HOOGSTE HOF VAN APPèL VAN SUID-AFRIKA

RAPPORTEERBAAR
Saaknommer:   138/02

In die saak tussen

STADSRAAD VAN ALBERTON

APPELLANT

en

BRITI BK

RESPONDENT

Coram:
MARAIS, STREICHER, CONRADIE, CLOETE en LEWIS ARR

VERHOOR:
10 MAART 2003

GELEWER:
26 MAART 2003

OPSOMMING:  Wet op Minerale 50 van 1991 - uitgrawing - herwinning van
mineraal - klei - betekenis van 'myn'

_____________________________________________________________________

UITSPRAAK
__________________________________________________________________

CONRADIE AR:
[1] Die respondent, 'n vervaardiger van dak- en vloerteëls, beweer dat hy die
slagoffer was van oorstromings wat die appellant, 'n plaaslike owerheid, op sy perseel
veroorsaak het deur op nalatige wyse vloedwater daarheen af te voer.
[2] Die respondent se vervaardigingsaanleg is van klei voorsien uit 'n oopgroefmyn
op dieselfde perseel. Een van die kleigroewe op die perseel, groef C, die enigste ter
sake een, is die eerste keer in die reënseisoen van 1995 - 1996 oorstroom. Die groef
het vol water gebly tot November 1999 toe dit ingevolge 'n ooreenkoms met die
appellant leeggepomp is. Die verligting was van korte duur. In Februarie van die
volgende jaar is die kleigroef weer oorstroom. Eers in Mei 2001 is dit deur die
respondent uitgepomp nadat die appellant 'n nuwe stormwaterdreineringstelsel laat
installeer het wat ten doel gehad het om verdere oorstroming uit te skakel.
[3] Luidens
die
vorderingsbesonderhede
het
die
oorstroming
die
teëlvervaardigingsbedryf van die respondent op twee maniere nadelig getref. Eerstens,
het 'n hoeveelheid klei in groef C geberg  ontoeganklik geword; om hiervoor te
vergoed, moes die respondent klei  (van 'n laer gehalte) inkoop om produksie te kon
handhaaf. Tweedens, het die watervlak op die respondent se perseel so dramaties
gestyg dat die verhoogde voggehalte in die nabygeleë hoogoondvloere oormatige
stoom tot gevolg gehad het en so die bak van teëls belemmer het. Die gevorderde
skadevergoeding vir die respondent se verliese is die verskil vir die jare 1998, 1999,
2000 en 2001 tussen die wins wat hy beweer hy sou behaal het as dit nie vir die

oorstromings was nie en die sterk verminderde wins wat hy inderdaad vir die betrokke
jare behaal het.
[4] Die partye het by 'n voorverhoorkonferensie ooreengekom dat voorlopig net
sekere van die geskilpunte tussen hulle op 'n afsonderlike verhoor kragtens die
bepalings van reël 33(4) van die Eenvormige Hofreëls beslis word. Die hof a quo
(Jordaan Wn R) het aan hulle versoek gehoor gegee. Die geskilpunte was of die
respondent, as dit nie vir die oorstroming van kleigroef C was nie, klei daaruit sou
ontgin het, of sodanige ontginning  sonder die nodige magtiging sou geskied het, en of
die ongemagtigde ontginning van die klei die verhaal van skadevergoeding vir die
respondent se produksieverliese regtens  ontoelaatbaar gemaak het.
[5] Die Hof a quo het die respondent by die beregting van wat die Hof as 'n spesiale
pleit beskou het, gelyk gegee en 'n bevel uitgereik dat die 'spesiale pleit' van die hand
gewys word. Ofskoon die verwere heeltemal los staan van die onregmatigheid van die
appellant se optrede wat na bewering die respondent se skade veroorsaak het, is dit
waarskynlik nie 'n spesiale pleit in die regstegniese sin nie. Die karakterisering van die
pleit is egter onbelangrik en verdien geen verdere vermelding nie.
[6] Die partye is gevra om betoë oor die appelleerbaarheid van die hof a quo se
bevel voor te lê. Hulle was dit eens dat die bevel appelleerbaar is. Ek stem saam en
grond my beslissing op wat daar in Van Streepen en Germs (Pty) Ltd v Transvaal
Provincial Administration 1987 (4) SA 569 (A) op 585F - H gesê is:
'Where, however, the question relates to a question of law or fact which, if decided in a particular
way would be decisive of the case as a whole or of a substantial portion of the relief claimed, then a

somewhat different position arises, and indeed in that event the advantages of expense and
convenience may favour a final determination of the question on appeal, even though the
proceedings in the Court a quo may not have been concluded. The advantages of having such a
question of law or fact determined by the Court of first instance as a separate, preliminary issue are
recognised by the provisions of rule 33(4).'
In die huidige geval was dit  doelmatig en koste-effektief om die gemelde geskilpunte
by wyse van 'n afsonderlike verhoor aan te spreek.
[7] Die respondent se lid, mnr Jurie Potgieter, was die enigste getuie. Hy verklaar
dat die respondent, as deel van die bates van die onderneming wat hy by Corobrick
gekoop het, 'n groot hoeveelheid reeds ontginde klei oorgeneem het wat jare lank aan
die behoeftes van die vervaardigingsaanleg sou voldoen. 'n Deel van hierdie klei het in
'n voorraadhoop naby die aanleg gelê. 'n Ander gedeelte is in groef C opgepot. Na
oorname van die onderneming het die respondent sy vervaardigingsbedrywighede
voortgesit met klei wat hy uit die voorraadhoop geneem het. Die opgepotte klei in
groef C het hy nie vir produksie nodig gehad nie. Al wat hy daarmee gedoen het, was
om dit met 'n laaigraaf te bewerk om dit vir latere gebruik 'ryp' te maak. Toe groef C
in die reënseisoen van 1995/96 oorstroom is, kon hy uit die aard van die saak nie met
die rypmaking van die opgepotte klei daarin voortgaan nie, maar die klei uit die
voorraadhoop was voorlopig nog genoeg om produksievlakke te handhaaf.
[8] Teen 1998 het die voorraadhoop begin opraak. Die appellant betoog dat, as dit
nie vir die oorstroming was nie, die respondent  op daardie stadium (in plaas van
ingekoopte klei) onwettig ontginde klei vir sy produkte sou begin gebruik het. Daar

word op twee alternatiewe feitestelle gesteun: in die eerste plek word gesê dat die
respondent volgens sy eie erkennings, in stryd met die bepalings van die Wet op
Minerale 50 van 1991 ('die Wet'), nog vóór die oorstromings uitgrawings in groef C
gemaak het en dat ten minste 'n deel van die  klei in groef C derhalwe onwettig
opgepot is; hierdie onwettig opgepotte klei sou die respondent waarskynlik vir sy
vervaardigingsaanleg gebruik het sodra die voorraadhoop opgeraak het. Hierdie
feitevraag ontstaan nie werklik nie. Potgieter het in sy getuienis die respondent se eis
beperk tot skade wat laasgenoemde gely het as gevolg daarvan dat hy klei wat wettig
deur sy voorganger opgepot is nie kon benut nie. As dit dan so sou wees dat die
respondent self in groef C klei van die aardkors losgemaak het, het hy, vanweë hierdie
selfopgelegde beperking van sy eis, geen vordering ten aansien van skade wat
voortgevloei het uit sy onvermoë om daardie besondere klei te gebruik nie.
[9] In die tweede plek voer die appellant aan dat as dit nie vir die oorstroming was
nie,  klei (ongeag wie dit opgepot het en of die oppotting daarvan wettig was of nie)
vir gebruik uit groef C na die oppervlak van die uitgrawing gebring sou moes word:
hierdie handeling, volgens die betoog, sou kragtens die omskrywing van die woord
'myn' in die Wet op sigself op die myn van die klei neergekom het; trouens, die
verwerking daarvan ten einde dit ryp te maak, val ook, (so die betoog) binne die
begrip 'myn' in die Wet.
[10] Klei word sedert die inwerkingtreding van art 5(2) van die Wet as 'n mineraal
omskryf. Art 5(2) van die Wet bepaal -

'Niemand mag na 'n mineraal prospekteer of daarvoor myn nie sonder die nodige magtiging
ooreenkomstig hierdie Wet aan hom verleen…'
Wanneer 'myn' as 'n werkwoord gebruik word, beteken dit ingevolge die omskrywing
daarvan in art 1 van die Wet -
'…die maak van enige uitgrawing of boorgat bedoel in paragraaf (a)(i) of die ontginning van 'n
mineraalafsetting op enige ander wyse, met die doel om 'n mineraal te win…'
Die 'uitgrawing of boorgat' waarna verwys word, word definieer as 'enige uitgrawing
in die aarde…of in enige uitskot…hetsy dit gewerk of bewerk word of nie…gemaak
met die doel om na 'n mineraal te soek of 'n mineraal te win;'
[11] Die klei wat die respondent uit groef C na die oppervlak sou gebring het (as dit
nie vir die oorstroming was nie) en die rypmaakhandelinge wat die respondent in groef
C  uitgevoer het (en sou uitgevoer het as dit nie vir die oorstroming was nie) sou
natuurlik nie op die maak van enige uitgrawing in die aarde neergekom het nie, en nog
minder op die maak daarvan 'met die doel om na 'n mineraal te soek of 'n mineraal te
win'. Die mineraal wat hier ter sprake is, was reeds gewin. Die verdere verwerking
daarvan ten einde dit gebruiksgereed te maak en die vervoer daarvan na die
vervaardigingsaanleg val nie onder die omskrywing van 'myn' in die Wet nie.
[12] In die lig van die gevolgtrekkings hierbo, is dit nie nodig om op die vraag in te
gaan of die respondent waarskynlik sonder die nodige magtiging sou gemyn het nie.

[13] Die appèl word met koste van die hand gewys.

_______________________

J H CONRADIE

APPèLREGTER

MARAIS AR
)Stem saam
STREICHER AR )
CLOETE  AR
)
LEWIS AR
)