”بیا کہ ھک کناں“
پٹءُپولءُ نبشتہ: گلزار گچکی
گوَازکنگ، رَجگ، رَنگ کنگ، اِے لبز پہ کلگءُ کوچگی بلوچاں نوکیں لبز نہ اَنت۔بلوچستان ءِ ہمک دمگ ءَ اے لبزگوں و تی ہندی رنگءُ مانا ءَ کارمرز بنتءُ اے سہیں لبزانی مانا یکین اِنت، بزاں اِے یک عملے ءِ نام اَنت کہ اِے عملءَیک چیزے یک رنگے ءَ چہ دومی رنگءَ مٹینگ یا بدل کنگ بیت۔ دَست ہنی لوجگ بنت، سُہر بنت۔ پوست گوَاز کنگ بیت،دروشمے بدل بیتءُ مشکءُ ھینزگے جوڑ بیت۔ھک ہم چو گواز یا رَنگ کنگ ءِ پیما یک عملے کہ اے عمل بلوچستان ءِ دریاو ردانی گور ءَ مرچی ءَ چہ کساس پنجاہ سال پیش بوتگ کہ اے عمل نوں کارمرز نہ بیت بزاں نوں ہچ دریاورد ھک نہ کنت۔ بوت کنت چو منی وڑااوّلی براں دَگہ بازیں بلوچے ھک ءِ لبزءَ بنی آدمی حق سرپد بہ بیتءُ ایشیءَ ایوکا ہمے پُشدرءَ مانا بہ کنت ءُ ایشی ءِ متلب ءَ دگہ رنگے ءَ درگیجگءِ جہد بہ کنت۔ بلے بیا کہ”ھک“ ہم چومَشک ءِ گواز کنگءِ یا رنگ کنگ ءَ یک عملے کہ ایوکا تیاب دپاں کارمز بوتگ۔ چو کہ یک کوہءُکوچگ ءُ کلگی یے مشکءِ گواز کنگ ءَ پسی پوست ءَ بازیں عملے ءَ گوازین اِیتءُ آئی ءَ مشکے جوڑ کنت، ہمے پیم ءَ پیشی زمانگاں دریاودرآں وتی ماھور بازیں جنجالاں پد ھک کتگ اَنت۔بَندنی دَمگاں ہما کماش ءُ کتہ کاریں دریا ورد کہ نوں اُمر ِاش ہپتاد سال ءَ چہ گیش انت، کزا یکے سرپد بیت کہ ھک چیا گش انت ءُھک چون کنگ بیت۔ مرے زمانگ ءِ دریاورداں بوت کنت کہ اے لبز اِش کتگ بلے ھک کنگءِ عمل اِش ندیستگ کہ اے چونءُچے پیم بیت۔ بوت کنت بازیں ورنائیں دریاورداں اے لبز ہچبر اِش ہم نہ کتگ۔ پہ من اِے لبز پہک نوکیں لبزے اَت کہ گوستگیں روچاں چنڈی کلمت ءِ ترءُتابءَ کماشیں دریاوردناکو تِلاہ بالاچؔ ءِ دپ ءَ اِش کت۔ مکران ءِ تیاب دپی میتگ چنڈی کہ کلمت ءِ یک کسانءُ ڈولداریں میتگے سروں کپت تہ ھکءِ بارہءَ اولی براں مالوم بوتوں۔ چنڈی کلمتءِ ہور ءِ لمب ءَ دریاوردیانی یک کدیمیں میتگے۔ کساس پنجاہ لوگءِ اے میتگ ءِ زید سک وش انت۔ میتگ ءِ دیم گوں کلمت ءِ زِرءَ انت۔ میتگ ءِ دیم پہ دیما ہوربیل/ پُرّاہ بیت زِرءِ دروشمءَءُ وہدے آلاڈ/ ایر یچ بیت کور ءِ رنگءَ جنت۔ہور ءِ توکا رستگیں تمر ءِ درچک وتی مٹ وت انت کہ چریشی ءَ میتگ ءِ دیمی ندارگ سبز سبزءُبراہ دار انت۔چنڈی ءَ اسکولءُ درمانجاہ نیست، میتگ ءَ سر بوہگ ءَ پکائیں دگ نیست، ساپیں آپءِ تنگی انتءُمیتگءَ کلیں لوگاں دستءُ آپ ءَپہ پسیل نیست، بلے ہَندی زانتءُ دریاوردی علمءِ ہزانگ وتی مٹ وت اِنت۔ناکو تِلاؔہ بالاچ، ناکوکرارؔ، ناکو وشبودؔ، میتگءِ کماش تریں جہہ منند انت۔
نوں بیا ات سرجمی ءَ ھکءِ بابت ءَ گپ کنیں۔ پیشی زمانگاں لاپ ءِ شوہازگ باز گرانیں کارے بوتگ۔ناں سائنسی علم اے رنگ ءَ کہ ا نوں ہستیں، بوتگءُنیکہ ٹیکنالوجی اے دروشم ءَ بنی آدم ءِ کمک ءَ ھستءُ ساڑی بوتگ۔ البت دَمَگی علمءُ زانت چہ مرچیگ ءَ گیشتر تواناءُکارآمد بوتگ۔ ہرچ کارءُکسبءِ مردماں وتی کار جوانیءَ زانتگءُ آئی ءِ شرترکنگءُ آسانیءِ ھاتراوڑ وڑیں توجیل کتگ۔ ہنچو کہ کشاروردیءِ تک ءَ دہکاناں چہ وتی علم ءُ زانت ءَ کار گپتگ، نمب چیرداتگ، زمین ءِ سینگ درتگ ءُ گندیم ءُاے دگہ دَھل کشتگءُچریشاں چہ وتی لاپ ءِ آس توستگ، ہمے پیما دریاورداں ہم وتی کارءِ ٹپائینگءِ ھاترا وتی اگلءُ پگر وڑ وڑءَ کارمرز کتگءُ تہر تہرءِ دریاوردی سازءُ سازمان اڑ کتگ، وتی کار آسان کتگءُ ماہیگ ءِ جَنِگ ءِ ھاترا نوک نوکیں رہبند ساچ اِتگءُتونگریں زِزءِ مستیں چولانی دیمپانی سگّ اِتگ۔اگاں ما مرچی ءَ چہ کساس ششت سال پیشءِ دورءُ باریگءَ چمشانکے بِہ دہیں تہ اے گپ پدّر بیت کہ آ زمانگءَ ناں شریں ماہور بوتگ ناں ماہیگانی اسٹور کنگ ءَ پہ جوانیں بکس، ناں برپ ء نیکہ اے دگہ المی ایں سامان کہ نوں پہ دریاوردیءَ لازمی بوتگ انتءُ پہ آسانی ہمک بندنی میتگءَ دست کپ انت۔ چنڈی ءِ کماشیں دریاورد ناکو تلاہ بالاچؔ گش اِیت کہ مئے زمانگ ءَ ماہور اے رنگیں نہ بوتگ انت۔ مئے ماہور کرپاس ءِ گوپتگیں بوتگ انت۔کرپاسی ماہور اے رنگ ءَ مہر ء ُ مہکم نہ بوتگ انت۔ سک سورگ بوتگ انتءُ زِر ءِ سوریں آپ ءِ دیما آ ہانی ہچ بستارے نہ بوتگ۔ کمزور بوہگ ءِ سوب ءَ ہمک چاردہ روچ ءَ پد المی بوتگ کہ ماہورءَ ھک بہ کنیں۔ اگاں ماہور ھک مہ کتیں گڑا زِرءِ سوریں آپءَ ساڑینتگ ء ُ بورینتگ اَت کہ چریشی ءَ آہچ کار ء ُ درءِ نہ بوتگ اَت۔ بلے اگاں کسے ءَ وتی ماہور وہدپہ وہد بزاں ہرچ چاردہ روچ ءَ پد ھک کتگ گڑاھک کتگیں ماہور ءَ رَہّ کتگ ءُدگہ کساس چاردہ روچے پہ ایمنی گوازینتگ۔ انچش کہ برزا گشگ بوتگ اَت، ھک کنگ ءِ عمل چو مشک ءِ رنگ ءِ پیمیں عملے بوتگ کہ نوں اے عمل پہک یل ءَ کنگ بوتگ پرچہ کہ نوں وڑ وڑیں ماہور دراتکگ انت کہ ھک کنگ نہ لوٹنت۔ ھک کنگ ءِ عمل یک سکیں گرانیں، دراجءُ توسینوکیں عملے بوتگ بلے یکوئیءُ تپاکی ءِ دورءُ زمانگ بوتگ، اَشَرءُآواچک بوتگ۔ ہمک میتگ ءِ دریاورد یکءُ ہور بوتگ انت، آواچک اش کتگءُ وتی گرانیں کاراش آسان کتگ انت۔ ماہور ءِ ھک کنگ پہ ہمک دریاورد ءَلازمی بوتگءُ ھک کنگ ءِ واستہ جہل ءَ داتگیں سازءُ سازمان پکار بوتگ انت،
۱۔ کرکو(کرکینک): پہ ھکءِ ھاترا بنکی چیز کرکو بوتگ۔ھک ءِ تیار کنگ ءِ واستہ کم چہ کم اشتری بار ے کرکو چنگ ءُمچ کنگ بوتگ۔ بزاں یک مزنیں کوتے کرکو جم کنگ بوتگ۔شری ءَ گمان کنگ بیت کہ کوتے کرکو چنگ ءِ واستہ چنچو وہد مردم ءُ چے کساس ءَ وہد پکار بوتگ۔ کرکو ءِ چنگءُ مچ کنگ باز گرانیں کارے بوتگ۔ یک یک ءَ کرکو درچنگ ءُمچ کنگ ء ُ کساس اُشتری بار ءِ کچ ءَ یک کوتے ءِ جوڑ کنگ ءِ عمل دراجیں ء ُتوسینوکیں کارے بوتگ۔
۲۔دار: ہنچو کہ ھکءِ جوڑ کنگ ءِ واستہ کم چہ کم اُشتری بارے کرکو چنگ ءُ مچ کنگ بیت ہمے رنگ ءَ پرے کارءَ مزنیں کچّے ءَ دار ہم پکار بیت۔آزمانگ ءَ اُشتریاں دار چتگ ء ُ ھک جوڑکنوکاناں پہ بہا داتگ یا پہ ماہیگ ءِ بدل ءَ مٹءُ سوت کتگ۔ بازیں ھک کنوکاں پروت دار وت شوھاز کتگ۔ دار ءِ چنءُلانچ پہ ھک ءِ جوڑ کنگ ءَ دومی مستر یں ءُ گران تریں کار بوتگءُ ہمے رنگ ءَ گوں دلجمی ءَ کنگ بوتگ ہنچو کہ کرکو ءِ چِنَگءُمچ کنگ ءَ پہ بوتگ۔
۳۔گاسٹیل: اے گپ المی بوتگ کہ داراناں سرجم ءَ ماندارگءُ جمبور کنگ ءِ ھاترا یک جوانیں آس مانداروکے بہ بیتءُ اے کارءَ ابید چہ گاسٹیل ءَ دگہ کئے کت کنت۔ زانگ بیت کہ مئے تیاب دپی دمگاں گاسٹیل باز کوھنیں آسراتی یے بوتگ کہ چہ ڈنّءُ دراں ڈیزلءُ پٹرول ءَ ساری مئے گورا سر بوتگءُ آس ماندارگ ءِ کارءَ مھلوکے کمک کتگ۔گاسٹیل ءِ برکت ءَ ھک ءِ ھاترا مچ کتگیں دار شری ءِ سرا جمبور کنگ بوتگ انت۔
۴۔ پات: ھکءِ گڈی دروشم بزاں تیار بوہگ ءَ چہ پد آئی ءَ را انبار کنگءُایر کنگ یک مزنیں جنجالے بوتگ کہ اے جنجال پات ءَ دور کتگ۔ چو کہ بلوچ زِر، کوہءُ دامان ءِ دپ ءَجہ منند انت، جنگل چہ پیش ءَ سریچ انت۔ ہمک شیپ ءُ کور چہ پیش ءَ پُر انت۔ چہ پیشءَ تھنا کپاتءُ ساد ءُتگرداڑ کنگ ءُپات پہ ناہءِ مان کنگ ءَ جوڑ کنگ نہ بوتگ، بلکنہ آ زمانگءِ دریاورداں وتی زلورتانی پیلو کنگءَ چریشی ءَ پات اڑ کتگ ءُاے دگہ کاراں ابید ھک تیار کتگ ءُہمے پاتاں مان کتگءُ پسائندگ کتگ انت۔
۵۔ ھکّی: ھکءِ واستہ یک کنڈّے کہ کساس گوازے جُہلءُ پراہ بیت، جنگءُ تیارکنگ بیت کہ ایشی ءَ را ھکی گش انت۔ھکی مدام بُرزَگے ءَ اڈ کنگ بیت کہ اگاں ہورے بوت گڑا ھکیءَ آپ مروت۔ جوڑ کنگءَپد ھکی ساپءُ سلّہ کنگ بیتءُ ایشی ءِ توک شری ءِ سرا دَست دون دیگ بیت۔ آزَمانگ ءَ ھمک دریاوردءَ وتی واستہ ھکی یے جتگ ءُتیار کتگ پرچہ کہ ہمک چاردہ روچ ءَ پد ماہورءِ ھک کنگ المی بوتگ وَگہ ناں ماہور سڑیتگءُماھیگ کشگءِ نہ بوتگ۔ دریاورداں ھکی باز پہریزاِتگ پرچہ کہ اے ہمک ماہءِ زلورت بوتگ۔
ھک چون جوڑ بیت: برزءَ ما ھکءِ جوڑ کنگ ءَ کمکاریں ازبابانی بارہءَ گشت کہ اے لڑءَ کرکو (کرکنیک)، دار، گاسٹیل، پاتءُکنڈ ہوار انت، بیا ات نوں ھک ءِ اڈ کنگ ءِ رہبندانی سرا گپ کنیں۔ ھکءِ جوڑ کنگ ءِ واستہ مچ کتگیں دار یک جاگہےءَ کوت کنگ بنت۔ دارانی سرا دُراہیں کرکو سرماں سر ایر کنگ بنت۔ کرکوانی سرا پدا دارانی یک رِدے ایر کنگ بیت بزاں جہل ءَ دار پدا کرکو پدا برزا دارءِ کوت۔ اے پیمادارءُ کرکوانی یک ھورتوریں کوتے جوڑ بیت۔ کوت ءَ را شری ءِ سرا گاسٹیل مانریچگ بیتءُ گڈی ءَ کوت آس ماندارگ بیت۔ آس جمبور بیت کساس یک روچےءُ شپے بزاں بیستءُ چار کلاکاں آس روک کنگ بیت۔ اے بیستءُ چاریں کلاکاں ھکءِ آس کٹینگءُ جمبور کنگ بیت تنکہ کرکو پہ جوانی بُن بگر انتءُ جَس جوڑ بہ بنت۔ وہدیکہ کرکوءُ دار وت ماں وتا سُچ اَنتءُ پُر جوڑ بنت، کرکوءُ پُر لوڈ توڑ کنگ بنت، پوڈر جوڑ کنگ بیت۔ پوڈرچِنگءَ مچ کنگ بیت، پاتانی توکا مان کنگ بیت۔ ہر پات کساس سہ، سہءُ نیم سیرھک پوڈر داراِیت۔ پات زورگءُ جتگیں کنڈءِ توکا مان کنگءُ کساس بیستءُ چار کلاکاں پدا ایر کنگ بنت۔ کنڈ ءِ توکا پات ایر کنگ بنتءُ دپ ئےِ چہ کوہنیں تگرد ء ُبُنڈُکاں ڈَبّگءُ بند کنگ بیت ، تگردءُ بُنڈُک آپ جَنگءَ تَر کنگ بنت کہ گوات جت مہ بیت بزاں آکیسجن ئے مہ رس اِیت ۔ پاؤڈرءِ گرمیءُ گَکّ ءَ چہ ھکءِ جوڑ بوہگ ءِ عمل سرجم بیت۔ کنڈّ ءِ توکا ایریں پاتانی پوڈر نز کُرّانتءُ وتا تنچ اَنت کہ چریشی ءَ چہ باز وہدا کنڈّءِ توکا ایریں پات ترک اَنتءُ پوڈر شنگ شانگ بنت،بلے ھراب نہ بنت۔ اے پیما ھک تیاربیت۔اسپیت اسپیتیں کرپاس دروشمیں ھک پہ ھک کنگءَتیار بیت۔ھک ءَ چہ کنڈّ ءَ دَر کن انتءُ پاتءُ پیلک آں کن انت۔ پیشی زمانگ ءَ ھکءِ مزنیں ارزشتے بوتگ ء ُ سیرے ھک پہ سہ کلدارءَ بہا بوتگ۔
ھک کنگ: نوں گپ کنیں ماہور ءِ ھک کنگءں۔ پہ ھکءَ دُراہیں ازباب کہ ایشانی تہ ھک ءِ پوڈر،ھکی(کنڈّ)ءُ ماہورپکار اِنت۔ دریاوردءِ ماہور ءَ کساس چاردہ روچ اِنت کہ پد ماں پد زِرءَ زیر آپ بوتگءُ اگاں نوں ھک کنگ مبیت، گڑا آسرءَ میزان میزان ءَ لُڑانءُ سڑان بیت، دِراِیتءُ چہ کٹّءَ روت، پمشکہ دریاورد لاچار اِنت کہ وتی ماہور ء َ ھک بہ کنتءُ دوبر نوکءُ پَتاک بہ کنت،پہ ماہیگ ءِ کُشگ ءَ جاڑیگ بہ کنت۔ اے عمل تہنا گوں یک مردمے ءَ نہ بیت پرچہ کہ ماہور ءَ ھک لگ اِیت گران بیت،گوں یک مردمےءَ زورگ، چست کنگءُ تاپ ءَ دیگ نہ بیت، پمشکہ آواچک المی انت بزاں دریاورد وتی ہم تبیں دگہ یک ء ُ دو دریا ورداں توار پرجَنتءُ آہانی کمکءَ زوراِیت۔
ھک کنگءِ واستہ دُرستاں چہ ساری دریاورد ھکیءِ توکاھکیءِ پاؤڈر (کرکو ءِ پاؤڈر) مان کنتءُ پوڈر ءَ آپ کنت۔ شّری ءِ سرا آپ کنگءِ سوب ءَ ھک چو اسپیتیں ڈسٹنبرا بیت۔ماں ھکی ءَ جوڑ کتگیں بزیں ھکءِ توکا ماہور گُلّینَگ بیت۔شّری ءِ سرا سر چیر کنگءُپُشتءُ دیم کنگ بیت تنکہ ماہورءِ دُراہیں کَشءُپھناتاںءُ یک یک چمگےءَ شّریءِ سرا ھک بہ لگ اِیت۔ اے گپ پدر کنگ لوٹ اِیت کہ پہ یک ماہورے ءَ ہر رندءَ کم چہ کم چار پات ھک ءِ پاؤڈر پکار بیت۔ھک ایوکا پہ ماہورءِ مہر ءُمہکم کنگ ءَ کارمرز نہ بوتگ، بوجیگانی آچار ہم ھک کنگ بوتگ انت کہ چریشی ءَ آچارنہ سڑ اِیتگءُ وھدے جتگ اش۔کماش گش انت کہ آ زمانگ ءَ ماکولہ ءِ دریاورد ھک ءِ اڑ کنگ ءَ سک بلد بوتگ انت۔ ماکولہ ئی آنی جوڑ کتگیں ھک، پسنی، گوادر، کلمت، اروماڑہءُ اے دگہ بندنی میتگاں جوانیں نہادےءَ بہا بوتگ انت۔
بلے نوں دورءُ زمانگ بدل بوتگ اَنت، اَشَرءُ آواچک ءِ رنگءُ دُروشم مٹ بوتگ انت، ھکءِ جاگہ وائرنٹ ءَ گپتگ کہ سالانی سال سَڑگءِ ناما نزانت۔ کجا آدور ءُ باریگ کہ ہرچ کار گوں دستاں کنگ بوتگءُ کجا اے زمانگ کہ ہرچیز تیار انت ،پہ زر دست کپ اَنت ۔راستے کہ دود بدل بوتگ انت بلے دودانی بدل بوہگ ءَ ابرم ءِ تب ہم بدل بوتگ۔ آسر ایش اِنت کہ دریاودر زِرءِ ھُشکی(بے ماھیگی)ءِ زنگ ءَ جن اَنت،ماہیگ ءِ بے گواھیءُ وتی شُد لاپیءِ کسہاں کاراَنت۔انوگیں دورءُ باریگ ءِ دریاوردناں پہ ھک ءَ اُشتری بارے کرکو چِنتءُ مُچ کنت نیکہ سَرے دارچِنت، ناں گاسٹیل شوہاز کنت،ننکہ وتی دوستءُ بیلاں گوانک جنت کہ ،
”او۔۔۔! ،تِلاہؔ، وشبودؔ، کرارؔ، دلدارؔ۔۔۔! ،بیا اِت کہءَ ھک کنیں“۔