(ئایینی ئێزدی) بە یەكێك لە كۆنترین ئەو ئایینانە دادەنرێت، كە لەلایەك لەسەر خاكی كوردستان دەركەوتووە، لەلایەكی دیكەوە بڵاو بووەتەوە. یەكەمین ئاماژەش بە دەركەوتنی زاراوەی (ئێزدی) وەك ناوێك بۆ ئایینەكە، لە زاراوەی (ئێ زی دی/ E-Zi-da)ی سۆمەری وەرگیراوە، كە مانای خودای گیانی پاك و بێگەردی بەخشیوە. مێژووەكەش بۆ هەزارەكانی سێیەم و دووەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە، كە لای سۆمەرییەكان پەرستراوە.
بەم بەڵگەیەش بێت، لە هەزارەی سێیەمی پێش زایین خودایەك بۆ پەرستن بە ناوی (ئێزدی) لە وڵاتی سۆمەر هەبووە و پەرستراوە و ئەرك و بنەمای تایبەت بە خۆشی هەبووە، بەڵام ئەوە ڕوون نییە ئەو خودایە لە خاكی كوردستانەوە بۆ وڵاتی سۆمەر هاتووە؟ یان داهێنراوی خودی سۆمەرییەكان بووە؟
لە سەردەمی (دەوڵەتی ماد)یشدا ئاماژە بە خێڵێك كراوە بە ناوی (بارتاسنی)، كە وەك هێزێكی شەڕكەر، لە ساڵی (612پ.ز) هاوكاری و پشتیوانیی مادەكانیان لە دژی ئیمپراتۆریی ئاشووری كردووە. زۆریش پێدەچێت ئەو خێڵە ئەوانە بووبن كە لە قۆناغی دواتردا بە (داسنییەكان) ناسران و لەنزیك شاری (نەینەوا)ی پایتەختی ئیمپراتۆریی ئاشوورییەوە، هاوكار و پشتیوانیی مادەكانیان كرد بۆ لێدانی ئاشوورییەكان.
ئەوەش دوای پشتبەستن بەو ڕاستییەی، كە خودی (داسنی) سەرباری ئەوەی ناوی چیاییەكی بەرزی باكووری خۆرهەڵاتی شاری مووسڵ بووە لە ناوچەی جزیرە و چیاكەش لەو سەردەمەدا هەبووە، لە هەمان كاتدا مەڵبەندی چەندین تیرەی كورد بووە، كە بە داسنییەكان ناسراون، وەك (خاڵی، پەیسان، مەحموودی، دونبڵی، داسنی). هەمووشیان بەپێی چەندین تۆماری مێژوویی، باوەڕداری ئێزدی بوون.
لە لایەكی دیكەوە و لە هەمان سەردەمدا و لە (ئاڤێستا)ی كتێبی پیرۆزی ئایینی زەردەشتیدا، زاراوەی (ئێزدی) بۆ ناوی خودای گەورە و باڵادەست هاتووە. ئەوەش جیاواز لە ناوی (ئاهوورامازدا)، ناوی خودای چاكەكار و باڵادەست، كە لەو ئایینەدا هەبووە.
لە تۆمارێكی مێژوویی دیكەدا، كە بۆ سەدەی پێنجەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە، (كسەینەفون)ی سەركردەی یۆنانی لە بەرهەمەكەیدا (Anabasis) باسی لەوە كردووە كە لە كاتی گەڕانەوە و پاشەكشەكردنیان بۆ وڵاتی خۆیان، دوای ئەو شكستەی بەرامبەر سوپای هەخامەنشییەكان و لە شەڕی (كۆناكسا) لە ساڵی (401پ.ز) دووچاریان بوو، لەنزیك شاری (نەینەوا) تیرەیەكی جەنگاوەر و ئازا و باوەڕداری خوداپەرستی یەزدانیان بینیوە، بێ ئەوەی ئاماژە بە ناو و شێوازی باوەڕ و ئایینەكەیان بكات. ئەو باوەڕەی ئاماژەیشی پێ داوە، هیچ یەك لە باوەڕەكانی (میترایی، زەردەشتی) نەبوون، چونكە ئەو هەریەك لە پەیڕەوانی ئەو ئایینانەی لەنێو سوپا و دەوڵەتی هەخامەنشیدا بینیوە و ناسیوە. هەموو ئەوانەش ئەمانگەیەننە ئەوەی، كە ئەو ئایینە لە هەزارەی سێیەمی پێش زایینەوە، تا سەدەی پێنجەمی پێش زایین هەبووە و لە كوردستاندا بڵاو بووەتەوە.
كاتێكیش دەگەینە سەدەكانی ناوەڕاست، (ئەلبلازەری) مێژوونووسی عەرەبی و ئیسلامی ئاماژەی بەوە داوە، كە كاتێك (عوتبەی كوڕی فەرقەدی سەلەمی) لە ساڵی (20ك/ 640ز) بەرەو (نەینەوا) بەڕێ كەوتووە، بەری خۆرهەڵاتی شارەكە ئیسلامیان بە ئاشتیی وەرگرتووە، بەڵام بەری خۆرئاوای نەینەوا لەسەر پێدانی باجی جزیە ڕێك كەوتوون. هەر لە بەری خۆرئاواش كۆمەڵێكی دیكە هەبوون، كە پێوەری (باجی جزیە) نەیگرتوونەتەوە، چونكە وەك ئایینەكانی (جوو، زەردەشتی، مەسیحی) خاوەن كتێب نەبوون. هەر بۆیە زۆر پێدەچێت ئەوانەی ڕووبەڕووی ئەو سوپایە وەستاون و ناچار بە شەڕكردن بوون، باوەڕدارانی ئێزدی بووبن.
(ئیبن حەوقەل/ 367ك- 978ز)یش وەك گەشتیارێكی ئیسلامی، لە باسی شاری (جزیرە)شدا دانیشتزوانەكەی بە (شەیتانپەرەست و خەواریج) پێناسە كردووە. ئەمەو ئاماژەی بەوەش داوە، كە ئەگەر دەسەڵاتی شەیتانپەرەست و خەواریجەكان بهێڵێت، شارەكە ئارامیی تێدایە و مەڵبەندێكی بازرگانییە، بەڵام بەهۆی ئەوانەوە ئارامیی شارەكە تێكچووە و دەسەڵاتدارانی ئیسلامیش وازیان لێ هێناون. بەم دەقەش بێت، پێدەچێت مەبەست لەو شەیتانپەرستانە! (باوەڕداری ئێزدی) بووبن، نەك (زەردەشتی)، چونكە ئەگەر ئەوان لە باوەڕدارانی زەردەشتی بوونایە، ئەوا وەك (باوەڕداری ئاگرپەرست) یان (زەردەشتی و مەجووسی) ناوی دەهێنان.
ئەوانەیشی مێژووی ئایینەكە بۆ كەسایەتیی (عودەی كوڕی مسافر) یان (شێخ ئادی) دەگەڕێننەوە، دەگەینە ئەوەی كە ئەو كەسایەتییەكی دیاری بواری زانست و ئەدەب و فیقهی ئیسلامی بووە، نەوەك ئێزدی و لەنێوان ساڵانی (465-557ك/ 1074-1164ز)یدا ژیاوە. ئەو لە (كونە مشك- بیت فار)ی سەر بە شاری (بەعەلەبەك)ی وڵاتی شام لەدایك بووە و لە ماوەی تەمەنیشدا شارەكانی (مەككە، مەدینە، بەغدا، هەولێر، مووسڵ) بە شوێن فێربوونی زانستی ئایینییدا گەڕاوە.
دواتریش لە (لالش) گیرساوەتەوە و دەستی داوەتە خوداپەرستی و كەوتووەتە نزیكبوونەوە لە ئێزدییەكان و تێڕوانین لە ئایینەكەیان. بەمەش توانیویەتی لەلایەك ئایینەكەیان بخاتە چواچێوەیەكی دیاریكراو، لەلایەكی دیكەوە كەوتووەتە ڕێكخستن و چارەسەركردنی كێشە ناوخۆیی و گرفتەكانیان. بەمەش (شێخ ئادی) سیمایەكی ئیسلامیی بە ئایینەكەیان بەخشیوە.
لێرەوەش ئێزدییەكان لەدەوری كۆبوونەتەوە و وەك پێشەوایەكی ئایینیی هەرەبەرزی خۆیان لێیان ڕوانیوە، تا ئەوەی گەیاندوویانەتە ئاستی پایەی پەیامبەری. تەنانەت لە دەقێكی كتێبێكی پیرۆزی ئێزدییەكانیشدا هاتووە، كە: ‌‌یزدان فەرمانی بە (عودەی كوڕی مسافر) كردووە لە (شام)ەوە بێتە (لالش) و لەوێ بگیرسێتەوە. بەم دەقەش بێت، هاتنی ئەم كەسایەتییە لە (شام)ەوە بۆ (لالش) بە فەرمانی پەروەردگار بووە، تا بە هانای ئێزدییەكانەوە بچێت. پەیڕەوانیشی بەمەبەستی پاراستنی پێشەواكەیان لەدەوروبەری (لالش) كۆبوونەتەوە.
تەنانەت كاریشیان لە پەیڕەوانی ئێزدیی شارۆچكەكانی (شێخان، شنگال، باعەزرێ، جزیرە) كردووە، چونكە خودی (شێخ ئادی) سەردانی كردوون. بەوەش دەستی بەسەر بنەما ئایینییەكانی ئێزدیدا گرتووە، بۆیە لای ئێزدییەكان پیرۆز كراوە. هەر بۆیە لە باوەڕی ئەواندا پایەی ئایینی (لالش) بەرز بووەتەوە و وەك قیبلەی ئێزدییەكان ناسراوە، چونكە بووەتە جێی مەزاری پێشەوای ئایینەكەیان. بەمەش ئەم ئایینە چوارچێوەیەكی نوێی بەخۆوە گرتووە.
لێرەوە دەگەینە ئەوەی كە ڕیشەی ئێزدییەكان بۆ ئەم كەسایەتییە ناگەڕێتەوە، بەڵكوو بۆ پێشتر دەگەڕێتەوە. ئەم كەسایەتییەش تەنیا پێشەوای ڕێبازێكی نوێی ئایینەكە بووە. هەر بۆیە لای هەندێك مێژوونووس و توێژەر، بە دەركەوتنی (شێخ ئادی)، ئێزدیایەتی بە (ڕێبازی عەدویە) ناسراوە.
(شەرەفخانی بەدلیسی)ش لە (شەرفنامە)دا ئاماژەی بەوە داوە، كە (مند)ی دامەزرێنەری (میرنشینی كلس) بە خۆی و بنەماڵە و هۆز و ئەندامەكانی میرنشینەكەیەوە، ئێزدی بوون و ڕوویان لە شام و میسر كردووە، تا پشتیوانی لە (دەوڵەتی ئەیووبی) بكەن. لەبەرامبەردا سوڵتانی ئەیووبی، بە سۆز و دڵسۆزییەوە بۆ ئەو هەڵوێستەی ئەوانی ڕوانیوە و (مند)ی وەك گەورە و سەرۆكی كوردەكانی ویلایەتی (شام و حەلەب) دیار كردووە.
هەروەها (میرنشینی دونبوڵی)ش وەك حكوومەتێكی كوردیی سەدەكانی ناوەڕاست، كە مەڵبەندەكەی شاری (خۆی) بووە، بە پەیڕەوانی ئێزدی ناسراون. (میر عیسا كوڕی میر یەحیای دونبوڵی)ش (هەزار) خێزانی ئێزدی بۆ (ئازەربایجان و كوردستان) گواستووەتەوە و لەوێ نیشتەجێی كردوون. دواتر شاری (تەورێز)ی كردووەتە پایتەختی دەسەڵاتەكەی.
وەك ئاماژەیەكیش بە مێژووی ئایینەكە، لە سەدەی هەژدەیەمی زایینی (موحەممەد كوڕی ئەحمەد ئەلحوسەینی) ناسراو بە (مونشئی بەغدادی)، كە لە سەردەمی (داود پاشا)ی والیی بەغدادی عوسمانی و لە كاتی گەشتەكەیدا لە ساڵی (1820ز)دا سەردانی گوندی (حوسێن كفتی) نزیك شاری (هەولێر)ی كردووە، بە مەڵبەندێكی ئێزدییەكان ناوی بردووە، بی ئەوەی ئاماژە بە مێژووی دەركەوتنیان بكات.
بە هەموو ئەو تۆمارانەش بێت، ئایینەكە هەر لە هەزارەی سێیەمی پێش زایینەوە بە خاكی كوردستاندا بڵاو بووەتەوە و دواتر گەیشتووەتە وڵاتی شام و میسر و تەنانەت ئێرانیش. ئەمەو جگە لە بڵاوبوونەوەی بە چەندین ناوچەی جیهاندا. تەنانەت بە كۆنترین ئایینی كۆمەڵگای كۆنی كوردستان و خاكی كوردستان ئەژمار كراوە، پەیڕەوانیشی بە (ئێزدی) ناسراون و قیبلەی پەیڕەوانیشی (لالش)ی نێو خاكی كوردستان بووە.