THE SUPREME COURT OF APPEAL
REPUBLIC OF SOUTH AFRICA

JUDGMENT

Rapporteerbaar
Saaknr: 36/07

In die saak tussen:

PGB BOERDERY BELEGGINGS (EDMS BPK
Eerste Appellant

SB BOERDERY BELEGGINGS (EDMS) BPK

Tweede Appellant

en

SOMERVILLE 62 (EDMS) BPK

Eerste Respondent

TOUCHSTONE CATTLE RANCH (EDMS) BPK
Tweede Respondent

Coram:
HARMS Wnde AP, FARLAM, NAVSA, COMBRINCK ARR en
MALAN Wnde AR
Verhoor:
15 NOVEMBER 2007
Gelewer:
26 NOVEMBER 2007

Summary:   Neighbour law – nuisance – right to introduce blue wildebeest on game farm
in spite of risk of bovine malignant catarrhal fever

Neutral Citation:  PGB Boerdery Beleggings (Edms) Bpk  v Somerville 62 (Edms) Bpk
[2007] SCA 145 (RSA)

U I T S P R A A K

HARMS Wnde AP/

HARMS Wnde AP
[1] Blouwildebeeste is draers van ‘n virussiekte met die onverkwiklike
maar beskrywende naam van ‘snotsiekte’. Die Engels is meer elegant:
‘bovine malignant catarrhal fever’. Die siekte is aansteeklik en beeste is
vatbaar vir besmetting. Besmette beeste vrek gewoonlik. Maar beeste kan
die siekte ook opdoen indien hulle in kontak met skape of swartwildebeeste
kom. Hoewel die siekte vroeër ‘n beheerde siekte was (wat beteken het dat
veeartsenykundige permitte vir die aanhou en vervoer van blouwildebeeste
benodig is) is die posisie tans dat die siekte nie deur die relevante owerhede
as ‘n bedreiging vir die beesboerdery-bedryf beskou word nie aangesien dit
nie meer beheer word nie. Die beskikbare statistieke verduidelik waarom.
Met die uitbreek van die siekte word gewoonlik nie meer as twee of drie
beeste besmet nie wat dan vrek. Daar is enkele uitsonderings waar groter
getalle gevrek het. Nogtans, gedurende 2004 het 125 en gedurende 2005 het
108 beeste landswyd aan die siekte gevrek, ‘n onbeduidende getal as die
grootte van die land se veekudde in ag geneem word. Of al die vrektes aan
die teenwoordigheid van blouwildebeeste te wyte is, is onbekend en ook of
alle gevalle noodwendig gerapporteer is. Die siekte is ook grotendeels
seisoenaal in die sin dat gedurende ongeveer die helfte van die jaar die kans
vir besmetting negeerbaar is.

[2] Teen hierdie agtergrond moet die burereg-dispuut tussen die partye
opgelos word. (Dis onnodig om die partye naderby te identifiseer. Aan beide
kante
is
telkens
twee
boerderymaatskappye
maar
omdat
dit
eenmansmaatskappye is, word vir doeleindes van die uitspraak die twee
appellante en die twee respondente respektiewelik as een party en natuurlike
persoon behandel.) Die appellant wou keer dat die respondent ‘n trop van
500 blouwildebeeste op sy plaas vestig. Die respondent is naamlik besig om
op ‘n gebied van ongeveer 9 000 hektaar ‘n wildplaas te skep met insluiting

van ‘n hotelkompleks vir 1 370 gaste. Die plaas word volledig wildwerend
omhein en as die bedryf eers gevestig is, behoort dit werksgeleenthede aan 2
500 persone te verskaf.

[3] Die appellant boer op groot skaal met sowat 1 300 beeste op ‘n aantal
eiendomme wat gesamentlik 7 500 hektaar groot is. Hierdie eiendomme is
nie in een blok nie. Slegs een eiendom, ‘n deel van die plaas Boovensteoog,
grens aan die respondent se eiendom. ‘n Ander stuk word deur ‘n provinsiale
pad van die respondent se eiendom geskei. Die gedeelte wat inderdaad direk
grens, is maar sowat 300 hektaar groot maar minder as die helfte van die
grens tussen hierdie gedeelte en die respondent se eiendom word geraak
omdat die respondent ‘n aparte wildkamp vir sg. eksotiese diere (die
respondent bedoel eintlik skaars antilope) daar wil skep en waar
blouwildebeeste nie sal kom nie. Die appellant boer op wetenskaplike wyse
met ‘n kommersiële kudde. Dit beteken dat hy wisselweiding toepas wat op
sy beurt beteken dat hy nie die aangrensende kampe op ‘n deurlopende basis
benodig nie maar dat hy sy vee elders kan laat wei as die siekte op sy
aansteeklikste is.

[4] Die respondent het sy bure in kennis van die voorgenome vestiging
van die blouwildebeeste gestel en het in die lig van besware onderneem om
vir enige veevrektes as gevolg van snotsiekte te betaal. Dit was nie vir die
appellant aanvaarbaar nie. Toevallig het hy self blouwildebeeste aangehou
wat hy toevallig enkele dae voor die loods van die aansoek van sy eiendom
laat verwyder het. Toevallig skei hy ook nie sy skape van sy beeste nie en dit
ten spyte van die feit dat skape, soos gemeld, ook draers van die siekte is.
Meer toevallig is die feit dat hy sowat ‘n maand voor die aansoek ‘n
natuurbewaringspermit (wat iets anders as ‘n veeartsenykundige permit is)
vir die aanhou van o.a. blouwildebeeste op sy plaas bekom het.

[5] Hoe dit ook al sy, die applikant het op dringende wyse aansoek om ‘n
bevel gedoen wat die respondent moes verbied om hoegenaamd
blouwildebeeste op sy plaas te bring of met hulle te boer – en dit ten spyte
van die feit dat die appellant o.a geweet het (maar nie in sy funderende
verklaring gemeld het nie) dat die moontlikheid van besmetting uitgeskakel
kan word as die blouwildebeeste vir ‘n afstand van ‘n kilometer weggehou
word van beeste. Hierdie kennis is waarskynlik die rede vir die alternatiewe
bede – wat geen feitegrondslag in die funderende verklaring het nie – dat die
respondent gelas moet word om ‘n wildwerende heining tussen die twee
eiendomme te span een kilometer ver van die grensheining. (Hoekom nou
juis een kilometer en nie minder nie word nie verduidelik nie.) Die effek
hiervan sou op die beskikbare inligting wees om ongeveer 300 hektaar grond
van die respondent se plaas onbenutbaar te maak.

[6] Die aansoek is deur Ledwaba R in die Hooggeregshof van die hand
gewys. Omdat hy egter ‘n fout gemaak het in sy uitspraak (hy het gedink dat
die respondent die permit waarna verwys is, gekry het) het hy verlof tot
appèl verleen. Die fout help egter nie die appellant nie omdat die feit dat die
appellant die permit gekry het iets is wat eerder teen die appellant en in die
guns van die respondent tel. Daar is egter ‘n moontlike tweede fout, dié keer
‘n vergissing, in sy uitspraak. Die aansoek was om ‘n finale interdik maar
die belese regter het aan die einde van sy uitspraak die oorwig van gerief
(‘balance of convenience’) oorweeg en tot die gevolgtrekking gekom dat dit
die respondent begunstig. Die oorwig van gerief is egter nie iets wat ter
sprake kom by die oorweging of ‘n finale interdik toegestaan of geweier
moet word nie. Maar indien mens die uitspraak onbevange lees, is dit m.i.
duidelik dat wat die hof met die opweging van gerief bedoel het, was
inderdaad ‘n opweging van die botsende belange van die partye – die bure –

en nie om ‘n beginsel wat by tussentydse interdikte geld, by permanente
interdikte in te sleep nie.

[7] Die appellant het veral op die uitspraak van Pickering R in Wright v
Cockin 2004 (4) SA 207 (E) staatgemaak. In daardie geval het die hof die
eienaar van ‘n wildboerdery gelas om sy blouwildebeeste van die buurman
se beeste op ‘n afstand van een kilometer weg te hou, ook vanweë die gevaar
van snotsiekte. Die respondent het egter betoog dat die hof die reg verkeerd
verstaan het en het veral na die gedeelte van die uitspraak verwys waar die
hof, nadat die toets vir onregmatigheid aangehaal is, die volgende gesê het
(op 217G-I):

‘In my view, however, the issue is a straightforward one. This is not, in my view,
dealing as we are with an alleged nuisance emanating from respondents' property, the
type of case where the Court is required to render a value judgment as to what society's
notion of justice demands. A landowner has an intrinsic right to the reasonable enjoyment
of his land. If his neighbour through his positive actions unjustifiably interferes with that
right thereby causing him physical or patrimonial harm then his actions are wrongful. In
the present matter therefore if applicants can establish that they have a reasonable
apprehension that the snotsiekte virus will be transmitted to their cattle by respondents'
blue wildebeest running adjacent to their boundary then, in my view, they will have
satisfied the first two requirements for the granting of a final interdict.’

[8] Die appellant se advokaat het nie gepoog om die benadering te
regverdig of te onderskryf nie. Die eerste vereiste vir die toestaan van ‘n
interdik is die bestaan van ‘n duidelike reg en die tweede, in die woorde van
Van der Linden se Koopmans Handboek 3 4 7, ‘een gepleegde feitelijheid’,
d.w.s. ‘n onregmatige daad, hetsy reeds gepleeg of dreigend.

[9] Die eienaar van grond is geregtig om sy grond op ‘n normale en
redelike wyse te gebruik (Malherbe v Ceres Municipality 1951 (4) SA 510
(A)). Dit kan nie betoog word dat die gebruik van grond vir die skep van ‘n
wildreservaat op abnormale en onredelike gebruik neerkom nie, veral nie in
die huidige omstandighede nie. Die vraag is dan of die aanhou van
blouwildebeeste as deel van die wild op ‘n onredelike en abnormale gebruik
van grond neerkom, oftewel of die

‘respondent sy eiendomsbevoegdhede oorskry het en derhalwe onregmatig teenoor die
applikant opgetree het’?

(Spoelstra Wnde R in Gien v Gien 1979 (2) SA 1113 (T) 1121D-E.) Dis ‘n
vraag wat (anders as wat Pickering R se benadering was) aan die hand van
die objektiewe redelikheidskriterium beantwoord moet word.1 Met ander
woorde, is dit redelik om die respondent se eiendomsreg op die voorgestelde
wyse in te perk? Vgl. Trustees, Two Oceans Aquarium Trust v Kantey &
Templer (Pty) Ltd 2006 (3) SA 138 (SCA) par. 11-12. Soos die skrywer JRL
Milton dit met verwysing na gesag gestel het:

‘An interference with the property rights of another is not actionable as a nuisance unless
it is unreasonable. An interference will be unreasonable when it ceases to be a “to-be-
expected-in-the-circumstances” interference and is of a type which does not have to be
tolerated under the principle of “give and take, live and let live”. The determination of
when an interference so exceeds the limits of expected toleration is achieved by invoking
the test of what, in the given circumstances, is reasonable. The criterion used is not that
of the reasonable man but rather involves an objective evaluation of the circumstances
and milieu in which the alleged nuisance has occurred. The purpose of such evaluation is
to decide whether it is fair or appropriate to require the complainant to tolerate the

1 Die juistheid van Pickering R se resultaat is natuurlik nie ter oorweging nie.

interference or whether the perpetrator ought to be compelled to terminate the activities
giving rise to the harm. This is achieved, in essence, by comparing the gravity of the
harm caused with the utility of the conduct which has caused the harm.’

(19 Lawsa (1e hersiening) par. 189. Die kursief gedrukte dele is ongelukkig
deur Church en Church met die bewerking van die tweede uitgawe van
Lawsa par. 173 weggelaat.)

[10] Dit kan alleen die geval wees as die respondent ‘n onredelike gevaar
vir sy buurman se boerdery-bedrywighede skep. Die blote kans van skade is
onvoldoende want, soos Miller R tereg opgemerk het,

‘the “interference” with the neighbours right of enjoyment must be material or
substantial, for it goes without saying that, especially in contemporary conditions, some
inconvenience or annoyance emanating from the use of neighbouring property must
needs be endured.’

(De Charmoy v Day Star Hatchery (Pty) Ltd 1967 (4) SA 188 (D) 192A-B.)
Hierdie stelling is besonderlik van toepassing waar mens met ekstensiewe
boerdery te doen het. Wildboerdery kan denkbaar die bosluispopulasie
verhoog omdat die diere nie gedip word nie. Moet dit dan verbied word
omdat die bosluise die buurman se beeste meer as normaal kan affekteer? ‘n
Uitbreek van veesiektes op die applikant se eiendom kan goed denkbaar die
wild op die respondent se plaas raak. Moet die applikant gevolglik verbied
word om met beeste te boer?

[11] Volgens my oordeel het die appellant nie daarin geslaag om aan te
toon dat die respondent se invoer van blouwildebeeste op sy regte as eienaar

inbreuk sal maak nie veral in die lig van die buitensporige aard van die
aangevraagde regshulp, die lae insidensie van die siekte, die respondent se
aanbod om vir enige vrektes te betaal, die feit dat die appellant deur ‘n
eenvoudige aanpassing aan sy weidingsprogram die risiko van besmetting
byna geheel en al kan uitskakel, en die feit dat die appellant nie aangetoon
het dat sy voorgestelde heining sinvol en koste-effektief sal wees en nie die
respondent se eiendomreg op onredelike wyse sal inperk nie. Sien Regal v
African Superslate 1963 (1) SA 102 (A).

[12] Die appèl word gevolglik met koste van die hand gewys.

______________________
L T C HARMS Wnde AP

STEM SAAM:

Farlam AR
Navsa AR
Combrinck AR
Malan Wnde AR
THE SUPREME COURT OF APPEAL
REPUBLIC OF SOUTH AFRICA

MEDIA SUMMARY – JUDGMENT DELIVERED IN THE SUPREME COURT OF APPEAL

From:  The Registrar, Supreme Court of Appeal
Date:  26 November 2007
Status: Immediate

Please note that the media summary is intended for the benefit of the media
and does not form part of the judgment of the Supreme Court of Appeal

PGB BOERDERY BELEGGINGS (EDMS) BPK v SOMERVILLE 62 (EDMS)
BPK

The SCA today dismissed an appeal from the high court. The question was
whether the respondents have the right to introduce blue wildebeest on their
game farm in spite of the risk of bovine malignant catarrhal fever (snotsiekte).
Blue wildebeest are carriers of the disease, which is infectuous and potentially
dangerous for cattle. The appellants, who are neighbours, objected to the
introduction of a herd of 500 blue wildebeest on the respondents’ farms.

The SCA held that the respondents will not, by introducing the animals, abuse
their rights of ownership because the risk of infection was sufficiently low and
the appellants could, by simple grazing management procedures reduce the
risk even more.

---ends---