’’اِلاں بیس، اِلی اللہ‘‘
گلزار گچکی
گْوستگیں روچءَ واجھیں عبداللہ میرؔءَ منی کتاب،’’ اِلاں بیس، اِلی اللہ‘‘،ءِ نامءِ بابتءَماں سوشل میڈیاءَ چَندے جُست کتگ اَت کہ اِے جُستانی پجّیءَ اَچ وت چَندے گُمانے ھم دَرشان کتگ اَت۔ اِے منی اولی کتاب اِنت کہ اکیڈمی آف بلوچیاءَ چاپ کتگ اَتءُ’’ رورل کمیونٹی ڈیولپمنٹ کونسل‘‘، گوادرءِ چیردستیءَ بوتگیں کتاب میڑہءَ 18مارچ 2018؁ءَ دیمدرائی ئِے بوتگ اَت۔ کتاب160تاکدیم اَنتءُایشیءَ 13 نبشتانک جتاجتائیں بُنگپّاں مان کہ اِے دْ رست گوں دریاءُ آئیءِ زندمانءُ کارکَسَبءَ ھمگْرنچ اَنت کہ اِے بُنگپّءُ سَرھالاں بلوچی زبان ھاسیں پَٹّءُ پولءُ نبشتہ نگواہ اِیت ۔ رَم بہ بیت یا کہ لچّھ، کتابانی نام چو شئیر ءُآزمانکءَ سرپوش اِنت،اِے پہ وانوکءَ یلہ کنگ بیت کہ آ اِے سر پوشیں سساچاچ ءَ چونیں مانا ءُکجام رنگیں پوشاکے پوش اِیت۔بھرھال نوں بیادیم ءَ گوں اَسل بُنگپّءَ کنیں کہ اِے نبشتانکءِ سبب اِنت۔
اگاں ما اِنسانی راجدپترءِھما دورءَکہ وِنچءُ کِرینءُ ٹوچن نہ بوتگ اَنت،پُرشانیں ماڑیءُ کلاتانی ٹوھیں سنگ بہ بنت ، گَبَربندانی گرانیں پُشتک یا کہ مَزنیں دار ،مِنَگ، کُنٹّ، مَچّءُ گْونگ،پہ چِست کنگءُیک منزلےءَ داں دومیءَ بَرگءُ رَسینگءَ جاھےمَزن جَونءُ مَزن تاکتیں پِیلءُ گوک ءُکائیگر اں چہ کارگِرَگ بوتگ ، تہ جاھے اِے گْرانیں بوجاءُ بارکَشّی مردمانی مزنیں مُچّیءُ ھوریءِ کمکءَ گوں سرجم کنگ بوتگ۔ کیچءُ اِے دگہ کِشارکاری دَمَگاں ھَردیں کہ بلاھیں کُنٹّ، تِیر،مِنَگ یا کہ مزنیں مَچّءُ گْونگ اِش دوربَرگیءُ سَرکَنگی بوتگ اَنت ،گڑا پریشی آواچْک اِش کتگ ، مھلوک مُچّ بوتگ، گوں ڈُھّلءُ ناچءُ سُھبت اِے گرانیں کاراِش اَنچو پیلو کتگ کہ کسّءَ زَنبلءُ بارکشّی نہ ماراِتگ،شاتءُ شاتکامی ، کِینژگ، پْریشتگءُ کندگءَ گوں گرانیں باراِش منزلءَ بُرتگ ءُسرکتگ ۔ اِے کاریا عمل کوشُک گشگ بوتگ کہ مَرے زمانگءَ ھلاس اِنت کہ ٹریکٹرءُ لوڈَراں اِے کار وتی کوپگاں زُرتگ ءُ بدلءَ بلاھیں دودے چہ بُنءَ ولگْوج ءُ گارءُ بیگواہ کتگ۔
’’اِلاں بیس، اِلی اللہ ‘‘، ھم ھمے رنگیں عملے، جوشءُ جْوزگی اوگامے، اَمّبایے کہ اِے بُندرءَزِری کارءُ کَسَب، زندمانءُ بندنی دَمَگءَ گوں بندوک اِنت کہ اِے پہ سکینءُھمت دیگ، تَوانءُ جوش ءُ جوزگ ودی کنگءَکارمرد بیت ۔اِے عمل ھما وھدءَبیت، ھَردیں کہ یک ٹولی یے یا چندے مردم یکجاہ بنتءُ بلاھیں بوجایے چِست کن اَنت یا تیلانک دیئنتءُ چہ یک جاگھےءَ دومی جاگہءَ بَراَنتءُ سرکن اَنت۔چوشکہ یدّارءُ زِری اولاکانی تِیلگءُ بَرگ، گْرانیں کار بوتگءُ انگت ھم ھست اِنت کہ پریشی کساس ھَشت یا دَہ مردم یکجاہ بیتءُ اِے کارءَ کنت، پمیشکا مید چہ زِرءَدیم پہ تیاب، یا چہ تیابءَ دیم پہ زِرءَ وتی یدّارءُ زِری اولاکاں کہ تِیل اِیت گڑا ھمے عملءِ نیامءَ یکے گْوانک جَنت؛
’’اِلاں بیس‘‘،
کمکارءُ ھَمکار دُرست ھم زبان ھَمزورءُ ھَمتاگت بنتءُ جواب دیئنت،
’’اِلی اَللہ‘‘،
گْومے ’’اِلی اللہ‘‘،ءَ یدّار،کہ تْرمانی سرءَ اِنت، تیلانک دیگ بیت، ھمے وڑءَ دومی تیلانک ءُتْرمءِ چیرءَ دیگ، سیمی، چارمی تیلانک ، تَرْم چیرءَ دیان داں یدّار کشگ یا آپءَ کنگ بہ بیت ۔اِے وڑگشگءَ آھانی اِے کارءِ کنوکیں بزاں گْرانیں بارءِ تیلانک دیوکانی تاکتءُ توان یکّیں جاہ ءَیکیں ساھتءَ(same time, same point) ءَ مُچّءُھوربیت کہ اِے پہ گرانیں یدارءُ لانچءُ اے دگہ زِری اولاکانی تَیلگءِ کارءَسُبکءُ آسانءُ سرجم کنت۔
اِے گالردءَ راکتابءِ نامءَ پہ گچین کنگءِ بارہءَ گشگ لوٹاں کہ اِے کتابءِ نکان پہ چمشانکءَ حسن علی سھیلؔءَھم دیگ بوتگ اَت، اے۔ آر۔دادؔءَ، رحیم بلوچءُرحمنٰ مُرادءَ را ھم کہ اِے دْرست، بندنی جہ منندیں، لبزانکءُ زِری زانتءُ زانشتءِ ھُدابُند اَنت کہ ایشاں ھرجاہ زَروری بوتگ اَت، وتی شَورءُ سَلاہ داتگ اِت اَنت کہ چَرائی پدکتابءَ شون داتگیں رَدءُ بدل کنگ بوتگ اَت۔البتہ نامءِ بَندگءِ اگاں گپّ بیت گڑا من گشگ لوٹاں کہ اِے رحمن مُرادءِ سوج داتگین اِنت کہ آئیءَ وھدے وتی چمشانک نبشتہ کت گڑا آئیءَ ھوریءَ منءَ سلاھے دات کہ، ’ کتاب ءِنام ءَ’’ اِلاں بیس، اِلی اللہ‘‘، بکن کہ اِے نام بندنی گارءُ بیگواہ بوتگیں اَنچیں نامے کہ گوں یک عملےءَ بندوک اِنت ۔ گوکہ اِے ،آر،دادؔءَ ایشیءِ نام ،’’بے گْوازیں زِر‘‘،تجویز کتگ اَت بَلے گواچنی منءَ رحمنٰ مُرادءِ سَلاہ پمیشکہ دوست بوت کہ کتابءِ نکانءِ پجّیءَ کتابءِ نام ھم وانوکاں جیڑگ بہ پَرمااِیت، یک گارءُ بیگواہ بوتگیں چیزےءِ دیمءَ آرگءِ پجّیءَ وتی اَندرءَشوھازگءِ سِنچءُ زیبائیءُ ڈولداری ءِ بانُک بہ بیت۔
’’اِلاں بِیس ،اَلی اللہ‘‘،ءِ بارہءَ ڈاکٹر بدل خان بلوچءِ گشگ اَت کہ اِے گالرد بوت کنت کہ مئے میداں چہ سواھلی زبانءَزُرتگ کہ آھانی کِرّءَ ھم اِے گالردءُ عمل ھست اَنت، بلے من گواچنی گُشت نکنان کہ بلوچاں چَراھاں وام زُرتگ یا آھاں چہ بلوچاں وام زُرتگ البتہ نوں اِے مئے زِری دودمانءَ گوں مُھرءُ مُھکم بستگیں گالردے گش ئِے یا کہ اَمّبائِے، گوادرءُ لسبیلہءِ میدءُ دریاوردایشیءَ مَرے زمانگءَ ھم ھما رنگءَ کارمرد کن اَنت کہ زیک کتگ ئِے۔
گپّ کیت ’’اِلی اللہ، اِلاں بیس‘‘،ءِ گیشّینگءِ، ایشیءِ دَروَرءَمن چوش دیاں کہ کسے پہ کارےءَ جوشءُ جوزگ ودی کنگءَ بہ بیت ، آواچک کنگ ءَ یا ڈاہءُ شورءَ گِندگ بہ بیت ،گڑا جُست کنگ بیت کہ، ’’ پِلانی ھَیر اِنت شُما،اَیا اُبیس کتگ‘‘۔؟ھمے پَیم نیکراھی مجلسےءَ جوشءُ جوزگ ودّینگءَپہ یکے گش اِیت؛
’’نعرہء تکبیر‘‘،
مُچیءَ ساڑی ئیں دْرست ھَمجوابءُ ھَمتاکت بنتءُ گش اَنت ؛
’’اللہ اکبر‘‘،
ھمے اوگام کہ پہ جوش ودی کنگ، جْوزگ ودّینگ، ھمتءُ توان دیگءَ کار مردبنت،ھمے پَیم ’’ اِلاں بِیس ، اِلی اللہ‘‘ ،ھم پہ جوشءُ جْوزگ ءُ ھمت ودی کنگ، تاکتءُ توانءِ یکجاہءُ یکپارگی کارمرد کنگءَاَمّباءِ دْروشُم ءَکارمرد بیت کہ ایشیءِ سساساچءُ کارمرد کنوک میدءُ دریاورداَنت۔ایشیءَ را پہ گیشتر گیشّینگءَ برکھاؔ بلوچ وتی نبشتانک (بلوچی گیدی شائری، تھرءُ دروشم، تاکدیم319، نز ّآرطاہر حکیم) ءَ اِے دانْکاں ایر کناں کہ آئیءَ اَمّباءِتَھراناں گیشّینگءَ پہ گُش اِیت؛، جُست اِے پاد کیت کہ یدّارءُ دریائی اولاکانی آپءَ دیگءِ اَمبّا کجام اِنت، اِیش اِنت؛
گُشوک: سَلُّو آلاں بیس
جوابی: اَیس/اوبیس
گُشوک: اِلاں بیس
جوابی: اِلی اللہ
برکھاؔبلوچ دیمترءَ گش اِیت؛اَمّبا جنوک وتی بَنداں بُرزءُ پُرّھِمتیں، زورجَنَگی مارِشتاں سرّیچیں توارےءَ اَلھان کنانءُ اِیندگہ ھَمکار، ھَمگُٹّیءُ یکزوریءَ اَمّباءِجوابی بَنداں پَد ماں پَد گْوشان کن اَنت، داں گُراب شاھیں ساوڑءِ باھوٹ کنگ بیت‘‘۔
اَنچوش کہ من گُشت ، اِے عمل پہ ھمتءُ توان دیگ، جوش ءُجْوزگ ودی کنگءُگرانیں کارءِ آسان کنگءَ پہ کارمرد بیت، کتابءِ نام ءَ پہ چمیشکا گچین کنگ بوتگ کہ ایشیءِ تہءَ ھواریں نبشتانک زِری ساھدار، آئیءَ گوں ھمگْرنچیں، زندمانی کنوکیں مھلوک، آئیءِاَبرمی تَبءُ رَھبند، ھَترھانی دیمپانیں بازیں ساھدار(endangered species)، کارکَسَب، دودءُ دومان ءِ چَپّءُ چاگردءَ گپّءُباوست کنت کہ اِے کار پہ یک کتابےءَ سرجم نہ بیت، باز کارءُ جھدءُ جپا درکاراَنت۔ باید اِنت کہ بندنءِ نبشتہ کار گوں روایتی(گئیرسائنسی ھما زانت کہ مئے دریاوراں چہ وتی کماشاں ھزاراں سالانی دَربُرتگ اَنتءُ دومی پدریچ داتگ اَنت)ءُدَر روایتی( سائنسی ھما زانت کہ آئیءِ بارہءَ میاں اُستمانی، ھَندءُ دَمَگی زانتکاراں پولکاری کتگ بلے آ بلوچیءَ نزّآرگ، چاپءُ شنگ کنگ نہ بوتگ اَنت) رھبنداں پٹّءُ پول بکن اَنت زِز، زِری زندمان،گْورائی بندوکیں دودءُ ربیدگ، گالءُ گالبندءُ گالرد، کارءُ کَسَب، شِرْکءُ پال، چاچءُبَتَل، کسّہ ءُ داسپاناں دیمءَ بیاراَنت کہ اِے زانتءُ زانشتءِ بلاھیں گَنج زانگءُ شوھازگءِ وداریگ اِنت ۔اِے سرھالءَ کسے گیشتریں پٹّءُ پولے کنت، تہ جوانیں کارے بیت۔
’’ جی جی زِرءِ بَچّاں یَلیناں
اَے اللہ،اَے اللہ ‘‘
–ھلاس–