Saak No: 488/98
In die saak tussen:
ABSA BANK BEPERK
Appellant
en
ONS BELEGGINGS BK

Respondent
Coram: F H Grosskopf, Harms, Scott, ARR, Mpati en Mthiyane, Wnd ARR
Verhoor: 15 Mei 2000
Gelewer: 29 Mei 2000
Bank se aanspreeklikheid vir skadevergoeding teenoor kliënt - bewys van skade.
U I T S P R A A K

F H GROSSKOPF AR:
[1]   Saambou Nasionale Bouvereniging Beperk (“Saambou”) het op 29 November
1989 ’n tjek (“die tjek”) vir ’n bedrag van R420 000,00 ten gunste van “ONS
Beleggings BK” (“die respondent”) of order op Volkskas Beperk (“die bank”)
getrek.  Die tjek was gekruis en gemerk “nie verhandelbaar nie”.
[2]   Dit is gemene saak dat mnr Ferreira as agent van die respondent die tjek by
Saambou in ontvangs geneem het.  Die respondent se verdere bewering in sy
besonderhede van vordering, nl dat Ferreira veronderstel was om die tjek aan die
respondent te oorhandig of om dit in die respondent se bankrekening by die
Lynnwoodrif-tak van die bank (“die tak”) te deponeer, was egter deur die appellant
ontken. Wat werklik gebeur het, is dat Ferreira sy handtekening en die woorde “vir
ONS/SJA” op die rugkant van die tjek aangebring het en die tjek toe op 30
November 1989 op die bankrekening van SJA Bemarking by die tak gedeponeer
het.  Dit is die respondent se saak dat daardie optrede van Ferreira ongemagtig en

onregmatig was.
[3]  Die respondent het dagvaarding in die Transvaalse Provinsiale Afdeling teen die
bank uitgereik en betaling van die bedrag van R420 000,00 as skadevergoeding van
die bank geëis.  Die eis is gebaseer op ’n verbreking van ’n sogenaamde bankier-
kliënt verhouding tusssen die bank en die respondent, alternatiewelik op delik.  Daar
was ’n verdere alternatiewe skuldoorsaak wat later weggeval het.
[4]   Die hof a quo het die respondent se eis vir R420 000,00 skadevergoeding op
grond van kontrakbreuk toegestaan, maar bygevoeg dat die respondent eweneens
op grond van delik kon geslaag het.  Die appellant is die regsopvolger van die bank
en die bevel van die hof a quo is teen die appellant verleen.  Verlof om na hierdie
hof te appelleer is op aansoek gerig aan die Hoofregter toegestaan.
[5]   Om die een of ander onverklaarbare rede het die partye by die aanvang van die
verhoor ooreengekom dat die plig om te begin by die appellant as verweerder berus.
Die appellant het die getuienis van Ferreira asook die getuienis van die destydse

rekenmeester en  bestuurder van die tak aangebied.  Die respondent het daarna sy
saak gesluit sonder om enige getuienis aan te bied.  Mnr Olivier, wat die enigste lid
van die respondent was, was wel beskikbaar om te getuig.  Daar het ’n geruime tyd
verloop tussen die inbetaling van die tjek op 30 November 1989 en die aanvang van
die verhoor op 26 Maart 1998.  Ferreira het in die tussentyd ’n ernstige
breinbesering in ’n ongeluk op ’n bouterrein opgedoen wat wesenlike
geheueprobleme vir hom meegebring het.  Soos later sal blyk, was sy getuienis  net
van beperkte hulp.
[6]   Die partye het die dokumente wat blootgelê is by die aanvang van die verhoor
in bundels ingehandig en ooreengekom dat afskrifte van die dokumente sonder
verdere bewys by blote ophandiging daarvan gebruik kan word en sal dien as
bewys van wat dit voorgee om te wees, maar sonder erkenning van die korrektheid
van die inhoud daarvan.  (Vgl in die algemeen wat die toelaatbaarheid van die
inhoud van dokumente betref: Weintraub v Oxford Brick Works (Pty) Ltd 1948(1)
SA 1090 (T) op 1093; Smith and Others v Strydom and Others 1953(2) SA 799

(T) op 805H-806B; Da Mata v Otto NO 1971(1) SA 763 (T) op 769 D-E;
Knouwds v Administrateur, Kaap 1981(1) SA 544 (K) op 551G-522B; Selero
(Pty) Ltd and Another v Chauvier and Another 1982(2) SA 208 (T) op 215G-
216H.)   Ferreira was wel in staat om sy handtekening op sekere van die tjeks en
ander dokumente te identifiseer.  Mev Van Eeden wat destyds rekenmeester van die
tak was, het ook aan die hand van bankdokumente getuig oor die inbetaling van
tjeks op die rekeninge van SJA Bemarking (wat inderdaad op 28 September 1989
as privaatmaatskappy geïnkorporeer is) en SJA Konstruksie (Edms) Bpk (“SJA
Konstruksie”).  Ferreira het ’n direkte belang by beide hierdie maatskappye gehad.
[7]   Hierdie hof het in Indac Electronics (Pty) Ltd v Volkskas Bank Ltd 1992(1)
SA 783(A) die beginsels uiteengesit waarvolgens ’n invorderingsbankier
aanspreeklik sal wees teenoor die ware eienaar van ’n tjek vir die betaling van
skadevergoeding waar die invorderingsbankier die tjek ingevorder het namens ’n
kliënt wat nie daarop geregtig was nie.  Die hof het soos volg op 797 A-D beslis:

“There can now be no reason in principle why a collecting
banker should not be held liable under the extended lex Aquilia
for negligence to the true owner of a cheque, provided all the
elements or requirements of Aquilian liability have been met ...
In a situation such as the present a delictual action for damages
would accordingly be available to a true owner of a cheque
who can establish (i) that the collecting banker received
payment of the cheque on behalf of someone who was not
entitled thereto; (ii)  that in receiving such payment the
collecting banker acted (a) negligently and (b) unlawfully; (iii)
that the conduct of the collecting banker caused the true owner
to sustain loss; and (iv) that the damages claimed represent
proper compensation for such loss.”
[8]   Die vereiste van wederregtelikheid wat in die Indac Electronics saak ter sprake
was, is  nie in die onderhawige saak in geskil nie. Wat volgens die appellant se
betoog wel in geskil is, is of die respondent in sy eis gebaseer op delik  bewys het:
(a) dat die bank nalatig was, (b) dat die respondent  die ware eienaar van die tjek
was, en (c) dat die respondent skade  as gevolg van die bank se optrede gely het.
Wat betref die respondent se eis gebaseer op kontrakbreuk is die betoog namens
die appellant dat die respondent eweneens nie bewys het dat hy die eienaar van die

tjek was en dat hy skade as gevolg van die bank se beweerde kontrakbreuk gely het
nie. Indien die respondent benewens die ander aspekte nie eienaarskap van die tjek
en skade kan bewys nie, moet hy faal op sowel delik as kontrakbreuk.
[9] Die eerste vraag is of die bank as invorderingsbankier nalatig was om die
rekening van SJA Bemarking met die bedrag van die tjek te krediteer. Na my mening
was die bank wel  nalatig omdat SJA Bemarking klaarblyklik nie die houer van die
tjek geword het nie.  Die feit dat die woorde “nie verhandelbaar nie” deel van die
kruising op die tjek uitgemaak het, het egter niks met die saak te make nie.  Dit het
nie enige verdere oordrag van die tjek verhoed nie. (Standard Bank of SA Ltd v
Sham Magazine Centre 1977(1) SA 484 (A) op 504 F-G; art 80 van die Wisselwet
34 van 1964 (“die Wet”).)  Die woorde “nie verhandelbaar nie” speel dus geen rol
in die bepaling van die appellant se moontlike nalatigheid nie.
[10]   Tydens die verhoor in die hof a quo is die respondent se saak gevoer op die
basis dat  Ferreira geen tekenmagte op die tjekrekening van die respondent gehad

het nie, hetsy as trekker hetsy as endossant, en dat sy vermeende endossement dus
geen oordrag van die tjek kon bewerkstellig nie.  Mnr Francis wat destyds die
bestuurder van die tak was, het tydens kruisondervraging toegegee dat waar die tjek
vir so ’n groot bedrag was, en waar die respondent as nemer van die tjek ook ’n
kliënt van die tak was, die endossant se magtiging  normaalweg nagegaan moes
word.  Dit is nie gedoen nie.  Myns insiens is dit egter nie nodig om te beslis of
hierdie versuim aan die kant van die bank nalatig was nie aangesien die bank
klaarblyklik in ’n ander opsig nalatig was, nl deur die handtekening en woorde
agterop die tjek as die nemer se endossement te beskou en deur die tjek op sterkte
daarvan vir krediet van SJA Bemarking se rekening in te vorder.
[11]  Die tjek was ’n order tjek en die nemer se endossement was dus nodig vir
enige oordrag van die tjek.  Ferreira het voorgegee om die tjek te endosseer, maar
dit is gedoen namens ’n onbekende entiteit genaamd “ONS/SJA”.  Die woorde
“ONS/SJA” kan beslis nie na die respondent as nemer van die tjek verwys nie.  Dus
selfs al het die bank as  invorderingsbankier aanvaar dat Ferreira behoorlik gemagtig

was om die tjek namens die respondent as nemer te endosseer - wat klaarblyklik die
geval was - kon Ferreira se “endossement” onder geen omstandighede as ’n
behoorlike endossement namens die respondent  aanvaar gewees het nie.  Dit was
dus ex facie die tjek self duidelik dat SJA Bemarking nie die reghebbende van die
tjek uit hoofde van die sg endossement geword het nie.  Die bank was gevolglik
nalatig om die tjek onder daardie omstandighede vir die krediet van SJA Bemarking
in te vorder.  Die feit dat die bank  voorheen ook ander tjeks ten gunste van die
respondent en met  dergelike “endossemente” tot krediet van SJA Bemarking of
SJA Konstruksie ingevorder het, maak die bank se optrede in die onderhawige geval
nie minder nalatig nie.  Na my mening het die respondent dus wel bewys dat die
bank nalatig was.
[12]   Die appellant het verder betoog dat dit nie bewys is dat die respondent die
sg ware eienaar (“true owner”) van die tjek was nie.  Hierdie hof het in First
National Bank of SA Ltd v Quality Tyres (1970) (Pty) Ltd 1995(3) SA 556(A) op
568A-B beslis dat die woord “true” nie die gewone betekenis van “owner”

kwalifiseer nie.  Die hof vervolg op 568F:
“[T]his Court [in die Indac Electronics saak supra] did not, in
my opinion, intend the expression ‘true owner’ to bear any
specialised or technical meaning; in particular, ‘true’ does not
qualify the ordinary legal sense of ‘owner’.  As a matter of
terminology, it seems to me that the word ‘true’ is strictly
unnecessary in the present context and might as well be
dispensed with.”
[13]   Na my oordeel blyk dit uit die feite wat nie in geskil is nie dat Saambou die
tjek ten gunste van die respondent getrek het en die tjek daarna aan die respondent
se agent Ferreira gelewer het.  Daar was dus ’n behoorlike uitgifte van die tjek aan
die respondent as nemer daarvan.  (Sien die definisie van “lewering” en “uitgifte”
in art 1 van die Wet.)
[14]   Hierdie hof het in die Quality Tyres saak supra op 568G-I uiteengesit wat ’n
eiser, wat beweer dat hy eienaar van ’n tjek is, moet bewys.
“The ownership of a cheque, viewed as a piece of corporeal

movable property, can be transferred only in accordance with
the general requirements of the law regarding the transfer of
ownership of corporeal movables.  There must be a delivery of
the thing, i e transfer of possession, either actual or
constructive, by the transferor to the transferee, and there must
be a real agreement (in the sense of ‘saaklike ooreenkoms’)
between the transferor and the transferee, constituted by the
intention of the former to transfer ownership and the intention
of the latter to receive it (see, for example, Air-Kel (Edms) Bpk
h/a Merkel Motors v Bodenstein en ’n Ander 1980 (3) SA 917
(A) at 922E-H).  Either party can, of course, act through
someone duly authorised to act on his behalf.  This is what the
plaintiff was required to establish in evidence to substantiate its
claim to the ownership of the cheque.”
[15]   Dit is nie in geskil nie dat daar ’n dokument bestaan, gedateer 14 November
1989, wat voorgee om ’n bouleningsvorderingsversoek ten opsigte van ’n sekere
projek te wees, gerig aan Saambou met die versoek dat ’n vorderingsbetaling aan
die respondent gemaak word.  Die dokument gee verder voor dat ’n
vorderingsbetaling van R420 000,00 daarna goedgekeur is.  Die enigste redelike
afleiding is dat die tjek (gedateer 29 November 1989 vir ’n bedrag  van
R420 000,00) as ’n vorderingsbetaling ten gunste van die respondent getrek en

gelewer is.  Daar is geen getuienis wat op die teendeel dui nie.  Die gevolgtrekking
is dus dat die lewering van die tjek gepaard gegaan het met die nodige saaklike
ooreenkoms en dat die respondent eienaar van die tjek geword het.  Dit is egter nie
nodig om tot ’n finale beslissing in hierdie verband te kom nie aangesien ek in ieder
geval van mening is dat die respondent nie sy skade bewys het nie.
[16]   Die hof a quo het bevind dat die respondent wel  bewys het dat hy skade gely
het in ’n bedrag gelykstaande aan die sigwaarde van die tjek.   Die sigwaarde van ’n
tjek kan ’n aanduiding wees van die omvang van die eienaar se skade as die  tjek bv
gesteel is.  (Vgl Holscher v Absa Bank en ’n Ander 1994(2) SA 667(T) op 675G.)
In die onderhawige saak is daar egter geen bewys dat Ferreira die tjek gesteel het
nie.  Die verste wat die respondent gaan, is om in sy besonderhede van vordering
te beweer dat Ferreira ongemagtig en onregmatig opgetree het deur die tjek te
“endosseer” en tot krediet van SJA Bemarking te laat invorder.   Wat die bank en
in die besonder die tak betref, was Ferreira weliswaar nie gemagtig om tjeks namens
die respondent te trek en te endosseer nie.  Dit blyk  uit die magtiging wat die

respondent volgens ’n bankdokument gedateer 6 November 1986 aan die tak gegee
het.   Daarvolgens was slegs Olivier gemagtig om tjeks namens die respondent te
trek en te endosseer.
[17]   Ferreira het getuig, maar soos reeds gemeld het sy geheue hom in baie opsigte
in die steek gelaat.  Dit mag wees dat hy nie in staat sou gewees het om te antwoord
op die beskuldiging dat hy ongemagtig en onregmatig opgetree het nie, maar dit is
betekenisvol dat dit nooit tydens kruisondervraging aan hom gestel is dat hy aldus
opgetree het nie.  Daar is trouens aanduidings dat die respondent gelate aanvaar het
dat  Ferreira tjeks namens die respondent  endosseer en dan op die rekening van
SJA Bemarking of  SJA Konstruksie inbetaal. As daar nie die een of ander
onderlinge reëling was waarvolgens Ferreira toegelaat was om so op te tree nie, was
hy besig om openlik groot bedrae geld van die respondent sonder magtiging vir sy
eie doeleindes aan te wend.  En indien Ferreira inderdaad in stryd met die
respondent se magtiging gehandel het, is dit  onverklaarbaar waarom die respondent
maande lank niks daaromtrent gedoen het nie, maar gewag het totdat die SJA-groep

maatskappye gelikwideer is en toe die bank gedagvaar het.
[18]   Francis het getuig dat ’n prokureur op ’n stadium met hom in verbinding
getree het oor die onderhawige tjek wat volgens die prokureur verkeerd aangewend
was.  Francis het die prokureur geadviseer om ’n beëdigde verklaring te dien effekte
van die respondent te bekom en dan aan hom te besorg, maar volgens Francis het
hy nooit weer van die prokureur gehoor nie.  Op ’n latere stadium het Olivier vir
Francis oor ’n ander aangeleentheid op kantoor gespreek.  Toe Francis hom vra of
hy voortgaan met die saak van die tjek wat na bewering verkeerd aangewend was,
het Olivier vir hom gesê dat hy nie daaroor bekommerd moet wees nie aangesien
“hulle” dit self sal “uitsorteer”.  Tot watter mate hulle dit self “uitsorteer” het, weet
ons nie, maar dit laat die vraag of die respondent op die ou einde enige skade gely
het wyd oop.
[19]   Op die respondent se weergawe (soos gepleit maar nooit bewys nie) moes
Ferreira die tjek, wat as ’n vorderingsbetaling in die gemelde dokument beskryf is,

op die respondent se rekening by die tak gedeponeer het.  So ’n  vorderingsbetaling
sou uit die aard van die saak weer spoedig deur die respondent uitbetaal moes
word.  Die respondent sou dan sekerlik agtergekom het dat  die tjek nie in sy
rekening gedeponeer was nie.   ’n Mens sou verwag dat die respondent op sy
weergawe dan dadelik sou opgetree het teen die skuldiges,  maar niks het gebeur
nie.    Die vraag ontstaan dus of dit  werklik vir die respondent enige verskil gemaak
het of die  tjek  op sy  rekening dan wel op SJA Bemarking se rekening gedeponeer
was.
[20]   Dit blyk  uit die getuienis van mev Van Eeden dat die grootste gedeelte van
hierdie R420 000,00 op dieselfde dag wat dit in SJA Bemarking se rekening
gedeponeer is, verder aan SJA Konstruksie oorbetaal is.  Hierdie oorbetaling is
geensins deur die respondent betwis nie.  Selfs indien hierdie betrokke inbetaling en
verdere oorbetaling ongemagtig was, volg dit nie noodwendig  dat die respondent
die volle bedrag skade gely het nie, want “hulle” sou dit nog self “uitsorteer”.

[21]   Ferreira het getuig dat hy nog kan onthou dat hy en sy vennote, mnr Malan
en mnr Smit, die konstruksie en bemarking van wooneenhede deur middel van die
maatskappye in hulle groep, SJA Bemarking en SJA Konstruksie, behartig het en
dat hulle groep saam met die Deelgroei- groep in hierdie verband gewerk het.
Volgens Ferreira se getuienis was Olivier deel van die Deelgroei-groep.  Dat daar so
’n samewerking was, word nie deur die respondent betwis nie.  Wat wel betwis
word, is dat daar ’n vennootskap tussen die twee groepe gevorm is.  So ’n
samewerking blyk trouens ook uit ’n dokument gedateer 12 Maart 1987 wat deur
Ferreira onderteken is.  Die dokument gee voor om ’n borgakte ten gunste van
Saambou te wees waar Ferreira as borg vir die respondent geteken het.  Ferreira het
getuig dat hy kan onthou dat hy vir baie lenings by Saambou borg gestaan het.  Die
korrektheid van die inhoud van die borgakte mag in geskil wees, maar die blote feit
dat Ferreira bereid was om so ’n dokument te teken, is veelseggend.
[22]   Ferreira het ook sy handtekening geïdentifiseer op die rugkant van ander tjeks
wat ten gunste van die respondent getrek was.  Die blote bestaan van sulke tjeks met

Ferreira se handtekening agterop kan nie ontken word nie.  Die verloop van een van
hierdie tjeks is soos volg deur mev Van Eeden tydens getuienis verduidelik en nie
deur die respondent betwis nie.  Dit gee voor om ’n tjek te wees, gedateer 1
November 1989 vir R200 000,00 getrek deur Saambou op die bank ten gunste van
die respondent of order.  Ferreira het sy handtekening agterop die tjek
geïdentifiseer.  By sy handtekening verskyn die woorde “vir ONS Beleggings en
SJA Konstruksie” in sy handskrif.  Volgens die getuienis van mev Van Eeden is
hierdie tjek op 1 November 1989 op die rekening van SJA Konstruksie by die
Arcadia-tak van die bank inbetaal by wyse van ’n depositostrokie geteken deur
Ferreira.  Ferreira self kon nie verdere lig op hierdie transaksie werp nie.  Tensy dit
nog ’n ongemagtigde betaling deur hom was, is dit ’n verdere aanduiding dat
Ferreira en die respondent ’n onderlinge reëling in dié verband gehad het en dat
Ferreira, sover dit die respondent betref, nie ongemagtig en onregmatig opgetree het
toe hy die onderhawige tjek op SJA Bemarking se rekening gedeponeer het nie.
Soos gemeld, is die bewering dat Ferreira ongemagtig opgetree het nooit bewys nie.

[23]   Na my mening bestaan daar minstens ernstige twyfel oor die vraag of Ferreira,
wat die respondent betref, ongemagtig en onregmatig opgetree het.  Daar was geen
getuienis deur die respondent aangebied om daardie  twyfel uit die weg te ruim nie.
As Ferreira met die respondent se toestemming, hetsy uitdruklik of stilswyend, die
tjek in die bankrekening van SJA Bemarking gedeponeer het vir verdere oorbetaling
aan SJA Konstruksie, is dit waarskynlik die weg wat die geld moes gevolg het.  Dan
ontstaan die vraag of die respondent enige skade gely het, en indien wel in watter
bedrag.  In daardie geval ontstaan die verdere vraag of die nalatige optrede van die
bank oorsaaklik verbind kan word met enige skade wat die respondent moontlik
gely het.
[24]   Maar selfs indien dit aanvaar sou word dat Ferreira die tjek sonder enige
magtiging van die respondent op SJA Bemarking se rekening inbetaal het en die geld
daarna oorbetaal het aan SJA Konstruksie wat in geldnood verkeer het, dan volg dit
nog nie dat die respondent noodwendig die sigwaarde van die tjek skade gely het
nie.  Volgens Olivier sou hulle die sg foutiewe aanwending van die tjek self

“uitsorteer”.  Of dit gedoen is voordat SJA Bemarking en SJA Konstruksie
gelikwideer is, weet ons nie, en of die respondent na likwidasie enige betaling van
die likwidateur van SJA Bemarking of SJA Konstruksie ontvang het, weet ons ook
nie.  Die respondent beweer wel in sy besonderhede van vordering dat daar geen
dividend aan skuldeisers in die insolvente boedel van “SJA” betaalbaar was nie,
maar daar is geen getuienis om hierdie bewering te staaf nie.  Dit volg myns insiens
dat die respondent nie sy skade bewys het nie en dat hy nie in sy eis op grond van
óf delik óf kontrakbreuk teen die appellant kan slaag nie.
[25]   Die appèl word gevolglik toegestaan met koste.  Die bevel van die hof a quo
word tersyde gestel en met die volgende vervang:
“Absolusie van die instansie met koste word toegestaan.”
-----------------------
F H GROSSKOPF
Appèlregter
Harms
AR)
Scott
AR)

Mpati
Wnd AR)
Mthiyane
Wnd AR)
stem saam