جدیدیت۔۔۔۔ ماڈرینٹی ءُ ماڈرن ازم
چندن ساچ
فیس بُک ءَ جدیدیت ءِ بابت ءَ چست بوتگیں باوست ءَ لہتیں پہ مزاک ءُ لہتیں گوں سنگینی ءَ دیما برگ ءَ اِنت۔ بَلے یک چیزے ءِ نیمگا دلگوش ءَ گور کنائینگ لوٹاں ۔ آ ایش اِنت کہ ماڈرینٹی ءُ ماڈرن ازم جتا جتا اَنت۔
ماڈرینٹی ہما اِنت کہ رو برکتی ملکانی سیاسی، معاشی، دودمانی، وانگ ءُ زانگ ءِ پڑا گوں دیما اتکگ، بزانکہ نشاۃ الثانیہ ءَ پد 17می کرن ءَ رند اتکگ ءُ ماڈرن ازم آرٹ ءِ جنزے کہ 20 کرن ءِ بنداتی ءَ گوں دیما اتکگ۔ چشکہ ما بلوچاں اِے جدیدیت اردو والایانی جدیدیت ءِ رنگ ءَ زرتگ پمیشکا مانگیش اتگیں۔
پرچا کہ اردو ءَ ماڈرینٹی ءُ ماڈرن ازم دوئیں یک گالبند ءَ گوں زورگ بوتگ اَنت۔ آ گالبند جدیدیت اِنت ءُ ما ایشی ءَ نوکی گشیں۔ اردو ءَ جمیل جالبی، ن م راشد، آل سرور، شمیم حنفی ءِ وڑیں مردماں ہم جدیدیت ہمے معنا ءَ زرتگ کہ ما بلوچی ءَ ہم ہمے معنا ءَ زورگ ءَ ئیں۔
مئے گورا جدیدیت ءِ ہم اردو ءِ جدیدیت ءِ معنائی دروشم اِنت ہما دروشم ءَ زرتگ ءُ نبشتہ کُتگ کہ اِے تب ءُ مئیلے جنزے نہ اِنت۔ اِدا ایوکا اِے بلوچیں نبشتہ کارانی میار ہم نہ اِنت پرچا کہ اردو ءَ ہم بازیں مردماں ہمے معنا ءَ زرتگ کہ مئے گورا اتکگ ءُ سر بوتگ۔ اِے دوئیں جتا جتائیں رنگے ءَ وانگ ءُ زانگ، چارگ ءُ تپاسگ بہ بنت گڑا ایشانی گیش ءُ گیواری ءَ مارا ارزانی بیت۔
جدیدیت یک لبزانکی تب ءُ مئیلے ، اِے جنزے نہ اِنت۔ ہر لبزانک وتی زمانگ ءَ نوک اِنت۔ اے حساب ءَ بچارئے گڑا جدیدیت ءَ 17 می کرن یا 20 می کرن ءِ بنداتی ءَ گوں بندوک کنگ زوراکی یے بیت۔ گڑا اِدا جدیدیت ءَ ما چد ءُ پیسر ہم گندیں۔ بزانکہ انسان ءَ آس روک کُت ہم جدیدیت بوتگ، کشت ءُ کشاری ءِ زمانگ، کسہ گشی ءِ زمانگ اِے درست گڑا جدیدیت اِنت۔ بَلے چش نہ اِنت۔
ماڈرنیٹی ءِ زمانگ ءَ بزانکہ 17 می کرن ءَ ما چاگردی سائنس ءِ دیمروی ءَگوں اشتاپی ءَ گندیں۔ روبرکت ءَ نیوٹن ءَ سائنس ءِ پڑا میکانکی کائنات ءِ گمان دیما آؤرت۔ چاگردی سائنسانی پدا روبرکتی ملکاں انسانی چاگرد ءِ وانگ بندات کُت۔
ماڈرنیٹی ءِ زمانگ ءَ ما گندیں کہ یورپ ءَ مذہبی روایت چیلنج کنگ بنت۔ حُدا ءِ بابت ءَ ہما لیکہ کہ بائبل ءِ تہا اِنت یا رو برکتی چاگرد ءَ رواج گپتگ آ چیلنج کنگ بیت۔
نطشے کیت ءُ حدا ءِ مرگ ءِ جار ءَ جنت ءُ حدا ءِ جاہ ءَ سپرمین ءِ گپ ءَ کنت۔ اِدا چہ ہمے پدر بیت کہ روبرکت ءَ اِنسان ءَ ہما بستار دئیگ بیت کہ چد ءُ پیسر حدا ءِ بوتگ۔ ہما گپ کہ آیانی کنگ چد ءُ پیسر مرگ ءِ جار بوتگ روبرکتی ملکاں دانش وراں ہما جارگوں بہادری ءُ دلیری ءَ جتنت۔ بائبل ءِ جاہ ءَ نوں انسان سائنس گیشتر ارزشت دئیگ بوت۔ ہمدا چہ انسانی عقل روایتانی بندیگی ءَ آجو کنگ بیت۔
ماڈرینٹی ءِ راجدپتری پژدر ءَ بچاریں تہ مارا گندگ کیت کہ اِے یک پروجیکٹے ءُ ایشی ءَ روبرکتی چاگرد بدل کُتگ۔ ماڈرن ازم یک لبزانکی جنزے کہ ایشی ءَ گوں ماڈرینٹی ءَ ہوار کنگ ءُ چارگ زوراکی یے پرچا کہ ماڈرن ازم ءِ بندات رند ءَ بوتگ۔ بزانکہ 20می کرن ءِ بنداتی سالانی تہا۔
بچار ما اودا گندیں کہ ماڈرنیٹی ءِ زمانگ ءَ روبرکتی ملک چاگردی سائنس ءِ پڑا دیمروی کننت ءُ پدا ہمے زمانگانی تہا نوآبادیاتی عہد ہم بندات بیت۔ روبرکتی ملک بازیں ملکانی سرا قبضہ ہم کننت۔ بیشک ماڈرینٹی ءَ چہ پیسر ہم قبضہ گیری بوتگ بَلے اِے ہما زمانگ اِنت قبضہ گیری ترندتر بیت۔
ماڈرن ازم ءِ بابت ءَ گشگ بیت کہ 20می کرن ءِ بنداتی ءَ بندات بیت گڑا اِے زمانگ ءَ ما بچاریں تہ اے زمانگ ءَ ہم ماڈرینٹی برجاہ اِنت۔ بَلے سیاسی، سائنسی، چاگردی اِے جنز کہ ماڈرینٹی اِنت ایشی ءَ ما ایوکا لبزانکی جنز گشت نہ کنیں۔ پرچا کہ اِدا فلسفہ، سائنس، سیاسی جاورانی وتی یک ودی کتگیں چاگردے۔ ءُ ماڑدن ازم ایوکا لبزانکی اِنت۔ اِے گپ وَ ہست کہ لبزانک چاگرد ءِ مردمانی ودی کتگین اِنت ءُ ایشی ءَ چہ چاگرد ءَ مردم سست نہ کنت بَلے ایشی ءَ مردم آ رنگ ءَ نہ چاریت کہ ماڈرینٹی اِنت۔
ماڈرینٹی ءَ بے شک انسان ءِ ہما جیڑگانی در پچ کُت کہ آئی ءِ سرا مذہب ءَ لڈ اتگ اتنت۔ بَلے اولی جہانی جنگ کہ بوت تہ بازیں چیزے چیر ءُ سر بوت۔ پرچا کہ انسانی چاگرد یک مزنیں المیہ یے ءَ دوچار بوت۔ انسان ءَ ہما واب کہ سائنس ءُ عقلیت ءِ پدا دیستگ اتنت آ وابانی بہشت اولی جہانی جنگ ءَ وتی آساں گوں ستک ءُ ویران کُت۔
اولی جہانی جنگ ءَ پد انسان ءَ جیڑگ بندات کُت۔ ماڑدن ازم لبزانکی جنزے ءِ صورت ءَ دیما اتک۔ نوکیں لبزانکے دیما اتک ۔ ہمے لبزانک ءَ ماڈرن ازم ءِ بن ہشت ایر کُت۔ اِدا ایلیٹ اِنت کہ دی ویسٹ لینڈ ءَ نبشتہ کنت یا یولیسس ءِ وڑئیں مزنیں لبزانکی شہکار دیما اتک اَنت۔ دومی جہانی جنگ ءَ رو برکتی انسان گیشتر تباہی ءِ نیمگا بُرت۔ اِے تباہی مزن ات۔ پدا ما وجودیت ءِ جار ءَ گندیں۔ اِدا سارتر اِنت۔ کامیو کیت۔
البئیر کامیو 1946 ءَکولمبیا یونیورسٹی ءَ گوں نودربراں وتی گوشتانکے ءَ گوشیت
نوں ہٹلر شتگ۔ ما بازیں گپاں سرپد بوہگ ءَ ئیں۔ اولی ایش کہ ہما کست ءُ کینگ ءَ ہٹلر دیما آؤرتگ۔ آ کست ءُ کینگ انگت سرجمی ءَ ہلاس نہ بوتگ۔ مروچی ہرکسے کہ وجود ءِ گپ ءَ اقتدار یا کارکردگی، یا رتاریخی ذمہ واری ءِ گالبنداں گوں کنت۔ بزانکہ ہمے کست ءُ کینگ ءَءَ ردوم دئیگ ءَ اِنت۔ اے وڑیں مردم کشندھ اَنت۔ پرچا کہ اگاں انسانی وجود ءِ جیڑھ ءَ بیارئے ءُ تاریخی ذمہ واری ءِ سرجم کنگ ءَ سر بہ کن ئے، گڑا آئی ءِ بستار تاریخ ءِ انچائیں موادے ءَ ابید دگہ ہچے نہ بیت ءُ اقتدار ءَ نشتگیں ہر مردمے وتی واک ءُ اختیارءِ پداگوں آئی ءَ ہرچی کُت کنت۔ دومی چیز ما اے در برتگ کہ ما تاریخ ءِ رجائی تصور ءَ نہ منیں۔ بوت کنت کہ پہ ما تاریخ ءِ رجائی تصور شر بہ بیت، بَلے ما ئِے نہ منیں۔ بلکیں اگاں ما اے سرپد بئیں کہ رجائیت احمقی اِنت گڑا ما اے ہم زانیں وتی ہمراہانی نیامجین ءَ انسانی عمل ءِ بابت ءَ قنوطیت ہم بے دلی اِنت۔ ما ناشرکاری ءِ دیما پمیشکا اوشتیں کہ اے مارا دگرانی کُشگ یا وتی کوشارینگ ءَ لاچار کنت۔ اے وڑا وت ما ں وتی حال حوال ہلاس بیت۔ ہمے سبب اِنت کہ ما ہر ہما لیکہ ءَ نہ منیں کہ انسان ءِ زندگی ءِ سرا سرجمی ءَ بادشاہی کنگ ءِ دعویٰ بہ کنت۔
(وجودیت، پد نوکی، مئے چاگرد ءُ بلوچی نوکیں شاعری ءِ دیمترا گپ بیت) اِے سرجم نہ اِنت