DIE HOOGSTE HOF VAN APPÈL
VAN SUID-AFRIKA

RAPPORTEERBAAR

Saaknommer :  373/2002

In die saak tussen :

DIE MINISTER VAN VEILIGHEID
EN SEKURITEIT                                      EERSTE APPELLANT
DIE NASIONALE KOMMISSARIS
VAN DIE SUID-AFRIKAANSE
POLISIEDIENS                                       TWEEDE APPELLANT

en

JOHN CHRISTOPHER GELDENHUYS                  RESPONDENT

CORAM :           HARMS, BRAND, CLOETE ARR, SOUTHWOOD
en MLAMBO WND ARR

DATUM :             5 SEPTEMBER 2003

GELEWER :        22 SEPTEMBER 2003

Deliktuele aanspreeklikheid van polisie op grond van aanranding –
alternatiewelik, versuim om mediese hulp te ontbied – oorweging van
wederregtelikheid,
nalatigheid
en
oorsaaklikheid
–
kwantifiserig
van
skadevergoeding – beoordeling van deskundige en leke getuienis
_____________________________________________________

UITSPRAAK
_____________________________________________________
BRAND AR/

BRAND AR :
[1]     Op Saterdag, 26 Desember 1998 was sersant John Stover
('Stover') verbonde aan die Suid-Afrikaanse Polisiediens te
Gordonsbaai. Om ongeveer elfuur die aand en terwyl hy met
patrolliediens was, het hy gereageer op 'n klagte dat 'n dronk man
besig was om 'n oorlas van homself te maak. Op die toneel het die
klaer homself as Du Toit voorgestel en die persoon wat die
beweerde oorsaak van die ergenis was aan Stover uitgewys.
Laasgenoemde, wat later geblyk het die respondent, mnr John
Geldenhuys ('Geldenhuys') te wees, het in die pad naby die
voertuig wat hy, volgens Du Toit, pas vantevore nog bestuur het,
gelê. Du Toit se klagte was juis dat Geldenhuys sy voertuig
bestuur het terwyl hy onder die invloed van drank was en daarna
met Du Toit skoor gesoek het. By nadere ondersoek het Stover
vasgestel dat Geldenhuys sterk na drank ruik en dat hy
bewusteloos was. Stover het egter geen uitwendige beserings aan
hom opgemerk nie.
[2]     Hierop het Stover besluit om Geldenhuys op 'n aanklag van
'dronkenskap in die openbaar' te arresteer. Hy het hom met behulp
van 'n omstander in die vangwa gelaai en na die Gordonsbaai
polisiestasie geneem waar hy in die selle geplaas is. Dit was toe
so kwart voor twaalf die aand. Om kwart oor een die volgende

middag, dit is Sondag 27 Desember 1998, het Geldenhuys se
vriendin, me van den Heever, met wie hy indertyd saamgewoon
het, hom in die polisiesel aangetref. Kort vantevore het 'n
ambulans wat deur die polisie ontbied is, ook daar opgedaag. Die
ambulansman was mnr Lee Brett ('Brett'). Sy beskrywing van die
toestand waarin Geldenhuys aangetref is, is grotendeels deur me
van den Heever beaam. Volgens Brett het Geldenhuys op die
sementvloer van die sel in sy eie ontlasting, urine en braaksel
gelê. Hy was diep bewusteloos, sy broek was om sy enkels en hy
was feitlik nakend. Hy het 'n blou oog gehad en 'n swelling op sy
voorkop. Brett het vermoed dat Geldenhuys breinbeserings
opgedoen het en hy het hom na die hospitaal gehaas.
[3]     Later dieselfde agtermiddag nog is Geldenhuys deur 'n
neurochirurg, dr Wessels, geopereer. Die doel van die operasie
was om die bloeding wat tussen die brein en die breinvlies
ontstaan het te dreineer en sodoende die swelling van en drukking
op die brein te verlig, welke toestand Geldenhuys se lewe bedreig
het. Tydens die operasie het dr Wessels waargeneem dat
Geldenhuys 'n kraak in sy skedel opgedoen het en dat die
breinbloeding deur laserasies of skeure (onder meer aan beide
frontale lobbe) van sy brein veroorsaak is.

[4]     Die operasie het Geldenhuys se lewe gered. Dit kon egter
nie die breinskade wat reeds ingetree het, herstel nie. Hierdie
skade is van permanente aard. Dit het Geldenhuys onder meer
fisies en verstandelik ongeskik gelaat om sy vorige beroep as
motorverkoopsman – en vir alle praktiese doeleindes, enige ander
beroep – sinvol te beoefen.
[5]     Hieruit voortspruitend het Geldenhuys 'n aksie teen die
appellante, synde die Minister van Veiligheid en Sekuriteit en die
Nasionale Kommissaris van die Suid-Afrikaanse Polisiediens, na
wie ek kollektief as 'die polisie' sal verwys, in die Kaapse
Provinsiale Afdeling ingestel vir die skade wat hy as gevolg van sy
breinbeserings gely het. Aan die einde van die verhoor het die Hof
a quo (Davis R) vir Geldenhuys gedeeltelik gelyk gegee. Teen
hierdie beslissing is daar 'n appèl deur die polisie, sowel as 'n
teenappèl deur Geldenhuys, aangeteken. Die uitspraak van Davis
R is intussen gerapporteer: Geldenhuys v The Minister of Safety
and Security and Another 2002 (4) SA 719 (C).
[6]     Geldenhuys het geen herinnering oor hoe hy beseer is nie.
Weens die gevolge van sy breinbeserings was hy in elk geval nie
in staat om te getuig nie. Daar was ook geen direkte getuienis oor
die wyse waarop hy sy beserings opgedoen het nie. Al wat sy
vriendin, me van den Heever, kon sê was dat hy rondom halftien

die aand van Saterdag 26 Desember 1998 hul woonplek op sy eie
verlaat het om 'n plek, bekend as die Sports Café, waar onder
meer drank bedien is, te besoek en dat sy hom eers weer die
Sondagmiddag in sy bewustelose toestand in die polisieselle
aangetref het. Nietemin is namens Geldenhuys aangevoer dat die
omringende getuienis een van twee alternatiewe gronde vir sy eis
teen die polisie bewys. Eerstens op die basis dat sy beserings die
gevolg was van 'n aanranding op hom deur een of meer
polisiebeampte terwyl hy in aanhouding was of op grond van 'n
nalatige versuim van die polisiebeamptes deurdat hulle nie op 'n
vroeër stadium mediese hulp vir hom ingeroep het nie.
[7]     Drie van die polisiebeamptes wat by die Gordonsbaai
polisiestasie aan diens was gedurende die tydperk van
Geldenhuys se aanhouding is namens die polisie as getuies
geroep. Inspekteur Hester de Bruyn ('De Bruyn') was saam met
Stover by die polisiestasie aan diens toe Geldenhuys die nag in
die selle opgeneem is. Sersant Nicolaas Cronje ('Cronje') het om
halfsewe die volgende oggend by hulle oorgeneem en was aan
diens toe Geldenhuys die middag met die ambulans na die
hospitaal vertrek het. Al drie het ontken dat hulle vir Geldenhuys
aangerand het of dat hy in hulle teenwoordigheid aangerand is.
Hierdie getuienis, wat in hoof aangebied is, is nie in geskil geplaas

nie. (Vgl President of the Republic of South Africa and Others v
South African Rugby Football Union and Others 2000 (1) SA 1
(CC) par [58] – [63]. Terselfdertyd was dit hulle getuienis dat
Geldenhuys alleen in 'n sel aangehou is; dat die sleutel van die
seldeur deurentyd in een van hulle se besit was en dat niemand
behalwe hulle drie oor die hele tydperk van Geldenhuys se
aanhouding toegang tot hom gehad het nie. Die afleiding wat die
polisie die Hof vra om hieruit te maak, is dat Geldenhuys sy
beserings voor arrestasie moes opgedoen het. Aangaande
Geldenhuys se toestand tydens sy aanhouding het Stover getuig
dat toe hy van die toneel van arrestasie by die polisiestasie
aangekom het, Geldenhuys nie alleen kon stap nie. Gevolglik het
hy die hulp van twee ander polisiebeamptes, Laver en Kruger,
ingeroep om hom in die sel te plaas. Stover het nie self gehoor dat
Geldenhuys enigiets sê nie. Die ander twee polisiebeamptes – wat
nie getuig het nie – het Stover egter meegedeel dat hy op
onduidelike wyse gemompel het dat sy van 'Geldenhuys' of
'Gildenhuys' was. Hulle kon geen verdere besonderhede uit hom
kry nie. Daarom is hy, volgens die polisiestasie se voorvalleboek,
in die selle opgeneem as 'Koos' Geldenhuys terwyl sy voornaam
eintlik 'John' is.

[8]     Terwyl De Bruyn saam met Stover aan diens was, was sy in
bevel van die aanklagkantoor. Aangesien Geldenhuys direk na die
sel geneem is, het De Bruyn hom nie op daardie stadium gesien
nie. Stover het egter aan haar gerapporteer dat Geldenhuys
weens dronkenskap gearresteer is, asook dat hy 'vry van
beserings' is. Sy het gevolglik 'n inskrywing te dien effekte in die
stasie se voorvalleboek gemaak. Die inligting dat Geldenhuys
dronk was, het gestrook met 'n verdere mededeling wat sy van Du
Toit ontvang het wat min of meer dieselfde tyd 'n klagte by haar in
die aanklagkantoor kom lê het. Du Toit het haar ook vertel dat
Geldenhuys met hom skoor sou gesoek het en dat die twee van
hulle in 'n bakleiery betrokke was waartydens Geldenhuys
omgestamp is en geval het.
[9] As deel van haar pligte het De Bruyn daarna uurliks, op die
uur, besoek afgelê by die twee selle waarin aangehoudenes was.
Geldenhuys was alleen in die een sel terwyl daar twee mans in die
ander was. Tydens elkeen van haar besoeke aan Geldenhuys se
sel het dit gelyk of hy lê en slaap. Sy het egter nie by een van die
twee selle ingegaan nie, maar vanuit die voorportaal, wat toegang
tot die selle verleen het, deur die traliedeure van die selle na
Geldenhuys en die twee aangehoudenes in die ander sel gekyk.
Om veiligheidsredes wou sy as vrou nie alleen by die selle waar

mans aangehou word, ingaan nie. Ten einde die aangehoudenes
nie onnodig in hul slaap te steur nie, het sy nie die ligte in die selle
aangeskakel nie maar haar waarnemings gedoen in die lig wat
vanuit die voorportaal by die selle ingeskyn het.
[10]     In die voorvalleboek is daar, op Sondagoggend 27
Desember, teenoor die tyd 05:30, in De Bruyn se handskrif, 'n
inskrywing gemaak waarvolgens Geldenhuys vrygelaat sou
gewees het tesame met 'n nota dat hy 'vry van beserings' sou
wees. Onmiddellik daarna is daar egter 'n verdere inskrywing
teenoor 05:40, weer eens in De Bruyn se handskrif, wat aandui dat
die vorige inskrywing teenoor 05:30 'gekanselleer' is omdat 'die
prisonier steeds onder invloed' was. De Bruyn se verduideliking vir
hierdie twee inskrywings was dat sy rondom halfses vir Stover na
die selle gestuur het om vir Geldenhuys vry te laat. Dit was
ooreenskomstig die algemene gebruik om persone wat weens
dronkenskap deur die nag aangehou is, vry te laat wanneer die
nagskof van diens gaan. Sy het solank, wat sy op daardie stadium
verwag het die toepaslike inskrywing sou wees, in die
voorvalleboek gemaak. Stover het egter teruggekom van die selle
en haar meegedeel dat Geldenhuys nie gereed was vir vrylating
nie, omdat hy steeds onder die invloed van drank was. Hierop het

sy die verdere inskrywing wat die vorige inskrywing kanselleer,
gemaak.
[11]   Stover beaam dat hy om halfses gestuur is om vir
Geldenhuys vry te laat. In die sel het hy gepoog om vir
Geldenhuys te laat opstaan, maar hy was 'ontsettend onvas op sy
voete'. Dit, sê Stover, het hom tot die slotsom laat kom dat
Geldenhuys nog dermate onder invloed van drank was dat hy nie
vrygelaat kon word nie. Hy het Geldenhuys toe weer laat lê en
hom met 'n kombers toegemaak. By hierdie geleentheid het Stover
ook, volgens hom, vir die eerste keer waargeneem dat
Geldenhuys 'n blou oog het. Hy het nie ooreenkomstig staande
orders 'n aantekening van hierdie besering in die voorvalleboek
laat maak nie omdat hy ondertussen van De Bruyn verneem het
dat Geldenhuys vroeër die aand in 'n bakleiery met Du Toit
betrokke was wat dan die blou oog sou kon verduidelik. Voorts het
hy hoegenaamd nie die blou oog as 'n aanduiding van enige
inwendige beserings beskou nie.
[12] Om sesuur het Stover en De Bruyn gesamentlik Geldenhuys
se sel besoek kort voordat hulle van diens sou gaan. Volgens
Stover het hy by die sel ingegaan terwyl De Bruyn nog in die
voorportaal was. Hy het opgemerk dat, hoewel Geldenhuys tydens
sy vorige besoek om halfses nog sy broek aangehad het, hy

intussen van sy broek ontslae geraak het. Gevolglik het Stover
voorgestel dat De Bruyn buite bly. Daarop het Stover vir
Geldenhuys weer met 'n kombers toegemaak en die sel verlaat.
[13] Toe De Bruyn en Stover om halfsewe op Sondag 27
Desember 1998 van diens gegaan het, het Cronje by hulle
oorgeneem. Soos De Bruyn het Cronje ook uurliks, op die uur,
selbesoek gedoen. Tydens sy eerste besoek om agtuur het
Geldenhuys op sy maag gelê en slaap. Cronje het hom probeer
wakker skud, maar sonder sukses. Volgens Cronje het hy aanvaar
die man is nog onder die invloed van drank, omdat hy geweet het
dat hy die vorige nag weens dronkenskap gearresteer is. Daarna,
sê Cronje, het hy by elkeen van sy uurlikse besoeke waargeneem
dat Geldenhuys nog lê en slaap. Tydens sy sesde besoek om
eenuur die middag het Cronje weer eens onsuksesvol gepoog om
vir Geldenhuys wakker te kry. Hierdie keer het hy egter vir die
eerste keer die man herken as John Geldenhuys met wie hy
dikwels vantevore te doen gekry het. Hy het ook waargeneem dat
hy 'n swelling aan sy voorkop het, dat sy oog blou is en dat sy
gesig 'n ongesonde persblou kleur het. Dit het hom laat besluit om
die oproep na die ambulansdiens te maak waarop Brett gereageer
het.

[14] Volgens Cronje het hy by elkeen van sy besoeke vanaf
agtuur die oggend tot eenuur die middag vir Geldenhuys op 'n
sementbank in die sel aangetref. Na sy skatting is die bank
ongeveer 'n meter hoog. Daarteenoor was Stover se getuienis dat
hy aanvanklik vir Geldenhuys op die selvloer, waar Brett hom later
aangetref het, laat lê het, juis omdat hy bang was dat hy van die
selbank sou afrol. Oor hoe Geldenhuys in die toestand waarin hy
toe was op en van die bankie sou gekom het, wou Cronje geen
mening waag nie. Nie een van die betrokke polisiebeamptes het
op enige stadium die ontlasting, urine en braaksel waarin Brett vir
Geldenhuys aangetref het, in die sel waargeneem nie.
[15] Davis R was nie beïndruk met die polisiegetuienis nie. Dit
blyk onder meer uit die volgende gedeelte van sy uitspraak (op
726G):
'When the police evidence is so examined, clear credibility findings are
justified against both inspectors De Bruyn and Cronje. Further, the evidence
of Sergeant Stover was less than satisfactory. None of the police witnesses
came across confidently or honestly.'
Ter motivering van hierdie ongunstige geloofwaardigheids-
bevindings verwys die geleerde Verhoorregter onder meer na die
versuim van die betrokke polisiebeamptes om staande orders na
te kom en na die onbeholpe manier waarop hulle die

voorvalleboek en ander amptelike dokumente voltooi het. Voorts
vind hy dele van hulle getuienis onwaarskynlik. So, byvoorbeeld,
vind hy Stover se getuienis dat Geldenhuys teen halfses die
Sondagoggend hoegenaamd sou kon opstaan – hetsy onvas op sy
voete, soos wat Stover getuig het, of nie – hoogs onwaarskynlik.
Nog minder waarskynlik vind hy Cronje se getuienis wat daarop
neerkom dat Geldenhuys na halfsewe die oggend op 'n meter hoë
sementbankie moes geklim het en toe weer op sy eie daar moes
afgeklim het voordat Brett hom weer op die selvloer aangetref het.
Die
geleerde
Verhoorregter
het
klaarblyklik
nie
al
die
polisiegetuienis verwerp nie, maar maak geen pertinente bevinding
oor wat hy aanvaar het en wat nie. Soos aanstons sal blyk, lewer
hierdie leemte veral probleme op by die beoordeling van die
deskundige getuienis. Die eenvoudige waarheid bly dat waar 'n
deskundige
se
mening
grotendeels
gefundeer
is
op
feitewaarnemings deur ander, die gewig wat daardie mening
verdien, ongeag die bekwaamheid van die deskundige op sy
vakgebied,
afhang
van
die
betroubaarheid
van
die
feitewaarnemings waarop dit rus. As die betroubaarheid van die
feitebasis onseker is, kan daar nouliks enige gewig aan die
deskundige mening geheg word.

[16] Ten spyte van sy geloofwaardigheidsbevindings teen die
polisiegetuies, was Davis R nietemin van oordeel dat Geldenhuys
nie met sy eis kan slaag op die basis dat dit 'n polisiebeampte was
wat hom aangerand het nie. Die rede vir hierdie bevinding blyk uit
die volgende gedeelte van sy uitspraak (725D-G):
'No evidence was led to justify a finding, on a balance of probabilities that the
plaintiff was assaulted by the police. Mr Heunis, who appeared on behalf of
plaintiff, submitted that all the police officers who testified on behalf of
defendant gave evidence in an unsatisfactory manner. Of these witnesses he
contended that the best was Sergeant Stover who testified that, when he
arrested plaintiff, the latter was fully clothed, the clothing was in a good state
of repair and there was no visible injury. On this basis, Mr Heunis submitted,
on the probabilities, that the injuries sustained by the plaintiff to his knees, feet
and the tearing of his clothes must have occurred after arrest. That is,
however, the high water mark of plaintiff's case, that the assault was carried
out by one or other members of the police force. There is no other evidence
which could justify such a conclusion. None of the evidence which was led by
plaintiff supported such a finding nor was any of the evidence which was led
by defendant even indicative of such a conclusion. In my view, plaintiff failed
to discharge the onus insofar as the claim of assault by employees of
defendant is concerned.'
[17] In hierdie hof is egter namens Geldenhuys betoog dat die
getuienis waarna Davis R in die aangehaalde gedeelte verwys,
inderwaarheid nie die 'high-water mark' van sy saak in hierdie

verband was, soos wat die Verhoorregter bevind het, nie. Die
hoogtepunt van sy saak, so is namens Geldenhuys betoog, is
inderdaad te vinde in die getuienis van die gemelde dr Wessels. In
hierdie verband is veral gesteun op die mening van dr Wessels dat
Geldenhuys, onmiddellik nadat hy sy breinbeserings opgedoen
het, waarskynlik in 'n diep koma sou verval het en daarna nie weer
voor die operasie sy bewussyn sou herwin nie. Hiervolgens sou
Geldenhuys dus nie na die impak teen sy kop wat sy
breinbeserings tot gevolg gehad het die handelinge kon uitvoer
wat deur die polisiegetuies aan hom toegedig is nie. So,
byvoorbeeld, sê dr Wessels, sou hy verbaas wees indien
Geldenhuys, nadat hy sy breinbeserings opgedoen het, sy naam
sou kon gemompel het. Wat nog minder waarskynlik is, sê hy, is
dat Geldenhuys gedurende die loop van die nag, selfs met die hulp
van andere, sou kon opgestaan het of dat hy die volgende oggend
op 'n sementbankie, wat een meter hoog is, sou kon geklim het. In
hierdie lig, so is namens Geldenhuys betoog, moet aanvaar word
dat die impak wat sy breinbeserings veroorsaak het, moes
plaasgevind het nadat hy hierdie handelinge wat aan hom
toegeskryf word, uitgevoer het. Hieruit, so is voorts betoog, is die
gevolgtrekking onafwendbaar dat Geldenhuys aangerand is nadat
hy gearresteer is en terwyl hy in aanhouding was. Inaggenome die

feit
dat
Geldenhuys
tydens
sy
aanhouding
slegs
deur
polisiebeamptes bereik kon word, moes dit noodwendig 'n
polisiebeampte gewees het wat hom aangerand het.
[18] Teenoor die getuienis van dr Wessels, wat die basis vorm
van Geldenhuys se voorafgaande argument, is daar egter die
getuienis van dr Badenhorst, 'n neuroloog, wat namens die polisie
as deskundige getuie geroep is. Na dr Badenhorst se mening is 'n
ander moontlike verloop van gebeure die volgende: Geldenhuys
kon aanvanklik sy bewussyn verloor het; dit dan later weer herwin
het waarna sy toestand gaandeweg weer sou versleg het. Ter
stawing van hierdie mening verduidelik dr Badenhorst dat die
impak teen Geldenhuys se kop en die gevolglike breinbeserings as
't ware twee meganismes in werking gestel het wat sy bewussyn
sou beïnvloed. Eerstens was daar die primêre beserings van die
brein, en veral die skeure in die frontale lobbe daarvan, wat
terselfdertyd
'n
konkusiewe
effek
kon
hê.
Van
hierdie
bewusteloosheid sou Geldenhuys later weer kon herstel. Hoe lank
hierdie herstelperiode kon wees, kan nie met enige mate van
presiesheid aangedui word nie. Die tweede meganisme wat deur
die breinbeserings in werking gestel is, was sekondêr tot die
primêre, naamlik die breinbloeding as gevolg van die skeure wat 'n
drukking op die brein veroorsaak het en uiteindelik deur chirurgie

verlig moes word. Die bloeding op die brein, sê dr Badenhorst, sou
nie onmiddellike bewussynsverlies tot gevolg hê nie. Dit sou eers
intree wanneer die drukking op die brein wat, as gevolg daarvan
ontstaan het, die kritieke punt bereik. Die bewussynsverlies wat
deur hierdie tweede meganisme veroorsaak is, sou, volgens dr
Badenhorst, bly voortbestaan totdat die drukking op die brein
onder operasie verwyder is. Volgens hierdie konstruksie van die
moontlike verloop van gebeure sou minstens sommige van die
handelinge wat deur die polisie aan Geldenhuys toegedig is, kon
plaasvind nadat hy sy breinbeserings opgedoen het. Hierdeur
word die voorafgaande argument namens Geldenhuys dus van sy
hele basis ontneem.
[19] Nou is dit so dat Davis R met verwysing na 'n ander aspek
van die saak, naamlik dié van oorsaaklikheid, dr Wessels se
deskundige mening bo dié van dr Badenhorst verkies het. Ek kom
aanstons daarby terug. Vir die huidige is daar egter myns insiens
goeie rede waarom dr Badenhorst se mening nie minder gewig dra
as dié van dr Wessels nie. Dr Wessels het naamlik glad nie in hoof
oor hierdie aspek getuig nie. Sy getuienis in dié verband is eers
deur vrae van die geleerde Verhoorregter, na afhandeling van
kruisverhoor, ontlok en hy is klaarblyklik daardeur ietwat onkant
betrap. Die mening is ook nie in die opsomming van sy deskundige

getuienis of dié van dr Badenhorst wat ingevolge hofreël 36(9)
geliasseer is, geopper nie. Gevolglik het dr Wessels nooit enige
geleentheid gehad om op dr Badenhorst se motivering vir sý
mening tot die teendeel te reageer nie. Nog minder het hy
geleentheid gehad om dr Badenhorst se motivering behoorlik te
oorweeg. Daarteenoor het dr Badenhorst, wat heel aan die einde
van die verhoor getuig het, heelwat tyd gehad om dr Wessels se
mening en die oorwegings wat dit ten grondslag lê, te oorweeg. Hy
het dan ook in hoof daaroor getuig en is deeglik in kruisverhoor
daaroor ondervra.
[20] 'n Selfs groter probleem met die aanvaarding van die
argument onder bespreking is egter dat dit die maatstaf van dr
Wessels se veronderstellings oor wat Geldenhuys in sy beseerde
toestand sou kon en nie sou kon doen nie, toepas op beweerde
observasies deur polisiegetuienis waaroor daar geen sekerheid
bestaan of dit aanvaar moet word of nie. Moet Stover se getuienis,
byvoorbeeld, aanvaar word wanneer hy sê dat Geldenhuys na
arrestasie sy naam kon mompel of dat hy teen halfses die
Sondagoggend kon staan? Kan Cronje werklik, in die lig van alle
ander getuienis, ernstig opgeneem word wanneer hy beweer dat
Geldenhuys nog gedurende die loop van die Sondagoggend op 'n
meter hoë sementbankie kon klim? Soos reeds gesê, dui die

Verhoorhof nie pertinent aan welke van die polisie se
waarnemings hy aanvaar het nie. Tog wil dit voorkom asof die Hof
juis daardie waarnemings waarop dr Wessels se mening vir
doeleindes van die onderhawige argument gebaseer is, as hoogs
onwaarskynlik aangemerk het. Dit spreek eintlik vanself  dat 'n
argument waarvan die feitebasis op sulke losse skroewe staan, nie
onderskryf kan word nie.
[21] Benewens die voorafgaande argument gebaseer op die
deskundige mening van dr Wessels, is Geldenhuys se saak dat hy
deur die polisie aangerand is hoofsaaklik daarop gebou dat sekere
aspekte van hulle getuienis deur die Verhoorhof as onbevredigend
aangemerk is. Dit, so is betoog, regverdig die afleiding dat die
polisie iets probeer wegsteek wat lei tot die verdere afleiding dat
dit wat hulle probeer wegsteek, waarskynlik 'n aanranding uit eie
geledere is. By beoordeling van hierdie betoog moet in gedagte
gehou word dat die onderhawige nie 'n geval is waar die
aangehoudene volgens bewese feite sy aanhouding vry van enige
beserings begin het en dit toe in 'n beseerde toestand afgesluit het
nie. In so 'n geval sou die afleiding, by gebreke aan 'n aanvaarbare
verduideliking vir sy beserings deur die polisie wat hom aangehou
het, geregverdig wees, dat een van hulle waarskynlik die
aanrander was. In die onderhawige geval kan egter nie op grond

van die mediese getuienis bevind word dat Geldenhuys sy
breinbeserings na arrestasie opgedoen het nie. Stover het wel
getuig dat hy geen uitwendige beserings by Geldenhuys
waargeneem het toe hy hom in die vangwa gelaai het nie. Die
twee mediese deskundiges was dit egter met mekaar eens dat die
uitwendige tekens van Geldenhuys se beserings, synde 'n blou
oog en 'n knop op sy voorkop, sigself eers op 'n heelwat later
stadium kon manifesteer. In die omstandighede is Stover se
waarneming, van geen beserings by arrestasie nie, dus neutraal in
dié sin dat dit geen bydrae lewer tot die kernvraag of Geldenhuys
sy breinbeserings voor of na arrestasie opgedoen het nie. In
hierdie lig kan blote onbevredigende aspekte in die polisie se
getuienis nie op sigself as substituut vir enige positiewe
aanduiding dat een van hulle die aanrander was, aanvaar word
nie.
[22] Alles inaggenome het die Hof a quo dus myns insiens tereg
bevind dat Geldenhuys nie met die eerste grond van sy eis, wat op
'n beweerde aanranding deur die polisie self berus, kan slaag nie.
[23] Dit bring my dan by die alternatiewe been van Geldenhuys
se saak wat rus op 'n beweerde versuim aan die kant van die
betrokke polisiebeamptes om op 'n vroeër stadium mediese hulp
vir hom in te roep. Soos wat die Verhoorhof tereg aandui (727C

e v) kom daar by die oorweging van hierdie basis, vir doeleindes
van die onderhawige, drie vereistes vir deliktuele aanspreeklikheid
ter sprake. Dit is: (a) onregmatigheid, (b) nalatigheid en (c)
oorsaaklikheid.
[24] Wat betref onregmatigheid moet in gedagte gehou word dat
wat die polisie onder hierdie hoof ten laste gelê word, neerkom op
'n late of versuim. Anders as by veroorsaking van fisiese skade
deur 'n positiewe dadigheid, waar onregmatigheid prima facie
veronderstel word, is die uitgangspunt dat 'n late of versuim slegs
onregmatig is indien dit in stryd met 'n regsplig tot positiewe
optrede is. Onderliggend aan die uitgangspunt is die gedagte dat
niemand sy broer se hoeder is nie. Of so 'n regsplig tot positiewe
optrede bestaan, is afhanklik van 'n waardeoordeel (sien
byvoorbeeld Sea Harvest Corporation (Pty) Ltd and Another v
Duncan Dock Cold Storage (Pty) Ltd 2000 (1) SA 827 (SCA) par
[19]; BOE Bank Ltd v Ries 2002 (2) SA 39 (SCA) par [13]). Hierdie
waardeoordeel moet uiteraard nou, in die nuwe konstitusionele
bedeling, uitgeoefen word met inagneming van die norme en
waardes
wat in die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika
108 van 1996
('die
Grondwet')
onderskryf
word.
(Sien
byvoorbeeld Carmichele v Minister of Safety and Security and
Another (Centre for Applied Legal Studies Intervening) 2001 (4)

SA 938 (CC) par [43]; Olitzki Property Holdings v State Tender
Board and Another 2001 (3) SA 1247 (SCA) par [12]; Minister of
Safety and Security v Van Duivenboden 2002 (6) SA 431 (SCA)
par [17]; Van Eeden v Minister of Safety and Security (Women's
Legal Centre Trust, as Amicus Curiae) 2003 (1) SA 389 (SCA) par
[12]; Premier of the Province of the Western Cape v Fair Cape
Property Developers (Pty) Ltd [2003] 2 All SA 465 (SCA) par [33]).
[25] In bepaalde omstandighede kan die vraag na die bestaan
van 'n regsplig om positief op te tree, erg problematies wees. In 'n
saak soos die onderhawige lê die antwoord op hierdie vraag egter
voor die hand. Dit is so omdat hierdie Hof reeds meer as 25 jaar
gelede – in Minister of Police v Skosana 1977 (1) SA 31 (A) 40A-C
– in 'n saak, soortgelyk aan die onderhawige, beslis het dat die
polisie, net soos die gevangenisdiens, regtens verplig is om toe te
sien dat aangehoudenes in hulle sorg sodanige mediese
behandeling ontvang as wat redelikerwys nodig mag wees. Hierdie
uitgangspunt is slegs maar 'n variasie op die tema wat blyk uit die
volgende antwoord wat Innes AR reeds in 1912 gegee het op 'n
kontensie deur die gevangenisowerheid dat 'n aangehoudene
slegs sodanige regte het as wat by regulasie aan hom verleen
word:

'[T]he directly opposite view is surely the correct one. They were entitled to all
their personal rights and personal dignity not temporarily taken away by law,
or necessarily inconsistent with the circumstances in which they had been
placed.'
(In Whittaker v Roos and Bateman; Morant v Roos and Bateman
1912 AD 92 te 122-123. Sien, byvoorbeeld, ook Goldberg and
Others v Minister of Prisons and Others 1979 (1) SA 14 (A) 39C-F
en Mandela v Minister of Prisons 1983 (1) SA 938 (A) 957D-G.)
Die uitdruklike konstitusionele waarborg in a 35(2)(e) van die
Grondwet waarvolgens elke aangehoudene 'op toereikende
mediese behandeling' geregtig is, het dus nie 'n bestaande
gemeenregtelike beginsel verander nie, maar dit verskans en
onderstreep. In hierdie lig is die Hof a quo se standpunt (728E-
729D) dat die nuwe grondwetlike bedeling 'n radikale verandering
gebring het in dit wat regtens van die polisie in hul optrede teenoor
aangehoudenes verwag word, oordrewe.
[26] Daar moet natuurlik onderskei word tussen die algemene
plig om mediese behandeling aan 'n aangehoudene te verskaf en
die besondere plig om, in
die lig van die heersende
omstandighede en kennis, aan 'n besondere aangehoudene op die
betrokke stadium bepaalde behandeling te verskaf. In die
onderhawige geval was daar ongetwyfeld 'n regsplig op die polisie

om mediese hulp vir Geldenhuys in te roep indien enigeen van
hulle besef het of redelikerwys moes besef het dat hy sodanige
hulp benodig het.
[27] Dit lei tot die vraag of een of meer van die polisiebeamptes
wat tydens Geldenhuys se aanhouding aan diens was, nalatig was
in sy of haar versuim om die voorgenoemde regsplig teenoor
Geldenhuys na te kom. Die Hof a quo was van oordeel dat so 'n
bevinding geregverdig is. Sy redes vir hierdie bevinding word in die
volgende aanhaling saamgevat (730B-E):
'In summary, the police on duty were required in terms of police standing
orders to perform hourly cell visits. At the most there were only three
prisoners in the cells on that night. To expect that a proper cell visit should
have been conducted in such circumstances was hardly unreasonable;
indeed a proper cell visit must constitute part of the purpose of such
mandated cell visits. On the basis of evidence given by the three police
officers, only one of two conclusions can be drawn, namely they ignored
plaintiff's condition or did not bother even to examine him significantly after
knowing that he had been involved in a physical altercation. The
unsatisfactory nature of the evidence given by all three officers is indicative of
an unreasonable failure to observe that plaintiff was severely injured. The duty
imposed on such officers pursuant to their cell visits was not to diagnose the
condition of plaintiff but to summon proper attention for a person in their
custody who was in distress. For these reasons I find that the conduct of
defendant's employees was negligent.'

Wat dus hoofsaaklik die polisie verkwalik is, is hulle versuim om
Geldenhuys tydens die uurlikse besoeke fisies te ondersoek. Met
die uitgangspunt dat dit juis een van die doelstellings van die
voorgeskrewe selbesoeke moet wees om die welstand van die
aangehoudenes te verseker, is ek dit eens. Daar is ook in beginsel
nie fout te vind met die verdere standpunt dat dit nie 'n onredelike
las op die polisie sou plaas om Geldenhuys – wat maar een van
drie aangehoudenes was – fisies te ondersoek nie. Of die polisie
egter, sonder die voordeel van 'n nawete, moes besef het dat so 'n
ondersoek nodig is, is 'n vraag wat aan die hand van al die bewese
feite en omstandighede uitgemaak moet word.
[28] Uit die aangehaalde gedeeltes blyk dat die Verhoorregter
ook beïnvloed is deur wat hy beskou het as onbevredigende
aspekte in die polisie se getuienis in die algemeen. Hieruit, so het
hy geredeneer, is die afleiding geregverdig dat die polisie iets het
om weg te steek en dat dit wat hulle probeer wegsteek, minstens
'n onredelike versuim aan hulle kant was (vgl ook die dicta op
726J-727A). Sonder enige basis vir 'n bevinding dat die polisie
versuim het om redelik op te tree, kan onbevredigende aspekte in
hul getuienis, op sigself, egter nie 'n bevinding van nalatigheid
regverdig nie.

[29] 'n Toepaslike vertrekpunt in die ondersoek na die redelikheid
van die polisie se optrede is die bewese feite rondom die tydstip
van Geldenhuys se arrestasie. Volgens Stover se onbetwiste
getuienis is hy meegedeel dat Geldenhuys se optrede pas
vantevore soos dié van 'n dronk man was. By nadere ondersoek
het hy vasgestel dat Geldenhuys inderdaad sterk na drank ruik,
maar geen uitwendige beserings vertoon nie. Gevolglik het Stover,
volgens sy getuienis, die feit dat Geldenhuys nie by sy volle
bewussyn was nie aan dronkenskap toegeskryf. Die feit dat 'n
mens nou weet dat Geldenhuys se toestand waarskynlik die
gevolg van breinbeserings was en nie dronkenskap nie, kan
Stover nouliks verwyt word. Benewens die algemene waarheid dat
'n terugblik meestal volkome insig bied, is daar die getuienis van dr
Badenhorst dat selfs opgeleide mediese personeel dikwels die
simptome van breinbeserings met dronkenskap verwar. In hierdie
omstandighede kan dit nie gesê word dat Stover nalatig was deur
Geldenhuys sonder meer  in 'n sel te plaas nie.
[30] Hierna verskuif die ondersoek na die uurlikse selinspeksies
deur inspekteur De Bruyn gedurende die loop van die nag. As
gevolg van Stover en Du Toit se medelings aan haar, het sy ook
onder die indruk verkeer dat Geldenhuys onder die invloed van
drank was. Voorts het Stover ook aan haar oorgedra dat hy geen

beserings by Geldenhuys waargeneem het nie. Hoewel sy later die
nag by Du Toit gehoor het dat hy vir Geldenhuys gestamp het, het
sy, op die veronderstelling dat Geldenhuys geen beserings getoon
het nie, nie werklik rede gehad om hierdie stamp met Geldenhuys
se toestand, wat sy toe reeds aan dronkenskap toegeskryf het, in
verband te bring nie. Voordat sy verkwalik kon word vir haar
versuim om Geldenhuys self fisies te ondersoek of te laat
ondersoek, moet vasstaan dat sy rede gehad het om te vermoed
dat die oorsaak van sy toestand iets anders as dronkenskap kon
wees. Die getuienis dui egter nie op die bestaan van so 'n rede
nie. Haar getuienis dat sy geglo het dat Geldenhuys besig was om
sy roes uit te slaap, kan dus nie as vals verwerp word of as
onredelik aangemerk word nie. In hierdie lig kan sy ook nie
verkwalik word vir haar besluit om hom eerder te laat voortslaap as
om hom wakker te maak deur die lig aan te sit of hom te skud ten
einde hom behoorlik te laat ondersoek nie. As hy werklik dronk
was, soos wat sy redelikerwys vermoed het, kon sodanige
ondersoek nouliks van enige nut wees. In elk geval is daar geen
getuienis dat 'n uitwendige ondersoek van Geldenhuys op daardie
stadium tot die gevolgtrekking sou lei dat hy mediese behandeling
benodig nie.

[31] Die Hof a quo het Stover en De Bruyn pertinent kwalik
geneem (te 727A-B) vir hul versuim om mediese hulp te ontbied
toe Geldenhuys tydens hulle besoeke van halfses en sesuur die
Sondagmôre steeds nie wou wakker word nie. Hierdie kritiek
veronderstel egter kennis aan die kant van 'n redelike
polisiebeampte dat 'n persoon in beginsel nie na 'n tydperk van
sewe uur nog só dronk kan wees dat hy nie wakker gemaak kan
word nie. Myns insiens is daar geen basis vir so 'n veronderstelling
nie.
[32] Min of meer dieselfde oorwegings as die voorgaande geld
ten opsigte van Cronje wat om halfsewe aan diens gekom het.
Ook hy het volgens sy verduideliking by elkeen van sy besoeke
aanvaar dat Geldenhuys nog onder die invloed van drank was.
Klaarblyklik sou 'n redelike polisiebeampte op een of ander
stadium besef dat Geldenhuys se toestand nie meer aan
dronkenskap toegeskryf kan word nie. Wanneer daardie besef tot
die redelike polisieman sou deurdring, is egter nie op die getuienis
bepaalbaar nie. Dit kon net sowel teen eenuur die Sondagmiddag
gewees het toe Cronje inderdaad mediese hulp ontbied het. In
hierdie lig regverdig die onbevredigende aspekte in die polisie se
getuienis waarna die Verhoorhof verwys, op sigself, nie die

bevinding dat hulle nalatig was omdat hulle versuim het om op 'n
vroeër stadium mediese hulp vir Geldenhuys te ontbied nie.
[33] Die bevinding dat een van die essensiële elemente vir
deliktuele aanspreeklikheid ontbreek, bring reeds mee dat
Geldenhuys se eis ook nie op hierdie alternatiewe basis kon slaag
nie. Volledigheidshalwe oorweeg ek egter ook die verdere
vereiste, naamlik dié van oorsaaklikheid, veral omdat hierdie
vereiste blykbaar in die Verhoorhof problematies was. Waaroor dit
hier gaan is 'n ondersoek na die bestaan van 'n feitelike kousale
verband tussen die polisie se versuim en Geldenhuys se skade.
(Oor die verskil tussen feitelike kousaliteit en juridiese kousaliteit,
sien byvoorbeeld Siman & Co (Pty) Ltd v Barclays National Bank
Ltd 1984 (2) SA 888 (A) 914F-H.) Die mees algemeen aanvaarde
maatstaf vir die bepaling van feitelike oorsaaklikheid is die sine
qua non toets. Die werking van hierdie toets blyk byvoorbeeld uit
Minister of Police v Skosana supra waar die vraag was of die dood
van die eiseres se eggenoot oorsaaklik verbind kon word met die
polisie se versuim om hom op 'n vroeër stadium van mediese hulp
te voorsien. Hieroor laat Corbett AR hom soos volg uit (35D-F):
'Now the prime cause of the death of the deceased was the occurrence
(whatever it may have been) in which he sustained the injury to his bowel
which in turn resulted in peritonitis. The negligent delay in furnishing the

deceased with medical aid and treatment, for which [the two policemen] were
responsible, can only be regarded as having caused or materially contributed
to his death if the deceased would have survived but for the delay. This is the
crucial question and it necessarily involves a hypothetical inquiry into what
would have happened had the delay not occurred. Generally, the onus is on
the respondent to establish this proposition on a balance of probabilities ... '
(Sien byvoorbeeld ook, Siman & Co (Pty) Ltd v Barclays National
Bank Ltd supra 915A-F.)
[34] Vir doeleindes van die onderhawige is die vraag derhalwe of
Geldenhuys
daarin
geslaag
het
om
op
'n
oorwig
van
waarskynlikheid te bewys dat indien die polisie vroeër mediese
hulp sou ingeroep  het, sy verstandelike en fisiese ongeskiktheid,
voortspruitend uit sy breinskade, nie sou ontstaan het nie. Hierdie
vraag moet grotendeels aan die hand van die mediese getuienis
beoordeel word. Wat hierdie beoordeling ietwat kompliseer, is dat
daar 'n mate van verskil tussen die mediese getuies, dr Wessels
en dr Badenhorst, bestaan. Voordat ek met hierdie verskil handel,
verwys ek egter eers na wat gemene saak tussen hulle is. In die
eerste plek is hulle dit met mekaar eens dat Geldenhuys se
permanente ongeskiktheid, wat die basis vir sy eis om
skadevergoeding is, direk verbind kan word met die primêre
breinbeserings, synde hoofsaaklik die skeure in die frontale lobbe
van sy brein. Voorts stem hulle ook saam dat hierdie primêre

beserings veroorsaak is deur die aanvanklike impak teen
Geldenhuys se kop – hoe dít ook al mag gebeur het – waarvoor
die polisie, op die bewese feite, nie verantwoordelik is nie. Verder
was Dr Wessels en dr Badenhorst dit ook eens dat die primêre
breinbeserings en gevolglik ook die ongeskiktheid wat daardeur
veroorsaak
is,
onmiddellik
na
die
aanvanklike
impak
onomkeerbaar en permanent van aard was. Geen latere operasie
kon daaraan enige verskil maak nie. Dit is ook gemene saak dat,
benewens hierdie primêre beserings die impak ook 'n sekondêre
effek, te wete breinbloeding, gehad het; dat, aangesien die brein in
'n geslote ruimte is, hierdie breinbloeding met verloop van tyd die
bloedtoevoer en gevolglik die suurstoftoevoer na die res van die
brein begin afsny het; dat die breinbloeding bygevolg met verloop
van tyd Geldenhuys se lewe bedreig het; en dat die operasie om
die breinbloeding te verwyder derhalwe noodsaaklik was. Tot
sover dit wat gemene saak is.
[35] Oor die pertinente vraag of Geldenhuys se uiteindelike
verstandelike en fisiese ongeskiktheid vermy kon word deur die
operasie vroeër te doen, is daar egter 'n mate van verskil. Dr
Wessels antwoord hierdie vraag soos volg:
'As gevolg van drukking [in die skedel] neem die bloedtoevoer na die res van
die brein af. Nou kom daar 'n punt wanneer die veranderinge [wat in die brein

plaasvind] onomkeerbaar is en ... hoe vroeër jy hom kan behandel voordat
daardie onomkeerbaarheid plaasvind, hoe beter is die prognose ...'
en:
'ek is seker dat as ons die man kon geopereer het op die stadium voor hy
begin braak het van sy verhoogde intra-kraniale druk, kon sy prognose
sekerlik anders gewees het.'
[36] Hierteenoor antwoord dr Badenhorst die vraag, of 'n
operasie op 'n vroeër stadium enige verskil aan Geldenhuys se
permanente ongeskiktheid sou maak, soos volg:
'[E]k dink nie juis nie of tot uiters beperkte mate … '
Sy motivering vir hierdie antwoord blyk uit die volgende:
'Dit is nie moontlik om met honderd persent sekerheid te sê dat die sekondêre
meganisme, die bloeding, geen rol gespeel het nie, maar … dit was nie 'n
betekenisvolle faktor nie [omdat] die kliniese gevolge [veroorsaak is] deur
bifrontale skade wat die gevolg is van 'n impak besering en daarom dink ek
nie dit is betekenisvol nie.'
Uit dr Badenhorst se verdere getuienis is dit duidelik dat die
'kliniese gevolge' waarna hy verwys juis die basis van Geldenhuys
se eis vir skadevergoeding is.
[37] In hierdie geskil het Davis R die mening van dr Wessels
verkies. Sy redes vir hierdie keuse blyk uit die volgende aanhaling
(732F-J):

'In my view, Dr Wessels gave his evidence dispassionately and performed his
role as an expert in attempting to guide the Court on matters of neurological
injury. He made no concession to either party in his attempt clinically to
provide answers to the Court. By contrast Dr Badenhorst seemed at times to
forget his prime function as an expert and on occasion appeared to be more
of an advocate for defendant's case. On a number of occasions when pressed
to reconcile his evidence in favour of defendant with adverse certain facts
which were common cause, he would pause for a relatively considerable
length of time and then provide some speculative answer to save his own
opinion and promote defendant's case. Rarely did he make any concession,
even when it was patently called for in the circumstances. I should add that
the long pauses in his testimony were not designed so much to collect his
thoughts but rather were indicative of an often herculean attempt to find an
anwer in support of defendant rather than concede the clear difficulty with the
approach he had initially adopted.'
[38] Vir soverre hierdie ongunstige evaluasie van dr Badenhorst
op die inhoud van sy getuienis soos gereflekteer in die oorkonde
gefundeer is, kan ek ongelukkig nie met die geleerde
Verhoorregter saamstem nie. Sonder om in fyn besonderhede in te
gaan, regverdig nóg die Hof se voorbeelde uit dr Badenhorst se
getuienis (732J-733H) nóg 'n bestudering van sy getuienis as
geheel, die krasse oordeel wat die geleerde Verhoorregter oor
hierdie deskundige getuie uitgespreek het. So het die Verhoorhof
dit, byvoorbeeld, as 'ontwykend' aangemerk dat die deskundige

nie tussen 'moontlikhede' en 'waarskynlikhede' wou onderskei nie.
Hierdie kritiek verloor egter uit die oog dat 'waarskynlikheid' eerder
'n
juridiese
as
'n
natuurwetenskaplike
maatstaf
is
(sien
byvoorbeeld Michael and Another v Linksfield Park Clinic (Pty) Ltd
and Another 2001 (3) SA 1188 (SCA) 1202E-H). Die geldigheid
van die Verhoorhof se evaluering van dr Badenhorst se houding
en optrede – oftewel 'demeanour' – in die getuiebank kan uiteraard
nie op appèl beoordeel word nie. 'Demeanour' van 'n getuie bly
egter steeds 'n riskante maatstaf by die evaluering van getuienis.
In ieder geval kan dit nooit 'n substituut vir evaluering van die
inhoud en – veral in die geval van 'n deskundige – die inherente
logika van sy of haar getuienis wees nie (vgl Body Corporate of
Dumbarton Oaks v Faiga 1999 (1) SA 975 (SCA) 979B-I). By die
toepassing van laasgenoemde maatstaf is daar myns insiens geen
werklike rede om die mening van dr Wessels bo dié van dr
Badenhorst te aanvaar nie.
[39] In elk geval – en miskien meer belangrik – het Geldenhuys
selfs op die basis van dr Wessels se getuienis nie die vereiste
kousale verband tussen enige versuim aan die kant van die polisie
en sy skade bewys nie. Die eerste struikelblok in sy weg is dat dr
Wessels met dr Badenhorst saamstem dat sy permanente
ongeskiktheid hoofsaaklik, indien dan nie uitsluitlik nie, deur sy

primêre breinbeserings veroorsaak is waarvoor die polisie nie
verantwoordelik gehou kan word nie. Tweedens dui dr Wessels se
formulering van sy mening, te wete dat, indien die operasie vroeër
gedoen is, Geldenhuys se 'prognose sekerlik anders kon gewees
het', eerder op dit wat moontlik is as op 'n vervulling van die
vereiste van waarskynlikheid. Derdens koppel dr Wessels sy
afsnypunt, waarby die breinskade veroorsaak deur bloeding nog
omkeerbaar sou wees, aan die moment waarop Geldenhuys begin
braak het. Hierdie moment is egter nie op die getuienis bepaalbaar
nie. In die totaliteit van die saak skep die onbepaalbaarheid van
hierdie
tydstip
'n
verdere
onoorkomelike
struikelblok
vir
Geldenhuys se saak. Gestel, byvoorbeeld, dat bevind sou kon
word (wat nie bevind is nie) dat Cronje nalatig was in sy versuim
om reeds vroeg die Sondagoggend, in stede van eers die
Sondagmiddag, mediese hulp in te roep. Sodanige versuim sou
kousaal onsaaklik wees indien Geldenhuys op daardie stadium
reeds begin braak het. In dié omstandighede sou Geldenhuys se
breinskade, volgens dr Wessels, immers reeds onomkeerbaar
wees en sy gevolglike ongeskiktheid reeds permanent. Nie een
van die polisiegetuies het egter waargeneem wanneer Geldenhuys
begin braak het nie. Dit kan dus wees lank voordat Cronje aan
diens gekom het.

[40] Uit die uitspraak van die Verhoorhof blyk dit dat die Hof,
hoewel miskien onbewustelik, self probleme ondervind het met sy
eie bevinding dat oorsaaklikheid inderdaad bewys is. Dit blyk nie
soseer onder die rubriek 'causation' (730 e v) nie, maar wel uit 'n
gedeelte onder die opskrif 'damages' (734 e v). Nadat die Hof
reeds kousaliteit bevind het en ook reeds die omvang van
Geldenhuys se skade bepaal het, laat hy hom soos volg uit (736I-
737F):
'That however does not end the enquiry. The question arises as to the causal
link between such damages and the conduct of defendant. Once more the
Court is in an area of speculation in that no medical expert would have been
able to testify, with any measure of exactitude, as to the scale of an improved
prognosis for a person such as plaintiff, had the operation taken place
timeously rather than some hours after languishing in a police cell.

In my view, the evidence indicates that, had there been a better
prognosis, it would have led to only a limited improvement in the present
capacity of plaintiff. It is clear from the totality of evidence presented to the
Court, that the essential injury was sustained to the frontal lobes ... Once
these injuries had been sustained, no operation would have been able to
repair such injury. The improved prognosis depended on the extent to which
an earlier operation of the kind performed by Dr Wessels would have
improved plaintiff's present condition.

Had such an operation been undertaken earlier, such that plaintiff
would have made an improved recovery, it is likely that plaintiff would have

been able to undertake some employment, albeit at a markedly reduced rate
of remuneration to that which he could have commanded prior to the injuries.

...

The question can then be asked as to what that would entail in rands
and cents. On the basis of a reasonable estimate, it is possible that plaintiff
may have been able to earn R8 000 a month, that is approximately 20% of
previous capacity [wat hy vroeër reeds op R40 000 per maand bepaal het]. ...

On the basis of this estimate, 20% of all the injury and damage
sustained in terms of incidents which took place on 26 and 27 December
1998 was caused by the negligent conduct of defendant.'
[41] Die hof se verklaarde uitgangspunt dat die 'causal link
between such damages and the conduct of defendant' by wyse
van spekulasie bepaal moet word waar geen mediese getuienis
sodanige verband kan aantoon nie, is fundamenteel verkeerd. Met
die daaropvolgende lukrake bespiegeling, sonder enige feitebasis,
dat twintig persent van Geldenhuys se toekomstige skade aan die
polisie toegeskryf kan word, het die Verhoorregter sy bevoegdheid
oorskry. By kwantifisering van die bedrag van toekomstige skade
is eksakte berekeninge dikwels onmoontlik en bespiegeling
gevolglik onafwendbaar. Die kousale verband tussen sodanige
skade en die verweerder se optrede of versuim moet egter op
oorwig van waarskynlikheid bewys word. Hierdie onderskeid blyk
duidelik uit die uitspraak van die Engelse Court of Appeal in Allied

Maples Group Ltd v Simmons & Simmons (A Firm) [1995] 1 WLR
1602 (CA). In die loop van sy uitspraak sê Stuart-Smith LJ
(1069H):
'it is necessary to consider as a matter of law what is necessary to establish
as a matter of causation and where causation ends and quantification of
damage begins'.
Wat betref 'causation', gaan hy dan soos volg voort (1610A-B):
'The court has to determine on the balance of probability, whether the
defendant's act, for example the careless driving, caused the plaintiff's loss
consisting of his broken leg. Once established on balance of probability, that
fact is taken as true and the plaintiff recovers his damage in full. There is no
discount because the judge considers that the balance is only just tipped in
favour of the plaintiff: and the plaintiff gets nothing if he fails to establish that it
is more likely than not that the accident resulted in the injury.'
Wat betref 'quantification' sê hy (1610B-C):
'Questions of quantification of the plaintiff's loss, however, may depend upon
future uncertain events ... . It is trite law that these questions are not decided
on a balance of probability but rather on the court's assessment, often
expressed in percentage terms, of the risk eventuating ...'
(Kursifisering in die oorspronklike.) Dat hierdie onderskeid ook vir
ons reg geldig is, blyk uit De Klerk v Absa Bank Ltd and Others
2003 (4) SA 314 (SCA) par [28] waar hierdie Hof met instemming
na die aangehaalde gedeelte uit die uitspraak van Stuart-Smith LJ
verwys. Die denkfout wat die Verhoorhof, met respek, begaan het,

was om hierdie onderskeid uit die oog te verloor en gevolglik die
ondersoek na die bestaan van 'n kousale verband te benader asof
dit oor die kwantifisering van skade gaan.
[42] Wat oorbly is enkele opmerkings aangaande die Verhoorhof
se benadering tot die kwantifisering van skadevergoeding. Ek vind
dit nodig ten einde enige moontlike indruk, dat hierdie Hof die
Verhoorhof se benadering onderskryf, uit die weg te ruim. Ek doen
dit kortliks omdat hierdie opmerkings geen effek meer op die
uitslag van die saak kan hê nie. Ek handel eerstens met die wyse
waarop Geldenhuys se verlies aan toekomstige verdienvermoë
bepaal is. Die Hof a quo het bevind dat Geldenhuys, voor sy
besering, 'n maandelikse verdienste van R40 000 gehad het.
Hierdie bevinding is gemaak sonder enige direkte of indirekte
getuienis oor wat Geldenhuys se verdienste werklik was. Van 'n
man met Geldenhuys se beweerde aansienlike inkomste, sou
redelikerwys verwag kon word dat hy oor dokumente soos,
byvoorbeeld, bankstate, balansstate of belastingopgawes sou
beskik of kon verkry. Nietemin is nie een sodanige dokument voor
die Hof geplaas nie. Daar was ook geen verduideliking vir hierdie
versuim nie. Die uitsluitlike basis vir die bevinding aangaande
Geldenhuys se verdienste was die weergawe van Geldenhuys se
gewese eggenote, tot die effek dat sy onderskeie maandelikse

uitgawes, by benadering en afgerond tot duisende, ongeveer
R30 000 in totaal bedra het. Hieruit lei die Verhoorhof dan af dat,
om uitgawes van R30 000 aan te gaan, Geldenhuys 'n verdienste
van R40 000 per maand moes gehad het. Wat die Hof blykbaar
buite rekening gelaat het, was die getuienis dat Geldenhuys sedert
1992 'n ongerehabiliteerde insolvent was; dat hy gewerk het vir 'n
beslote korporasie waarvan sy gewese eggenote die enigste lid
was; dat hierdie beslote koporasie in insolvente omstandighede
besigheid gedoen het en deur die Ontvanger van Inkomste
ondersoek is weens beweerde wanbetaling van BTW; en dat die
beslote koporasie in elk geval reeds voor Geldenhuys se besering
gelikwideer is, omdat dit nie in staat was om sy skulde te betaal
nie. Dat 'n berekening van verlies aan verdienste op hierdie wyse,
om die minste te sê, geheel en al onverdedigbaar is, spreek eintlik
van self. Wat die geleerde Verhoorregter blykbaar in gedagte
gehad het, was dat Geldenhuys se verlies aan verdienvermoë
bereken moet word op die basis van wat hy in die toekoms kon
verdien indien hy nie beseer was nie. Dit is nie korrek nie. Die
vraag is nie wat Geldenhuys kon verdien nie, maar wat hy
waarskynlik sou verdien. Indien 'n professionele persoon wat
voorheen vir eie rekening gepraktiseer het, byvoorbeeld, sou
besluit om vir 'n salaris te gaan werk en dan beseer word, kan sy

verlies aan verdienste tog slegs bereken word op die basis van sy
verbeurde salaris en nie op die basis van wat hy kon verdien
indien hy sou aangehou het om te praktiseer nie. (Sien,
byvoorbeeld, ook Griffiths v Mutual & Federal Insurance Co Ltd
1994 (1) SA 535 (A) 545-546.) Hierdie uiteensetting het natuurlik
nie betrekking op 'n geval waar die beseerde persoon nog nie voor
sy besering enige verdienste gehad het nie.  In so 'n geval moet sy
verdienvermoë bereken word ooreenkomstig die benadering wat,
byvoorbeeld, in Southern Insurance Association Ltd v Bailey NO
1984 (1) SA 98 (A) toegepas is.
[43] Nadat die Verhoorhof op hierdie lukrake wyse Geldenhuys
se vorige inkomste op R40 000 per maand bepaal het, gaan hy
voort om weer eens sonder enige feitebasis die 'reasonable
estimate' (737E-F) te maak dat, indien dit nie vir die polisie se
nalatige versuim was nie, Geldenhuys ten spyte van sy breinskade
wat toe reeds ingetree het, R8 000 per maand kon verdien.
Aangesien R8 000 gelyk is aan 20% van R40 000, gaan die
Verhoorhof voort (737I-J) om die bewese bedrag van Geldenhuys
se toekomstige mediese koste met 80% te verminder. Vir mediese
koste wat in die verlede aangegaan is, so bevind die Hof (737H-I),
is die polisie geensins aanspreeklik nie, omdat hierdie koste
grotendeels verband hou met die breinskade wat reeds voor die

polisie se versuim ingetree het. Daarteenoor word die polisie vir
die volle bedrag van algemene skade aanspreeklik gehou omdat
dit 'directly due to the negligent conduct of the defendants'
employees' sou wees (737L-J).  'n Blote formulering van hierdie
benadering dui met respek daarop dat dit op geen rasionele basis
verdedig kan word nie.
[44] (a)
Die appèl slaag met koste, insluitende die koste van

twee advokate.

(b)
Die bevele van die Hof a quo word ter syde gestel en

vervang met die volgende:

'Eiser se vorderings word van die hand gewys met koste,

insluitende die koste van twee advokate, in soverre

verweerders van die dienste van twee advokate gebruik

gemaak het.'

.......................
F D J BRAND
APPÈLREGTER
Stem saam:

HARMS AR
CLOETE AR
SOUTHWOOD WND AR
MLAMBO WND AR