In 'n grot diep onder die aarde, wat in die jare negentig in die suide van Frankryk ontdek is, word die verlede lewend... sien 'n mens die denk­patrone van die ou Europeërs intens verewig op die klip. Maar ook in Suid-Afrika kry ons die interessantste rotsafbeeldings uit 'n baie kleurryke voortyd en later. Trouens, in ons land is daar na raming meer as 15.000 plekke wat saam honderdduisende tekeninge bevat...
Die wonderbeelde uit die voortyd
BO: Tekeninge in 'n die beroemde Chauvet-grot in die suide van Frankryk spreek van 'n verstommende "kunssinnigheid" wat nie van grotbewoners van duisende jare gelede verwag sou word nie. Maar geleerdes sê dit het eerder te doen gehad met 'n ontwikkelde geloofsbeskouing as met kuns. Wie sê die eerste mense van Europa was te baar vir gesofistikeerde uitinge van die gees!
Foto van rotstekeninge van perde in Chauvet-grot deur "Pline", wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web geplaas het. Kopiëring, verspreiding en/of modifisering word vergun ingevolge die GNU Free Documentation license, weergawe 1.2 of enige latere weergawes soos gepubliseer deur die Free Software Foundation; sonder invariante seksies, sonder omslagtekste vir die voorkant en sonder omslagtekste vir die agterkant. 'n Kopie van die lisensie word vervat in die seksie getiteld "GNU Free Documentation license".
• Kyk ook die artikel Kuns op die klippe in die
Mieliestronk-reeks oor vroeë mense en antieke beskawings
REGS: Selfs in verskillende moderne kulture, soos dié van hierdie sjamaan, is die verbintenis van die aardse mens en die geesteswêreld 'n onlosmaaklike deel van die godsdiensbeskouing. Geleerdes reken dat hierdie beskouing reeds baie lank gelede inherent aanwesig was toe ons voorouers in Afrika en Europa in grotte gewoon het. Die tekeninge wat hulle op die rotse gemaak het, was nie "skilderye" soos dié wat ons vandag teen ons kamermure hang net omdat dit vir ons "mooi" is nie. Rotstekeninge, word gemeen, het 'n totaal ander betekenis gehad. Dit het naamlik nou saamgehang met die mense se godsdiens, met hul belewenisse van die sin van alle dinge, hul manier van aanbidding en hul geloof. As 'n mens die beeltenis van 'n dier kon "beheer", volgens een teorie, kon jy mos die dier self ook beheer en dit sou van jou 'n suksesvolle jagter kon maak.
Foto: Histories. Bron: U.S. National Park Service
REGS: Nog rotstekeninge in die Chauvet-grot, naby Vallon-Pont-d'Arc en noordwes van Avignon in Frankryk.
Bron: National Geophysical Data Center / NOAA
EEN die wande van die diep versteekte grot kry die verre verlede weer lewe... die Europa van 'n totaal ander tydperk, volgens geleedes so tussen 20 000 en 30 000 jaar gelede.
Verskillende wilde diere, 'n bonte menigte, wemel hier byna geanimeerd op die ruwe klip voor die waarnemer. Dis geskilderde mammoete en oerosse, steenbokke en leeus, bere, perde, hiënas, rendiere en wollerige renosters. So verbysterend goed is hulle in die primitiewe verwe bewaar dat jy beswaarlik kan glo dat hulle reeds tientalle millenniums gelede geskilder is. Wat meer sê, sekere van die kunswerke vertoon so 'n merkwaardige sofistikasie dat jy maklik verlei kan word om te dink hulle lyk darem besonder "modern".
En wat dit des te verstommender maak—indien jy 'n Suid-Afrikaner met Europese bloed in jou are is—is dat van die mense wat destyds die tekeninge gemaak het, dalk-dalk net jou eie oervoorvaders kon gewees het...
Wie sê nog ons grootjies van die voortyd was harige, tandeknersende en snorkende ignorante wat nie tot verhewe gedagtes en edele uitinge van die gees in staat was nie!
REGS: Verdere rotstekeninge in die Chauvet-grot.
Krediet: U.S. Department of Energy.
DIT verwonder 'n mens dus glad nie dat die ontdekking van hierdie rotsafbeeldings in die jare negentig in die suide van Frankryk steeds as een van die op­spraak­wek­ken­dste argeologiese vondste van ons tyd beskou word nie.
Ook 'n panter en 'n uil is daar verbeeld, wat volgens 'n kenner nooit voorheen in die prehistoriese rotskuns gevind is nie. Alles deel van 'n paar honderd tekeninge en gravures wat deur 'n span argeoloë naby Vallon-Pont-d'Arc, noordwes van Avignon, ontdek is.
Ná die ontdekking is selfs geskat dat dit tot dertig jaar kan duur om alles in hierdie wonderlike ou kunsmuseum te dokumenteer. Boonop is gereken dat dit navorsers fantastiese nuwe insigte sal kan gee in die lewe en denke van die voorouers van die Europeërs.
Die Chauvet-grot, soos dit nou bekend staan, is spoedig beskou as een van die mees betekenisvolle terreine van prehistoriese Europese kuns, saam met die ander Franse grotte Lascaux en Cosquer, asook Altamira, 'n grot in Spanje.
BO: 'n Rotstekening in die Lascaux-grot.
Krediet: Aangedui as openbare besit vanweë ouderdom ("PD Old")
Maar wat was dan die rede dat die tekeninge gemaak is? Het die antieke kunstenaars dieselfde soort skeppingsdrang as vandag se skilders en beeldhouers ervaar?
Onwaarskynlik, sê geleerdes. Hulle meen dit het eerder baie nou saamgehang met die mense se godsdiens, met hul belewenisse van die sin van alle dinge, hul manier van aanbidding en hul geloof.
As 'n mens die beeltenis van 'n dier kon "beheer", volgens een teorie, kon jy mos die dier self ook beheer. Dit sou van jou 'n suksesvolle jagter kon maak. En jag was noodsaaklik om te oorleef.
Boesmans in Spanje?
ROTSTEKENINGE was eintlik op baie plekke op aarde 'n waarskynlike uitlewing van mense van verskillende kulture se geloofsoortuigings. En partykeer toon die verskillende afbeeldings sulke ooreenkomste dat dit 'n mens verstom.
'n San (Boesman), wat op klip in die Sederberg (Wes-Kaap) verewig is, en 'n rotstekening in 'n rotsskuiling naby Albocácer, Castellón, in Spanje, lyk byvoorbeeld so eenders dat jy jou byna kan verbeel dat hulle deur dieselfde kunstenaar geskilder kon gewees het.
Vergelyk die San-tekening uit die Sederberg [HEEL LINKS] met die natreksel van 'n rotstekening in Spanje [LINKS].
Op die koop toe is ander tekeninge in Spanje gevind wat merkwaardig baie soos die motiewe van Amerikaanse Indiane lyk—selfs driehoeke met fraiings wat Indiaanse tente (wigwams of tepees) sou kon voorstel.
Was daar dus die een of ander tyd Boesmans in Spanje of het Indiane in die oerverlede daar besoek afgelê? Dui alles op vroeëre kontakte waardeur die verskillende kulture mekaar beïnvloed het? Nee tog nie, sê geleerdes vandag. Die eenvoudige verduideliking is dat rotskunswerke eenders is omdat mense eenders is.
En in daardie vroeë dae was alle mense op die jag aangewese om te oorleef.
Rotstekeninge kan nietemin tot interessante gissings lei. Dink maar aan die beroemde "Witvrou van die Brandberg" (wat eintlik 'n man is) in Namibië.
REGS: 'n Natreksel van die beroemde "Witvrou van die Brandberg" in Damaraland, Namibië.
Dit is enigiets tussen 500 en 2000 jaar oud. Nadat hierdie tekening van 'n skynbaar blanke figuur in die negentiende eeu gevind was, was daar al heelwat teorieë en raaiery oor die oorsprong daarvan.
Een teorie was dat dit op 'n kontak tussen die San en die ou Feniciërs sou kon dui. Of dalk tussen die San en die ou Egiptenare. Kenners dink vandag egter nie meer so nie en beskou dit as heeltemal inheems.
Hoe ook al, die "Witvrou" is net een van talle interessante rotstekeninge en gravures wat al hier in ons eie wêrelddeel gevind is—die meeste daarvan geskep deur die vindingryke San. Vir hulle het die kuns 'n besondere deel van hul godsdiens en hul hele lewensbeskouing uitgemaak.
Die kuns van die San
• Lees ook die uitgebreide Mieliestronk-artikel oor die San
SOOS die vonds in Frankryk na berekening uit 20 000 tot 30 000 jaar gelede dateer, so is daar beskilderde rotsblaaie in Namibië waarvan die ouderdom op 27 500 jaar vasgestel is. Dit is gedoen deur houtskool te ontleed wat op dieselfde vlak op die vloer van die betrokke rotsskuiling gevind is.
In die Wondergrot naby Kuruman is op dieselfde manier vasgestel dat 'n reeks gegraveerde rotsblaaie van sowat 2000 jaar (die jongste) tot omtrent 10 500 jaar oud moet wees. Die tradisie van rotskuns in hierdie deel van Afrika is ver oor die 20 000 jaar oud.
Daar is na raming meer as 15 000 plekke in Suid-Afrika wat saam honderdduisende afbeeldings bevat.
LINKS: 'n Samevoeging van San-tekeninge van verskillende plekke in ons eie wêrelddeel.
'n Kenner van die San-kuns vertel dat die San se godsdiens gegrond was op die geloof dat krag van God verkry kon word deur in 'n ander bewussyns­toestand of beswyming te gaan. Sodra hierdie krag ontvang sou gewees het, is dit veral gebruik om siekes te genees, reën te maak en wilde diere te beheer.
Mense wat hul bonatuurlike krag goed kon beheer, sou visioene gesien en buitengewone dinge beleef het. Van hierdie mense het goeie kunstenaars geword en hul ervarings geïllustreer om ander te inspireer en te onderrig.
Rotstekeninge is met verfsoorte geskilder wat van fyngemaalde kleisoorte en oker gemaak is. Dit is met ysteroksied (roes) rooi en geel gekleur. Wit verf is van klei gemaak en swart verf van mangaanoksied of houtskool.
Sagte rotserts is tussen twee klippe fyngemaal en die poeier met water of bloed of moontlik plantsappe en eierwit gemeng. Dit is met kwaste van dierehare, vere of gerafelde stokke aangeverf. Sommige rotstekeninge lyk of dit met die vinger gedoen is.
Dit is uiters belangrik dat ons ons land se rotskuns moet bewaar, omdat dit ons so 'n boeiende insig gee in 'n verlede wat nooit in boeke aangeteken kon word nie. Kyk gerus, maar moenie daaraan vat as jy ooit êrens onder 'n krans op só 'n skat afkom nie.
En onthou dat vernielsug 'n mens hier baie duur te staan kan kom: jy kan jou 'n yslike boete op die hals haal en dalk boonop in die tronk beland!
Blombos... die kuns van die oer-"strandlopers"
REGS: Die Blombos-grot aan die Suid-Kaapse kus waar opgrawings merkwaardige vondste opgelewer het.
BO: 'n Gegraveerde stukkie oker van die Blombos-grot.
Foto regs bo met vergunning van C.S. Henshilwood, National Geophysical Data Center / via U.S. NOAA.
Foto links bo: Chris Henshilwood / persvrystelling deur OLPA / U.S. National Science Foundation
UITGRAWINGS wat sedert 1991 in die sogenaamde Blombos-grot aan die Indiese Oseaan sowat 300 km oos van Kaapstad gedoen is, toon dat rotskuns in Suid-Afrika selfs veel ouer is as die tekeninge wat net aan die San toegedig kan word.
Daar is naamlik aanduidings dat die Middel-Steentydse mense wat die grot in 'n kalksteenkrans bewoon het, minstens sewentig-, tagtigduisend jaar gelede 'n soort moderne bewussyn gehad, abstrakte denke geopenbaar en in 'n sintaktiese taal gepraat het.
Hier het Christopher Henshilwood, adjunk-professor aan die Staatsuniversiteit van New York, saam met onder andere die Iziko Suid-Afrikaanse Museum in Kaapstad, onder meer twee opsienbarende stukkies oker van slegs sowat vyf en agt sentimeter lank gevind.
Die stukkies oker is met 'n komplekse meetkundige motief gegraveer, hoewel die betekenis daarvan onbekend is. Dit kontrasteer met gewone tekeninge van mense en diere, wat later in so baie ander grotte aangebring sou word. Boonop is skulpe in die Blombos-grot gevind wat geperforeer is om vermoedelik as krale ingeryg te gewees het—skulpe wat tienduisende jare ouer is as enige ander antieke persoonlike ornamente wat voorheen geïdentifiseer is.
Rotskuns in ander wêrelddele
BO: In die Nuwe Wêreld het die Amerikaanse Indiane ook rotse gebruik om hul eie leefwêreld met tekeninge voor te stel. Hier is ruiters met breë­randhoede en swaarde uitgebeeld—waarskynlik Spanjaarde. Dié sou lede kon gewees het van vroeë ekspedisies met wie die inboorlinge in kontak gekom het.
Foto: Sarah Schlanger / New Mexico Bureau of Land Management / U.S. Nationale Park Service (detail)
BO: In Australië — 'n deel van 'n rotstekening van omstreeks 6000 v.C. in die Kakadu-wildtuin, Noorder-Territorium. Navorsers reken die Australiese inboorlinge het geglo dat rots­tekeninge gebruik kon word om dinge te laat gebeur en menselewens te beïnvloed. Diere is ook dikwels geteken, vermoe­delik om onder meer geslaagde jagtogte te verseker deur die jagters in verbinding te bring met die gees van die dier wat gejag is. Verhale rondom die soge­naamde Skeppingsvoorvaders, wat vorm aan die wêreld sou gegee het, is eweneens verbeeld.