistrz Hamburga, Herber Weichmann, minister sprawiedliwo\xc5\x9bci w rz\xc4\x85dzie Szlezwiku-Holsztynu i zast\xc4\x99pca przewodnicz\xc4\x85cego Federalnego Trybuna\xc5\x82u Konstytucyjnego Rudolf Katz, prokurator generalny Hesji i wcze\xc5\x9bniejszy minister gospodarki Hesji Heinz-Herbert Karry. Do os\xc3\xb3b rozpoznawalnych publicznie mo\xc5\xbcna zaliczy\xc4\x87 pochodz\xc4\x85cego z Polski uznanego krytyka literackiego Marcela Reich-Ranickiego, aktor\xc3\xb3w Hugo Egona Baldnera, Inge Meysel i Ilj\xc4\x99 Richtera szefa radia Hansa Rozenthala oraz polityk\xc3\xb3w Jeanette Wolff i Michela Friedmana. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d lider\xc3\xb3w spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci \xc5\xbcydowskiej mo\xc5\xbcna wymieni\xc4\x87 Heinza Galinskiego, Ignatza Bubisa, Paula Spiegla i Charlotte Knobloch.\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbydzi w Niemczech Wschodnich\n_START_PARAGRAPH_\nSpo\xc5\x82eczno\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcydowska w komunistycznych Niemczech Wschodnich (NRD) liczy\xc5\x82a jedynie kilkuset aktywnych cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w. Powodami osiadania w NRD by\xc5\x82o zamieszkiwanie w tym regionie przed 1933, lub posiadanie komunistycznych pogl\xc4\x85d\xc3\xb3w i ch\xc4\x99\xc4\x87 wsp\xc3\xb3\xc5\x82tworzenia po 1945 antyfaszystowskich, socjalistycznych Niemiec. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 politycznie zaanga\xc5\xbcowanych \xc5\xbbyd\xc3\xb3w by\xc5\x82a albo niereligijna, albo nieaktywna w oficjalnej wsp\xc3\xb3lnocie \xc5\xbcydowskiej. Do os\xc3\xb3b rozpoznawalnych publicznie zaliczy\xc4\x87 mo\xc5\xbcna pisarzy Ann\xc4\x99 Seghers, Stefana Heyma i Jurka Beckera, kompozytora Hannsa Eislera, genera\xc5\x82a Stasi Markusa Wolfa i lewicowego polityka Gregora Gysi.\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbydzi w Zjednoczonych Niemczech\n_START_PARAGRAPH_\nDemokratyczne przemiany w Europie Wschodniej i koniec zimnej wojny otworzy\xc5\x82y \xc5\xbbydom przebywaj\xc4\x85cym w ZSRR mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 emigracji m.in. do Niemiec. Wed\xc5\x82ug oficjalnych danych w latach 1991\xe2\x80\x932004 z obszaru postradzieckiego do Niemiec przyjecha\xc5\x82o ok. 220 tys. \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. Dzi\xc5\x9b ponad 104 tys. os\xc3\xb3b nale\xc5\xbcy do \xc5\xbcydowskich wsp\xc3\xb3lnot wyznaniowych. Nale\xc5\xbcy do tego doliczy\xc4\x87 osoby niezrzeszone. Spo\xc5\x82eczno\xc5\x9b\xc4\x87 ta jest dzi\xc5\x9b trzeci\xc4\x85 pod wzgl\xc4\x99dem wielko\xc5\x9bci po Francji (600 tys.) i Wielkiej Brytanii (300 tys.). Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 stanowi\xc4\x85 imigranci z obszaru postradzieckiego, cho\xc4\x87 obecne s\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc rodziny \xc5\xbcydowskie z pa\xc5\x84stw muzu\xc5\x82ma\xc5\x84skich. Przyp\xc5\x82yw imigrant\xc3\xb3w i potrzeba poszukiwania kontaktu ze swoim dziedzictwem spowodowa\xc5\x82y renesans \xc5\xbcycia \xc5\xbcydowskiego w Niemczech. W 1996 grupa chasydzka Chabad-Lubawicz otworzy\xc5\x82a centrum w Berlinie. W 2003 mianowano tam pierwszych 10 rabin\xc3\xb3w w Niemczech po II wojnie \xc5\x9bwiatowej. W 2002 w Poczdamie powsta\xc5\x82o reformowane seminarium rabiniczne, Abraham Geiger Kolleg. W 2006 seminarium mianowa\xc5\x82o 3 rabin\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 byli to pierwsi rabini reformowani od ko\xc5\x84ca wojny._NEWLINE_Cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo dzi\xc4\x99ki podobie\xc5\x84stwu mi\xc4\x99dzy j\xc4\x99zykiem jidysz a niemieckim, studiowanie tematyki \xc5\xbcydowskiej sta\xc5\x82o si\xc4\x99 popularnym przedmiotem akademickim: wiele niemieckich uniwersytet\xc3\xb3w posiada wydzia\xc5\x82y i instytuty zajmuj\xc4\x85ce si\xc4\x99 badaniem \xc5\xbcydowskiej historii, religii i kultury. Dzia\xc5\x82aj\xc4\x85ce spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci religijne pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 na terenie ca\xc5\x82ych Niemiec, w\xc5\x82\xc4\x85cznie z miejscami, gdzie wsp\xc3\xb3lnot takich od dawna nie by\xc5\x82o. W licznych miastach dzia\xc5\x82aj\xc4\x85 \xc5\xbcydowskie szko\xc5\x82y dzienne, sklepy koszerne i inne \xc5\xbcydowskie instytucje poza synagog\xc4\x85. Wielu rosyjskich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w by\xc5\x82o wyalienowanych z dziedzictwa \xc5\xbcydowskiego i niezapoznanych b\xc4\x85d\xc5\xba nie uto\xc5\xbcsamiaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 z judaizmem ortodoksyjnym. Silnie zaznaczy\xc5\x82 si\xc4\x99 wi\xc4\x99c judaizm reformowany, kt\xc3\xb3rego wsp\xc3\xb3lnoty skupi\xc5\x82y si\xc4\x99 wok\xc3\xb3\xc5\x82 Unii \xc5\xbbyd\xc3\xb3w Progresywnych w Niemczech (Union progressiver Juden in Deutschland)._NEWLINE_W 2003 kanclerz Gerhard Schr\xc3\xb6der zr\xc3\xb3wna\xc5\x82 status prawny judaizmu w Niemczech z takimi wyznaniami, jak Ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 rzymskokatolicki lub Ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 Ewangelicki w Niemczech._NEWLINE_W Niemczech negowanie Holocaustu jest zabronione przez \xc2\xa7 130 kodeksu karnego i zagro\xc5\xbcone jest kar\xc4\x85 do 5 lat pozbawienia wolno\xc5\x9bci. W 2007 minister spraw wewn\xc4\x99trznych Wolfgang Sch\xc3\xa4uble ostrzeg\xc5\x82, \xc5\xbce \xe2\x80\x9e\xc5\xbcadna forma ekstremizmu ksenofobii czy antysemityzmu nie b\xc4\x99dzie tolerowana\xe2\x80\x9d. Wed\xc5\x82ug raport\xc3\xb3w Federalnego Urz\xc4\x99du Ochrony Konstytucji liczba ekstremist\xc3\xb3w radykalnej prawicy w 2006 zmala\xc5\x82a do 38 600 z 49 700 w 2001. Rz\xc4\x85d Niemiec prowadzi r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc \xe2\x80\x9enarodowe programy przeciwko walce z ekstremizmem dalekiej prawicy, w\xc5\x82\xc4\x85czaj\xc4\x85c w to zespo\xc5\x82y mobilnych konsultant\xc3\xb3w i grupy ofiar\xe2\x80\x9d. Pomimo tego, ambasador izraelski Szimon Stein ostrzeg\xc5\x82 w pa\xc5\xbadzierniku 2006, \xc5\xbce \xc5\xbbydzi w Niemczech czuj\xc4\x85 si\xc4\x99 coraz mniej bezpieczni i \xe2\x80\x9enie s\xc4\x85 w stanie prowadzi\xc4\x87 normalnego \xc5\xbcydowskiego \xc5\xbcycia\xe2\x80\x9d. Stwierdzi\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc, \xc5\xbce wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 synagog i o\xc5\x9brodk\xc3\xb3w kulturalnych w Niemczech otacza wzmocniona ochrona. Rabin o\xc5\x9brodka Chabad-Lubawicz we Frankfurcie stwierdzi\xc5\x82 natomiast, \xc5\xbce spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwo niemieckie nie popiera grup na dalekiej prawicy._NEWLINE_W 68. rocznic\xc4\x99 Nocy Kryszta\xc5\x82owej w Monachium uroczy\xc5\x9bcie otwarto nowo wybudowan\xc4\x85 synagog\xc4\x99 Ohel Jakob. \xc5\xbbydowska wsp\xc3\xb3lnota w Berlinie r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc si\xc4\x99 rozwija. Otwarto w tym mie\xc5\x9bcie Centrum Judaicum oraz szereg nowych synagog (w tym odrestaurowano zabytkow\xc4\x85 Now\xc4\x85 Synagog\xc4\x99). Co roku organizowany jest Tydzie\xc5\x84 kultury \xc5\xbbydowskiej oraz \xc5\xbbydowski Festiwal Kulturalny w Berlinie.'