Versindaba André P Brink Archives : Versindaba
Posts Tagged 'André P Brink'
Alwyn Roux. 'n Geskiedenis van literatuurwetenskap in Afrikaans
Bestaan daar 'n geskiedenis van literatuurwetenskap in Afrikaans? Tans is ek besig met die opstel van 'n kurrikulum vir 'n voorgraadse kursus in literatuurwetenskap in Afrikaans. As deel van die taak, lees ek die eerste hoofstuk van Terry Eagleton se Literary Theory: An Introduction (1996 [1983]), getiteld "The Rise of English", sowel as die eerste hoofstuk van Peter Barry se Beginning Theory: An Introduction to Literary and Cultural Theory (2009 [1992]), getiteld "Theory before 'theory' – liberal humanism".
Hierdie inleidende hoofstukke se fokusse is albei op die opkoms van literatuurwetenskap in die Engelse literatuur, 'n studieveld wat sover ek weet totaal ontbreek in die bestudering van Afrikaanse letterkunde. Barry (2009:11-15) kyk byvoorbeeld na "The history of English studies" deur aanvanklik in sy hoofstuk vrae te vra wat mens moet laat dink aan hoe die bestudering van Engels aanvanklik daar uitgesien het. Vrae sluit in:
"1. When do you think English was first taught as a degree subject in England?: was it 1428, 1528,1628, 1728, 1828, or 1928?
2. At which institution was English first taught as a degree subject in England?: was it Oxford University, Cambridge University, London University, Southampton University, or none of these?
6. In the early twentieth century women could take degree courses in England, but were not allowed to receive degrees. True or false?"
Ek wonder juis of iemand al gepoog het om soortgelyke vrae oor Afrikaans as vakgebied te beantwoord. Dit is algemene kennis dat D.F. Malherbe die eerste professor in Afrikaans was, maar hoe en wanneer het Afrikaans as 'n vakgebied ontwikkel? Watter literators se werk sou mens kon gebruik ter illustrasie van die wyse waarop Afrikaanse letterkunde doseer is alvorens die opkoms van "literêre teorie"? Ek vermoed N.P. van Wyk Louw se versamelde prosa en A.P. Grové se studies oor die tegnieke van poësie is belangrike voorbeelde hiervan. Dan sal 'n mens ook moet gaan kyk na die opkoms van literêre teorie in Suid-Afrika. Wanneer het literêre teorie hoogty gevier in Afrikaans? T.T. Cloete is beslis een van die sentrale rolspelers in die vestiging van literatuurwetenskap in Afrikaans, maar hoe verloop die geskiedenis? Mens sou ook kon gaan kyk na die opkoms van literatuurwetenskap-departemente aan Suid-Afrikaanse universiteite en die literatuurwetenskap-kurrikula vergelyk met dié van Afrikaanse letterkunde en taalkunde. Mens sou natuurlik ook kon gaan kyk na talle ander akademici se werk in literatuurwetenskap, byvoorbeeld Cloete, Botha en Malan se Gids by die Literatuurstudie (1985), Heilna du Plooy se Verhaalteorie in die twintigste eeu (1985), André P. Brink se Vertelkunde: 'n Inleiding tot die lees van verhalende tekste (1987), Joan Hambidge se Postmodernisme (1995), Marisa Keuris se Die dramateks (1996) en Chris van der Merwe en Hein Viljoen se Alkant Olifant (1998). (Ek het so pas ook Joan Hambidge se lemma oor literatuurwetenskap op Literêre terme en teorieë se webblad afgekom, wat 'n sinvolle plek is om verskillende skole binnekant die literatuurwetenskap te bespied, asook om die vraag na wat die literatuurwetenskap nou eintlik is te beantwoord.)
Mens sal ook moet gaan kyk na die totstanding van Tydskrif vir Literatuurwetenskap en die oprigting van die Suid-Afrikaanse Vereniging vir Algemene Literatuurwetenskap (SAVAL), wat nou as die Letterkundeassosiasie van Suid-Afrika (LASA) bekendstaan. Dalk kan onderhoude met belanghebbendes soos Marianne de Jong en Andries Oliphant gevoer word om die prentjie vollediger in te kleur.
Dan sit mens ook met die gegewe dat meeste literatuurwetenskap-departmente na afloop van die nuwe bedeling saamgesmelt het met verskillende taaldepartemente aan Suid-Afrikaanse universiteite. Lateraan ook met die wegval van Afrikaanse departemente by talle Suid-Afrikaanse universiteite. Vandag weer met die privatisering van Afrikaanse universiteite. Is laasgenoemde 'n etiese uitkoms vir die oorlewing en oorlewering van Afrikaanse literatuurstudies en/of literatuurwetenskap in Afrikaans?
Vandag is daar ook baie nuwe tendense deel van literatuurwetenskap, wat reeds op vernuftige wyses geïntegreer is in die Afrikaanse letterkunde, byvoorbeeld Susan Smith en Susan Meyer se (onderskeie) artikels oor nuwe materialisme en die objek-geörienteerde ontologie en Etienne van Heerden se roman Die biblioteek aan die einde van die wêreld (2019), wat as 'n gids gelees kan word by gesprekke oor dekolonisasie.
Dit is nodig om bestek te neem oor die verlede, hede en toekoms van literatuurwetenskap in Afrikaans, hoe dié veld vergelyk met dié van Afrikaanse letterkunde en taalkunde, en hoe ons vandag by literatuurwetenskap in Afrikaans kan baat vind, indien enigsins.
Tags: Afrikaans, Afrikaanse letterkunde, André P Brink, AP Grové, Heilna du Plooy, Hein Viljoen, Joan Hambidge, Literatuurwetenskap, NP van Wyk Louw, TT Cloete
Posted in Blogs, Uncategorized | 6 Kommentare »
Ampie Coetzee. Seks is 'n Gebed
Seks is 'n Gebed
(Hierdie teks is 'n verwerking van gesprekke wat plaasgevind het met die verskyning van André P. Brink en Ingrid Jonker se liefdesbriewe, Vlam in die Sneeu, en ook met die bekendstelling van Anton Brink se kunsuitstalling, waar die verhouding tussen hom en sy pa pynlike herinneringe gebring het. Die gesprekke het plaasgevind in die galery van die Breytenbach Sentrum in Wellington, op 19 Maart. )
Die uitspraak van André wat ek as inleiding wil gebruik, kom uit 'n artikel van hom wat in 1964 (Standpunte 18.2) verskyn het: 'Oor seks en religie'. Ek haal aan :
'Die geslagsdaad is die seksuele ekwivalent van gebed … die belydenis van sonde, en die afstroop van die klere is, repektiewelik, die onontbeerlike vanselfsprekende voorwaarde vir die religieuse en die seksuele moment: elk is 'n daad van blootstelling vir en voor die Ander, 'n daad van weerloos-maak in volstrekte eerlikheid …' (Contrary, 2013, 149)
Die rol van die vrouefiguur as sleutelfiguur word dan spesifiek uitgespel:
'Die vrou bring geboorte; daarna bring sy val; uiteindelik bring sy die moontlikheid van wederopstanding. Religie en seks is hier ongedifferensieer'(150)
Willie Burger haal soortgelyke woorde van André aan: ' …seks is vir hom " 'n soort Mis-hou waarin die transsubstansiasie volkome is" en hy vra of seks miskien die 'ongelowiges' se 'suiwerste religie ' kan wees (Vlam in die Sneeu, 2015, 11).
André se eerste roman waarin die seksuele oomblikke geromantiseerd figureer is Lobola vir die Lewe (1963, 89). Die verwoording van die seksuele is die vervulling van die liefdesdaad – en hier word die Bybelse betrek:
Ek haal aan : ' … hoe mooi is jy , my roos van Saron, my beminde, en my hande reis teen jou sagte heuwels op, en af weer na die dale, beminde, o vannag, o vannag sal alle menslik eeue deur ons stroom
die bronstige Lilith wat met haar seun verkeer,
en Adam en Eva,
Simson wat hom lomerig aanvly teen die listige Delila,
en Dawid teen die skone Batseba,
en Salomo teen sy lelie-van-die-dale …' (89)
En dan later, nou buite Bybelse verband : 'Kom, sê sy teen sy wang, Kom nou.
Hy voel hom diep ingly in warmte en sagtheid en genade terug in 'n voorwêreldlike bestaan in lou diep water, beskermend, soos 'n poel waar hy in afduik, diep, ver, teug na alle wondere en waar alles moontlik is en alles vriendelik en alles goed, so goed, so goed; en sy met soet gelukkige oë onder hom, met vuurlig en stilte …' (90).
Hoe sou die Calvinistiese, die gelowiges, hierop reageer het – as skokkend en verbiedbaar? Die Wet op Publikasies het gekom. Dit was aan die begin van die Sestigerjare. En vir hierdie prosabegin, moet ons vir André dankbaar wees, alhoewel hy soms pretensieus was.
Byvoorbeeld: daar is in Lobola ook ander verbintenisse met die religieuse, wat taamlik eksplisiet is, nl. Die Katolieke Stasies van die Kruis. Dan ook 'n soektog na selfontdekking (wat 'n deurlopende tema in André se werk is). Dit sal seker verhelderend wees om die inhoud van hierdie 14 stasies na te gaan; maar dit sal beteken dat ooreenkomstes met Jesus se Via Dolorosa gesoek moet word in elke hoofstuk .
Die boeke wat deur André geskryf is in die begin van die sestigerjare waar seks en religie tot 'n mate saamgaan (alhoewel die religie minder as die seksuele is), is dan Lobola vir die lewe ; Die Ambassadeur, ook in 1963; die liefdesbriewe van André Brink en Ingrid Jonker vanaf 1963-1965. Vlam in die Sneeu, onder redaksie van Francis Galloway. Dis uitgegee in 2015. Dan ook Orgie in 1965. Dis belangrik om te besef dat die briewe nie fiksie is nie, maar dat daar deurgaans verwys word, spesifiek na die skryf van Die Ambassadeur, en in 'n mindere mate Orgie.
Aangesien die briewe in Vlam dan waarskynlik van die eerste tekste was waarin die seks/religie-verbintenis tot 'n mate figureer, sal ek eerste daarmee begin.
Die volgende gedagtes in die reeks is:
bl. 320: 'Ek lees – of peusel – aan 'n werk oor die magie The key of the mysterious. Mooi dinge in. Vir jou stuur ek dít: '"The least perfect act of love is worth more than the best act of piety. Judge not; speak hardly at all, love and act"'
Ek verskil net:: elke daad van liefde is 'n "act of piety", is essensieel religieus. Dis al religie wat ons hét, waarvan ons séker is, en dalk wat ons nodig het.'
In Engels is 'pious': 'for the glory of God and the good of man' (Oxford Woordeboek). Ek dink die gedagte in Engels gaan meer oor liefde in die algemeen, nie net tussen man en vrou nie. André wíl egter hê dat dit spesifiek 'n 'daad' moet wees, die seksuele, en nie net liefde vir almal nie.
Dit gaan dan ook oor die verlange na die geliefde. In een van die briewe aan Ingrid skryf hy:
'Ek leef in suiwerder verlange na jou as ooit tevore. Toe ek klein was, het my ma my soet gehou met 'moenie liewejesus se hart seermaak nie' Wees jy, my kokon, my liewe jesus. Dat ek in elke ding, elke dag, eers vra: is ek hierin waardig aan jou liefde'.
('Kokon' – die omhulsel waarin papies van skoenlappers toegespin word. André gebruik allerlei metafore vir aanspreekvorme by sy briewe. Hier is dit die pudenda, die privaatdele. Oral is daar sulke naampies waarmee briewe begin – meer by André as by Ingrid. Soos 'Lagkind, my Kokon'; 'Liefste liefling, 'Kontjie; ' Beminde soos aarde', ens. Mens sou 'n bloemlesing kon maak – maniere om hallo te sê vir jou geliefde!)
Jesus, waardigheid, verlange, gaan saam met die godsdiens. Waarhede soos hierdie, dink ek, is emosioneel geskryf, wat natuurlik natuurlik is; maar ek glo nie dat ware liefde – seksuele liefde – met die liefde vir Liewe Jesus hand-aan-hand hoef te gaan nie.
In sy beskrywing van die seksuele daad, en ook die romantiek daar om is dit die meesterlike skryfvermoë van André, en (ook van Ingrid –miskien aanvanklik ingegee deur die leidende skrywer) die literêre insig, die kennis van ander skrywers se werk. Dis 'n bloemlesing van aanhalings en metafore en beskrywings. Maar die sterkste was die seksuele.
Maar André dig ook vir haar. Hy sê:
'En – gek, sal jy sê –jy't 'n onvermoede iets in my oopgemaak en my aan die dig gemaak! G'n "hoë en dwingende taak"nie – maar dalk 'n soort noodklep om ons paar, maar kosbare, dinge te besweer en te laat dúúr'. En van tyd tot tyd stuur hy 'n paar 'pleegsels' (24. Dit was einde April, 1963). Op die 9de Mei antwoord sy op hierdie gedig van hom: 'Weet jy, my hartjie, hierdie gedig "selfs heiliges" van jou is die mees geslaagde een sover. Het jou reeds gesê: net die einde aard te veel na Van Wyk Louw: wil voorstel dat jy dit inperk en werk om dié reëls'.
Dan haal sy aan:
Selfs heiliges
moet tekens nalaat om onthou te word
'en: maar méér poëties: Dan' (Sê sy tussenin)
maar jy word onthou net deur my liggaam
'en:' (sé sy)
die manier waarop jou klein duiweborste nesgemaak het
in my hande;
en jou maagdelike stil soet slaap by my daarná.
Maar noudat jy weg is
en ek jou enigste argief
wie sal hom op die woord verlaat …
…klein vergeefse vergeetbare tekens …(45)
Sy sê ook daarby …' ek stem ook saam met jou en Durrell: "'Love is a form of metaphysical enquiry'". (Miskien eerder dit as 'n gebed!). (41)
André reageer nie op haar aantwoord nie. Sy het ook bygeskryf, as Ns.
'Hoe lank sal dit duur
oomblik van werklikheid
sonder die waansin
En in aanraking met die droom' (46-7).
Dit sal boeiend wees om te probeer vasstel vasstel watter van Ingrid se gedigte verwys direk na die liefdsverhouding.
Rook en Oker verskyn in 1963. Mens sou miskien al daaruit iets kon lees. Byvoorbeeld het die laaste strofe van die eerste gedig daarin – 'Op alle gesigte'- nie iets wat alreeds, aan die begin van die verhouding, iets van 'n eindiging daarvan, veral die bloed wat 'wil verander in water'?
'My dae soek na die voertuig van jou liggaam
wat jou naam wil verander in 'n nommer
en jou oë ontsê soos 'n herinnering' (3)
Dis briewe van die verhouding vanaf 21 April 1963 tot 31 Desember 1963, met ander woorde na die verskyning van Rook en Oker (die hele verhouding het natuurlik aangegaan tot 1965).
In Junie 1963 is daar die volgende gedig:
Vir André
Só sal jy áfsterf van my
soos jou vergeefse saad
nakend soos water brandblink
soos laat
soos hande nakend
mooi soos verganklikheid
soos 'n laaste woord
treurig soos bloed
dié kleine dood
Môre brandblink ons onverwekte
saad die môre
breek aan die bloeisels
nuwe meisies soos maagde
sterf en en jy (Versamelde werke 91)
André probeer nóg gedigte skryf. Dit word later minder en minder!
Ek haal net enkele reëls uit 'n later een aan:
'Kon mens maar sonder sê
van liefhê liefhê
wéés
sodat niks gemeet hoef te word
aan die tyd nie
want hoe lank duur duur?
is? is? ….. (77)
Maar die liefde sterf. Van André se kant af? Ek kan nie eintlik vasstel nie, behalwe dat hy 'n ander vrou gekry het.
Hy en Ingrid se verhouding het twee jaar geduur, van April 1963 tot April 1965 (dit lyk asof dit beplan kon gewees het!)
Sy voorlaaste brief bring die Here by:
'Twee jaar.
Ja, twee jaar. Loof die Here o my siel, en alles wat in my is, Sy Heilige Naam. Maar:
Lilacs out of the dead land …..'
Eers loof hy die Here (wat dan natuurlik deel van hulle liefde was!), dan haal hy aan 'n strofe uit T S Eliot se Waste Land. Met April as eerste woord!
Die laaste brief is dan:
Lief kind, sit by my en luister …..
….Ja, ek was toe by haar (Salomé). En ons het saam geslaap.
Ek staan nakend voor jou; ek wíl geen klere of beskutting behou nie.
Ek mag nie eens vergiffenis vra nie, want dit impliseer skuld – en net so min as wat ek ooit skuld kan voel oor my en jou, kan ek dit hieroor voel'
Aan die begin het ek aangehaal dat André gesê het dat 'die seksdaad is die seksuele aktiwiteit van gebed .. die belydenis van sonde'. Nou, wanneer hy afskeid neem van Ingrid sê hy dat hy by 'n ander vrou gelaap het –en dat hy nie om vergiffenis vra nie want dit impliseer skuld .
Maar nou is dit nie die belydenis van sonde nie! En is seks dan nou nog 'n gebed?
© Ampie Coetzee (Maart, 2016)
Tags: Ampie Coetzee, André P Brink, Ingrid Jonker, Seks is 'n gebed, Vlam in die sneeu
Zandra Bezuidenhout. Verjaardagrym vir 'n Sestiger op sewentig
VERJAARDAGRYM VIR 'N SESTIGER OP SEWENTIG
Dié man, hy was 'n Brink gewees,
besoek die kampus heel bedees.
Dit was die jare sestig toe,
Parys se dinge hier taboe.
So kom die jonge André P.
'n lesing vir studente gee.
Van eksistensie wis ons niks,
ons kort 'n skrywer as 'n gids!
Hoe avant garde, hoe Frans sy flair;
'n literêre porno-ster!
Ja, op sy wange het die blos geskyn
van ademlose nagte langs die Seine.
Ons hoor hy was waaragtig daar
met al die grotes deurmekaar.
Die klong van Potch noem almal op die naam:
van Robbe-Grillet en Levi Strauss
tot al die skrywende mesdames
met wie hy (miskien nooit) so hartlik was.
Dan lispel hy "Francoise Hardy",
en bry sy "r" tot donker "g".
Hy sê hy't dae omgesit in Deux Magots,
gebras daar oorkant by die Lipp ook glo.
Die man se binnegoed was Frans,
ons kry dit alles eerstehands.
Barnard, Rabie en Leroux
klink skielik mak en taamlik "toe".
Breyten was nog aan die blom;
sy dag sou laterjare kom.
Dié sater-sestiger had reeds statuur
wat lyf gee aan ons literatuur.
Hy kon vertel van jouissance
wat trillings stuur deur Afrikaans.
"Lokaal" en "realisties" was verby:
nou kon mens letterkundig vry;
charmeur, ambassadeur, wat jong studente
verlei met visies van die dekadente.
Jare later wil ons by die terugdink
'n ietsie op sy invloed skink.
Lig 'n glas: salut aan hom,
'n laat-lobola vir ons bruidegom.
Intussen kyk dieselfde Brink, op sewentig,
soos daardie dag
so effe skalks, so skamerig.
Eenmaal het hy in onse taal
'n orgie aangestig,
as jongeling, dekades terug.
(Die gedig het voorheen verskyn in Tydskrif vir Letterkunde. 2005.
Temanommer: Andre P. Brink @ 70. Pretoria: Letterkunde-Vereniging. 213 p.)
© Zandra Bezuidenhout /2015
Tags: André P Brink, Zandra Bezuidenhout gedigte
Posted in Gedigte | Comments Off on Zandra Bezuidenhout. Verjaardagrym vir 'n Sestiger op sewentig
PEN Afrikaans: André P. Brink
Dit is met leedwese dat die bestuur van PEN Afrikaans hierdie nuus moet deel: Een van ons mees gewaardeerde stigterslede, André P. Brink, is op Vrydag, 6 Februarie, tydens 'n vlug van Amsterdam na Kaapstad oorlede. Volgens sy weduwee, Karina, het hy ongesteld begin voel tydens die vlug, en in die lugruim bo Brazzaville sy laaste asem uitgeblaas.
André Brink was een van die reuse van die Afrikaanse letterkunde, maar het ook in Suid-Afrika en internasionaal aansien verwerf danksy die vertaling van sy romans in Engels, Frans en 'n groot verskeidenheid ander tale. Hy het groot aansien geniet as akademikus en kritikus, en ironies genoeg is 'n groot deel van sy nalatenskap op 'n gebied waar hy nooit skeppend aktief was nie – die poësie. Brink het D.J. Opperman opgevolg as samesteller van die Groot verseboek en op kenmerkende manier gesorg dat dié publikasie nog verder gewen het aan gesag.
Ons is by PEN Afrikaans ook baie aan hom verskuldig. Dit is danksy André Brink en Breyten Breytenbach se voorspraak dat ons erken is deur PEN International.
Brink het sleg deurgeloop onder die sensors van die vorige bedeling. Die verbod op Kennis van die aand en Droë wit seisoen het bygedra tot sy politieke aktivisme. Die beweging om die Afrikaanse letterkunde in 'n politiek betrokke rigting te stuur is gevoed deur sy aktivisme. Hy was dan ook in 1975 'n stigterslid van die Afrikaanse Skrywersgilde, wat nie alleen 'n waghond-funksie oor sensuur en vryheid van spraak vervul het nie, maar ook 'n nuwe tantième-bedeling vir skrywers gepromoveer het.
Brink was 'n skrywer wat alles in die stryd gewerp het vir sy mede-skrywers, 'n meer regverdige, nie-rassige Suid-Afrikaanse samelewing en die reg op vrye uitdrukking. Met sy afsterwe raak 'n baie besonderse stem stil. Ons as mede-skrywers is hom baie dank verskuldig en bring graag hulde.
Indien jy 'n paar woorde wil deel oor wat André Brink se lewe en baanbrekerswerk vir jou beteken het, stuur dit asseblief teen Donderdag, 12 Februarie, na PEN Afrikaans se e-posadres (penafrikaans@gmail.com) of laat 'n kommentaar op ons Facebook-blad (https://www.facebook.com/PenAfrikaans). Jy kan ook twiet na ons Twitter-rekening @PenAfrikaans – gebruik asseblief #DankieAndréBrink saam met jou twiet. Ons wil graag ons lede se huldeblyke in 'n spesiale nuusbrief deel.