فەیلەسوفی عەرەبی، ئیبن روشدی كۆردۆبەیی، كاریگەرییەكی زۆرتری لەسەر چەرخی نێڤینی ئەوروپی نواند وەك لە رۆمانەكەی ئیبن توفەیل ("حەی ئیبن یەپزان") لە سەدەی حەڤدەیەم و هەژدەیەمی ئەوروپیدا. دانتە لە "كۆمیدیای خودایی"دا بەم چەشنە ئیبن روشدی ناوبردووە: "ئاڤێروێس كە راڤە (شەرح)ی مەزنی نووسیوە" (Inf IV, 144). ئەوە لە بنەڕەتدا دیاردەیەكی تایبەتیی مێژووی هزرە، كە فەلسەفەی ئیبن روشد لە هزری ئەوروپی-دیانیدا گەورەترین كاریگەریی نواند نەك لە هزری عەرەبی-ئیسلامیدا. وەرگرتن (رێسەپسیۆنی) و دانوستانی فراوانی ئیبن روشد لە ناوچەی كولتووری ئیسلامیدا سەرەتا بەهۆی سەرەنجامەكانی مۆدێرنەوە، بەڵام بەتایبەتی لە سیی ساڵی رابووردوودا، دەستیپێكرد، ئەمەش سووڕهێنەرە: ئاخر فەیلەسوفێكی چەرخی نێڤین چیی پێیە كە بە جیهانێكی مۆدێرنەی بڵێت، جیهانێك كە پارادیگمی هۆشەكی و كێشەی كۆمەڵایەتیی تەواو جیاوازی هەیە؟
ئەمڕۆ ئیبن روشد لە جیهانی عەرەبیدا زۆر زیاتر لە هەر فەیلەسوفێكی دیكەی عەرەبی-ئیسلامی وەك هزرمەندی ترادیسیۆنێكی رۆشنگەری دادەنرێت كە تایبەتە بە خودی كولتووری ئیسلامی و ئوتۆنۆم و سەربەخۆیە لە ئەوروپا. بەم پێیە مرۆڤ لە لایەك كاریگەریی كەمی ئیبن روشد لەنێو ئەم كولتوورەدا دەگەڕێنێتەوە بۆ نێوەندی شوێنەواری ژیانی، لە لایەكی دی جەخت لە واتای ئەو دەكات بۆ دیسكورزی سەردەم: كاتێك هزری ئەو لە سەردەمی خۆیدا بە شوێنەوارێكی كەمێك ئامادەی كۆمەڵایەتی و هۆشەكی گەیشت، ئەوا راكێشەریی فەلسەفەكەی لەم سەردەمەدا دەگەڕێتەوە بۆ ئەو شرۆڤە رەخنەییە كە لە پەیوەندیی نێوان ئاوەز و ئیماندا ئەنجامی دا، كەواتە دەگەڕێتەوە بۆ بابەتێك كە واتایەكی سەنترالیی هەیە بۆ دیسكورزی ئەمڕۆی ئیسلام.
ئەبولوەلید موحەمەد ئیبن ئەحمەد ئیبن روشد، كە لە فەلسەفەی ئەوروپیدا بە ئاڤێروێس ناسراوە، ساڵی 1126 لە كۆردۆبه‌ هاتە جیهانەوە: وەك كوڕی خێزانێك كە تێیدا پشتاوپشت دادوەران (قازی) بە كاریگەریی سیاسییەوە هەڵكەوتبوون. ئیبن روشد رێگەی خوێندنێكی گشتگیری گرتە بەر، بەڵام ئەم خوێندنە تەنیا فەلسەفە و ماتماتیك و زانستی سروشتیی لە خۆ نەگرتبوو، بەڵكو هەروەها پزیشكی و دادوەریش، لەم پەیوەندییەشدا هاوكات لە تیۆلۆژیی ئیسلامیدا پێگەیەنرا. ساڵی 1169 ئەبو یەئقوب یوسف كە حوكمداری ئەلموەحیدینەكان بوو لە مەڕاكیش (مەغریب)، بۆ راڤەكارێك (شارح) دەگەڕا تاكو فەلسەفەی ئەڕیستۆتێلیسی بۆ روون بكاتەوە، بۆ ئەم مەبەستەش ئیبن توفەیل كە ئەو دەمە پزیشكی كۆشك بوو، پێشنیاری ئیبن روشدی لاوی كرد.
ئێمە دەتوانین وای بۆ بچین كە ئیبن توفەیل لەو كاتە بەدوواوە فێركار و پشتیوانی ئیبن روشد بووە. ئیبن روشد لە ساڵی 1171 بەدواوە دادوەری باڵای كۆردۆبە بوو و پاشان ساڵی 1182 وەك پزیشكی كۆشك جێی ئیبن توفەیلی گرتەوە. ئەو چەند ساڵێكی درێژخایەن، هەتا ئەو كاتە كە حوكمدار غەزەبی لێگرت، لە فەرمانگەی جیاوازدا كاری بۆ ئەلمووەحیدینەكان كرد. كتێبەكانی ئیبن روشد بە ئاشكرا سووتێنران، ئەو خۆیشی ناچار بوو كۆچ بكات بۆ تاراوگە. پێدەچێت پەستانی زانایانی كۆنزەرڤاتیڤی ئایین لەسەر میر بەرپرسیار بووبێت لەم رووداوە. بەڵام ئیبن روشد لە كۆتاییدا بەڕێی چەند تێزێكی پڕواتاوە سەبارەت بە پەیوەندیی نێوان ئیمان و ئاوەز دەركەوتەوە. بێگومان نەفیكردنی ئیبن روشد تەنیا ماوەیەكی كورتی خایاند، دەبێت هۆی ئەمەش بگەڕێتەوە بۆ كاریگەریی بەهێزی ئەو لەسەر میری ئەلموەحیدینەكان و هەروەها بۆ ناوبانگی باشی كۆمەڵایەتیی خۆی. ئیبن روشد دوای گەڕانەوەی بۆ لای میر سەرلەنوێ‌ هەتا مردنی رۆڵی فەرمیی لە كۆشكی حوكمداردا وەرگرتەوە.
مێتافیزیك
ئەوە جێی سەرنجە كە "تەرقیە"ی ئیبن روشد وەك فەیلەسوف بە راڤەیەك (شەرحێك) سەبارەت بە ئەڕیستۆتێلیس سەرەتای گرت. ئاخر ئەو تەواو ئەڕیستۆتێلی بوو، چەرخی نێڤینی ئەوروپیش ئەوی سووك و ئاسان ناو نا "راڤەكارەكە" (الشارح)ی ئەڕیستۆتێلیس. هەندێك جار ئەم پابەندبوونەی ئەو هێندە زۆرە، كە ئیتر لەدژی مەعریفە نوێكانی توێژەرانی عەرەبی-ئیسلامی بەرگری دەكات لە ئیدێكانی ئەڕیستۆتێلیس لەمەڕ فەلسەفەی سروشت و فزیك، جا گەرچی ئەو توێژەرانە بەئاشكرا باشتر لە مامۆستاكەی ئەنتیكە وەڵامی پرسیارەكانیان دابۆوە.
ئیبن روشد بەهۆی ئەم كەللەڕەقییەوە تانوتی ئەوەی لێدرا كە ئەو گوایە تەنیا لاساییكەرەوەی ئەڕیستۆتێلیس بێت. بەڵام فەلسەفەی ئەو لە بنەڕەتدا زۆر لە فەلسەفەی ئەڕیستۆتێلیس تێپەڕدەكات: ئەو، لەپاڵ راڤەی ئەڕیستۆتێلیسدا، هەروەها هزری فەیلەسوفانی دیكەی ئەنتیكەی روونكردەوە، وەك بۆ نموونە "كۆمار" (Politeia)ی پلاتۆن (ئەم ئیشەی ئەو تەنیا بە وەرگێڕانێكی حیبری گەیەنراوە)، ئەوجا "ئیساگۆگە" (Isagoge)ی پۆرفیریۆس یان "ئالماگێست" (Almagest)ی پتۆلێمیۆس. ئیبن روشد هاوكات هەڵوێستێكی نەساز بەرانبەر ئیبن سینا وەردەگرێت: لە ئیشە سەرەكییەكەیدا بە ناونیشانی "تهافت التهافت" بەرگری لە ئیبن سینا دەكات لەدژی هێرشەكانی غەزالی، بەڵام هاوكات زۆر ڕەخنەیی خۆی بە هزری ئیبن سیناوە خەریك دەكات و هەندێك لە تێزە سەنترالییەكانی هەڵدەوەشێنێتەوە، ئەمەش بەتایبەتی تیۆریی ئیدێكانی پلاتۆن دەگرێتەوە، كە لە چەرخی نێڤیندا ناو دەنرا ریالیزمی یونیڤێرساڵەكان (تێگەكان).
شتەكان كە سێنسیانە شیاوی دەركپێكردنن و بۆ ئەزموون كراوەن، لە ریالیزمی یونیڤێرساڵەكاندا وەك ریالێتی نابینرێن، بەڵكو لە پشتیانەوە جەوهەری سەربەخۆ لە شێوەی "ئیدێ" یان "یونیڤێرساڵ"دا خۆیان حەشار داوە. بەڵام ئیبن روشد بە پێچەوانەوە وایدادەنێت كە یونیڤێرساڵەكان بریتین لە سەرەنجامی كاریگەریی زەینی چالاك لەسەر دەروونەكانی مرۆڤ و بەم شێوەیەش هیچ هەبوونێكی خۆییان لە دەرەوەی دەروون پێنادات. زەین (ملكە الفهم / Verstand) خۆی تێگە یونیڤێرساڵەكان (گشتییەكان) چێدەكات، ئەویش كاتێك فۆرمەكان (ئیدێكان) لە تاكە شتەكانی ئەزموون جیادەكاتەوە. فۆرمەكان بریتین لە توخمی جیهانی هۆشەكی و لە ناخی شتە ئەستوییەكاندان. بەم پێیە ئیبن روشد هەڵوێستێكی ناوگەرایی (nominalistisch) میانەڕەو وەردەگرێت، واتا: یونیڤێرساڵەكان لە راستیدا تێگەی دروستكراوی زەینن، بەڵام لەبەر ئەوەی فۆرمەكان گشتێتین یان بریتین لە "ئیدێ" لەنێو تاكە شتەكاندا، ئەوا نەك تەنیا زەین پێویستیی بە لێڕوانینی تاكە شتە كۆنكرێتەكان هەیە بۆ ئەوەی بە "ئیدێ"ی فۆرمەكان بگات، بەڵكو هەروەها خودی جیهانی هۆشەكییانەی فۆرمە پەتییەكان پێویستیی بە شتە كۆنكرێتەكان هەیە تاكو خودی خۆی ریالیزە بكات.
مرۆڤ دەتوانێت لەمە هزرێكی ماتەریالیستی تێبگات - وەك چۆن ئێرنست بلۆخ لێیتێدەگەیشت. بەڵام كێشەكە لە بنەڕەتدا بۆ ئیبن روشد ئەوەیە كە مەعریفەی هۆشەكی هەمیشە بریتییە لە دیاریكردنی (تێگەیشتنی) گشتێتیی ریال، كەواتە دەشێت بوونی شتەكان لەنێو خودی شتەكانی ئەزموونی سێنسیدا ئاشكرا بكرێت، بەبێ ئەوەی پێویست بێت لەتەك پلاتۆندا گریمانە بكرێت كە شتەكان بەسەر دیاردە و كرۆكدا بەش دەبن. ئەم ئیدێیانە لە فەلسەفەی ئەوروپیی چەرخی نێڤیندا سەرلەنوێ‌ لە ناوگەرایی میانەڕەودا سەرهەڵدەدەنەوە و لێرەشدا هەڵوێستی ئەڕیستۆتێلیزم بەهێز دەكەن.
ئەو ئیشانە كە تێیاندا هزری خۆیی ئیبن روشد بە روونترین شێوە دەردەكەوێت و ئەمڕۆ زۆرترین گرنگیان پێدەدرێت، بەزۆریی بریتی بوون لە خەریكبوونە رەخنەییەكانی لەتەك هێرشی تیۆلۆژەكاندا بۆ سەر فەلسەفە، بۆ نموونە لەتەك "تهافت الفلاسفە"ی غەزالیدا. ئیبن روشد سەرەتا بۆ ئەم نووسینە راڤەیەكی مەزنی نووسی و تێیدا ئەرگومێنتەكانی غەزالی وەك خۆیان دەخاتە روو، پاشان بە شێوەیەكی سیستەماتیكی هەڵیاندەوەشێنێتەوە. "تەهافوت ئەلتەهافوت" (Destructio destructionis, Die Inkohärenz der Inkohärenz) بە ئیشە سەرەكییەكەی ئیبن روشد دادەنرێت. ئەو لەم نووسینەدا هەروەها بە شێوەیەكی رەخنەیی لەتەك تێگەی هۆئەنجامیی (كاوساڵێتیی) غەزالیدا خەریك دەبێت، لێرەشدا دەگەڕێتەوە بۆ نموونەكەی غەزالی لەمەڕ پارچەیەك لۆكە كە دەكەوێتە نێو ئاگرەوە.
غەزالی سەبارەت بەم نموونەیەی دەبێژێت، كە مرۆڤ دەتوانێت گریمانەی پەیوەندییەكی پاشیەكییانەی (post hoc) نێوان ئاگر و سووتان بكات، بەڵام هەرگیز ناتوانێت گریمانەی نێویەكی / هۆئەنجامی (propter hoc) بكات. ئاگر بۆ غەزالی تەنیا هۆكارێكی "مەجازی"ی سووتانە. ئێستاش ئیبن روشد بەپوختی پرسیار دەكاتەوە: ئایا مرۆڤێك كە بەڕێكەوت دەكەوێتە نێو ئاگرێكەوە، تەنیا بە شێوەیەكی مەجازی دەسووتێت؟ بۆ ئیبن روشد روون و ئاشكرایە (ئێڤیدێنتە) كە سەرجەم شتەكان خاوەنی ئەدگارن و ئەم ئەدگارانە شتەكان دەكەن بە خودی شتەكان خۆیان. ئەمە بۆ نموونە لە حاڵەتی ئاگردا بریتییە لە سووتانی ئەو شتە كە بەر ئاگرەكە دەكەوێت، لێرەشەوە دەبێت ئاگرەكە وەك هۆكار ببینین، چونكە گەر وا نەبێت، ئەوسا مرۆڤ ناتوانێت هیچ گۆتەیەك (مەقولە) نە لەبارەی شتەكان و نە لەبارەی رێكخراوێكی جیهان دەرببڕێت، بەمەش ئیتر هیچ شیمانەیەك نامێنێت بۆ ئەوەی لە خودا یەكەم هۆكار تێبگەین و بەمەش هەبوونی بسەلمێنین. ئیبن روشد لەپاڵ "تهافت التهافت"دا چەند لێكۆڵینەوەیەكی بچووكی سەبارەت بە پەیوەندیی نێوان ئاوەز و ئیمان نووسی كە بریتین لە: "فصل المقال" و "الكشف عن مناهج الادلە". ئەم نووسینانە ساڵی 1875 وەرگێڕران بۆ ئەڵمانی و لەژێر ناونیشانی "فەلسەفە و تیۆلۆژیی ئاڤێروێس"دا دانران.
ئیمان و ئاوەز
ئیبن روشد لە "فصل المقال"دا، وەك چۆن لە "تهافت التهافت"دا، هەوڵ دەدات ئەو تۆمەتی دەرچوونە لە ئیمان لەكاربخات، كە غەزالی دابوویە پاڵ فەیلەسوفەكان بە گشتی و فارابی و ئیبن سینا بەتایبەتی، لێرەشدا لەسەر ئەو پرنسیپە دەڕوات كە هەروەها فەیلەسوفانی پێش خۆی نوێنەرایەتیان كردبوو، ئەم پرنسیپەش بریتییە لە: راستییەكانی ئایین و فەلسەفە دژبێژیی یەكتری ناكەن. ئیبن روشد دەبێژێت: "بەڵام لەبەر ئەوەی ئەم یاسا ئایینییانە (شەریعەت) راستین و داوای لێڕوانین (النڤر) دەكەن كە دەبێت بە پاڵهێزی گەیشتن بە راستی، ئەوا ئێمەی موسڵمانان بەتەواوی دەزانین كە لێڕوانین/لێهزرین ی بورهانی نابێت بە هۆی گەیشتن بە پێچەوانەكەی یاسای سروشیی (شەرع). ئاخر ناشێت راستی دژبێژیی راستی بكات، بەڵكو بە پێچەوانەوە لەتەكیدا یەكدەگرێتەوە و شایەتیی بۆ دەدات.
بەڵام گەر شەریعەت (سەرچاوەی ئایین) خۆی لێی بدوێت، ئەوا دەركەوتەی نوتق لەتەك ئەوەدا كە بورهان دەبێت بە پاڵهێزی پێگەیشتنی، یەكدەگرێتەوە یان یەكناگرێتەوە. گەر لەتەكیدا یەكبگرێتەوە، ئەوسا پێویست ناكات زیاتر بگۆترێت، بەڵام گەر لەتەكیدا یەكنەگرێتەوە، ئەوسا راڤەكردنی (تەئویل) پێویست دەبێت. واتای تەئویل ئەوەیە كە مەغزای وشە لە مەغزایەكی راستەقینە دەربكێشرێت و بكرێت بە مەغزایەكی مەجازی، بەبێ‌ ئەوەی بەو رێیەوە ئادەتی ئاخافتنی ئەرەبەكان كاری نێگەتیڤی تێبكرێت" . كەواتە تەنیا بەرواڵەت دژبێژییەك هەیە لە نێوان راستییەكی فەلسەفەیی سەلمێنراو و مەغزای وشەیی تێكستێكی ئایینیدا، ئەم دژبێژییەش هەڵدەوەشێتەوە گەر مرۆڤ بە شێوەیەكی مەجازی لە تێكستی ئایینی تێبگات.
بەڵام ئەمە هەروەها واتایەكی ئەوتۆ دەگەیەنێت، كە فەیلەسوفەكان خۆیان لەسەر هەمان ئاستی هزرمەندانەی (ئینتەلەكتوێلیی) "یاسادانەرانی ئایینی" و فەلسەفەش خۆی لەسەر هەمان ئاستی ئایینی سروشی دەبینێتەوە، وەك چۆن ئیبن روشد لە راڤەی "كۆمار"ی پلاتۆندا پیشانی دەدات: مەبەستی تەنەبو‌و "لەخۆدا هەمان جۆر و مەبەستی فەلسەفەیە" (ئیبن روشد، 1996و 93). بێگومان ئەوە چەند رۆشنە كە "ناشێت راستی دژبێژیی راستی بكات"، ئەوەندەش توانستی مرۆڤ بۆ ناسینی راستی ناڕۆشنە، چونكە "هەموو مرۆڤان بەهۆی سروشتیانەوە ناتوانن بورهان (بەلگە) قبوڵ بكەن، تەنانەت ناتوانن دیالۆگە (ئەلئەقاویل) دیالێكتیكییەكان، جا نەخوازە دیالۆگە بورهانییەكان قبوڵ بكەن"، ئەوجا لەبەر ئەوەی بە پێچەوانەوە "مەبەستی شەرع تەنیا فێركردنی هەمووانە، ئەوا پێویستە شەرع هەموو جۆرەكانی مێتۆدگەلی راستاندن و هەموو جۆرەكانی مێتۆدگەلی تێگەیشتن (تصور) لە خۆ بگرێت".
لێرەشدا زۆرترین بەشیان لە فۆرمی سیمبۆلی و وتاربێژی (خیتابە) ئاڕاستەی جەماوەری ئیمانداران دەكرێت و تەنیا بەشێكی كەمیان لەسەر سوورەتی 59، ئایەتی 2ی قورئان دەڕوات: "ئێوە كە تێڕوانینتان هەیە، هەروەها بهزرێن!" (فاعتَبِر یا أُولِی اڵابصار). كەواتە تەنیا كەمینەیەكی زانایان دەتوانن لە راستییەكانی فەلسەفەی نەزەریی (نڤری / سپێكولاتیڤ) تێبگەن. ئەم جەختكردنەی ئیبن روشد لە تەرخانكراویی فەلسەفە، راڤەكارانی هەنووكەی ئەوروپیی گەیاند بەو تێڕوانینە كە گوایە داواكارییەكەی ئیبن روشد بۆ ئازادیی هۆش تەنیا هەڵوێستێكی ئێلیتییە و لەم هەڵوێستەدا زانین و تێڕوانینی فەلسەفەیی دەسوێژێك نین بۆ رزگاركردنی مرۆڤ. لە بنەڕەتدا ئەم نرخاندنە نیشانەیەكە بۆ ئەوە كە مرۆڤ كەم دەتوانێت تێبگات لە دۆخی هزرمەندێكی نێو كولتوورێكی چەرخی نێڤین، كە تێیدا ئایینێتیی ئۆرتۆدۆكس و دەسەڵاتداریی دێسپۆتی سەروەر بوون.
خودی ئیبن روشد تەواو رۆشن لە دۆخە سیاسییەكانی سەردەمەكەی دەدوێت. لە راڤەی "كۆمار"ی پلاتۆندا پەیوەندییەك چێدەكات لە نێوان دەسەڵاتی سیاسی و رەواییدەرانی ئایینیدا: لە دەوڵەتی "تیرانی"دا "دەسەڵاتداران پەیوەست بە جەماوەرەوە هیچ مەبەستێكی دیكەیان جگە لە مەبەستە خۆییەكانیان نییە، بۆیە هاوشێوەیی لە نێوان دەوڵەتی پیاوانی ئایینی (priesterlich) و تیرانیدا زۆر جار سەرەنجامێكی ئەوتۆ دەخاتەوە، كە ئەو بەشەی پیاوانی ئایین كە لەنێو ئەو دەوڵەتەدایە، دەبێت بە بەشە تیرانییەكە و ئەو كەسە رسوا دەكات كە مەبەستێكی ئایینیی هەیە، وەك چۆن ئەمە لە حاڵەتی ئەو پیاوانەی ئاییندا بەدیدەكرێت كە خۆیان لەنێو دەوڵەتەكانی ئەم سەردەمەماندا دەبیننەوە". پاشان ئیبن روشد ئەم رەخنەیە كە بە ئاشكرا لە عولەمای ئایینی دەگرێت، بە نموونەی كۆنكرێت بەرجەستەی دەكات: "نموونەیەك بۆ ئەمە بریتییە لەو دەسەڵاتدارییە كە لە كۆردۆبای وڵاتماندا هەیە" (ئیبن روشد، 1996، 119 بەدوواوە).
ئیبن روشد لە راڤەی "كۆمار"ی پلاتۆندا ئەم تێزە بەرەنگاری پەیوەندییە هەبووەكان دەكاتەوە: دەبێت یاسا ئایینییەكان (شەریعەت) هەمیشە بەگوێرەی گونجانیان بەو یاسایانە بنرخێنرێن، كە لە لایەن مرۆڤانەوە دانراون. پێورەكانی ئەم گونجاوییە بریتین لەو رێسایانە كە پێناسەی ئەوە دەكەن، داخۆ چ رێكخراوێك (ی سیاسی) بە كرۆكی مرۆڤ دەگونجێت، ئەمەش بێگومان لەو شێوەیەدا، كە چۆن ئەو رێسایانە لە لایەن فەلسەفەوە وەك زانستی ئاوەز دادەنرێن. كەواتە داواكاریی بۆ باڵادەستیی فەلسەفە لە سەرەتاوە هەڵوێستێكی ئێلیتییانە نییە، بەڵكو سوورە لەسەر فەزلدان بە بناغەڕشتنی ئاوەزیانەی یاساكان و رێكخراوە سیاسییەكان، ئەمەش تەواو بە پێچەوانەی ئەو داواكارییەوە كە دەڵێت گوایە پێویستە یاساكانی مرۆڤ هەمیشە پابەند بن بە یاسا ئایینییەكانەوە.
زەینی نەمر
ئەم گەشبینییەی مەئریفە هەروەها لە تیۆریی زەینی ئیبن روشددا كارا دەبێت. تیۆریی زەین هۆیەكی سەرەكی بوو بۆ ئەو پۆلێمیكە كە لە فەلسەفەی ئیسلامی و دیانیدا ئاڕاستەی ئەو كرا. ئەڕیستۆتێلیس مرۆڤی وەك زیندەوەرێك پێناسە كردبوو كە بەڕێی زەینیەوە لە سەرجەم زیندەوەرەكانی دیكە جیا دەبێتەوە و هەروەها دەتوانێت لە فۆرمی گشتی و لەناونەچوو تێبگات. بەڵام لەم جۆرە دیاریكردنەی مرۆڤەوە كێشەیەك دەكەوێتەوە: پێویستە روونبكرێتەوە كە چۆن زەینی مرۆڤێك لە لایەك لە فۆرمە گشتی و لەناونەچوو و سەركەسییەكان تێدەگات، بەڵام لە لایەكی دی تەنیا زەینی كۆنكرێتی تاكە مرۆڤێكە. ئەڕیستۆتێلیس بۆ وەڵامی ئەم كێشەیە جیاوازیی كرد لە نێوان دوو زەیندا: زەینێكی ناچالاك (پاسیڤ) كە لەناودەچێت و بمرە و بەمەش بریتییە لە هێزی پێشبینیی هەر تاكەكەسێك، هەروەها زەینێكی چالاك (ئەكتیڤ) كە فۆرمە هۆشەكییە ئەزەلییەكان لە وێنەكانی هێزی پێشبینی دادەماڵێت (تەجرید دەكات).
زەینی چالاك سەربەخۆیە لە لەشی كۆنكرێت و نەشیاوی لەناوچوونە، بەڵام بۆ ئەوەی بتوانێت پێشبینییەكانی زەینی ناچالاك بكات بە كردەكێتی (ئەكتوالیزە بكات)، ئەوا پێویستیی بە ناوەندیاریی زەینێكی شیمانەییە (intellectus possibilis)، ئەم زەینەش بریتییە لە توانستی مەعریفەی مرۆڤ و لە رووی ناوەرۆكیشەوە هیچ دەبێت گەر هاتوو زەینی چالاك كاریگەر نەبێت. بەڵام بەمە ئەو كێشەیە چارەسەر نەكرا، كە داخۆ جیهانی پێشبینیی بمر و سنوورداری تاكە مرۆڤان چ پەیوەندییەكی بە جیهانی هۆشەكییانەی زەینی چالاكەوە هەبێت، بە پێچەوانەوە كێشەكە تەنیا گواسترایەوە بۆ ئاستێكی دیكە. بەڵام ئیبن روشد لە زەینی شیمانەیش وەك زەینێكی نەشیاوی لەناوچوون تێدەگەیشت. ئەو زەینی شیمانەیی ناو دەنێت "زەینی ئەستویی"، ئەوجا ئەرگومێنت دەهێنێتەوە، كە ئەم زەینە ئەستوییە تەنانەت بەشدارە لە فۆرمە هۆشەكییەكاندا، بەشداریكردنەكەشی لەوەدایە كە فۆرمە هۆشەكییەكان بە زەینی ناچالاك دەگەیەنێت، بەڵام ئەو خۆی هاوكات زەینی كۆنكرێتی مرۆڤێكی گەرەكە، كەواتە زەینی ناچالاكی بە پێشبینیی و وێنە خۆییەكانییەوە لەمەڕ جیهان پێویستە.
لەمەوە پێگە تایبەتییەكەی زەینی ئەستویی روون دەبێتەوە. زەینی چالاك لە دەرەوەی مرۆڤدایە و فۆرمە هۆشەكییەكان لە خۆ دەگرێت. زەینی ناچالاك بەشێكە لە پێكەوەلكاویی لەش و دەروون و هاوشێوەی هەردووكیان تایبەتە بە لەناوچوون. بەڵام گەر مرۆڤێك بمرێت، ئەوسا هیچ گومانی تێدا نییە كە یەكێتییەكەی لەش و دەروون و لەتەك ئەویشدا زەینی ناچالاك لەناودەچێت، بەڵام زەینی ئەستویی لەناوناچێت. ئەم وەك زۆرێتی سەر بە تاكە مرۆڤان نییە، بەڵكو وەك یەكایەتی سەر بە رەگەزی مرۆڤە. كەواتە گەر زەین (Verstand / ملكە الفهم)ی مرۆڤ بەڕێی زەینی ئەستوییەوە بە مەئریفەی فۆرمە هۆشەكییەكان، واتا بە مەئریفەی راستییە ئەزەلییەكان بگات، ئەوا بەم رێیەوە كارەكتەرێكی گەردوونی وەردەگرێت.
بەڵام بڕوابوون بە نەمریی دەروونی كەسی یەكێكە لە دۆگمە بنەڕەتیەكانی ئیسلام و دیانەتی. كاتێك ئیبن روشد تاكە دەروونە خۆییەكان بە بمر و تەنیا زەینی ئەستویی وەك شێوەیەكی "دەروونی رەگەزی" بە نەمر دادەنێت، ئەوا بەم رێیەوە فەلسەفەكەی دەكەوێتە ناكۆكییەوە لەتەك دۆگمە ئایینییەكاندا، سازاو بەمەش ئۆرتۆدۆكسیی ئایینی لە هەردوو ئایینەكەدا پەرچەكرداری دوژمنانەیان بەرانبەر نواند. بۆ نموونە بیشۆپی پاریس ساڵی 1270 سیازدە تێزی فەلسەفەیی مەحكوم كرد، لێرەشدا تیۆریی ئیبن-روشدییانەی دەروون یەكێك بوو لەو تێزانە. تۆماسی ئەكوینی بە نووسینێكی پۆلێمیكی بە ناونیشانی "لەبارەی یەكایەتیی زەین لەدژی ئاڤیرۆیستەكان" (De unitate intellectus contra Averroistas) هەڵوێست وەردەگرێت، ئەم نووسینە لە بنەڕەتدا كەمتر راستەوخۆ روودەكاتە ئیبن روشد، بەڵكو بە پێچەوانەوە بەزۆری روودەكاتە فەیلەسوف سیگەر فۆن برابانت كە بە ئاشكرا لایەنگریی خۆی بۆ تیۆریی زەینی ئیبن روشد راگەیاندبوو.
دەنگدانەوەی تیۆریی ئاڤێرۆیستی هەروەها لە "دی مۆنارشییا" (De Monarchia, 1313)ی دانتەدا دەبینرێت. تێگەیشتنی ئیبن روشد سەبارەت بە زەینی نەمری رەگەزی مرۆڤ ئەوە بوو كە ئەم زەینە بەردەوام لە رەوتی پەرەسەندنی زانین و توانستی پەرچاندندا پێشدەكەوێت؛ دانتە ئالیگیری لەم تێگەیشتەی ئیبن روشدەوە بۆ زەینی نەمر زەروورەی رێكخراوێكی سیاسیی وەك دەرەنجام بردەوە، كە دەرفەت دەڕەخسێنێت بۆ پرۆسەیەكی هاوشێوەی گەشەسەندن و خۆیشی تەنانەت سوود لەو پرۆسەیە دەبینێت. بەڵام بەم رێیەوە ئێستا سەرەنجامێكی ئەوتۆ دەكەوێتەوە كە ئیتر رێكخراوی ئاكاریی كۆمەڵگەی مرۆڤ بریتی نابێت لە بەرهەمی رێكخراوێكی راگەیەنراوی خودا، بەڵكو بریتی دەبێت لە بەرهەمی ئاوەزی مرۆڤ و تەنیا بەڕێی ئاوەزەوە رەوایەتیی پێدەدرێت. تێزەكەی ئیبن روشد لە كۆنتێكستێكی هاوشێوەدا هەروەها لە سەرەنجامەكانی رۆشنگەریی ئەوروپیشدا دەردەكەوێت.
هێردەر لە نووسینەكەیدا بە ناونیشانی "ئیدێگەل سەبارەت بە فەلسەفەی مێژووی مرۆڤایەتی" (91/1784) هێرش دەكاتە سەر تێزەكەی ئیبن روشد: "فەلسەفەی مێژووی ئێمە ناچێتە سەر ئەم رێگەیەی فەلسەفەی ئاڤێرۆیستی، كە روانگەكەی ئەوەیە، گوایە سەرجەم رەگەزی مرۆڤ تەنیا یەك، بەڵێ یەك دەروونی زۆر نزمی هەیە و ئەم دەروونە تەنیا تا رادەیەك خۆی بە تاكە مرۆڤ دەگەیەنێت" (Herder, 1989, 338). ئەم تیرە كە وا دەردەكەوێت ئاڕاستەی نووسینەكەی لێسینگ بە ناونیشانی "پەروەردەی رەگەزی مرۆڤ" كرابێت، لە بنەڕەتدا راستەوخۆ ئاڕاستەی كانت كراوە. ئاخر كانت لە نووسینەكەیدا بە ناونیشانی "ئیدێی مێژوویەكی گشتی لە روانگەی هاوڵاتێتیی جیهانییەوە" (1784) نووسیبووی: "لە مرۆڤدا (وەك تاكە مەخلوقێكی ئاوەزمەند لەسەر زەمین) ئەو توانستانەی سروشت كە روودەكەنە بەكارهێنانی ئاوەزی ئەو، تەنیا لەنێو رەگەزدا نەك لەنێو تاكەكەسدا بەتەواوی دەگۆڕرێن" (Kant, 1968, VIII 18).
ئەوە لە بنەڕەتدا بریتی دەبێت لە مەزەنەیەكی شایانی گرنگیپێدان، كە داخۆ كانت لێرەدا بەڕاستی "ئاڤێرۆیستییانە" ئەرگومێنت بهێنێتەوە یان داخۆ بە پێچەوانەوە بتوانین دەرەنجامێكی ئەوتۆ ببەینەوە، كە مەبەستی ئیبن روشدیش بریتی بووە لە شێوازە هزرینێكی هاوشێوە. بەڵام مەبەستی كانت لە بنەڕەتدا روو ناكاتە فیگورێكی تیۆریی دەروون لە مەغزای كلاسیكی ئەریستۆتێلییانەدا، بەمەش رووناكاتە پرسیار سەبارەت بە نەمریی دەروونی كەسی (ئیندیڤیدوێل)، بەڵكو روودەكاتە كارەكتەری مێژوو وەك پێشكەوتنی ماف: بەوەدا كە مرۆڤان وەك بوونەوەری ئاوەزمەند خۆیان دەست دەدەنە چاكسازیی پەیوەندییەكانیان، ئەوا وەك بوونەوەری رەگەزی رۆڵێك بۆ ئەوە دەگێڕن، كە لەنێو پرۆسەی مێژووییدا مەرجەكان بۆ شیمانەی ئاوەڵابوونی ئاوەز و ئاكار لەنێو تاكە مرۆڤدا ئامادەدەكرێن و لە كۆتاییشدا بەتەواوی ئاوەڵا دەبن.
بێگومان نابێت ئەو ئۆتۆنۆمییە، كە ئیبن روشد لێرەدا بۆ مرۆڤی ئاوەزمەند رایدەگەیەنێت، هاوشێوەی ئیدێی ئەو ئوتۆنۆمییە دابنێین كە كانت لێیدەدوێت: ئیبن روشد واز لە بڕوا بناغەییەكەی پارادیگمای ئۆنتۆلۆژی ناهێنێت، كە تێیدا راستی وەك مەعریفەی بوونەوەری راستەقینە داەنرێت، بەڵام ئۆتۆنۆمیی سەبژێكت لە لای كانت لەو بنەمایەوە دەردەچێت، كە مرۆڤ ناتوانێت بگات بە مەعریفەی راستییەكی بەو چەشنە، هەر لەمەشدایە بناغەی ئۆتۆنۆمیی مرۆڤ و تەنانەت ئۆتۆنۆمیی ئاكاریش. بەمەش ئاوەز بۆ كانت بریتییە لە نێوەندێكی دادوەریی بێسنوور و هەر خۆی دەتوانێت سنوورەكانی خۆی دیاری بكات. ئاوەز بۆ ئیبن روشد مێدیومی بەشداریكردنە لە رێكخراوێكی بووندا كە لە دەرەوەی ئاوەزی سنوورداری مرۆڤدایە. كەواتە تانوتی ئاڤێررۆیزم كە هێردەر دەیگرێتە كانت، بریتییە لە بەهەڵەتێگەیشتن، بەڵام ئەم تانوتە هەروەها پیشانی دەدات، كە هەتا چ رادەیەك ئەم فەیلەسوفەی چەرخی نێڤین دێتە نێو هزری مۆدێرنەوە و بەمەش بەشداری دەكات لە دانانی بناغەكاندا بۆ وەرچەرخانی پارادیگماكە رووەو فەلسەفەی سەردەمی نوێ. بێگومان ئەمە تەنیا لە فەلسەفەی ئەوروپیدا رووی دا. فەلسەفەی ئیبن روشد لە جیهانی ئەرەبی-ئیسلامیدا دەركپێكرا، بەڵام ئەمە لە رادەیەكی زۆر كەمتردا وەك لە ئەوروپا و هەروەها بەزۆریش لە شێوەی رەتكردنەوەدا.