b'\n_START_ARTICLE_\nO\xc5\x82tarz szafiasty\n_START_PARAGRAPH_\nO\xc5\x82tarz szafiasty (z niem. Schreinaltar), szafowy lub retabulum szafiaste (schreinretabel) \xe2\x80\x93  typ nastawy o\xc5\x82tarzowej wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cy w okresie gotyku, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w krajach Europy p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej.  Centraln\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 stanowi otwierana od frontu drewniana skrzynia, w kt\xc3\xb3rej ustawione s\xc4\x85 rze\xc5\xbaby \xe2\x80\x93 figury Jezusa, Marii, \xc5\x9bwi\xc4\x99tych, lub sceny narracyjne. Do bocznych, przednich kraw\xc4\x99dzi skrzyni przymocowane s\xc4\x85 na zawiasach tzw. skrzyd\xc5\x82a s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85ce do zamykania skrzyni nastawy. Skrzyd\xc5\x82a s\xc4\x85 zwykle podzielone na kwatery i zdobione malowid\xc5\x82ami, p\xc5\x82askorze\xc5\xbab\xc4\x85, a w niekt\xc3\xb3rych przypadkach rze\xc5\xbab\xc4\x85 pe\xc5\x82noplastyczn\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nGeneza i rozw\xc3\xb3j\n_START_PARAGRAPH_\nRetabulum o\xc5\x82tarzowe ma swoj\xc4\x85 genez\xc4\x99 w okresie  kszta\xc5\x82towania si\xc4\x99 nowej formu\xc5\x82y liturgii eucharystycznej. Poniewa\xc5\xbc ko\xc5\x9bcio\xc5\x82y \xc5\x9bredniowieczne by\xc5\x82y orientowane (skierowane w stron\xc4\x99 Ziemi \xc5\x9awi\xc4\x99tej) prezbiterium  by\xc5\x82o najwa\xc5\xbcniejsz\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 przestrzeni liturgicznej \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni. We wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci znajdowa\xc5\x82 si\xc4\x99 o\xc5\x82tarz, pierwotnie w  postaci prostej mensy na kt\xc3\xb3rej stawiano najwa\xc5\xbcniejsze utensilia liturgiczne. Kap\xc5\x82an dokonywa\xc5\x82 aktu transsubstancjacji ty\xc5\x82em do wiernych, dlatego te\xc5\xbc mensa o\xc5\x82tarzowa by\xc5\x82a przez niego zakryta, st\xc4\x85d te\xc5\xbc istnia\xc5\x82a potrzeba ideowego i artystycznego wyeksponowania g\xc5\x82\xc3\xb3wnego miejsca liturgii, kt\xc3\xb3rym by\xc5\x82 o\xc5\x82tarz. Drugim czynnikiem kt\xc3\xb3ry ukszta\xc5\x82towa\xc5\x82 szafiaste retabulum o\xc5\x82tarzowe by\xc5\x82 rozw\xc3\xb3j kultu relikwii i potrzeba ich nale\xc5\xbcytej ostentacji. Relikwie cz\xc4\x99stokro\xc4\x87 w\xc5\x82\xc4\x85czano w kontekst liturgiczny, st\xc4\x85d niekt\xc3\xb3re retabula s\xc4\x85 jednocze\xc5\x9bnie relikwiarzami. Trzecim czynnikiem by\xc5\x82a potrzeba odpowiedniej prezentacji wizerunk\xc3\xb3w kultowych lub przedstawie\xc5\x84 o charakterze religijnym. Ma to zwi\xc4\x85zek z kszta\xc5\x82towaniem si\xc4\x99 ikonografii Chrystusa, Marii, \xc5\x9bwi\xc4\x99tych, ich wizerunki, lub w\xc4\x85tki z zywot\xc3\xb3w by\xc5\x82y ilustrowane na retabulach. Czwartym, najwa\xc5\xbcniejszym czynnikiem by\xc5\x82a konieczno\xc5\x9b\xc4\x87 zilustrowania liturgii, a struktura retabul\xc3\xb3w by\xc5\x82a cz\xc4\x99sto \xc5\x9bci\xc5\x9ble podporz\xc4\x85dkowana wymogom liturgii i hierarchii poszczeg\xc3\xb3lnych dni. Retabula by\xc5\x82y zamykane, par\xc4\x85,  dwoma, a nawet trzema parami skrzyde\xc5\x82 (np. o\xc5\x82tarz Koronacji Marii w gda\xc5\x84skim ko\xc5\x9bciele NMP) co sprzyja\xc5\x82o eksponowaniu poszczeg\xc3\xb3lnych w\xc4\x85tk\xc3\xb3w w odpowiednie dni: powszechnie, niedziele i \xc5\x9bwi\xc4\x99ta. Zazwyczaj w dni powszechne o\xc5\x82tarz by\xc5\x82 ca\xc5\x82kowicie zamkni\xc4\x99ty, a w niedziele i \xc5\x9bwi\xc4\x99ta otwierany , w przypadku nastaw z dwoma parami strzyde\xc5\x82, w niedziele otwierano zewn\xc4\x99trzn\xc4\x85 par\xc4\x99 skrzyde\xc5\x82, jedynie na g\xc5\x82\xc3\xb3wne uroczysto\xc5\x9bci otwierano tak\xc5\xbce wewn\xc4\x99trzn\xc4\x85 par\xc4\x99 by ods\xc5\x82oni\xc4\x87 g\xc5\x82\xc3\xb3wne przedstawienie umieszczone w korpusie. _NEWLINE_Pierwowzorem gotyckich retabul\xc3\xb3w szafiastych by\xc5\x82y m.in. zamykane relikwiarze, przeno\xc5\x9bne o\xc5\x82tarze z ko\xc5\x9bci s\xc5\x82oniowej w formie tryptyk\xc3\xb3w i obrazy tablicowe z wydzielonymi kwaterami.   _NEWLINE_Najstarsze zachowane retabula szafiaste datuje si\xc4\x99 na XIV wiek, znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 na terenie niemieckiej Nadrenii (o\xc5\x82tarze w ko\xc5\x9bciele NMP w Oberwesel, ko\xc5\x9bciele klasztornym Cysterek w Marienstatt i z ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a Klarysek w Kolonii, obecnie w tamtejszej katedrze) oraz na Holsztynie (o\xc5\x82tarz w ko\xc5\x9bciele w Cismarze) i Pomorzu Przednim (zesp\xc3\xb3\xc5\x82 retabul\xc3\xb3w o\xc5\x82tarzowych w ko\xc5\x9bciele Cysters\xc3\xb3w w Doberan). Nadre\xc5\x84skie retabula opr\xc3\xb3cz przedstawie\xc5\x84 rze\xc5\xbabiarskich i malarskich posiadaj\xc4\x85 repozytoria na relikwie. Przez ca\xc5\x82y okres gotyku powstawa\xc5\x82y rozmaite retabula o\xc5\x82tarzowe o takim typie w rozmaitej postaci. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 z nich sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 wy\xc5\x82\xc4\x85cznie z rze\xc5\xbab umieszczonych w architektoniczn\xc4\x85 struktur\xc4\x99 nastawy, inne sk\xc5\x82adaj\xc4\x85 si\xc4\x99 wy\xc5\x82\xc4\x85cznie z malowide\xc5\x82. Ju\xc5\xbc od pocz\xc4\x85tku tradycji szafiastego o\xc5\x82tarza powstawa\xc5\x82y retabula jako kompleksowe dzie\xc5\x82a sztuki \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85ce zar\xc3\xb3wno cechy architektury, rze\xc5\xbaby i malarstwa.\n_START_SECTION_\nObszary wyst\xc4\x99powania\n_START_PARAGRAPH_\nRetabula szafiaste kszta\xc5\x82towa\xc5\x82y si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w kulturze niemieckoj\xc4\x99zycznej, kt\xc3\xb3ra obejmowa\xc5\x82a ca\xc5\x82e \xc5\x9awi\xc4\x99te Cesarstwo Rzymskie, a tak\xc5\xbce oddzia\xc5\x82ywa\xc5\x82a na terenach o\xc5\x9bciennych. We wszystkich krajach niemieckich (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w Saksonii i Brandenburgii oraz Szwabii, Frankonii i Bawarii) powstawa\xc5\x82y najr\xc3\xb3\xc5\xbcniejsze ich typy. Wiele retabul\xc3\xb3w znajduje si\xc4\x99 w Austrii, \xc5\x9al\xc4\x85sku, Ma\xc5\x82opolsce i na Spiszu. W Ma\xc5\x82opolsce najbardziej znanym przyk\xc5\x82adem o\xc5\x82tarza szafiastego jest O\xc5\x82tarz Mariacki Wita Stwosza z Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a Mariackiego w Krakowie. Szafiaste retabula powstawa\xc5\x82y tak\xc5\xbce na zach\xc3\xb3d od Niemiec, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w Niderlandach.'