Rillers wat jou koue rillings gee, rekenaarspeletjies waar die koppe letterlik waai en 'n internetwêreld wat jou nagte laat wakker lê. Wat is die effek van al dié dinge op tieners en kinders? vra Ansja Ferreira
Dit is inderdaad so dat ons veranderende wêreld 'n groot uitwerking op kinders en tieners het, sê kenners. Geweld op TV en flieks is niks vreemds nie en baie van die speletjies op rekenaars, Xbox en PlayStation is erg bloeddorstig. Dan word kinders ook nog aan die kuberwêreld blootgestel, een waarop jy nie altyd 'n oog kan hou nie.
Wietske Boon, 'n spelterapeut van Pretoria, sê as dit by geweld op TV kom, is dit so dat hulle in baie gevalle meer aggressief optree omdat hulle die aggressie naboots waaraan hulle blootgestel word.
"Rillers kan weer tot vrese, angs en nagmerries lei. Omdat kinders die gedrag naboots wat hulle in rillers sien, kan dit onaanvaarbare gedrag tot gevolg hê. Kinders verstaan nie altyd alles wat hul sien nie (veral as die storie nie ouderdomsgepas is nie) en maak hul eie (baie maal verkeerde, onrealistiese, ernstige) afleidings wat onnodig tot vrese en angs kan lei," sê sy.
Volgens Wietske kan langdurige blootstelling aan geweldadige speletjies kinders leer om geweldadig te dink en om outomaties só op te tree wanneer iemand hulle te na kom.
"As die slegte karakters én die helde in die speletjie geweldadig optree, word die boodskap versterk dat aggressie ingespan kan word om konflik op te los. Kinders wat aan geweldadige speletjies blootgestel word, toon ook minder empatie vir ander omdat die speletjie die boodskap oordra dat dit nie so erg is om ander leed aan te doen nie, sê sy.
"Wanneer 'n kind vrye toegang tot die internet het, weet die ouers nie altyd waaraan hul kinders blootgestel word nie en het hulle selde beheer oor dit waarna die kinders kyk," sê Wietske. Teen die tyd wat ouers bewus word van waarop die kind (dalk ewe onskuldig!) op die internet afgekom het, is dit reeds te laat.
"Kinders kan op onvanpaste inligting afkom of hulself op dating sites bevind en hulle in gevaarlike situasies plaas," waarsku sy.
Só word tieners geraak
Lana Kleingeld is 'n opvoedkundige sielkundige wat in die Ruimsig- en Roodepoort omgewing werksaam is.
Sy verduidelik dat gereelde en onbeperkte toegang tot die internet, Facebook en blootstelling aan geweld in rillers en rekenaar- of ander tegnospeletjies, verskeie uitwerkings op jongmense en tieners kan hê en noem die volgende:
In baie situasies word tieners só meegevoer met dit wat hulle in die tegnologiese wêreld sien en ervaar dat hulle soms hul greep op realiteit verloor. Party jongmense raak so geïntegreer in hierdie aanlynwêreld dat hulle sukkel om tussen realiteit en die aanlyngemeenskap te onderskei. Dit is ook veral waar met betrekking tot die X-box-speletjies wat hulle speel of flieks waarna hulle kyk waar daardie fantasiewêreld tot 'n sekere mate hul realiteit word. Dit raak hul gedagtes, gesprekke, dade,ensovoorts.
Dikwels sal hierdie tieners sukkel om normaalweg in hul alledaagse lewe te funksioneer omdat hul gedagtes en ingesteldheid meer op die aanlyngemeenskap en netwerke waarin hulle beweeg gefokus is. Hulle verloor hul vaardigheid om van aangesig tot aangesig met mense te kommunikeer en hul interpersoonlike menseverhoudinge kan daaronder ly.
'n Verdere uitwerking is dat tieners en jongmense baie makliker hul persoonlike waardes op 'n aanlyngemeenskap sal prysgee. Hulle verloor soms hul begrip van wat moreel reg en verkeerd is, aangesien hulle voortdurend gekondisioneer word deur dit wat hulle sien en op die internet ervaar. In die geval van geweld en ontstellende beelde in rillers of op die X-box- speletjies raak tieners dikwels gedesensitiseer.
Tieners en jongmense word ook tot 'n groot mate in die aanlynwêreld meer aan gevare soos pedofiele, kriminele en identiteitsdiewe blootgestel. Tieners onthul gewoonlik redelik privaat inligting omtrent hulself, hul vriende en familie wat hulle aan hierdie misdadigers blootstel. Wanneer hulle eers sekere inligting op die internet plaas, is daar 'n gebrek aan kontrole ten opsigte van wat internetmisdadigers daarmee kan doen.
In verskeie gevalle gebruik tieners en jongmense ook ongelukkig sosiale netwerke soos Facebook as 'n instrument om ander tieners te verneder en seer te maak. Kuberboelies word al meer 'n problematiese kwessie en dit het altyd 'n negatiewe siekundige impak op die tieners.
Lana noem dat sy in haar navorsing vir haar meestersgraad 'n duidellike verband tussen selfbeeld en sosiale interaksie op sosiale netwerke soos Facebook kon waarneem. "Dit was duidelik dat die tieners se interaksie en ervarings op sosiale netwerke positiewe en negatiewe invloede op hul selfbeeld kan hê. Die ontwikkeling van 'n identiteit en selfbeeld of self-konsep is sentrale take wat in adolessensie plaasvind. Hierdie identiteit word nie in isolasie gevorm nie en word wel deur sosiale verbindings en binne sekere sosiale kontekste beïnvloed. Gereelde interaksie op die internet en verskeie sosiale netwerke soos Facebook, kan veroorsaak dat tieners hul identiteit en self-waarde op hulle sosiale sukses in hierdie aanlyngemeenskappe grond, sê sy.
Volgens Lana probeer adolessente met 'n lae selfbeeld dikwels vir sosiale tekorte kompenseer deur hulle op netwerke as sosiaal aanvaarbaar voor te stel.
"Vanuit 'n behoefte om aanvaar te word, asook 'n vrees om verneder te word, sal tieners probeer om 'n uitermatige positiewe en dikwels onrealistiese beeld van hulself te skep. Aan die ander kant sal mense met 'n goeie selfbeeld Facebook gebruik om 'n hoër sosiale status te bereik en om hul selfbeeld en gewildheid nog verder te verryk," sê sy.
"Verder was dit interessant dat mense meer waagmoed of vrymoedigheid aanlyn toon. Aangesien mense weggesteek voel wanneer hulle agter 'n rekenaarskerm sit, is hulle dikwels ook dapperder om dinge te sê en te doen wat hulle nie normaalweg in lewende lywe sou gedoen het nie. Die rekenaarskerm skep 'n masker van valse bravade wat asosiale en sosiaal onaanvaarbare gedrag dan makliker maak om te manifesteer," sê Lana.
Kenners se riglyne vir ouers
Wietske gee die volgende raad:
Wanneer kinders aggressief optree, moet hul gedrag gevolge inhou.
Leer jou kind alternatiewe maniere om sy emosies te kommunikeer byvoorbeeld deur daaroor te praat, 'n slaansak te slaan of sy emosies te teken.
In die geval waar 'n kind vrese ervaar of nagmerries kry, gesels oor wat hom of haar bang maak en wys vir hom of haar waarom dit nie met hom of haar gaan gebeur nie. In die meeste gevalle neem dit tyd voordat die kind daardeur gewerk het.
Maak seker dat jul verhouding van so aard is dat jou kind sy bekommernisse en emosies met jou kan bespreek.
In sommige gevalle is dit nodig om professionele hulp in te roep om jou kind te help om dinge wat angs en nagmerries veroorsaak, te verwerk.
Vermy geweldadige TV-programme en –speletjies. Wees bewus van watter programme jou kinders kyk en watter speletjies hulle speel. Beperk TV-tyd en die tyd wat jou kind op die rekenaar deurbring. As dit nodig is, skakel die "ouerbeheer" op die TV aan.
Skep meer gesinstyd waar almal aan opbouende aktiwiteite deelneem eerder as om tyd voor die TV of rekenaar deur te bring.
Wees bewus watter maats jou kinders het. Hoewel maats 'n belangrike rol in 'n kind se lewe speel, is maats wat jou kind positief beïnvloed belangrik. Vra jou kind uit oor sy dag en wat hy en sy maats gedoen het en bespreek dit – veral die situasies en sosiale vaardighede waar jy dink jou kind mee leiding nodig het.
Bou 'n goeie grondslag vir jou kind waar hy leer om tussen reg en verkeerd te onderskei en wat om te doen sou hy in 'n negatiewe of slegte situasie beland.
Vertroue tussen ouer en kind is belangrik, maar jy moet self oordeel waarmee jy jou kind kan vertrou en of hy oud genoeg is vir dinge waaraan hy blootgestel word.
Lana gee die volgende raad:
Monitor jou kind se internet aktiwiteite. Wees bewus wie jou kind se aanlynvriende is asook die aard van hul interaksies. Let daarop wanneer jou kind onaanvaarbare gedrag aanlyn toon of wanneer hulle vriende onvanpaste en vernederende aanmerkings teenoor jou kind maak. As hierdie tipe gedrag problematies raak, sal dit nodig wees om jou kind se internetinteraksies te beperk en hom of haar sodoende te beskerm.
Wees ingelig en leer ook jou kinders oor die gevare wat aan sekere internet-aktiwiteite gekoppel kan word. Tieners moet ingelig wees oor die moontlikheid van pedofiele en kriminele wat sosiale netwerke gebruik om met jong weerlose tienermeisies en –seuns in aanraking te kom. Hulle moet weet hoe om hul sekuriteits- en privaatheidstellings aan te pas en ook om nie persoonlike en sensitiewe inligting op die internet te plaas nie.