Totius-standbeeld en -suilegroep, NWU, Potchefstroom – Afrikanergeskiedenis
Totius-standbeeld en -suilegroep, NWU, Potchefstroom
In die Totius-gedenktuin wat tussen Spruit- en Von Wiellighstraat, Potchefstroom, geleë is
Die Totiusstandbeeld staan in die Totiusgedenktuin wat geleë is aan weerskante van Wasgoedspruit in Potchefstroom (tussen Spruit- en Von Wiellighstraat)
JD du Toit (Totius) is op 21 Februarie 1877 in die Paarl gebore. Totius wa 'n predikant, teologiese professor aan die Teologiese Kweekskool op Potchefstroom, Bybelvertaler, vertaler en berymer van die Psalms, volksdigter, skrywer en feesredenaar. Hy is op 1 Julie 1953 oorlede.
Verskillende instansies en persone het die wens uitgespreek dat Totius op 'n gepaste wyse op nasionale vlak gehuldig moet word. In 1971 is 'n Totiuskomitee onder die voorsitterskap van professor T van der Walt in die lewe geroep. Hierdie komitee sou al die sake betreffende die Totius-huldiging koördineer en beheer.
Reeds van die begin van Februarie 1973 het die Totiuskomitee oorweging begin skenk aan die moontlikheid om 'n standbeeld van Totius daar te stel. Jo Roods, bekende beeldhouer van Pretoria, is deur die komitee genader om voorstelle vir 'n moontlike beeld.
Die beeldhouer het 'n volledige studie gemaak van Totius se wese deur onder meer die bestudering van sy verse. Hy het ook rolfilms van Totius bestudeer. Mnr. Roos het toe 'n klein wasbeeld gemaak, wat deur die komitee goedgekeur is. 'n Groter skaalmodel met 'n suilegroep is vervolgens gemaak, waarna die beeld in sy finale vorm in gips gemodelleer en daarna in brons gegiet is.
'n Gebied van 27,8 hektaar langs Wasgoedspruit , waar Totius dikwels gaan wandel het, is opsy gesit vir die Totiusgedenktuin. Die terrein van die gedenktuin is deur die stadsraad van Potchefstroom op hulle onkoste voorberei vir die oprigting van die monument en word ook deur hulle in stand gehou. Geld is oor die hele land ingesamel vir die gedenktuin en monument. Die oprigtingskoste van die beeld en suilegroep wa ongeveer R16 000 en is gedra deur dr. Louis Luyt.
Die Totiusstandbeeld is met die Totiusfees op 19 Februarie 1977 op Potchefstroom deur wyle BJ Vorster, toe Eerste Minister van Suid-Afrika, onthul. Die Totiusstandbeeld bestaan uit die volgende: drie suile van verskillende hoogtes, 'n kliptablet en 'n watervywer met die Totiusstandbeeld daarnaas.
Die beeld is van brons met 'n hoogte van 2,4 m anderhalf maal lewensgrootte. Die verhouding van die beeld tot die suile is 1:4. Die grootte van die beeld is dus een kwart van die hoogte van die suile. Die suile is beklee met wit Carraramarmer (2 mm dik) en is ontwerp deur meneer Jo Roos en meneer WJ Steyn, 'n argitek.
Die vywer is gemaak van gepoleerde Rustenburg-graniet en die water daarin word gesuiwer met behulp van 'n sirkulasiestelsel. Die plaveisel rondom is van natuurlik gevlamde graniet (ongepoleer). Die kliptablet is gemaak van kunsklip en beklee met gepoleerde Rustenburg-graniet. Die inskripsie, Die wêreld is ons woning nie, is gegraveer in Romeinse letters.
Die drie suile van verskillende hoogtes is gestileer met plat vlakke wat 'n suggestiewe lyn vorm na die beeld wat by 'n vywer staan en mymer. Die drie suile vorm 'n drie-eenheid en moontlike vertolkings daarvan is die volgende:
• Die suile dui op die Drie-eenheid van God;
• Die drie suile beeld onderskeidelik geloof, hoop en liefde uit;
• Die drie-eenheid is dit geleiding van krag wat uit die hoogte ontspring – dit vloei deur die weerkaatsings in die vywer na die digter in sy ontvanklike bepeinsing;
• Die afgeplatheid van die bokant van die suile dui daarop dat Totius nie eersugtig was nie, maar dat sy leuse altyd was: "Soli deo Gloria" (aan God alleen die eer).
Die beeld toon Totius waar hy in 'n nederige, geboë houding staan en tuur in die water. Hy kyk nie opwaarts nie, omdat hy nie na hoogheid streef nie. Die simboliek van die watervywer is dat water 'n belangrike motief in Totius se digkuns is. Water is ook die simbool van bepeinsing. Totius se bekende woorde: Die wêreld is ons woning nie, weerspieël sy hele lewenshouding.
Totius het 'n belangrike rol gespeel in die uiteindelike erkenning van Afrikaans as amptelike landstaal in 1925. Veral op die gebied van die Bybelvertaling en Psalmberyming het hy 'n belangrike bydrae gelewer. As digter het sy volksgedigte sy volk se nasionalisme aangewakker.
Die Totiuswoning op Potchefstroom was deel van die gebouekompleks wat saam met die Teologiese Skool van die Gereformeerde Kerk uit 1905 dateer en was die ampswoning van die Rektor. Die eerste inwoner was professor Jan Lion-Cachet – 'n ondersteuner van die Genootskap van Regte Afrikaners sedert sy ontstaan. In 1911 word professor JD du Toit (Totius) aangestel as hoogleraar aan die Teologiese Skool en gaan woon hy in die huis tot 1924. Terwyl hy daar woonagtig was, het 'n hele paar digbundels uit sy pen verskyn, terwyl hy ook in hierdie tyd aan die Bybelvertaling en Psalmberyming gewerk het. In 1977 is die woning as 'n museum ingerig.
Bron: NALN. 1989. Die Totiusbeeld en -suilegroep. In Afrikanerbakens, Aucklandpark: FAK, pp. 154–155.