Sayku Usmaan Ɓii Fooduye ko o Lollirɗo kadi Usmaan Dan Fojoo (Hawsare; Shehu Usmanu Ɗan Fodiyo ) maa e ɗemɗe Janane Osman Dan Fodio (1754-1817). Ko Winndiyanke e ardiiɗo dawla Pullo jokkunooɗo ɗatal Sunna laaɓu ngal, hanko o Salinooɗo bidi’a (jillindir ngol diina islaamu e finaa-tawaaji).

Nguurndam Usmaan Ɓii Fooduye

O jibinaa ko e saare no wi’ee Marata nder (leydi Niiser hannde) e hitaande 1754. Baaba makko laatino ko Tooroodo jeyaaɗo Fummi Haara Demmbuɓe, Fuuta Tooro, leydi Senegaal hannde.  Ko Dem wonnoo yettoode musidal maɓɓe. Ko e laawol yaadu Makka baaba Usmaan Ɓii Fooduye wonnoo wondude e seteeɓe, sentere wootere darii e leyɗe Hawsa. Baaba makko lutti ɗon o resi o dañi ɓiɓɓe maako, nder burtibe yaadu dina woni Usman on e minnyirawo maako Muhammad Belly. Oon tuma yaadu Makka ko duuɓi heewɗi ko non yimɓe hiirnaange ɗuuɗuɓe daakorii leyɗe funnaange ronki hewtude Makka ronki yiltaade to iwnoo.

Gila nde o wonnoo paykun (cukalel), Sayku Usmaan Ɓii Fooduye woni e janngugol Alqur’aana. Karamoko makko laatino Jibril Ibn Umaar jeyaaɗo e leñol Burdameeɓe maa Tuwaareg’en. Ɓaawo nde o timminoo jannde makko nden, o woni e yiilade e ca’e Hawsaaɓe wano Gobir himo waajoo himo haɗa bid’a e rewugol sanamuuji. Ko non o fuɗɗori darjinde e nder Gobir, yimɓe ɗuuɗuɓe woni e ɗoftaade noddaandu makko haa kanko e yaadiiɓe makko ɓen ɓe fampii jihaadi, ɗum ko e hitaande 1795. Ko non laamɓe Hawsaaɓe ɓen wano on wi’eteeɗo Yunfa ndaari tawi ko maa tiindoda e maɓɓe adal ɓe liɓude laamuuji maɓɓe. E hino ko Dikko Hamdun winndi e on alhaali: Yeddinaaki wonde Seeku Usmaan tuugnoke e musiɓɓe mun caggal nde laamiiɓe hawsa ndoondi konuuji mumen pa’i e juulɓe o tawi feere alaa ko maa o tuugno e musidal makko ngal tawo.. hade makko dañde woɓɓe sabu so wanaa noon o waɗnoo o waawataano noddude jihaadi. 

Sayku Usmaan feri kañum e yimɓe mun ɓen yaari hedde leyɗe takkiiɗe Gobir fii heɓugol faabo Fulɓe egga-hoɗaaɓe yiilotonooɓe e ɗen nokkuuje. Ɓe woni e pooɗondirgol ɗon haa e hitaande 1808 juulɓe ɓen heɓi poolgal timmungal e nder haɓo Alkalawa, ko e ngon Yunfa sahinɗinaa. Sayku Usmaan woni Amiiru (laamɗo juulɓe) Sokoto, laamateeri tuugiindi e sunna lislaamu laaɓuɗo. E hitaande 1815, laatii Sayku nawyii ronkitii, o halfini laamu ngun ɓiɗɗo makko no wi’ee Ahmadu Bello.
Sayku Usmaan maayi Sokoto 1817, ko ɗon kadi o surraa.

Battingol Sayku Usmaan

Sayku Usmaan wallifino ko heewi: gimɗi e fulfulde, e aarabuure, e hawsaare, kañum e defte diina maa laamu. Wootere e majje ko Ihya us sunna wa ixmadul bid'a. E baŋŋe taariika e polotigi, ko e innde jihaadi makko ndin jihaadiiji go’o kadi fampaa e yoga e nokkuuje Afrik Hiirnaange haa laamateeriiji alsilamaaku wano ɗii ɗoo sincaa: laamateeriiji Maasina (sincuɗo: Seeku Ahmadu), Adamaawa (sincuɗo: Moodibbo Aadama), laamateeri Alahajji Umaru Taal.

Nassiji

Sokoto
Pelaajo Sokoto
Fulɓe
Yimɓe Naajeeriya
Mallum'en
Naajeeriya