ڕێکخراوی هاوکاری شەنگهای Shanghai Cooperation Organization (SCO) ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتی سیاسی، ئابووری و ئاسایشی ناوچەی ئۆراسیایە، لە 15ی حوزەیرانی 2001 لە شەنگەهای چین دامەزرا. دەوڵەتی چین ڕۆڵی سەرەکی هەبووە لە بوونیاتنانی ڕێکخراوەکە. لە ڕووی ڕووبەری جوگرافی و دانیشتوانەوە گەورەترین ڕێکخراوی هەرێمی جیهانە، کە نزیکەی 60٪ ی ڕووبەری ئەوراسیا و 40٪ ی دانیشتوانی جیهان لە خۆدەگرێ، ساڵانە کۆبوونەوەکانی خۆی دەبەستێت لەسەر هەر سێ ئاستی سەرەکی؛ کۆبوونەوەی سەرۆکی ئەنجومەنی دەوڵەتان بە کۆبوونەوەی لوتکەی سکۆ دادەنرێت. لە ئێستادا ڕێکخراوی SCO لە هەشت وڵاتی ئەندام پێکدێت (چین، هیندستان، کازاخستان، قرقیزستان، ڕووسیا، پاکستان، تاجیکستان و ئۆزبەکستان )، کە دەتوانین ئەم هەشت وڵاتە بە وڵاتانی دامەزرێنەر دابنێن. چوار وڵاتی چاودێر ئارەزووی پەیوەستبوونیان هەیە بۆ ئەندامێتی تەواو لە رێکخراوەکە، ئەوانیش پێکدێن لە هەر یەکە لە وڵاتانی (ئەفغانستان، بێلاڕووس، ئێران و مەنگۆلیا)، هەروەها شەش وڵاتیش هاوبەشی دیالۆگن لە رێکخراوەکە، ئەوانیش وڵاتەکانی (ئەرمەنستان، ئازەربایجان، کەمبۆدیا، نیپاڵ، سریلانکا و تورکیا). ساڵی 2021 بڕیاری دەستپێکردنی پرۆسەی چوونەناوەوەی ئێران بۆ رێکخراوەکە وەک ئەندامی تەواو درا و لە هەمان ساڵدا وڵاتانی (میسر و قەتەر و سعودیەش) بوون بە وڵاتانی هاوبەشی دیالۆگ .
رێکخراوی هاریکاری شەنگەهای لە سێ بەشی سەرەکی پێکدێت بەم شێوەیەی خوارەوە:-
یەکەم: سەرۆکی ئەنجومەنی دەوڵەتانی ڕێکخراوەکە. ئەنجومەنی سەرۆکی دەوڵەتان دەبێتە دەزگای باڵای ڕێکخراوەکە، کە ئەولەویەت و ستراتیژیەتی کارکردنی ڕێکخراوەکە و بوارە سەرەکییەکانی چالاکییەکانی ڕێکخراوەکە دیاری دەکات، لە هەمان کاتیشدا بڕیار لەسەر پرسە بنەڕەتییەکانی ڕێکخستن و کارکردنی ناوخۆیی و کارلێک و کاریگەرییەکانی لەگەڵ دەوڵەتانی دیکە و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان دەدات، هەروەها پرسە نێودەوڵەتییەکان لەبەرچاو دەگرێت و ئەمەش تایبەتە بە سەرۆکی ئەو وڵاتانەی کە ئەندامی سەرەکین.
دووەم: سەرۆکی ئەنجومەنی حکومەت ڕێکخراوەکە. ئەنجومەنی سەرۆکی حکومەتەکان واتا لە سەرۆک وەزیرانی یان وەزیری دەرەوەی وڵاتانی ئەندام پێکدێت، بودجەی ڕێکخراوەکە پەسەند دەکات، پرسە سەرەکییەکانی پەیوەست بە کایەکانی کارلێکی تایبەت، بەتایبەتی ئابووری لەناو ڕێکخراوەکەدا لەبەرچاو دەگرێت و بڕیاریان لەسەر دەدات.
سێیەم: ئەنجومەنی وەزیرانی دەرەوەی ڕێکخراوەکە. ئەنجومەنی وەزیرانی دەرەوە ئەمە لە وەزیرەکانی دەرەوەی وڵاتانی ئەندام پێکدێت، ئەم ئەنجومەنە پرسەکانی پەیوەست بە چالاکییەکانی ڕۆژانەی ڕێکخراوەکە و ئامادەکردنی کۆبوونەوەکانی ئەنجومەنی سەرۆکی دەوڵەتان و ئەنجامدانی ڕاوێژکاری سەبارەت بە کێشە نێودەوڵەتییەکانی ناو ڕێکخراوەکە لەبەرچاو دەگرێت. ئەم ئەنجومەنە دەتوانێت بەپێی پێویست بەناوی ڕێکخراوەکە بەیاننمانە و لێدوان بدات. سکرتێری گشتی رێکخراوەکە (ژانگ مینگ) دیپلۆماتکارێکی بەتوانای چینییە لە ئەزموونی کاری سیاسیدا چەندین پۆست و پایەی گرنگی وەرگرتووە لەوانە:-
•لە ساڵی 2001 بۆتە جێگری بەڕێوەبەری گشتی فەرمانگەی گشتی وەزارەتی دەرەوەی چین.
•لەساڵی 2006 بۆتە بەباڵیۆز لەکینیا، نوێنەری هەمیشەیی بۆ UNEP و نوێنەری هەمیشەیی بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان.
•لەساڵی 2009 بۆتە بە بەڕێوەبەری گشتی بەشی کاروباری ئەفریقی لە MFI.
•تشرینی یەکەمی 2017 بۆتە باڵوێز لە یەکێتی ئەوروپا.
•لە کانوونی دووەمی 2022 بۆتە بە سکرتێری گشتی ڕێکخراوی هاوکاری شانگهای.
ساڵانە کۆبوونەوەکانی ئەنجومەنی سەرۆک دەوڵەتەکان لە شوێنی دیاریکراو ئەنجام دەدرێت، ئەم کۆبوونەوانەش گرنگی خۆی هەیە، یەکەم کۆبوونەوە لە رێکكەوتی ١٤ – ١٥ی حوزەیرانی 2001 شانگهای چین بەسترا، کە بە کۆبوونەوەی دامەزراندنی ڕێکخراوەکە دادەنرێت، دواهەمین کۆبوونەوەش بە بەشداری سەرۆکی دەوڵەتەکان و حکومەتەکانی وڵاتانی ئەندام لە لوتکەی ساڵی 2022 لە شاری سەمرقەندی پایتەختی ئۆزبەکستان بەسترا، تاوەکو ئێستا ڕێکخراوی هاریکاری شەنگەهای 22 کۆبوونەوەی لوتکەی ئەنجامداوە. رێکخراوەکە هەر لە سەرەتای دامەزراندنییەوە گرینگی بە کۆمەڵێک پرس و بابەت داوە لەوانە:-
•کێشەکانی ئاسایشی هەرێمی.
•شەڕ لە دژی تیرۆریزمی هەرێمایەتی و ڕووبەڕوو بوونەوەی تووندوتیژی.
•جوداخوازی ڕەگەزی و تووندڕەوی ئایینی.
کۆبوونەوەکانی بیست و دووهەمین لوتکەی سەرکردەکانی وڵاتانی ڕێکخراوی هاریکاری شەنگەهای لە ڕۆژی ١٥-١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە شاری سەمەرقەندی پایتەختی ئۆزبەکستان بە بەشداری سەرجەم سەرکردەکان و سەرۆکی وڵاتانی ئەندام کە پێکدێت لە (ڕووسیا، چین، هیندستان، پاکستان، تاجیکستان، ئۆزبەکستان، کازاخستان و قرقیزستان) بەڕێوەچوو. ئەجێندای سەرەکی لوتکەکە پەیوەست بوو بەو کێشانەی کە بەرەو ڕووی جیهان دەبنەوە، کێشەکانیش ڕەهەندی سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئەمنی و ئابووری لە خۆدەگرێت، بە جۆرێک کە کێشەکان کاریگەرییان خستووەتە سەر سرووشتی ڕووداوەکانی ئاسایشی نێودەوڵەتی، ئاشتی مەدەنی و کاریگەری لەسەر سەقامگیری و سەلامەتی ئابووری و بازرگانی جیهانی، ڕەوتی وەبەرهێنانی دارایی و مامەڵە بازرگانییەکان. گرنگترین تەوەرە سەرەکییەکانی ئەم لوتکەیە تایبەت کراوە بوو بۆ خستنەڕووی پرسی ڕووبەڕوو بوونەوەی سەربازیی نێوان ڕووسیا و ئۆکرانیایە، وەک یەکێک لە پرسە هەرە گەرمە جیهانییەکان، ململانێی نێوان چین و تایوان وەک پرسێکی چارەسەر نەکراوی جیهانی جێگەی گفتوگۆی ئەندامانی ڕێکخراوەکە بوو، هەروەها پرسی دانوستانەکانی بەرنامەی ئەتۆمی ئێران لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژئاوا لە ڤییەنای پایتەختی نەمسا، ناکۆکی و شەڕە لاوەکییەکانی نێوان وڵاتانی دراوسێ بە تایبەت ئەرمینیا و ئازەربایجان، کە دوایینیان ڕووبەڕوو بوونەوەی نێوان تاجیکستان و قرقیزستانە، یەکێکە لە وڵاتانی ئەندامی ڕێکخراوی شەنگەهای گفتوگۆ ووردیان لەسەر کرا.
كۆبوونەوەكانی رێكخراوەكە جێگەی سەرنجی نێودەوڵەتی و ناوچەیی بوون، بەو پێیەی پرس و بابەتە گفتوگۆ لەسەر کراوەکان زۆرێك لە مەلەفی سیاسی و ئابووری و ئەمنی لەخۆگرتبوو، ئەم دانیشتنە چوارچێوە سەرەكییەكانی چۆنیەتی پەرەپێدانی چالاكییەكانی ڕێکخراوکەی لەخۆ گرتبوو، کە گرنگترینیان ئەمانە بوون:-
•زیادکردنی قەبارەی بازرگانی ناوچەیی لە نێوان وڵاتەکانی ئەندام بۆ زیاتر بەیەکەوە بەستنەوەی دەوڵەتانی ئەندام و گەشەپیدانی ئابوورییەکەیان.
•پەرەپێدانی فۆرمەکانی هاوکاری لە بوارەکانی پیشەسازی، گواستنەوە، تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی، داهێنان و خزمەتگوزارییە زانستییەکان.
•گەڕان بەدوای پرۆسەی ڕاکێشانی بەکۆمەڵدا، کە گەرەنتی ئاسایش و سەلامەتی و سەقامگیری ئەندامەکانی بکات.
ڕێکخراوەکە ئامانجی سەربازیش وەک تەوەرێکی سەرەکی دەبینێت لەبەرانبەر هاوپەیمانێتی ڕۆژئاوا وەک ناتۆ و یەکێتی ئەوروپا، بۆیە بەردەوام هەوڵدەدات بەرەنگاری هەر ئاڵنگارییەکی ئەمنی و سەربازی ببێتەوە کە ڕووبەڕووی ئەندامەکانی دەبێتەوە، لە هەمان کاتدا بەرزکردنەوەی ئابووری ڕێکخراوەکە لە ڕێگەی قووڵکردنەوەی پەیوەندییە هابەشە بازرگانییەکان و باشترکردنی هاوکارییەکانی نێوان وڵاتانی ئەندام لە ڕێکخراوەکە بۆ بەردەوامبوون لە سەقامگیری ناوچەیی و گەشەپێدانی بوارە کۆمەڵایەتی و قووڵکردنەوەی پەیوەندییە کولتوورییەکان.
کاتێک سەیری ڕەهەندە ڕاستەقینەکان و ئامانجە سەرەکییەکان و ئەو ئەنجامانە دەکەین، کە لەم کۆبوونەوەیەدا بەدەست هاتوون، ڕووبەڕووی چەندین ئاماژە و پەیامی سیاسی دەبینەوە کە بۆ جیهان بە تایبەتی بۆ ئەمریکا و وڵاتانی ئەوروپا نێردران، دوای کۆبوونەوەکە لە پرێس کۆنفراسێکدا لە نێوان سەرۆکی ڕووسیا ڤلادیمێر پوتین و سەرۆکی چینی شی جیننگ، لە پەراوێزی کارەکانی ڕێکخراوەکە ئەنجامدرا، کۆمەلێک پەیامی گرنگی تێدا بوو، گرنگترین ئاماژەکان دەتوانرێت بەم شێوەیە بخرێنەڕوو:-
ڕاگەیاندنی ڕەتکردنەوەیان بوونیاتنانی سیستەمێکی جیهانێکی تاک جەمسەری، تەنها گوزارشت بێت لە ئیرادەی یەک لایەن بەبێ لەبەرچاو گرتنی لایەنەکانی تر. ئەمە لە ڕووانگەی ڕێکخراوەکە بە گشتی و هەر یەکە لە ڕووسیا و چین بەتایبەت پرسێکی ڕەتکراوەیە، ئەم هەڵوێستە پەیامێکی ڕوونە بۆ ئیدارەی ئەمریکا بە گشتی دەوڵەتانی ڕۆژئاوای ئەوروپا، بەتایبەت لەبەرانبەر ئەو ڕۆڵەی لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا دەیگێڕن لە پێناو زاڵبوون بەسەر ئیرادە و تواناکانی گەلان و دەستێوەردان لە کاروباری ناوخۆی دەوڵەتان، کە لەم دواییەدا بە ئاشکرا پشتیوانی ڕاستەوخۆی ئۆکرانیا لە دژی ڕووسیا، هەروەها هەڵوێستی هاوسۆزیی ئەمریکا لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە کە پشتیوانی لە تایوان دەکات لە بەرامبەر ئامانج و بەرژەوەندییەکانی چین لە دەریای چین و هیندستان و ناوچەکانی زەریای هێمن.
ڕووسیا ویستی پشتڕاستی بکاتەوە کە لە دۆخێکی دابڕاوی نێودەوڵەتیدا نییە و ئامادەبوونی سەرۆک "پوتین" لە کۆبوونەوەکانی ڕێکخراوەکە و ئەو دیدار و دیالۆگانەی کە ئەنجامیدابوو، تەحەدای سیاسی بوو بۆ واشنتۆن، ئەمەش ڕەهەندێکی دیکەی پێبەخشی لە کۆبوونەوەکەیدا لەگەڵ "ئیبراهیم رەئیسی" سەرۆك كۆماری ئێران، كە دوای ئەوەی ئێران وەك ئەندامێكی سەرەكی لە دانیشتنی پێشوودا پەسەندكرا، كە لە مانگی ئەیلولی 2021 لە شاری دوشەنبەی پایتەختی تاجیكستان بەڕێوەچوو، بەشداری چالاكییەكانی ئەو رێكخراوە بوو، بۆ پشتڕاستكردنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان ئەو وڵاتانەی كە خراونەتە ژێر سزا نێودەوڵەتییەكانەوە دەتوانرێت بە کار و هاودەنگی بەکۆمەڵ زاڵ بێت و ئەمەش لەلایەن سەرۆکی ئێرانەوە پشتڕاستکرایەوە.
ڕەنگە ڕێکخراوەکە و ئاراستەکانی فاکتەری گرنگ پێکبهێنن لە بوونیاتنانی جیهانێکی فرە جەمسەری کە یەکسان بێت بە یەکێتی ئەوروپا و ڕووبەڕووی وڵاتانی (G7) جی حەوت بێتەوە، بەو پێیەی ئەو توانایانەی کە وڵاتانی ئەندامی ڕێکخراوەکە خاوەنیەتی بەستێنێکی گرنگ پێکدێنن لە توانای گرنگیدان بە ئاسایش و بەرگری هاوبەش و بەهێزکردنی ئاراستەی ئابووری نێودەوڵەتی، بە تایبەت چین، کە خاوەنی بیرۆکەی پڕۆژەی پشتێنە و ڕێگای ئاوریشمە، لە ڕێگەی ئەم پڕۆژە و دەست پێشخەرییانەوە دەتوانرێت هەموو ناکۆکییە سنوورییەکانی نێوان ئەندامەکانی ڕێکخراوەکە چارەسەر بکرێ، خۆی لە کەمکردنەوەی ناکۆکییە سنوورییەکانی نێوان قرقیزستان و تاجیکستان دەبینێتەوە لە ئێستادا. ڕێکخراوەکە لەو بڕوایەدایە جگە لە دیالۆگ و پەرەپێدانی میکانزمە میانڕەوەکان هیچ دەروازە و میکانزمێکی تر نییە بۆ دەرباز بوون لە قەیران و کێشەکانی نێوان ئەندامەکانی ڕێکخراوەکە لەسەر بنەمای ڕێزگرتن و لەبەرچاوگرتنی بەرژەوەندییەکانی هەموو وڵاتانی ئەندام، بە تایبەت لە کاتی قەیران و ململانێدا کە هەڕەشە لە ئاسایش و سەلامەتی دەوڵەتان و پێگەی خودی ڕێکخراوەکە دەکات. بەم شێوەیە دەتوانن هەوڵەکان یەکبخرێن لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگ و هەڕەشەکان بە ئامانجی دامەزراندنی ئاسایشی ناوچەیی و چالاککردنی ئەو هۆکارانەی گەشەپێدانی کۆمەڵگە کە پەیوەندی بە هەمووانەوە هەیە.
لە چالاکییەکەی ڕێکخراوی شەنگەهای ئەمساڵدا، داواکاری لەلایەن هەر یەکە لە وڵاتانی (ئیمارات، قەتەر، بەحرەین، کوێت، میسر، سعودیە، ماڵدیڤ و میانمار)ەوە پێگەیشت بۆ ئەوەی بچنە ناو ڕێکخراوەکەوە، ئەم وڵاتانەش پەسەند کران وەک وڵاتی (هاوبەشی دیالۆگ)، ئەمەش لە مادەی ١٤ی میساقی ڕێکخراوەکەدا هاتووە، ئاماژە بەوە دەکات کە هەر وڵاتێک یان ڕێکخراوێک ئامانج و بنەماکانی خۆی لەگەڵ ڕێکخراوی شەنگەهای بۆ هاوکاری هاوبەش دەکات و ئارەزووی دامەزراندنی هاوبەشی دەکات لەگەڵیدا، بۆیە دەکەوێتە ژێر ناونیشانی دەوڵەتانی هاوبەشی دیالۆگ تاکو دەبێتە ئەندامی چاودێر دوای ئەوەی ڕەزامەندی وڵاتانی ئەندامی دامەزرێنەر وەک یەکێک لە وڵاتانی ئەندامی هەمیشەیی بەدەست دەهێنرێت.
ئەم ئامادەبوونە نێودەوڵەتی و ناوچەییە و بەرژەوەندییە جیهانییەی کە هەندێک لە وڵاتانی ئاسیا و عەرەبی بۆ داواکردنی پەیوەستبوون بە ڕێکخراوی شەنگەهای نیشانیان داوە، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ئامانجە کاریگەرانەی کە لە سەرەتای دامەزراندنی ڕێکخراوی شەنگەهای لە ساڵی ٢٠٠١دا ڕاگەیەندرا، دوای ئەوە ڕێکخراوەکە فراوان بوو بۆ ئەوەی ببێتە بەستەرێکی سەرەکی گرنگ بۆ کارلێکی نێوان وڵاتان لەسەر ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتی، زاڵبوون بەسەر جیاوازییەکاندا و بەرزکردنەوەی لێکتێگەیشتنەکان، ئێستا بە گەورەترین ڕێکخراوی ناوچەیی لە جیهاندا دادەنرێت، بە قووڵی تێڕوانین و ئامانجە ئابوورییەکانی بۆ بەرزکردنەوەی ئاسایشی ناوچەیی و پاڵنانی ئابووری وڵاتانی ئەندامە بۆ یەکخستنی توانا مرۆیی و زانستی و فیکرییەکان و کردنەوەی دەروازەی ستراتیژی گرنگ بۆ کارکردن لە بوارەکانی گواستنەوە و بازرگانیدا، یەکێک لە بەرهەمەکانی دوایین کۆبوونەوە فراوانکردنی بازنەی هاوکاری و لێکتێگەیشتنی یەکتر و بنیاتنانی بنکەیەکی ئابووری تۆکمە لە چوارچێوەیەکی یەکگرتووی ئاسایشی ناوچەییدا .