b'\n_START_ARTICLE_\nMasakra w Grotach Ardeaty\xc5\x84skich\n_START_SECTION_\nGeneza\n_START_PARAGRAPH_\nKl\xc4\x99ski ponoszone przez Pa\xc5\x84stwa Osi na wszystkich frontach II wojny \xc5\x9bwiatowej, a w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci uwie\xc5\x84czony sukcesem desant wojsk alianckich na Sycylii, zachwia\xc5\x82y re\xc5\xbcimem Benito Mussoliniego. W\xc5\x82oska generalicja wspierana przez ob\xc3\xb3z monarchistyczny oraz cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 faszystowskiej elity intensywnie poszukiwa\xc5\x82a mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci wycofania kraju z przegranej wojny. 24 lipca 1943 Wielka Rada Faszystowska udzieli\xc5\x82a Mussoliniemu wotum nieufno\xc5\x9bci. Nast\xc4\x99pnego dnia kr\xc3\xb3l Wiktor Emanuel III poleci\xc5\x82 aresztowa\xc4\x87 dyktatora, powierzaj\xc4\x85c jednocze\xc5\x9bnie ster rz\xc4\x85d\xc3\xb3w marsza\xc5\x82kowi Pietro Badoglio. Nowy rz\xc4\x85d oficjalnie deklarowa\xc5\x82 wol\xc4\x99 utrzymania sojuszu z Niemcami, lecz w tajemnicy rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 negocjacje pokojowe z pa\xc5\x84stwami alianckimi. 3 wrze\xc5\x9bnia 1943 w sycylijskim Cassibile podpisane zosta\xc5\x82o zawieszenie broni. Kapitulacj\xc4\x99 W\xc5\x82och og\xc5\x82oszono oficjalnie pi\xc4\x99\xc4\x87 dni p\xc3\xb3\xc5\xbaniej._NEWLINE_Odpowied\xc5\xba Hitlera nast\xc4\x85pi\xc5\x82a b\xc5\x82yskawicznie. Oddzia\xc5\x82y niemieckiego Wehrmachtu wkroczy\xc5\x82y na terytorium W\xc5\x82och i nie napotykaj\xc4\x85c wi\xc4\x99kszego oporu, rozbroi\xc5\x82y w\xc5\x82osk\xc4\x85 armi\xc4\x99. W ci\xc4\x85gu kilku dni znaczna cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 kraju, w tym Rzym oraz ca\xc5\x82a uprzemys\xc5\x82owiona p\xc3\xb3\xc5\x82noc, znalaz\xc5\x82a si\xc4\x99 de facto pod niemieck\xc4\x85 okupacj\xc4\x85. 12 wrze\xc5\x9bnia 1943 niemieccy spadochroniarze uwolnili Mussoliniego przetrzymywanego w hotelu Campo Imperatore w masywie Gran Sasso. Nied\xc5\x82ugo p\xc3\xb3\xc5\xbaniej og\xc5\x82oszono ustanowienie marionetkowej W\xc5\x82oskiej Republiki Socjalnej z siedzib\xc4\x85 w Sal\xc3\xb2 (tzw. Republika Sal\xc3\xb2)._NEWLINE_Upadek Mussoliniego i niemiecka okupacja przyczyni\xc5\x82y si\xc4\x99 do wzrostu aktywno\xc5\x9bci antyfaszystowskiego ruchu oporu, w kt\xc3\xb3rym znaczn\xc4\x85 rol\xc4\x99 odgrywali komuni\xc5\x9bci. Okupowane terytorium W\xc5\x82och ogarn\xc4\x99\xc5\x82a wkr\xc3\xb3tce zaci\xc4\x99ta wojna partyzancka. Odpowiedzi\xc4\x85 Niemc\xc3\xb3w na akcje ruchu oporu by\xc5\x82y brutalne represje wobec ludno\xc5\x9bci cywilnej.\n_START_SECTION_\nZamach na Via Rasella\n_START_PARAGRAPH_\n23 marca 1944, tj. w 25. rocznic\xc4\x99 narodzin w\xc5\x82oskiego ruchu faszystowskiego, bojowcy z komunistycznej organizacji o nazwie Gruppi d\xe2\x80\x99Azione Patriottica (pol. \xe2\x80\x9eGrupy Czynu Patriotycznego\xe2\x80\x9d) dokonali w Rzymie zamachu bombowego na kolumn\xc4\x99 niemieckiej policji maszeruj\xc4\x85c\xc4\x85 ulic\xc4\x85 Via Rasella. Zaatakowani policjanci nale\xc5\xbceli do 11 Kompanii Pu\xc5\x82ku Policji SS \xe2\x80\x9eBozen\xe2\x80\x9d, w kt\xc3\xb3rego szeregach s\xc5\x82u\xc5\xbcyli przede wszystkim volksdeutsche z w\xc5\x82oskiego Tyrolu Po\xc5\x82udniowego. W wyniku eksplozji 28 policjant\xc3\xb3w zgin\xc4\x99\xc5\x82o na miejscu, a pi\xc4\x99ciu kolejnych zmar\xc5\x82o z ran w ci\xc4\x85gu nast\xc4\x99pnych kilku godzin. Liczba zabitych w zamachu Niemc\xc3\xb3w zamkn\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 ostatecznie liczb\xc4\x85 czterdziestu dw\xc3\xb3ch. \xc5\x9amier\xc4\x87 ponios\xc5\x82o tak\xc5\xbce kilku w\xc5\x82oskich przechodni\xc3\xb3w._NEWLINE_Wszyscy bojowcy wraz ze swoim dow\xc3\xb3dc\xc4\x85 Rosario Bentivegn\xc4\x85 zdo\xc5\x82ali uciec z miejsca zamachu.\n_START_SECTION_\nNiemiecki odwet\n_START_PARAGRAPH_\nWieczorem 23 marca komendant SD i policji bezpiecze\xc5\x84stwa w Rzymie (KdS), SS-Obersturmbannf\xc3\xbchrer Herbert Kappler, oraz wojskowy komendant miasta, genera\xc5\x82 porucznik Kurt M\xc3\xa4lzer, zaproponowali przeprowadzenie odwetowej egzekucji w\xc5\x82oskich zak\xc5\x82adnik\xc3\xb3w (w proporcji dziesi\xc4\x99ciu W\xc5\x82och\xc3\xb3w za ka\xc5\xbcdego zabitego policjanta). Zasugerowali przy tym, aby rozstrzela\xc4\x87 w pierwszym rz\xc4\x99dzie tych W\xc5\x82och\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy zostali ju\xc5\xbc wcze\xc5\x9bniej skazani na \xc5\x9bmier\xc4\x87 i w oczekiwaniu na wykonanie wyroku przebywali w rzymskich wi\xc4\x99zieniach nadzorowanych przez SD i Sipo. Wniosek ten zosta\xc5\x82 zaaprobowany przez genera\xc5\x82a pu\xc5\x82kownika Eberharda von Mackensena, dow\xc3\xb3dc\xc4\x99 niemieckiej 14 Armii, w kt\xc3\xb3rej strefie operacyjnej le\xc5\xbca\xc5\x82 Rzym, a tak\xc5\xbce przez naczelnego dow\xc3\xb3dc\xc4\x99 wojsk niemieckich we W\xc5\x82oszech \xe2\x80\x93 feldmarsza\xc5\x82ka Alberta Kesselringa._NEWLINE_Akcj\xc4\x85 odwetow\xc4\x85 kierowali bezpo\xc5\x9brednio SS-Hauptsturmf\xc3\xbchrer Erich Priebke oraz SS-Hauptsturmf\xc3\xbchrer Karl Hass \xe2\x80\x93 funkcjonariusze w urz\xc4\x99dzie rzymskiego KdS. Z miejscowych wi\xc4\x99zie\xc5\x84 wybrali oni wszystkich skaza\xc5\x84c\xc3\xb3w oczekuj\xc4\x85cych na wykonanie wyroku \xc5\x9bmierci. Szybko okaza\xc5\x82o si\xc4\x99 jednak, \xc5\xbce ich liczba jest zbyt ma\xc5\x82a, aby osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc4\x87 wymagan\xc4\x85 przez niemieckie dow\xc3\xb3dztwo liczb\xc4\x99 330 rozstrzelanych. W tej sytuacji Priebke i Hass postanowili do\xc5\x82\xc4\x85czy\xc4\x87 do grona zak\xc5\x82adnik\xc3\xb3w tak\xc5\xbce W\xc5\x82och\xc3\xb3w skazanych na kary wi\xc4\x99zienia lub przetrzymywanych bez wyroku (byli to zazwyczaj wi\xc4\x99\xc5\xbaniowie polityczni podejrzewani o zwi\xc4\x85zki z ruchem oporu). Ponadto zapad\xc5\x82a decyzja o rozstrzelaniu co najmniej 70 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci pensjonariuszy rzymskiego wi\xc4\x99zienia Regina Coeli. Na koniec, aby osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc4\x87 wyznaczony limit, Niemcy i ich w\xc5\x82oscy kolaboranci urz\xc4\x85dzili \xc5\x82apank\xc4\x99 na ulicach Rzymu._NEWLINE_Egzekucja \xe2\x80\x9ewyselekcjonowanych\xe2\x80\x9d w ten spos\xc3\xb3b ofiar rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 24 marca oko\xc5\x82o godziny 15:30. Na miejsce strace\xc5\x84 Niemcy wybrali Groty Ardeaty\xc5\x84skie na przedmie\xc5\x9bciach Rzymu, gdzie znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 niegdy\xc5\x9b chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skie katakumby, a p\xc3\xb3\xc5\xbaniej kamienio\xc5\x82om, w kt\xc3\xb3rym wydobywano tuf wulkaniczny. Wyb\xc3\xb3r tego miejsca mia\xc5\x82 u\xc5\x82atwi\xc4\x87 zachowanie egzekucji w sekrecie, a tak\xc5\xbce pozwoli\xc4\x87 na \xc5\x82atwe ukrycie zw\xc5\x82ok. Tu\xc5\xbc przed rozpocz\xc4\x99ciem egzekucji Priebke i Hass zorientowali si\xc4\x99, \xc5\xbce przez pomy\xc5\x82k\xc4\x99 przywie\xc5\xbali do jaski\xc5\x84 335 m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn \xe2\x80\x93 czyli o pi\xc4\x99ciu wi\xc4\x99cej ni\xc5\xbc przewidywa\xc5\x82y rozkazy dow\xc3\xb3dztwa. Po kr\xc3\xb3tkim namy\xc5\x9ble esesmani postanowili rozstrzela\xc4\x87 tak\xc5\xbce owych pi\xc4\x99ciu zak\xc5\x82adnik\xc3\xb3w, gdy\xc5\xbc uznali, \xc5\xbce ich oszcz\xc4\x99dzenie uniemo\xc5\xbcliwi\xc5\x82oby zachowanie zbrodni w tajemnicy._NEWLINE_Ofiary, kt\xc3\xb3rych r\xc4\x99ce by\xc5\x82y zwi\xc4\x85zane za plecami, wprowadzano do jaski\xc5\x84 grupami po pi\xc4\x99ciu, po czym zmuszano do ukl\xc4\x99kni\xc4\x99cia. Po ustaleniu personali\xc3\xb3w skaza\xc5\x84c\xc3\xb3w oficer SS skre\xc5\x9bla\xc5\x82 nazwiska z listy, a nast\xc4\x99pnie jego podw\xc5\x82adni mordowali ofiary strza\xc5\x82em w ty\xc5\x82 g\xc5\x82owy. Egzekucja odbywa\xc5\x82a si\xc4\x99 w \xc5\x9bwietle p\xc5\x82on\xc4\x85cych pochodni. W p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszej fazie masakry zmuszano skaza\xc5\x84c\xc3\xb3w, aby celem zaoszcz\xc4\x99dzenia miejsca kl\xc4\x99kali na zw\xc5\x82okach os\xc3\xb3b zamordowanych przed nimi. Cz\xc5\x82onkowie plutonu egzekucyjnego znajdowali si\xc4\x99 pod wp\xc5\x82ywem alkoholu, co przek\xc5\x82ada\xc5\x82o si\xc4\x99 na celno\xc5\x9b\xc4\x87 strza\xc5\x82\xc3\xb3w. Egzekucja trwa\xc5\x82a do wczesnych godzin wieczornych. Po jej zako\xc5\x84czeniu Niemcy przy u\xc5\xbcyciu materia\xc5\x82\xc3\xb3w wybuchowych zasypali wej\xc5\x9bcie do kamienio\xc5\x82omu. Nieustalona liczba ci\xc4\x99\xc5\xbcko rannych skaza\xc5\x84c\xc3\xb3w zosta\xc5\x82a w ten spos\xc3\xb3b pogrzebana \xc5\xbcywcem._NEWLINE_Tego dnia w Grotach Ardeaty\xc5\x84skich rozstrzelano 335 m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn (W\xc5\x82och\xc3\xb3w i \xc5\xbbyd\xc3\xb3w). \xc5\x9aledczym i historykom uda\xc5\x82o si\xc4\x99 ustali\xc4\x87 personalia 323 ofiar. Najm\xc5\x82odszy z zamordowanych mia\xc5\x82 15 lat, wiek najstarszego przekroczy\xc5\x82 70 lat.\n_START_SECTION_\nUpami\xc4\x99tnienie\n_START_PARAGRAPH_\nMasakra w Grotach Ardeaty\xc5\x84skich sta\xc5\x82a si\xc4\x99 symbolem niemieckich zbrodni pope\xc5\x82nionych we W\xc5\x82oszech w czasie II wojny \xc5\x9bwiatowej. Miejsce egzekucji zosta\xc5\x82o przekszta\xc5\x82cone w cmentarz i mauzoleum. Co roku odbywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 tam uroczysto\xc5\x9bci upami\xc4\x99tniaj\xc4\x85ce zamordowanych.'