دری لوزانی وش اَهت / صدیق آزاد
نویسنده: بهادر نادری – ۱۳٩٠/٥/۱٩
کلین جهان روچ په روچ دیمءَ روان اِنت. زانت کارءُ سائینس زانت نوکین نوکین چیزانی جوڑ کنگءَ اَنت دگنیاءِ تهءَ روچ په روچ حال دگر پیم بوگءَ انت. کلیں اولس یک دگرءِ وازمند انت.
پمیشکا مزنیںءُ پراهءُ گشادیں زبان هم په مطلبءِ فهمینگءِ واستءَ روچ په روچ وتی تهءَ نوکیں لبز جوڑ کنگءَ انت. پرچا که آ نوکیں نوکیں چیز ءُ حالانی نام پربندگءَ نوکیں لبزانی محاج انت ءُ نوکیں چیزاںی نام پربندگ ارزان گپّی نه انت.
اگاں من بگوشیں که مروچی ایٹمءِ دور انت. دگنیاءِ مسترین زبان هم همنکه تنک په مطلبءِ فهمینگ ءُ پوه کنگءَ ءُ نوکیں واهگانی پورو کنگءَ اینچو ناگشاد انت که نوں سائینس زانت همی فکر جنگءَ انت که لبز جوڑ کنگ‏ءِ یک چرک (مشین) اڈ کنگ بیت. ته من دروغ بند نه بئین. مئے بلوچی زبان همنکه پراهءُ گشادیں زبانے بیتگ که انگریزی ، فرانسیسی ، لاتینیءُ عربی زوان انت. بلے کوڑوئیں دگنیاءِ جوریں جفاهاں مئے زبان زانت شاعرءُ شاه نویسانءَ ایے موه ءُ وار نه دات که وتی زبانءَ ایدگر زبانانی ردءَ به کن انت.
دگنیاءِ جفا په مئے زبان زانت ءُ شاه نویسانی سرا انگت نه کٹتگ انت بلے بلوچ ءَ گشتگ که سارءَترس انت چه جنّءَ گنوکءِ ترس چے انت. هنوں مئے زبان زانت ءُ شاه نویس چو مثلءِ گنوکءَ انت که زمانگءَ جورین جفاهانی ترسءَ چه بے ترس ءُ بے پرواه انت وتی لانک اش په دلجمیءَ بستگءُ پٹءَ در اهتگ انت.
منءَ سدک انت آ روچ دور نه انت که مئے ردانک نویس ءُ شاعر زبان زانت وَ کواس وتی زبانءَ دگنیاءِ اے دگه زبانانی ردا اوشارین انت نو گوش ۓ زانا چارین نیمگءَ جار رستگ که:
چه جن اِت بیلان سنج کن اِت بوران
دور نه انت راه ءُ دور نه اِنت منزل
راست انت که راه دور نه انت ءُ منزل گار نه انت شما راست لوٹ اِت مئی قومے زبان نوکین زمانگءِ واهگانی پورو کنگ‏ءِ قابل نه اِنت پرچا که اگاں مئے گورا چدءُ پیش لبز بیتگ انت آیانی گیشترین بهر ما شموشته ءُ زبانءِ کوهنین دفتر هم مه نه چتگ ءُ یکجاه نه کرتگ انت که اچ هماهانی پد رندءَ ما زبانءِ نوکیں واهگان بورو به کنین پمیشا باید انت که بلوچ ورنا شغربی ءُ مغربی ءَ قبر ءُ کفن به کن انت ءُ گوں نوکین واهگاں جه بجن انت ، انچو که ایران ءِ ٹلیں ورناهان کت. ءُ فارسی قدیم ءِ بغلءَ فارسی جدید اِش جوڑ کت.
بیا ات که ما هم وتی کهنیں بلوچیءَ نوکیں بلوچیءِ بغلءَ بدئیں.
ورنا جست کن اَنت که چه پیم نوکیں بلوچی پیدا کنگ بیت من درائینین که بیا اِت دگنیا زنڈیں ءُ مزنین اولسی زبانانی سرا چمے شانک دئیں ءُ چاریں که وهدی دگنیاءِ اولسان نه وتی زبان په مطلب فهمینگءَ ناگشاد دیست گڑا چه پیمءَ آیان نوکیں لبز جوڑ کرت انت ءُ کرتنت ءُ نوکیں چیزانی چه نام بست انت؟
نوکیں چی آں په وتی زبانءَ نام پربندگ وَ وتی زباں‏ءِ وڑءَ آئیءَ را گوشگ زباں ءِ زنڈیں ضرورتاں پورو کنگ انت.
فارسیءِ زبان زانتاں نوکیں چیزاں په آیان یک صفتے سوبءَ نام داتگ هنچو که ماشین دودی ، چراغ زنبوری ، راه آهن و ایدگه
بازیں چیزانی نام اِش هما هندءَ که آ پیداگ بنت هوار کتگءُ پر بستگ هنچو که زردآلوءَ آلو ارمنی لاتینی زبانءَ آرا (Prunus Armenica) گش انت که معنیءُ مطلب هما انت بزاں آلو دارچینی چینءُ هند درچکےءِ کوچل انت گوجه فرنگی بزاں انگلستانءِ ٹماٹر.
بازین چیز آیانی نام هما مردمءَ که رواج داتگ انت ءُ چه یک هندےءَ دومی هندءَ آورتگ اَنت ءُ پربستگ اَنت هنچو که فارسی زبانءَ طالبی یک تیجگے نام اِنت ءُ صاحبی یک هنگورےءُ داودی هنگورءِ دگه ذاتی.
نوکیں لبزانی جوڑ کنگ یک مردمءِ ذمه نه انت. هر کس ءُ ناکس نه باید انت که لبز جوڑ به کنت بلے اے زبان زانتانی کار انت که آ همی جوڑ کتگیں لبزان قواعدءِ شرطان گوں هم دپ به کنت. عالمی ءُ پربندی لبزانی جوڑ کنگ تیوگءَ عالم ءُ زانتکارانی کارانت. فارسی زبانءِ کواساں وهدی که چار اِت که آوانی زبان اے پیمیں لبزانی واستیگ انت گڑا آیاں اے وڑیں لبز جوڑ کرت انت که آیان مروچی هر کس پوه بیت که بافت شناسی ، ناو شکن ، هواپیما ، هوانورد ، بمب افکن ءُ ایدگه.
دگنیاءِ تهءَ هچ زبان چشین نیست که دگه زبانانی لبز آئیءَ را هچ مان نیست ایوکءَ بلوچی یک هنچیں زبانی که دگه زبانانی لبز آئے‏ءِ تهءَ نیست بلے آئے بازین لبز دگه زبانانی لبزانی مان نه بوگ مارا ءُ مئے زبانءَ فایدگ نه دنت. منی هیالءَ اے زنڈیں نقصے پرچا که اگاں آ زبانانی سرءَ پٹءُ لوٹ به کن انت ما گندین که هما زبان مروچی پراه گشاد زانگ بنت که آیانی تهءَ درآمدین لبز یا زبان به بیت بلے آیانی هجّیءُ گشگ به بنت.
بیا اِت که آلبانی زبانءِ سرا چم شانکے دور دئیں. آلبانی زبان سکیں کهنیں زبانے بلے وهدی که ما اے زبانءِ بلد کتابءَ چست کنین ءُ چارین گندگ بیت که اچ پنچ هزار یک صدءُ چهل لبزانی تهءَ آلبانی زبانءِ چار صدءُ سی لبز اصل زبان ئیگ انت ءُ ایدگر سر آمدین چار هزار هفت صدءُ ده لبز چه یونانی ، ترکی ، فرانسی ، ءُ انگریزیءَ زورگ بیتگ انت. همی پیمءَ اے وڑیں پٹءُ لوٹ ایدگه زبانانی تهءَ کنگ بوتگ ، ارمنیءِ قدیم زبانءِ یک هزارءُ نه صدءُ هشتاد پهلوی زبانءِ یک صدءُ هفتاد فارسیءِ یک صدءُ سی ءُ شش چه آشوری ءُ پنچصد لبز چه دگه زبانءَ در چنگ ءُ هوار کنگ بیتگ انت.
همے پیمءَ رومن زبانءِ تهءَ نه هزار نهصدءُ دو لبزانی تهءَ سے هزار پنچصدءُ شصت ءُ شش لبز درآمدین زبانءِ لبز انت. شش هزارءُ سیصدءُ هپت لبز اصلی انت. هر زبانءِ سرءَ که پٹءُ لوٹ کنگ به بیت همے پدر بیت که گیشتر لبز اچ دگه زباناں زورگ بوتگ انت.
اگاں کلین درآمدین لبزانی که چه یک زوانےءَ دومی زبانءَ اهتگ انت معنی ءُ مطلبءَ بچاریں زانت کنین که اے لوزانی مٹ پیسرءَ آ زبانءَ که وتی کتگ انت نه بوتگ انت بلے رندءَ که آیاں پر ایشان کارش کپتگ گڑا کمی مٹءُ سٹءَ رند وتی زبانءِ ترینتگ انت اش هنچو که شکرءُ هندی لبزءِ بلے یونانی آں وهدی که کار کپت گڑا آئیءَ را (Saksauone) نامش بست. لاتینی زبان زانتاںSauharem نام بست فرانسی آںSucne انگریزی Suger اُ عربان سکر نام بست.
همی پیمءَ تمباک انت منی حیالءَ اے درچک اصلءَ امریکه آیگ انت ءُ چه همودا ایدگر ملکاں آرگءُ رودینگ بوتگ بلے عرب آرا تیغ گش انت. انگریز (tobaco) فرانسی (Tabaca) ایرانی تمباکوءُ بلوچ تمباک گش انت.
گیشتر پٹءُ لوٹءَ ما اے هبرءَ درگپت کنین که درآمدیں لبز چه یک زبانیءَ په دومی زبان چه پیم یهتگ انتءُ اوار بوتگ انت
مئے زبان (بلوچی)ءِ توکءَ مے زانت کارین ورناءُ وانندهان چیزے بے کارءُ ناهودگیں لبز چه اردو انگریزی هوار کرتگ که اچ آیاں مئے زبانءِ اصل دیم ءُ اندیم بوئگی انت.
وانندگاںی حیال ایش انت که آ وهدی که وتی زبانءِ تهءَ گپ ءُ رپ جن انت تا وهدیکه عربیءُ فارسی ءُ اردو انگریزی ءِ لبزاں هوار مکن انت آیانی وانندگی ءُ زانتکاری پیداور نه بیت.
په آیانی حیالءَ وتی علم ءُ زانتکاریءُ لائقیءِ پیش دارگءِ ظاهر کنگءِ وڑ همیش انت که گپ ءُ رپءَ دگه زبانانی لبز هوار به کن انت.
اگاں مئے ورناءُ واننده ایے پیمیں زبان دشمنیءَ چه وتی سرا مه گر انت. گڑا من سدک اوں که مئے زبان په یک روچے په بن گار بیت.
من نه گوشیں که دگه زبانانی لبزاں مه زوراِت بلے هنچو که ایدگر زبانانی تهءَ زورگ بوتگ آیانی گشگءِ وڑوتی زبانءِ به بیت. انچو که فارسی زبانءَ پست (post) ، تیاتر (تهیٹر) هنرپشه (Actor)، یک دست لباس (Suit) ، تمبر (Ticket)، راه آهن(Railway) کت اِش.
فارسی زبانءِ زانتکاراں پما شریں پاد پدءَ ایر کتگ. آهاں وتی زبانءِ کهنیں جامگءِ سرا نوکیں جامگ پوشائینتگ آهاں هما لبزانی مطلبءُ معنی زرتگ که پر آیاں کار اِش گپتگ. بلے آیانی زبانءَ ودی نه بوتگ اَنت.
مئے زبان اچ وتی وانندئیں ورناهاں هنچیں لبز لوٹیت که نوکیں بنت بلے تب اِش بلوچی بیت.
زبان ورناهاں توار جنگءَ انت اچ آیان نوکیں واهگ داریت په وتی چم چاریءَ مئے زبان سک په درد انت بلے دور نه انت که مئے زبان سیریں زبانے بیت