W książce "Wojna rosyjsko-ukraińska. Pierwsza faza" ukazany został pierwszy okres inwazji rosyjskiej na Ukrainę od 24 lutego do 11 listopada 2022 r. Na jego początku nad Kijowem zawisła śmiertelna groźba utraty niepodległości. Udało się ją zlikwidować. W następnych tygodniach siły ukraińskie rozpoczęły operację wyzwalania okupowanych terytoriów. W końcu opisywanego okresu Siły Zbrojne Ukrainy wyzwoliły Chersoń. 11 listopada 2022 r. świat zobaczył, że to Kijów ma inicjatywę operacyjną na wojnie, a Rosjanie muszą się wycofać za Dniepr. Jednocześnie zakończył się etap manewrowy i rozpoczęła się jej druga faza: wojna na wyniszczenie i wyczerpanie. Zapraszamy do lektury fragmentu reportażu.
Działania wojenne na morzu
Rosyjska Flota Czarnomorska rozpoczęła wojnę z pozycji absolutnej dominacji i już w pierwszych dniach podjęła zdecydowane działania ofensywne, atakując Wyspę Węży, wysadzając desant w okolicy Mariupola, zakładając blokadę morską portów ukraińskich, a także pozorując możliwą operację desantowa w rejonie Odessy.
Siły rosyjskie na morzu osłabiła jednak decyzja Turcji z 28 lutego 2022 r. – Ankara, wypełniając postanowienia konwencji z Montreux z 1936 r., zamknęła Cieśniny Dardanelskie, i od tej pory żaden okręt nie mógł wejść ani wyjść z Morza Czarnego. Rosjanie najwyraźniej się tego nie spodziewali, ponieważ zakładali dalsze wzmocnienie Floty Czarnomorskiej jednostkami z innych flot. Już 1 marca 2022 r. turecki minister spraw zagranicznych Mevlüt Çavuşoğlu poinformował, że jego państwo nie przepuściło trzech z czterech rosyjskich jednostek, które chciały wejść na Morze Czarne. Były to dwa niszczyciele i fregata. Pozwolono przejść jedynie okrętowi rozpoznawczemu.
W ten sposób Flota Czarnomorska została odcięta od jakichkolwiek dodatkowych okrętów, które mogłyby ją wesprzeć, a w dodatku utraciła jedną nowoczesną fregatę "Admirał Grigoriewicz" i okręt podwodny "Krasnodar". Musiały one pozostać na Morzu Śródziemnym – im także odmówiono przejścia. Pozytywem z punktu widzenia Rosjan było to, że w rejonie nie mogły się też pojawić dodatkowe jednostki NATO, w tym w szczególności potężne siły amerykańskie. Ostatni okręt US Navy opuścił Morze Czarne w grudniu 2021 r.
Od tej pory na Morzu Śródziemnym przez wiele miesięcy błąkały się rosyjskie okręty różnych typów i klas, które korzystały z bazy Tartus w Syrii albo starały się o przyjęcie w innych portach śródziemnomorskich. Próbowano stacjonować m.in. w Limassol na Cyprze, ale Rosjan stamtąd wyrzucono. W tej sytuacji do jesieni 2022 r. większość rosyjskich jednostek bez znalezienia "zadowalającego rozwiązania" została wycofana do swoich macierzystych flot. Przykładowo krążownik "Wariag", bliźniak "Moskwy", czekał na zmianę sytuacji politycznej wraz z dwoma niszczycielami aż do października 2022 r. i ostatecznie wysłano go z powrotem do Władywostoku.
Wyspa węży
Wyspa Węży leży na styku wód terytorialnych Ukrainy i Rumunii i przez długi czas stanowiła punkt sporny między tymi państwami. Ten, kto ją posiada, ma prawa do okolicznych wód jako wyłącznej strefy ekonomicznej, a dna wód obfitują w złoża naturalne. Wyspa ostatecznie pozostała przy Ukrainie, która dla podkreślenia swoich praw w 2007 r. zdecydowała się na budowę na niej osady Biłe, w której zamieszkało 30 osób. Obszar Wyspy Węży to zaledwie 1 km kw. powierzchni i poza zabudowaniami mieszkalnymi i magazynowymi oraz helipadem praktycznie nic na niej nie ma. Nawet lasów, w których można byłoby się ukryć w przypadku bombardowania przez przeciwnika.
Mimo to znaczenie wyspy jest duże nie tylko z punktu widzenia ekonomii, ale także wojskowego. Ten, kto ją kontroluje, może rozmieścić na niej systemy rakiet ziemia–woda i ziemia–powietrze, a także sensory – na wyspie i okolicznych platformach morskich. W ten sposób jedna ze stron mogła zabezpieczyć ruch towarowy między portem w Odessie a resztą świata, a druga w znaczącym stopniu go utrudnić. Ważne było to, kto będzie kontrolował wyspę po ustaniu działań wojennych – jeżeli Rosja, to ukraińskie transporty już zawsze byłyby zdane na łaskę Moskwy.
Wyspa Węży znajduje się ok. 260 km od rosyjskiej bazy w Sewastopolu i mniej niż 40 km od najbliższego wybrzeża ukraińskiego w obwodzie odeskim. Z tego powodu strona ukraińska mogła przed wybuchem wojny uważać ją za stosunkowo bezpieczną.
Do dzisiaj nie ma zgody co do tego, jakie siły mieli na wyspie Ukraińcy 24 lutego – strona ukraińska twierdziła, że znajduje się na niej kilkunastu członków ukraińskiej Straży Granicznej, Rosjanie z kolei, że 82 żołnierzy. Kiedy 24 lutego 2023 r. po południu zbliżył się do niej zespół okrętów rosyjskich w składzie: krążownik "Moskwa" i patrolowiec "Wasilij Bykow", los wyspy był właściwie przesądzony. Na rosyjskie wezwanie do poddania się, nadawane przez krążownik "Moskwa", strażnik graniczny Roman Hrybow odpowiedział słynnymi słowami, które na polski najłatwiej przetłumaczyć jako: "Rosyjski okręcie, pi***ol się!".
Zostało to utrwalone na filmie i wkrótce powielały to media na całym świecie. Moralne zwycięstwo zostało odniesione, jednak tego samego wieczoru utracono łączność z wyspą, a o 22.00 Ukraińcy przyznali się do jej utraty. Przy okazji Rosjanie zdobyli też cywilny statek "Sapphire" i wzięli do niewoli jego załogę. Podobnie jak w przypadku polskiego Westerplatte zaczęto mówić, że po ciężkim bombardowaniu Rosjanie dokonali desantu na wyspę i wszyscy obrońcy zginęli.
Ostatecznie okazało się, że prawdopodobnie nie zginął nikt, a załoga po prostu poddała się w obliczu beznadziejnej sytuacji.
Rosyjska operacja była dość odważna, biorąc pod uwagę położenie geograficzne Wyspy Węży – oddalonej od własnych baz i praktycznie pod nosem ukraińskim. Choć pozbawieni wartościowych okrętów bojowych, Ukraińcy dysponowali jednak lotnictwem, które mogło zadać zespołowi poważne straty. Tak się jednak nie stało, co można zrzucić, z jednej strony, na karb szoku, jaki wystąpił w całych Siłach Zbrojnych Ukrainy, a z drugiej – na to, że krążownik "Moskwa" zapewniał operacji potężny parasol ochronny swoimi systemami przeciwlotniczymi.
Rosjanie twierdzili następnie, że Ukraińcy zareagowali na zajęcie wyspy już 25 lutego, próbując przeprowadzić atak na pokładach 16 niewielkich jednostek pływających. Rosyjska agencja TASS podała wręcz, że zaatakowano rosyjskie jednostki, które ewakuowały schwytanych żołnierzy ukraińskich.
Próba ta miała zostać udaremniona, a część okrętów ukraińskich – zatopiona. Dzisiaj wydaje się jednak, że atak ten nie miał miejsca i było to dzieło rosyjskiej propagandy. 24 marca doszło do uwolnienia przez Rosjan 19 cywilów – marynarzy z "Sapphira", i – w ramach wymiany jeńców – 10 strażników granicznych, w tym Hrybowa. Do dzisiaj nie jest jasne, ilu Ukraińców było na Wyspie Węży 24 lutego ani czy doszło do jej ostrzału i walk, czy też od razu do kapitulacji.