b"\n_START_ARTICLE_\nKleopatra (powie\xc5\x9b\xc4\x87 Henry\xe2\x80\x99ego Ridera Haggarda)\n_START_SECTION_\nT\xc5\x82o powstania utworu\n_START_PARAGRAPH_\nPisarz stworzy\xc5\x82 t\xc4\x99 powie\xc5\x9b\xc4\x87 po sukcesie odniesionym utworami Kopalnie kr\xc3\xb3la Salomona (1885) i Ona (1887), w kt\xc3\xb3rych zawar\xc5\x82 ju\xc5\xbc pewne w\xc4\x85tki staro\xc5\xbcytne. Widocznie uleg\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wp\xc5\x82ywom europejskiej mody na tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9b\xc4\x87 zwi\xc4\x85zan\xc4\x85 ze \xc5\x9bwiatem staro\xc5\xbcytnym (w tym i z Egiptem faraon\xc3\xb3w), co wi\xc4\x85za\xc5\x82o si\xc4\x99 z nieustannie dokonywanymi tam ciekawymi odkryciami (tak\xc5\xbce badaczy angielskich) oraz z tematyk\xc4\x85 staroegipsk\xc4\x85 obecn\xc4\x85 w \xc3\xb3wczesnym malarstwie. Dodatkowym bod\xc5\xbacem by\xc5\x82y wra\xc5\xbcenia i wiedza zyskane podczas odbytej w 1888 r. podr\xc3\xb3\xc5\xbcy do Egiptu._NEWLINE_O wyborze tematu i tytu\xc5\x82owej postaci zdecydowa\xc5\x82a zapewne popularno\xc5\x9b\xc4\x87 ostatniej kr\xc3\xb3lowej Egiptu oraz jej dramatu mi\xc5\x82o\xc5\x9bci i w\xc5\x82adzy, od wiek\xc3\xb3w utrzymuj\xc4\x85ca si\xc4\x99 w sztuce i literaturze europejskiej. Fabu\xc5\x82\xc4\x99 utworu Haggard opar\xc5\x82 zasadniczo na faktach podanych przez historiografi\xc4\x99 antyczn\xc4\x85. Do pisania przygotowywa\xc5\x82 si\xc4\x99 przyswajaj\xc4\x85c sobie dost\xc4\x99pn\xc4\x85 w\xc3\xb3wczas wiedz\xc4\x99 o wierzeniach i obyczajach staroegipskich, o czym po\xc5\x9brednio \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85 jego przypisy obja\xc5\x9bniaj\xc4\x85ce. _NEWLINE_Pe\xc5\x82ny, rzadko uwzgl\xc4\x99dniany tytu\xc5\x82 powie\xc5\x9bci brzmi: Cleopatra \xe2\x80\x93 being an account of the fall and vengeance of Harmachis, the Royal Egyptian, as set forth by his own hand (\xe2\x80\x9eKleopatra, to jest relacja o upadku i zem\xc5\x9bcie Harmachisa, Egipcjanina krwi kr\xc3\xb3lewskiej, w\xc5\x82asnor\xc4\x99cznie przez niego przedstawiona\xe2\x80\x9d). W formie kieszonkowej (w\xc3\xb3wczas nowo\xc5\x9b\xc4\x87) ksi\xc4\x85\xc5\xbcka ukaza\xc5\x82a si\xc4\x99 w 1889 r. w londy\xc5\x84skim wydawnictwie Longmans, Green & Co. \xe2\x80\x93 niemal r\xc3\xb3wnolegle z popularn\xc4\x85 powie\xc5\x9bci\xc4\x85 historyczno-przygodow\xc4\x85 Kot z Bubastis (\xe2\x80\x9eThe Cat of Bubastes\xe2\x80\x9d) George\xe2\x80\x99a A. Henty'ego, r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc osadzon\xc4\x85 w tematyce staroegipskiej. W tym samym roku opublikowano te\xc5\xbc przek\xc5\x82ad niemiecki (w Lipsku, w wydawnictwie B. Tauchnitza).\n_START_SECTION_\nTre\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nProlog stanowi obszerny list od przyjaciela autora, w kt\xc3\xb3rym szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owo opisano histori\xc4\x99 odnalezienia tajemniczej mumii w skalnym grobowcu wskazanym przez \xc5\x82upie\xc5\xbcczych Arab\xc3\xb3w. Pewne oznaki zdradzaj\xc4\x85 niezwykle dramatyczne okoliczno\xc5\x9bci tego poch\xc3\xb3wku, a wyja\xc5\x9bnieniem mog\xc4\x85 by\xc4\x87 trzy zwoje zapisanego papirusu znalezione przy  zmar\xc5\x82ym._NEWLINE_Zasadnicza fabu\xc5\x82a ma form\xc4\x99 przed\xc5\x9bmiertnego wyznania cz\xc5\x82owieka, kt\xc3\xb3ry zawi\xc3\xb3d\xc5\x82 wszystkich, a teraz oczekuje jedynie sprawiedliwej \xc5\x9bmierci. Akcja rozgrywa si\xc4\x99 w Egipcie ptolemejskim, w schy\xc5\x82kowym okresie rz\xc4\x85d\xc3\xb3w hellenistycznej dynastii Lagid\xc3\xb3w (Ptolemeuszy), kt\xc3\xb3rzy z wolna popadaj\xc4\x85 w zale\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 od rosn\xc4\x85cego w si\xc5\x82\xc4\x99 Rzymu._NEWLINE_Narratorem i zarazem bohaterem wydarze\xc5\x84 jest pochodz\xc4\x85cy z dawnego kr\xc3\xb3lewskiego rodu syn arcykap\xc5\x82ana \xe2\x80\x93 Harmachis, tu\xc5\xbc po narodzinach wybrany do roli przysz\xc5\x82ego faraona maj\xc4\x85cego zast\xc4\x85pi\xc4\x87 znienawidzonych Ptolemeuszy jako w\xc5\x82adca odnowionego Egiptu. Podczas przygotowa\xc5\x84 do swego zadania i powierzonej roli zostaje w ci\xc4\x85gu lat poddany naukom, wtajemniczeniom i misteryjnym obrz\xc4\x99dom, by ostatecznie w tajnej ceremonii zosta\xc4\x87 koronowanym na faraona w rodzinnym Abouthis. Nast\xc4\x99pnie udaje si\xc4\x99 do sto\xc5\x82ecznej Aleksandrii, gdzie ma wnikn\xc4\x85\xc4\x87 w najbli\xc5\xbcsze otoczenie Kleopatry, na kt\xc3\xb3r\xc4\x85 osobi\xc5\x9bcie ma dokona\xc4\x87 zamachu. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82dzia\xc5\x82a z nim \xc5\x9bci\xc5\x9ble jego kuzynka Charmion, dama dworu, kt\xc3\xb3ra wprowadza go do pa\xc5\x82acu kr\xc3\xb3lowej. Przyj\xc4\x99ty przez Kleopatr\xc4\x99 w charakterze nadwornego maga i astrologa, nie jest \xc5\x9bwiadom, \xc5\xbce zakochana w nim, lecz odtr\xc4\x85cona Charmion mo\xc5\xbce w odwecie pokrzy\xc5\xbcowa\xc4\x87 jego wielkie plany\xc2\xa0; z drugiej strony powoli ulega nieodpartemu zafascynowaniu kr\xc3\xb3low\xc4\x85._NEWLINE_Kiedy dok\xc5\x82adnie zaplanowany spisek jest gotowy, Harmachis zawodzi nie potrafi\xc4\x85c sobie poradzi\xc4\x87 z nurtuj\xc4\x85cym go uczuciem do Kleopatry. Zdemaskowany i rozbrojony, zostaje chytrze unieszkodliwiony. Rozbiwszy ca\xc5\x82e sprzysi\xc4\x99\xc5\xbcenie kr\xc3\xb3lowa jednak darowuje mu \xc5\xbcycie, a nawet czyni go swym przyjacielem i powiernikiem, wyznaczaj\xc4\x85c mu rol\xc4\x99, jak\xc4\x85 b\xc4\x99dzie musia\xc5\x82 pe\xc5\x82ni\xc4\x87 wbrew sobie i z\xc5\x82o\xc5\xbconym wcze\xc5\x9bniej przysi\xc4\x99gom. Kiedy zjawia si\xc4\x99 poselstwo od Marka Antoniusza, kr\xc3\xb3lowa \xe2\x80\x93 deklaruj\xc4\x85c zamiar bronienia Egiptu przed Rzymianami, nak\xc5\x82ania Harmachisa do kolejnego sprzeniewierzenia: wydania jej odwiecznego skarbu faraon\xc3\xb3w ukrytego w jednej z piramid. Zdradzony p\xc3\xb3\xc5\xbaniej i wyszydzony przez Kleopatr\xc4\x99, kt\xc3\xb3ra publicznie si\xc4\x99 go zapiera nie dotrzymuj\xc4\x85c swych obietnic, zmuszony jest nast\xc4\x99pnie towarzyszy\xc4\x87 jej do Cylicji na spotkanie z Markiem Antoniuszem, a zagro\xc5\xbcony zg\xc5\x82adzeniem \xe2\x80\x93 ucieka z pomoc\xc4\x85 os\xc3\xb3b \xc5\xbcyczliwych. Po dramatycznych przej\xc5\x9bciach powraca do Egiptu pod imieniem Olimpusa i z ca\xc5\x82kowicie zmienionym wygl\xc4\x85dem. W Abouthis odwiedza przed \xc5\x9bmierci\xc4\x85 ojca, kt\xc3\xb3ry go przekl\xc4\x85\xc5\x82, i podejmuje plan zemsty jako cz\xc5\x82owiek, kt\xc3\xb3rego \xe2\x80\x9ebogowie opu\xc5\x9bcili, a ludzie si\xc4\x99 wyparli\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Zyskawszy w ci\xc4\x85gu kolejnych lat rozg\xc5\x82os i s\xc5\x82aw\xc4\x99 jako lekarz-cudotw\xc3\xb3rca i mag zamieszkuj\xc4\x85cy jeden z grobowc\xc3\xb3w w Dolinie \xc5\x9amierci pod Tebami, po 9 latach zostaje wezwany przez Kleopatr\xc4\x99 do Aleksandrii, gdy rz\xc4\x85dy jej i Antoniusza chyl\xc4\x85 si\xc4\x99 ku upadkowi po bitwie pod Akcjum. Tam, wsp\xc3\xb3lnie z Charmion, udaj\xc4\x85c szczerych doradc\xc3\xb3w, doprowadzaj\xc4\x85 par\xc4\x99 w\xc5\x82adc\xc3\xb3w do ostatecznej zguby zako\xc5\x84czonej samob\xc3\xb3jcz\xc4\x85 \xc5\x9bmierci\xc4\x85 obojga. Spe\xc5\x82niwszy sw\xc4\x85 rol\xc4\x99, umieraj\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Charmion i stara piastunka \xe2\x80\x93 wierna pomocnica Atua. Bohater udaje si\xc4\x99 do rodzinnego Abouthis, gdzie odpowiadaj\xc4\x85c za sw\xc4\x85 zdrad\xc4\x99, podda si\xc4\x99 os\xc4\x85dowi arcykap\xc5\x82an\xc3\xb3w kraju przyby\xc5\x82ych na doroczne \xc5\x9bwi\xc4\x99to Izydy.\n_START_SECTION_\nCechy powie\xc5\x9bci\n_START_PARAGRAPH_\nZasadnicza fabu\xc5\x82a utrzymana jest w narracji jednoosobowej. Konstrukcja powie\xc5\x9bci (poprzedzonej not\xc4\x85 autora) obejmuje prolog (Wst\xc4\x99p) oraz 3 ksi\xc4\x99gi (Przygotowania Harmachisa, Upadek Harmachisa, Zemsta Harmachisa) odpowiadaj\xc4\x85ce trzem zwojom papirusu, na kt\xc3\xb3rych rzekomo spisano opowie\xc5\x9b\xc4\x87. W istocie autor nada\xc5\x82 utworowi budow\xc4\x99 tragedii antycznej, podzielonej na trzy akty poprzedzone prologiem. Dostrzegalna jest wzgl\xc4\x99dna sta\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 miejsc akcji (Abouthis, Aleksandria, Tars w Cylicji), wykorzystanie w ci\xc4\x85g\xc5\x82o\xc5\x9bci fabu\xc5\x82y niewielu postaci (wyra\xc5\xbanie pierwszo- i drugoplanowych, nie licz\xc4\x85c niemych) oraz niekt\xc3\xb3re uj\xc4\x99cia sytuacyjne maj\xc4\x85ce charakter sceniczny. Podobie\xc5\x84stwo do antycznej tragedii nasuwa r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc trudny i wznios\xc5\x82y j\xc4\x99zyk utworu. _NEWLINE_Pod wzgl\xc4\x99dem charakterologicznym postacie powie\xc5\x9bci potraktowano relatywistycznie: nie s\xc4\x85 one jednoznaczne, we wszystkich dobro miesza si\xc4\x99 ze z\xc5\x82em\xc2\xa0; budz\xc4\x85 one zar\xc3\xb3wno sympati\xc4\x99 jak i odraz\xc4\x99. Ostatnia kr\xc3\xb3lowa Egiptu przedstawiona jest zdecydowanie jako kobieta fatalna. W uj\xc4\x99ciu psychologicznym autor w istocie powiela wizerunek Kleopatry przekazany przez niech\xc4\x99tn\xc4\x85 jej historiografi\xc4\x99 antyczn\xc4\x85 (Plutarch, Swetoniusz, Appian z Aleksandrii i in.): jako kobiety podst\xc4\x99pnej, cynicznej i bezwzgl\xc4\x99dnej w imi\xc4\x99 \xc5\xbc\xc4\x85dzy w\xc5\x82adzy, stanowi\xc4\x85cej g\xc5\x82\xc3\xb3wny motor jej dzia\xc5\x82a\xc5\x84. Wp\xc5\x82yw na powstanie konkretnych scen dramatycznych (np. trucia przez Kleopatr\xc4\x99 skazanych w rozdz. VI ksi\xc4\x99gi III) mia\xc5\x82y informacje staro\xc5\xbcytnych autor\xc3\xb3w, z upodobaniem odtwarzane przez XIX-wieczne malarstwo._NEWLINE_Poza warstw\xc4\x85 romansowo-przygodow\xc4\x85 pisarz (jak sam wyja\xc5\x9bnia we Wst\xc4\x99pie) mia\xc5\x82 jednak ambicj\xc4\x99 g\xc5\x82\xc4\x99bszego wnikni\xc4\x99cia w przyczyny kl\xc4\x99ski i upadku ostatniej w\xc5\x82adczyni Egiptu), pr\xc3\xb3buj\xc4\x85c w swoistej interpretacji wyja\xc5\x9bni\xc4\x87 powody konkretnych zdarze\xc5\x84 przekazanych przez historiografi\xc4\x99 (np. ucieczka Kleopatry z bitwy pod Akcjum). Na przyk\xc5\x82adach Kleopatry i Charmion usi\xc5\x82owa\xc5\x82 te\xc5\xbc szczeg\xc3\xb3lnie wnikn\xc4\x85\xc4\x87 w uczuciowo\xc5\x9b\xc4\x87 kobiec\xc4\x85, analizuj\xc4\x85c j\xc4\x85 w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych aspektach i sytuacjach. Uwidacznia si\xc4\x99 (wyra\xc5\xbanie ju\xc5\xbc wcze\xc5\x9bniej wykazane w powie\xc5\x9bci Ona) zainteresowanie Haggarda nie tylko tajnikami psychiki kobiecej, ale tak\xc5\xbce staro\xc5\xbcytnym mistycyzmem (kult Izydy)._NEWLINE_Na tle poprzednich utwor\xc3\xb3w pisarza powie\xc5\x9b\xc4\x87 nie cieszy\xc5\x82a si\xc4\x99 jednak nadmiernym uznaniem\xc2\xa0; pomijano j\xc4\x85 te\xc5\xbc raczej w szerszych om\xc3\xb3wieniach jego tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci. Pewien wp\xc5\x82yw na to mia\xc5\x82 zapewne sztuczny, archaizowany j\xc4\x99zyk narracji. Nu\xc5\xbcy\xc4\x87 m\xc3\xb3g\xc5\x82 te\xc5\xbc nazbyt eksponowany mistycyzm z przesadnymi opisami staroegipskich rytua\xc5\x82\xc3\xb3w. Przy nie zawsze te\xc5\xbc wiarygodnym wizerunku tytu\xc5\x82owej bohaterki, uznanie jednak wzbudza dostatecznie fascynuj\xc4\x85ca i ca\xc5\x82kiem przekonuj\xc4\x85ca fabu\xc5\x82a. Zalet\xc4\x85 utworu s\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc cz\xc4\x99sto znakomite dialogi oraz zr\xc4\x99czne splatanie los\xc3\xb3w g\xc5\x82\xc3\xb3wnych postaci.\n_START_SECTION_\nWp\xc5\x82yw i odbi\xc3\xb3r\n_START_PARAGRAPH_\nPomys\xc5\x82 powie\xc5\x9bci historycznej b\xc4\x99d\xc4\x85cej przed\xc5\x9bmiertn\xc4\x85 \xe2\x80\x9espowiedzi\xc4\x85 \xc5\xbcycia\xe2\x80\x9d skazanego, spisan\xc4\x85 na zwojach papirusu, podj\xc4\x85\xc5\x82 znacznie p\xc3\xb3\xc5\xbaniej Mika Waltari tworz\xc4\x85c swego Egipcjanina Sinuhe (1945). Wykorzysta\xc5\x82 on r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc motyw fatalnego zauroczenia bohatera kobiet\xc4\x85 pi\xc4\x99kn\xc4\x85 i podst\xc4\x99pn\xc4\x85, kt\xc3\xb3ra traktuje go zarazem jak wygodne narz\xc4\x99dzie i igraszk\xc4\x99 mi\xc5\x82osn\xc4\x85._NEWLINE_Wcze\xc5\x9bniej powie\xc5\x9b\xc4\x87 Haggarda znalaz\xc5\x82a odbicie w nakr\xc4\x99conym przez ameryka\xc5\x84sk\xc4\x85 wytw\xc3\xb3rni\xc4\x99 Fox Films w 1917 r. niemym filmie Cleopatra \xe2\x80\x93 the Siren of the Nile (re\xc5\xbc. J. Gordon Edwards), w kt\xc3\xb3rym rol\xc4\x99 tytu\xc5\x82ow\xc4\x85 zagra\xc5\x82a Theda Bara. Mimo i\xc5\xbc scenariusz oparto na kombinowanej podstawie z kilku utwor\xc3\xb3w (tak\xc5\xbce Szekspira), zapo\xc5\xbcyczenia z jego powie\xc5\x9bci by\xc5\x82y tak oczywiste, \xc5\xbce autor wytoczy\xc5\x82 proces o odszkodowanie, a sam film obj\xc4\x99to zakazem dystrybucji w Wielkiej Brytanii. Poza tym \xe2\x80\x93 w przeciwie\xc5\x84stwie do wielokrotnie ekranizowanych Kopal\xc5\x84 kr\xc3\xb3la Salomona i Ona \xe2\x80\x93 powie\xc5\x9b\xc4\x87 nigdy ju\xc5\xbc filmowana w zwi\xc4\x85zku z cz\xc4\x99sto podejmowanym tematem Kleopatry nie by\xc5\x82a._NEWLINE_Mimo og\xc3\xb3lnej popularno\xc5\x9bci tego utworu, w Polsce odnotowa\xc4\x87 mo\xc5\xbcna jedynie dwa (oba powojenne) jego wydania w t\xc5\x82umaczeniu Zbigniewa Musia\xc5\x82a: z 1958 (Wydawnictwo Pozna\xc5\x84skie) i 1996 roku (Zysk i Sp.)."