b'\n_START_ARTICLE_\nOtto von Bismarck\n_START_SECTION_\nM\xc5\x82odo\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nOtto von Bismarck przyszed\xc5\x82 na \xc5\x9bwiat 1 kwietnia 1815 roku w rodzinnym maj\xc4\x85tku Sch\xc3\xb6nhausen, dzieci\xc5\x84stwo sp\xc4\x99dzi\xc5\x82 w dobrach rodzinnych na Pomorzu. Ojciec Ferdynand wywodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 ze starej pruskiej rodziny szlacheckiej, zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie prowadzeniem maj\xc4\x85tku. Matka Wilhelmina z domu Mencken \xe2\x80\x93 c\xc3\xb3rka urz\xc4\x99dnika kr\xc3\xb3lewskiego, by\xc5\x82a pochodzenia mieszcza\xc5\x84skiego. Opr\xc3\xb3cz dw\xc3\xb3ch braci zmar\xc5\x82ych w dzieci\xc5\x84stwieOtto mia\xc5\x82 m\xc5\x82odsz\xc4\x85 siostr\xc4\x99 Malwin\xc4\x99 i starszego brata Bernarda, \xc5\xbconatego z Malwin\xc4\x85 von Lettow-Vorbeck. Przysz\xc5\x82y kanclerz uczuciowo by\xc5\x82 bardziej zbli\xc5\xbcony do ojca ni\xc5\xbc do w\xc5\x82adczej i ch\xc5\x82odnej uczuciowo matki, jako \xc5\xbce i sam Otto od swoich najwcze\xc5\x9bniejszych lat przejawia\xc5\x82 sk\xc5\x82onno\xc5\x9bci do dominacji._NEWLINE_W 1821 r., w bardzo m\xc5\x82odym wieku, oddano go do gimnazjum z internatem w Berlinie, p\xc3\xb3\xc5\xbaniej chodzi\xc5\x82 do dw\xc3\xb3ch kolejnych berli\xc5\x84skich gimnazj\xc3\xb3w i ten etap edukacji uko\xc5\x84czy\xc5\x82 w 1832. Potem podj\xc4\x85\xc5\x82 studia prawnicze w Getyndze, kt\xc3\xb3re uko\xc5\x84czy\xc5\x82 jednak w Berlinie, dok\xc4\x85d wyjecha\xc5\x82 pod pretekstem podreperowania zdrowia i nadszarpni\xc4\x99tych finans\xc3\xb3w. Otto nie by\xc5\x82 pilnym studentem, a nawet mo\xc5\xbcna powiedzie\xc4\x87, i\xc5\xbc swoje obowi\xc4\x85zki lekcewa\xc5\xbcy\xc5\x82. Rzadko ucz\xc4\x99szcza\xc5\x82 na wyk\xc5\x82ady, wiedz\xc4\x99 zdobywa\xc5\x82 przy pomocy korepetycji, nadu\xc5\xbcywa\xc5\x82 alkoholu, studia jednak uko\xc5\x84czy\xc5\x82. Podczas studi\xc3\xb3w w Getyndze zosta\xc5\x82 przyj\xc4\x99ty do korporacji akademickiej Corps Hannovera G\xc3\xb6ttingen, jednej z najstarszych korporacji niemieckich, za\xc5\x82o\xc5\xbconej w 1809 r., istniej\xc4\x85cej do dzisiaj. Aktywnie w\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82 si\xc4\x99 w dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 korporacji. W p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszym \xc5\xbcyciu cz\xc4\x99sto wspomina\xc5\x82 z sentymentem korporanckie przygody. By\xc5\x82 \xc5\x9bwietnym szermierzem. Nie jest jednak prawd\xc4\x85, \xc5\xbce cz\xc4\x99sto bra\xc5\x82 udzia\xc5\x82 w pojedynkach. W okresie studenckim odby\xc5\x82 a\xc5\xbc 26 menzur, ale jego udzia\xc5\x82 w pojedynkach honorowych ograniczy\xc5\x82 si\xc4\x99 do roli sekundanta. W czasie studi\xc3\xb3w nigdy nie uczestniczy\xc5\x82 w pojedynku jako strona._NEWLINE_W 1835 roku rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 prac\xc4\x99 w s\xc4\x85dzie w Berlinie, a nast\xc4\x99pnie w Akwizgranie, gdzie by\xc5\x82 egzekutorem s\xc4\x85dowym, potem kr\xc3\xb3tko urz\xc4\x99dnikiem w Poczdamie, w 1838 odby\xc5\x82 roczn\xc4\x85 s\xc5\x82u\xc5\xbcb\xc4\x99 wojskow\xc4\x85 jako szeregowy w Jager Garde Batallion. W 1839 r. powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 do rodzinnego, ale podupad\xc5\x82ego maj\xc4\x85tku i podj\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 jego prowadzenia. W kr\xc3\xb3tkim czasie zdo\xc5\x82a\xc5\x82 znacz\xc4\x85co polepszy\xc4\x87 kondycj\xc4\x99 ekonomiczn\xc4\x85 swych posiad\xc5\x82o\xc5\x9bci. Jednocze\xc5\x9bnie uczestniczy\xc5\x82 w licznych polowaniach i balach okolicznej szlachty, sporo pi\xc5\x82, odby\xc5\x82 te\xc5\xbc szereg podr\xc3\xb3\xc5\xbcy, odwiedzi\xc5\x82 Angli\xc4\x99, Szkocj\xc4\x99, Francj\xc4\x99, Szwajcari\xc4\x99. Tryb \xc5\xbcycia m\xc5\x82odego Bismarcka uleg\xc5\x82 zmianie dopiero po \xc5\x9bmierci jesieni\xc4\x85 1846 r. jego bliskiej przyjaci\xc3\xb3\xc5\x82ki Marii von Thadden, pod wp\xc5\x82ywem tego wydarzenia sta\xc5\x82 si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc4\x99boko religijnym pietyst\xc4\x85. Przemian\xc4\x99 umocni\xc5\x82o poznanie i \xc5\x9blub z Joann\xc4\x85 von Puttkamer w lipcu 1847.\n_START_SECTION_\nPocz\xc4\x85tek kariery politycznej\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsze wyst\xc4\x85pienia Bismarcka na forum publicznym mia\xc5\x82y miejsce wiosn\xc4\x85 1847 r. w Sejmie Zjednoczonym i od razu sta\xc5\x82 si\xc4\x99 dzi\xc4\x99ki nim zauwa\xc5\xbcalny \xe2\x80\x93 jako zdolny m\xc3\xb3wca i antyliberalny obro\xc5\x84ca monarchii absolutnej i arystokracji. Pocz\xc4\x85tkiem w\xc5\x82a\xc5\x9bciwej kariery politycznej Bismarcka by\xc5\x82 rok 1849, w kt\xc3\xb3rym to zosta\xc5\x82 wybrany z okr\xc4\x99gu Zauche-Belzig-Brandenburg do Sejmu Pruskiego. Ju\xc5\xbc w 1851 roku powo\xc5\x82ano go na pos\xc5\x82a przy parlamencie frankfurckim. To tam w pe\xc5\x82ni wysz\xc5\x82y na jaw jego pogl\xc4\x85dy polityczne \xe2\x80\x93 konserwatysty, zagorza\xc5\x82ego zwolennika monarchii, a tak\xc5\xbce przeciwnika dominuj\xc4\x85cej pozycji Austrii w Zwi\xc4\x85zku Niemieckim. Na stanowisku pos\xc5\x82a przy Sejmie Zwi\xc4\x85zkowym Bismarck pozostawa\xc5\x82 przez kolejne osiem lat, nast\xc4\x99pnie zosta\xc5\x82 odwo\xc5\x82any. Przyczyn usuni\xc4\x99cia ze stanowiska mo\xc5\xbcna upatrywa\xc4\x87 z jednej strony w dzia\xc5\x82aniach dyplomacji austriackiej, z drugiej za\xc5\x9b w reakcji prze\xc5\x82o\xc5\xbconych na do\xc5\x9b\xc4\x87 innowacyjny spos\xc3\xb3b pracy Bismarcka, charakteryzuj\xc4\x85cy si\xc4\x99 dynamizmem i brutalno\xc5\x9bci\xc4\x85._NEWLINE_Po odwo\xc5\x82aniu z Frankfurtu Bismarck dosta\xc5\x82 propozycj\xc4\x99 obj\xc4\x99cia poselstwa w jednej ze stolic europejskich \xe2\x80\x93 wybra\xc5\x82 Petersburg. W rosyjskiej stolicy spotka\xc5\x82 si\xc4\x99 z ciep\xc5\x82ym przyj\xc4\x99ciem zar\xc3\xb3wno ze strony ministra spraw zagranicznych Aleksandra Gorczakowa, jak i samego cara Aleksandra II. W trakcie pobytu Bismarck nauczy\xc5\x82 si\xc4\x99 m\xc3\xb3wi\xc4\x87 po rosyjsku. Dzi\xc4\x99ki dobrej znajomo\xc5\x9bci r\xc3\xb3\xc5\xbcnych j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w, a tak\xc5\xbce urokowi osobistemu oraz dowcipowi, Bismarck sta\xc5\x82 si\xc4\x99 popularny w kr\xc4\x99gach dyplomatycznych i dworskich. W 1861 roku dosz\xc5\x82o do zmiany na tronie pruskim. Nowym w\xc5\x82adc\xc4\x85 zosta\xc5\x82 Wilhelm I. W marcu 1862 roku Bismarck zosta\xc5\x82 odwo\xc5\x82any z Petersburga i jednocze\xc5\x9bnie powo\xc5\x82any na stanowisko pos\xc5\x82a w Pary\xc5\xbcu. Tam z bliska m\xc3\xb3g\xc5\x82 si\xc4\x99 przyjrze\xc4\x87 dyplomatycznym umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bciom Napoleona III, o kt\xc3\xb3rych nabra\xc5\x82 do\xc5\x9b\xc4\x87 negatywnego zdania. Wskazywa\xc5\x82 na chaotyczno\xc5\x9b\xc4\x87 jego poczyna\xc5\x84 oraz brak ukierunkowania na dalekosi\xc4\x99\xc5\xbcne cele w polityce zagranicznej.\n_START_SECTION_\nPierwsze sukcesy. Wojna z Dani\xc4\x85\n_START_PARAGRAPH_\n23 wrze\xc5\x9bnia 1862 roku w czasie pobytu w Pary\xc5\xbcu, dosz\xc5\x82a do Bismarcka wiadomo\xc5\x9b\xc4\x87, i\xc5\xbc zosta\xc5\x82 mianowany premierem Prus i tymczasowym przewodnicz\xc4\x85cym rz\xc4\x85du krajowego. Ju\xc5\xbc na pocz\xc4\x85tku urz\xc4\x99dowania d\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82 Bismarck w sejmie do ograniczenia pozycji libera\xc5\x82\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy byli najsilniejszym ugrupowaniem. W tym celu pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 nawet podj\xc4\x85\xc4\x87 rokowania z przedstawicielem dopiero co rodz\xc4\x85cego si\xc4\x99 ruchu robotniczego Ferdynandem Lassallem. Rozmowy dotyczy\xc5\x82y projektu nadania praw wyborczych robotnikom. Konsultacje jednak nie przynios\xc5\x82y \xc5\xbcadnych efekt\xc3\xb3w. 8 lutego 1863 roku podpisana zosta\xc5\x82a konwencja Alvenslebena, w kt\xc3\xb3rej tworzeniu mia\xc5\x82 sw\xc3\xb3j udzia\xc5\x82 Bismarck. Konwencja mia\xc5\x82a zapewni\xc4\x87 Rosji wsp\xc3\xb3\xc5\x82dzia\xc5\x82anie Prus w t\xc5\x82umieniu powstania styczniowego. Bismarck dzi\xc4\x99ki jej podpisaniu liczy\xc5\x82 na neutralno\xc5\x9b\xc4\x87 Rosji w ewentualnych konfliktach z Austri\xc4\x85 i Francj\xc4\x85. Kolejne dzia\xc5\x82ania dyplomatyczne Bismarcka by\xc5\x82y obliczone na os\xc5\x82abienie pozycji Austrii, szczeg\xc3\xb3lnie w Niemczech. Za namow\xc4\x85 swojego premiera, Wilhelm I nie uda\xc5\x82 si\xc4\x99 na zjazd g\xc5\x82\xc3\xb3w pa\xc5\x84stw nale\xc5\xbc\xc4\x85cych do Zwi\xc4\x85zku Niemieckiego, co ze wzgl\xc4\x99du na pozycj\xc4\x99 Prus, os\xc5\x82abi\xc5\x82o rang\xc4\x99 zjazdu._NEWLINE_W tym samym czasie w Danii trwa\xc5\x82 sp\xc3\xb3r na temat ustrojowego statusu ksi\xc4\x99stw Szlezwiku i Holsztyna, kt\xc3\xb3re nale\xc5\xbca\xc5\x82y do Zwi\xc4\x85zku Niemieckiego. By broni\xc4\x87 wymienionych terytori\xc3\xb3w Bismarck zaproponowa\xc5\x82 Austrii wsp\xc3\xb3lne wyst\xc4\x85pienie przeciwko Danii. Franciszek J\xc3\xb3zef I zaakceptowa\xc5\x82 t\xc4\x99 propozycj\xc4\x99. Wojna, kt\xc3\xb3ra wybuch\xc5\x82a w 1864 roku przynios\xc5\x82a sukces koalicjantom. Na terenie Szlezwiku-Holsztyna ustanowiono kondominium, jednak g\xc5\x82\xc3\xb3wnie za spraw\xc4\x85 Bismarcka nie funkcjonowa\xc5\x82o ono poprawnie, a jego rz\xc4\x85dzenie nastr\xc4\x99cza\xc5\x82o wielu k\xc5\x82opot\xc3\xb3w. W tej sytuacji Austria zaproponowa\xc5\x82a podzia\xc5\x82 ksi\xc4\x99stw, w wyniku czego Szlezwik przypad\xc5\x82 Prusom, natomiast Holsztyn Austrii._NEWLINE_Wojna okaza\xc5\x82a si\xc4\x99 korzystna dla plan\xc3\xb3w przysz\xc5\x82ego kanclerza. Przede wszystkim uleg\xc5\x82 os\xc5\x82abieniu presti\xc5\xbc Austrii, kt\xc3\xb3ra zamiast sta\xc4\x87 na stra\xc5\xbcy Zwi\xc4\x85zku Niemieckiego i jego porz\xc4\x85dku konstytucyjnego, uczestniczy\xc5\x82a w aneksji jednego z jego cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w. Fakt ten umocni\xc5\x82 pozycj\xc4\x99 samego Bismarcka jako premiera. Jednak przeprowadzony na niego zamach 7 maja 1866 przez studenta Ferdinanda Cohena-Blinda i okazywane przez niekt\xc3\xb3rych zrozumienie dla czynu pokazywa\xc5\x82o, \xc5\xbce wci\xc4\x85\xc5\xbc Bismarck nie by\xc5\x82 zbyt popularny w spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwie pruskim.\n_START_SECTION_\nWalka o hegemoni\xc4\x99 w Niemczech i wojna z Austri\xc4\x85\n_START_PARAGRAPH_\nBismarck doskonale zdawa\xc5\x82 sobie spraw\xc4\x99, i\xc5\xbc do zdobycia hegemonii w Niemczech, a w dalszej perspektywie ich zjednoczenie, niezb\xc4\x99dne jest pokonanie Austrii. Ju\xc5\xbc wcze\xc5\x9bniej odrzuci\xc5\x82 propozycj\xc4\x99 habsburskiej monarchii, kt\xc3\xb3ra zak\xc5\x82ada\xc5\x82a podzia\xc5\x82 wp\xc5\x82yw\xc3\xb3w na terenie Zwi\xc4\x85zku Niemieckiego pomi\xc4\x99dzy Prusy i Austri\xc4\x99._NEWLINE_Bismarck przede wszystkim pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 stworzy\xc4\x87 mo\xc5\xbcliwie jak najszersz\xc4\x85 koalicj\xc4\x99 pa\xc5\x84stw sprzymierzonych z Prusami, lub pa\xc5\x84stw mu przychylnych. Do sojuszu uda\xc5\x82o si\xc4\x99 wci\xc4\x85gn\xc4\x85\xc4\x87 premierowi jedynie W\xc5\x82ochy. Francj\xc4\x99 przekona\xc5\x82 do nie mieszania si\xc4\x99 w przysz\xc5\x82y konflikt mglistymi obietnicami cesji terytorialnych na jej rzecz, a tak\xc5\xbce obietnicy poczynionej Napoleonowi III, i\xc5\xbc b\xc4\x99dzie po\xc5\x9bredniczy\xc5\x82 w przysz\xc5\x82ych rokowaniach pokojowych. Nie uda\xc5\x82o si\xc4\x99 natomiast do swoich plan\xc3\xb3w pozyska\xc4\x87 Bismarckowi wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci pa\xc5\x84stw niemieckich. W\xc5\x9br\xc3\xb3d nich by\xc5\x82o ca\xc5\x82e po\xc5\x82udnie z Bawari\xc4\x85 na czele, a tak\xc5\xbce Hesja, Nassau i Hanower na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy. W celu zapewnienia bezpiecze\xc5\x84stwa pa\xc5\x84stwu pruskiemu w nadchodz\xc4\x85cym konflikcie, Hesja, Nassau i Hanower zosta\xc5\x82y zaj\xc4\x99te._NEWLINE_Bismarck liczy\xc5\x82 si\xc4\x99 z tym, i\xc5\xbc walka z Austri\xc4\x85 mo\xc5\xbce si\xc4\x99 okaza\xc4\x87 wyj\xc4\x85tkowo ci\xc4\x99\xc5\xbcka. Nadziej\xc4\x99 pok\xc5\x82ada\xc5\x82 premier w armii pruskiej, kt\xc3\xb3ra od pewnego czasu by\xc5\x82a intensywnie modernizowana, w czym znaczny udzia\xc5\x82 mia\xc5\x82 Bismarck, kt\xc3\xb3ry zdoby\xc5\x82 niezb\xc4\x99dne \xc5\x9brodki z bud\xc5\xbcetu._NEWLINE_Wojna prusko-austriacka wybuch\xc5\x82a w 1866 roku. Decyduj\xc4\x85cym starciem okaza\xc5\x82a si\xc4\x99 bitwa pod Sadow\xc4\x85, kt\xc3\xb3ra rozstrzygn\xc4\x99\xc5\x82a losy konfliktu. Bismarck d\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82 do jak najszybszego zawarcia pokoju. Obawia\xc5\x82 si\xc4\x99 wmieszania innych mocarstw (Francji i Wielkiej Brytanii), zaniepokojonych sukcesami Prus. Mimo nacisk\xc3\xb3w Wilhelma I zrezygnowa\xc5\x82 z odebrania Habsburgom Czech, Moraw lub Austrii w\xc5\x82a\xc5\x9bciwej, tak aby nie czyni\xc4\x87 z nich na przysz\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 wrog\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy d\xc4\x85\xc5\xbcyliby do odwetu. W tym samym celu nie dopu\xc5\x9bci\xc5\x82 tak\xc5\xbce do parady zwyci\xc4\x99stwa w Wiedniu. Pok\xc3\xb3j z naddunajsk\xc4\x85 monarchi\xc4\x85 przewidywa\xc5\x82 rozwi\xc4\x85zanie Zwi\xc4\x85zku Niemieckiego, wykluczenie pa\xc5\x84stwa Habsburg\xc3\xb3w z obr\xc4\x99bu Niemiec, a tak\xc5\xbce uznanie nabytk\xc3\xb3w pruskich w p\xc3\xb3\xc5\x82nocnych i \xc5\x9brodkowych Niemczech, tj. Holsztynu, Hanoweru, Hesji-Kassel, Nassau i Frankfurtu.\n_START_SECTION_\nZmierzch polityki Bismarcka\n_START_PARAGRAPH_\nZaostrzenie sytuacji politycznej w Europie po\xc5\x82owy lat osiemdziesi\xc4\x85tych, Bismarck wykorzysta\xc5\x82 dla powi\xc4\x99kszenia stanu osobowego w armii. Partia Windthorsta zgodzi\xc5\x82a si\xc4\x99 na powi\xc4\x99kszenie armii i jej bud\xc5\xbcetu, kwesti\xc4\x85 sporn\xc4\x85 by\xc5\x82 tylko czas obowi\xc4\x85zywania nowej regulacji. Bismarck opowiada\xc5\x82 si\xc4\x99 za zastosowaniem siedmioletniego okresu obowi\xc4\x85zywania ustawy, za\xc5\x9b opozycja godzi\xc5\x82a si\xc4\x99 przyzna\xc4\x87 wi\xc4\x99kszy bud\xc5\xbcet dla armii na okres trzech lat. Gdy Reichstag odrzuci\xc5\x82 propozycj\xc4\x99 kanclerza, zosta\xc5\x82 natychmiast rozwi\xc4\x85zany. Przed wyborami lutowymi 1887 r. dosz\xc5\x82o do porozumienia mi\xc4\x99dzy konserwatystami, parti\xc4\x85 wolnych konserwatyst\xc3\xb3w i narodowymi libera\xc5\x82ami \xe2\x80\x93 w ten spos\xc3\xb3b powsta\xc5\x82 po raz pierwszy sojusz mi\xc4\x99dzy grupami spo\xc5\x82ecznymi, kt\xc3\xb3re zwalcza\xc5\x82y politycznych przeciwnik\xc3\xb3w pod has\xc5\x82ami narodowymi i obrony Rzeszy przed wrogami. Grunt pod ten sojusz przygotowa\xc5\x82 Bismarck. W wyborach trzy sojusznicze partie zdoby\xc5\x82y wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87, a zawdzi\xc4\x99cza\xc5\x82y j\xc4\x85 zasadzie tzw. wyboru \xc5\x9bcis\xc5\x82ego. W rzeczywisto\xc5\x9bci liczba g\xc5\x82os\xc3\xb3w oddanych na inne partie by\xc5\x82a wi\xc4\x99ksza ni\xc5\xbc ta, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 otrzyma\xc5\x82y partie sojusznicze. Nowy parlament zaakceptowa\xc5\x82 \xc5\xbc\xc4\x85dania kanclerza w sprawie armii._NEWLINE_9 marca 1888 roku zmar\xc5\x82 cesarz Wilhelm I. Na tron wst\xc4\x85pi\xc5\x82 jego syn Fryderyk Wilhelm, kt\xc3\xb3ry przyj\xc4\x85\xc5\x82 imi\xc4\x99 Fryderyka III. 15 czerwca 1888 roku zmar\xc5\x82 na raka gard\xc5\x82a, ust\xc4\x99puj\xc4\x85c miejsca swojemu synowi Wilhelmowi II. Nowy cesarz jeszcze jako ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99-nast\xc4\x99pca tronu wyra\xc5\xbca\xc5\x82 si\xc4\x99 bardzo pozytywnie o Bismarcku. Podobnie by\xc5\x82o z kanclerzem, kt\xc3\xb3ry pocz\xc4\x85tkowo ceni\xc5\x82 sobie m\xc5\x82odego nast\xc4\x99pc\xc4\x99 tronu. Wkr\xc3\xb3tce jednak ich wzajemnie pozytywne relacje uleg\xc5\x82y zmianie._NEWLINE_Powodem by\xc5\x82a r\xc3\xb3\xc5\xbcnica zda\xc5\x84 w kwestiach polityki zagranicznej oraz udzia\xc5\x82 ksi\xc4\x99cia w agitacji nadwornego kaznodziei Stoeckera. Punktem wyj\xc5\x9bcia ostatniego konfliktu by\xc5\x82a polityka socjalna i nieumiej\xc4\x99tno\xc5\x9b\xc4\x87 rozwi\xc4\x85zania kwestii ruchu robotniczego. Mimo zakazu istnienia organizacji socjaldemokratycznych, socjaldemokraci uzyskiwali w wyborach coraz wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 liczb\xc4\x99 mandat\xc3\xb3w, ros\xc5\x82a tak\xc5\xbce liczba i rozmiary strajk\xc3\xb3w. W maju 1889 r. wybuch\xc5\x82 w ca\xc5\x82ych Niemczech olbrzymi strajk g\xc3\xb3rnik\xc3\xb3w, domagaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 podwy\xc5\xbcki p\xc5\x82ac, ograniczenia dnia pracy do o\xc5\x9bmiu godzin i utworzenia komisji robotniczych z zadaniem prowadzenia rokowa\xc5\x84 z pracodawcami. Bismarck uwa\xc5\xbca\xc5\x82 ten strajk za zjawisko o tyle korzystne, \xc5\xbce umo\xc5\xbcliwi ono zbrojn\xc4\x85 rozpraw\xc4\x99 z robotnikami (po dokonaniu tego zamierza\xc5\x82 ograniczy\xc4\x87 prawo wyborcze). Wszystkie stronnictwa by\xc5\x82y temu przeciwne. Na takie rozwi\xc4\x85zanie nie zgadza\xc5\x82 si\xc4\x99 tak\xc5\xbce Wilhelm II, kt\xc3\xb3ry obawia\xc5\x82 si\xc4\x99, \xc5\xbce Rosja skorzysta z wojny domowej w Rzeszy, aby j\xc4\x85 zaatakowa\xc4\x87. Pod naciskiem cesarza w\xc5\x82a\xc5\x9bciciele kopal\xc5\x84 zgodzili si\xc4\x99 na podwy\xc5\xbck\xc4\x99 p\xc5\x82ac i strajk zako\xc5\x84czy\xc5\x82 si\xc4\x99 kompromisem. Jednocze\xc5\x9bnie wy\xc5\x82oni\xc5\x82a si\xc4\x99 kwestia ponownego przed\xc5\x82u\xc5\xbcenia ustawy antysocjalistycznej z 1878 roku. Narodowi libera\xc5\x82owie \xc5\xbc\xc4\x85dali usuni\xc4\x99cia z ustawy postanowienia umo\xc5\xbcliwiaj\xc4\x85cego deportacj\xc4\x99 dzia\xc5\x82aczy socjalistycznych. W wyniku braku odpowiedzi kanclerza wyci\xc4\x85gni\xc4\x99to wniosek, \xc5\xbce nie zgadza si\xc4\x99 on na jakiekolwiek zmiany w ustawie. W rezultacie 25 stycznia 1890 roku Reichstag odrzuci\xc5\x82 projekt przed\xc5\x82u\xc5\xbcenia ustawy, przez co socjaldemokracja sta\xc5\x82a si\xc4\x99 ponownie stronnictwem legalnym._NEWLINE_20 lutego 1890 roku odby\xc5\x82y si\xc4\x99 wybory do Reichstagu, kt\xc3\xb3re zdecydowa\xc5\x82y o upadku Bismarcka. Partia Centrum zdoby\xc5\x82a rekordow\xc4\x85 liczb\xc4\x99 mandat\xc3\xb3w, bo 106 na 397, wolnomy\xc5\x9blni podwoili sw\xc3\xb3j stan posiadania \xe2\x80\x93 67 mandat\xc3\xb3w, socjaldemokraci uzyskali najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 liczb\xc4\x99 g\xc5\x82os\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 20% cho\xc4\x87 tylko 35 mandat\xc3\xb3w. W tej sytuacji kanclerz zacz\xc4\x85\xc5\x82 jeszcze intensywniej my\xc5\x9ble\xc4\x87 nad zamachem stanu poprzez ograniczenie prawa wyborczego, wielokrotne rozwi\xc4\x85zywanie Reichstagu a\xc5\xbc do uzyskania pos\xc5\x82usznej wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci i zgniecenia ewentualnych rozruch\xc3\xb3w si\xc5\x82\xc4\x85 zbrojn\xc4\x85. Cesarz nie zgodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 na to. Bismarck przedstawi\xc5\x82 mu dekret z 1852 roku. Nast\xc4\x99pnie Bismarck odby\xc5\x82 rozmow\xc4\x99 z Windthorstem, kt\xc3\xb3ry tak\xc5\xbce by\xc5\x82 zaniepokojony z powodu sukcesu socjaldemokrat\xc3\xb3w. Cesarz uzna\xc5\x82 t\xc4\x99 rozmow\xc4\x99 za dow\xc3\xb3d nielojalno\xc5\x9bci i 15 marca za\xc5\xbc\xc4\x85da\xc5\x82 anulowania dekretu z 1852 roku. 20 marca 1890 roku Otto von Bismarck z\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 dymisj\xc4\x99.\n_START_SECTION_\nPolityka zagraniczna\n_START_PARAGRAPH_\nW 1873 jako kanclerz Rzeszy doprowadzi\xc5\x82 do zawarcia Sojuszu Trzech Cesarzy, jednak ostatecznie nie zapobieg\xc5\x82 powstaniu koalicji Rosji i Francji (tzw. koszmar koalicji, fr. cauchemar des coalitions), co oznacza\xc5\x82o w przysz\xc5\x82o\xc5\x9bci wojn\xc4\x99 na dw\xc3\xb3ch frontach i przegran\xc4\x85 Niemiec.\n_START_SECTION_\nPa\xc5\x84stwo opieku\xc5\x84cze\n_START_PARAGRAPH_\nNiemcy mia\xc5\x82y tradycj\xc4\x99 program\xc3\xb3w socjalnych w Prusach i Saksonii, kt\xc3\xb3re rozpocz\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 ju\xc5\xbc w 1840 roku. Wprowadzone w 1880 roku programy ubezpiecze\xc5\x84 spo\xc5\x82ecznych by\xc5\x82y pierwszymi na \xc5\x9bwiecie i sta\xc5\x82y si\xc4\x99 wzorem dla innych kraj\xc3\xb3w i podstawami nowoczesnego pa\xc5\x84stwa opieku\xc5\x84czego. Bismarck wprowadzi\xc5\x82 emerytury, ubezpieczenia nast\xc4\x99pstw nieszcz\xc4\x99\xc5\x9bliwych wypadk\xc3\xb3w, opieki medycznej i ubezpieczenia od bezrobocia. Zdoby\xc5\x82 konserwatywne wsparcie, podci\xc4\x85\xc5\x82 slogany socjalist\xc3\xb3w. Socjali\xc5\x9bci zawsze g\xc5\x82osowali przeciwko jego propozycjom. Jego paternalistyczne programy zyska\xc5\x82y poparcie niemieckiego przemys\xc5\x82u, poniewa\xc5\xbc ich celem by\xc5\x82o zdobycie poparcia klas pracuj\xc4\x85cych dla imperium i zmniejszenie odp\xc5\x82ywu emigrant\xc3\xb3w do Ameryki, gdzie p\xc5\x82ace by\xc5\x82y wy\xc5\xbcsze, ale opieka spo\xc5\x82eczna nie istnia\xc5\x82a. Politycznie mia\xc5\x82 pozyska\xc4\x87 Parti\xc4\x99 Centrum, kt\xc3\xb3ra reprezentowa\xc5\x82a pracownik\xc3\xb3w katolickich, ale socjali\xc5\x9bci pozostali wrogo nastawieni._NEWLINE_System opieki spo\xc5\x82ecznej, wprowadzony przez Bismarcka, zwolni\xc5\x82 ludzi z konieczno\xc5\x9bci przedk\xc5\x82adania lojalno\xc5\x9bci wzgl\xc4\x99dem swojego rodzinnego klanu (kt\xc3\xb3ry poprzednio gwarantowa\xc5\x82 opiek\xc4\x99 cz\xc5\x82onkom rodziny niezdolnym do pracy), ponad lojalno\xc5\x9b\xc4\x87 wobec pa\xc5\x84stwa. Niemcy mogli po\xc5\x9bwi\xc4\x99ci\xc4\x87 wszystkie swoje si\xc5\x82y na prac\xc4\x99 na rzecz pa\xc5\x84stwa, bo mogli ufa\xc4\x87, \xc5\xbce w przypadku choroby, wypadku lub na staro\xc5\x9b\xc4\x87 pa\xc5\x84stwo si\xc4\x99 nimi zaopiekuje.\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbycie rodzinne\n_START_PARAGRAPH_\nTu\xc5\xbc po rozpocz\xc4\x99ciu dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci politycznej Bismarck pozna\xc5\x82 Joann\xc4\x99 von Puttkamer (ur. 1824, zm. 1894), z kt\xc3\xb3r\xc4\x85 ju\xc5\xbc w lipcu 1847 r. dosz\xc5\x82o do zar\xc4\x99czyn. Mimo i\xc5\xbc Joanna nie posiada\xc5\x82a ani nadzwyczajnej urody, ani wykszta\xc5\x82cenia, to ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwo z Bismarckiem okaza\xc5\x82o si\xc4\x99 wyj\xc4\x85tkowo udane (trwa\xc5\x82o czterdzie\xc5\x9bci siedem lat, a\xc5\xbc do \xc5\x9bmierci Joanny). Bismarck by\xc5\x82 szczeg\xc3\xb3lnie pod wra\xc5\xbceniem charakteru Joanny, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 okre\xc5\x9bli\xc5\x82 w rozmowie z bratem jako: wyj\xc4\x85tkowego ducha i nadzwyczaj szlachetnego charakteru. Silne uczucie, jakie \xc5\xbcywi\xc5\x82 kanclerz do swojej \xc5\xbcony, potwierdzaj\xc4\x85 liczne zachowane listy. Joanna nie miesza\xc5\x82a si\xc4\x99 do dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci politycznej m\xc4\x99\xc5\xbca, mimo to zawsze stawa\xc5\x82a przeciwko jego wrogom, w stosunku do kt\xc3\xb3rych by\xc5\x82a bardziej zawzi\xc4\x99ta ni\xc5\xbc sam Bismarck._NEWLINE_Bismarck i Joanna mieli troje dzieci: c\xc3\xb3rk\xc4\x99 Mari\xc4\x99 (ur. 1848) oraz syn\xc3\xb3w Herberta (ur. 1849) i Wilhelma (ur. 1852). Bismarck by\xc5\x82 czu\xc5\x82ym i opieku\xc5\x84czym ojcem, swojej rodzinie stara\xc5\x82 si\xc4\x99 po\xc5\x9bwi\xc4\x99ca\xc4\x87 jak najwi\xc4\x99cej czasu, oczywi\xc5\x9bcie na ile pozwala\xc5\x82y obowi\xc4\x85zki polityka. \xc5\xbbelazny Kanclerz miewa\xc5\x82 zauroczenia w stosunku do innych kobiet, jak to z 1862 r. w stosunku do m\xc5\x82odej Rosjanki Marii Or\xc5\x82owej. Jednak owe sytuacje nie wp\xc5\x82yn\xc4\x99\xc5\x82y na stabilno\xc5\x9b\xc4\x87 ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwa kanclerza. Swoim dzieciom, a p\xc3\xb3\xc5\xbaniej wnukom okazywa\xc5\x82 wiele mi\xc5\x82o\xc5\x9bci, jednak kiedy chodzi\xc5\x82o o pewne zasady lub przekonania, bywa\xc5\x82 nieust\xc4\x99pliwy. Z tego powodu w 1881 sprzeciwi\xc5\x82 si\xc4\x99 zwi\xc4\x85zkowi i ewentualnemu ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwu syna Herberta z rozw\xc3\xb3dk\xc4\x85, starsz\xc4\x85 o dziesi\xc4\x99\xc4\x87 lat ksi\xc4\x99\xc5\xbcn\xc4\x85 Elisabeth zu Carolath-Beuthen, kt\xc3\xb3ry to fakt uwa\xc5\xbca\xc5\x82 za niebezpieczny dla kariery potomka._NEWLINE_Dla \xc5\xbcycia rodzinnego Bismarcka najlepszym okresem by\xc5\x82o sprawowanie funkcji pos\xc5\x82a we Frankfurcie. Prowadzi\xc5\x82 tam bujne \xc5\xbcycie towarzyskie, odbywa\xc5\x82 cz\xc4\x99ste podr\xc3\xb3\xc5\xbce. Razem z \xc5\xbcon\xc4\x85 prowadzi\xc5\x82 dom otwarty. Przysz\xc5\x82y kanclerz oddawa\xc5\x82 si\xc4\x99 swoim pasjom: polowaniom i przeja\xc5\xbcd\xc5\xbckom konnym. Bismarck uwielbia\xc5\x82 lasy, mawia\xc5\x82 o sobie, \xc5\xbce jest maniakiem drzew. Do Petersburga, jak i do Pary\xc5\xbca Bismarck nie zabra\xc5\x82 rodziny, chc\xc4\x85c si\xc4\x99 skupi\xc4\x87 na pracy i zdobywaniu do\xc5\x9bwiadczenia. Po zjednoczeniu Niemiec kanclerz zosta\xc5\x82 uhonorowany, za zas\xc5\x82ugi dla ojczyzny, kwot\xc4\x85 400 tysi\xc4\x99cy talar\xc3\xb3w. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 tej kwoty zosta\xc5\x82a przeznaczona na zakup maj\xc4\x85tku w Warcinie.\n_START_SECTION_\nOstatnie lata \xc5\xbcycia\n_START_PARAGRAPH_\nPo dymisji w roku 1890 by\xc5\x82y kanclerz zamieszka\xc5\x82 w Warcinie i Fredrichsruh. Maj\xc4\x85c teraz nadmiar wolnego czasu, napisa\xc5\x82 z pomoc\xc4\x85 Lothara Buchera swoje wspomnienia \xe2\x80\x93 Gedanken und Erinnerungen. Sk\xc5\x82ada\xc5\x82y si\xc4\x99 one z trzech tom\xc3\xb3w. Pierwsze dwa zosta\xc5\x82y wydane zaraz po \xc5\x9bmierci Bismarcka, od razu bij\xc4\x85c rekordy sprzeda\xc5\xbcy. Natomiast trzeci tom dotycz\xc4\x85cy m.in. kulis\xc3\xb3w dymisji Bismarcka i oceny panuj\xc4\x85cego cesarza, mia\xc5\x82 zosta\xc4\x87 wydany dopiero po \xc5\x9bmierci Wilhelma II. Tak jednak si\xc4\x99 nie sta\xc5\x82o, gdy\xc5\xbc ze wzgl\xc4\x99du na abdykacj\xc4\x99 w\xc5\x82adcy w 1918 r. wydawca uzna\xc5\x82, i\xc5\xbc mo\xc5\xbce j\xc4\x85 wyda\xc4\x87 wcze\xc5\x9bniej, co nast\xc4\x85pi\xc5\x82o w 1921._NEWLINE_By\xc5\x82y kanclerz by\xc5\x82 uwielbiany przez spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwo, natomiast cesarz i jego otoczenie czu\xc5\x82o do Bismarcka niech\xc4\x99\xc4\x87. Postawa ta przejawia\xc5\x82a si\xc4\x99 w okazywaniu lekcewa\xc5\xbcenia i pomniejszaniu zas\xc5\x82ug. Jednym z takich niechlubnych przyk\xc5\x82ad\xc3\xb3w by\xc5\x82a okazja \xc5\x9blubu syna Bismarcka \xe2\x80\x93 Herberta z w\xc4\x99giersk\xc4\x85 arystokratk\xc4\x85 Margaret\xc4\x85 Hoyos w Wiedniu w 1892 roku. Wtedy to kanclerz Leo Caprivi zabroni\xc5\x82 ambasadorowi niemieckiemu w Austro-W\xc4\x99grzech przyjmowania zaproszenia na \xc5\x9blub Herberta, a tym bardziej spotykania si\xc4\x99 z bawi\xc4\x85cym w Wiedniu Bismarckiem. Prosi\xc5\x82 tak\xc5\xbce cesarza Franciszka J\xc3\xb3zefa I o to, by nie podejmowa\xc5\x82 by\xc5\x82ego kanclerza. Dla Bismarcka by\xc5\x82 to szczeg\xc3\xb3lnie bolesny cios. Napi\xc4\x99tej sytuacji za bardzo nie zmieni\xc5\x82o symboliczne pojednanie Wilhelma II z Bismarckiem w Berlinie 26 stycznia 1894 r. Jednak gor\xc4\x85ce przyj\xc4\x99cie by\xc5\x82ego kanclerza ze strony kilkuset tysi\xc4\x99cy mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w stolicy udowodni\xc5\x82o, \xc5\xbce ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 wci\xc4\x85\xc5\xbc cieszy si\xc4\x99 wielk\xc4\x85 popularno\xc5\x9bci\xc4\x85._NEWLINE_Bismarck w ostatnich latach swojego \xc5\xbcycia wci\xc4\x85\xc5\xbc \xc5\xbcywo interesowa\xc5\x82 si\xc4\x99 polityk\xc4\x85. Nadal za du\xc5\xbco jad\xc5\x82 i pi\xc5\x82 (w pewnym momencie wa\xc5\xbcy\xc5\x82 120 kg), co jednak z czasem dzi\xc4\x99ki lekarzom uda\xc5\x82o si\xc4\x99 ograniczy\xc4\x87. Z wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 intensywno\xc5\x9bci\xc4\x85 trapi\xc5\x82y Bismarcka choroby, kt\xc3\xb3re powodowa\xc5\x82y u niego rozdra\xc5\xbcnienie. Stale uskar\xc5\xbca\xc5\x82 si\xc4\x99 na b\xc3\xb3l \xc5\xbco\xc5\x82\xc4\x85dka, kt\xc3\xb3ry \xc5\x82agodzi\xc5\x82 stosuj\xc4\x85c opium. 27 listopada 1894 roku w Warcinie zmar\xc5\x82a jego \xc5\xbcona Joanna. Dla Bismarcka okaza\xc5\x82o si\xc4\x99 to prawdziwym ciosem, z kt\xc3\xb3rego nie potrafi\xc5\x82 si\xc4\x99 otrz\xc4\x85sn\xc4\x85\xc4\x87. Do roku 1896 prawie w og\xc3\xb3le nie przyjmowa\xc5\x82 go\xc5\x9bci, ani nie pojawia\xc5\x82 si\xc4\x99 publicznie. Od \xc5\x9bmierci \xc5\xbcony Bismarckiem opiekowa\xc5\x82a si\xc4\x99 c\xc3\xb3rka Maria. Jego stan zdrowia widocznie si\xc4\x99 pogarsza\xc5\x82. 30 lipca 1898 roku we Friedrichsruh, zmar\xc5\x82 w wieku 83 lat.\n_START_SECTION_\nOdznaczenia\n_START_PARAGRAPH_\n31 grudnia 1885 zosta\xc5\x82 odznaczony papieskim Orderem Najwy\xc5\xbcszym Chrystusa. Bismarck wymusza\xc5\x82 jego nadanie ju\xc5\xbc od 1874 na Leonie XIII w zamian za uwolnienie z wi\xc4\x99zienia kardyna\xc5\x82a Mieczys\xc5\x82awa Led\xc3\xb3chowskiego, kt\xc3\xb3ry zosta\xc5\x82 uwi\xc4\x99ziony w ramach kulturkampfu za pozwolenie ksi\xc4\x99\xc5\xbcom na nauk\xc4\x99 i nabo\xc5\xbce\xc5\x84stwa po polsku. Nadanie to by\xc5\x82o zamierzon\xc4\x85 najwy\xc5\xbcsz\xc4\x85 obraz\xc4\x85 dla Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a, gdy\xc5\xbc Bismarck by\xc5\x82 zdeklarowanym antykatolikiem. Oficjalnie nadanie by\xc5\x82o wyrazem wdzi\xc4\x99czno\xc5\x9bci za wk\xc5\x82ad kanclerza w rozwi\xc4\x85zaniu sporu z Hiszpani\xc4\x85 o Karoliny. W 1855 otrzyma\xc5\x82 Krzy\xc5\xbc Wielki Orderu Zas\xc5\x82ugi Filipa Wspania\xc5\x82omy\xc5\x9blnego.\n_START_SECTION_\nUpami\xc4\x99tnienie\n_START_PARAGRAPH_\nWyrazem du\xc5\xbcego uznania jego osoby w spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwie by\xc5\x82o powstanie blisko 250 tak zwanych Wie\xc5\xbc Bismarcka, wybudowanych na jego cze\xc5\x9b\xc4\x87. Pierwsze tego typu obiekty powsta\xc5\x82y jeszcze za \xc5\xbcycia kanclerza, a ostatnia wie\xc5\xbca zosta\xc5\x82a oddana do u\xc5\xbcytku w roku 1926 w Polanowie._NEWLINE_Jego nazwiskiem nazwano w III Rzeszy pancernik.'