Doelbewuste etiek is ál skild teen skelmgeit | Netwerk24
Deur Erik Holm 17 April 2018 00:01
Die laaste tyd was die hoofvermaak in die internasionale media die skelmstreke van politici en sportlui. 'n Halfdosyn presidente of oudpresidente is aangekla of skuldig bevind aan korrupsie, insluitende ons eie juweel van 'n oudpresident.
Skelmgeit is natuurlik 'n eie kind van kompetisie. Ons het almal 'n aangebore talent daarvoor; dit lê in ons diepgewortelde simiaanse (aap-stam) kultuur. Party antropoloë reken selfs dat ons groot brein se evolusie direk verband hou met die simiaanse sosiale kontrak.
Alle aap-sosialiteite se interaksies berus grootliks op skelmgeit: alliansies bou tot jou voordeel, voorgee wat nie so is nie, lieg en bedrieg en manipuleer om beter sosiale status te bereik. Dit is tewens die enigste manier waarop 'n aap vooruit kan boer.
Vir so 'n sosiale seleksie moet jy slim wees. Jy moet kan onthou wie jy hoe bedrieg het, wie jou vyande en jou vyande se vyande is en hoekom en hoe al die ander se onderlinge skelmstreke daar uitsien. Jy het 'n groot brein nodig om die massa (ewig veranderde) data te prosesseer. Dit is dan wat die sielkundiges "sosiale intelligensie" noem. Die boere het dit sommer slimmigheid genoem. Slim wees is eintlik iets heel anders as intelligent wees – dit staan veel nader aan skelm wees.
Daar is beroepe en bedrywe waar skelmgeit jou nie veel sal baat nie. Onderwysers, digters of boere, byvoorbeeld, kan hoogstens in hul private lewe 'n goeie aanwending daarvoor kry. Maar daar is beroepe waar dit feitlik fataal is om nie skelm te wees nie. Dit is daardie waar jou sukses totaal afhanklik is van jou posisie in die kompeterende rangorde, waar jy staan of val deur jou vermoë om die kompetisie te verneder en tot 'n val te bring en jouself tot elke prys te bevorder.
Opvallend was dat mense so verontwaardig reageer op die uitvangery, nie op die wandaad as sodanig nie.
Die hoogs kompeterende beroepe is dié wat direk om mag en geld gaan. Voor in die koor is politikus. Kort daarop is die abstrakte finansiële wese, waar geld gemaak word sonder teëprestasie. Internasionale sport het nou by dié uitgelese bendes aangesluit, duidelik omdat groot geld deel daarvan geword het.
Opvallend was dat mense so verontwaardig reageer op die uitvangery, nie op die wandaad as sodanig nie. Ons het almal 'n goeie begrip en selfs toleransie vir slimstreke. Maar uitgevang word, dit is 'n skande! 'n Mens is verontwaardig oor hoe lomp 'n skelm Austra­liër die skuurpapier in sy onderbroek wegsteek en hoe blatant 'n uitgevangde Zuma by kerke inkruip. Dit is sies! En wat dit beteken, is dat ons nie naastenby so verontwaardig is oor dié wat met skelmstreke wegkom nie en selfs dalk 'n bietjie geheime plesier en respek sou voel.
Ons sukkel maar met ons aangebore simiaanse natuur, want ons is tog maar trots op die slimmigheid wat daarmee saamgaan. Doelbewuste etiek is die enigste teëvoeter wat ons het. Ons ideale van eerbaarheid, opregtheid, regverdigheid en onbaatsugtigheid. Maar dié is ongelukkig nie aangebore nie – jy kry geen sweem daarvan by ons aap-verwantes nie. Dis nie winsgewend en betalend in 'n kompetisiestryd nie. Juis daarom is dit ons bewonderenswaardigste prestasie en kleinood. Dit onderskei ons van die patetiese selfsugtigheid van 'n aap. Dis die moeite werd om daarvoor te veg.