حافظ عطاء آسکانی ءِ عروضی کتاب ” لچّہ ءُ سنگ “
نبشتہ کار : زاھدہ رئیس راجی
ھما وھد ءَ کہ پَہ اردو لبزانک ءِ دامگانی دیمروی ءَ ، اردو ” غزلیہ شاعری “ ءِ اُستاداں گوں نزیک اتاں گُڑا شپ روچ ” عروض “ ءِ نام گوشاں کپتگ اَت۔ سرور عالم سرور راز صاحب ءَ مُدام سکین داتگ اَت کہ ” عروضی نادراھانی “ دیم ءَ دارگ لوٹ ئے گُڑا عروض ءَ الم یاد بہ گر۔
اے نادراھانی کسّہ ءَ دگہ وھدے کناں بلے پدءَ چوش بیت کہ آئ ءِ سوج ءِ رِد ءَ من چَہ اردو بازار ءَ لھتے کتاب پہ بھا زُرت ءُ لھتے چَہ نیٹ ءَ ایر گیتک ، بلے ایشانی وانگ ءَ انچوش تکانسر کُت کہ نیم ءَ رسگ ءَ کتاب ءِ وانگ ءَ دل ءَ نہ گوشت ۔
وھدے سرور صاحب ءَ اردو انجمن ءِ دیوان ءَ پَہ ”علم ِ عروض “ ءِ رَھشونی ءَ لھتے سرھال بُنگیج کُت گُڑا سینزدھمی درءِ سرھال ءَ من چمشانک دات کہ تاں اِدءَ تئی رَھشونی سک شر اِنت بلے بیا کہ چاردھومی ءَ تو انچوش ”فعلات“ ءِ پدیانک ءَ پاد ایرکُتگ ءُ گوں تینزی ءَ بُرز ءَ روان کُتگ کہ منی رنگیں نودربر بِرّ اِنت کہ اے دوئیں پدیانکانی میان ءِ یازدہ دوازدہ فٹ ءِ دِیری یا گستائ ءَ چون تیلانک بہ دَنت یا بِہ گوازین ایت۔ پّسہ ءَ من ءَگوشت ئِے کہ ھروھد ءَ چَہ ”پروگرامنگ “ ءَ گِش ئے گُڑا وتی وَھد ءَ ھمشی ءَ بہ دئے ۔
بلے بے گِشگ ءِ ودارءَ من بازیں کتابے ، یوٹیوب ءِ کلپ، گوگل شوھاز کار ءِ درجَتَگیں نبشتانک دیم ءَ کُت ءُ چاراِت اَنت بلے گوش ئے ھرکس کہ ھمے یکیں جاہ ءَ رس اِتگ ، آئ ءَ شموشتگ کہ آئ ءِ وانوک یا گوش داروک یا چاروک ”عروضی “مردمے نہ اِنت بلکیں انچیں نودربرے کہ نوکی یات گرگ ءَ دلمانگ اِنت ءُ نہ باید آ مان گِشینگ بہ بیت ۔
مُدتے ءَ رند من وتی جند ءِ دَربرگ ءِ توجیل پَہ واری ءَ درگیتک ءُ گوں ھمے نیّت ءَ کارے بُنگیج کُت کہ پَہ بلوچی ءَ ھم ”علم ِ عروض “ ءِ کسانیں راہ ءُ درے پچ بہ کناں کہ ھمے وھد ءَ ھالے گوشاں کپت کہ روایرنشتی بلوچستان ءَ ایشی ءِ سرءَ شرتریں کارے بیگ ءَ اِنت ءُ فارسی ءَ بلدیں مردم شرتر ایشی ءَ گِشینت کن اَنت۔ بلے دل ءَ جیڑاتوں کہ اودءِ کار باز برءَ اِدءَ سرنہ بنت ءُ باید من وتی کار ءَ دیم ءَ بہ براں ۔ ھمے ھیال ءِ آھگ ءَ ٹُک ٹُک ءَ من اے کار ءَ دیم ءَ بران اِتاں کہ سالے پیش ھال رس اِت کہ حافظ عطا آسکانی ھم عروض ءِ کتاب ءِ سرءَ کار ءَ اِنت ءُ آئ ءَ عربی، فارسی ، اردو ءُ بلوچی ءِ سرءَ ھم دزرس اَست گُڑا گوں دلجمی ءَ من وتی اے کار میان ءَ اوشتارینتءُ دگہ کاراں دلگوش دات۔
راستی ءَ ھمک ندکارے اُستادے بیت نہ کنت ءُ ھمک اُستادے شریں ندکارے بیت نہ کنت بلے سوبمندیں ندکار ھما اِنت کہ زانت ءُ زانشی بُنگپاں انچوش سُبک ءُ آسان بہ کنت کہ یک شرّیں اُستادے ءِ رنگءَ وتی نودبرءَ گام پہ گام ءَ رَھشونی بِہ دَنت ءُ ھِچ جاہ ءَ آئ ءِ چم بندی ءِ جُھد ءَ مَہ کنت۔
اے ”تمہید“ یا پیش دانک ءِ مول ءُ مُراد ایش اِنت کہ حافظ عطا آسکانی ءِ ” سِنگ ءُ لچّہ “ دیم ءَ ایر اِنت ، یک نیمگے ءَ اے آر داد ءِ ” پیشگال “ اِنت ، دومی نیمگ ءَ زیا بلوچ ءِ”چیزے دانک “ءُ سیمی نیمگ ءَ حافظ عطا ءِ جند ءِ ”سردانک “ کہ اِے کتاب ءِ چاپگ ءِ مول ءُ مُراد ءَ پدر کنگ ءَ اِنت۔
کتاب ءِ لڑ ءِ چارگ ءَ گوں سما کُت کہ عطا ءَ کتاب پَہ نوک باھنداں رِد ءُ بند دَیگ ءِ جُھد کُتگ ءُ اِے نوک باھند ھما اَنت کہ آھاں شائری وَ کئیت بلے چَہ شائری ءِ اوزان یا سنگ ءِ نامداریں رَھبند ” عروض “ ءَ بلد نہ اَنت پرچا کہ اِے مُلک ءَ وتی راجی زبان بزاں ” اردو “ گوں بُن رَھبند(گرامر) ءَ الکاپی ءَ وانینگ ءِ رواج نیست اِدءَ ” عروض “چَہ کُج ءَ وانینگ بیت کہ بُن جاہ ئِے عربی ءُ فارسی اِنت۔
سنگ یا وزن چے یے ، پَہ دستونک یا غزل ءِ شئیر ءَ سنگ یا وزن ءِ بوھگ چنچو زلوری اِنت ، پہ سنگ یا وزن ءَ ” سَبَب ( دو آبی )، وَتَد ( سے آبی ) ، فاصلہ ( چار آبی یا پنچ آبی ) “ ءِ زانگ ، ” ارکان ِ عشرہ “ ءِ سرپدی ءُ ھمک باسک یا رُکن ءَ گوں” بحر “ یا دریاب ءِ ھم دَپی چنچو اَلّمی اِنت، تسکین ِ اوسَط کجا روا اِنت ءُ کجا روا نَہ اِنت، اِدءَ جوانیں رنگے ءَ گِشینگ بیتگ اَنت۔
”عروضی دائرہ“ یا گِردانی وانگ ءُ ایشانی سرپد بوھگ ءِ سوج ھم ایشی ءِ تہ ءَ ھوار اِنت ءُ جوانتریں گپ ”بلوچی بحرانی“ دائرہ یا گردانی گِشینگ ءِ کار اِنت کہ چدءُ پیش چَہ منی دیم ءَ نہ گوستگ ۔
ھمے رنگ ءَ عربی ءُ فارسی ءِ ”گِش اِتگیں بحر“ ءُ ”نہ گِش اتگیں ( مھمل ) بحرانی“ سرءَ ھم جوانیں باوستے کنگ بیتگ ۔
پدءَ ھمک بحر ءِ شئیری دَروَرے کہ چَہ بلوچی شائری ءَ دست کپتگ ، آھانی دیم ءَ ایر کنگ ءُ اگں کمی گیشی یے عروضی شاھیمءَدیم ءَ اتکگ آ ھم نشان کنگ ءُ شَرکنگ ءِ شَور دیگ بیتگ۔
کہ وانوک المی ءَ چریشی ءَ نپے چست کُت کن اَنت ۔ چدءُ پیشتر بازینے ءَ شئیرانی سرءَ نگدی یا ازمی باوست کُتگ ءُ ھمے گپ جَتگ کہ پلانی ءِ شئیر وزن ءَ اِنت یا وزن ءَ نہ انت بلے کسے ءَ اے جُھد نہ کُتگ کہ گوشت بہ کنت کہ کجام بنیاد ءَ تو شئیر ءَ بے وزن یا بروبربوھگ ءِ پیسلہ ءَ دیگ ءَ ئے ۔
ھمے رنگ ءَ ”حقیقی “ ءُ غیر حقیقی تقطیع ءِ دِگری (فرق ) ھم شرّیں رنگے ءَ گِشینگ بیتگ ۔
چوشکہ من بُرز ءَ گوشتگ ات کہ شریں ندکار وھدے زانشی بُنگپانی سرءَ تران کنت باید یک اُستادے ءِ رنگ ءَ نودربر ءِ لیول ءَ رسگ ءِ جُھد بہ کنت بزاں کمے جَھل ءَ بئیت ءُ گپ ءَ سرپد کنگ ءِ جُھد ءَ بِہ کنت، ءُ اے رنگ ءَ کنگ ءَ آ مُدام سوبین بیت انت کہ وتی وانوک ءَ وتی مول ءُ مُراد ءَ سرپد کنائینت بہ کنت ءُ عطا آسکانی وتی اے جُھد ءَ مزنیں کساسے ءَ سوبین بیتگ بلے یک کسانوکیں گیپ یا گستائ یے البتہ پشت کپتگ اِے ھما اِنت کہ مَن بُرز ءَ گوشگ ءِ جُھد کُتگ اَت ،بلے اِدءَ گستائ بیست فُٹ ءِ نہ اِنت کہ نزوریں مردمے سرکپت مَہ کنت بلکیں یک یا دوفُٹ ئیگ اِنت کہ چار پنچ رند ءَ کتاب ءِ وانگ ءَ گوں گوازینت ئِے کنت۔
اے گستائ ایش اِنت کہ وھدے یک نودبرے اولی بر ءَ وتی دیم ءَ ایریں شئیر یا غزلے پَہ تقطیع یا ٹُکّر کنگ ءَ رَوت ، آ سَتَر چَہ” بحرءُ آھانی زحافاں“ کمو باز آشنا بیتگ کہ باید ھمک شئیریا غزل داتگیں بحرانی توک ءَ بہ بیت ، اگاں سالم بحرانی توک ءَ نہ اِنت الّم یک نہ یک بحر ءِ ”زحافے “ءِ توک ءَ مان بہ بیت بلے اِے نودربر چون زانت کہ اے گِچین شئیر ءِ بند پہ ”تقطیع یا بھر ءُ بانگ “ءَ سے ٹکرانی تہ ءَ بھر بیگ لوٹ ایت ( مسدس) ، اگں نہ چار(اربع) یا گیشتر ٹُکّرانی تہ ءَ ءُ کجام بنیاد ءَ ۔ ھاس ھما وھد ءَ کہ بحرانی اشمار یا تعداد چَہ سداں گیش بہ بیت۔ اِے دگہ گپّے کہ زانتکار وَ شئیر ءَ گندایت آھنگ یا زیمر ءِ وسیلہ ءَ آئ ءِ بحر ءَ درجَنت بلے نوک باھند چوش کُت نہ کنت۔
ھمے رنگ ءَ کتاب ءِ تہ ءَ ھواریں دراھیں بحرانی بلوچی دَروَر شوھازگ ارزانیں کارے نہ اَت کہ حافظ عطا ءَ پہ سوبمندی کُتگ بلے لھتے بحرانی (بحر ِ بسیط ، بحر سریع ، بحر ِ جدید ، بحر ِ قریب ، بحر ِمنسرح ءِ ) دَروَر اگں بلوچی ءَ نیست اَت باید چَہ اردو ، فارسی یا عربی ءَ زورگ ءُ اِیر کنگ بیت انت تاں وانوکاں ھمایانی وسیلہ ءَ اِے ”بحر “ پَھمگ ءِ جُھد بہ کُت اِنت۔
عروض ءَ ابید اے کتاب ءَ شائری ءِ دگہ تک ءُ پھناتانی سرءَ ھم تران کُتگ چوشکہ سلّھیں جَوک ، رباعی، ھائیکو ، پیشرد کہ پہ نودربرانی رھشونی ءَ اَلمی بُن گپ اَنت۔
گُڈسرءَ من گوں دلجمی ءَ اِے گپ ءَ گوشت کناں کہ اے کتاب بلوچی ءِ جوانیں وانشتی ءُ زانشتی کتابے کہ ”علم ِ عروض “ ءِ باروءَ شَرّیں سرپدی دَنت ءُ اَلّم ءَ بلوچی لبزانک ءَ یک الکاپیں بستارے دارایت ۔
٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭