DIE HOOGSTE HOF VAN APPÈL VAN SUID-AFRIKA
UITSPRAAK

RAPPORTEERBAAR
Saaknommer:  861/2011

In die saak tussen:

DIE MINISTER VAN POLISIE

APPELLANT

en

FREDERIK BAREND VAN DER VYVER

RESPONDENT

Neutrale sitering: Die Minister van Polisie v Van der Vyver (861/2011) [2013]
ZASCA 39 (28 Maart 2013).
Coram:

Brand, Leach, Theron, Majiedt en Pillay ARR
Aangehoor:
7 March 2013
Gelewer:

28 March 2013

Samevatting:
Kwaadwillige vervolging – aksie gebaseer op twee
onjuiste verklarings deur lede van die SAPD – ten aansien van eerste
verklaring – bevind dat kousale verband tussen verklaring en respondent
se vervolging nie bewys is nie – ten aansien van tweede verklaring bevind
dat animus iniuriandi nie bewys is nie – grondwetlike eis vir
skadevergoeding ook onsuksesvol.

________________________________________________________________

BEVEL
________________________________________________________________

Op appèl van:    Wes-Kaapse Hooggeregshof, Kaapstad (Veldhuizen R as hof
van eerste instansie):
1.
Die appèl slaag met koste insluitende die koste van twee advokate.
2.
Die bevel van die hof a quo word ter syde gestel en vervang met die

volgende:

„Eiser se eis word van die hand gewys met koste, insluitende die koste van

twee advokate en die kwalifiserende gelde van Dr L Liebenberg, mnr

F Maritz en mnr J A Bierman.‟
________________________________________________________________

UITSPRAAK
________________________________________________________________

BRAND AR (LEACH, THERON, MAJIEDT en PILLAY ARR stem saam):

[1] Hierdie saak het van meet af aan die openbare mening aangegryp,
waarskynlik omdat 'n jong lewe wat soveel belofte ingehou het so wreed, tragies
en sinneloos beëindig is, en die impak op 'n ander jong lewe, synde dié van die
respondent, so ingrypend was. Op 16 Maart 2005 is mej Inge Lotz (die
oorledene), 'n jong honneursstudent, op brutale wyse in haar woonstel op
Stellenbosch aangeval en gedood. Op 15 Junie 2005 is die respondent, wat in 'n
vaste verhouding met die oorledene was, in hegtenis geneem op aanklag dat hy
die moordenaar was. Op dieselfde dag is hy op borgtog vrygelaat. Verskeie
versoeke van die respondent se regsverteenwoordigers aan die Direkteur van
Openbare Vervolging, Wes-Kaap (DOV) om die aanklagte te laat vaar, was
vrugteloos. Gevolglik is die respondent op 12 Februarie 2007 voor Van Zyl R en
twee assessore van moord aangekla. Die verhoor het met onderbrekings
voortgeduur tot 29 November 2007 op welke datum die respondent onskuldig
bevind is.

[2] Voortspruitend hieruit het die respondent die appellant as Minister
verantwoordelik vir die Suid-Afrikaanse Polisiediens (die SAPD), in die Wes-
Kaapse Hooggeregshof, Kaapstad aangespreek vir skadevergoeding op grond
van kwaadwillige vervolging. By die aanvang van die verhoor het Veldhuizen R
op versoek van beide partye gelas dat die geskilpunte rakende die appellant se
aanspreeklikheid op die meriete ter aanvang bereg moes word, terwyl die
kwantum van respondent se beweerde skade sou oorstaan vir latere beregting.
Aan die einde van die aanvanklike verhoor het Veldhuizen R die meriete in die
guns van die respondent beslis. Bygevolg het hy gelas dat die appellant
aanspreeklik is vir sodanige skade as wat die respondent mag bewys
voortgevloei het uit sy vervolging. Die huidige appèl teen hierdie beslissing is met
die verlof van hierdie hof. Geriefshalwe verwys ek vervolgens na die verrigtinge
voor Van Zyl R as „die strafsaak‟ en na dié voor Veldhuizen R – wat aanleiding
gegee het tot die onderhawige appèl – as „die siviele saak‟.

[3] As basis vir sy bewering dat die polisie kwaadwillig die vervolging teen
hom aangestig het, het die respondent in sy besonderhede van vordering
gesteun op beweerde opsetlike wanvoorstellings deur lede van die SAPD
teenoor die DOV met verwysing na drie aspekte, synde:
(a)
Die voorwerp waarvan 'n vingerafdruk van die respondent afkomstig was.
(b)
Die voorwerp waarmee die noodlottige kopwonde aan die oorledene
toegedien is.
(c)
Die verbintenis tussen „n bloedmerk op die oorledene se badkamervloer
en 'n sportskoen van die respondent.

[4] Die geskilpunte voortspruitend uit hierdie bewerings is beter verstaanbaar
teen die agtergrond van die onderliggende feite waarvan ek vervolgens 'n
beknopte uiteensetting gee. In die vroeë oggendure van 17 Maart 2005 is die
liggaam van die oorledene in haar woonstel aangetref. Volgens alle aanduidings
het sy gesterf in 'n gewelddadige aanval waarin sy verskeie wonde toegedien is,
veral aan haar kop en haar bors. In teenstelling met hierdie brutale geweld het sy
blykbaar onmiddellik voor die aanval op haar rusbank gesit en na 'n Digitale
Videoskyf (algemeen bekend, ook in Afrikaans, as 'n DVD) op haar televisie
gekyk. Daar was geen tekens van gedwonge toegang tot die oorledene se

woonstel nie. Sy was geklee in 'n bloes en 'n klein slaapbroekie. Hieruit is die
afleiding gemaak dat sy haar aanvaller goed geken het, omdat sy die persoon
moes binnegelaat het terwyl sy skamel gekleed was en daar rustig voortgegaan
het om na „n DVD te kyk. Daar was niks uit die woonstel vermis nie. Artikels van
waarde soos 'n skootrekenaar en 'n selfoon is oop en bloot in die woonstel
aangetref. Die enigste vermiste items was 'n mes en 'n afstandbeheerder wat die
aanvaller nodig gehad het om die woonstelkompleks te verlaat. Dit het die
afleiding laat ontstaan dat roof nie die oogmerk van die aanval was nie.
Gedurende die vroeë oggendure van 17 Maart 2005, pas nadat die liggaam van
die oorledene aangetref is, het 'n span ondersoekers van die Plaaslike Kriminele
Rekordsentrum (PKRS) van die Paarlse Polisie die misdaadtoneel ondersoek. In
die proses het een van die lede van die span, konstabel Swartz, volgens sy
getuienis, met twee folienstrokies, vingerafdrukke gelig van 'n DVD-houer (folien
1) en 'n drinkglas (folien 2)  wat in die oorledene se woonstel was.

[5] Bykans 'n maand later, op 12 April 2005, is vingerafdrukke van die
respondent en sy vriende geneem. Dit was 'n roetine-prosedure wat vir
doeleindes van uitskakeling beoog is. Later daardie dag is egter vasgestel dat die
respondent se vingerafdrukke ooreenstem met „n vingerafdruk op folien 1 wat,
volgens konstabel Swartz, van die DVD-houer afkomstig was. Indien Swartz se
weergawe waar was, sou dit beteken dat die respondent in die oorledene se
woonstel was na 3 nm van 16 Maart 2005 omdat dit die tyd was toe sy die DVD
by „n videowinkel op Stellenbosch gehuur het. Dit sou fataal wees vir die
respondent se alibi. Hiervolgens het hy gedurende die oggend van 16 Maart
2005 van die oorledene afskeid geneem en toe, nadat hy 'n klas bygewoon het
by die universiteit, na sy werkplek by Ou Mutual in Pinelands, Kaapstad, vertrek
waar hy die res van die dag deurgebring het. Gevolglik het hy, volgens hom, die
oorledene nooit weer lewend gesien nie. Op 14 April 2005 het konstabel Swartz
onder eed bevestig dat hy die betrokke vingerafdruk van die DVD-houer gelig
het. Van toe af het hierdie vingerafdruk 'n sentrale rol in die polisieondersoek
teen die respondent gespeel. Onder meer is hierdie getuienis aangevoer ter
ondersteuning van 'n aansoek vir 'n lasbrief ter deursoeking van die respondent
se woonplek, sy kantoor en sy voertuig, waaraan uitvoering gegee is op 15 April
2005. Klaarblyklik het die vingerafdruk ook 'n belangrike rol gespeel in die

daaropvolgende verkryging van 'n lasbrief vir die respondent se arrestasie op 15
Junie 2005.

[6] Na die respondent se arrestasie het sy regsverteenwoordigers egter die
kwessie van hierdie vingerafdruk opgeneem met die twee advokate in diens van
die DOV, Theunissen en Van der Vijver, aan wie die respondent se vervolging
opgedra is. In besonder is dit onder die aandag van die twee staatsadvokate
gebring dat die respondent die opinie ingewin het van vingerafdrukdeskundiges
waarvolgens die betrokke vingerafdruk nie van „n DVD nie, maar inderwaarheid
van 'n drinkglas afkomstig was. Dit het die twee staatsadvokate genoop om
senior forensiese deskundiges in die polisie te raadpleeg. Twee van hulle was
van oordeel dat die respondent se vingerafdruk tog moontlik van „n DVD-houer
gelig is. Op 12 Desember 2006 het senior superintendent R D Dixon van die
SAPD egter onder eed verklaar dat die respondent se vingerafdruk op folien 1,
na sy mening, afkomstig was van „n drinkglas en nie van „n DVD-houer nie. Sy
mening was voorts dat die vingerafdruk moontlik gelig is van „n drinkglas wat in
die oorledene se woonstel aangetref is. Hieruit voortspruitende het die DOV op
Desember
2006
die
volgende
brief
aan
die
respondent
se
regsverteenwoordigers gerig:
„Ek bevestig hiermee dat die Staat nie meer van voorneme is om voort te gaan met die
getuienis rondom u kliënt se beweerde vingerafdruk op die DVD-omslag nie.
Aangeheg die verslag van Senior Superintendent Dixon vir u aandag . . .. ‟

[7] Volgens alle redelike verwagting sou dit die einde wees van die hele sage
rondom die vingerafdruk. Die respondent se regsverteenwoordigers het egter in
die strafsaak die houding ingeneem dat hierdie toegewing deur die Staat hulle nie
daarvan weerhou het om getuienis oor die fabrisering van die vingerafdruk aan te
bied nie omdat dit „die Staat se saak teen hom besmet‟ het. As teenvoeter was
die Staat toe verplig om volledige getuienis oor die onderwerp in die strafsaak
aan te bied ten einde bewerings van mala fides aan die kant van die
polisiebeamptes te weerlê. Aan die einde van die strafsaak het die hof by monde
van Van Zyl R bevind dat die folien 1 onmoontlik van 'n DVD-houer afkomstig kon
wees. Terselfdertyd het die hof egter ook bevind dat daar „nie genoeg getuienis
voor hierdie hof [geplaas is] om met enige sekerheid te bevind dat dit aan

opsetlike optrede deur die polisie te wyte was nie. Dit mag trouens die gevolg
gewees het van nalatigheid of [blote] onbevoegdheid‟.

[8] In die siviele saak het die respondent weereens die verhoorhof probeer
oortuig dat die verkeerde stellings rondom die oorsprong van die gewraakte
vingerafdruk nie aan blote nalate of onbevoegdheid te wyte was nie, maar aan 'n
bedrieglike poging deur die polisie om te mislei, welke poging sy vervolging
aangestig het. Die verhoorhof het egter hierdie geskilpunt ten gunste van die
appellant beslis. Die ratio decidendi skyn in die volgende aanhaling uit die hof se
uitspraak opgesluit te wees:
„Konstabel Swartz het gedurende Oktober 2000 by die SAPD aangesluit. In 2003 het hy 'n
basiese opleidingskursus, wat onder andere ingesluit het die lig van vingerafdrukke, voltooi.
Hy het die kursus geslaag en het toe werk gedoen as 'n vingerafdrukondersoeker maar was
nie 'n vingerafdrukdeskundige nie. Hy was nie gemoeid met die vergelyking van
vingerafdrukke nie, dit was die taak van die vingerafdrukdeskundiges.
Voor hierdie hof het konstabel Swartz (tans 'n sersant) getuig dat hy steeds oortuig is dat hy
folien 1 van die DVD-houer gelig het. Hy het egter toegegee dat „n fout kon ingesluip het en
dat hy hom mag vergis het. Hy was 'n onindrukwekkende getuie. Hy was ontwykend en
vaag. Hy het ook teenstrydige getuienis gelewer oor onder andere hoe en waar hy die
vingerafdrukke gelig het en wie teenwoordig was tydens die ondersoek in die woonstel. Dit
is tog van belang dat, op die stadium toe hy verklaar het dat folien 1 van die DVD-houer
gelig is, hy nie geweet het of kon geweet het dat dit van belang is of die vingerafdruk van
die drinkglas of van die DVD-houer afkomstig is nie. Dat hy nalatig of selfs roekeloos was
staan vas. Maar na my mening, selfs inaggenome sy swak getuienis, is die afleiding dat hy
in dié opsig leuenagtig was en met animus injuriandi opgetree het nie geregverdig nie.‟

[9] Desnieteenstaande het die respondent op appèl volgehou met sy
argument gebaseer op die vingerafdruk. Ek kom hierby terug. Vir die huidige
gaan ek egter voort met die kroniek van die agtergrondfeite. Soos ek ter inleiding
gesê het, het die tweede been van die respondent se saak berus op
polisieverklarings aangaande die voorwerp waarmee die noodlottige kopwonde
aan die oorledene toegedien is. In die verband het ek vroeër verwys na die
lasbrief vir die deursoeking van die respondent se woonstel, sy kantoor en sy
voertuig wat uitgevoer is op 15 April 2005. Tydens die deursoeking van die
respondent se voertuig is onder meer 'n ornamentele hamer onder die sitplek

gevind. Die vermoede het by die polisie ontstaan dat dit moontlik die
moordwapen was. By die ondersoek van hierdie moontlikheid het kaptein Maritz,
sekere proefnemings gedoen. As deel van sy saak het die respondent aangevoer
dat kaptein Maritz in sy verslag oor hierdie proefnemings opsetlike onwaarhede
verkondig het wat tot aanstigting van die vervolging gedien het. Die slotsom
waartoe kaptein Maritz egter aan die einde van sy verslag gekom het, was slegs
dat hy nie die ornamentele hamer as moordwapen kon uitsluit nie. In hierdie lig
was die verhoorhof se beslissing, in wese, dat hierdie neutrale slotsom nie
bydraend kon wees tot die respondent se vervolging nie. Hierdie bevinding deur
die verhoorhof, ten gunste van die appellant, is nie deur die respondent op appèl
aageveg nie. Gevolglik kan ek die hele kwessie van die hamer met
vrymoedigheid daar laat.

[10] Dit bring my dan by die derde been van die respondent se saak wat
gebaseer is op die verbintenis tussen 'n bloedmerk op die oorledene se
badkamervloer en die respondent se skoen. Die verloop van gebeure wat hiertoe
gelei het, was in die breë soos volg: tydens die polisieondersoek in die woonstel
van die oorledene gedurende die vroeë ure van 17 Maart 2005, is 'n bloedmerk
op die badkamervloer deur die polisie waargeneem en gefotografeer. Op 15 April
2005 is by die deursoeking van die respondent se woonstel – waarna ek vroeër
verwys het – beslag gelê op 'n paar manssportskoene. Die skoene is in die
forensiese laboratorium van die polisie vir bloed getoets, maar die uitslag van die
toets was negatief. Superintendent B S Bartholomew van die PKRS in Kaapstad
het egter die skoene verder ondersoek en onder meer die sole onder 'n
mikroskoop bekyk. Aan die hand van hierdie ondersoek het Bartholomew tot die
slotsom gekom dat sandkorreltjies onder die regterskoen ooreengestem het met
wit kolletjies op die foto‟s van die bloedmerk in die oorledene se badkamer en dat
die respondent se skoen gevolglik met die bloedspoor verbind kon word. Hieroor
was die ondersoekspan van die polisie uiteraard baie opgewonde. Dit het immers
die respondent tydens die aanval op die oorledene in haar woonstel geplaas.
Ander polisiedeskundiges in Kaapstad het egter koue water op die entoesiasme
gegooi deur die mening uit te spreek dat Bartholomew se gevolgtrekkings geen
steek hou nie.

[11] In 'n poging om stawing vir sy gevolgtrekking te kry, is Bartholomew toe na
die hoofkantoor van die polisie se forensiese afdeling in Pretoria. Daar het hy die
aangeleentheid bespreek met die nasionale bevelvoerder van die forensiese
afdeling, kommissaris Du Toit, sy tweede in bevel, direkteur Vorster en nog 'n lid
van die nasionale ondersoekspan. Hy het aan hulle sy waarnemings en sy
gevolgtrekking, dat die bloedmerk deur die respondent se skoen veroorsaak is, in
besonderhede verduidelik. Nie een van hierdie deskundiges het egter met hom
saamgestem nie; inteendeel, aldrie van hulle was onomwonde die mening
toegedaan dat die bloedmerk nie met die skoen verbind kon word nie. By sy
terugkoms in Kaapstad het Bartholomew hierdie verwikkelinge aan sy seniors in
die polisie sowel as die betrokke advokate in die kantoor van die DOV oorgedra.
Bartholomew het egter nie so maklik bes gegee nie. As deel van sy verdere
soeke na stawing vir sy mening, het hy 'n gesaghebbende werk oor
skoenafdrukke deur 'n internasionaal erkende Amerikaanse deskundige, mnr W J
Bodziak, geraadpleeg. Toe hy niemand hier te lande kon vind wat met sy mening
saamstem nie, het Bartholomew vervolgens verlof verkry om Bodziak in die
Verenigde State te besoek in 'n verdere poging om steun vir sy standpunt te werf.
Tydens hul ontmoeting, wat plaasgevind het op 30 Junie 2006, het Bartholomew
sy waarnemings en sy gevolgtrekking breedvoerig aan Bodziak verduidelik.

[12] Bodziak is later in sowel die strafsaak as die siviele saak namens die
respondent as getuie geroep. Volgens sy getuienis, wat deur beide howe
aanvaar is, het hy dit aan Bartholomew in geen onsekere terme oorgedra dat hy
nie enige verbintenis tussen die skoen en die bloedmerk kon sien nie. Ter
motivering van hierdie standpunt het Bodziak verduidelik dat wanneer 'n merk
met 'n voorwerp, soos 'n skoen, vergelyk word, daar in die eerste plek bepaal
moet
word
of
die
voorwerp
ooreenstemmende
klaseienskappe,
soos
skoengrootte, soolpatroon ensovoorts met die merk toon. Indien nie, is dit die
einde van die ondersoek. Waar die klas eienskappe wel ooreenstem, word
gesoek vir unieke eienskappe wat die besondere skoen van ander skoene in
dieselfde klas onderskei. Volgens Bodziak het hy dit aan Bartholomew gestel dat
hy nóg enige klaskenmerke, nóg enige unieke ooreenkomste tussen die
bloedmerk en die skoen kon vind. Nietemin het Bodziak in sy mening volhard dat
daar wel ooreenstemmende klaseienskappe was. Vir die unieke kenmerke het hy

gesteun op die sandkorreltjies in die skoen wat hy verbind het met wit kolletjies
op die foto‟s van die bloedsmeer. Volgens Bodziak het hy dit egter aan
Bartholomew duidelik gemaak dat die sandkoreltjies na sy mening te diep in die
groef van die skoen se sool vasgesit het om die wit kolletjies in die bloedsmeer te
veroorsaak. Tydens Bartholomew se besoek aan Bodziak het die twee van hulle
by wyse van proefneming vasgestel dat, hoe hard ook al op die skoen getrap
word, die sandkorreltjies eenvoudig te diep was om met die vloer kontak te maak
en enige merke agter te laat.

[13] Heel onverwags, in die lig van hierdie gebeure, het Bartholomew egter by
sy terugkeer na Kaapstad teenoor sy seniors te kenne gegee dat Bodziak sy
mening in wesenlike opsigte steun, welke wanvoorstelling aan die advokate in die
kantoor van die DOV oorgedra is. Op 21 Julie 2006 het Bartholomew uit die diens
van die polisie getree. In Desember 2006 was die respondent se
regsverteenwoordigers, wat vooraf verneem het van die bewering dat Bodziak
die mening van Bartholomew steun, in direkte verbinding met Bodziak. Hy het
met verbasing op dié bewering reageer en hulle oor die ware toedrag van sake
ingelig. Op hulle beurt het die respondent se regsverteenwoordigers dit aan
advokate Theunissen en Van der Vijver oorgedra dat Bodziak se mening direk in
stryd was met dié van Bartholomew en dat hulle deur hom onder 'n wanindruk
gebring is. Na aanleiding hiervan het die twee staatsadvokate op 15 Januarie
2007 'n telefoonkonferensie met Bodziak gevoer. In die loop hiervan het Bodziak
dit aan die advokate duidelik gemaak dat hy hoegenaamd nie met Bartholomew
saamgestem het nie. Eerstens, omdat daar na sy mening geen klaskenmerke in
die bloedmerk was wat die gevolgtrekking kon regverdig dat dit hoegenaamd
deur enige skoen gemaak is nie. Tweedens, omdat die wit kolletjies in die
bloedmerk, wat deur Bartholomew as unieke eienskap aangemerk is, nie deur die
sandkorreltjies in die skoen veroorsaak kon word nie, weens die diepte daarvan
in die sool van die skoen.

[14] Op 17 Januarie 2007 het die respondent se regsverteenwoordigers tydens
samesprekings met Theunissen en Van der Vijver gepoog om die terugtrekking
van die aanklag teen die respondent te bewerkstellig. In die loop van hierdie
samesprekings is 'n verslag van nog 'n deskundige uit die Verenigde State, mnr

M R Grimm, aan die staatsadvokate beskikbaar gestel wat onomwonde die
gevolgtrekking van Bodziak steun en die teenoorstaande mening van
Bartholomew oortuigend as onjuis verwerp. Vervolgens het Theunnissen en Van
der Vijver vir Bartholomew gekonfronteer met die inhoud van Grimm se verslag
asook met wat hulle van Bodziak verneem het. Op daardie stadium het
Bartholomew vir die eerste keer toegegee dat Bodziak destyds teenoor hom
aangedui het dat die sandkorrels te diep in die skoensool was om die wit
kolletjies in die bloedmerk te veroorsaak. Hy het ook toegegee dat hy dit nie
tydens proefnemings kon regkry om die sandkorreltjies met die vloer in kontak te
bring nie. Nietemin het hy voet by stuk gehou dat sy mening die enigste korrekte
een was en dat die teenoorstaande standpunt van al die ander deskundiges,
nasionaal en internasionaal, almal uit pas.

[15] Na die konsultasie met Bartholomew het die staatsadvokate besluit om tog
met die aanklag teen die respondent voort te gaan en het hulle die respondent se
regsverteenwoordigers dienooreenkomstig verwittig, Soos ons weet het die
strafsaak toe op 12 Februarie 2007 'n aanvang geneem. Gedurende die verhoor
het Bartholomew as staatsgetuie gepoog om sy teorie aangaande 'n verbintenis
tussen die bloedmerk en die respondent se skoen te verdedig. In antwoord het
die respondent onder meer die getuienis van Bodziak en 'n Britse deskundige,
mnr P F Ryder, aangebied. In kort is Bartholomew se teorie in vlamme afgeskiet.
Kwalik onverwags het die strafhof dan ook hierdie teorie verwerp op die basis dat
dit geen sin maak nie. Onder meer het Van Zyl R die volgende in die verband
gesê:
„Superintendent Bartholomew, wat nie 'n goeie indruk as getuie gemaak het nie, se
getuienis was onbetroubaar en veral gekleur deur die ernstig misleidende bewerings wat
hy oor sy besoek aan mnr Bodziak kwytgeraak het. . . .  Daar was . . . geen
verduideliking van hoe die sandkorrels bloed-kontaminasie kon vrygespring het of hoe
hulle, ten spyte van die diepte waartoe hulle in die betrokke groef vasgesit het, steeds
daarin kon slaag om hulle afdruk op die bloedmerk te maak . . .. Les bes was daar geen
betroubare bewys van enige klaseienskappe van die skoen in die merk waarneembaar
nie.‟

[16] In die siviele saak het Veldhuizen R bevind dat Bartholomew se mening, in
die lig van Bodziak se getuienis, nie die „papier werd [was] waarop dit geskryf is
nie‟. Verder het hy hom ook soos volg in onderhawige verband uitgelaat:
„Ek is tevrede dat mnr Bartholomew nie 'n eerlike getuie is nie. Ek bevind dat hy nie
eerlik kon geglo het en inderdaad nie geglo het dat sy opinie reg is nie. Daar het 'n plig
op hom gerus om enige twyfel wat hy gehad het en wat hy, na my mening, inderdaad
gekoester het aan die vervolgingsgesag oor te dra. Dit het hy nie gedoen nie. In stede
daarvan het hy volhard met sy mening. Hy het in dié opsig, met die nodige opset, hom
skuldig gemaak aan die aanstigting van die vervolging.‟

[17] Soos Veldhuizen R ook tereg opgemerk het, was die staatsadvokate se
besluit om steeds op Bartholomew se getuienis te steun, ten spyte van al hierdie
feite tot hulle beskikking, op die oog af moeilik verstaanbaar. Voor Veldhuizen R
is Van der Vijver deur die appellant as getuie geroep om hierdie besluit te
verduidelik. In breë trekke het dit op die volgende neergekom. Volgens Van der
Vijver het hy en sy kollega Theunnissen besef dat Bartholomew waarskynlik nie
die probleme wat deur Bodziak geopper is, dat die sandkorrels te diep was om
die wit kolletjies in die bloedmerk te veroorsaak, kon antwoord nie. Gevolglik was
die unieke kenmerk waarop Bartholomew gesteun het daarmee heen. Nietemin
het Bartholomew ten spyte van dit alles in sy eie opinie bly glo. Hoewel die
staatsadvokate ernstige bedenkinge gehad het oor hierdie opinie, het hulle
besluit om dit tog in die skaal te plaas. Na alles, so het Van der Vijver getuig, was
dit nie vir hulle nie, maar vir die hof om oor die aanvaarbaarheid van
Bartholomew se mening te beslis.

[18] Indien Bartholomew twyfel oor sy eie mening uitgespreek het, so het Van
der Vijver voortgegaan, sou hulle nie sy getuienis aangebied het nie. Maar selfs
al sou Bartholomew glad nie getuig het nie, het Van der Vijver onomwonde op
vrae deur Veldhuizen R self geantwoord, sou hulle beslis nie die vervolging
gestaak het nie. Vir hul standpunt dat die vervolging met of sonder Bartholomew
se getuienis sou voortgaan, het die staatsadvokate, volgens Van der Vijver,
gesteun op omstandigheidsgetuienis wat in die breë, onder andere, die volgende
behels het:

(a)
Die ornamentele hamer wat in die respondent se voertuig gevind is deur
die staatsadvokate as die waarskynlike moordwapen beskou. Onder meer weens
die uniekheid daarvan en omdat beide kante – dit is, sowel die hamerkant as die
botteloopmakerkant – sommige of al die oorledene se kopwonde kon veroorsaak
het. Daarbenewens is 'n handdoek in die oorledene se badkamer gevind met 'n
bloedmerk wat ooreengestem het met die vorm van die hamer.
(b)
Daar was geen gedwonge toegang tot die oorledene se woonstel nie en
daar was niks uit die woonstel gesteel nie. Hierdie aspekte en die wyse waarop
die oorledene geklee was, dui daarop at sy die aanvaller geken het, meer
bepaald, omdat sy die persoon binnegelaat het en nie skaam was om in 'n klein
slaapbroekie voor die persoon te verskyn nie. Dit het uiteraard die vinger na die
respondent gewys met wie sy in 'n vaste verhouding betrokke was.
(c)
Die enigste item, behalwe 'n mes, wat uit die woonstel vermis was, is 'n
afstandbeheertoestel om die woonstelkompleks te verlaat. Die oorledene was ten
tye van die moord slegs sowat twee tot drie weke daar woonagtig terwyl die
respondent nie oor so 'n afstandbeheerder beskik het om die kompleks te verlaat
nie. Die oorledene moes hom altyd met behulp van die afstandbeheerder uit die
woonstelkompleks laat.
Die
respondent
het
dus
geweet
dat
daardie
afstandbeheer nodig was om uit die kompleks te kom.
(d)
Gedurende die aand van 15 Maart 2005 het die oorledene en die
respondent met mekaar getwis, welke twis die oggend van 16 Maart 2005, synde
die dag van die moord, nog voortgeduur het. Dit het tot gevolg gehad dat die
respondent die oggend na sy vertrek teruggekeer het na die oorledene, wat
gehuil het, om haar te troos.
(e)
Die oorledene het later, op die dag van die moord, teenoor 'n vriend van
haar genoem dat sy en die respondent vroeër 'n hewige stryery („'n helse fight‟)
gehad het en dat alles tussen hulle verby is. Die respondent het hierdie stryery
teenoor die polisie verswyg.
(f)
'n Brief wat die oorledene die ogend van 16 Maart 2005 aan die
respondent oorhandig het en waarin sy hom verskeie kere om verskoning vra vir
wat sy teenoor hom kwytgeraak het, is deur die respondent van die polisie
weerhou. Die polisie het dit eers op 15 April 2005 by die uitvoering van 'n
deursoekingslasbrief gevind en daarop beslag gelê.

(g)
'n Getuie, mnr J N Swart, het beweer dat hy die respondent op 16 Maart
2005 in Stellenbosch gesien het op 'n stadium toe die respondent, volgens sy
alibi, by sy werkplek in Pinelands was.
(h)
Die sekuriteitstelsel by die respondent se werkplek was nie onfeilbaar nie
en sou, na die staatsadvokate se mening, nie verhoed dat die respondent daar
kon wegkom sonder om opgemerk te word nie.

[19] Aangaande Van der Vijver se getuienis dat die Staat selfs sonder
Bartholomew se getuienis met die vervolging teen die respondent sou voortgaan,
het Veldhuizen R kom onder meer soos volg uitgelaat:
„Ek moet dadelik sê dat ek sy getuienis verstommend vind. Die feit is egter dat mnr
Bartholomew nie eerlik met die DOV was nie en adv van der Vijver se getuienis is dus
hoogstens „n opinie van wat sou gebeur het indien Bartholomew eerlik was. Dit is my plig
om te bepaal of daar op „n oorwig van waarskynlikhede, sy opinie inaggenome, bewys is
dat die vervolging sou voortgegaan het.‟

[20] Vervolgens het Veldhuizen R die ander feite en omstandighede oorweeg
waarop die Staat, volgens Van der Vijver, besluit het om met die vervolging voort
te gaan, waarna hy tot die volgende slotsom gekom het:
„Na my mening was daar, indien mnr Bartholomew se opinie buite rekening gelaat word,
op die stadium toe daar besluit is om met die vervolging voort te gaan, nie „n prima facie
saak teen die eiser nie. Die waarskynlikheid is oorweldigend dat 'n redelike lid of lede
van die DOV, in die afwesigheid van mnr Bartholomew se opinie, nie met die vervolging
sou voortgegaan het nie.‟

[21] Dit bring my by die toepaslike regsbeginsels. In dié verband het hierdie hof
reeds by verskeie geleenthede 'n uiteensetting gegee van wat die vereistes vir „n
suksesvolle beroep op kwaadwillige vervolging behels. (Sien bv Lederman v
Moharal Investments (Pty) Ltd 1969 (1) SA 190 (A) te 196G-H; Prinsloo v
Newman 1975 (1) SA 481 (A) te 491H; Rudolph v Minister of Safety and Security
2009 (5) SA 94 (HHA) para 16.) Twee van hierdie vereistes meld sigself in die
onderhawige saak vir oorweging aan. Die eerste hiervan is, soos dit in Engels
geformuleer word, dat „the defendant must have instigated the criminal
procedings by setting the law in motion‟ oftewel, dat die verweerder deur sy of

haar gewraakte optrede die strafregtelike vervolging aangestig het. Die tweede is
dat hierdie optrede met 'n kwaadwillige gesindheid moes geskied. Soos Jansen
AR egter in Lederman (te 197A) verduidelik het, omvat die eerste vereiste eintlik
niks meer nie as dat daar 'n oorsaaklike verband moet wees tussen die
verweerder se optrede aan die een kant en die strafregtelike vervolging, aan die
ander. Wat betref die tweede vereiste is die terminologie van kwaadwilligheid (of
malice) ietwat verwarrend, asof dit „n vereiste sou wees dat die verweerder met
nyd of bose opset teenoor die eiser moes gehandel het. Dit is egter nie so nie.
Inteendeel kan dit op hierdie stadium van ons regsontwikkeling met vertroue
aanvaar word dat die aksie vir kwaadwillige vervolging, net soos ander aksies
wat hulle oorsprong in die action injuriarum het, slegs animus injuriandi oftewel
opset vereis. Voorts staan dit vas dat hierdie opset nie alleen direkte opset nie,
maar ook opset in die regstegniese sin van dolus eventualis insluit (sien bv
Prinsloo te 492A-B; Rudolph para 16. Vergelyk ook Le Roux v Dey 2011 (3) SA
274 (KH) para 129). Indien „n verweerder dus subjektief voorsien het dat sy of
haar optrede die ongeregverdigde vervolging van die eiser sou meebring en hom
of haar met daardie moontlikheid sou versoen, is daar aan die vereiste van
kwaadwilligheid voldoen.

[22] By toepassing van hierdie regsbeginsels oorweeg ek eers die basis van
die respondent se saak waarop hy in die hof benede geslaag het, synde
Bartholomew se onegte verbinding van die bloedmerk in die oorledene se
badkamer met die respondent se skoen. Met verwysing hierna het die hof a quo
bevind dat daar aan die vereiste van kwaadwilligheid voldoen is. Na my mening
was hierdie bevinding korrek. In die lig van die oorweldigende koor van
deskundige getuienis tot die teendeel, is die afleiding geregverdig dat
Bartholomew na alle waarskynlikheid subjektief voorsien het dat sy mening
ongegrond mag wees. Nietemin het hy halstarrig geweier om dit toe te gee en
hom sodoende versoen met die moontlikheid dat die voortsetting van die
respondent se vervolging op ongeregverdigde basis mag geskied. Soos ek dit
sien word Bartholomew se kwaadwilligheid – selfs in die letterlike sin –
onderstreep deur die blatante onwaarheid wat hy aan sy seniors en die
staatsadvokate verkondig het, naamlik, dat Bodziak sy mening steun.

[23] Met verwysing na die vereiste van oorsaaklikheid is namens die appellant
aangevoer dat Bartholomew sy gewraakte mening eers op 22 Augustus 2005 vir
die eerste maal uitgespreek het. Gevolglik, so is betoog, kon hierdie optrede nie
ter aanstigting dien van die respondent se vervolging wat reeds op 15 Junie 2005
„n aanvang geneem het nie. Ek vind hierdie betoog onoortuigend. Indien
argumentshalwe aanvaar word dat die DOV by afwesigheid van Bartholomew se
getuienis, die vervolging sou staak, is daar myns insiens aan die vereiste van
oorsaaklikheid voldoen. Die tweede punt van betoog namens die appellant het
berus op die feit dat Bartholomew reeds op 21 Julie 2006 uit die SAPD bedank
het. Ook hierdie betoog oortuig nie. Weereens; indien die oorsaaklike verband
tussen Bartholomew se mening en die respondent se vervolging argumentshalwe
aanvaar word, moet eweneens aanvaar word dat hy hierdie kousale ketting van
gebeure aan die gang gesit het toe hy nog in die Polisiediens was en dat hierdie
kousale ketting toe nooit daarna verbreek is nie.

[24] Dit bring my by die appellant se betoog wat steun op die getuienis van Van
der Vijver dat hy selfs sonder Bartholomew met die vervolging sou voortgaan.
Hierdie betoog moet uiteraard verstaan word in die lig van die sogenaamde „but-
for test‟ wat in ons reg as maatstaf vir die vasstelling van feitelike kousaliteit
aanvaar word. In International Shipping Co (Pty) Ltd v Bentley 1990 (1) SA 680
(A) te 700E-G het Corbett HR die aanwending van hierdie maatstaf soos volg
verduidelik:
„The enquiry as to factual causation is generally conducted by applying the so-called
“but-for” test, which is designed to determine whether a postulated cause can be
identified as a causa sine qua non of the loss in question. In order to apply this test one
must make a hypothetical enquiry as to what probably would have happened but for the
wrongful conduct of the defendant. This enquiry may involve the mental elimination of
the wrongful conduct and the substitution of a hypothetical course of lawful conduct and
the posing of the question as to whether upon such an hypothesis plaintiff's loss would
have ensued or not. If it would in any event have ensued, then the wrongful conduct was
not a cause of the plaintiff's loss; aliter, if it would not so have ensued.‟

[25] Met verwysing na hierdie toets het die appellant betoog dat, in die lig van
Van der Vijver se getuienis – dat die vervolging van die respondent selfs sonder

Bartholomew se mening sou voortgaan – kousaliteit nie bewys is nie. Die hof a
quo het hierdie betoog verwerp. Soos ek dit verstaan kom die hof se redes vir
hierdie bevinding, in kort, op die volgende neer: Van der Vijver se getuienis is
hoogstens „n opinie wat tesame met ander faktore in ag geneem moet word by
die vraag of „n redelike lid van die DOV waarskynlik met die vervolging sou
voortgaan; aangesien die Staat, sonder Bartholomew se getuienis, objektief
gesproke geen prima facie saak teen die respondent gehad het nie, is die
waarskynlikheid oorweldigend dat 'n redelike lid van die DOV nie sonder hierdie
getuienis met die vervolging sou voortgaan nie.

[26] Hiervolgens het die hof dus die objektiewe toets van die redelike advokaat
as maatstaf aangelê. Ter ondersteuning van hierdie objektiewe benadering het
die respondent hom beroep op die beslissing van hierdie hof in Minister of Safety
and Security v Carmichelle 2004 (3) SA 305 (HHA). Wat in Carmichelle die
polisie ten laste gelê is, was dat hulle nie by die borgaansoek van ene Coetzee
sekere feite voor die landdros geplaas het nie, as gevolg waarvan Coetzee toe
op borg vrygelaat is wat weer tot die aanval op me Carmichelle gelei het. Die
betrokke landdros se getuienis was egter dat, selfs al sou die polisie hierdie feite
voor hom geplaas het, hy steeds Coetzee se borgaansoek sou toegestaan het.
Hierop het Harms AR homself soos volg uitgelaat oor die vraag of die toepaslike
toets objektief of subjektief moet wees (in paras 60 en 61):
„The inquiry is subjective in the sense that a court has to determine what the relevant
magistrate on the probabilities would have done had the application for bail been
opposed. In this regard the ex post facto evidence of the magistrate would generally
amount to an inadmissible opinion as to what his or her state of mind would have been at
some time in the past. To the extent that the evidence is admissible it would generally be
unhelpful because it would be speculative.
Courts of appeal are often called upon to decide what a reasonable judicial officer should
have done and this they do by establishing what a reasonable judicial officer would have
done. It may be presumed factually that judicial officers conform to that norm and it is fair
to deduce that any particular judicial officer (even if his or her identity cannot be
established), on the probabilities and as a matter of fact, would have so acted. The
proper inquiry is, thus, what the relevant judicial officer, who is factually assumed to
make decisions reasonably, would, on the probabilities, have done.‟

[27] Die respondent se betoog was in wese dat Harms AR in die aangehaalde
gedeelte 'n objektiewe toets voorstaan waarvolgens die optrede van die betrokke
landdros vervang word met die van die fiktiewe redelike landdros. Dit is nie
korrek nie. Inteendeel is die toets wat Harms AR onderskryf subjektief. Die vraag
bly steeds – wat sou die betrokke landdros waarskynlik doen indien die polisie
hulle plig nagekom het. Die betrokke landdros was egter nooit in die situasie
waar die polisie inderdaad hulle plig nagekom het nie. Sy getuienis oor wat hy
waarskynlik sou doen kom dus neer op blote spekulasie. Meer betroubaar in die
omstandighede, sê Harms AR, is om by wyse van logiese afleiding te bepaal wat
waarskynlik sou gebeur het. As vertrekpunt vir hierdie proses van logiese
afleiding gebruik hy dan die fiktiewe redelike landdros. Wat sou die redelike
landdros waarskynlik gedoen het? Die volgende stap in die proses is dan die
aanvaarding dat die betrokke landdros waarskynlik dieselfde sou doen.

[28] Wat Bartholomew in hierdie saak ten laste gelê word, is positiewe optrede
of 'n commissio. Ons weet dus, aan die een kant, presies wat die aard van
Bartholomew se getuienis was en, aan die ander kant, wat van die Staat se saak
sou oorbly indien ons hierdie getuienis sou elimineer. Ons weet ook dat die
betrokke staatsadvokaat, volgens sy uitdruklike getuienis, geglo het dat daar
selfs sonder Bartholomew voldoende getuienis was om met die vervolging voort
te gaan. Die hof a quo bevind dat hierdie standpunt geignoreer kan word omdat
dit nie sou strook met die optrede van 'n redelike staatsadvokaat nie. Wat die hof
se redenasie egter buite rekening laat is die ander kant van die munt, synde of
die redelike advokaat na 17 Januarie 2007 met die vervolging sou voortgaan op
sterkte van Bartholomew se getuienis. By die beoordeling van hierdie vraag moet
in gedagte gehou word dat op 17 Januarie 2007, na Van der Vijver se wete, daar
letterlik niks van Bartholomew se mening oorgebly het nie. Van der Vijver het
immers geweet van die koor van deskundige menings, internasionaal en hier te
lande, dat Bartholomew se teorie geen steek hou nie. Hy het veral ook geweet
van Bodziak se mening wat gebaseer was op die totale afwesigheid van unieke
kenmerke en waarop Bartholomew eenvoudig geen antwoord gehad het nie.
Soos Veldhuizen R tereg bevind het, was Bartholomew se getuienis „in alle
opsigte nie die papier werd waarop dit geskryf is nie‟. Selfs 'n leek kon op daardie
stadium sien dat dit onsin is en Van der Vijver het dit alles geweet. Die antwoord

op die gestelde vraag is dus dat indien die redelike staatsadvokaat nie sonder
Bartholomew se getuienis met die vervolging sou voortgaan nie, hy of sy dit vir
seker nie op grond van Bartholomew se getuienis sou doen nie.

[29] In hierdie omstandighede skep die gebruik van die redelike staatsadvokaat
as 'n vertrekpunt in die proses van logiese afleiding 'n netelige probleem. Indien
aanvaar word dat Van der Vijver soos 'n redelike staatsadvokaat opgetree het,
het ons sy direkte getuienis oor wat die redelike staatsadvokaat waarskynlik sou
doen. Indien daarteenoor aanvaar word dat Van der Vijver onredelik was, is die
tweede stap van die logiese redenasie – naamlik, dat hy waarskynlik soos die
redelike staatsadvokaat sou optree – nie geregverdig nie. Ons weet reeds hy sou
nie. Op die ou end, so wil dit my voorkom, is die deurslaggewende vraag dus of
Van der Vijver se getuienis oor wat hy in die afwesigheid van Bartholomew se
getuienis sou doen, as geloofwaardig aanvaar moet word. Indien wel, het die
respondent, na my oordeel, nie die oorsaaklike verband tussen Bartholomew se
onregmatige optrede, aan die een kant, en die voortsetting van sy vervolging,
aan die ander kant, bewys nie.

[30] Soos ek dit sien kom die vraag of Van der Vijver se optrede inderdaad
redelik was al dan nie, dus nie werklik ter sprake nie. Die hof a quo het bevind sy
houding was onredelik. Ek is nie so seker nie. Vir my kom dit onbillik voor om 'n
advokaat se besluit te toets met die voordele van 'n terugkykende oordeel en
nadat al die getuienis behoorlik in kruisverhoor getoets is, wel wetende dat hy sy
besluit sonder hierdie voordele moes neem. Nadat een maal besluit is om met
die verhoor voort te gaan op die res van die getuienis, lyk die volgende redenasie
ook nie vir my inherent onredelik nie: hoewel Bartholomew se getuienis opsigself
eintlik geen waarde het nie, kan dit nie die Staat se saak benadeel nie. Dit kan
dus maar net sowel in die skaal geplaas word vir wat dit werd is. Maar hoe dit
ook al sy. Soos reeds gesê gaan dit myns insien op die ou end oor Van der Vijver
se geloofwaardigheid wanneer hy sê dat die vervolging in elk geval sou
voortgaan sonder Bartholomew se getuienis.

[31] Hoewel die hof a quo nie 'n geloofwaardigheidsbevinding teen Van der
Vijver gemaak het nie, was die respondent se betoog in hierdie hof inderdaad dat

sy getuienis in hierdie opsig as ongeloofwaardig verwerp moet word. Hierdie
betoog was in ooreenstemming met wat in kruisverhoor aan Van der Vijver gestel
is, synde dat „dit is nie die waarheid as u sê dat u sou definitief aangaan met die
vervolging as die skoenspoor weggeval het nie‟. In wese het die argument ter
ondersteuning
van hierdie betoog
weereens
berus
op
die
inherente
onwaarskynlikheid dat die Staat sonder Bartholomew se getuienis met die
vervolging sou voortgaan. Weereens is my probleem met hierdie betoog egter
dat dit die onwaarskynlikheid buite rekening laat dat die Staat op sterkte van
Bartholomew se getuienis met die vervolging sou voortgaan. Uiteindelik strook
die waarskynlikhede dus eerder met Van der Vijver se getuienis, naamlik dat hy
sonder die voordeel van 'n terugkykende oordeel, nie die vervolging sou staak as
Bartholomew se getuienis sou wegval nie.

[32] In hierdie hof het die respondent 'n verdere betoog geopper wat steun op
die standpunt dat die Konstitusionele Hof in Lee v Minister of Correctional
Services 2013 (2) SA 144 (KH) paras 45-51, 'n meer buigsame (flexible)
toepassing van die „but-for‟ toets neergelê het as dié wat tot nog toe deur ons
howe aanvaar is. Ek stem nie saam met hierdie uitleg van die uitspraak van
Nkabinde R in Lee nie. Wat sy bedoel met „flexible‟ blyk duidelik uit para 47
waarin sy onder meer sê:
„The most recent, post-constitutional affirmations of [the flexible application of the but-for
test] are to be found in Van Duivenboden [ie Minister of Safety and Security v Van
Duivenboden 2002 (6) SA 431 (SCA)] and Gore [ie Minister of Finance v Gore NO 2007
(1) SA 111 (SCA)]. In Gore the approach adopted in discharging the onus in relation to
factual causation was described thus:
“. . . . Application of the “but-for” test is not based on mathematics, pure science or
philosophy. It is a matter of common sense, based on the practical way in which the
ordinary person‟s mind works against the background of everyday-life experiences. Or,
as was pointed out in similar vein by Nugent JA in Minister of Safety and Security v Van
Duivenboden:
“A plaintiff is not required to establish the causal link with certainty, but only to establish
that the wrongful conduct was probably a cause of the loss, which calls for a sensible
retrospective analysis of what would probably have occurred, based upon the evidence
and what can be expected to occur in the ordinary course of human affairs rather than
metaphysics.”‟

[33] Soos ek dit sien, doen Nkabinde R hoegenaamd nie 'n wysiging van
hierdie hof se benadering tot die toepassing van die „but-for test‟ aan die hand
nie. Inteendeel, sy bevestig dit juis. Soos blyk uit die passasies wat sy aanhaal,
word met „flexible‟ slegs bedoel dat 'n eiser nie oorsaaklikheid met matematiese
presiesheid hoef te bewys nie, maar bloot op oorwig van waarskynlikheid. Soos
uit die voorgaande blyk is dit hoe ek gepoog het om die „but-for test‟ in die
onderhawige konteks toe te pas. En dit is juis die toepassing van die toets op
hierdie „flexible‟ oftewel buigsame wyse wat my tot die slotsom lei dat 'n kousale
verband tussen Bartholomew se onregmatige optrede en die voortsetting van die
respondent se vervolging nie bewys is nie.

[34] Dit bring my by die respondent se argument gebaseer op Swartz se
verklaring dat hy die respondent se vingerafdruk van 'n DVD-houer gelig het
terwyl dit, soos op hierdie stadium algemeen aanvaar word, van 'n drinkglas
afkomstig was. Ons weet ook dat die verhoorhof op hierdie punt teen die
respondent beslis het op grond van die bevinding dat opset aan die kant van
Swartz nie bewys is nie. Nietemin het die respondent op appèl volgehou met
hierdie argument. Die appellant se antwoord hierop was drieledig. Eerstens, dat
by ontstentenis aan 'n kruisappèl hierdie argument nie die respondent in die
mond lê nie. Tweedens, dat die hof a quo se feitebevinding aangaande
afwesigheid van opset aanvaar moet word. Derdens, dat daar in elk geval geen
kousale verband tussen die polisie se optrede rondom die vingerafdruk en die
uiteindelike vervolging was nie. Ek beoog om hierdie drie antwoorde afsonderlik
te oorweeg.

[35] As gesag vir sy betoog gebaseer op afwesigheid van 'n kruisappèl, het die
appellant hom veral beroep op Van der Plaats v SA Mutual Fire and General
Insurance Co Ltd 1980 (3) SA 105 (A) te 117G-H. Soos ek dit sien is die
onderhawige saak egter op die feite eerder analoog aan Bay Passenger
Transport Ltd v Franzen 1975 (1) SA 269 (A) as aan Van der Plaats. Die beginsel
verskil tussen die twee situasies word verduidelik in Bay Passenger Transport (te
278A-D). Ooreenkomstig hierdie verduideliking is 'n appèl en derhalwe ook 'n
kruisappèl, gerig teen die bevel van die verhoorhof en nie die hof se
beredenering nie. Wanneer 'n respondent dus tevrede is met die verhoorhof se

bevel, maar dit op ander gronde wil verdedig as waarop die hof gesteun het, is 'n
kruisappèl nie nodig nie. Die feit dat daardie gronde deur die verhoorhof verwerp
is maak aan hierdie beginsel geen verskil nie. 'n Kruisappèl word slegs vereis
wanneer die respondent die hof se bevel in sy geheel of gedeeltelik wil aanveg.
Terwyl Van der Plaats in die laasgenoemde kategorie tuisgebring is, val hierdie
saak, soos Bay Passenger Transport, myns insiens in die eerste. Die respondent
is tevrede met die bevel van die hof a quo in sy geheel. Gevolglik was dit nie vir
hom nodig om 'n kruisappèl te loods ten einde op die feite rondom die
vingerafdruk as basis vir sy saak te steun nie.

[36] Wat kousaliteit betref weet ons dat die staatsadvokate 13 Desember 2006
die respondent se regsverteenwoordigers formeel verwittig het dat nie langer op
die vingerafdrukgetuienis gesteun word as basis vir 'n skuldigbevinding nie. Dit
was meer as twee maande voordat die strafsaak 'n aanvang geneem het. Vir
soverre die appellant se betoog is dat daar na 13 Desember 2006 nie meer 'n
kousale verband tussen die vingerafdrukgetuienis en die vervolging was nie,
moet hy, na my oordeel, gelyk gegee word. Daarteenoor staan dit vas dat die
vingerafdrukgetuienis direk aanleiding gegee het tot die begin van die respondent
se vervolging op 16 Junie 2005 en daarna 'n belangrike rol gespeel het in die
voortsetting van die vervolging tot 13 Desember 2006. Tussen die twee datums
was daar dus inderdaad 'n kousale verband tussen die vingerafdrukgetuienis en
die vervolging.

[37] Wat oorbly is die kwessie van animus iniuriandi oftewel opset aan die kant
van Swartz. Blykens die uitspraak van die hof is hy veral tot sy bevinding, – dat
opset aan die kant van Swartz nie bewys is nie – oorreed deur die oorweging dat
Swartz ten tyde van sy onware verklaring hoegenaamd nie geweet het dat dit van
belang is dat die vingerafdruk van 'n DVD-houer – instede van 'n drinkglas –
afkomstig was nie. Soos ek dit sien is hierdie redenasie onaanvegbaar. Swartz
kon op daardie stadium nie weet dat die aanwesigheid van die respondent se
vingerafdruk op die betrokke DVD-houer in stryd sou wees met sy alibi nie.
Trouens, Swartz het op daardie stadium nog nooit van die respondent gehoor nie
en ook nie geweet wie se vingerafdruk ter sprake was nie. Die respondent se

antwoord op hierdie oorweging word in sy hoofde van betoog soos volg
geformuleer:
„Hierdie oorweging is „n non sequitur. Dit was nie nodig vir Swartz voordat hy die vals
verklaring gemaak het om te geweet het of die oorsprong van die folien [met die
vingerafdruk] van belang is al dan nie. Motief is irrelevant.‟
Ek glo hierdie antwoord mis die punt. Die punt is eenvoudig dat indien daar vir
Swartz hoegenaamd geen rede was om 'n valse verklaring te maak nie, dit hoogs
onwaarskynlik is dat hy dit opsetlik sou doen.

[38] Die respondent se verdere argument is gebaseer op Swartz se getuienis
dat hy slegs twee vingerafdrukke met twee stukke folien gelig het in die
oorledene se woonstel en die feit dat die twee foliene wat nog beskikbaar is albei
van drinkglase afkomstig is. Hieruit volg dit, so het die respondent betoog, dat die
folien 1 – met die respondent se vingerafdrukke – op „n later stadium omgeruil
moes gewees het met die oorspronklike folien 1 wat inderdaad deur Swartz van
'n DVD-houer gelig is. Indien nie, so het die respondent retories gevra, wat het
geword van die folien wat Swartz inderdaad van die DVD gelig het. Hieruit volg
dit, so het die respondent betoog, dat die folien 1 met die respondent se
vingerafdruk deur 'n lid van die polisie gelig is van 'n drinkglas; dat dit daarna
bedrieglik omgeruil is met die folien 1 wat gelig is van die DVD-houer; dat Swartz
bedrieglik in sy handskrif aangedui het dat die vervangende folien afkomstig is
van die DVD-houer; en toe die vervangende folien 1 voorgehou het as 'n
bewysstuk wat van die DVD-houer in die oorledene se woonstel afkomstig was.

[39] Soos blyk uit wat volg lei hierdie teorie egter tot verskeie probleme. In die
eerste plek is die foliene wat Swartz in die oorledene se woonstel gelig het op 18
Maart 2005 ingeskandeer op die polisie se rekenaarstelsel wat bekend staan as
OVIS, synde 'n afkorting vir „outomatiese vingerafdruk identifikasie sisteem‟. Op
22 Maart 2005 het Swartz foto‟s van die foliene wat hy gelig het vanaf die polisie
fotograwe ontvang waarvan hy 'n sogenaamde grootboogkaart gemaak het. Op
12 April 2008 het inspekteur Bester die vingerafdrukke wat op daardie datum
geneem is van die respondent en sy vriende, vergelyk met die grootboogkaart.
Toe eers is vasgestel dat die respondent se vingerafdruk ooreenstem met die
vingerafdruk wat blykens die grootboogkaart van die DVD-houer gelig is.

Aanvaarding van die respondent se teorie sou dus beteken dat die polisie voor
12 April 2005 op klandestiene wyse 'n vingerafdruk van die respondent bekom
het om dit dan kwansuis met sy vingerafdruk wat amptelik op 12 April 2005
geneem is, te vergelyk. Dit sou ook beteken dat die vingerafdruk afkomstig van
die DVD-houer nie alleen op folien nie, maar ook in die OVIS-stelsel en op die
grootboogkaart vervang moes word.

[40] Op die ou end is die enigste basis vir hierdie ingewikkelde teorie dan
Swartz se getuienis dat hy slegs twee foliene in die oorledene se woonstel gelig
het en sy ontkenning dat hy 'n fout gemaak het toe hy op folien 1 'n aantekening
gemaak het dat dit van 'n DVD-houer afkomstig was. Daarteenoor dui Swartz se
onprofessionele onbeholpenheid en louter onervarenheid egter juis op die
waarskynlikheid dat hy 'n fout gemaak het. Onder meer het hy, in stryd met
staande polisie-instruksies, nie sy aantekeninge van waar die vingerafdrukke
afkomstig was op die toneel gemaak nie, maar eers later in sy kantoor. In die
siviele saak het Swartz ook in kruisverhoor toegegee dat hy op 17 Maart 2005 by
ander sake betrokke was waar hy vingerafdrukke gelig het wat hy toe ook na sy
kantoor geneem het. Uiteindelik moes hy dan ook in die siviele saak teësinnig
toegee dat „dit moontlik is dat êrens hier goed deurmekaar geraak het‟. Teen
hierdie agtergrond is die moontlikheid van 'n fout na my mening baie meer
waarskynlik as die spekulatiewe teorie van 'n gekompliseerde bedrieglike skema
deur die polisie waarop die respondent steun. Hieruit volg dat die bevinding van
die hof a quo waarvolgens die respondent geen opset aan die kant van Swartz
bewys het nie, myns insiens as korrek aanvaar moet word.

[41] Laastens het die respondent aangevoer dat, indien hy nie met sy eis op
grond van kwaadwillige vervolging kan slaag nie, hy óf 'n grondwetlike eis óf 'n
statutêre eis vir skadevergoeding het. As basis vir sy grondwetlike eis het hy
gesteun op aantasting van sy reg op menswaardigheid, sy reg op vryheid en
integriteit van sy persoon, insluitende psigologiese integriteit, wat almal deur die
Handves van Menseregte in die Grondwet onderskryf word. Vir sy statutêre eis
het die respondent hom beroep op art 14 van die Wet op die Suid-Afrikaanse
Polisiediens 68 van 1995 ingevolge waarvan die polisie, volgens die respondent
se betoog, verplig was om sy grondwetlike regte te beskerm. Aangaande sy

statutêre eis is in argument namens die respondent toegegee dat dit eintlik
ondervang word deur sy grondwetlike eis en kan ek hierdie eis dus met
vrymoedigheid daar laat. Wat betref die feitegrondslag van sy grondwetlike eis
steun die respondent op dieselfde feitebewerings as vir sy eis gebaseer op
kwaadwillige vervolging. In argument het die respondent se advokaat dan ook
uitdruklik toegegee dat die vereistes van opset en 'n kousale verband ook by
hierdie eis toepassing vind.

[42] Dit staan vas dat hierdie hof in terme van artikel 8(3) en 39(2) van die
Grondwet verplig is om die gemenereg te ontwikkel indien dit sou blyk dat die
beginsels van ons gemenereg onvoldoende beskerming aan fundamentele regte
verleen. Die uitgangspunt wat by oorweging van sodanige ontwikkeling geld word
soos volg saamgevat deur Ponnan AR in Dendy v University of Witwatersrand
2007 (5) SA 382 (HHA) para 23:
„A court, faced with such a task, is obliged to undertake a two-stage enquiry. First, it
should ask itself whether, given the objectives of s 39(2), the existing common law
should be developed beyond existing precedent. If the answer to that question is a
negative one, that should be the end of the enquiry. If not, the next enquiry should be
how the development should occur and which court should embark on that exercise.‟

[43] By toepassing van hierdie benadering is ek nie oortuig dat die
gemeenregtelike aksie gebaseer op kwaadwillige vervolging onvoldoende
beskerming aan die respondent se fundamentele regte verleen nie. Die rede
waarom die respondent se gemeenregtelike eis nie kan slaag nie is omdat hy nie
die feitebewerings waarop hy steun kon bewys nie. Vir soverre hy vir sy
grondwetlike eis op dieselfde feitebewerings steun, kan hierdie eis logieserwys
ook nie slaag nie. Hierdie hof het al by geleentheid die mening uitgespreek dat
aksies gebaseer op kwaadwillige vervolging weens oorwegings van openbare
beleid ontmoedig word (sien bv Le Roux v Dey 2010 (4) SA 210 (HHA) para 34).
Aangesien die respondent egter nie in sy pleitstukke of in argument aangevoer
het dat die vereistes van die gemeenregtelike aksie afgewater moet word nie,
kom die vraag of sodanige afwatering nodig en wenslik is en indien wel, tot welke
mate dit moet geskied, nie ter sprake nie.

[44] Gevolglik word gelas:
1.
Die appèl slaag met koste insluitende die koste van twee advokate.
2.
Die bevel van die hof a quo word ter syde gestel en vervang met die

volgende:

„Eiser se eis word van die hand gewys met koste, insluitende die koste van

twee advokate en die kwalifiserende gelde van Dr L Liebenberg, mnr

F Maritz en mnr J A Bierman.‟

_________________
F D J BRAND
APPÈLREGTER

VERSKYNINGS:

Vir Appellant:

J W Olivier SC

R Liddell

In opdrag van:

Staatsprokureur

KAAPSTAD

Korrespondente:

Staatsprokureur

BLOEMFONTEIN

Vir Respondent:

P J de Bruyn SC

B J Pienaar SC

T N Price

In opdrag van:

Lowe & Petersen

KAAPSTAD

Korrespondente:

Honey Prokureurs

BLOEMFONTEIN
DIE HOOGSTE HOF VAN APPÈL
REPUBLIEK VAN SUID-AFRIKA

PERSVERKLARING – UITSPRAAK GELEWER IN DIE HOOGSTE HOF VAN
APPÈL

Van:
Die Griffier, Hoogste Hof van Appèl
Datum:
28 Maart 2013
Status:

Die persverklaring is tot voordeel van die media en vorm nie deel van die
uitspraak van die Hoogste Hof van Appèl nie.

DIE MINISTER VAN POLISIE v F B VAN DER VYVER

Op   Maart 2013 het die HHA die appèl van die Minister van Polisie gehandhaaf
teen 'n uitspraak van die Wes-Kaapse Hooggeregshof ten gunste van mnr F B
van der Vyver. Die saak het sy oorsprong gehad in 'n strafsaak waarin Van der
Vyver tereggestaan het op aanklag van die moord op mej Inge Lotz op 16 Maart
2005. Nadat Van der Vyver onskuldig bevind is op hierdie aanklag het hy die
Minister suksesvol aangespreek in die verhoorhof op grond van kwaadwillige
vervolging deur lede van die SAPD, onder meer, vir die regskoste wat hy in die
strafsaak aangegaan het.

As basis vir sy eis het Van der Vyver veral gesteun op twee verklarings deur
lede van die SAPD wat later geblyk het onwaar te wees. Die eerste het
betrekking gehad op sy vingerafdruk wat na bewering gelig is van 'n DVD-houer

in die oorledene se woonstel maar later geblyk het van 'n drinkglas afkomstig te
wees. Die tweede het geslaan op 'n bloedmerk op die oorledene se
badkamervloer wat verkeerdelik verbind is met 'n sportskoen van Van der Vyver.
Aangaande die vingerafdruk het die verhoorhof beslis dat Van der Vyver nie
daarin geslaag het om kwaadwilligheid aan die kant van die polisie te bewys nie.
Nietemin is sy eis gehandhaaf op grond van die onware getuienis rondom die
bloedmerk.

Op appèl het die HHA met die verhoorhof saamgestem oor die vingerafdruk-
getuienis, maar beslis dat geen oorsaaklike verband bewys is tussen die onware
getuienis rakende die bloedspoor, aan die een kant, en die voortsetting van die
vervolging teen Van der Vyver, aan die ander kant, nie. In wese het die HHA sy
uitspraak baseer op die getuienis van die staatsadvokaat in die strafsaak dat die
vervolging teen Van der Vyver, selfs in die afwesigheid van hierdie onware
getuienis rakende die bloedspoor, sou voortgaan.