REPUBLIEK VAN  SUID-AFRIKA

DIE HOOGSTE HOF VAN APPÈL
VAN SUID-AFRIKA
Nie rapporteerbaar nie
Saaknommer  :  516 / 04

In die appèl van

SENTRAAL-SUID KOÖPERASIE BEPERK
APPELLANT

en

BESSEMER STAALKONSTRUKSIE (EDMS)
BEPERK
RESPONDENT

Regbank :

MPATI AP, FARLAM, NUGENT, CONRADIE en HEHER ARR

Verhoordatum :

20 en 21 FEBRUARIE 2006

Datum van Uitspraak :
20 MARCH 2006

SAMEVATTING

Kontrakbreuk.  Vervaardiger van canola silo’s aanspreeklik vir direkte skade weens gebreke in silo’s, maar
nie vir gevolgskade aan bederf van canolasaad in silo’s te wyte nie.
_________

Neutral citation:  This judgment may be referred to as Sentraal-Suid Koöperasie Bpk v
Bessemer Staalkonstruksie (Edms) Bpk [2006] SCA 21 (RSA)

______________________________________________________________________________

U I T S P R A A K
______________________________________________________________________________

CONRADIE  AR

[1] Die appellant (wat met die verlof van Goldstein R voor ons is) is ’n
landboukoöperasie wat sake doen in Swellendam en omliggende dorpe. Voor die
gebeure wat tot hierdie saak aanleiding gegee het, was ’n belangrike deel van sy
bedrywighede die berging van koring en gars. Teen 1991 het boere in die appellant
se bedieningsgebied canola begin aanplant. Die canolaplant word gekweek vir die
herwinning van ’n olieryke tweesaadlobbige saadjie.

[2] Nadat die appellant canolaprodusente ’n tyd lank behulpsaam was met die
lewering van canolasaad aan Cape Oil, ’n onderneming in Kaapstad wat olie uit die
saad vervaardig, is daar in 1995 deur sy direksie besluit om ’n eie
olievervaardigingsaanleg op die been te bring. Vir hierdie doel moes daar
bykomstige bergingsfasiliteite gebou word.

[3] Die respondent is ’n vervaardiger en oprigter van staalstrukture wat staal
silobuise insluit. Sy tender vir die oprigting van ’n silokompleks is deur die
appellant aanvaar en die silokompleks is mettertyd opgerig. Die appellant vorder
skadevergoeding wat op sy weergawe uit sekere gebreke in die silo’s ontstaan.
Twee alternatiewe gedingsoorsake word gepleit. In die hoofeis vorder die appellant
direkte en gevolgskade op grond van nie-nakoming van ’n uitdruklike
waarborgbepaling in sy kontrak met die respondent. Die alternatiewe eis is een vir
die verhaal van skadevergoeding, met inbegrip van gevolgskade, op grond van nie-
nakoming van die regtens inbegrepe waarborg teen verborge gebreke in die
koopgoed. Verreweg die grootste deel van die appellant se vordering, sowat
R3 400 000, is vir inkomsteverlies as gevolg van die waardevermindering van die

eerste, die 1995/1996 canola-oes, wat in die buise sleg geword het. ’n Deel daarvan
kon slegs vir veevoer verkoop word, die res moes weggegooi word.

[4] Regstreekse skade vir herstelwerk en verwante uitgawes weens die beweerde
gebreke, beloop volgens die appellant sowat R500 000. Aangesien die partye
ooreengekom, en die hof a quo beveel het, dat die kwessie van aanspreeklikheid
eerste bereg moet word, is die kwantum van die eise nie nou ter sake nie.

[5] Die silo’s is aangekoop enkel en alleen vir die berging van canolasaad. In
Mei 1995 toe die kontrak vir die oprigting van die silo’s  gesluit is, was canola ’n
nuwe produk in Suid-Afrika. Op daardie stadium is dit onder andere reeds verbou
in Australië en Kanada, trouens die naam ‘canola’ is ‘n akroniem vir Canada Oil
Low Acidity, ’n ander naam vir raapsaad. Die appellant se getuienis by monde van
Mnr Johann Pietersen, ’n destydse assistent-hoofbestuurder produkte en
adviesdienste, was dat niemand by die koöperasie ten tye van die kontraksluiting
veel van die berging daarvan geweet het nie.

[6] Mnr Christiaan Hoogendyk, die besturende direkteur van die respondent, het
tydens ’n vergadering kort voor kontraksluiting aan die appellant se
verteenwoordigers gesê dat hy nog nooit canola gesien het nie. Hulle het ’n sakkie
canola laat haal waaruit hy kon opmerk dat dit klein, swart, vryvloeiende pitjies is.
Die kontrak is dus gesluit deur twee partye wat nie een geweet het wat die
bergingsvereistes vir canola, in die besonder in ’n plek soos Swellendam, is nie en
boonop elk geweet het dat die ander nie weet nie.

[7] Swellendam se klimaat is warm en klam wat veroorsaak dat oormatige vog
en hitte geredelik opbou in die silobuise waarin die canola geberg word. Vog en

hitte binne-in die buise word veroorsaak deur die respirasie van die canolasaad,
veral in die eerste ses weke ná inname. Die respirasie gee waterdamp af wat teen
die wande of dak van die buis, of selfs teen koeler materiaal in die buis,
kondenseer en die canola in die silo so vogtig maak dat dit nie meer vryvloeiend is
nie. As die canolasade, deur die groei van swamme daarop, aan mekaar vaskleef,
word koeke of korste gevorm wat by die lediging van die buis die vrye uitvloei van
die canola belemmer en op dié wyse onnatuurlike stremming op die stuktuur plaas.
Buitendien begin die sade nou broei in die vogtigheid en hittevorming word ‘n
wesentlike probleem, veral omdat canola teen vyftig grade celsius reddeloos
bederf.

[8] Die enigste manier om die vog- en verhittingsprobleem te voorkom, is om ’n
belugter in elke silo te installeer, ’n waaier wat lug deur die silo-inhoud blaas om
vogverspreiding in die buisinhoud te reguleer en die canolasaad koel te hou. ’n
Onontbeerlike hulpmiddel hierby is moniteringskabels wat in die buise ingelaat
word en met sensors die temperatuur op verskillende dieptes van die canola meet;
dit gee ’n silo-opsigter die geleentheid om betyds remediërende stappe te neem as
die temperatuur in enige deel van die buis begin opbou. Almal weet teen hierdie
tyd dat hierdie toerusting in die eerste plek aangebring behoort te gewees het en dat
canolasilo’s sonder deurlugters, in Swellendam altans, nie aan hulle doel
beantwoord nie.

[9] Die appellant se standpunt is dat of die respondent nou geweet het wat  die
vereistes vir die berging van canola was of nie, hy uitdruklik sowèl die integriteit
van die silobuise, die strukture, as die veilige bewaring van canola in die buise
gewaarborg het. Volgens die appellant was die respondent derhalwe verplig om
alles te doen wat vir die nakoming van sy waarborg noodsaaklik was; as

deurlugters vir die veilige bewaring van die canola gebiedend was, moes die
respondent hulle geinstalleer het. Die waarborg waarop die appellant steun, lui
soos volg:
‘Hiermee bevestig ons dat BESSEMER STAALKONSTRUKSIE (EDMS) BPK alle strukture
wat deur ons opgerig word, waarborg solank dit gebruik word vir die doeleindes waarvoor dit
ontwerp is.
Graag wys ons daarop dat die silo’s en fondamente deur raadgewende ingenieurs naamlik Van
Wyk en Louw ontwerp word en dat hulle die verantwoordelikheid vir die ontwerp teenoor ons
dra.’

[10] Die hof a quo het die respondent gelyk gegee dat hy kragtens hierdie
waarborg alleen vir die silostrukture aanspreeklikheid aanvaar het en nie vir die
behoud van die silo-inhoud nie.  As daar na die omringende omstandighede gekyk
word, is ek geneig om saam te stem dat die waarborg ’n meer beperkte betekenis
dra as wat die appellant daaraan wil gee. Op 1 Junie 1995, voor die silo’s voltooi
is, en op ’n stadium toe die netelige kwessie van fondamente vir die silo’s pertinent
ter sprake gekom het, is ’n direksiebesluit deur die appellant geneem om ‘’n
termyn waarborg vir die buise vir geval insakking sou plaasvind’ te versoek.

[11] Op 5 Julie 1995, sewe weke ná kontraksluiting, word die waarborg na
aanleiding van hierdie direksiebesluit gegee. Dit was, volgens Hoogendyk, bedoel
om die appellant se bekommernis met betrekking tot die doeltreffendheid van die
fondamente van die silo’s in die onstabiele grondtoestande op die terrein te
besweer:
‘Soos ek sê die fondamente was op daardie stadium die grootste probleem toe hulle dit sien maar
ek het net gerus gestel dat die silo’s en die fondamente doen ons nie met ons eie berekeninge nie,
dit word deur raadgewende ingenieurs ontwerp soos dit behoort ontwerp te word.’

[12] Die respondent het op geen stadium betwis dat hy vir lekplekke in die silo’s
verantwoordelik was of dat hy vir die swigting van die buise aanspreeklik sou wees
as hulle nie misbruik word nie. Trouens, die partye het hierdie aanspreeklikheid
van die respondent deurgaans as vanselfsprekend aanvaar. Hoogendyk het later van
tyd toe daar probleme met die strukture ondervind is, by twee geleenthede bevestig
dat die waarborg geld ten aansien van die gehalte van die silo’s wat hy verkoop
het. Vir my kom dit voor of Hoogendyk met die herbevestiging van die waarborg
nie meer gedoen het as om die appellant gerus te stel dat hierdie aanspreeklikheid
nie in gedrang is nie.

[13] Ten einde die omvang en strekking van die waarborg vas te stel, is dit
belangrik om te sien hoe die partye die waarborg vertolk het. Teen die einde van
November 1995 het die appellant reeds besef dat daar probleme met die
oorverhitting van ’n massa canola kan ontstaan. Omdat silogeriewe teen die begin
van Oktober 1995 toe boere begin aflewer het nog nie gereed was nie, moes die
appellant noodgedwonge canola tydelik in ’n pakhuis berg. Toe dele van hierdie
hoop canola ontstellend warm begin word het, het die appellant besef dat gebergde
canola deurlug sou moes word. Daar en dan is besluit om deurlugting in al die
silobuise aan te bring om hierdie verhittingsprobleem die hoof te bied.

[14] Pietersen het onmiddellik, onder andere by die respondent, tenders aangevra
vir die aanbring van deurlugters en die gepaardgaande moniteringstoerusting. Dié
van die respondent is aanvaar. Vergesel van Pietersen, is Hoogendyk na Amerika
om ondersoek te gaan instel na die mees geskikte belugtingstelsel. Mettertyd is die
gekose deurlugting- en temperatuurmoniteringstelsels aangebring en is die
respondent die ooreengekome prys daarvoor betaal.

[15] Sowat ’n jaar later, in Mei 1997, rig Hoogendyk ’n brief aan Mnr Swart, die
appellant se besturende direkteur, waarin hy die volgende stelling maak:
‘Verder wil ek u graag daarop wys dat met die aanvang van die Canola kontrak toe ek die
eerste keer met S.S.K. gesels het oor die behoeftes, is daar geantwoord op my navraag dat
'n tweede bakkieshyser met skoonmaker en deurlugting nie nodig is nie. U het my ook 'n
sakkie Canola gegee en gesê dat dit soos water vloei en dat dit nie teen 'n normale rushoek
sal staan met massa lediging en vulling nie. Die aanvanklike probleme in die
Canolakompleks, toe SSK tog besluit het om 'n skoonmaker en deurlugtingstelsel in die
silo’s te installeer het ek aanvaar dat almal nog maar 'n leerkurwe oor die hantering van
Canola deurgaan.’

[16] Die brief is vir kommentaar deur Swart na Pietersen verwys wat ’n
skriftelike verslag oor die inhoud daarvan aan hom voorgelê het. In sy verslag
vermeld Pietersen die ‘onvoorsiene probleme met die opberg van canola’ en voeg
daarby ‘[d]it is waar dat almal van ons ’n “leerkurwe” met die opberg van canola
moet [moes?] deurgaan en ‘n skoonmaker en deurlugting is later nodig geag’.

[17] Opvallend afwesig is enige kommentaar wat daarop dui dat Pietersen die
verskaffing van deurlugting as deel van die waarborg beskou of die versuim om dit
te verskaf as kontrakbreuk gesien het. Trouens, uit wat hy in sy verslag sê is dit
duidelik dat hy met Hoogendyk saamstem dat altwee van hulle eers later geleer het
dat belugting vir die opberging van canola in Swellendam onontbeerlik is en dat hy
Hoogendyk nie vir sy destydse gebrek aan kennis verkwalik  nie. Dit is natuurlik
korrek, soos die appellant betoog het, dat ‘n waarborg wat nie gestand gedoen kan
word nie nietemin die gewer daarvan bind. Dit gaan hier egter nie oor die bindende
krag van die waarborg nie, maar oor die uitleg daarvan: hoe die respondent dit
bedoel en die appellant dit verstaan het. Die vertolking van die waarborg as sou dit
beteken dat die respondent onderneem het om toe te sien dat die inhoud van die

silo’s niks oorkom nie, is een wat oënskynlik nie in Mei 1997 by die partye
opgekom het nie.

[18] Dieselfde oorwegings geld vir die respondent se aanspreeklikheid vir
gevolgskade ingevolge die vervaardiger se versweë waarborg teen verborge
gebreke. Hierdie is ’n bepaling wat van regsweë in ’n ooreenkoms inbegryp word
as die partye nie uitdruklik of stilswyend anders ooreengekom het nie. Soos ek
hierbo aangedui het, is dit uit die optrede van die partye, nadat die canola van die
1995/96-oes reeds ernstig agteruit gegaan het, duidelik dat hulle nie bedoel het dat
die respondent vir die agteruitgang aanspreeklik sou wees nie.

[19] Dit is doenlik om nou te oorweeg of die respondent sy waarborg met
betrekking tot die fisiese integriteit van die silobuise nagekom het. Die appellant
was ten aansien van verskeie aspekte van hulle oprigting en funksionering,
ontevrede met die silo’s. Sy saak is dat agt uit die veertien silo’s foutiewelik van
eksentriese eerder as sentrale inlate voorsien is, dat al die silo’s gelek het en dat al
die silo’s, behalwe een, op die een of ander tyd en in meerdere of mindere mate by
normale gebruik meegegee het. Wat die meegee van die silo’s betref, betoog die
respondent dat hulle sterk genoeg ontwerp en gebou is, maar dat wanbestuur deur
die appellant hulle laat swig het. Met wanbestuur bedoel die respondent dat daar
toestande in die buise ontwikkel het wat nie bevorderlik was vir die integriteit van
die strukture nie, en dat die buise oorvul is en sodoende ’n groter tonnemaat moes
akkommodeer as dit waarvoor hulle ontwerp is.

[20] Wat betref die skadelike toestande wat as gevolg van die agteruitgang van
die canola in die buise ontwikkel het, stem die appellant en die respondent
uiteindelik saam dat lekplekke om die ringbalke van die silo’s nie genoeg water

sou binnegelaat het om noemenswaardig tot die bederf van die oes by te dra nie, en
dat kondensasie binne-in die silo’s (die natuurlike gevolg van die respirasie van die
canola) die canola natter gemaak het as wat dit moes wees en sodoende, in die
warm toestande, koek- en korsvorming in die buise bevorder het. Dit is ook
gemene saak dat hierdie korse (wat so groot kon word dat hulle ‘n brug van die een
wand van die silo na die ander vorm) die uitvloei van canola belemmer en
sodoende addisionele spanning op die buise geplaas het.

[21] Die respondent het sonder om teë te stribbel al die silo’s wat geswig het op
sy eie koste herstel. Die koste van hierdie herstelwerk is dus nie ter sprake nie. Die
koste wat wel ter sprake is, is dié wat deur die appellant aangegaan is om
eksentriese inlate in sekere van die buise aan te pas en verdere verstywers op
vlakke ses en sewe aan te bring om die struktuur van die silo’s te versterk.

[22] Buise vier tot sewe en elf tot veertien is van eksentriese inlate voorsien. Die
vermeende probleem met die inlate was dat canola wat in die gemelde buise gestort
is, nie regaf in die buise geval het nie, maar die buis skeef binnegevloei het sodat
die canola, wat swaarder was, aan die verste wand gaan lê het, en die kaf en ander
onsuiwerhede geneig was om nader aan die inlaat neer te sak. Dit sou dan, volgens
die appellant, by lediging van die buis die uitvloei van die canola versteur en tot
swigting van die buis gelei het. Die respondent se saak was dat die eksentriese
inlate niks met die swigting of vervorming van die buise te doen gehad het nie. Ek
dink nie dat bewys is dat die eksentriese stort van die canola tot die swigting van
die buise by die lediging daarvan bygedra het nie. Die appellant het egter rede
gehad om te glo dat dit die geval was en het bona fide herstelkoste aangegaan om
hierdie vermeende defek reg te stel. Onder die omstandighede behoort die
respondent nie sy vordering ten aansien hiervan ontneem te word nie.

[23] Die swigting van die buise was volgens die respondent daaraan te wyte dat
hulle te vol gemaak is, dit wil sê tot meer as ontwerpkapasiteit gevul is. Ingevolge
die kontrak tussen die partye het die respondent onderneem om aan die appellant te
verskaf ‘14 off 9,069x24 Ring elevated silo’s as per OPTION 1A with a total
capacity of 18952m3 or 12319 tonne based on 650kg/m3’.

[24] Elke silo (met ’n kapasiteit van 1 353,7 m3) moes dus kragtens die kontrak
880 ton canola kon berg. Op 28 Junie 1996 skryf die ontwerpingenieur, dr Hennie
de Clercq, dat hy in sy berekeninge vir die ontwerp van die silo’s aangeneem het
dat die canola (vermoedelik nadat die ligter kafinhoud daarvan in ag geneem is)
600 kg/m3 weeg.

[25] Een van die deskundiges wat oor die waarskynlike redes vir die swigting
van, op een na, al die silo’s getuig het, was professor G E Blight. Volgens hom is
die digtheid van canola 680 kg/m3. Saamgeperste kaf het ’n digheid van 395 kg/m3.
Met ’n kafinhoud van 7% , is die gemiddelde digtheid van die silo-inhoud dus
644 kg/m3. Dit is feitlik dieselfde as die 650 kg/m3 wat die kontrak vermeld maar
heelwat meer as dit waarvoor De Clercq toegelaat het. De Clercq het elke silo
ontwerp om 812 ton canola te hou, 68 ton minder as die ooreengekome tonnemaat
van 880 ton.

[26] Blight stem saam dat 863,7 ton ’n betroubare aanduiding is van hoeveel
canola in ’n buis geberg word as die buisvolindikators waarmee die silo’s toegerus
is, gebruik word. Die buisvolindikator is ’n elektroniese toestel wat in ’n buis
afhang en by die volmaak daarvan ’n operateur vroegtydig waarsku dat die buis
amper vol is. Die buisvolindikators is egter as gevolg van ’n gebrek aan bergplek

deur die appellant buite werking gestel (opgebind) sodat die buise effens voller
gemaak kon word. Hulle is nietemin nie tot bo volgemaak nie. By wyse van
voorbeeld is buis vier tot by die helfte van die tweede ringband van bo gevul. Dit
beteken, volgens Blight, dat die bopunt van die canola 536 mm hoër gelê het as
wat die geval by gebruik van ’n buisvolindikator sou gewees het. Hierdie
bykomstige canola weeg 24 ton, met die gevolg dat 887 ton geberg is in ’n silo wat
volgens kontrak vir 880 ton ontwerp moes gewees het. Buis vier was dus sewe ton
te swaar en ’n halwe meter te hoog gelaai.  Die getuienis is dat buise voller gemaak
is as wat die geval met werkende buisvolindikators sou wees, maar voller as wat
hierbo beskryf is, is geen een gevul nie.

[27] Die buisvolindikators is maar net aangebring om te keer dat ‘n buis wat
gevul word nie oorloop nie. Dit was nie bedoel om ‘n buis teen ineenstorting te
beskerm nie. Dit was Pietersen se getuienis en aanvanklik ook dié van Hoogendyk
en weerspieël myns insiens die waarskynlikheid. Aanvanklik het Hoogendyk
volgehou dat die oorvolmaak van die silo’s ŉ element van die appellant se
wanbestuur van die silokompleks was (omdat dit die hoofdoel van die indikator is
om te sorg dat die ontwerpkapasiteit van die buis nie oorskry word nie) maar hy
het in kruisverhoor toegegee dat die gewig van bykomstige canola nie ‘heeltemal
die kwessie’ was nie. Dit was kennelik nie ‘heeltemal die kwessie’ nie. Die buise is
slegs met agt ton bo hulle ontwerpkapasiteit gevul en niemand het aan die hand
gedoen dat hulle met so min speling ontwerp is dat hierdie effense oorbelading
hulle sou laat meegee nie.

[28] Dat daar by die ontwerp van die silo’s min speling gelaat is, word deur De
Clercq toegegee. Op 28 Junie 1996 skryf hy na aanleiding van ’n terreinbesoek by

die silokompleks, ’n volledige verslag oor swigtings in silo’s vier en sewe aan die
respondent. Daarin maak hy onder andere die volgende stellings:
‘In ons berekeninge is aangeneem dat die canola 600kg/m3 weeg eerder as die waarde van tot
710kg/m3 wat deur prof Blight gevind is.
Die syfers hierbo genoem toon dat die ontwerp van die verstywers naby die been gesny is, soos
mens van 'n kommersiële ontwerp kan verwag.
Met inagneming van alle faktore wat hierbo genoem is, kan gesê word dat swigting van die
verstywers 'n kombinasie was van die volgende faktore:
1.
Die kragte in die verstywers kon baie hoog gewees het al is canola 'n ligter materiaal as
koring;
2.
Die verstywers is, ter wille van ekonomie, ontwerp om nie onnodige spaarkapasiteit te
hê nie;
3.
Op plekke is die verstywers effe beskadig of verbuig gedurende konstruksie...
4.
Onakkuraathede gedurende oprigting...kan veroorsaak dat die kragte meer op die
buitenste flens van die verstywer as die binneste flens aangewend is.
Dit is onmoonlik om te sê in hoe 'n mate elk van hierdie faktore tot swigting bygedra het.’
Onder ‘AANBEVELINGS’ word dan voorgestel:
‘Ten einde die eienaar in 'n posisie te stel dat hy 'n stel betroubare silo’s het, het ons die hele
ontwerp hersien. Ons gevolgtrekking was dat die verstywers op die vlak waar faling plaasgevind
het (vyfde lengte van bo) versterk moet word, asook dié van die tiende lengte van bo, ten einde 'n
mate van spaarkapasiteit te voorsien.’

[29] Ek is dit met die appellant eens dat hierdie buitegeregtelike erkennings deur
De Clercq op grond van die belangegemeenskap tussen hulle (wat die appellant se
vorderings betref) teen die respondent in ag geneem kan word.

[30] Die eerste swigtings en wel van buise vier, sewe en nege word waargeneem
in die middel van Februarie 1996. Terselfdertyd neem Hoogenhout defleksies waar
in al die silo’s behalwe nommer vyf. Hierdie waarnemings lei tot die herstel van

die drie beskadigde silo’s en die gratis versterking deur die respondent van al die
verstywers van al die silo’s by die vyfde en agste seksies. Die werk word tussen 1
April en 2 September 1996 gedoen.

[31] Van 11 November 1996 tot 17 Februarie 1997 word die 1996/1997-oes in
buise een tot sewe, elf en dertien ingeneem. Slegs buise agt tot tien, twaalf en
veertien is nog met canola van die 1995/1996-oes gevul.

[32] Op 21 Januarie 1997 toe agt honderd ton canola - van die nuwe oes - van
buis vier na buis veertien oorgegooi word, swig buis vier (wat toe reeds met ’n
deurlugter toegerus is) die tweede keer. Op daardie stadium is dit gevul met canola
van die nuwe oes wat met betrekking tot kaf- en voginhoud aan al die vereistes
voldoen wat deur die deskundiges as toereikend vir die veilige berging van canola
beskou word (lae voginhoud van 7,34% en lae sifselinhoud van 3,91% by inname).

[33] Terselfdertyd word ŉ swigting waargeneem by silo drie wat ook van ’n
deurlugter voorsien is, en waarvan die inhoud uit 845 ton canola met ’n voginhoud
van 6,81% en sifsels van 3,87% by inname bestaan. Sowat ’n week later teken
Hoogendyk defleksies in die verstywers van amper al die silo’s aan.

[34] In die tydperk drie tot sewe November 1997 word canola van die derde oes
(1997/1998) in silo vier gestort. Weer eens is die vog- en kafinhoud by inname nie
vatbaar vir kritiek nie (5,93% vog en 4,68% sifsels). Die silo is ook nie oorvol nie:
hy hou 856 ton. Nieteenstaande swig hy weer toe sestig ton canola op 29 Desember
1997 na silo drie oorgegooi word. Die skade is so erg dat daar nie gewaag kan
word om verder te onttrek nie en gedurende Mei 1998 word die buis met ’n
suigapparaat geledig.

[35] Intussen kom daar op 18 November 1997 ŉ globale swigting van verstywers
vyftien en sestien van silo elf voor, ŉ silo wat ook met skoon droë canola van die
1995/1996 seisoen gevul en van ‘n deurlugter voorsien is.

[36] Die versterking van die verstywers op vlakke vyf en agt van al die silo’s op
aanbeveling van De Clercq het die swigtings- en verwringingsprobleme derhalwe
nie opgelos nie. Selfs Blight wie se onpartydigheid nie altyd bo verdenking was
nie, was verplig om toe te gee dat sy teorieë oor die swigtingsmeganismes (dat
swigting uitsluitlik die gevolg van onnatuurlike belading as gevolg van kors- en
brugvorming was) nie vir silo vier se latere twee swigtings (waar daar geen
aanduiding van korsvorming was) geld nie.

[37] Swigtings het nie weer by enige van die silo’s voorgekom nadat die
appellant op aanbeveling van sy raadgewers versterkte verstywers by vlakke vyf en
ses van al die silo’s laat aanbring het nie.  Sekere van die vroeëre swigtings was
seker aan brugvorming van die canola te wyte: dat dit ’n faktor was wat die
inherente ontoereikendheid van die silo’s na vore sou bring, is onbetwisbaar. Maar
in die lig van die feit dat sommige van die silo’s ook geswig het nadat deurlugters
aangebring is en toe canola teen optimum vogtigheid ingeneem en onsuiwerhede
beperk is tot ’n vlak wat al die deskundiges as aanvaarbaar beskou, is dit redelik
om af te lei dat daar van die begin af die gevaar bestaan het dat die silo’s van tyd
tot tyd ook vanweë normale beladings op die strukture sou meegee omdat hulle
ontwerp te kort geskiet het. Aangesien die buise identies ontwerp en gebou is, is
hierdie gevolgtrekking noodlottig vir die respondent se  ontkenning van
aanspreeklikheid wat die herstelkoste van die silo’s betref.

[38] Wat die eerste (hoof)vordering betref, bevind ek dus dat die respondent
homself nie kragtens sy uitdruklike waarborg of kragtens die waarborg wat van
regsweë inbegryp word vir die behoud van die inhoud van die silo’s
verantwoordelik gemaak het nie. Hy is dus nie aanspreeklik vir enige deel van die
vordering vir verlies aan inkomste en addisionele koste wat R3 427 523.85 beloop
nie. Hy het wel vir die integriteit van die strukture verantwoordelikheid geneem en
is dus vir die herstelkoste van die gebrekkige silo’s aanspreeklik.

[39] Die aanspreeklikheid vir gedingskoste in die hof a quo word by ooreenkoms
tussen die appellant en die respondent gereël. Hulle het ooreengekom dat die koste
wat hulle met betrekking tot die eis vir skadevergoeding ten aansien van die herstel
van silo vier, die versterking van die sesde en sewende seksies van die verstywers
van al die silo’s, en die modifikasie van die inlate van silo’s vier tot sewe en elf tot
veertien aangegaan het, sestig persent van hulle totale koste in die saak bedra en
die suksesvolle party ook geregtig maak op die koste van sy ingenieursdeskundige.
Die koste ten aansien van die appellant se vordering vir skadevergoeding vir die
beskadiging van die 1995/1996-oes bedra, volgens die ooreenkoms, dertig persent.
Die orige tien persent is nie ter sake nie. Dit was om voorsiening te maak vir ’n
tweede eis vir beweerdelik foutief geinstalleerde hittemoniteringskabels wat laat
vaar is.

[40] In die lig van ons bevinding moet dus aan die appellant sestig persent van sy
koste in die hof a quo toegeken word. Wat die partye se koste in hierdie hof betref,
is daar geen sodanige ooreenkoms nie. Die omvang van die oorkonde (wat
aansienlik is) weerspieël natuurlik die verrigtinge in die hof a quo sodat die koste
daarvan op die ooreengekome grondslag toegeken kan word. Verreweg die
grootste deel van die appellant se betoog voor hierdie hof het egter gehandel met

die respondent se aanspreeklikheid vir gevolgskade. Reg sal dus geskied indien die
respondent een derde van die appellant se koste op appèl betaal, met uitsondering
van die oorkonde waarvan die respondent sestig persent betaal.

[41] Die appèl teen die bevel van die hof benede word gehandhaaf en sy bevel
word vervang met ŉ bevel dat die respondent teenoor die appellant aanspreeklik is
vir betaling van -
die koste van die lediging en herstel van silo vier met inbegrip van die
gelde van die raadgewende ingenieurs;
die koste van die modifikasie van die inlate van silo’s vier tot sewe en
elf tot veertien;
die koste van die versterking van silo’s een tot veertien met inbegrip
van die gelde van die raadgewende ingenieurs;
rente kragtens die Wet op die Voorgeskrewe Rentekoers 55 van 1975
van ’n datum wat bepaal moet word;
sestig persent van die appellant se gedingskoste in die hof benede met
inbegrip van die gelde van die appellant se ingenieursdeskundige;
sestig persent van die koste van die oorkonde asook een derde van die
appellant se orige koste vir die aanhoor van die appèl.

J H  CONRADIE
APPÈLREGTER

SAMESTEMMEND:
MPATI  AP
FARLAM  AR

NUGENT  AR
HEHER  AR