b'\n_START_ARTICLE_\nDelos\n_START_SECTION_\nStaro\xc5\xbcytno\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nW mitologii greckiej (zwana Ortygia \xe2\x80\x93 Wyspa Przepi\xc3\xb3rek lub te\xc5\xbc Asteria) by\xc5\x82a to wyspa p\xc5\x82ywaj\xc4\x85ca po morzu, p\xc3\xb3ki nie osadzi\xc5\x82 jej na miejscu Posejdon, aby nieszcz\xc4\x99\xc5\x9bliwa Leto, prze\xc5\x9bladowana przez m\xc5\x9bciw\xc4\x85 Her\xc4\x99, mia\xc5\x82a si\xc4\x99 gdzie skry\xc4\x87. Tu pod palm\xc4\x85 daktylow\xc4\x85 urodzi\xc5\x82a Apollina i Artemid\xc4\x99, tote\xc5\xbc Delos by\xc5\x82a jednym z g\xc5\x82\xc3\xb3wnych o\xc5\x9brodk\xc3\xb3w kultu Apollina. Znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 tu s\xc5\x82ynna w dziejach Grecji wyrocznia i \xc5\x9bwi\xc4\x85tynie, w kt\xc3\xb3rych z biegiem stuleci nagromadzi\xc5\x82y si\xc4\x99 wielkie skarby, przysy\xc5\x82ane przez wiernych i wdzi\xc4\x99cznych czcicieli boga. O\xc5\x82tarz Apollina w Delos by\xc5\x82 przez niekt\xc3\xb3rych zaliczany do cud\xc3\xb3w \xc5\x9bwiata. Jak m\xc3\xb3wi legenda, zbudowa\xc5\x82 go sam Apollo w wieku 4 lat z rog\xc3\xb3w kozic upolowanych przez Artemid\xc4\x99 na zboczach g\xc3\xb3ry Cynthus._NEWLINE_Tu odbywa\xc5\x82y si\xc4\x99 co 5 lat wspania\xc5\x82e igrzyska delijskie, rywalizuj\xc4\x85ce z olimpijskimi. W okresie 478\xe2\x80\x93454 p.n.e. Delos by\xc5\x82a stolic\xc4\x85 Zwi\xc4\x85zku Morskiego (tzw. symmachi delijskiej), za\xc5\x82o\xc5\xbconego przez Ateny i skierowanego przeciwko Sparcie, pomimo i\xc5\xbc sama Delos cz\xc5\x82onkiem zwi\xc4\x85zku nie by\xc5\x82a. Tu pocz\xc4\x85tkowo przechowywano w \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni Apollina wsp\xc3\xb3lny skarb zwi\xc4\x85zku, przeniesiony (454\xe2\x80\x93453 p.n.e.) do Aten pod pretekstem, \xc5\xbce tam b\xc4\x99dzie bezpieczniejszy na wypadek wojny z Persj\xc4\x85. W roku 422 p.n.e. mieszka\xc5\x84cy wyspy zostali wygnani przez Ate\xc5\x84czyk\xc3\xb3w._NEWLINE_Uwolniona od tyranii ate\xc5\x84skiej w roku 315 p.n.e. Delos sta\xc5\x82a si\xc4\x99 neutralnym o\xc5\x9brodkiem wolnego zwi\xc4\x85zku wyspiarzy. W roku 166 p.n.e. powr\xc3\xb3ci\xc5\x82a jednak pod panowanie ate\xc5\x84skie. Punktem zwrotnym w historii wyspy jest zburzenie Koryntu i Kartaginy przez Rzymian w roku 146 p.n.e., gdy\xc5\xbc od tego czasu Delos sta\xc5\x82a si\xc4\x99 jednym z najwa\xc5\xbcniejszych miast handlowych i portowych staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci (m.in. handel niewolnikami). Z tego okresu pochodz\xc4\x85 te\xc5\xbc doki, mola i inne urz\xc4\x85dzenia portowe, a tak\xc5\xbce bardzo liczne gmachy u\xc5\xbcyteczno\xc5\x9bci publicznej i pa\xc5\x82ace prywatne. W roku 86 p.n.e. Delos zosta\xc5\x82a zdobyta i zr\xc3\xb3wnana z ziemi\xc4\x85 przez Menofanesa, wodza kr\xc3\xb3la Pontu Mitrydatesa, a mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w wyci\xc4\x99to w pie\xc5\x84 lub (w bardzo ma\xc5\x82ej liczbie) uprowadzono w niewol\xc4\x99. Nast\xc4\x99pny cios zadali wyspie piraci, kt\xc3\xb3rzy z\xc5\x82upili j\xc4\x85 w roku 69 p.n.e. Od tego czasu, pomimo wysi\xc5\x82k\xc3\xb3w Rzymian, Delos nigdy wi\xc4\x99cej nie wr\xc3\xb3ci\xc5\x82a do swego dawnego znaczenia. W roku 42 p.n.e. Ateny odzyska\xc5\x82y kontrol\xc4\x99 nad wysp\xc4\x85, ale podupad\xc5\x82a ona ju\xc5\xbc zupe\xc5\x82nie i nic nie mog\xc5\x82o wskrzesi\xc4\x87 jej dawnej \xc5\x9bwietno\xc5\x9bci. Pauzaniasz pisa\xc5\x82, \xc5\xbce gdyby nie nadzorcy i stra\xc5\xbcnicy, mo\xc5\xbcna by wysp\xc4\x99 uzna\xc4\x87 za ca\xc5\x82kiem bezludn\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nNowo\xc5\xbcytno\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nOd roku 1873 archeolodzy francuscy rozpocz\xc4\x99li prace wykopaliskowe. W ich wyniku uda\xc5\x82o si\xc4\x99 ods\xc5\x82oni\xc4\x87 ogromny kompleks \xc5\x9bwi\xc4\x85tynny, a tak\xc5\xbce zawieraj\xc4\x85cy budowle \xc5\x9bwieckie. W jego centrum znajdowa\xc5\x82 si\xc4\x99 hieron Apollina po\xc5\x82\xc4\x85czony ze \xc5\x9bwi\xc4\x99tym portem drog\xc4\x85 procesyjn\xc4\x85. \xc5\x9awi\xc4\x99ty okr\xc4\x85g (180x150 m) by\xc5\x82 otoczony murami i portykami (Antigonosa). Zawiera\xc5\x82 trzy \xc5\x9bwi\xc4\x85tynie Apollina (m.in. Porinos Naos) z VI w. p.n.e. i skarbce r\xc3\xb3\xc5\xbcnych lud\xc3\xb3w Grecji. Artemida mia\xc5\x82a na Delos dwie \xc5\x9bwi\xc4\x85tynie (Artemizjon). Wykopaliska w Delos nale\xc5\xbc\xc4\x85 do najwa\xc5\xbcniejszych w Grecji, gdy\xc5\xbc poza \xc5\x9bwi\xc4\x85tyniami zosta\xc5\x82 odkopany tak\xc5\xbce port ze wszystkimi urz\xc4\x85dzeniami, miasto handlowe i liczne domy prywatne daj\xc4\x85ce jasne poj\xc4\x99cie o \xc5\xbcyciu Grek\xc3\xb3w w I w. p.n.e._NEWLINE_W 1990 roku stanowisko archeologiczne w Delos zosta\xc5\x82o wpisane na list\xc4\x99 \xc5\x9bwiatowego dziedzictwa UNESCO.'