" Ni a humbula-vho nga ha zwiwo kha ḓivhazwakale zwe zwa vhangwa nga maitele a u sedza U swikelela kana u ṋekedzwa nga nḓila i sa linganiho ha ndaka/zwishumiswa ho ḓisendeka kha zwitu nga iṱo ḽithihi na u dzhia sia? vhuimo ha tshigwada. Hu nga vha nga khole kana hu si nga khole.  Vhathu vha guda hani maitele a u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi? Vha nga ita mini u zwi laṱa? Vhagudi vha nga khethulula zwi tshi ya nga zwigwada.  Midia (dzigurannḓa, thelevishini, dzimuvi,) u nga thusa hani u fhungudza u sedza zwithu nga Zwikolo na vhadededzi vha nga humbula uri vha khou fara vhana/vhathu u lingana. iṱo ḽithihi? Tsumbo dza khethululo:  Ni vhona u nga zwiṅwe zwigwada zwa vhathu zwi a kwamea nga u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi U dzima vhathu mishumo zwi tshi bva nga lushaka/muvhala, murafho, mbeu, vhurereli, vhukale. U sia vhathu nnḓa kha vhuhura. u fhirisa zwiṅwe? Arali zwo ralo ndi ngani?  Ni humbula uri muthu a nga ita mini kha u thusa u fhungudza maitele a u dzhia sia na u sedza U thivhela khonadzeo ya pfunzo kana ya u ḓimvumvusa. zwithu nga iṱo ḽithihi? Khethululo sa tsumbo ya tshiṱalula  Khethululo nga muvhala ndi musi muthu a tshi humbula uri u fhambana ha muvhala kana 3.6.5 LUVHENGELAMBILUNI vhurereli zwi ita uri muthu a vhe khwiṋe kha muṅwe. Maasia/Vhathu vha Asia vhoṱhe  Khethululo nga muvhala a si mafhungo a muvhala mutswu na mutshena fhedzi. Vhathu Luambo lwa Luvhengelambiluni vhanzhi vha a ḓi ṱangana na khakhathi nga nṱhani ha uri ha vhonala vho fhambana na vhaṅwe,  Mafurase a mivhala: Muvhala mutshena ndi wavhuḓi/u sumbedza zwithu zwivhuya – mutswu vha amba luambo lwo fhambanaho na lwa vhaṅwe, kana vha tenda kha vhurereli ho ndi muvhi/u sumbedza zwithu zwivhi. fhambanaho na ha vhaṅwe.  Vhuṱanzi / Testimonial: U lingedza u sumbedza uri a hu na Luvhengelambiluni  Khethululo nga muvhala zwi a amba na u ṱangana na khakhathi ngauri u bva kha shango  U nyefula / Disparagement : U amba zwivhi nga ha tshiṅwe tshigwada u itela uri fulufhelwe u ḽiṅwe, Tsumbo: u dzhiiwa kana kuambele kwa vhabvannḓa, matheme a khethululo nga fhira avho vhaṅwe. mirafho kana nga lukanda/muvhala.  Luambo lwa u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi: U khethekanya kana u vhea nga zwigwada  Tsumbo dziṅwe: rugby ndi mutambo wa vhatshena; bola ya milenzhe ndi mutambo wa  Kharikhetsha (Caricatures): Nyolo yo vhifhiswaho/U ola mubvumbedzwa lwo kalulaho nga vharema, vhanna vha vhatshena a vha koni u fhufha, vharema vha na mutevhetsindo. nḓila ya u muvhifhisa.  Ni ḓi pfa hani musi ni tshi khethululwa? (Tsumbo: zwo vhifha, u dinalea, u vhaisala, u shona, u  Miswaswo ya mirafho: ṱungufhala).  U gwara (Epithets): U amba maipfi a nyadzisaho muṅwe nga khole/U vhidza muṅwe nga  Ni ḓipfa hani musi ni tshi khethulula vhaṅwe? (tsumbo, mafulufulu/maanḓa) ( sedzani luambo madzina. na maanḓa)  Ndi nga mini vhathu vha tshi ṱoḓa u vha na maanḓa a fhiraho a tshiṅwe tshigwada? (tsumbo, a Maimo a u tshila u tshi ṱuṱuwedzwa nga Luvhengela mbiluni vha na ndango yo fhelelaho kha matshilo avho; muthu muṅwe u khou vha fara nga nḓila i  Anthiḽokhushini (Antilocutio )- U sola, maipfi a u nyefula, miswaswo, khathuni, luambo lwa khethululaho) siteriothaiphi/u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi nz. Tshiṅwe tshifhinga hu tshi shumiswa maipfi  Mushumo u itwaho nga vhagudi u na zwine wa ita kha nyimele, zwi tshi katela nyito dza u tsiṅwe tshifhinga nga zwiito. vhuthedzela.Tsumbo: vhabvumbedzwa vha nga:  U sa dzhiela nṱha (Avoidance)- Musi Luvhengelambiluni lwo ḓiṋea maanḓa lu a swikisa kha uri  Ambani na minidzhere/mulanguli wa resituarenthe nga ha pfanelo dza vhathu; u muthu a si dzhiele nṱha miraḓo ya tshigwada tshine a si tshi fune. kombetshedza u humbela pfarelo; u vhidza gurannḓa nga ha resituarenthe nkene/yeneyo.  Tshiṱalula – U fhambanya kana u ita tsheo wo ḓiimisela dzi vhaisaho miraḓo ya tshiṅwe  U hana u sea muswaswo; u vhudzisa arali vha si na miṅwe miswaswo ine i si vhe ya tshigwada. khethululo nga muvhala; tshidzumbeni, vha vhudzeni uri a ni ṱoḓi u humbela pfarelo.  U huvhadza – Musi tshiimo tsha nyanyuwo dzi itiswaho nga luvhengelambiluni tshi tshi hulela,  Lingedzani u wana vhatambudzi vha vhathu ni vha vhudze uri muṅwe na muṅwe u na pfanelo, mikhwa ya dzikhakhathi i thoma u anda. dzi katelaho pfanelo dza u wana pfunzo ya vhathu vhoṱhe; vhudzani mulangi; thomani  Mabulayo – Maitele a u fhedzisa a u bvisela khagala luvhengelambiluni. tshigwada tshi lwaho na khethululo nga muvhala ni gudise thanga dzaṋu; bveledzani ḓirama u  itela u sumbedza uri khethululo nga muvhala i kwama muṅwe na muṅwe. 3.6.6 Tshiṱalula (Discrimination) NYITO YA 9: U VHALA NA U ṰALELA  Wanani/ḓivhani u dzhia sia, siteriotaiphi, tshiṱalula luvhengelambiluni kha zwibveledzwa kana kha magazine na mbekanyamushumo dza thelevishini. (Sedzani kha tshaka dzo fhambanaho dza u dzhia sia na dza u sedza tshithu nga iṱo ḽithihi/siteriothaiphi).  Ndi nga mini muṅwali o shumisa u dzhia sia.  U khou hu shumisa sa thekhiniki ya u kwengweledza? Tshiṱalula ndi matshilele a bviselaho khagala luvhengelambiluni. 43 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA"