Republiek van Suid Afrika

DIE HOOGSTE HOF VAN APPèL
van
SUID-AFRIKA

Rapporteerbaar/ Nie rapporteerbaar nie

Saaknommer: 72/99

In sake die appèl van

National Sorghum Breweries Ltd
(handeldrywende as Vivo African Breweries)
Appellant

teen

International Liquor Distributors (Pty) Ltd

Respondent

Hof: Van Heerden WndHR, Hefer WndAHR, Vivier, Olivier, Plewman ARR

Verhoordatum:
9 November 2000

Leweringsdatum: 28 November 2000

UITSPRAAK

Van Heerden WndHR:

[1] Gedurende Desember 1994 het die appellant en die respondent drie
skriftelike
ooreenkomste
aangegaan.

Daarvolgens
het
die
appellant
drie
verspreidingsregte van ‘n produk van die appellant in omskrewe gebiede aan die
respondent “verkoop”.  Die koopprys ten opsigte van elke ooreenkoms was R50 000 wat
deur die respondent betaal is.

[2] Op ‘n later stadium het die respondent aksie teen die appellant in die
landdroshof van Pretoria ingestel.  Daarin het hy onder andere terugbetaling van die totale
bedrag van R150 000 gevorder.  Hierdie aanspraak was gegrond op die bewering dat die
respondent vanweë die wesentlike kontrakbreuk van die appellant uit die ooreenkomste
teruggetree het.

[3] Die appellant het nie die aksie bestry nie en verstekvonnis ten bedrae van
R150 000 is toe deur die respondent verkry.  Die totale bedrag is daarna deur die
appellant betaal.  Dit dien nog vermeld te word dat die respondent nie in bogenoemde
aksie enige skadevergoeding van die appellant gevorder het nie.

[4] Op 26 April 1996 het die respondent in die Transvaalse Provinsiale
Afdeling ‘n verdere aksie teen die appellant aanhangig gemaak.  In die besonderhede van
die vordering is in wese dieselfde bewerings as in die dagvaarding in die landdroshof
gemaak, tesame met ‘n bewering dat die respondent weens die appellant se kontrakbreuk,

en die gevolglike kansellasie van die ooreenkomste, skade ten bedrae van nagenoeg R4
miljoen gely het.  Na bewering het die skade bestaan uit uitgawes wat die respondent ter
voldoening van sy verpligtinge ingevolge die ooreenkomste aangegaan het,  sowel as
verlies aan inkomste.  Derhalwe is betaling van bedoelde bedrag van die appellant
gevorder.

[5] Die appellant het ‘n spesiale verweerskrif ingedien.  Daarin is aangevoer dat
vanweë die landdroshofbevel die aksie vir skadevergoeding onontvanklik was;  d.w.s. dat
bedoelde bevel res judicata was ten opsigte van ander vorderings wat uit die beweerde
kontrakbreuk ontstaan het.  In die alternatief is die volgende beweer:
“ 7.1
judgment has been granted in favour of the plaintiff in respect of substantially the
same issues as arise in this  action and in proceedings between the plaintiff and the
defendant;
7.2
the defendant as a matter of law is not entitled to contest the validity of the said
cancellation and the facts giving rise thereto;
7.3
the plaintiff as a matter of law is not entitled to institute action based upon the
same or substantially the same cause of action;
7.4
in the circumstances the plaintiff, having elected to cancel the agreements and
claim payment of the sum of R150 000,00 is estopped from seeking the
relief claimed in this action.”

[6] Opgelet sal word dat in die alternatiewe verweer nie spesifiek verwys is na
die sogenaamde “once and for all”  reël nie.  Hierdie reël,  waaroor hieronder meer, is dus
nie as iets afsonderlik van die verweer van res judicata gepleit het nie.

[7] By die aanvang van die verhoor voor Preller Wnd R is ingevolge ‘n

ooreenkons tussen die partye gelas dat die spesiale verweer afsonderlik verhoor moes
word.  Sonder dat enige getuienis  gelei is, het die hof a quo toe die spesiale pleit met
koste afgewys.  Die rede hiervoor was dat die respondent “se eise om restitusie na
kansellasie . . .  en om skadevergoeding .  .  .   twee verskillende skuldoorsake was”.
Voorts is bevind dat die appellant nie op die “once and for all” reël as ‘n selfstandige
verweer kon steun omdat dit nie in die spesiale verweerskrif – en veral para 7 daarvan –
geopper is nie.
[8] Met verlof van die verhoorregter kom die appellant in hoër beroep na hierdie hof.
Hy steun op die exceptio rei judicatae waarvan, so is betoog, die “once and for all” reël ‘n
verskyningsvorm is.

[9] Die gemeenregtelike vereistes vir die toepassing van die verweer van res
judicata is (i) dat die twee aksies tussen dieselfde partye aanhangig gemaak is;   (ii) dat
die skuldoorsaak in beide gedinge dieselfde was, en (iii) dat dieselfde regshulp in beide
aksies gevorder is.

[10] Uit bostaande aanhaling uit die uitspraak van Preller Wnd R blyk dat hy ‘n
skuldoorsaak met ‘n vordering daaruit ontstaande vereenselwig het.  Dit is klaarblyklik
nie korrek nie.  Uit dieselfde regsoorsaak kan immers meerdere vorderings voortspruit.
Dit is natuurlik so dat in ‘n aksie vir  restitusie beweer moet word dat die eiser gepresteer
het, terwyl dit ‘n vereiste vir die verhaal van skadevergoeding is dat die eiser skade moes

gely het.  In ‘n eng sin kan dus gesê word dat hoewel albei vorderings uit kansellasie van
‘n kontrak voortspruit, hulle nie ten volle op dieselfde skuldoorsaak berus nie.  In Boshoff
v Union Government, 1932 TPD 345 (T) 349 is egter bevind dat die begrip
“skuldoorsaak” nie eng vertolk moet word nie.  En soos later sal blyk, is in Custom Credit
Corporation (Pty) Ltd v Shembe 1972(3) SA 462 (A) beslis, minstens by noodwendige
implikasie, dat ‘n vordering vir onder andere herbesit van ‘n verkoopte saak en een vir
skadevergoeding wat albei uit kansellasie van ‘n kontrak voortvloei, op ‘n enkele
skuldoorsaak berus. Die werklike vraag in die onderhawige appèl is dus of vereiste (iii)
bevredig is.

[11] Hierdie vereiste moet nie letterlik uitgelê word nie.  So byvoorbeeld is die
vereiste bevredig indien in die tweede aksie ‘n gedeelte gevorder word van die geheel wat
in die eerste geding geëis is:  Voet 44.2.3.  ‘n Verdere uitsondering word genoem deur
Voet 44.2.4 waar vermeld word dat indien die koper met een van die aediliese aksies
ageer het, hy nie later die ander aksie mag intstel nie.  In so ‘n geval verskil die regshulp
waarop in die tweede aksie aanspraak gemaak word klaarblyklik van dit wat in die eerste
aksie gevorder is.  Nietemin is volgens Voet die verweer onder bespreking toepaslik.  (In
die verbygaan kan ek daarop wys dat Voet  nie die uitsondering aan die uitoefening van ‘n
keuse gekoppel het nie.)

[12] In Kommissaris van Binnelandse Inkomste v ABSA Bank Bpk 1995(1) SA

653 (A) 668 C-D het Botha AR met verwysing na Voet 44.2.4 gesê “dat dit vir ‘n verweer
van res judicata nie ‘n onwrikbare vereiste is dat dit wat gevorder word dieselfde moet
wees nie”.  In hierdie saak is met ‘n beroep op Boshoff v Union Government, supra,
betoog dat die Engelsregtelike leerstuk van sogenaamde geskilpunt estoppel in ons reg
geresipieer is.  (Die aanwendingsgebied daarvan verskil van die verweer van res judicata
deurdat in die geval van eersgenoemde nie aan vereiste (iii) voldoen hoef te word nie.)
Bedoelde betoog is verwerp.  Die opvatting van Botha AR was naamlik dat in Boshoff die
gemene reg toegepas is maar dat bevind is dat vereiste (iii) in bepaalde gevalle verslap
kan word om sodoende dieselfde resultaat as in die Engelse reg te bereik.

[13] Ter verdere  illustrasie van die toepassing van vereiste  (iii)  kan verwys
word na ‘n geval wat by die onderhawige aansluit.  Gestel dat ‘n eiser op grond van ‘n
beweerde terugtrede uit ‘n kontrak restitusie gevorder het;  dat bevind is die verweerder
bewys het dat hy wel sy verpligtinge nagekom het, en dat die aksie derhalwe afgewys is.
Gestel voorts die eiser het hierna weereens ‘n aksie teen die verweerder ingestel wat
gegrond was op dieselfde beweerde terugtrede, met die enigste verskil dat die eiser
skadevergoeding gevorder het.  Hoewel die aangevraagde regshulp in die twee aksies
verskil het, was ‘n verslapping van die letterlike toepassing van vereiste (iii) in die tweede
aksie klaarblyklik aangewese.

[14] In die onderhawige geval is die enigste verskil van bogenoemde postulaat

dat die respondent nie gesteun het op ‘n skuldoorsaak ten aansien waarvan hy in sy eerste
aksie gefaal het nie.  Die vorderings in die respondent se aksies en dié in die hipotetiese
geval was egter presies dieselfde.

[15] As algemene reël kan dus gesê word dat indien ‘n eiser op ‘n remedie
aanspraak gemaak het en later op dieselfde skuldoorsaak ‘n aanverwante remedie trag af
te dwing, hy hom vasloop  teen ‘n verweer van res judicata  weens ‘n verslapping van
vereiste (iii).

[16] Toegegee kan word dat daar ‘n verskil is tussen restitusie en
skadevergoeding.  So byvoorbeeld is dit geen verweer teen ‘n aksie vir restitusie dat
daarsonder die verweerder beter daaraan toe is as wat hy sou gewees het indien hy nie die
kontrak aangegaan het nie.  Nietemin is vorderings vir restitusie en skadevergoeding
aanverwant minstens omdat,  in ‘n geval soos die onderhawige, hulle gerig is op betaling
van bedrae wat ingevolge dieselfde skuldoorsaak, in die wye sin van die woord,
beweerdelik verskuldig is.

[17] Met ‘n beroep op Shembe het die appellant betoog dat weens die “once and
for all” reël die respondent in elk geval nie in die tweede aksie ‘n vordering kon afdwing
wat hy in die eerste aksie kon aangevra het nie.  In daardie saak het die verkoper (en later
sy sessionaris), die reg gehad om na wanprestasie van die koper die volle balans van die
koopprys te vorder (klousule 9(a) van die koopkontrak) en om by wanbetaling uit die

kontrak  terug te tree, in welke geval die verkoper herbesit van die verkoopte voertuig kon
verkry en reeds betaalde paaiemente kon behou (klousule 9(b)).
[18] Toe die koper nie die paaiemente betyds betaal het nie, het die sessionaris
aksie teen hom ingestel.  Daarin is in hoofsaak voldoening van die koper se verpligtinge
ingevolge die kontrak gevorder.  In die alternatief,  en indien voldoening nie sou geskied
nie, is aanspraak gemaak op herbesit van die verkoopte voertuig en verbeurdverklaring
van reeds betaalde paaiemente weens terugtrede uit die kontrak.  Hy het egter nie
skadevergoeding gevorder nie.
[19] Die sessionaris het vonnis by verstek ten opsigte van die hoofvordering
sowel as die alternatiewe vordering verkry.  Toe die koper weereens versuim het om te
voldoen, het die sessionaris op grond van die alternatiewe bevel op die voertuig beslag
laat lê waarna dit verkoop is.
[20] Hierna is ‘n tweede aksie teen die koper ingestel.  Hierin het die sessionaris
skadevergoeding gevorder bereken met verwysing na die posisie waarin hy sou gewees
het indien die koper wel sy verpligtinge nagekom het.  Hierdie hof het op appèl beslis dat
die tweede aksie nie ontvanklik was nie.
[21] Alvorens ek by die ratio van die beslissing kom, is dit aangewese om te
vermeld waarop die hof se bevinding nie gegrond was nie.  In sy uitspraak het Van
Winsen Wnd AR gesê dat ‘n eiser nie vervulling van die verweerder se verpligtinge

ingevolge ‘n kontrak en alternatiewelik remedies op grond van terugtrede kan vorder nie.
Die rede is dat ‘n keuse tussen twee botsende stelle remedies gemaak moet word.  Kies hy
vervulling, verval sy dan bestaande reg om terug te tree.  Dit staan die eiser egter vry om,
indien die verweerder nie aan ‘n vonnisskuld ten opsigte van die balans van die koopsom
voldoen nie, opnuut te kies om terug te tree.  Dan kan hy egter nie verbeurdverklaring van
paaiemente vorder nie.  Weens die aanvaarding van die sogenaamde “double barrelled”
remedie deur ons howe, kan voldoening en in die alternatief  middels  voortspruitende uit
terugtrede, egter in een aksie afgedwing word.
[22] Van Winsen Wnd AR het vervolgens daarop gewys dat die eiser in Shembe
nie geregtig was om ingevolge klousule 9(b) op behoud van reedsbetaalde paaiement
aanspraak te maak nie.  Derhalwe, so het hy voorts bevind, was die alternatiewe vonnis
verkeerd verleen.  Vanweë die houding van die partye aangaande die vrae wat beslis moes
word, het hy egter voortgegaan om te veronderstel dat die verstekvonnis nie aanvegbaar
was nie.  Dit volg dus dat die uitspraak tot dusver  nie gebaseer was op die uitoefening
van ‘n keuse deur die eiser nie.
[23] Ek kom dan by die kern van die motivering vir die uitspraak.  Dit blyk
eerstens uit die volgende passasie (op 472A):
“The law requires a party with a single cause of action to claim in one and
the same action whatever remedies the law accords him upon such cause”.

Net hierna is egter gesê (op 472B):
“This is the ratio underlying the rule that, if a cause of action has
previously been finallly litigated  between parties, then a subsequent
attempt by the one to proceed against the other on the same cause for the
same relief can be met by an exceptio rei judicatae vel litis finitae”.

[24] Dit blyk dus dat Van Winsen Wnd AR die “once and for all”  reël gesien het
as ‘n uitvloeisel van die exceptio rei judicatae .  Uit ‘n ander oogpunt beskou, vind daar
by die toepassing van die reël ‘n verslapping van vereiste (iii) plaas.
[25] Dit is nodig om weereens te onderstreep dat in Shembe in die alternatiewe
aksie restitusie (herbesit van die motor), en in die tweede aksie skadevergoeding gevorder
is.  Ek kan dus nie die wesentlike feite van daardie saak van dié van die onderhawige
geval onderskei nie.
[26] In die uitspraak van die hof a quo in die huidige appèl is die moontlikheid
geopper dat die passasies hierbo aangehaal obiter dicta was.  Dit blyk egter (op 472E) dat
Van Winsen Wnd AR met verwysing na art 4 die Wet op Strafbedinge 15 van 1962, slegs
addisionele redes vermeld het waarom die aksie vir skadevergoeding moes misluk.
[27] Ek sluit nie die moontlikheid uit dat bogenoemde  reël in uitsonderlike
gevalle nie toepassing vind nie.  Indien dit wel die regsposisie is, sal die eiser egter by
wyse van repliek of andersins op sodanige omstandighede moet steun.
[28] Ek het reeds vermeld dat die hof a quo bevind het dat die appellant hom  nie

op die reël kon beroep nie omdat dit nie spesifiek gepleit was nie.  Soos pas geblyk het,
was hierdie siening verkeerd.  ‘n Beroep op die reël is immers volgens Shembe ‘n beroep
op die exceptio.    Bowendien hoef ‘n party nie die regsgevolge van feite deur hom
uiteengesit te etiketteer nie.
[29] In Shembe is net soos in die onderhawige geval in die eerste aksie vonnis by
verstek verleen.  Die respondent se advokaat het egter tereg nie betoog dat omdat vonnis
nie in ‘n bestrede aksie verleen is, die exceptio nie van toepassing was nie.
[30] Volledigheidshalwe meld ek dat die respondent in die tweede aksie beide
positiewe en negatiewe interesse gevorder het.  Dit was klaarblyklik nie toelaatbaar nie,
maar is vir die doeleindes van hierdie appèl nie ter sake nie.
[31] Ten slotte dien vermeld te word dat wat hierbo ten aansien van ‘n aksie of
geding gesê is vanselfsprekend ook op mosieverrigtinge van toepassing is.
[32] Ek sou dus die appèl met koste handhaaf en die bevel van die verhoorhof
dienooreenkomstig wysig.

HJO VAN HEERDEN