Tsoenami tsunami tsoenami tsunami tsoenami tsunami tsoenami tsunami
Skrikdag van die reuse-golf
BO: Nie tydens die groot tsoenami van die einde van 2004 nie, maar 'n ander keer toe 'n reuse-golf verskrikking gesaai het. Mense hardloop hier in 1946 in Hawaii in paniese angs weg van 'n kolossale brander wat op die kus afpyl. Die aanstormende golf kan links van die kop van die persoon regs voor gesien word.
Foto met vergunning van Pacific Tsunami Museum in Hilo, Hawaii / via U.S. Geological Survey
Op Sondag 26 Desember 2004, om 0100 Greenwich-tyd, tref 'n aardbeweging wat 8,9 op die seismiese skaal regi­streer, die seebodem naby Aceh in Noord-Indonesië. Enorme tsoenami-golwe word deur die skudding in die see opge­klits wat meedoënloos afrol op die kuste van Indone­sië, Maleisiê, Thailand, Myanmar, Indië, Sri Lanka, die Male­dive en selfs Somalië. Die gevolg is een van die heel groot­ste natuur­rampe wat die moderne mens nog beleef het. In die artikel hieronder kom hierdie en ander tsoenami's onder die vergroot­glas... die skrik­dae toe die see bruut en on­tem­baar voort­gerol het...
IE verskriklike tsoenami-ramp sal stellig nog geslagte lank onthou word. Soveel duisende mense is verswelg deur die see wat op 26 Desember 2004 die laagliggende dele van lande en eilande in die Indiese Oseaan oorstroom het, dat mense vandag steeds steier wanneer die ontsettende gebeurtenis in herinnering geroep word. Die menseverlies en -lyding, die haas onbeskryflike skade... dit was die ergste nagmerrie denkbaar wat waar geword het.
Wat egter verstommend is, is dat so min diere na verhouding in die katastrofe omgekom het. In Sri Lanka, byvoorbeeld, het die water tot 3,5 km ver die land ingerol na die eiland se grootste wildtuin. Baie toeriste het verdrink, maar dit lyk of die wilde diere met hul uitstekende gehoor die vloed uit die verte hoor aankom en in veiligheid na hoër liggende grond gevlug het. Hulle kon dalk ook die vibrasie en veranderings in die lugdruk waargeneem en laat spaander het.
Of het diere dalk 'n sesde sintuig wat die mens nie het nie? Daar is geen wetenskaplike getuienis wat dit kan staaf nie, maar as dit blyk dat diere werklik die aantog van tsoenami's kan aanvoel—op watter manier ook al—kan hulle dalk in die toekoms ingespan word om mense vroegtydig daarteen te waarsku.
Intussen wonder baie mense steeds hoe dit moontlik kon gewees het dat 'n aardbewing onder die see soveel verwoesting kon saai. Kyk 'n mens egter na die verskynsel van die tsoenami, staan jy stom-verwonderd oor sy krag. Daar is al selfs geraam dat die vloed in Suid-Asië die sterkte gehad het van 'n miljoen atoombomme soos dié wat in die Tweede Wêreldoorlog die Japanse stede Hirosjima en Nagsaki verwoes het!
BO: Drie plat betonblokke (regs) is al wat oorbly van 'n skool se klaskamers wat deur 'n tsoenami platgevee is. Hierdie tsoenami van 1998 by die kusdorpie Aitape in Papoea-Nieu-Guinee het die lewe van meer as 2000 mense geëis.
Foto: H. Davies / NOAA
GETYGOLWE is 'n woord wat veral voorheen gebruik is om sulke buitengewoon groot seegolwe te beskryf wat oor die land spoel. Hoewel daar eenmaal gedink is dat hulle deur gety-aksie veroorsaak word (vandaar die naam), weet ons vandag dat getye geen rol in hul vorming speel nie.
Getye word veroorsaak deurdat die maan sowel as die son die aarde aantrek en sy waters onophoudelik in beroering bring... rusteloos heen en weer tussen eb en vloed. Dit gebeur namate die son en maan met ons aswenteling nou diékant en dan weer anderkant ons planeet is en die see laat uitswel en terugtrek. Maar vloedgolwe is iets heeltemal anders.
Daar is twee soorte vloedgolwe—stormgolwe en tsoenami's. Tsoenami kom van die Japanse woorde tsoe (hawe) en nami (golf), dus letterlik 'n golf wat 'n hawe tref. Dit is weens die verwoestende uitwerking wat hierdie golwe op Japanse kusgemeenskappe in laagliggende gebiede het.
'n Stormgolf word deur hewige windstorms, soos orkane of siklone, opgeklits en daar is gewoonlik slegs een golf. 'n Tsoenami bestaan op sy beurt gewoonlik uit baie lang golwe wat mekaar opvolg. Tsoenami's word deur aardbewings onder die see of aan die kus veroorsaak, asook deur vulkaniese uitbarstings, grondstortings en selfs deur ruimtelike voorwerpe soos groot meteoriete. Tsoenami's wat deur ondersese aardbewings opgewek word, word ook seismiese seegolwe genoem.
Stormgolwe is die gevaarlikste naby die sentrum van die storm. Tsoenami's, wat snelhede van tot sowat 800 km/h haal wanneer hulle oor diep water voortrol, kan dood en verwoesting duisende kilometers ver van hul beginpunt saai.
DIe golwe in die seewater beweeg in alle rigtings van die plek af waar die steuring plaasgevind het. Dit is baie soos die uitkringende rimpels wat jy op 'n dam sien nadat jy 'n klip in die dam gegooi het. By tsoenami's word van die reeks golwe as 'n "golftrein" gepraat.
REGS: Op 'n besonderse waarnemingsfoto wat vanuit die ruimte geneem is, kan gesien word hoe 'n tsoenami in Julie 2006 in die see uitgekring het twee uur nadat 'n aardbewing plaasgevind het.
Foto: NOAA Center for Tsunami Research
Sodra 'n stor­mgolf of 'n tsoe­nami 'n vlak­water­gebied tref, word sy snel­heid baie minder, waar­deur die water hoog opstyg voordat dit die kusland met woeste geweld oorstroom. Stormgolwe is dikwels ses of meer meter hoog.
Tsoenami's, daarenteen, wat slegs 'n halwe meter (of ietwat meer of minder) hoog is wanneer hulle oor diep water beweeg, kan dertig meter of hoër word wanneer hulle op 'n weerlose eiland of kusgebied afrol. Trouens, die hoogste vloedgolf wat nog ooit gemeet is— sewentig meter—was in 1964 in die Golf van Alaska.
Wat so merkwaardig is, is dat daar dikwels op die oop see weinig van die tsoenami's te sien is, totdat die magtige hoeveelhede van voorstuwende energie hulle in die reuse-golwe ontlaai wanneer hulle die vlak water bereik. Wat meer sê, die einste term tsoenami is glo bedink deur Japanse vissers wat van hul visvangtogte teruggekeer het na tonele van verwoesting aan die kus—terwyl hulle self glad nie die golwe gewaar het terwyl hulle op die see rondgevaar het nie.
DIE meeste tsoenami's ontstaan langs die sogenoemde Kring van Vuur, 'n 32.500 km lange strook van vukane en seismiese aktiwiteit wat die Stille Oseaan omkring.
Die seebodem sak ondertoe in waar die "aarde skeur"—en die onstuimige woelinge weens die verplaaste water wat daarna streef om sy ekwilibrium te herwin, veroorsaak die tsoenami's.
Om dit beter te begryp moet 'n mens jou die aarde voorstel as groot, plat rotsplate, kilometers dik, wat rus op 'n dik, warm massa wat soos 'n waterstroom vloei. Vastelande, stede, dorpe en mense beweeg saam met die plate, maar jy merk niks op nie, omdat die beweging so ontsettend stadig is. Waar plate mekaar ontmoet, bots hulle of skuur hulle teenmekaar. Die kant van die een plaat kan dalk onder die ander een inskuif, of hulle kan van mekaar af wegskuif. Die krake in die aardkors waar plate bymekaarkom, word deur die geleerdes "breuke" (Engels "faults") genoem.
LINKS: 'n Dramatiese foto van die ontwrigte seebodem wat die tsoenami van 26 Desember 2004 tot gevolg gehad het, geneem deur 'n waarnemingskip van die Britse vloot. Die pers-en-blou en groen-en-geel gekleurde gedeeltes is twee afsonderlike rotsplate van die aardkors. Die plat Indiese plaat vertoon pers wat in blou verander waar hierdie gedeelte van die ondersese aardkors onder die Birmese mikroplaat ('n deel van die Eurasiese plaat) inskuif. Die gesteentes in geel en groen is skouspelagtig deur die geweld van die verskuiwing geplooi, verwring en gebreek. Wetenskaplikes reken dat die tsoenami veroorsaak is toe 'n deel van die Birmese plaat, wat deur die rand van die neerdalende Indiese plaat afwaarts getrek is, opwaarts teruggespring en 'n magtige hoeveelheid energie aan die water daar bokant oorgedra het.
Foto: Britse vloot
Wat in der waarheid by 'n aardbewing gebeur, is dat die aarde 'n tyd lank die spanning en samepersing weerstaan wat deur die bewegings binne-in hom uitgeoefen word. Dit is omdat die aardkors wel in sekere mate rekbaar is. Maar dan bereik dit die punt waar dit nie meer verder rek of plooi nie en skielik breek, of waar die verskillende dele meteens oormekaar skuif.
Op land is die gevolge skrikwekkend genoeg as die skudding beboude gebiede tref, maar die skade is meer gelokaliseerd en so ál met die breuk langs. In die see kan tsoenami's egter verskikking saai honderde of selfs duisende kilometers ver van die plek waar die aarde gebewe het.
REGS: Skade wat in 1964 deur 'n tsoenami in Alaska veroorsaak is.
Vloedgolwe het dan ook in die geskiedenis groot skade en baie sterftes veroorsaak. Die stad Lissabon in Portugal is in 1755 byna deur 'n tsoenami verwoes. In 1896 het 'n golf van meer as sewe verdiepings hoog sowat 26.000 mense langs Sanrikoe, Japan, gedood. En in 1883 is meer as 30.000 mense in Java die ewigheid ingestuur deur 'n tsoenami wat deur 'n vulkaniese uitbarsting veroorsaak is.
Daar was ook 'n grote, reken wetenskaplikes, wat sowat 8000 jaar gelede in Noord-Europa voorgekom het en massiewe skade sou veroorsaak het as vandag se kusstede destyds daar bestaan het. Dit is deur 'n enorme ondersese grondverskuiwing langs die Noorweegse kus veroorsaak.
• In Mei 2009 is berig dat tekens gevind is dat die gebied waar die stad groot Amerikaanse stad New York tans geleë is, sowat 2300 jaar gelede deur 'n reuse-golf getref kon gewees het. Dit sou sedidente en skulpe oor Long Island gestrooi en houtpuin ver stroomop in die Hudsonrivier geslinger het. Wat só 'n tsoenami kon veroorsaak het, was nog 'n ope vraag. Die waarskynlikste bron sou 'n ondersese grondverskuiwing kon gewees het, maar een navorsingsgroep het die moontlikheid van 'n impak deur 'n asteroïde uit die ruimte voorgestel.