DIE HOOGSTE HOF VAN APPèL
VAN SUID-AFRIKA

Rapporteerbaar

SAAKNOMMER 466/2001
In die saak tussen

T J H POTGIETER NO
Appellant

en

DAEWOO HEAVY INDUSTRIES (PTY) LTD
Respondent

____________________________________________________________

CORAM:

HOWIE, STREICHER, BRAND,
CONRADIE JJA et HEHER AJA

DATUM VAN APPÉL:
11 NOVEMBER 2002
GELEWER:

29 NOVEMBER 2002

Insolvensiewet -  afbetalingsverkooptransaksie – getref deur art 84(1) van
Insolvensiewet selfs wanneer nie onderhewig aan bepalings van Wet op
Kredietooreenkomste – summiere vonnis vir lewering van voorlaaigraaf
tersyde gestel – tussentydse bevel nie appelleerbaar

_____________________________________________________________
UITSPRAAK

CONRADIE AR

[1]  Op 1 November 1999 het die respondent  (‘Daewoo’) ‘n kommersiële
flater begaan.   Hy het 'n Mega 300 voorlaaigraaf aan Nels Diamante Bk
verkoop. Ingevolge die ooreenkoms het Daewoo eiendomsreg op die
laaigraaf voorbehou totdat Nels Diamante die koopsom van R830 000 by
wyse van 'n inruiltransaksie en maandelikse paaiemente ten volle betaal het.
Van die beloofde paaiemente is slegs R15 000 betaal. Skaars nege maande
na die ondertekening van die ooreenkoms is Nels Diamante vanweë
onvermoë om sy skuld te betaal, by wyse van 'n spesiale besluit in likwidasie
geplaas. Die appellant is as likwidateur aangestel.

[2]  Kort na die likwidasie  het Daewoo, na aanleiding van die appellant se
voorneme om die voorlaaigraaf op 'n openbare veiling te verkoop, getrag om
besit daarvan te herwin. Hy het 'n rei vindicatio ingestel en toe dit verdedig
word, 'n aansoek om summiere vonnis vir lewering van die voorlaaigraaf
gebring. Dit is deur Daniels R in die Transvaalse Provinsiale Afdeling

toegestaan. Teen daardie tyd het Spoelstra R reeds 'n tussentydse bevel
verleen wat die voorlaaigraaf hangende die uitslag van die geding aan
Daewoo toevertrou het.

[3]  Daniels R het verlof om teen sy bevel te appelleer geweier. 'n Petisie aan
hierdie Hof is kragtens die bepalings van art 21(3)(c)(ii) van die
Hooggeregshofwet 59 van 1959 vir argument na die volle hof verwys met
verlof aan die partye om terselfdertyd die appèl te beredeneer ingeval verlof
om te appelleer verleen word.

[4]  Na hierdie verwikkeling is verlof in die provinsiale afdeling aangevra
om ook teen Spoelstra R se beslagleggingsbevel in hoër beroep te gaan.
Ondanks die feit dat die bevel net geld totdat ‘n finale bevel toegestaan word
en dus nie finaal is nie, is verlof om te appelleer toegestaan. Daar dien dus
twee aangeleenthede voor ons: die aansoek om verlof om teen die bevel van
Daniels R te appelleer asook ‘n appèl teen die beslagleggingsbevel.

[5]  Die appellant voer aan dat die voorlaaigraaf, nieteenstaande die
voorbehoud van eiendomsreg deur Daewoo, ingevolge die bepalings van art
84 (1) gelees met art 83(6) van die Insolvensiewet 24 van 1936 ('die

Insolvensiewet') nie meer aan Daewoo behoort nie, maar 'n boedelbate
onderhewig aan Daewoo se statutêre hipoteek is.

[6]  Artikel 84(1) van die Insolvensiewet lui soos volg:

‘As goed aan iemand (hieronder die skuldenaar genoem) gelewer is
ingevolge 'n transaksie wat 'n afbetalingsverkooptransaksie is soos in
paragrawe
(a)
en
(b)
van
die
beskrywing
van
“afbetalingsverkooptransaksie" in artikel 1 van die Wet op
Kredietooreenkomste, 1980, beoog, dan word die transaksie by die
sekwestrasie van die skuldenaar se boedel geag ten gunste van die
ander party tot daardie transaksie (hieronder die skuldeiser genoem)
'n hipoteek op daardie goed te vestig, waardeur die bedrag wat
ingevolge die transaksie nog aan hom verskuldig is, verseker word.
Die kurator van die skuldenaar se insolvente boedel moet, indien die
skuldeiser dit verlang, die goed aan hom oorhandig, en daarop word
die skuldeiser geag daardie goed te besit as sekuriteit vir sy
vordering en is die bepalings van artikel 83 van toepassing.’

[7]  In art 1 van die Wet op Kredietooreenkomste 75 van 1980 (‘die
Kredietwet’) word 'n afbetalingsverkooptransaksie omskryf as 'n transaksie
ingevolge waarvan-
‘(a)
goedere deur die verkoper aan die koper verkoop word teen
betaling deur die koper aan die verkoper van 'n bepaalde of
bepaalbare
geldsom
op
'n
bepaalde
of
bepaalbare
toekomstige datum of in die geheel of gedeeltelik in
paaiemente oor 'n tydperk in die toekoms; en
(b)
die koper nie eienaar van daardie goedere word nie bloot op
grond van die lewering aan of die gebruik, besit of genot deur
hom daarvan; of
(c)
die verkoper geregtig is op die teruggawe van daardie
goedere indien die koper in gebreke bly om aan 'n beding van
daardie transaksie te voldoen.'

[8] Artikel
84(1)
van
die
Insolvensiewet
definieer
‘n
afbetalingsverkooptransaksie deur die omskrywing daarvan in paragrawe (a)
en (b) van die definisie van afbetalingsverkooptransaksie in art 1 van die
Kredietwet te inkorporeer. Volgens die bevinding van Spoelstra R, waaraan
Daniels R hom gebonde geag het, beperk hierdie definisie die begrip tot ‘n

afbetalingsverkooptransaksie waarop die Kredietwet van toepassing is. Dit
beteken dat indien ‘n transaksie vir watter rede ook al nie binne die
bepalings van die Kredietwet val nie, dit ook nie aan die bepalings van art
84(1) van die Insolvensiewet onderhewig is nie.

[9]  Myns insiens  is daar geen ruimte vir so ‘n beperkende uitleg nie.
Artikel 84(1) van die Insolvensiewet inkorporeer die begripselemente in
paragrawe (a) en (b) van die definisie van afbetalingsverkoopooreenkoms in
a 1 van die Kredietwet maar nie dié in paragraaf (c) nie. Klaarblyklik is daar
dus afbetalingsverkooptransaksies wat onder die Kredietwet ressorteer, maar
wat nie deur die Insolvensiewet getref word nie. Dit was dus nie die
bedoeling van die Wetgewer om afbetalingsverkooptransaksies vir
doeleindes
van
die
Kredietwet
gelyk
te
stel
aan
afbetalingsverkooptransaksies vir doeleindes van die Insolvensiewet nie. Dit
sou eienaardig wees as dit die bedoeling was. Die Kredietwet is sosiale
wetgewing wat kredietbeheer en billikheid teenoor verbruikers beoog. Geen
transaksie is aan die Kredietwet onderhewig sonder dat die Minister van
Handel en Nywerheid dit by kennisgewing in die Staatskoerant daaraan
onderhewig verklaar nie (art 2(1)). Sekere kategorieë transaksies mag glad
nie deur die Minister onder die Kredietwet gebring word nie. Iemand wat

byvoorbeeld goedere op krediet koop met die uitsluitlike doel om hulle te
herverkoop of vir mynbou, ingenieurswese, bouwerk, padbou of ‘n
vervaardigingsproses te gebruik, kan nie deur enige kennisgewing van die
Minister beskerm word nie (art 2(1)(a)). Die kategorieë goedere en
transaksies waarop die Kredietwet van toepassing is, word doelbewus
vloeibaar gehou: hulle kan by ministeriële besluit op kort kennisgewing en
ter uitvoering van ekonomiese beleid aangepas word. Die Insolvensiewet
met sy klem op die billike bereddering van ‘n bankrot skuldenaar se boedel
het oogmerke wat nie by hierdie skema inpas nie. Die onvoorspelbaarheid
waartoe die respondent se uitleg van art 84(1) van die Insolvensiewet
aanleiding sou gee, kan aan die hand van die feite van hierdie saak
geï llustreer word. Die voorlaaigraaf wat Nels Diamante aangekoop het, val
in die mynboukategorie. Volgens die respondent kan die bepalings van art
84(1) dus nie daarop van toepassing wees nie.   As dit egter aangekoop was
om te herverkoop of vir, sê nou maar, landboudoeleindes gebruik te word,
sou art 84(1) wel daarop van toepassing gemaak kan word. Daar is wat die
Insolvensiewet betref geen beleidsoorweging waaraan ek kan dink wat so ‘n
willekeurige uitleg sou regverdig nie.
[10]  Spoelstra R het gemeen steun vir sy opvatting  te vind in die beslissing
van hierdie Hof in  A-Team Drankwinkel en 'n Ander v Botha en 'n Ander

1994 (1) SA 1 (A).  Dáár is beslis dat die Wetgewer bedoel het om die
bepalings van art 84(1) van die Insolvensiewet van toepassing te maak op
transaksies wat deur die destydse Huurkoopwet beheers is en onder sy
opvolger, die Kredietwet, ressorteer het. In die samehang van die kwessies
wat in daardie saak ter sprake gekom het, beteken die beslissing slegs dat
aangesien ‘n afbetalingsverkooptransaksie in die Kredietwet per definisie
slegs die verkoop van liggaamlik roerende goedere omvat, art 84(1) van die
Insolvensiewet (wat soos ons gesien het die woordomskrywing van
afbetalingsverkooptransaksie inkorporeer) insgelyks nie op die verkoop van
onliggaamlike eiendom soos ‘n besigheid van toepassing is nie.  So ‘n
transaksie
voldoen
nie
aan
die
omskrywing
van
‘n
afbetalingsverkooptransaksie in die Kredietwet nie. Die Minister sou nie by
magte wees om dit by kennisgewing in die Staatskoerant aan die bepalings
van die Kredietwet onderhewig te maak nie.

[11]  Die vraag of kontrakte wat onder die vorige kredietbeheerbedeling wel
aan die omskrywing van ‘n huurkoopkontrak voldoen het, maar waarop die
Wet op Huurkoop nie van toepassing gemaak is nie, binne die trefwydte van
art 84(1) van die Insolvensiewet geval het, het heelwat akademiese aandag
geniet.  In (1973) 36 Tydskrif vir Hedendaagse Romeins-Hollandse Reg 396

op 400 en 403 kom die skrywers, H N Pretorius en J D van der Vyver, in
hulle bydrae “Artikel 84 van die Insolvensiewet” tot die gevolgtrekking  dat
art 84(1) geld vir alle huurkoopkontrakte wat aan die omskrywing van 'n
huurkoopkontrak in art 1 van die Wet op Huurkoop beantwoord en nie slegs
vir daardie kontrakte waarop die Wet op Huurkoop toepassing vind nie.
Eenstemmigheid oor hierdie punt heers ook by Flemming Krediettransaksies
1ste uitgawe 427 en Van der Merwe Sakereg 2de uitgawe 707.

[12]  Skrywers wat die Insolvensiewet behandel, verklaar almal dat art 84(1)
aanwending vind op transaksies wat aan die omskrywing van ‘n
afbetalingsverkooptransaksie voldoen 1 of die bepalings van die Kredietwet
daarop van toepassing is of nie.

[13]  Dit is dus duidelik dat verlof om te appelleer toegestaan moet word en
dat die appèl teen die toestaan van summiere vonnis met koste moet slaag.
Dit volg hieruit dat die appellant ook geregtig is op die koste van die
aansoek om verlof om te appelleer, beide in hierdie Hof en in die Hof a quo.
Op 6 Februarie 2002 moes die verlofaansoek uitgestel word vir ‘n rede wat

1 Mars The Law of Insolvency in South Africa  8ste uitg bl 150 – 151; Smith The Law of Insolvency 3de uitg
bl 166; Meskin Insolvency Law para 5.21.8.2(b).

nie aan een van die partye se nalate te wyte was nie. Hierdie koste moet dus
deel van die aansoekkoste vorm.

[14] Wat die bevel vir tussentydse bewaring van die voorlaaigraaf betref, is
daar beveel dat koste in die geding moet wees. Daar is dus op hierdie
stadium geen finaliteit oor die koste nie. Dit beteken dat sowel die koste- as
die substantiewe bevel van ‘n tussentydse aard en dus nie appelleerbaar is
nie (Cronshaw and Another v Coin Security Group (Pty) Ltd 1996 (3) SA
686 (A). Die koste van die aansoek vir verlof om teen die tussentydse bevel
te appelleer (en die gepaardgaande kondonasie-aansoek) is op bevel van Van
der Walt R koste in die appèl gemaak; hulle volg dus die koste op appèl.

Die volgende bevel word verleen -

1.
Die appellant se aansoek vir verlof om teen die bevel en uitspraak van
Daniels R te appelleer, slaag met koste; die respondent betaal die
koste van die verlofaansoek in die hof a quo met inbegrip van die
verspilde koste van 6 Februarie 2002 asook die koste van die aansoek
aan hierdie Hof;

2.
Die appél teen die bevel en uitspraak van Daniels R slaag met koste.
Die bevel word tersyde gestel en met die volgende vervang:

‘a.
Die aansoek om summiere vonnis word van die hand gewys
en verlof word aan die respondent verleen om die aksie te
verdedig;

b.
Die koste van die aansoek om summiere vonnis is koste in
die geding.’

3.
Die appèl teen die tussentydse bevel word met koste van die sakelys
geskrap.

-------------------------------------

J H CONRADIE

APPèLREGTER

HOWIE AR
)
STREICHER AR
)
STEM SAAM
BRAND AR
)
HEHER WndeAR
)