ویەرین نویسێ ماچا ئێژایی نویستەی و تۆمار کەردٚه‌­ی ویەردٚه‌­ی ئینا دوێ خاڵێنه، یۆ ئانه که ئی هه­ رمانێ بۆ نونگەو ئەوه‌­مەنای و پێوار نەبیەی نامێو نەتەوێوی جه دنیانه و ئەویچشا ئەنه­ یاونای نەوێ دماڕۆ ئا وه‌­ڵاتیه، به چەنیەتی ژیوای وه‌­ڵیناشا و کەڵک هۆرگێرتەی جه ژیوانامەو نویسەرا، هۆنیارا و زانا پایەبەرزه‌­کاو نیشگایشانا، به باوه‌­ڕوو ئی خامەیه ئێژانەو خاڵێ دوه‌­مێ فره‌­تەرا چوونکەتی متاڤی واچی ویەردٚه‌­و هه­ ر نەتەوێوی به ده‌­سوو زانایا و گەورەپیایاو ئا نەتەوەیە و هەرمانەکاشا تۆ گێرۆ و ئەر په ­یجۆر کەرێ و دڵسۆزێ هه­ ر کۆمەڵگایوی هەوڵوو تۆمار کەردٚه‌­ی چەنیەتی ژیوای ئا ئێنسانه گەورا نەدٚا، ویەردٚه‌­و ئا وەڵاتیە ئەگەریچ بنویسیۆ سەقەتا، گێچەڵێش فرێنێ و دماو ماوێویەره‌ مەمەنۆ، ئێمه جه هەورامانەنه پا جۆره‌ مشیۆم بۆ ویەردٚێوی نویسیاما نیا و ئینه وێش هه­ م بۆ نونگەو فەوتیای فەرهەنگوو هەورامی جه دماڕێوی نزیکەنە و هەمیچ بۆ نوونگەو کۆره‌­وه‌ بیەی نامێو ئا چنەئامایا کە پەی سەربەرزی وه‌­ڵاتیشا لاقۆرێوەشا هۆرگێرتێنە و وه‌­شته­ رین ئاواتشا وه‌­شی خەڵکیشا بیەن، به داخەوه‌ هەورامان جه هه ­ر دوه‌ قازانجەکاو ویەرینی بێ بەشا چوون تا ئیسەیچ بەشێویوی پەنەواز هەوڵوو نویستەی به­ سه­ رئامایاو زه‌­یچەو هەورامی نەدٚریان و بێجگەم مەینەتوو بڕێو دڵسۆچنا چی خاڵێ چەم پۆژی کریان. نیشتگاو ئێمه هه­ ر جه کۆنەوه‌ به فەرهە نگیوی بەرز ئەژناسیان و بنەچەو هەورامی هەر چن وه‌­خت جارێو بنیادٚمێ هەره‌­قەتینێ و رۆشنویرێش چنه هۆرکەوتێنێ که به پاو ئاژه‌­و سەرده‌­میوی که چنەش بیێنێ و به گردٚوو کەم و کۆڕیەکاو ئا وه‌­ختیه تاڤانشا با به سەرچقەو فاڕای ویره‌ دماکەوتا و سه ­رچەمەو ئەوه‌­تەنای کۆمەڵگایشا و به ڕادێو وه‌­شەویسێ خەڵکی بیێنێ که نامێشا پەشتا و پەشت پارێزیاینه و تا ئیسه مەنێنەوە،کەسێ وه‌­رەچه ­م رۆشنێ که کاریگەریێوی فره‌­شا ملوو هۆرسەو­ئەره‌­نیشتوو خەڵکیەره‌ بیەن و ئەگەر بەیمێ ئێژانەو هەرمانەکاشا کەرمێ ره‌­نگا مشیۆم پەیکەرشا پەی تاشمێ،بەداخەوە تا ئیسه به تەشکیوی خاس هیچ یاگێوه‌­نه نامێشا نەبریەینه و تەنا­نەت ئیسەیچه فره‌­و خه­ ڵکی مەژناسۆشا و ئێژاو هەرمانەکاشا مەزانۆ و مەیاڤۆشانه، هەرمانێوه‌ گەورێ که گەشاوەزوو ئاوه‌­ختیه لوان شۆنیشەره‌، ئەنەگیسنای چراڤۆ عێلم و زانایی پەی یەکەم جاری و ئەره‌­نیای بنج و بنه­ ڕه‌­توو سیستموو په ­روه‌­ردٚه‌­ی بیەن،چراڤێوه‌ که هەورامی به شۆڵەیش پی چننه ساڵه راش گمه نەکەردٚێنه و تا ئێگه یاڤان، به راسی هەرمانێ ­چێمنێ گەوره‌­تەرین خزمەتێوا که به مەحاڵوو هەورامانی کریان و چی بەینەنه شاروو نۆدشەی که ئا وه‌­خت شاریوی گەوره‌ بیەن یۆ جه ئه ­وه‌­ڵ یاگانێو جه هەورامانی بیەن که ده‌­س کریان بە ئەره‌­مەرزنای سیستموو فێرکاری و په ­روه‌­ردٚه‌­ی، هەرچن ئی سیستمه وەروو ئانەیه ده‌­سه ­ڵاتوو بەگا نەیارش بیەن و حەزش به ژیره‌­وه‌ بیەی و به قسۆ وێش هۆرنیای خه­ ڵکی نەکەردٚەن،فره‌ زووچ نیا جه نۆدشەنه ده‌­سش پنه کریان و ویەرینش هۆرگێڵۆوه‌ پەی حەفتاوچوار ساڵێ چیه و وه‌­ڵته­ ر و چا شارە دما­کەوتەنه که زۆڵم و زۆروو بەگا سەرشەوه‌ بیەن هەرمانێ چامنێ نەکریاینه و دماو وڕای ده‌­سه­ ڵاتوو ئادٚیشا هەروەرەنە بڕه‌­وش پنه دریان، حاج عه ­لی ره‌­زم ئارا یۆ جه وه‌­رپەرسه نێزامیه گەوره‌­کاو ئا زه‌­مانوو ئێرانی جه کتێبەکەشەنه به نامێو هەوکه­و هەورامانی (عملیات هورامان) ماچۆ وه‌­ختێو ره‌­زا شا ده‌­سەڵات جه ئێرانەنه گێرۆ ده‌­س و گەره‌­کشا یەکەمین دەسەڵاتی نیمچه مۆدێڕن وه‌­ش کەرۆ، هەوکه بەرۆ سەروو ده‌­سەڵاتوو بەگا جه سەرتاسەروو وه‌­رنیشتوو  ئێرانیەنه و ده‌­سەڵاتێ ده‌­ره‌­بەگایەتیێ نمازۆ، تا ساڵۆ1309ی دمایین ناوچێو که ئەرتەشوو شای به راوه‌­بەری ره‌­زم ئارای دویەر جارێ مدٚۆ ملشەرە و ڤزۆش چیروو فەرمانوو حکوومەتی، هەورامانا، شۆنۆ لاشیەی دەسەڵاتوو بەگا و ئامای بڕێو ویرێ تازێ و ژیرانێ جه نۆدشەنه،رۆشنویرێ حەزشا به فێر کەردٚه‌­ی وانای و نویسای به خەڵکوو ده‌­گاکێ کەردٚەن. عەبدۆلحەمید حیره‌­ت سەجادی کتێبوو ویەردٚه‌­و سیستموو فێرکاری و پەروه‌­ردٚه‌­ی جه کوردٚه‌­سانەنه ( پیشینه­ ی آموزش و پرورش در کردستان) ماچۆ ساڵۆ 1315ی کابرایوی چنەئاما و فره‌­زانی سنه­ یی به نامۆ مووسا سەجادی جه سنەوە گنۆ را و شۆنۆ دوێ یەرێ رواره‌ مانیا و نیمەگیان میاڤۆ نۆدشه فره‌­و خەڵکوو ده‌­گاکێ چڕۆ مزگی و جه باره‌­و یاوگەو سەفەره‌­کەیش و هه ­ر پاسه هەمیەتوو مسای سەوادٚی قسێشا پەی کەرۆ و ماچۆشا چنی که گەره‌­کشا به یاردٚه‌­ی ئادٚیشا رێخوو نەزانی جه ده‌­گاکێنه هۆرکەنۆ و ده‌­س کەرۆ پەروه‌­رنای مسیارا. بڕێو چا کەسا که فێرێ سیستمی قیزه‌­ونی ده‌­ره‌­بەگایەتی بیێنێ و ویریوی تەسکشا بیەن قسەکێشا نەپەسینەینه و تا ئا یاگێ پنەشا کریابۆ ناسەنشا هەرمانەکێ سەر گێرۆ به ­ڵام ئا ئێنسانه ژیره‌ کوڵش نەدٚان و به ده‌­سباری تاقمێو جه ئاوه‌­زداره‌­و ده‌­گاکێ هەرچن به شێویوی بنەڕایی و سەقەت پەی ئەوه‌­ڵ کەڕەتی بنەڕه‌­توو سیستموو فێرکاری و پەروه‌­ردٚه‌­ی جه نۆدشەنه ڤزۆ را. کاک مووسا پێسه فێرکاریوی دڵسۆتەی تا نزیکەو چوار، پەنج ساڵا وێش تاق و تەنیا خەریکوو پنه­ یاونای زارۆڵا بیه ­ن، شۆنۆ ئادٚیەره‌ ساڵۆ1321ی کاک محەمەدی مۆحیی که ئا وه‌­خت فێرکارێو جه شاروو قەسرووشیرینی سه­ ر به پارێزگاو کرماشانی بیەن ئامان و یاگێش گێرتەنەوه‌، ئی هەرمانۆ ئادٚیشا نونگیوی کاریگەر بیەن پەی ئەره‌­چڵکیای فێرکاره‌ هه ­وماڵەکا و مامۆسا فەتاحی محەمەدی مۆتڵەق که هەر چاوه‌­ختەنه فەقیەتیش جه حۆجره‌­نه‌ تەمامنان،جە یاگێو جه ئەدٚا بیەیشەنە تا ئا یاگێ هازێش کێشتەبۆش ده‌­سش کەردٚه‌­ن به پەروه‌­رنای مسیارا و ئەوەجەکێش بەگا ئاردٚێنێ تا هەروه‌­ره‌­نه مامۆسا عەبدۆڵڵای جەلالیچ دماو تەمامنای ده‌­وره‌­و فەقیەتیش ئا هەرمانه خاسێ گێرۆنه وه‌­ر. به پاو نامیوی که ساڵۆ1326ی نویستەنش و ئیسەیچه مەنەنەوه‌ و فره‌­و کەسا چەمشا پنه کەوتەن ئا بنیادٚمە ژیرە چوون نۆدشه تا ئاوه‌­خته به شێویوی فەرمی ئێمتیازوو ئەره‌­نیای وانگایش نەدٚریان پنه داواو ئەره‌­نیای وانگای بنەڕایی ئۆلفەتی جه ئێداره‌­و فەرهەنگوو شاروو سنەی که ئا زه‌­مان نۆدشه سەروو ئاگەی بیەن کەرۆ و دماو ماوێویەره‌ و زه‌­حمەتیوی فره‌­ی که کێشۆش داواکاریەکەش پەسەن کریۆ و نۆدشه پەی ئەوه‌­ڵ کەڕه‌­تی جه ویەردٚه‌­شەنه بۆ ساحیبوو وانگای بەڵام ئا فەرده‌ چنەئاما به پاو ئانەیه یاگێوه‌ حکوومەتیە نەبیێنه پەی را وسەی وانگاکەی به عێشق و ئاواتووسەرکەوتەی ده‌­گاکێش جه یانەو وێشەنه وانگاکەی مەرزنۆره‌، هەرمانێوە بەکەڵکە که ئیسه کەمتەر وێنەش وینمێ، دماو مامۆسا عەبدۆڵڵای، حەسەنی جەمیلی و ده‌­سێوتەر راکێو وه‌­ڵیناشا درێژه‌ کەرا، . عەبدۆلحەمید حیره‌­ت سەجادی هەر چا کتێبوو ویەردٚه‌­و سیستموو فێرکاری و پەروەردٚەی جه کوردٚه‌­سانیەنه ماچۆ به پاو ئا سه ­نەدا که جه ئارشیڤوو وه‌­زاره‌­توو فەرهەنگوو ئا زه‌­مانیه مەنێنێ جگا ساڵۆ1327ی ئا ده‌­گا گولالێ30مسیارێش بیێنێ، پی تەشکە کاروانوو سه ­وادٚی جه نۆدشەنه به ژیری و فره‌­زانی ئا بەشەرە دڵسۆزا کەوتەن را و تا ئیسه شاروو نۆدشەی هەزاران ویرمەندێ ئازیزێش پەروه‌­رناینێ که به راسی یاگۆ شانازیەنەتەنیا پەی وێما به ­ڵکووم پەی گردٚوو وەڵاتی
جه ئاخره‌­وه ئاواتەوازه‌­نا گردٚێما پێوه‌­ره‌ و هەر یۆ یاگۆ وێشەنه نازمێ نامێو ئا ئێنسانه هەره‌­قەتینا کۆشیۆوه‌ و داوا جه ئا ئازیزا که­ روو که به نونگەو قەومایەتی یام به هه ­ر جۆرێوتەر بەڵگێوشا هەن لاوه‌ که زانیاری فره‌­ته­ ر مدٚۆ پەی فرەتەر رۆشنەوه‌ بیەی خزمەتوو ئا پیایا برماناش تا خەمەوه‌­رێ وه‌­ڵاتەکەیما بتاڤا سه ­روو بنجێوێ زانستی­تەرێ ویەرینوو ئا وه‌­ختیه بنویساوه‌ تا لاو نەوه‌­و دماڕۆ بەرو­بوومیما سەره‌­ره‌ وسێ نه ­بیمێ.
ئۆمید حەبیبی
