DIE HOOGSTE OF VAN APPèL IN SUID-AFRIKA

Saak No 176/04
RAPPORTEERBAAR

In die saak tussen

ADRIAAN JACOBUS VAN WYK                                  APPELLANT

en

DIE STAAT                                                                 RESPONDENT

Coram:
Harms, Nugent ARR et Comrie Wnde AR

Aangehoor:
22 September 2004

Gelewer:

30 September 2004

Opsomming: Borg – appèl – hoogverraad – skedule 5 oortreding – s 60(11)(b) –
hetsy in belang van geregtigheid om vrylating toe te laat.

Borg – wesenlike vooruitsig beskuldigde een of ander tyd verhoor
mag ontwyk – nie in belang van geregtigheid om vrylating toe te
laat nie.

______________________________________________________

UITSPRAAK
_______________________________________________

COMRIE Wnde AR

[1] Hierdie is ‘n borgappèl. Die appellant is ‘n beskuldigde in die
sogenoemde Boeremag-verhoor wat deur Jordaan R in die
Transvaalse Provinsiale Afdeling aangehoor word. Gedurende die
verloop van die verhoor, wat nog voortduur, het die appellant ‘n
aansoek om borg gebring wat deur ‘n ander regter, Ismail Wnde R,
aangehoor is. Borg is geweier. Die appellant appelleer nou direk na
hierdie hof, sonder verlof, soos hy geregtig is om te doen. S v Botha
en ‘n ander 2002 (1) SASV 222 (HHA); S v Viljoen 2002 (2) SASV
(HHA) para 25; S v Kock 2003 (2) SASV 5 (HHA) para 26.

[2] Die appellant en sy mede-beskuldigdes staan tereg op 43
aanklagte (alternatiewe ingesluit), onder andere, hoogverraad
(aanklag 1) en moord (aanklag 10). Van al die aanklagte is moord
(op die manier gepleeg soos beweer) die enigste bylae 6 oortreding.
Ingevolge art 60(11)(a) van die Strafproseswet 71 van 1977 moes
die appellant die hof a quo oortuig het dat ‘daar buitengewone
omstandighede bestaan wat sy . . .  vrylating [op borg] in die belang
van geregtigheid veroorloof.’ Daarenteen is hoogverraad ‘n bylae 5
oortreding en art 60(11)(b) verg in so ‘n geval dat ‘n beskuldigde
getuienis moet aanbied wat die hof oortuig dat ‘belang van
geregtigheid sy . . . vrylating [op borg] veroorloof.’ Onder beide (a)
en (b) het ‘n beskuldigde ‘n bewyslas maar onder (b) is die las ligter

want daar is geen noodsaak om ‘buitengewone omstandighede’ aan
te toon nie.

[3] In die hof a quo en in die betooghoofde op appèl is die saak
weens aanklag 10 op die veronderstelling dat die appellant
buitengewone omstandighede moes bewys, benader. Die betrokke
moord het twee en ‘n half maande na die appellant se arrestasie
plaasgevind en ongeveer ses weke (op die staat se weergawe)
nadat die verraderlike komplot van aanklag 1 verydel is. Tydens
betoog voor ons het die advokaat vir die staat, mnr van Rensburg,
toegegee dat op die rekord daar nie prima facie-getuienis is wat die
appellant met die moord verbind nie. Hoewel die formulering van die
akte van beskuldiging beslissend is vir die vraag of art 60(11) van
toepassing is (S v Botha supra para 16), is die afwesigheid van
prima facie-getuienis natuurlik in die algemeen ‘n buitengewone
omstandigheid (S v Kock supra para 15). Hy het gevolglik aanvaar
dat die saak op appèl in terme van sub-art (11)(b) besleg kon word.

[4] Die appellant het toegang tot die staat se dossier gehad. Hy
het getuig maar sy getuienis het hoofsaaklik uit betoog bestaan
deurdat hy die staat se saak wat hom impliseer aan uitvoerige kritiek
en kommentaar onderwerp het. Sommige verklarings het hy met ‘n
onskuldige verduideliking probeer ondervang; ander bewerings het

hy bloot ontken; maar veral het hy die aandag op teenstrydighede
tussen die verskillende verklarings gevestig. Beëdigde verklarings is
namens hom ingedien waarin andere, net soos hy, beweer het dat
hulle sonder hulle medewete by die beplande staatsgreep betrek is
op die sg beplanningsdokument, bekend as dokument 12. Hy het
ook ‘n aanval op mnr J C Smit, ‘n vorige vriend wat – volgens hom –
‘n geswore vyand geword het en wat glo vasberade was om hom
onskuldiglik te impliseer. Smit se beëdigde verklaring betrek nl die
appellant by die sameswering as een van die hooffigure. Aangesien
die dossier omvangryk is en die appellant breedvoerig getuig het,
het die borgaansoek ‘n hele paar dae geduur – dit alles, so kom dit
voor, in ‘n poging om die appellant se onskuld op al die aanklagtes
aan te toon.

[5] Die appellant en sy regsverteenwoordiger het nie ag geslaan
op die woorde van Olivier AR in S v Viljoen, supra, nie (te para 25):
‘dat daarteen gewaak moet word om van elke borgaansoek ‘n uitgerekte
verhoor vóór die strafverhoor te maak . . . Kon dit ooit die bedoeling van die
Wetgewer gewees het dat borgaansoeke ‘n volle kleedrepetisie van die verhoor
moet wees? Ek betwyfel dit ten sterkste. Ek sou dus oordeel dat die verhoor
van borgaansoeke binne redelike perke gehou moet word onderhewig aan die
bepalings van die Wet en die regte van die beskuldigde.’

[6] Die appellant se metodiek, soos hierbo beskryf, misken die
ware karakter van ‘n borg-ondersoek in gevalle waar dit ‘n
geskilpunt is of die staat ‘n swak of sterk saak het. In die gewone
geval wat nie onder sub-art (11) val nie moet die aanklaer,
byvoorbeeld deur die getuienis van die ondersoekbeampte of die
voorlegging van beëdigde verklarings, aandui wat die aard en
omvang van die getuienis is wat teen die borgapplikant bestaan. Die
ondersoekbeampte mag dan binne redelike perke daarop gekruisvra
word. Dit is nie vir die aanklaer om sy getuienis op die meriete aan
te voer nie of om sy getuies aan kruisondervraging bloot te stel nie.
Dit is ook nie vir die hof om negatiewe afleidings te maak oor die
versuim van die aanklaer om die staatsgetuies te laat getuig nie. Die
hof se funksie is om die relatiewe krag van die staat se saak vas te
stel in die lig van die gemelde materiaal. Indien die geval onder sub-
art (11) resorteer, rus die las natuurlik op die applikant om aan te
toon dat die staat se saak geen of relatief min meriete het. Die
applikant, indien daartoe geadviseer en gewaarsku (vgl art
60(11B)(c)), kan oor die meriete getuig en daaroor gekruisvra word.
Natuurlik kan hy aan die hand van die dossier aantoon dat die
getuienis teen hom weinig of geen waarde het nie. Dit is nogtans nie
vir die borghof om ‘n voorlopige bevinding van skuld of onskuld in te
bring nie. Die hof se plig is om prima facie sterkte of swakheid te

oorweeg. Dit kan natuurlik aan die einde van so ‘n ondersoek blyk
dat die staat se saak teen ‘n applikant swak is. S v Mohammed 1999
(2) SASV 491 (C) was so ‘n geval, asook S v Kock supra. Maar om
so
‘n
gevolgtrekking
te
bereik
aan
die
hand
van
geloofwaardigheidsbevindings is normaalweg ongewens en ‘n
miskenning van die feit dat die borgverrrigtinge nie ‘n kleedrepetisie
is nie.

[7] In elk geval was die bogenoemde oefening in die hof a quo
vanuit die appellant se oogpunt teenproduktief. Dit het bloot getoon
dat die staat in besit is van ‘n aansienlike hoeveelheid getuienis wat
hom besonderlik by die beweerde sameswering impliseer. Of
daardie getuienis voldoende vir ‘n skuldigbevinding sal wees en of
die appellant se weergawe redelik moontlik waar is, is vrae vir
beregting deur die verhoorhof. Op hierdie staduim is dit voldoende
om te konstateer dat die staat ‘n sterk prima facie saak met
betrekking tot aanklag 1 – hoogverraad – het en kan ek nie bevind
dat die appellant, aan die hand van die beskikbare materiaal,
waarskynlik onskuldig bevind sal word nie.

[8] Op grond waarvan beweer die appellant is dit in belang van
geregtigheid dat hy vrygelaat moet word? Hy maak, benewens die
gebrek aan meriete in die staat se saak (waarmee ek reeds

gehandel het) op sy persoonlike omstandighede staat. Hy is
ongeveer 38 jaar oud, is getroud en het nie kinders nie. Hy wil graag
sy besigheid bedryf tydens die verhoor. Daar is min, indien enigiets,
oor van hierdie besigheid wat hy kort voor sy arrestasie begin het.
Sou hy op borg vrygelaat word, betwyfel ek of hy die besigheid kan
bestuur en herbou aangesien die verhoor sy bywoning vereis.

[9] Die appellant het in sy getuienis gekla dat sy aanhoudings-
toestande ongunstig was vir konsultasie met sy regsadviseurs en
die verkryging van getuienis. Hy het besonderlik gekla oor die
verslegting van sy gesondheid sedert sy opsluiting. Mediese
getuienis het aangetoon dat die appellant aan ‘n diabetiese toestand
en hoë bloeddruk ly waarvoor hy medikasie en ‘n spesiale dieet
benodig. Die appellant beweer dat by geleentheid het hy nie sy
medikasie ontvang nie en by ander geleenthede het hy nie sy
maaltye ontvang nie. Die gevangenisbeamptes wat getuienis afgelê
het, het die teenoorgestelde beweer. Die waarheid lê moontlik
iewers in die middel. Hoe dit ook al sy, insoverre as wat die
appellant nie behoorlike aandag in bewaring ontvang nie, het hy
ander regsmiddels tot sy beskikking en is borg in die algemeen nie
die
remedie
vir
die
vergrype
en
versuime
van
die
gevangenisowerhede nie. Wat van belang bly, is die feit dat die
beperkings weens sy gevangenisskap en bywoning van die verhoor

nie ideaal vir ‘n persoon in sy fisiese toestand is nie. Natuurlik is die
ingryp in sy vryheid ‘n belangrike faktor waaraan heelwat gewig
geheg moet word by bepaling van die belang van geregtigheid maar
die omstandighede wat ek sopas behandel het, moet geweeg word
teen die ander faktore en moet nie in isolasie gesien word nie.

[10] Die appellant maak ook staat op die feit dat hy sy verhoor sal
staan. Sewe mede-beskuldigdes is op borg vrygelaat en het tot
dusver die verhoor bygewoon en hulle borgvoorwaardes nagekom.
Die appellant gebruik hulle as voorbeeld en beloof om dieselfde te
doen. Die borggeld wat sy familie sal moet betaal, kan hy nie
bekostig om te verbeur nie. Hy wys ook daarop dat hy reeds vier
maande voor sy inhegtenisneming deur die polisie ondervra is en
ten spyte van die risiko van ‘n inhegtenisname het hy nie gevlug of
iewers geskuil nie. Daarbenewens verwys hy na die feit dat sedert
sy inhegtenisneming het hy tweemaal die geleentheid gehad om
met gemak te ontvlug en dat hy dit nie gedoen het nie.

[11] Die appellant is alreeds vir twee en ‘n half jaar in aanhouding.
Dit blyk of die verhoor nog lank sal voortduur; ek praat in terme van
jare eerder as maande. Ons is deur die advokate meegedeel dat die
verhoorhof met nog slegs die derde staatsgetuie besig is. Die
appellant se beweerde rol in die coup d’etat was een van relatiewe

senior bevel, alhoewel nie een van direkte leierskap. As die
appellant skuldig bevind word aan aanklag 1 op die beweerde basis,
staar hy langtermyn-gevangenisstraf in die gesig. Soos die verhoor
voortduur, mag die saak (ek sê nie dit sal nie) teen hom draai. In
daardie geval sal die versoeking om te vlug, verhoog. Hy is ‘n goed
opgeleide soldaat wat grensdiens gedoen het. Hy het tot die rang
van majoor in die Wonderboom-kommando gevorder en was die
bevelvoerder totdat hy dié konneksie na die inhegtenisname van die
hoofbeskuldigdes enkele maande voor sy arres verbreek het. Die
appellant het ‘n paspoort wat hy aangebied het om in te handig
maar hy hoef natuurlik nie oorsee of buite die landsgrense te gaan
om sy verhoor te ontvlug nie. Hy kan eenvoudig binnelands
verdwyn, iets wat histories nie vergesog is nie. Volgens die
ondersoekbeampte bestaan daar ‘n sterk infrastruktuur van
simpatiseerders
en
ondersteuners
wat
voortvlugtendes
kan
beskerm, huisves en onbepaald versteek.

[12] Die
aard
van
die
sameswering
wat
wydverspreide
ondersteuning van wesenlike gedeeltes van die gemeenskap
veronderstel het en daarop moes gesteun het, moet in ag geneem
word by die beoordeling van die vraag van wat in belang van
geregtigheid is. Aangesien ander geesgenote bystand van derdes
ontvang het om die gereg te ontduik, hoekom kan dit ook nie

mettertyd die geval met die appellant wees nie? Gegewe die sterk
prima facie saak van die staat, die langtermyn gevangenisstraf wat
sal volg op ‘n moontlike skuldigbevinding en die infrastruktuur
waarna ek verwys het, is ek van oordeel dat daar ‘n redelike
vooruitsig bestaan dat as hy op borg vrygelaat sou word, hy een of
ander tyd sy verhoor mag ontwyk. Die primêre doelstelling van die
borgstelsel is immers om te verseker dat ‘n beskuldigde sy verhoor
sal staan. Aangesien daardie doelstelling in hierdie geval verydel
kan word deur die toestaan van borg, het die appellant hom nie van
die art 60(11)(b) bewyslas gekwyt dat dit in die belang van
regspleging is om borg te verleen nie.

[13] Die appèl word afgewys.

____________
R G COMRIE
WAARNEMENDE APPèLREGTER

STEM SAAM

HARMS AR
NUGENT AR