ഋഷിതുല്യനായ സുമന്ത്രര് പ്രജാക്ഷേമ തത്പരനായ ഒരു രാജാവിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി അദ്ദേഹത്തിന്റെ മന്ത്രിയാണ്. ഇക്കാര്യത്തില് ദശരഥന് മാത്രമല്ല രാമനും, കോസലത്തിലെ പ്രജകളാക്കെത്തന്നെയും ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്. രാഷ്ട്രതന്ത്രജ്ഞനും ബുദ്ധിശാലിയും നയകോവിദനും സര്വോപരി കറകളഞ്ഞ രാജ്യസ്നേഹിയുമായിരുന്നു ദശരഥന്റെ മന്ത്രിയായ സുമന്ത്രര്. മന്ത്രി വിശ്വസ്തനായിരുന്നാല് മാത്രം പോരാ, രാജാവിന്റെ ഇംഗിതമറിഞ്ഞ് അതിന്റെ ഗുണദോഷവശങ്ങള് ഉപദേശിക്കാന് പ്രാപ്തനുമായിരിക്കണം. ഈ ഗുണങ്ങളെല്ലാം തികഞ്ഞ മന്ത്രിയായതിനാലാണ് സുമന്ത്രര് അയോധ്യയ്ക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടവനായിത്തീര്ന്നത്. രാജ്യഭരണകാര്യങ്ങളില് ദശരഥന്റെ വലംകൈയായി പ്രവര്ത്തിച്ചത് സുമന്ത്രരാണ്. അരചനോടുള്ള വിധേയത്വം, നിഷ്കളങ്കമായ രാജഭക്തി, രാജാവിനു തുല്യമായ ജ്ഞാനം, രാജാവിന്റെ മനസ്സു വായിച്ചറിയാനുള്ള സിദ്ധി, ദ്രവ്യത്തില് ആര്ത്തിയില്ലായ്മ എന്നീ ഗുണങ്ങളായിരിക്കണം സുമന്ത്രരെ മുഖ്യോപദേഷ്ടാവായി നിയോഗിക്കാന് ദശരഥനു പ്രേരണയായത്. അനപത്യനായ ദശരഥന് പിന്ഗാമിയില്ലാത്ത അവസ്ഥ പരിഹരിക്കുന്നതിനുള്ള മാര്ഗം നിശ്ചയിക്കാന് അദ്ദേഹം കൂടിയാലോചിക്കുന്നത് സുമന്ത്രരോടാണെന്നതുതന്നെ രാജാവിന് തന്റെ മന്ത്രിയിലുള്ള വിശ്വാസത്തെയാണു കാണിക്കുന്നത്. സുമന്ത്രര് കേള്ക്കാനിടയായിട്ടുള്ള ഋശ്യശൃംഗന്റെ കഥ അദ്ദേഹം രഹസ്യമായി ദശരഥന് പറഞ്ഞുകൊടുക്കുകയും മുനിയെ വരുത്തി യാഗംനടത്തിച്ച് പുത്രസൗഭാഗ്യം നേടാമെന്ന മോഹം രാജാവില് ജനിപ്പിക്കുകയുംചെയ്യുന്നു. അധ്യാത്മരാമായണത്തില് വസിഷ്ഠനാണ് ദശരഥനെ ഇങ്ങനെ ഉപദേശിക്കുന്നത്. ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തില് ദശരഥന് ഇതേ അനുഭവം ആവര്ത്തിക്കുമെന്ന് സനല് കുമാരന് പറഞ്ഞതായും സുമന്ത്രര് ബോധിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. മന്ത്രിയുടെ ഉപദേശം സ്വീകരിച്ച് വസിഷ്ഠനോടാലോചിച്ചാണ് ദശരഥന് അശ്വമേധയാഗം നടത്തുന്നത്. വാല്മീകി രാമായണത്തില് അശ്വമേധ യാഗത്തിനുശേഷം ദശരഥനു നാലു പുത്രന്മാരുണ്ടാകുമെന്ന് ഋശ്യശൃംഗന് അനുഗ്രഹിക്കുകയും അദ്ദേഹം പുത്ര കാമേഷ്ടിയാഗം ചെയ്യാമെന്ന് ഏല്ക്കുകയുമാണ്.രാമാഭിഷേകഘട്ടത്തില് സുമന്ത്രര്ക്ക് ദശരഥന് മുഖ്യ ചുമതലകള് നല്കുന്നു. മന്ത്രി എന്ന നിലയ്ക്കും സൂതന് എന്ന നിലയ്ക്കും ഒരേ സമയം കര്ത്തവ്യങ്ങളനുഷ്ഠിക്കാനുണ്ട് അവിടെ സുമന്ത്രര്ക്ക്. കൈകേയിയുടെ ശാഠ്യത്തില് രാമാഭിഷേകത്തിനു മുടക്കം സംഭവിച്ചെന്ന വര്ത്തമാനം അറിയുന്നതിനു മുമ്ബ്, വസിഷ്ഠന്റെ നിര്ദേശപ്രകാരം എല്ലാ ഒരുക്കങ്ങളും പൂര്ത്തിയായ വിവരമറിയിക്കാന് സുമന്ത്രര് ദശരഥന്റ പള്ളിയറവാതില്ക്കലെത്തുന്നു. മന്നോര്മന്നവ, മംഗളകര്മ നിര്വഹണത്തിന്, മേരു പര്വതശിഖരത്തില് പ്രകാശിക്കുന്ന പ്രഭാകരനെപ്പോലെ അവിടുന്ന് എഴുന്നേല്ക്കണേ. ചന്ദ്രന്, സൂര്യന്, മുപ്പുരാരിയായ പരമേശ്വരന്, വൈശ്രവണന്, വരുണന്, അഗ്നിദേവന്, ഇന്ദ്രന് മുതലായ ദേവവര്യന്മാര് കാകുല്സ്ഥനായ അവിടേക്ക് വിജയം നല്കട്ടെ എന്ന് ആശംസിച്ചാണ് സുമന്ത്രര് രാജാവിനെ ഉണര്ത്തുന്നത്. കൈകേയിയുടെയും ദശരഥന്റെയും ആവശ്യപ്രകാരം സുമന്ത്രര് രാമന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു പോകുമ്ബോള് അലംകൃതമായ കൊട്ടാരവും പ്രജകളുടെ ഉത്സാഹവും കാണുന്ന സുമന്ത്രരുടെ ആവേശം മഹര്ഷി വര്ണിച്ചിട്ടുണ്ട്. രാമന്റെ മന്ദിരത്തിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്ന സുമന്ത്രരെ വാല്മീകി അവതരിപ്പിക്കുന്നത് ഇങ്ങനെയാണ്: ദശരഥ മഹാരാജ സാരഥി കൈലാസാചല തുല്യമായ എഴുനിലമാളികയിലേക്ക് അമൂല്യരത്ന ശോഭിതമായ സാഗരത്തില് മത്സ്യമെന്ന പോലെ പ്രവേശിച്ചു.പിതൃഹൃദയമായി പ്രശോഭിക്കുന്ന സുമന്ത്രര് എന്നാണ് രാമന് തന്റെ മന്ത്രിയെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. സുമന്ത്രരെപ്പറ്റി രാമന് സീതയോടു പറയുമ്ബോഴും അദ്ദേഹത്തിനു രാമന് കല്പിച്ചിരിക്കുന്ന സ്ഥാനമെന്തെന്നു വ്യക്തമാകുന്നുണ്ട് : ഏതൊരു മഹാസഭയിലും പ്രശോഭിക്കുന്ന ദൂതന് സുമന്ത്രര് എനിക്ക് അര്ഥകാമങ്ങള് വര്ധിപ്പിക്കുന്നവനുമാണ്.രാമന് സുമന്ത്രരോടുള്ള ഹൃദയൈക്യവും സുമന്ത്രര്ക്കു രാമനോടുള്ള ഭക്തിയും വ്യക്തമായി പ്രകടമാകുന്നത് രാമനെ വനത്തില് വിട്ട് വിടപറയുന്ന സന്ദര്ഭത്തിലാണ്. ശൃംഗിവേരപുരത്തെത്തിയ ശേഷം രാമന് സുമന്ത്രരോടു പറയുന്നു: സുമന്ത്രരേ, ഈ തീരത്തില് അസംഖ്യം പൂവും കായും തളിരുമണിഞ്ഞു നില്ക്കുന്ന ഈ വലിയ ഓട വൃക്ഷച്ചുവട്ടില് നമുക്ക് ഇന്നു താമസിക്കാം. ഗംഗാതീരത്ത്, ഗുഹന്റെ തോണിയില്ക്കയറി ഗംഗയ്ക്കക്കരെ പോകാനൊരുമ്ബെടുന്ന രാമന് സുമന്ത്രരോടു വിട പറയുന്ന രംഗം ആരെയും ഗദ്ഗദ കണ്ഠരാക്കും. പ്രഭോ, അടിയന് ഇനി? എന്നു മാത്രമേ സുമന്ത്രര്ക്കു പറയാനാകുന്നുള്ളൂ. അതില് ചോദിക്കാനും പറയാനുമുള്ള എന്തെന്തു കാര്യങ്ങളാണ് കനംതൂങ്ങുന്നത്! രാമനും അതറിയാം. വേഗം മടങ്ങിപ്പോയി മഹാരാജാവിന്റെ കാര്യങ്ങളില് ശ്രദ്ധിക്കാന് രാമന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇതു കേള്ക്കുന്ന സുമന്ത്രര് ഇക്ഷ്വാകു വംശരാജാക്കന്മാര്ക്ക് വനവാസം വിധിച്ചിട്ടുള്ളതാണെന്നു ഓര്മിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു പറയുന്നു: പാവപ്പെട്ടവന്റേതുപോലുള്ള ഈ കാനനവാഴ്ച ആലോചിക്കുമ്ബോള് ബ്രഹ്മചര്യത്തിനും സന്മനസിനും സത്യത്തിനും ശാന്തതയ്ക്കും ഫലമില്ലെന്നു തോന്നുകയാണ്.... സീതാലക്ഷ്മണ സമേതനായ അവിടുന്ന് ദുസ്തരമായ ഈ നിയമം കടന്ന് ഗതി നേടും. സുമന്ത്രരുടെ സാന്ത്വനവചനം കേള്ക്കുന്ന രാമന് തിരിച്ചും സാന്ത്വനിപ്പിക്കുകയാണ്: സുമന്ത്രരേ, രഘുവംശ രാജാക്കന്മാര്ക്ക് അങ്ങയെപ്പോലെയുള്ള ഒരു മിത്രത്തെ കിട്ടിയിട്ടില്ല. മന്ത്രിയെ എന്നല്ല, മിത്രത്തെ എന്നാണ് രാമന് വിശേഷിപ്പിച്ചതെന്ന് ഓര്ക്കുക. ഒഴിഞ്ഞ തേരുമായി അയോധ്യയില് മടങ്ങിയെത്തുമ്ബോള് വീരനായൊരു സേനാനി ഘോരരണത്തില് വീരസ്വര്ഗം പ്രാപിച്ച്, സൂതന് മാത്രമായി കൊണ്ടുവരുന്ന തേരിനെപ്പോലെ ഈ പാഴ് രഥത്തെ കാണുമെന്ന് ആത്മഗതമെന്നോണം പറഞ്ഞുകൊണ്ടാണ് സുമന്ത്രര് വിടവാങ്ങുന്നത്.