ئەوە ی بەسەر ژنانی ئیزیدی هات لەسەر دەستی رێكخراوی داعش، لە بەكۆیلەكردن و بەزۆر مارەكردن، بوە هۆی لەدایكببونی ژمارەیەكی زۆری منداڵ، بێگومان ئەو منداڵانە پێویستیان بە خێزان و بەخێوكردن و پەروەردەكردن و وەرگرتنی مافی هاوڵاتیبوون هەیە، بەدیهێنانی ئەوانەش پێش هەموو شتێك پێویستی بە جێگیركردنی ڕەچەڵەك و پێدانی ناو هەیە.
ئەو مافانەی بۆ ئەو منداڵانە جێگیركراوە زۆرن و ئەوەی پەیوەندی بە شەریعەی ئیسلامییەوە هەیە جێگیركردنی رەچەڵەكیانە، ئەو مافانەی دیكەش تەنیا بریتین لە كاروباری یاسایی.
بەو پێیەی پەلامارەكانی رێكخراوی داعش تەنیا بۆ سەر هەرێمی كوردستان و عیراق نەبوو، بەڵكو ژمارەیەك وڵاتی عەرەبی و ئیسلامی گرتەوە، پێویستە لەسەر حكومەتی فیدراڵیش هەنگاوی پێویست بگرێتە بەر بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە، لەنێویاندا راسپاردنی دەستەیەك یان دامەزراوەیەكی شەرعی باوەڕپێكراو بۆ دیراسەكردنی بابەتی رەچەڵەكی ئەو منداڵانە.
ئەم بابەتە گەرچی پێویستی بە هەڵوێستێكی شەرعییە لەسەر ئاستی عیراق، بەڵام ئێمە لە هەرێمی كوردستان هەموو هەوڵێك دەدەین لەپێناو دۆزینەوەی چارەسەرێكی شەرعیی گونجاو، لێرەدا باسی ئەو كێشەیە دەكەین و رێگەچارەكەكان دەخەینەڕوو.
كێشەكە بریتییە لەوەی:
“ڕەچەڵەكی ئەو منداڵانەی لە دایكی ئیزیدی و باوكی سەر بە رێكخراوی داعش بەدایكبوون، ئەو باوكانە یان كوژراون یان ژن و منداڵەكانیان جێهێشتووە، یاخود ژن و منداڵەكان ئەوانیان جێهێشتووە و ژنەكان ناوی راستەقینە و شوێنی مانەوەیان نازانن.”
هەڵوێستی شەرع و یاسا:
لەیاسای باری كەسێتی و یاسا پەیوەندیدارەكان لەعیراق و هەرێمی كوردستان هیچ چارەسەرێكی یاسایی تیادا نەخراوەتە ڕوو بۆ ئەم پرسە، ئەو یاسایەشی كە بابەتی ڕەچەڵەك یەكلایی دەكاتەوە یاسای باری كەسێتییە، بۆیە گەڕان بەدوای چارەسەر دەبێت لەرێی ئەم یاسایەوە بێت.
بەو پێیەی هیچ دەقێك لەم یاسایەدا نیە كە دەكرێت پیادە بكرێت لەبارەی رەچەڵەكی ئەم منداڵانە، بۆیە پێویستە كار بە بەو بنەمایانەی شەریعەی ئیسلامی بكرێت كە زیاتر یەكدەگرنەوە لەگەڵ دەقە یاساییەكان، ئەوەش لە بڕگەی دووەمی مادەی یەكەم بەمشێوەیە ئاماژەی پێكراوە:
“ئەگەر دەقێكی تەشریعی نەبوو جێبەجێبكرێت، كار بەپێی ئەو بنەمایانەی شەریعەی ئیسلامی دەكرێت كە زیاتر لەگەڵ دەقە یاساییەكان دێنەوە.”
كاتێك دەگەڕێینەوە بۆ شەریعەی ئیسلامی هیچ بەڵگەیەك لە سەرچاوە ئەسڵییەكانی شەریعەت (كە بریتین لە قورئان و سوننە و ئیجماع) نادۆزینەوە كە پەیوەندی بەم بابەتەوە هەبێت و حوكمەكە لەخۆ بگرێت، بنەمای گشتی باو لەبابەتی رەچەڵەك فەرموودەی خوای گەورەیە كە دەڵێت ” ادعوهم لَابائهم هو أقسط عند الله ” (1).
كاتێكیش دەگەڕێینەوە بۆ سەرچاوە فیقهییەكان، هیچ هەڵوێستێكی فیقهی لای زاناكان نابینین كە تایبەت بێت بەم بابەتە بەدیاریكراوی، بەڵام زاناكانی فیقهی ئیسلامی باسیان لە گەڕاندنەوەی رەچەڵەكی منداڵ بۆ دایك لەچەند حاڵەتێكدا كردووە، كە ئەمانەن:
– دوای كۆتاییهاتنی مولاعەنە (اللعان) لەنێوان ژن و مێرد، ئەوا رەچەڵەكی لەدایكبوو لە باوەكەوە دەخرێتە سەر دایك. (2)
– ئەگەر ئافرەتەكە لەئەنجامی پەیوەندییەكی ناشەرعی منداڵێكی بوو. (3)
– ئەگەر ئافرەتێك رەچەڵەكی منداڵێكی رەچەڵەك نەزانراوی خستە سەر خۆی، لێرەدا ئیمام ئەحمەد بن حەنبەل (4) و بەشێك لە زاناكانی فیقهی ئیسلامی سەر بە مەزهەبی شافیعی (5) و بەشێك لە حەنەفییەكان (6) و مالیكییەكان (7) وتوویانە كە دەكرێت رەچەڵەكی منداڵی رەچەڵەك نەزانراو بخرێتە سەر ئافرەت بێ ئەوەی داوای هێنانی بەڵگەی لێ بكرێت، تەنانەت ئەگەر هاوسەرداریش بێت.
كەیسەكە زياتر لە حاڵەتی سێیەمەوە نزیكە چونكە لێرەدا ژنەكە هیچ تاوانێكی نیە، هەروەها ناو و شوێنی مانەوەی (باوكەكە) نەزانراوە، گەر زاناكانی فیقهی ئیسلامی رێگەیان بەوە دابێت رەچەڵەكی منداڵی رەچەڵەك نەزانراو بخرێتە سەر ئافرەتێك كە ئیدیعا دەكات منداڵی خۆی بێت بێ ئەوەی بەڵگەی پێبێت، (كە ئەگەری زۆرە لەراستیدا منداڵی خۆی نەبێت)، كەواتە گەڕاندنەوەی رەچەڵەكی ئەو منداڵانەی باسمان كردن بۆ سەر دایكانیان زیاتر مایەی قبوڵكردنە چونكە ئەو ئافرەتانە دایكی راستەقینەی ئەو منداڵانەن.
ئەم پرسە دەچێتە خانەی ئەوەی كە زاناكانی (أصول) و زاناكانی فیقهی ئیسلامی پێی دەڵێن (المصلحە المرسلە) یاخود (الاستدلال المرسل) بەو پێیەی هیچ بەڵگەیەك نیە لەسەر ئیلغا كردن، بۆیە دەكرێت پشت بە رێگەپێدانی زاناكانی فیقهی ئیسلامی ببەسترێت بۆ گەڕاندنەوەی رەچەڵەكی منداڵی رەچەڵەك نەزانراو بۆ ئەو ژنەى ئیدیعا دەكات منداڵی خۆیەتی، ئەوانیش لەوەدا پشتیان بەستووە بە پێویستيی (8) و رەچاوەكردنی بەرژوەندی كەسانی تر.
لەكۆتاییدا، هەرچەندە بەڵگەی شەرعی هەیە لەبارەی گەڕاندنەوەی رەچەڵەكی ئەو منداڵانە بۆ دایكانیان، بەڵام بەرژەوەندی منداڵەكە وا دەخوازێت ناویان پێبدرێت، چونكە گەڕاندنەوەی رەچەڵەكیان بۆ دایكانیان جیاواز لە منداڵانی تر و جیاكردنەویان لێیان بەناوی تایبەت لەوانەیە لەداهاتوودا تووشی شەرمەزارییان بكات كاتێ دەگەنە تەمەنی باڵغبوون.
———————————
(1) سورة الَاحزاب،الَاية 50.
(2) أكمل الدين البابرتي، العناية في شرح الهداية، مطبوع مع شرح فتح القدير، المطبعة الَاميرية ببولاق، الجز‌و ( )، ص 109، واللعان شهادات وأيمان متبادلة تتم حينما يتهم الزوج زوجته بالزنا أو ينفي كون الحمل منه.
(3) ابن حزم الَاندلسي، المحلي، دار الفكر، بيروت، الجز‌و 10، ص 322.
(4) ابن قدامة، المغني والشرح الكبير، الجز‌و 6، ص 392 – 393 وفيه: وإن كان المدعي امرأة فاختلف عن أحمد رحمه الله فروي أن دعوتها تقبل و يلحقها نسبه لَانها أحد الَابوين، فثبت النسب بدعوتها كالَاب ولَانه يمكن أن يكون منها كما يكون ولد الرجل بل أكثر لَانها تأتي به من زوج ووط‌و بشبهة ويلحقها ولدها من الزنا دون الرجل…. وهذا قول بعض اصحاب الشافعي فعلي هذه الرواية يلحق بها دون زوجها لَانه لا يجوز أن يلحقه نسب ولد لم يقر به.”
(5) أبو الحسن الماوردي، الحاوي الكبير، تحقيق الشيخ علي محمد معوض، والشيخ عادل أحمد عبد الموجود، بيروت، دار الكتب العلمية ط1، 2001، الجز‌و 8، ص 57.
(6) برهان الدين بن مازة، المحيط البرهاني في الفقه النعماتي، تحقيق عبدالكريم سامي الجندي، بيروت، دار الكتب العلمية، ط 1، 2004، الجز‌و 5، ص 428.
(7) شهاب الدين القرافي، الذخيرة في فروع المالكية، تحقيق و تعليق ابن اسحاق أحمد عبدالرحمن، بيروت، دار الكتب العلمية، ط 1، 2001، الجز‌و 7، ص 300.
(8) علي الحنفي، شرح الوقاية، الجز‌و 3، ص 495، وفيه: “النسب يكون للَام عند الضرورة”.
چاوی خەڵک/ تایبەت
chawyxelkusl / About Author
More posts by chawyxelkusl
Leave a comment هەڵوەشاندنەوەی وەڵام
پاشەکەوتی ناوەکەم ، پۆستی ئەلیکترۆنی ، وە ماڵپەڕەکەم بکە لە نێو ئەم وێبگەڕە بۆ جاری داهاتوو کە تێبینیم نووسی