IN DIE HOOGSTE HOF VAN APPèL
VAN SUID-AFRIKA
Saaknommer:        1)  674/92
2)   676/92
In die saak tussen:
1)  MARTIN HARRIS & SEUNS OVS (EDMS) BPK
Appellant
en
DIE QWA QWA REGERINGSDIENS
Respondent
2)  DIE QWA QWA REGERINGSDIENS
Appellant
en
MARTIN HARRIS & SEUNS OVS (EDMS) BPK
Respondent
CORAM :
HEFER, NIENABER, HARMS, MARAIS, ARR,
MPATI, Wnd AR
VERHOOR :
3 MAART 2000
GELEWER :
23 MAART 2000
UITSPRAAK
(Boukontrak - skadevergoeding - beweerde vertragings deur argitek en ingenieur -
mora creditoris - verjaring.)

/NIENABER AR
NIENABER AR :
[1] Die appellant  (die eiser)  is +n bouaannemer en konstruksiemaatskappy.  Sy
tender vir die oprigting van +n nuwe hospitaal te Phuthaditjhaba, in die voormalige
selfregerende gebied van Qwa Qwa, is gedurende 1977 - 1978 deur die  respondent
(die verweerder) aanvaar.  Die skriftelike kontrak is in +n aantal dokumente
beliggaam, waarvan die algemene kontraksvoorwaardes (AKV) en die
hoeveelheidslys (HL) vir huidige doeleindes die belangrikste is.  Die kontraksprys,
onderworpe aan latere aanpassings en skommelinge, was R8 955 500.  +n Tydperk
van ses jaar is vir die voltooiing van die werk toegelaat (klousule 8 van die
voorwoord tot die HL).  Die voltooide projek, toegelate verlengings van tyd van 41
maande inaggenome, is uiteindelik in Junie 1987 deur die appellant aan die
respondent oorhandig.  Maar daar was, soos maar al te dikwels die geval is,
onenigheid en haakplekke.  Baie daarvan het algaande weggeval of is opgelos.

Enkeles egter nie. En dit lei uiteindelik tot +n aksie wat die appellant as eiser in die
Oranje Vrystaatse Provinsiale Afdeling teen die respondent as verweerder instel.
[2] Meerdere eisoorsake is in die aksie geopper.  Eise 1 en 2 was eise vir die
betaling van skadevergoeding weens beweerde kontrakbreuk aan die kant van die
verweerder.  Eis 3 was vir die betaling vir sekere karweiwerk wat die eiser kragtens
die ooreenkoms gedoen het.  Al drie eise word deur die verweerder teëgestaan,
enersyds op meriete, andersyds as sou hulle verjaar het.  Die partye versoek die hof
by ooreenkoms om sekere aspekte van eise 1 en 2 by voorbaat en op grond slegs
van die beweringe vervat in die pleitstukke, die nadere besonderhede vir
verhoordoeleindes en die partye se antwoorde soos in die voorverhoor-notule
beliggaam, te besleg, meer in die besonder, “of die Eiser in die stukke voor die hof
+n skuldoorsaak uitgemaak het vir die regshulp aangevra in eise 1 en 2".  Die hof
(Van Coppenhagen R) stem daartoe in.  Die bevinding van die verhoorhof is dat
eise 1 en 2, soos gepleit, regtens nie deug nie.  Die volgende bevel word gemaak:

“1.
Die punte in limine, nl. dat Eiser ten aansien van eise 1 en 2 nie
+n skuldoorsaak uitgemaak het nie, slaag in die mate hierbo
uiteengesit.
2.
Eiser betaal verweerder se koste, insluitende die koste van twee
advokate, en wel asof die punte in limine beslis is op eksepsie,
d.i. tot op die stadium wat dagvaarding uitgereik is.
3.
Eiser word verlof verleen om binne 20 dae vanaf datum van
hierdie uitspraak sy besonderhede van vordering en ander
pleitstukke te wysig.”
[3] Die eiser besluit teen +n wysiging van sy pleitstukke en doen eerder aansoek
om verlof om teen die bevele van die verhoorhof na hierdie hof te appelleer.
Sodanige verlof word deur die hof a quo verleen.
[4] Op daardie stadium doen die verweerder op sy beurt aansoek dat sy spesiale
pleit van verjaring teen die derde eis op dieselfde grondslag vooraf deur die hof
bereg word.  Ook dié aansoek word deur die verhoorhof toegestaan, les bes met
ewe min sukses, want die hof verwerp die verweerder se betoog in +n aparte
uitspraak en maak die volgende bevel:
“1.
Verweerder se spesiale verweer van verjaring t.o.v. eis 3, die

sogenaamde karwei-eis, word afgewys, met koste, met
uitsluiting van die koste van argumentering van die onderhawige
aansoek.
2.
Dit word gelas dat die karwei-eis beslis moet word deur die
aanbied van verdere getuienis.
3.
Elke party betaal sy eie koste veroorsaak deur die aansoek.”
Netsoos in die ander geval word ook hier verlof verleen om na hierdie hof te
appelleer.
[5] Die resultaat is dat daar, voortspruitend uit een en dieselfde geding, tans twee
afsonderlike appèlle, elk met sy eie saaknommer en betoogshoofde, maar met net
+n enkele oorkonde, voor hierdie hof dien.  Gerieflikheidshalwe word albei appèlle
deur die advokate gesamentlik maar agtereenvolgens behandel.  Ek beoog om
dieselfde te doen.  Na die appellant in die eerste appèl en die respondent in die
tweede verwys ek voortaan slegs as die eiser en na sy teenparty as die verweerder.
[6] Dat +n geding wat sy oorspong in +n ooreenkoms het wat in 1978 aangegaan
en in 1987 afgehandel is, waarin dagvaarding in Januarie 1990 uitgereik en uitspraak

op +n punt in limine in Augustus 1992 gelewer is, eers in 2000 voor hierdie hof
beland, is +n betreurenswaardige toedrag van sake.  By wie die blaam presies lê, kan
nie sommerso uitgepluis word nie.  En wat ookal in dié appèl gebeur, nog is het
einde niet.  Inmiddels is die eiser gelikwideer en bestaan die verweerder ook nie
meer as sodanig nie.  Vir huidige doeleindes maak geeneen van die partye egter +n
punt van die ander se gebrek aan status nie.
[7] Die eerste pertinente  vraag  is  of  eise  1  en 2, soos gepleit, regtens gegrond
is.  Eis 1 word in paragraaf 35.1 van die besonderhede vir vordering beskryf as:
“verlies as gevolg van vertraging van die kontrak, en daarmee
gepaardgaande addisionele uitgawes ten aansien van oorhoofse koste
en verwante vorderinge.”
Eis 2 word weer in paragraaf 35.2 beskryf as:
“verliese gely as gevolg van die onderbreking van die
konstruksieprogram en daarmee gepaardgaande ontwrigting en daaruit
voortspruitende verlies aan produksie en wins.”
Albei is eise vir skadevergoeding weens kontrakbreuk wat op +n reeks voorafgaande

bewerings in die besonderhede van vordering berus waarin die eiser die blaam vir
vertragings met die afhandeling van die werk op die verweerder “of sy agente”
plaas.  Die  “agente” was na bewering Springfontein Boerdery (Edms) Beperk, +n
vorige kontrakteur wat +n hoeveelheid  massa uitgrawingswerk moes voltooi voordat
die terrein op 2 Januarie 1978 aan die eiser oorhandig is, asook die ingenieur en die
argitek wat deur die verweerder aangestel is om oor die werk toesig te hou.
[8] Die verweerder se aanval op die eiser se besonderhede van vordering was
volgens die verhoorhof drieledig van aard, naamlik:
“(a)
Dat die uitdruklike en stilswyende terme van die ooreenkoms
waarop Eiser steun in stryd en onbestaanbaar is met die
uitdruklike bepalings en terme en bedinge tot die teendeel in die
skriftelike ooreenkoms tussen die partye, en
(b)
selfs indien bevind sou kon word dat die beweerde stilswyende
terme en bedinge by die skriftelike kontrak as deel van die
ooreenkoms tussen die partye ingelees kan word, het Eiser
[verweerder] nie strydig met die kontrak opgetree nie, omdat
die gewraakte optrede van verweerder soos uiteengesit in die
dagvaarding deur die ooreenkoms tussen die partye gemagtig
word, en

(c)
indien bevind sou kon word dat die stilswyende en uitdruklike
terme soos deur Eiser beweer wel bestaanbaar is met die terme
en bedinge van die skriftelike kontrak en die optrede van
verweerder as kontrakbreuk aangestip kan word, dan maak die
ooreenkoms, met uitsluiting van enige ander regshulp
voorsiening vir spesifieke regshulp en nie die regshulp soos
deur Eiser aangevra nie.”
Die hof a quo bevind in wese in die guns van die verweerder op die derde van dié
drie bene.  In hierdie hof is al drie gronde opnuut beredeneer.  Gevolglik word dit
nodig om elk van die beweerde dade van kontrakbreuk afsonderlik te bekyk.
[9] Die eerste klag van kontrakbreuk is dat die verweerder, volgens paragraaf
25.1 van die besonderhede van vordering, versuim het om “betyds die massa
uitgrawings te voltooi, of dit in +n behoorlike mate te voltooi”.  In die notule van die
voorverhoor-konferensie word verder hierop uitgebrei.  In paragraaf 100.1 daarvan
beweer die eiser:
“Die vertraging is veroorsaak deur die terreinwerke wat deur die vorige
kontrakteur herstel moes word.”

En in paragraaf 100.2:
“Die kontrakteur wat vir die terreinwerke verantwoordelik was, was
gedurende die tydperk 1 Januarie 1978 tot Junie 1978 op terrein, en sy
teenwoordigheid het die Eiser ontwrig.”
Dié bewering is gegrond op sekere vroeëre bewerings in paragrawe 17 en 18 van die
besonderhede van vordering wat soos volg lui:
“17.
Dit was verder +n uitdruklike, alternatiewelik +n stilswyende
term dat die voormelde massa uitgrawings deur die voormelde
Springfontein Boerdery (Edms) Bpk voltooi sou word voor of
op 2 Januarie 1978, die datum waarop die terrein aan die Eiser
oorhandig is.
18.
Dit was verder +n uitdruklike, alternatiewelik +n stilswyende
term van die partye se ooreenkoms dat die voormelde
Springfontein Boerdery te alle relevante tye as die Verweerder
se agent sou optree, en dat die Verweerder verantwoordelik sou
wees vir die behoorlike en tydige voltooiing van sodanige
uitgrawings.”
[10] Twee van die uitdruklike bepalings van die ooreenkoms is hier in die
besonder ter sake.
Klousule 5 van die voorwoord tot die HL bepaal:

“5.
AFSONDERLIKE KONTRAK :   Die massa uitgrawings is
onder +n aparte afsonderlike kontrak uitgevoer en daar sal van
die Aannemer aan wie hierdie kontrak toegeken word, verwag
word om die uitsetting en vlakke van die vorige Kontrak na te
gaan (Sien klousule 29 bladsy 8)”.
Gemelde klousule 29 van die HL bepaal voorts:
“29.
AKKURAATHEID VAN AFMERKING IN VORIGE
KONTRAK :   Die Aannemer vir die grondwerk wat +n vorige
kontrak behels, is onder waarborg vir die noukeurigheid van die
afmerking, uitsetting en vlakke van die werk deur hom
uitgevoer.  Die Aannemer vir hierdie kontrak moet die
afmerking, uitsetting van vlakke nagaan binne twee weke na
opdrag om met die werk +n aanvang te neem en moet skriftelik
die aandag van die Argitek op enige foute in hierdie verband
vestig, welke foute dan deur die Aannemer van die vorige
kontrak herstel sal word.
Die Aannemer van hierdie kontrak moet die vorige Aannemer
alle fasiliteite verskaf vir die uitvoering van sulke herstelwerk.
Enige foute in die afmerking van die werk in die vorige kontrak
wat nie binne twee weke onder die Argitek se aandag gebring is
nie, soos hierbo beskryf, sal deur die Aannemer van hierdie
kontrak op eie koste herstel moet word.  (Sien ook klousule 7
van kontrakvoorwaardes.)
Die Aannemer van hierdie kontrak moet skriftelik aan die

Argitek bevestig dat die afmerking, uitsetting en vlakke wat deur
die vorige Aannemer uitgevoer is, korrek is, voordat hy +n
aanvang maak met sy werk.
Die Aannemer moet toelaat vir die voortsetting van die werk
vanaf die stadium bereik in die vorige kontrak.”
(Die onderstreping kom in die oorspronklike voor.)
[11] Die verhoorhof bevind in die eerste plaas, in die guns van die eiser, dat die
stilswyende bepalings waarop die eiser hom in para. 17 en 18 van sy besonderhede
van vordering beroep nié met die uitdruklike bepaling van die ooreenkoms in stryd
is nie, sodat die verweerder se beswaar in dier voege verwerp word.
[12] Met dié gevolgtrekking kan ek met alle verskuldigde eerbied nie saamstem nie.
Die gedagtegang van die hof a quo, as ek dit reg het, skyn dit te wees:  die
aangehaalde klousules verg dat die eiser moet nagaan of die “afwerking,
uiteensetting en vlakke” van die werk van die vorige kontrakteur behoorlik en
noukeurig deur hom uitgevoer is;  die klem val op die gebruik in die klousule van
die teenwoordige tyd;  dit veronderstel dan, so word geredeneer, dat sodanige werk

reeds by oorhandiging van die terrein deur die verweerder aan die eiser voltooi was
(al sou sekere herstelwerk deur die vorige kontrakteur daarna denkbaar nog nodig
mag wees);  blyk dit nou nie die geval te wees nie, kom dit ipso facto op
kontrakbreuk deur die verweerder teenoor die eiser neer.
[13] Die optrede waarteen die eiser in dié verband beswaar  maak, impliseer egter
nie dat géén grondwerk deur die vorige kontrakteur, Springfontein Boerdery (Edms)
Bpk, gedoen is nie, maar eerder dat hy die grondwerk wat wel deur hom gedoen is,
nie “voltooi” het nie.  Myns insiens is dit presies die situasie wat klousules 5 en 29,
hierbo aangehaal, in die vooruitsig stel.  (Die klousules maak dit terloops ook
duidelik dat die vorige kontrakteur nie, soos deur die eiser beweer word, die
verweerder se “agent” was nie, maar wel +n onafhanklike aannemer.)  Van
voornemende tenderaars word verlang om die terrein vooraf te inspekteer “om
hulself op hoogte te stel met terrein omstandighede,  die aard van lig-,  krag- en
watertoevoer, vervoer fasiliteite, toestand van die aangrensende geboue, ensovoorts

en moet toelaat vir sulke items in sy tenderbedrag aangesien geen eise in hierdie
verband later toegestaan sal word nie.” (Klousule 7 van die voorwoord tot die HL
waarna spesifiek in Klousule 29 verwys word.)  Een van die faktore wat die
tenderaar in ag moet neem wanneer hy sy tender voorberei, is juis die stand of mate
van voltooiing van die werk van die vorige kontrakteur en die ontwrigting wat dit vir
die kontrakteur mag inhou indien die vorige kontrakteur die terrein agterna betree om
sy brouwerk te herstel of indien die tenderaar die herstelwerk self moet verrig   (vgl.
Imprefed (Pty) Ltd v National Transport Commission 1993 (3) SA 94 (A) 124I-
125B).  Dit sluit juis die tipe ontwrigting in waaroor die eiser hom in dié verband
bekla.
[14] Die verweerder waarborg nie die gehalte van die afwerking of die stand van
voltooiing van die werk van die vorige kontrakteur nie. Vir soverre die ooreenkoms
uitdruklik bepaal dat verdere  herstelwerk deur die vorige kontrakteur of die eiser
nodig mag wees, beteken dit by implikasie dat die verweerder self nie daarvoor

instaan nie en dat die werk inderdaad dalk nie voltooi sou wees nie.  Wat in
vooruitsig gestel word, is dat die vorige kontrakteur, en nie die verweerder nie, die
herstelwerk in die eerste plaas sal moet kom doen.  Om nou, soos die verhoorhof
in effek te kenne gee, +n verpligting in die kontrak in te lees, naamlik dat die
verweerder moet toesien dat die werk van die vorige kontrakteur inderdaad op die
oomblik van oorhandiging van die terrein reeds “voltooi” was (en wat hom prima
facie aan +n eis om skadevergoeding blootstel indien dit nie die geval sou wees nie),
is om teen die twee uitdruklike bepalings van die ooreenkoms wat hierbo aangehaal
is, te sondig.  Die vermeende stilswyende bepaling waarop die eiser hom verlaat vir
die bewering dat die verweerder kontrakbreuk sou gepleeg het, is met die uitdruklike
bepalings van die ooreenkoms onversoenbaar en is as sodanig onbestaanbaar.  Die
kapsie wat die verweerder teen hierdie eisoorsaak maak, is dus reeds op die eerste
van die drie bene van beswaar hierbo vermeld, geregverdig.
[15] Die daaropvolgende reeks bewerings van kontrakbreuk word in paragrawe

25.2 tot 25.9 van die besonderhede van vordering uiteengesit en berus op +n aantal
stilswyende bedinge wat in paragrawe 19.3 tot 5 en 20.1 en 2 daarvan omskryf
word.  Almal daarvan het te make met die een of ander versuim aan die kant van die
argitek of die ingenieur.  In paragrawe 25.2 tot 7 van die besonderhede van
vordering word gekla oor versuim om skedules, sketse, ontwerpe, tekeninge,
berekeninge, opdragte en dies meer vir +n verskeidenheid van aktiwiteite wat deur
die eiser verrig moes word (soos die staalbewapening van beton, die oprigting van
heipale en betonstrukture, die konstruksie van die verpleegsterstehuis,
stormwaterdreinering, waterretikulasie en riolering, die konstruksie van die vloere
van die hospitaal en van installasies soos hysskagte, kombuise, ensovoorts) “betyds
of hoegenaamd” aan die eiser beskikbaar te stel.  Paragraaf 25.8 slaan weer op
versuim om “betyds of hoegenaamd toe te sien dat planne, spesifikasies en
opdragte ten aansien van die verrigting van siviele- en terreinwerk betyds of
hoegenaamd aan die Eiser gegee word”, en paragraaf 25.9 op versuim om

“genomineerde sub-kontrakteurs betyds,  tydig of hoegenaamd aan te stel”.
[16] Wat die stilswyende bepalings betref waarop die eiser hom in paragrawe 19.3
tot 5 en 20.1 tot 2 verlaat, kan geredelik aanvaar word (soos die verweerder in sy
verweerskrif dan ook toegee) dat daar +n verpligting op die verweerder via sy
verteenwoordigers gerus het om die nodige medewerking aan die eiser te verleen,
by wyse van sketse, planne, ontwerpe, tekeninge, spesifikasies, berekeninge en dies
meer, ten einde die eiser in staat te stel om behoorlik met sy werk te kan vorder.
[17] Die argitek en die ingenieur was die verweerder se verteenwoordigers.  Die
verweerder is die skuldeiser ten opsigte van die verbintenis om die hospitaal te bou.
Die versuim waaroor gekla word hou verband met die verweerder se optrede qua
skuldeiser.  Die vorm van kontrakbreuk is dus mora creditoris (De Wet en Van
Wyk, Die Suid-Afrikaanse Kontraktereg & Handelsreg, 5de uitgawe Vol 1 181-3;
Van der Merwe et al, Contract, General Principles 267;  Christie, The Law of
Contract in South Africa, 3de uitgawe 567.  Vgl. ook Ranch International

Pipelines (Tvl) (Pty) Ltd v L M G Construction (City) (Pty) Ltd 1984 (3) SA 861
(W) 877B-D;  878E-I;  881C;   en LTA Construction Ltd v Minister of Public
Works and Land Affairs 1992 (1) SA 837 (C) 848F-G (wat op ander gronde in
1994 (1) SA 153 (A) op appèl gehandhaaf is).
[18] Mora creditoris kom te pas waar die skuldenaar nie sonder die medewerking
van die skuldeiser kan presteer nie.  Vir die bestaan van mora creditoris is dit nodig
dat die skuldeiser deur die skuldenaar opgeroep of aangespreek moet word om die
verlangde medewerking te verleen. (+n Sodanige oproep is egter nie nodig waar óf
die ooreenkoms óf die skuldeiser self +n tyd vir prestasie deur die skuldenaar - en
dus +n tyd vir medewerking deur die skuldeiser - voorgeskryf het nie (De Villiers,
Mora Creditoris as Vorm van Kontrakbreuk, ongepubliseerde proefskrif (US) 153,
169)).  Of die skuldenaar die skuldeiser daarnaas formeel in mora moet stel alvorens
hy skadevergoeding kan vorder, dan wel of hy hom net +n redelike tyd en
geleentheid moet gun om sy medewerking te verleen (ongeag of hy (a) net die

skuldenaar se aangebode prestasie, soos die betaling van +n geldsom, in ontvangs
moet neem of (b) op eie inisiatief +n medewerkingshandeling moet verrig, soos die
beskikbaarstelling van +n bouterrein of die verskaffing van sketsplanne), is +n vraag
wat, netsoos in die geval van Alfred McAlpine & Son (Pty) Ltd v Transvaal
Provincial Administration 1974 (3) SA 506 (A) 539G-H, nie hier ontstaan, en
gevolglik nie hier beantwoord hoef te word nie.  (Vgl. voorts die opmerkinge van
Trengove  R, weliswaar onder die dekmantel van mora debitoris, in Alfred
McAlpine & Son (Pty) Ltd v Transvaal Provincial Administration 1977 (4) SA
310 (T) 351G-H;  5 LAWSA (first issue) 228.)  Die vraag ontstaan nie omdat daar,
soos in paragraaf 20 hierna blyk, geen bewering in die pleitstukke is dat die eiser die
verweerder ooit opgeroep het om die medewerking te verleen waarsonder die eiser
in die opsigte wat vermeld word, nie sy werk kon voortsit nie.  Vir sover die werk
tog gedoen is, kan die moontlikheid nie uitgesluit word dat die argitek en die
ingenieur uiteindelik wel opgetree het sonder dat hulle ooit daartoe aangespreek is

nie.
[19] Dat daar, soos deur die verweerder in die verweerskrif toegegee word, +n
verpligting op die verweerder gerus het om die nodige  sketsplanne, ontwerpe en
dies meer te verskaf, beteken nie dat die verweer terstond in kontrakbreuk verval het
deur dit óf “hoegenaamd” nie te lewer nie óf, volgens die verweerder se beoordeling
van sake, nie “betyds” te lewer nie.  Die “verpligting” beteken in die eerste instansie
alleen maar dat die verweerder tot medewerking opgeroep kon word (vgl die
bespreking in die minderheidsuitspraak van Corbett  Wnd AR in die 1974 (3)
McAlpine-saak supra te 535A-E, 536F, 537F  teenoor 539G).  Van kontrakbreuk
by wyse van mora creditoris kan daar alleen sprake wees indien so +n oproep
inderdaad plaasgevind het.
[20] Nêrens in die besonderhede van vordering, die nadere besonderhede of die
voorverhoor-notule, beweer die eiser dat óf die ooreenkoms óf die eiser self +n dag
vir prestasie bepaal het ten opsigte van elke item van versuim waaroor die eiser hom

bekla nie.  Ook is daar geen bewering in die stukke dat die eiser in enige instansie
vooraf +n beroep op die verweerder (of sy betrokke verteenwoordiger) gedoen het
om, by wyse van die verlangde sketse, ontwerpe, tekeninge en dies meer, die nodige
medewerking aan die eiser te verleen ten einde hom in staat te stel om na wense met
die werk te vorder nie.  Die saak moet dus, gedagtig aan die beperking en
omskrywing van die geskilpunte, benader en beoordeel word op die grondslag (a)
dat die stukke aan enige sodanige bewerings mank gaan; maar (b) dat die
verweerder via sy verteenwoordigers wel deurlopend met die verskaffing van
planne, tekeninge en ander optredes wat vermeld is, gesloer het - wat alles
kumulatief tot +n vertraging aan die kant van die eiser met die afhandeling van die
werk aanleiding gegee het.  In paragraaf 35.1 van die besonderhede van vordering
word dit algemeen beskryf as +n “vertraging van die kontrak” en in paragraaf 35.2
as die “onderbreking van die konstruksieprogram”.
[21] Dat omstandighede van hierdie aard, indien bewese, die eiser op +n verlenging

van tyd ingevolge klousule 17(2) van die AKV geregtig gemaak het,  kan kwalik
betwyfel word.  Klousule 17(2) bepaal soos volg:
“If the Works shall be delayed by cessation of work by any workmen,
inclement weather, or by any omissions, additions, substitutions or
variations of the Works or of any items of work, labour or material,
or by any other causes beyond the Contractor's control, then the
Contractor shall have the right within twenty-one days of such cause
of delay arising to apply in writing to the Employer through the
Architect to extend the date of completion mentioned in sub-section
(1) of this clause, stating the cause of delay and period of extension
applied for.”
Vertraging van die aard wat in die besonderhede van vordering beskryf is, val
klaarblyklik binne die frase “any other causes beyond the contractor's control” wat
+n verlenging van tyd sou veroorloof  (vgl. Group Five Building Ltd v Minister of
Community Development 1993 (3) SA 629 (A) 652G-H).
[22] In so +n geval, waar +n verlenging van tyd wel verleen is, geld klousule 24
van die voorwoord tot die HL en klousule 30 van die HL self.  Die klousules bepaal
onderskeidelik:

“24.
KONTRAKPRYSAANPASSINGSVOORSIENING :  Die
kontrakbedrag sal onderworpe wees aan aansuiwering soos
bepaal in Klousule 30 Bladsy 9 van hierdie Hoeveelheidslyste.
Die Werkgroepindekse soos publiseer vir Bloemfontein gebied
sal van toepassing wees op hierdie kontrak.”
“30.
KONTRAKPRYSAANPASSINGSBEPALINGS
1.
Ondanks
andersluidende
bepalings
elders
is
skommelings in koste om watter rede ook al, vir rekening
van die kontrakteur;  met dien verstande dat die
kontrakbedrag onderworpe is aan aanpassings met die
som van die bedrae bereken ten opsigte van elke
betalingsertifikaat ooreenkomstig die voorwaardes wat
hieronder aangegee word.”
Die aanpassings geskied met verwysing na die waarde van die werk, soos
gedefinieer, en sekere gepubliseerde indekse.  Subklousule 7 bepaal dan:
“7.
Die waarde van enige werk -
7.1
verrig na die datum vir die uitvoering van die kontrak of enige
gemagtigde uitgestelde datum, moet aangepas word volgens
die indekswaarde soos op sodanige datum op uitgestelde
datum;  of
7.2
in die finale rekening weergegee, wat nie in vorige
betalingsertifikate ingesluit en aangepas is nie, moet aangepas
word volgens die indekswaarde soos op die datum vir die

voltooiing van die kontrak of enige gemagtigde uitgestelde
datum, of die werklike voltooiingsdatum indien dit vroeër is as
die voltooiingsdatum van die kontrak of die uitgestelde datum.”
(My beklemtoning.)
[23] Waar die enigste bewerings in die eiser se pleitstukke die bewerings is wat in
paragraaf 20 hierbo vermeld is, is klousule 17.2 van die AKV, saamgelees met
klousule 30 van die HL, die aangewese en trouens die enigste remedie wat vir die
eiser beskikbaar is.  En waar dit die geval is, is dit vir huidige doeleindes nie nodig
om +n mening daaroor uit te spreek of ander remedies (soos +n aksie om
skadevergoeding) in +n geval soos hierdie (waar die kontrak sy eie stel remedies
voorskryf), vir die eiser beskikbaar sou wees indien die ontbrekende bewerings
waarna ook in paragraaf 20 hierbo verwys is, wel gemaak sou gewees het nie (vgl
Alfred McAlpine & Son (Pty) Ltd v Transvaal Provincial Administration 1974 (3)
SA 506 (A) 542A;  LTA Construction Ltd v Minister of Public Works and Land
Affairs 1992 (1) SA 837 (C) 849A-C;  Group Five Building Ltd v Minister of

Community Development 1993 (3) SA 629 (A) 651D-E;  653E-H).
[24] In die onderhawige geval is +n verlenging van tyd wel verleen.  Daar is egter
geen aanduiding in die stukke of enige, en indien wel watter deel daarvan, wel ten
opsigte van elk van die gewraakte klagtes van versuim toegewys is nie.  Dit kan dus
wees dat sodanige vertragings óf wel óf glad nie in ag geneem is nie.    Indien dit
wel in ag geneem is, het die eiser reeds addisionele vergoeding by wyse van +n
aanpassing van die tariewe ontvang;  indien dit nie destyds in ag geneem is nie, kan
dit nou nie meer gebeur nie aangesien die werk intussen afgehandel en reeds aan die
verweerder oorhandig is.  In geeneen van die twee gepostuleerde gevalle is daar
ruimte vir +n addisionele eis vir betaling van skadevergoeding op grond van die
beweerde dade van versuim nie.
[25] Op die bewerings vervat in paragrawe 25.2 tot 25.9 van die besonderhede
van vordering, saamgelees met die nadere besonderhede en die voorverhoor-notule,
is geen saak dus uitgemaak dat die eiser geregtig is om, addisioneel tot enige

verlenging van tyd wat wel aan hom toegestaan is, skadevergoeding weens
kontrakbreuk te vorder nie.  Die besonderhede van vordering openbaar in dié
verband dus geen eisoorsaak nie.
[26] Paragraaf 25.10 van die besonderhede van vordering staan weer op +n ander
grondslag, te wete, die bewering dat die verweerder kontrakbreuk gepleeg het
deurdat hy, “handelende deur sy agente” versuim het “om wysigingsopdragte,
addisionele werk en weglatings betyds en tydig aan die Eiser te verstrek”.  Dié
bewering moet saamgelees word met die bewering in paragraaf 20.3 van die
besonderhede van vordering as sou dit +n uitdruklike alternatiewelik +n stilswyende
“term van die partye se ooreenkoms” wees dat die argitekte “wysigings- en
vervangingsopdragte betyds en met inagneming van die voltooiingsdatum van die
nuwe hospitaal sou uitreik, ten einde die Eiser in staat te stel om die hospitaal binne
die ooreengekome tydperk te voltooi”.
[27] Die eiser se gevolgtrekking, dat die gemelde bewerings hom op

skadevergoeding weens kontrakbreuk geregtig maak, kan na my mening nie steek
hou nie.  Die skema waarop die eiser staatmaak, hou nie rekening met die uitdruklike
bepalings van die ooreenkoms wat vir die uitreiking van wysigingsopdragte
voorsiening maak nie.  Klousule 3.3 van die AKV bepaal:
“Without invalidating the Contract the Architect shall have the right by
means of an Order in Writing, by varying the Drawings and Specified
Bills of Quantities to increase or decrease the quantities of any item or
items.  Such variations shall be measured and valued at rates and
prices contained in the Schedule of Quantities and added to, or
deducted from the Contract amount ...”
Klousule 3.4  bepaal soos volg:
“No claim for an extra or for any addition or for any variation shall be
entertained unless such extra, addition or variation was ordered in
writing by the Architect.  No objection to the description or terms of
an Order in writing will be entertained unless lodged in writing with the
Architect within twenty-one days of the date of the Order.”
Klousule 3.5 bepaal:
“The value of any additional item or items, or of any variation for
which there are no rates or prices in the Schedule of Quantities, will

be adjusted by mutual agreement on the basis of the rates or prices for
similar work appearing in the Schedule of Quantities.  In the event of
a price for any additional item or items or any variation being inserted
in the Order in Writing to the Contractor, it will be understood that he
accepts same unless he lodges a written objection to such price within
twenty-one days of the date of the Order.”
Klousule 3.7 bepaal:
“Should the Contractor be requested by the Architect in an Order in
Writing to execute any work or to supply any labour or materials
which, according to the Contractor's interpretation of the Contract,
are not provided for therein, or if for any reason he considers that he
is entitled to an increase on his Contract amount, or to a claim arising
outside the scope of his Contract, he shall forthwith give notice, in
writing, to the Architect that he shall require to be paid for the same
as extra work.  The Contractor shall, however, proceed to act upon
such Order in Writing (unless or until the same be countermanded) so
that neither the execution of the Works, nor the supply of material or
labour may be delayed by any difference or controversy upon the
interpretation of the Contract, and it is expressly agreed that no claim
shall arise under this clause unless such notice as aforesaid shall have
been given in writing to the Architect within twenty-one days of the
date of the Order in Writing.”
[28] Ingevolge die ooreenkoms is die verweerder geregtig om te enige tyd  +n

wysigingsopdrag uit te reik.  Geen verpligting om dit hoegenaamd of op +n gegewe
tydstip te doen, kan in die ooreenkoms  ingelees word nie;  vir sover klousule 3.3
geen beperking bevat oor wanneer die verweerder +n wysigingsopdrag kan uitreik
nie, beteken dit by implikasie dat hy dit te enige tyd gedurende die loop van die
ooreenkoms kan doen (Alfred McAlpine & Son (Pty) Ltd v Transvaal Provincial
Administration 1974 (3) SA 506 (A) 528C-D;  536D-F).  En as hy dit te enige tyd
kan doen, kan dit nie kontrakbreuk wees as hy daarmee sloer nie.  Die ooreenkoms
self maak voorsiening vir addisionele vergoeding wat aan wysigingsopdragte te wyte
is.  Daarbenewens is die eiser ingevolge klousule 17.2 van die AKV, wat hierbo
aangehaal is, geregtig op +n verlenging van tyd met +n  daarmee gepaardgaande
aanpassing van die tariewe.  Myns insiens sluit die samehang van al hierdie artikels
in die ooreenkoms +n eis om skadevergoeding vir +n beweerde nie-tydige uitreiking
van +n wysigingsopdrag uit.
[29] In die resultaat is ek dit dus met die verhoorhof eens dat die eiser, op die

bewerings in sy stukke vervat, nie +n eisoorsaak ten opsigte van eise 1 en 2
openbaar het nie.  Die appèl as sodanig moet dus misluk.
[30] Dit bring my by die appèl wat deur die verweerder geïnisieer is, naamlik, dat
die karwei-eis, eis 3, verjaar en dus onafdwingbaar geword het.
[31] Dat die eiser sekere karwei-werk vir die verweerder verrig het, word nie deur
die verweerder betwis nie.  Wat wel betwis word, is die tarief waarteen die
verweerder die eiser daarvoor moes vergoed.  Die bedrag waarop die eiser, volgens
die verweerder se berekening en siening, vir die karwei-werk kontraktueel geregtig
was, is reëlmatig in die vorderingsertifikate gereflekteer en aan die eiser oorbetaal.
Wat nou in die geding tussen die partye deur die eiser gevorder word, is die balans
wat volgens die eiser se berekening en siening vir die karwei-werk aan hom
verskuldig is.  Daardie karwei-werk is volgens die verweerder reeds in Oktober 1986
in die geheel voltooi, meer as drie jaar voordat die eiser se dagvaarding aan hom
beteken is.  Die gevolg, so beweer die verweerder, is dat die eiser se eis om betaling

daarvoor reeds verjaar het.
[32] Die verweerder se standpunt is dat verjaring ten opsigte van die eis om
betaling vir karwei-werk begin loop het vanaf die datum waarop dit vir die eiser
moontlik was om vir betaling van die bedrag wat vir die voltooide stuk karwei-werk
aan hom verskuldig was, aansoek te doen.  Die eiser, daarenteen, sien die karwei-
werk as +n integrale en onafskeibare onderafdeling van die gehele projek wat as
sodanig eers in Junie 1987 deur die eiser aan die verweerder oorhandig is, sodat
verjaring van enige eis om uitstaande betaling vir enige deel daarvan vroegstens eers
op daardie datum kon begin loop het.  Die eiser se dagvaarding is binne +n tydperk
van drie jaar daarna aan die verweerder beteken wat verjaring van die eis, volgens
daardie siening, gestuit het.
[33] Die drie jaar tydperk is van belang vanweë artikel 11(d) van die Verjaringswet,
68 van 1969, soos gewysig.  Verjaring begin volgens artikel 12(1) van die Wet teen
+n skuldeiser loop vanaf die oomblik waarop sy skuld opeisbaar word.  Dit word

opeisbaar sodra prestasie, hier betaling, deur die skuldeiser gevorder kan, en deur
die skuldenaar vereffen moet word (vgl Deloitte Haskins & Sells Consultants (Pty)
Ltd v Bowthorpe Hellerman Deutsch (Pty) Ltd 1991 (1) SA 525 (A) 532G-H).
[34] Die onderhawige ooreenkoms skep sy eie meganisme waarvolgens betaling
deur die eiser gevorder kan, en deur die verweerder gemaak moet word.  Relevante
bepalings is onder meer:
Klousule 3(1) van die AKV wat soos volg bepaal:
“The Contractor shall receive payment only for the Works actually
executed and accepted.”
Klousule 3(3) van die AKV is in paragraaf 27 hierbo reeds aangehaal.
Klousule 19(1) van die AKV bepaal:
“19.
TIMES AND TERMS OF PAYMENT
(1)
Payment will be made monthly to the Contractor within
fourteen days of the receipt by the Architect of
application for same.  ...  In the case of Contracts
amounting to R500 and over, progress payments will be
made, but not more frequently than once a month, but a

certificate will not be prepared for a sum less than R400.
For each progress payment a valuation will be made of
all work done up to that date.  Payments will be made to
the extent of 90 per cent of the value of the work done
and fixed in the Works, the remaining 10 per cent being
held in hand as retention money until the same reaches
7½ per cent of the total amount of the Contract, which
amount of 7½ per cent will be retained pending the issue
of the Completion Certificate.  On issue of the
Completion Certificate in terms of clause 17(5), one-third
of the retention money will be paid, and on the
Contractor signing the final accounts of variations, the
retention money will be reduced to 2½ per cent on the
value of the work done.  Final payments will be made on
the expiry of the maintenance period of ... three calender
... months on the Architect's Certificate that the Works
are in good order.”
Klousule 59 en 60 van die HL bepaal voorts:
“59.
BETALINGSERTIFIKATE :
Die feit dat die departement in +n betalingsertifikaat die bedrae
aandui ten opsigte van werk verrig onder die verskeie vaksoorte
word beskou as +n guns aan die aannemer en dit moet verstaan
word dat die departement geen verantwoordelikheid sal aanvaar
indien dit later blyk dat die voorgemelde bedrae enigsins foutief
is nie.

60.
BETALINGS :
(a)
Nieteenstaande enige bepalings in klousule 19 en 20 van
die kontrakvoorwaardes, sal daar van die aannemer
verwag word om die bourekenaars kennis te gee van
wanneer hy +n maandelikse betaling verlang.
(b)
Wanneer aansoek gedoen word vir betalings moet die
aannemer +n geskrewe opgaaf indien wat die waarde van
werk verrig en materiaal op terrein gelewer vir gebruik in
die
werk,
sowel
as
fakture
van
benoemde
onderaannemers, fakture van K.P. items en kwitansies vir
bedrae betaal aan plaaslike owerhede, aandui, asook
aansoeke van sy eie onderaannemers.
(c)
...
(d)
...”
[35] Volgens die verweerder verg klousule 19(1) van die AKV, saamgelees met
klousule 60 van die HL, bloot die afhandeling deur die eiser van +n bepaalde stuk
werk, gevolg deur +n aansoek van die eiser om betaling daarvoor, gerig aan die
argitek, met +n opgaaf van die waarde van die werk wat gedoen is en die  materiaal
waarvoor geëis word.   Betaling is gevolglik opeisbaar, en verjaring begin telkens
loop, aldus die betoog, sodra +n  stuk werk afgehandel is.  Volgens dié siening sou

die eiser dus elke maand, sodra hy +n bepaalde segment werk voltooi het, +n eis kan
instel, op gevaar af dat sy eis vir daardie maand se werk sou verjaar indien hy dit
nie doen nie.
[36] Dié benadering is na my mening verkeerd.  Die ooreenkoms maak nie vir
deelbare stuk-werk of vir afsonderlike segmente van werk voorsiening nie.  Tereg
wys die eiser daarop dat die verweerder se konstruksie die hele kontraktuele sisteem
van uitreiking van sertifikate oortollig sou maak.  Ook kan die  verdere betoog dat
die karwei-eis op +n aparte instruksie gevolg het en aldus los van die bepalings van
die ooreenkoms beoordeel moet word, nie opgaan nie.  Ek is dit gevolglik met die
hof a quo eens dat die blote afhandeling van +n bepaalde onderafdeling van die
werk die eiser nie, ongeag enige betalingsertifikaat, op betaling daarvoor geregtig
gemaak het nie.  Eers by afhandeling van die werk as geheel, sou die eiser na regte
op betaling geregtig wees  (vgl Dalinga Beleggings (Pty) Ltd v Antina (Pty) Ltd
1979 (2) SA 56 (A) 63A-D;  Thomas Construction (Pty) Ltd (In liquidation) v

Grafton Furniture Manufacturers (Pty) Ltd 1988 (2) SA 546 (A) 563G).
Inmiddels, soos uit die Thomas Construction-saak blyk, is die uitreiking van +n
vorderingsertifikaat bloot +n kontraktuele meganisme of metode om die kontrakteur
in staat te stel om die voortsetting en afhandeling van sy werk te finansier.  Die
uitreiking deur die argitek van +n vorderingsertifikaat is normaalweg (maar, afhanklik
van die bepalings van die ooreenkoms, nie noodwendig nie) +n voorvereiste vir die
kontrakteur om betaling voor finale afhandeling van die werk as geheel te kan
ontvang.  Daarsonder sou hy geen aanspraak op betaling hê nie en sou enige eis met
die exceptio non adimpleti contractus afgeweer kon word.  Word +n sertifikaat wel
gelewer, berus die eiser se aanspraak op betaling op die sertifikaat self, as +n aparte
en selfstandige eisoorsaak, wat alleen op beperkte gronde kwesbaar is, soos
wanneer die bouheer die ooreenkoms ná lewering van die sertifikaat maar vóór
vereffening daarvan op grond van die kontrakteur se kontrakbreuk sou kanselleer
(Thomas Construction (Pty) Ltd (In liquidation) v Grafton Furniture

Manufacturers (Pty) Ltd supra;   Shelagatha Property Investments CC v
Kellywood Homes (Pty) Ltd 1995 (3) SA 187 (A);  Ocean Diners (Pty) Ltd v
Golden Hill Construction CC  1993 (3) SA 331 (A) 340E-G en 344C-D m.b.t. +n
finale sertifikaat). Ek kan dus nie met die verweerder se betoog akkoord gaan dat
die lewering van +n sertifikaat in hierdie geval (anders as in Errico v Lotter 1956 (4)
SA 139 (N), om maar een voorbeeld te noem) nie +n voorvereiste vir betaling voor
afhandeling van die werk as geheel is nie (vgl Santam v Ethwar 1999 (2) SA 244
(SCA) 253F), of met sy verdere submissie dat so +n sertifikaat, as dit eenmaal
gelewer is, nie in +n latere sertifikaat reggestel of aangepas kan word nie.
[37] Die posisie kan dus soos volg saamgevat word:
i)
waar +n kontrakteur wat in die eiser se skoene staan, werk
gedoen het en om die uitreiking van +n vorderingsertifikaat
aansoek doen, ontstaan sy eis op betaling vir die persentasie
van die waarde van die werk (retensie uitgeslote) waarvoor die

kontrak voorsiening maak en wat deur die argitek geoorloof
word, eers by uitreiking van die sertifikaat aan hom;
ii)
op die balans van die betaling wat óf nie gesertifiseer is nie óf
waaroor daar gedisputeer word, en wat nie in +n latere sertifikaat
geakkommodeer word nie, kan die kontrakteur  na regte eers
aanspraak maak wanneer die gehele werkstuk finaal afgehandel
is.  Waar +n kontrakteur dus nie terstond om +n
vorderingsertifikaat aansoek doen nie, beteken dit bloot dat hy
nie op vervroegde betaling aandring nie.
[38] Om bogenoemde redes meen ek dat verjaring van die eiser se eis om betaling
vir +n gedeelte van die werk, soos vir alle ander gedeeltes wat nie in enige sertifikaat
verskyn het nie, op sy vroegste by afhandeling van die werk as geheel, begin loop
het.  En aangesien die eiser se dagvaarding binne drie jaar vanaf die datum van finale
afhandeling beteken is, het die eiser se eis om betaling vir die karwei-werk nie verjaar

nie en moet die verweerder se appèl wat dié deel van die uitspraak van die hof a
quo betref, dus van die hand gewys word.
[39] Wat koste betref, het elke party se eie appèl misluk.  Normaalweg sou dit
beteken dat elke party ten opsigte van sy eie appèl sy teenparty se koste moet dra.
In hierdie geval het die partye, verstandig genoeg, van een en dieselfde oorkonde
gebruik gemaak.  +n Strikte toepassing van die reël (dat elke appèl met koste
afgewys word) sou beteken dat die eiser alleen met die kostes wat met die
voorbereiding van die oorkonde verband hou, opgeskeep sit.  Al is dit ook so dat
die eiser dominis litis was, is dit toeval dat sy appèl, eerder as die verweerder s'n,
eerste aangeteken en op die rol geplaas is.  Dit kon net sowel andersom gewees het.
In die besondere omstandighede lyk dit my gevolglik gepas om te beveel dat die
partye die koste van die voorbereiding van die oorkonde op appèl moet deel en dat
elke party sy eie, eerder as sy teenparty se koste, moet dra.
[40] Die volgende bevel word gemaak:

1.
In saaknommer 674/92 word die appellant (die eiser) se appèl
van die hand gewys.
2.
In saak 676/92 word die appellant (die verweerder) se appèl van
die hand gewys.
3.
In albei appèlle is elke party aanspreeklik vir een helfte van die
kostes wat verband hou met die voorbereiding van die
oorkonde op appèl;  origens dra elke party sy eie koste.
............................
P M NIENABER
APPÈLREGTER
Stem saam :
HEFER
HARMS
MARAIS
ARR
MPATI
Wnd AR