Versindaba Heilna du Plooy resensies Archives : Versindaba
Posts Tagged 'Heilna du Plooy resensies'
Resensie: Vloeibare middelpunt. (Martjie Bosman)
Vloeibare middelpunt – Martjie Bosman (Protea Boekhuis, 2016; R160.00 (BTW ingesluit), ISBN 978-1-4853-0584-2, Sagteband, BLADSYE: 80)
Vloeibare middelpunt is Martjie Bosman se derde digbundel. Op die buiteblad is daar 'n afdruk van 'n skildery van Ryan Loubser wat een van daardie gelukkige ingewings of voorbeelde van sinchronisiteit is waarin twee kunstenaars 'n soortgelyke aanvoeling openbaar. Die skildery pas uitsonderlik goed aan en in by die bundel of andersom: 'n reëntoneel by 'n kruising van strate, 'n bekende plek in Pretoria met die ou Erasmuswoning (-kasteel) wat bekend staan as die spookhuis, teen die lug op die heuwel en motors met reflekterende ligte op die nat teer. 'n Stylvoller verlede en die geskiedenis van die stad word opgeroep met die ou statige huis, die hede is aanwesig in die drukke verkeer in die kruising met motors wat in verskillende rigtings beweeg en mense agter motorruite afgesonder van mekaar, maar die vloeibaarheid en vervloeiendheid van alles, die voertuie se ligte op die nat straat, die huis teen die lug en die lig deur die wolke, is die sterkste indruk wat die skildery oordra. En al hierdie temas kom later in die bundel aan die orde.
Die verse in die bundel is in ongetitelde groepe geplaas sodat elke groepie wel 'n samehang vertoon maar ook oor die grens van die groep heen resoneer. Die eerste gedig sluit dan ook direk aan by die titel en die uitbeelding op die buiteblad:
By die knooppunt van die paaie
word sekerhede opgeskort:
Wie is die rower? Wie die vreemdeling?
Die een wat uit die struikgewas kom kruip
en opdoem om jou reis te stuit?
Die een in sy beskutte binneruim
met ligte wat die nag deurpriem
en vrae stel waarop die maer donker
geen antwoord weet?
Die bemoeienis met eietydse kwessies, soos bedreiging, geweld en moderne stadsverkeer, word hier in verband gebring met die onsekerheid en onwetendheid van Oidipus wat sy vader as 'n vreemdeling by die kruispad teëkom. En doodmaak. En die betekenis van al die dinge is op die oomblik van waarneming en belewenis nie duidelik nie, daar bly altyd 'n onbeantwoorde vraag.
In die groep wat op hierdie "programgedig " volg, is drie baie mooi musiekgedigte saamgegroepeer. Die twee gedigte oor impromptu's van Schubert het 'n soortgelyke struktuur deurdat daar eers 'n beskrywing van die musiek gegee word in terme van die assosiasies wat dit by die digter oproep, die eerste een sterk sintuiglik met sonlig en blomme en vlinders en die tweede meer besinnend omdat die musiek vrae oproep. Daarna volg daar dan 'n strofe waarin die digter die wêreld waaruit die musiek kom, oproep maar dit ook in verband bring met die digter se eie ruimtelike plasing: die musiek kom uit 'n wêreld waar jy "vlugtig tuis kan voel", maar waarvandaan "jy onvermydelik na die grondtoon terug moet keer". Die finale strofe sluit dan in beide gevalle weer by die eerste strofe aan. Die tweede gedig sluit daarom af met 'n terugkeer na die eindelose soektog en vraagstelling:
'n Vraag bly huiwer in die lug,
herhalend, soekend na 'n brug
oor donker dinge, reik tastend
na die troos van 'n wederwoord.
Gelate hang 'n vraag nog in die lug.
In hierdie gedigte en ook in vele ander in die bundel – dit is vir my trouens 'n sterk en deurlopende ondertoon in die hele bundel – speel kulturele spanning 'n belangrike rol. Hoe luister jy na die musiek van Schubert vanuit Suid-Afrika aan die begin van die een-en-twintigste eeu? Hoe beleef jy jou eie omgewing, Pretoria in hierdie geval, in die lig van jou kennis en begrip van ander wêreldstede en die mense wat daardie stede bewoon het? Hoe vertolk jou eie tyd in verhouding tot jou waardering vir die kunswerke wat deur mense in verwante kulture nagelaat is en wat jou steeds aangryp?
Oor die digter se verbintenis en identifikasie met Suid-Afrika, geografies en wat die fisiese en abstrakte omstandighede betref, kan daar geen twyfel wees nie. Daar is 'n aantal herinneringsgedigte wat almal sterk ingebed is in die bekende omgewing; jeugherinneringe ("Draadheining" en "Vlermuis") en vakansie-ervarings ("Vakansie" en "Rots en see"). Daar is ook momentopnames van alledaagse situasies in die digter se direkte omgewing (bv. " Blok myself" en die reeks seisoengedigte oor Pretoria). In die gedig "Verkeer" kom die band met die omslag ook weer sterk na vore. Die digter is egter deurgaans bewus van die ambivalensie inherent aan die daaglikse bestaan en dit hou ook verband met die spesifieke plekke en omstandighede van haar bestaan of dit nou gaan oor die slaghuis ("Foxtrot van die vleiseters") of die doodgewone gang van elke dag ("Woelige Woensdag" en "Wagters langs die mure"). Sy skryf dus, met 'n intertekstuele kopknik na Van Wyk Louw:
In so 'n oomblik, my stad, het ek jou lief
soos 'n hen haar kuikens lief durf hê.
Maar Bosman skryf ook oor 'n wyer wêreld as net haar direkte omgewing en die leser is heeltyd bewus daarvan dat sy die plaaslike in terme van die wyer skopus bekyk en die ander wêrelde wat bereis word of kultureel bekend is, vanuit die eie plasing benader. Die verse oor Elizabeth de Valois, Traviata en Maria Stuart gee telkens 'n inlewing in die posisie van hierdie historiese figure sodat daar vanuit elkeen se eie perspektief 'n visie op haar lewe gegee word. Die gedig "Les liaisons dangereuses" is opgedra aan Richard Strauss en eindig met die refrein in Strauss se eerste lied, "Zueignung" (in 1885) wat gebaseer is op 'n gedig van Hermann von Gilm. Die gedig gaan oor ouerwordende vroue wat met grasie afskeid neem van hulle jeug en gewildheid maar nogtans dankbaar is vir klein blyk van waardering. In hierdie gedig versmelt historiese gegewens en tydgenootlike sensitiwiteit en dit gebeur nog sterker in die gedig "Bebosde landskap" wat handel oor 'n skildery van die sewentiende-eeuse Nederlandse skilder Meindert Hobbema. Dit is 'n ekfrastiese gedig wat die skildery beskryf en interpreteer, maar aan die slot kom die ware belewenis van die digter na vore: "Ná byna vierhonderd jaar/ roer iets nog in die gemoed". Die gedig neem die leser dus weg na 'n ander tyd en 'n ander kulturele omgewing, maar via die ervaring van die digter word daar tog 'n band gelê met die ver wêreld en die lank gestorwe skilder. In "The evening star" wat gaan oor JMW Turner se gelyknamige skildery, identifiseer die digter met die klein seunsfiguur in die skildery en spreek haar verwondering uit oor die kind wat uitsonderlik word omdat hy gekies is om hierdie bymekaarkoms van aand en see en hond en ster in hom saam te trek in die skildery. Hierdie ekfrastiese gedigte word dan weer gevolg deur verse oor die Transvaalse lig in 'n skildery en Frans Oerder en 'n werklike "Sonsondergang teen straatlig" wat afsluit met die frase: "Die sublieme is subliminaal".
Die laaste groep gedigte in die bundel gaan oor plekke in die noordelike halfrond, Lindisfarne, Cambridge, Oxford, Edinburgh, Heidelberg, die Skandinawiese lande, Ysland en Denemarke. Die ondertoon van die gedigte is besinnend en weer eens versmelt optekening en persoonlike ervaring: "sal ek weer gaan kyk/ of die dominee in die galery/ nog steeds vlugvoetig/ gly oor die verysde loch" en "En meteens is daar die verlange na familie,/ na iets ruimer en warmer, en ons word stil/ en draai terug".
As mens 'n digbundel bespreek, is 'n weergawe van die onderwerpe en temas die logiese plek om te begin, maar dit is uiteraard nie genoeg nie. Wanneer jy egter oor die digstyl en die geslaagdheid van die poësie wil praat, is jy dadelik gekonfronteer met die invloed van poëtikale opvattings, jou eie en dié van die digter. Wat moet die poēsie doen? Hoef die poësie hoegenaamd iets te doen? Waar pas die verse in 'n tradisie? Of moet dit juis die tradisie verbreek? Wat is die belangrikste of selfs net geldig, 'n poëtika van opposisie of 'n poëtika van identiteit? En waarteen word dit gemeet, teen wat gister en eergister geskryf is of teen dit wat drie of vier dekades of eeue gelede geskryf is?
Nou wil dit vir my voorkom as mens genoeg poësie in jou lewe gelees het (maar wat is genoeg? – waarskynlik gaan dit eerder maar net oor 'n redelike hoeveelheid), jy gemakliker oor hierdie vrae begin voel. Die bundel bied sigself aan op 'n bepaalde wyse en is dan ook geregtig daarop om met inagname van daardie aanbieding bekyk te word. Alle poësie kan nie 'n roue uitroep wees nie, hoewel ons nie sonder die roue uitroepe mag wees nie. Alle poësie kan nie oor misstande handel nie, alle poësie kan nie in die diepste individuele sielskamers rondsluip nie. Alle poësie kan nie oorvereenvoudig wees nie, alles ook nie barokryk nie. Die huis van die poësie het baie wonings en kan ook deur baie vensters gelees word.
Martjie Bosman skryf helder, skynbaar eenvoudige verse. Maar hierdie verse verskuil veel diepte, sowel tematies as tegnies. Die versmelting van persoonlike belewenis en beskrywing of optekening is vir my een van die bates van die bundel en dit word telkens bewerkstellig deur 'n slim woordspel, 'n subtiele knak wat die betekenis van konkrete dinge soos 'n plek of gebeurtenis plek na 'n lewensuitkyk verskuif.
Die Noordsee het ver teruggetrek
en oor die velyn van die modderbank
skryf die skerpgemaakte snawelpunt
van 'n toegewyde bontstrandloper
die evangelie van die wind.
Kommentaar op tydgenootlike kwessies kom ook so indirek en subtiel aan die orde.
Nóú is dit tyd vir die Tranvaalse lig van 'n Oerder-doek,
stellig en direk, bevestigend van dié gebied
wat ons dwing om onbelas deur ou boeke
na betekenis in klip en stam en grond te soek.
Dadelik is die hele gekompliseerde verhouding met hede en verlede in Suid-Afirka ter sprake en sluit aan by die roeringe van herinneringe by Hobbema se skildery, by "die blik/ wat die motorruit my daagliks bied/ op my stad" en by die vrae wat die digter teister soos
Sal ek ooit kan vlug
vir die vrae die eise
sal ek kan wegkruip
vir die nood vir die honger
vir die winter?"
Tegnies is die verse goed afgerond, gaaf geslyp tot die essensiële sonder om ooit strak te raak. Daar is deurlopend 'n goeie aanvoeling vir struktuur en ontwikkeling. In die gedig "By twee impromptu's van Franz Peter Schubert" word die gedagte van die impromptu, 'n kort stuk met die aard van 'n spontane momentele gedagte in 'n vrye vorm, iets ligs en liefliks, ook in die gedig uitgewerk deur gebruik te maak van 'n opnoemtegniek en vrae. Die stuk word genoem: "'n vlugge verposing van sy sonnedroom". Maar die werking van die poëtiese tegniek word ook ontgin: aan die einde van die eerste strofe word die gedagtegang saamgevat in : "die soete lewe/ die korte vlug" maar aan die einde van die laaste strofe word dit omgeruil "die korte lewe/ die soete vlug". So word die soet lewe wat tot 'n kort vlug aanleiding gee, 'n kort lewe wat in 'n soet vlug ontvlugting vind. Daar is meerdere voorbeelde van vernuftige taal wat betekenis laat uitkring. As die gemeente in uit die "Evensong" weggaan na ander plekke is dit soos "'n brewwe ligmoment/ wat die gewyde dag in duisend/ splinters loodglas breek" en as die digter afskeid neem van Reykjavik, waar die vulkaniese as en swawelreuk aan onheil herinner, sleep sy haar tas in die donker "voor die winter/ soos 'n grys wolk uit ysige pieke stort".
Vloeibare middelpunt is 'n rustige oorwoë bundel wat vir die aandagtige leser baie stof tot nadenke en veel plesier sal verskaf. Dit is nie poësie wat werk met skoktaktiek en grafiese detail oor die grusaamheid van ons bestaan nie, maar ten spyte van die stiller en meer besinnende aanpak en uitpak, skram dit nie weg van die ellende en smart en weemoed in ons lewens nie. Hierdie verse is geskryf in 'n spesifieke toonaard en vanuit 'n spesifieke soort lewensaanvoeling wat net so geldig is as enige ander.
Tags: Heilna du Plooy resensies, Martjie Bosman resensies, resensie vloeibare middelpunt, Vloeibare middelpunt Martjie Bosman
Posted in Resensies | Comments Off on Resensie: Vloeibare middelpunt. (Martjie Bosman)
Resensie: Atropos (Hendrik J. Botha)
Die lewe is 'n grensgebied
Atropos – Hendrik J. Botha [Queillerie, 2015; Prys : R175, Bladsye : 96, Sagteband; ISBN-13 : 9780795801020, Epub-ISBN : 9780795801037.]
Daar bestaan 'n hele tradisie van dokters wat dig en dit is nogal verrassend watter name almal op so 'n lysie verskyn. John Keats, die sentrale figuur in die Engelse romantiek, het begin skryf terwyl hy met sy mediese opleiding besig was. Hy het die skryfwerk bo medisyne verkies maar het wel 'n aptekerslisensie verwerf en is beskou as 'n begaafde mediese kenner. Anton Tsjekov en Sir Arthur Conan Doyle was beide dokters en as mens bietjie deur webwerwe reis, vind jy veel meer in verskillende tale. Die Amerikaner William Carlos Williams is waarskynlik die bekendste dokterdigter van die moderne era. Terwyl hy vir 40 jaar lank gepraktiseer het, het hy ook tydlose verse geskryf wat steeds keer op keer mens se asem wegslaan.
In Afrikaans is daar ouer digters soos Arnoldus Pannevis, C. Louis Leipoldt, A.D. Keet, Theo Wassenaar en A.G. Visser wat almal medici was. Hierdie digters, soos die ander hierbo genoem, het egter hulle skryfwerk en hulle beroepslewe apart gehou en dit is te verstane as die poëtiese opvattings van hulle tyd in ag geneem word. In die laat negentiende en die eerste helfte van die twintigste eeu is die poësie oor die algemeen binne die Westerse tradisie en ook in Afrikaans beskou as behorende tot 'n eie domein wat deur bepaalde temas, 'n bepaalde poëtiese werkwyse en woordeskat gekenmerk is. Maar later in die twintigste eeu is al hoe meer tradisionele literêre grense oorskry en ook in die poësie het die wyer blik nie net tegniese eksperimente tot gevolg gehad nie, maar ook 'n baie wyer spektrum van temas.
In die werk van latere Afrikaanse digters wat ook medici was soos Casper Schmidt, Phil du Plessis, Henk Rall en Menno Stenvert word die tematiek van hulle beroep in meerdere of mindere mate gereflekteer, maar die digter wat sy beroepservaring en –kennis as medikus voluit in sy verse ontgin is Gilbert Gibson. Trouens, die terminologie en problematiek van die mediese beroep, die wetenskaplike sowel as die meer menslik aspekte daarvan word eintlik die idiolektiese vingerafdruk van Gibson se oeuvre. In aansluiting hierby kan 'n mens noem dat die Yale University School of Medicine en die University College London Medical School byvoorbeeld in 2010-2011 'n poësiekompetisie vir hulle studente geborg het. Tot hulle verbasing het hulle 160 inskrywings ontvang en die gedigte het meestal gehandel oor mediese onderwerpe soos afasie, mastektomie, en natuurlik lewe en dood. Dat dokters dus ook digters kan wees en dat mediese feite digterlik verwerk kan word, is duidelik.
Die debuutbundel van Hendrik J. Botha sluit eksplisiet by hierdie tradisie aan. Botha is 'n narkotiseur van beroep en die meeste gedigte in Atropos dra tekens van die leef- en beroepwêreld van die digter. Regdeur is die leser bewus daarvan dat die digter homself in grensgebiede bevind, dat hy dikwels met grenservarings te make het. Hiervan is die uiteindelik paar, lewe en dood.
Die bundel is in ongetitelde afdelings ingedeel wat telkens met 'n aanhaling begin om 'n aanduiding te gee van die aard van die afdeling. Afgesien daarvan dat die bundel opgedra word aan die digter se ma en pa word die eerste afdeling ingelei met 'n aanhaling uit Eksodus 20:5: "Ek reken kinders die sondes van hulle vaders toe, selfs tot in die derde en vierde geslag . . ."
Die gedigte in hierdie afdeling gaan dan ook inderdaad oor die verhouding tussen ouers en kinders maar na twee kante toe. Dit is asof die digter die middelste generasie is wat na die een kant steeds met die ouers en veral die moeder besig is, maar aan die anderkant ook uitreik na die volgende generasie. Die eerste gedig in die bundel, "Lotsbestemming", is besonder treffend. Die gedig is gebou rondom drie figure, die dogters van Zeus en Themis, wat volgens die Griekse mitologie die lot van elke mens bepaal. Die metafoor waarmee hulle werksaamheid uitgebeeld word, is dié van spin: Clotho spin die draad (van die lewe), Lachesis bepaal die aard en lengte daarvan, maar dit is die oudste Atropos met haar onverbiddellike en onvermydelike skêr wat besluit hoe en wanneer, en dan die lewensdraad knip.
In die gedig verwys die digter na sy moeder wat na sy geboorte "postpartum-blues" gekry het. Reeds hier is die mediese term postpartum opvallend en hierdie seun besin oor die hoe en waarom van sy moeder se nageboortelike depressie. Dit doen hy egter nie suiwer medies of wetenskaplik nie – hoewel die besinning oor die psigologiese kompleksiteit van geboorteskenk as sodanig reeds dui op die medikus se sensitiwiteit vir die verband tussen fisiese en geestelike ervaring. As digter sluit hy egter aan by die mitologie en gebruik dit as metafoor om die moeder se kommer oor die nuwe jong lewe saam te vat: Hoe sal dit met hierdie kind gaan? Hoe gaan sy lewe daar uitsien en sal hy dit oorleef? Die gedig handel oor die jong moeder se nadenke oor haar kind se lewe, maar dit word ook meer, want hierdie patroon, geboorte, die verloop van 'n lewe en die dood, is die verhaal van elke mens se lewe.
om alles sonder omhaal te beëndig
Die bemoeienis met lewe en dood wat eintlik die deurlopende ondertoon van die bundel is, word hier dus direk aan die orde gestel. Die eenvoudige, direkte en helder segging verhoog die trefkrag van die gedig en maak dit juis meer evokatief.
Die bewustheid van die beperkte duur van lewe kom in die volgende gedigte telkens terug. In "Lazarus" soek die digter die afgestorwene terug in albums, briewe en kaartjies, maar die afwesigheid bly absoluut. Die verlede kom onder meer terug in 'n foto van die spreker en waarskynlik 'n sustertjie wat saam in die sneeu staan. Die gloeiende kindergesigte word dan gekontrasteer met die dooie gesig van die omgevalle sneeuman. In "Opdrag" maak hy 'n afspraak met iemand (dalk 'n seun) om eendag sy as op 'n bepaalde plek te gooi. Die lewe word dus deurlopend gesien soos wat dit deur die onafwendbaarheid van die dood begelei word.
Daar is 'n bewustheid van gesinsverhoudinge en die verbygaande aard daarvan. In "Visvanguitstappie vir pa en seun" word beskryf hoe die pa en seun saam gaan visvang 'n week voor die seun se troue. Die vaderfiguur is die spreker en neem die hele belewenis met groot sensitiwiteit waar: die gesprek, alles in die omgewing en die atmosfeer van lig en water. Van die vader se kant is daar 'n afskeid, maar hy stel die seun ook vry om 'n nuwe fase van die lewe tegemoet te gaan.
Die visvangmetafoor, as metafoor vir die strewe, die behendigheid en die verwondering van die digaktiwiteit, word in die volgende gedig verder geneem as die digter homself onthou as 'n kaalvoetseun wat silwer vissies uit 'n stroom vang.
Hierdie hele afdeling staan in die gees van afskeid, soos ek dit lees, hoofsaaklik van die moeder. Die geel rose wat voor haar dood geplant is, blom welig, maar die geplukte rose verloor al klaar hulle blare, daar word blomme gekoop vir moedersdag al is die moeder reeds twee jaar gelede oorlede. Daarmee saam gaan agtergelate ruimtes, plekke wat verander as die mense daaruit weggegaan het, hetsy deur 'n ander fase van die lewe te betree of deur te sterf.
'n Interessante gedig is "Die waansin het my reeds kom haal" waarin daar verwys word na Alice Miller. Later in die bundel word sy weer opgehaal. Alice Miller was 'n Pools-Joodse psigoloog wat uitgebreid geskryf het oor kindermishandeling en die nagevolge van jeugervarings. Die digter as medikus gebruik hier die verwysingsveld van sy beroep om te besin oor sy eie jeug en sy eie huidige psigologiese situasie wat beïnvloed of selfs bepaal is deur sy jeug.
Die tweede afdeling staan onder die motto "Primum non nocere". Hierdie frase word meestal beskou as 'n deel van die Hippokratiese eed maar is eintlik afkomstig van 'n Britse medikus Thomas Sydenham uit ongeveer 1860. Wat die oorsprong ookal is, is dit 'n aanmaning aan die medikus om in die eerste plek geen skade aan die pasiënt te doen nie. Die gedigte in die afdeling gaan dan ook inderdaad oor die "lot" van pasiënte, mense in fisiese nood en die dokter wat soms kan en moet help of magteloos moet bystaan in ander gevalle. Die diep meelewing van die medikus met sy pasiënte, die inlewing in die omstandighede van die mens wie se lyding hy veronderstel is om te verlig of te verwyder, spreek uit al hierdie gedigte.
Weer eens is die verse eenvoudig en gestroop tot op die been. Die kontras tussen die aangrypende aard van die belewenis vir die pasiënt sowel as vir die medikus en die direktheid en eenvoud van segging in die verse is besonder treffend en poëties gesproke suksesvol.
In "Haarfyn" gaan dit oor 'n doodgebore baba en die dokter wat selfs daarvoor te laat is. Die gedig bied die gebeure aan asof die mitologiese godinne van die noodlot gefnuik is omdat die premature kind sterf voordat hulle oor sy lot kon beslis. "Mastektomie" handel oor die besef dat die vrou sonder borste steeds bemin kan word, maar dit gaan gepaard met die insig van die geliefde dat hy self ook imperfek is.
Die gedigte gebruik telkens 'n ongewone invalshoek en bring uiteenlopende materiaal bymekaar. So word elektriese skokbehandeling vir trauma op 'n ironiese wyse gestel teenoor die vlug voor die kernontploffing by Fukusjima – in die een geval moet die skok red, aan die ander kant bring dit dood. Daar is die ryk vrou wat aandring op 'n spinaal om pyn te ontsnap die dokter mik die inspuiting in die oog van die getattoeërde draak op haar rug. Verder, hoe ironies dat dit sulke mooi liggies is wat in die PET-scan die kankerselle aandui!
Besondere gedigte is "Breindood" en "Oor die kleurgrens", asook "Ternouernood" en "Selfmoord" verderaan in die afdeling, wat gaan oor orgaanskenking. In "Breindood" staan die dokter na die oes van die organe in 'n "makabere" toneel net so reddeloos en ontredderd soos die gestroopte lykie van die kind.
Na afloop van die makabere tafereel
tussen geteëlde mure, net ek en jy,
donker wond en dooie oë,
sonder iemand om tot slot
jou óf my hand vas te hou.
Aan die ander kant red die orgaan van een wat sterf 'n ander en gee 'n nuwe kans op lewe. In hierdie hele afdeling staan lewe en dood bymekaar, naasmekaar, twee kante van dieselfde munt.
Saterdagmiddag kwart voor vier:
tussen Witbank en Pretoria
teen tweehonderd-en-twintig kilometer per uur
bring 'n man vir jou 'n nier.
Dit is vir my interessant dat in hierdie afdeling van die bundel waarin die digter as medikus uit sy lewe put vir die tematiek van die verse, hy juis so sterk as digter voor die leser kom staan. Want die digter sien die ongewone hoek, soek die soberste en direkste woord, toon die alternatiewe kant van die ervaring en orden en rangskik die stof tot gedig met vloei en ritme en die klem op die regte plek. Botha is hier nie die dokter as digter nie, maar die digter as dokter: hy toon die menslike kant van die mediese ervarings, hy openbaar die gevoeligheid van die digter in sy hoedanigheid as medikus. Die mediese onderwerpe en mediese insig word ondergeskik aan die menslike aspekte daarvan en veral aan die digterlike moontlikhede daarin.
Die derde afdeling gaan oor menseverhoudinge en juis die problematiese kante daarvan. Die mens is nie juis 'n liefhebbenswaardige figuur nie maar uit die gebrokenhede is daar wel iets te haal. En hier word stof uit die Suid-Afrikaanse omstandighede ontgin, die onderskeid op grond van kleur, die terroris met die Bybel in sy sak, min goeie nuus, Andries Tatane wat sy dood onder sy eie mense se klippe vind, motorkapings – alles steeds met 'n fyn oog vir die ironiese en onverwagte, die diskrepante en dramatiese aspekte van 'n saak.
In die afdeling wat begin met 'n aanhaling van Pearl S. Buck "…what really broke a heart was taking away its dream…" is daar gedigte oor die liefde. Die onbeskryfbaarheid daarvan, die onsamehangendheid en onvoorspelbaarheid sowel as die onverklaarbaarheid daarvan. Waar die liefde onbereikbaar is, maar tog gebeur, so maak die laaste afdeling die stelling dat die dood die uiteinde van alles is. So word 'n sirkel as 't ware in die bundel voltooi, van die begin van lewe tot die afsluiting daarvan.
"Leef jy lank genoeg,
raak jy aan alles gewoond,
ook aan die dood."
Hierdie afdeling vertel van die dood van 'n vriend wie se naam ook genoem word. Daar word beskryf hoe die bewuswording van die siekte so onverwags kom, hoe die aanvaarding groei, hoe die digter die siekte probeer verlig, maar dit ook self moet verwerk. Daar word van die digter 'n belofte geëis, waarskynlik om in te gryp as die siekte sy vriend te veel aftakel en hom van sy menswaardigheid ontneem, maar as hy uiteindelik inderhaas ontbied word, is dit nie nodig nie:
Ek het gegroet.
Jy, gewoon net ophou asemhaal.
Die bundel sluit af met 'n mooi gedig waarin die tematiek van die mediese beroep en die digterskap weer eens vervleg word. Die dokter-digter het Hippokrates as bootsman oor die Styx maar die ou man praat met die digter as dokter:
Doen eers aan niemand leed.
Spaar dan jou woorde vir die gode,
Soos vir hierdie verse sonder klank.
Hierdie debuutbundel bevat 'n aantal werklik onthoubare en merkwaardige verse. Die eerste twee afdelings en die laaste is sterker as die res, maar die tekens van 'n natuurlike digterlike aanleg en aanvoeling is regdeur merkbaar. Dit is veral die sobere en onopgesmukte aard van die verse en die skerp oog vir digterlike moontlikhede wat die leser bybly. Vanweë die algemeen menslike aspekte van die tematiek in veral die eerste twee afdelings, sal die gedigte lesers weldeeglik aanspreek en bybly. Dit is 'n bundel wat die potensiaal van die digter vertoon en mens hoop dat daar nog baie verse voor hierdie digter sal kom aantree.
Potchefstroom / 2015
Tags: Heilna du Plooy resensies, Resensie Atropos Hendrik Botha
Resensie: Die stilte opgeskort (Heilna du Plooy)
(ISBN 978-1-4853-0130-1 [gedrukte boek]; ISBN 978-1-4853-0131-8 [e-boek]; R150.00; Sagteband, 128 pp; Protea Boekhuis, 2014)
Die titel van hierdie derde digbundel deur Heilna du Plooy is gehaal uit die voorlaaste reël van die slotgedig daarin. Wat uit die opskorting van die swye volg, luidens die daaropvolgende slotreël, (moet) getuig "van somergroei wat in die winter vrugte word".
Inderdaad word digkuns gebied wat van belesenheid en ervaring, volgehoue intellektuele diepgang en verfynde sensitiwiteit getuig. Dit was ook die geval met Du Plooy se vorige twee bundels, Die donker is nooit leeg nie (1997) en In die landskap ingelyf (2003).
Uiteindes en aflope, dikwels na die verlieskant toe, is in talle gedigte in hierdie jongste bundel ter sprake, of word geïmpliseer: pogings om identiteite of drome tot duursaamheid te verwesenlik ('n kerk, 'n universiteit, 'n volk, 'n land, 'n huis, 'n gesin); politieke of artistieke beheer; selfhandhawing; "die pornografie van oordaad", soos een van die gedigreekse uit die bundel heet; die lewe self. Daar word egter ook uitweë, bevrydings- en nuwe groeimoontlikhede vermoed en verwoord. In meer as een gedig word motiewe soos lug, lig, wind, oopte en reis in verband met laasgenoemde moontlikhede gebring; ook stroping tot eenvoud toe. Die voorkeur daarvoor is uitgesproke, naamlik as alternatief vir die gebondene, omstredene en verstarrende wat in motiewe soos grond, besit, plek, (toegewese) identiteit, selfs huis en kamer vergestalting vind. Aan die slot van die gedig "Identiteit" kom dit selfs voor of die vryheidsdrang die vorm van strewing verby hierdie lewe aanneem:
Sy staan voor die venster. Binne die ruit
bly worstel 'n klein vaal mot wanhopig
gevang in die kantgordyn. Sy duik
deur die glas na 'n streek sonder lyne.
Saam met bont vlinders wil sy
roekeloos stoei tussen rose:
op 'n teug wind, in 'n flits son
uiteindelik lustig omkom.
'n Hiernamaalse aankoms in die hemel word in "Belydenis ná die maal" te berde gebring – op verfrissend lugtige wyse.
Meer as een maal in die bundel, byvoorbeeld in "Aanwesige afwesigheid / Afwesige aanwesigheid" en die drieluik "Grond en lug", dien die boom as beeld van die ervaarde menslike kondisie: dat ons wel gebonde is aan die "swaar verhale / van grond en bloed", maar wesenlik (en gedyend) geneig is tot "die grensloos omhelsende insluitende / en liefkosende streke van wind en van lug" (aanhalings uit laasgenoemde drieluik).
Soos die openingsgedig voorspel, word die spanning tussen behoudende of bewarende strewes enersyds en eroderende of vernietigende kragte andersyds dus dwarsdeur die bundel in balans gehou:
Dikwels word die teenstrewendheid van sulke kragte binne indiwiduele gedigte uitgespeel. Voorbeelde vind 'n mens in die verse vanaf bladsy 48 tot bladsy 60, wat blykens die inhoudsopgawe 'n bundelafdeling of gedigtegroep vorm: ambisie versus ontluistering in "Santjie se droom"; die prekêrheid van lewensbeheer in "Leerskool"; verbeelding se verweer teenoor vrees se weerloosstelling in "Die donker binne en die donker buite"; verwondering versus beheerafdwinging in "Nanagvers"; die "besit" van 'n kind wat vanweë die volwassewordingsproses onafwendbaar op sy beuring "weg van die huis" moet uitloop ("Droomballade"); die afstomping wat die eksesse van ons tyd teweegbring versus die helende, heilsame effekte van 'n lewe van eenvoud en aardsheid (die reeks "Die pornografie van oordaad").
Ander kere staan gedigte met min of meer teenstellende strekkings langs mekaar in die bundel, byvoorbeeld "Dag" teenoor "Nag", "Segetog I" teenoor "Segetog II", "Millennium I" teenoor "Millennium II", "Gemerk" teenoor "Gesigloos" en "Lemoene I" teenoor "Lemoene II".
Die aangehaalde "Ewewig" hierbo, 'n Italiaanse sonnet waarvan veral die sestet in belangrike mate afwyk van die bekende konvensies betreffende ritmiese reëlmaat en rympatroonvorming, is illustratief van hoe die spanning tussen vastighede en vryhede ook vormlik beslag kry dwarsdeur die bundel. 'n Handvol (doelbewus onvolmaakte) sonnette kom byvoorbeeld voor. Daar ís gedigte waarin vers- en strofebou en eindrympatrone reëlmatig gehou word; daar kom egter veel meer voor waarin die reëlmaat deurbreek word, en toevallige eindryme en halfryme eerder opduik. Enkele verse ("Vervreemding", "Dodelike uitsig", "Die prooi") neem plek-plek die aanskoulike effekte van konkrete gedigte aan.
Besonders aangaande die bundelopbou is dat die inhoudsopgawe, agterin die boek geplaas, via kleiner en groter spasiërings tussen die gelyste gedigtitels aandui dat die gedigte as behorende tot bepaalde groeperings, oftewel ongenommerde én (oorwegend) ongetitelde bundelafdelings, gesien kan of moet word – maar dat in die bundel self geen tekens gegee word, deur middel van blanko bladsye of andersins, van waar een groepering eindig of waar 'n volgende begin nie. Tematiese eenheid binne veelheid word sodoende gesinjaleer.
Drie poëtikale gedigte open die bundel, met die aankondiging van die tematiek wat die bundel sal oorheers: die (soeke na) ewewig tussen uiteenlopende kragte in die lewe en die kuns, en die voortreflikheid van eenvoud in die proses. Daarna volg 'n tiental gedigte waarin die reisgegewe en die spannings tussen vervreemding en tuiskoms (met toespelings op die Suid-Afrikaanse bedeling) voorop staan, en waarby die kom tot woorde ná stilte ingereken moet word.
Die vermelde "Segetog"-tweeluik dien as oorgangsgroepering tot gedigte waarin die wellus én die (self-)ontluistering van magsug en geweld sentraal staan as tematiek. Een van die twee bundelafdelings wat wel 'n titel het, naamlik "Die jag", volg hierop. Laasgenoemde behels 'n reeks gedigte wat, luidens die afdeling-subtitel, in "[g]esprek" tree "met die beeldereeks The hunt van Maureen Quin". Die natuurlikheid van jag in die aardse ekologiese sisteem word uitgebeeld as groeiend tot 'n eksistensiële krisis by die mens, aangesien "die grens tussen noodsaak / en wil steeds meer gering" word. Die geweldpleging raak selfs tot "spel vervolmaak", en gerig teen die eie spesie. "[O]nherbergsaamheid" en, daarop volgend, (mede-)lye, berou en verslaentheid is die noodwendige gevolge. Die "toegif" van selfopoffering, versinnebeeld in 'n Christus-agtige figuur, word as moontlike uitkoms uit die dilemma gesuggereer in die slotgedig ("Pathos"). Dis 'n boeiende reeks gedigte. Slegs die slotvers funksioneer as beskrywende beeldgedig; in die res word interpretatief vryer omgegaan met die gegewe van die beeldhouwerke waarop hulle gebaseer is.
Die eweneens vermelde tweeluik "Millennium I & II", waarin die "troebel droesem" van die geskiedenis gejukstaponeer staan met die "vonke van aanvang" in 'n indiwiduele lewe, is die brugafdeling wat lei na die reeds bespreekte afdeling gedigte waarin telkens teenstrewende kragte vertolk staan. Identiteit, en die be- en omstredenheid daarvan in veral die Suid-Afrikaanse verband, is die gedeelde tematiese gegewe van die afdeling van sewe gedigte wat met "Gemerk" begin en met "Identiteit" sluit. In laasgenoemde gedig is dit meer spesifiek die vroulike identiteit wat onder die loep kom, maar sonder om haar as slagofferfiguur te teken, soos ook in Du Plooy se vorige bundels die geval was.
"Ouhoutfluit" is 'n alleenstaande gedig wat die sorgsame kultuurarbeid van mense, waaruit die skone en metafisiese kan voortkom, verwoord. Dit word opgevolg deur 'n enkelgedig en 'n gedigreeks wat huldigings of gedenkings bevat van afgestorwe of siek geliefdes (die literator-vriendin Elize Botha, ouers en skoonouers). Hoewel nie as sodanig in die bundel self aangedui nie, staan dié lykdig-agtige verse in die inhoudsopgawe onder die titel "Twee elegiese verse" gegroepeer.
Die alleenstaande "Aangaande die naam van die roos" is 'n viering van taal, spesifiek ook van Afrikaans, as medium tot belewing van die skeppingsdinge – al sou verskynsels soos die "witpapierbaskanniedood", "purperwinde", "varkensknol en duinetee" self vergaan. Die bundel eindig met die voorheen genoemde "Lemoene"-tweeluik; daarin word die deugde van eenvoud en aardsheid bevestig.
Du Plooy se verse maak, al sedert haar debuut, 'n indruk van sterk intellektuele beheer, maar met (ver-)beeldingskrag vermeng. Onthoubare formulerings wat meermaals aforisties aandoen, is een resultaat. Vergelyk: "in die leegtes setel verweer / en vryheid delikaat onder beheer"; "Elke tuiste teister sy bewoners, / wys hulle onherbergsaam af"; "Ná die oorlog word die tafel vir die vredesmaal / altyd weer met skerpgemaakte eetgerei gedek"; ensovoorts. Net soms gee die intellektuele inslag myns insiens aanleiding daartoe dat redenering suggestie begin verdring, soos in die "Segetog"-tweeluik en in die "Die jag"- en "Die pornografie van oordaad"-reekse.
'n Teenwig vir laasgenoemde is die sintuiglike, veral visuele elemente wat in verreweg die meerderheid gedigte die botoon voer in die argumentvergestaltings. Du Plooy is ook aktief as skilder, en verwysings na die skildersaktiwiteit en die skildersvisie val meermaals op in die gedigte, soos ook in haar vorige bundels.
Die Frederike Stokhuyzen-kunswerk wat die voor- en agterplat van Die stilte opgeskort versier, naamlik van voëls opwaarts vliegend deur die rame wat deur kaal boomtakke op die voorgrond gesuggereer word, is reeds tekenend hiervan. Spirituele vryheid te midde van aardse beperkings word gesuggereer. Die titel van die Stokhuyzen-skildery, "Sacred Ibis", verwysend na die voëlsoort ter sprake, is bykomend suggestief in hierdie verband.
'n Mooi bundel!
Tags: Die stilte opgeskort Heilna du Plooy, Heilna du Plooy resensies, resensies deur Bernard Odendaal
Resensie: Bleek Planeet (Dolf van Niekerk)
Bleek Planeet – Dolf van Niekerk (Protea Boekhuis. PRYS: R140; ISBN: 978-1-86919-921-0, Sagteband; 60pp)
Hoewel Dolf van Niekerk waarskynlik meer bekend is as romanskrywer, is Bleek planeet sy vyfde digbundel. Trouens, die jongste drie publikasies van hierdie skrywer wat reeds as Sestiger bekendheid verwerf het, is aldrie digbundels. Dolf van Niekerk is dus een van daardie besondere groep skrywers in Afrikaans wat 'n hele lewe lank skryf: hy het oor nie minder nie as 55 jaar produktief gebly, dit wil sê, sedert die publikasie van Gannavlei in 1958.
Van Niekerk is 'n sensitiewe en fynsinnige skrywer, gevoelig vir stemmings en ingestel op die emosionele en psigologiese ervarings van die mens. Hierdie eienskappe kom weer na vore in Bleek Planeet, waarin daar onder meer gefokus word op die stand van die aarde waarop ons woon, maar dan vanuit 'n empatieke belewenis van die planeet se dilemma.
Die bundel open met 'n aanhaling van 'n uitspraak van Václav Havel:
Without a global revolution in the sphere of human consciousness , nothing will change for the better in die sphere of our being as humans, and the catastrophe towards which the world is headed – be it ecological, social, demographic or a general breakdown of civilization – will be unavoidable.
In die eerste gedig word die aarde dan ook inderdaad beskryf as 'n "museumstuk in die ruim" (p.11). Die herfstoneel waarin die geel herfsblare val in 'n "najaarsbieg", lei die gedagtes na die wyer toneel waarin die blare wegdwarrel in die wind oor "oorverhitte landskappe", waarin woude "verskrompel" onder suurreën en hierdie "seisoen van stilte" wys heen na die verslegtende stand van die aarde. In die volgende gedig word die gedagte verder gevoer en gesuggereer dat al die "berade met akronieme en Kioto" nie die ramp sal kan afweer nie. Hierdie gedagtegang word in pragtige metaforiese taal beskryf – "Antarktika word misrook/ in die ingewande/ van verspuwende berge" (p. 12) – wat 'n besondere aanvoeling vir die poëtiese verwoording van stellings met selfs 'n wetenskaplike en logiese onderbou vertoon.
Die lamentasie oor die teloorgang van die aarde en die versugting na 'n nuwe begin word uitgewerk in 'n klein siklus van drie gedigte "Nuwe seisoen" (p. 13-15). Die drie gedigte begin telkens met die eerste reël van die eerste drie strofes van Dylan Thomas se gedig "The force that through the green fuse drives the flower…". Die eerste gedig gaan dan oor 'n verwarring van seisoene en hoe alles uiteindelik terugkeer tot "alge en swamme " soos aan die begin. Die tweede gedig onder die motto "The force that drives the water through the rocks…" handel oor waterryke plekke wat droog geword het en droë streke wat versuip in te veel water. Die laaste gedig onder die motto "The hand the whirls the water in the pool…" verwoord die versugting na 'n wonderwerk om die aarde te herstel:
Ander hande beroer
die hart van die planeet
en oë loer tersluiks in die ruim
na ander woonplek as hy
uiteindelik voos en seer
nie vraag en aanbod
kan balanseer.
Dit is vir my interessant hoe hierdie motief van die behoefte aan 'n nuwe begin telkens in die onlangse Afrikaanse literatuur opduik. Horrelpoot van Eben Venter eindig met 'n beskrywing van 'n leë landskap waaruit die mens verdwyn het. In Daniel Hugo se jongste bundel (Hanekraai) kom dieselfde gedagte voor in verskeie gedigte maar eksplisiet in die gedig "Weg" waar die vernietiging van die aarde deur die mens se vernielingsdrif lei tot 'n nuwe leegheid met waterpoele waarin niks weerspieël word nie. Dieselfde behoefte aan 'n nuwe begin kan ingelees word in die slot van Alexander Strachan se Dwaalpoort en so kan daar sekerlik meer voorbeelde gevind word in die kontemporêre Afrikaanse literatuur maar ook in die wêreldliteratuur. Die vernietiging van die aarde se hulpbronne deur die mens se sug na ontwikkeling en ekonomiese en politieke heerskappy en mag in welke vorm ookal, lei klaarblyklik tot 'n byna apokaliptiese behoefte aan vernuwing wat in hierdie tekste na vore kom. Hierdie verskynsel vra eintlik om meer deeglike navorsing.
Wat Van Niekerk se hantering van hierdie tematiek kenmerk, is die liriese verwoording daarvan en ook die religieuse perspektief. Die sterrewag by Sutherland word so beskryf (p. 19):
met spieël en lens en rekenaar
die melkweg buig
tot wiggelstok
die helder donker in
soek na die oog van God
Verskillende fasette van dieselfde tematiek word ontgin in gedigte soos "El niño" (p. 16), "Garob" (p. 24). "Oikonomos" (p. 28) en "Osoon" (p.30). Hierdie gedeelte van die bundel sluit af met 'n reeks gedigte, die lament van die hoofman See-at-hl oor die verlies aan sy bekende stuk aarde nadat hy deur die Amerikaanse president in 1854 aangesê is om sy mense in 'n reservaat te hervestig. See-at-hl was 'n Christen en hy verwyt die Amerikaner in terme van hulle gedeelde geloof as hy die stelling maak dat onnatuurlike ingryping van magtiges die natuurlike balanse versteur en daarin setel die dood (p. 40):
sal eendag in my lyf kom staan –
is nie van my nie, maar ek is van sy stof.
Hy eindig die lament met die aanklag:
Groot witte, Hy maak los en Hy maak vas,
Hy vra jou na die edelhout
en soek die arend en die hagedas.
Groot Witte, kan jy Hom hoor?
Dood is die aarde en dood is jou oor.
Hoewel die bundel nie in definitiewe afdelings ingedeel is nie, word groepe gedigte wel telkens deur 'n wit bladsy geskei. Die laaste twee dele van die bundel bevat meer eksplisiet religieuse gedigte wat sterk meditatief en besinnend van aard is. Veral die gedigte wat werk met die metaforiek van gebrandskilderde glas is baie mooi. Die kleurrykheid van hierdie vensters , die "vensters in die brein" laat die digter anders sien (p. 45):
In puntige skakerings
van blou en rooi
die buitelyne van 'n stralekrans
of doringkroon.
Beeld en musiek en mistieke aanvoeling word in hierdie gedigte vervleg sonder om swewend te raak. Die digter verwonder hom oor hoe daar in die "Missa solemnis" (p. 50) die "note met grense op papier/ deur instrument en stem perkloos/ na die brein en hart en elke vesel/ transformeer". Die laaste aantal gedigte is ook uiters sensitiewe en liriese verse oor aspekte van menslikheid; hoe die wit skoelapper wat in hom vasvlieg die digter bewus maak van die saambestaan van blydskap en verdriet, van "groei en blom en sterf" (p. 53). Die gedig "Mastos" handel oor die vroeggestorwe moeder, 'n figuur wat telkens in Van Niekerk se oeuvre terugkeer, en die "onwetende groet" van die kind wat agterbly. Mastos is die Griekse woord vir die vroulike bors en die woord dui dan ook onder meer 'n antieke Griekse drinkbeker in die vorm van 'n vroulike bors aan. In die gedig wat die kernbeeld van moederlikheid as titel neem, is die gedagte van die kind wat "skop na lig en vryheid" maar nie weet "van bande verlange en die pyn van afskeid" in die onwetende groet nie, hier so ontroerend soos elders in Van Niekerk se sketse en in die gedigte in Nag op 'n kaal plein (2006) .
Hierdie bundel bevat pragtige gedigte en stem mens tot nadenke, maar altyd steeds in poëtiese vorm. Van Niekerk se poësie is beleë en ryp en lê soos ou wyn sag op die oor en die oog en die tong.
Tags: Dolf van Niekerk Bleek Planeet resensie, Heilna du Plooy resensies
Posted in Resensies | Comments Off on Resensie: Bleek Planeet (Dolf van Niekerk)
Resensie: Ingeboek (Karen Kuhn)
Gedigte lei tot 'n wêreld sonder slot : Ingeboek – Karen Kuhn (2012), Kaapstad: Griffel
Ingeboek is Karen Kuhn se debuutbundel. Op die buiteblad van die bundel verskyn daar op die voorkant 'n vorm wat gedeeltelik ingevul is. Die skrywer se naam staan in gewone handskrif geskryf en by ID Nommer staan daar INGEBOEK, die titel van die bundel asof dit met 'n stempel afgedruk is. Die ander kategorieë in die vraelys of vorm dui onder meer op mediese sake deurdat "Mediese fonds", en "Medikasie" gevra word, maar daar is ook algemene kategorieë soos "Kwalifikasies", "Paspoortnommer", "Gewig " en "Bagasie". By die kategorie van "Beroep" is "Beroep" doodgetrek en daar staan:
want dit is waar
ek gewoon
stil kan bly wees
Dit blyk dus dat die die skrywer sigself sien as iemand wat ingeboek is in die skryfbedryf. Daar word ook reeds hier op die buiteblad 'n verband gelê tussen skryf en 'n siektetoestand, maar hierdie toestand is die beroep waarin die skrywer "stil kan bly wees" wat onmiddellik die siektetoestand kwalifiseer. Die digter is "ingeboek" in 'n kliniek, sy het haarself "gesertifiseer" maar daar is wel 'n weg uit die siektetoestand.
Die oorgelewerdheid aan die taal, woorde en die bedryf van skryf is 'n gedagte wat versterk word deur die motto uit die werk van C.G. Jung naamlik "Words are animals, alive with a will of their own".
Die bundel word gestruktureer deur 'n reeks vierreëllige verse wat telkens sonder titel op 'n linkerkantste bladsy afgedruk staan en die gedigte wat direk daarna volg, saambind tot by die volgende soortgelyke kort vers. Hierdie verse het almal dieselfde struktuur en in elkeen kom die reël "Kom boek hier in" voor, maar dit is telkens gerig aan iemand met 'n bepaalde soort gekweldheid. Die eerste vers lui:
Met jou, wat onrustig jaag
om net tydelik te ontsnap, is ek.
Kom boek hier in
hier is geen kettings nie. (p. 4)
Daarna volg 'n uitnodiging aan onder meer diegene wat "wat nie op die voorblad van 'n glanstydskrif pryk nie" (p. 12), "wie se verwagting altyd op 'n miskraam van illusie uitloop" (p. 28), 'wat skaamkry voor God" (p. 38) tot by die slotvers : "Kom boek/ Self in/ sonder slot…" (p. 53). Hierdie verse wat as belangrike merkers aangebied word, beeld 'n tweeledigheid uit deurdat gekweldheid sowel as die bevryding (al is dit net tydelik) wat in woorde opgesluit lê, aan die orde gestel word.
In die gedigte self kom dieselfde twee pole voor. In die eerste gedig word die digter beskryf as iemand wat in die senuweekliniek DENMAR opgeneem is, maar wat ook daaruit ontsnap. Deur die metafoorgebruik wat weeerskante toe werk, word die siektebelewenis in 'n meer of minder realistiese sin en die metaforiese suggestie dat skryf soos 'n geestelike aantasting is met mekaar in verband gebring: skryf en siekwees is tegelykertyd waaroor dit gaan. Maar hierdie metaforiek hou ook in die twee pole van siekwees en gesondword, gevangenskap (in 'n kliniek of siektetoestand sowel as in die woordwêreld) en ontsnapping (uit die hospitaal en uit die werklikheid in die taal in). Soos die buiteblad se inskripsie suggereer, is dit wanneer die digter alleen is wat sy stil en bly is met die woorde, maar daar is wel in al die gedigte in hierdie eerste afdeling verwysings na psigiese ongesteldheid en terapie. Daar is "die terapiesessie", die kliniek waaruit daar op "parool" gegaan word, verwysings na ongesonde honger en dors, na verslawing en ontvlugting. Die laaste gedig sluit af met die reëls: "Totdat … ek aan myself/ die bitter pil van woorde:/ Face it voorskryf". Die onderliggende verhaal van die verse gaan dus oor siekwees, behandeling, ontvlugting en uiteindelike opneem van eie verantwoordelikheid, maar die proses is onlosmaaklik verbonde aan die skryfhandeling. Skryf, woorde en gedigte is deel van die diagnose en die terapie, en die prosesse word sowel fisies as skryfmatig voltrek.
In 'n afdeling waarvan die inleidende vers verwys na die een "wat al die een oproep gekry/ het om dood aan te kondig" is daar verskeie gedigte oor 'n ouma, aan wie die bundel trouens ook opgedra is. In hierdie vers staan "hier praat die dooies ons lewend" waarin in die omgekeerde verhouding die lewendes se lewe in terme van woorde van die dooies betekenis kry. In hierdie gedigte is daar herhaaldelike verwysings na godsdiens, wat enersyds met die herinnering en erfenis van die ouma verband hou, maar ook vir die digter self betekenisvol is en word. Trouens regdeur die bundel kom daar subtiele verwysings na God voor en wel op 'n natuurlik geïntegreerde wyse asof dit deel van die natuurlike verwysingsraamwerk van die digter is (veral in die groep gedigte vanaf p. 38).
Die bundel gaan oor ontnugtering, oor die kind wat haar ma se aftakeling gadeslaan, die jong vrou wat haar ouma aan die dood afstaan en wat in die liefde ontnugter word. Al hierdie dinge is vir die digter soos beperkinge en grense wat opgehef kan word in woorde en gedigte. Sy oordeel nie, want sy was self daar: "Met jou, wat skaamkry voor God/ oor al jou boosheid, is ek." In die wêreld van die woorde en gedigte is daar "geen kettings" nie, "geen skaal" nie, "geen "doeane" en geen "hofsaal" nie. Dit is die wêreld van taal en letterkunde wat aan die digter ontvlugting en troos bied. In 'n vers wat intertekstueel die werk van ander Afrikaanse skrywers soos Van Wyk Louw, Cussons en W.E.G. Louw oproep staan:
Lees is die plektrum
waarmee ek verse
se alleenspraak pluk.
Kniel net stil in ekstase
voor die asems
van my taal.
Dit is asof deur die bundel 'n verhaal vertel word, naamlik dat die taal en die gedig kan óóp maak, dat dit lei tot 'n wêreld wat sonder slot is. Dit behels ook, soos uit verskeie gedigte blyk, dat die digter kan lees en verryk word uit alle tale en plekke. Daar kom dus herstel en in die genesingsproses speel die poësie, die eie werk en die werk van ander, 'n belangrike rol.
Die gedigte is eenvoudig en direk geskryf en wen daardeur aan oortuiging en aantreklikheid. In geheel beskou, is die verse egter taamlik enkellynig terwyl die metaforiek ook nogal voorspelbaar is. Dit is duidelik dat die bundel gedra word deur 'n eie interne ontwikkeling wat hoofsaaklik tematies van aard is: selfondersoek, soek na nuwe weë van dink en lewe in die soeke na genesing en transformasie. Maar die direktheid en helderheid van segging, die onopgesmuktheid en pretensieloosheid is wel 'n groot bate waarop die digter verder kan voortbou en ontwikkel.