اُستاد رحیم بکش نازؔءِ زندءُ اِزمی سفر
گلزار گچکی
“بے زیمرءَ زند گوازینگ بلائیں ردی یے”( نطشےؔ)۔ “ہمودءَ کہ لبز دروہ اَنت اودا زیمرگپ کنت”( ہنرچ ؔاینی )۔ “لبز پہ پہّمءُ سماءَ، زیمر پہ ارواحءَ”(ناشنُاس)۔
زیمر روحءِ وردِن اِنت۔زیمرگیمرتگیں دلاں شات کنت۔ زیمر وشیاں گیش کنت، زہیرءُ یات ءُ مولماں ایرماد کنت۔ گسربوتگیناں نزیک کنتءُتلوسوکیں دلاں تاہیر دَنت۔زیمر بنی آدمءِ دُرائیں جوزگاں گوں بندوک اِنت۔ اےپہ تہنا بالادءِ وشنودکنگءَ گوشدارگ ءَ نہ اِنت۔ اےپہ زہیر، پہ موتک، پہ ساڑاہگءُ توسیپءُ ہمتءُ توان دیگءَ اَبید پہ تژنءُ شیگانءُ بیہار ءُ ہمک ہما جوزگ کہ گوں یک انسانےءِ زندءَ بندوک انت، یا کہ یک راجےءِ چاگردی،ابرمیءُ تہی مارشت اَنت ،آ دُرستانی دَرانگازگءِ وسیلگاں چہ یک مستریں وسلیگے ۔بلوچی زیمرءِ تہرسَوت، گزل، زَہیریگ،چوگان، سِپِت، اَمبا یا موتک، دروہ چہ رِدَمءَ سریچ اَنت ءُ ہمے رِدَمءِ نام زیمر اِنت۔
اَنچو کہ زُبانءُربیدگ راجانی پجار زانگ بنت، ہمے پیمءَ ہمک راجےءِ وتی زیمری تہرءُ آئی ءِتَک ءُپہنات بنت کہ آ راجی پجاءَ المی ایں بہر اَنت۔ بلوچی زیمرءِ دیمرئیءِسفرءَ بازیں کارستےءَ وتی وسءُ واکاں گوں جہد کتگءُ زیمر زندگ داشتگ کہ اےدراجیں سفرءِ یک نمیرانیں کارستے 25 فروری 1948 ءَ سبیءِ دَمَگ دَھپالءَ واجہ گُل ؔمحمد بلوچءِ لوگءَودی بیت ءُ رحیم ؔبکش ءِ نامءَ توارءُپرجَنَگ بیت کہ اے کارِست زندءِ پڑا گام جنان سرئے شالکوٹءَ کپیت ءُ روچانی تیلانک دیگءَ پہ پوریاتگری کنت ءُ دیمتری زندءَ وتی اِزم ءَبلوچ راجءَ راگوں وشیں توارءُ شوکیں ترزءُ سازاں وشنود کنت ،بلئے حیف کہ اے ازمکار(رحیم بکش نازؔ) ءَ رابلوچ راج وتی ناقدریءِ تبءُ مَیلاں گوں شموش اِیتءُ راجءِ مستریں بہرءُ ہاس نوکیں پدریچَ آئیءَ را پجانیاراِیت۔ بژنءِ گپ ایش اِنت کہ چُشیں وش تواریں اِزمکارے ما دَست ء وت ،زندءُ زاہری کسارت کتگ کہ مئے راجءِ مردُگ پرستی ءِ ربَیتءَ نوکیں گپے نہ اِنت کہ زندءِ ہرپڑءَ ما،” زِندگءَ ہولمُبے نہ دَنت مَچی ، مراِیت ہوشے ماں گورئے تَنچی”ءِ نادُراہی ءِ آماچیں ۔
اُستاد رحیم بکش ناؔز بنداتی وانگءُ زانگءَ چہ وتی میتگءِ اسکولءَ دَربارتءُ گیشتریں وانگءَ پہ شکارپورءَ روتءُ ہشتمی تَبَک ءَ وانیت ءُ زندءِ جنجالانی سببءَوانگے نیم شلونگ بیت۔استاد رحیم بکش نازؔ ءَیک جستےءِ پسہ ءَ گُشت،”من اسکولءِ زمانگءَ اسمبلی ءَ دُعا( لب پہ آتی ہے دُعا بن کے تمنا میری) وش گُٹیءَ ونتگ گڑا منی اُستادءُ سنگتاں منءَ را گُشتگ کہ تئی گُٹ وشیں، تو گشندہی بکن۔ چریشیءَ منی ہُب ءُ شوق پہ گشندہی ءَ گیشتر بوتگ۔ کساس بیست ءُ چار سالءِعمرءَمن پہ گندءُ گدارءُ ترءُ تابےماں شالکوٹءَ مَنوجان روڑءَ وتی سیادانی گسءَ جہ منند اِتوں کہ نزیکءَ بلوچی گزلءِ آ زَمانگءِ کلانہیں اُستاد، خان صاحب اُستاد اَرباب ؔخان کھوسہءَ کلبے اَست اَت ۔من اُستاد ارباب ؔخان کھوسہ ءِ کلبءَشتوں ءُ استادءِ مکتبی بزاں شاگرد بوتوں۔ لاپءِ شوہازءَ من ہمے زمانگءَ ماں جناح روڑ شالکوٹءَ البرٹؔ پریس ءَ کار کت۔ اے پریس ءَ ما کمپوزنگ کت ءُ کیش میمو ،کارگسی شناسی کاٹءُ ہمے وڑیں چیز جوڑکتءُ ریڈیو ءَکہ آ زمانگءَ جناح روڈءَ اَت ، یکروچے پہ آڈیشنءَ شُتوں۔ حُدا مرزی بشیر احمدؔبلوچ ریڈیو شالکوٹءَ اسسٹنٹ ریجنل منیجر اَت، منی آڈیشنے گپت،من سوبین بوتوں ءُمنءَ ریڈیوءَ پہ سَوتءُ گزل گُشگءَ موہے رَست کہ اے پَیم منی گشنندہی سفر بندات بوت”۔
اُستاد رحیم بکش نازؔءِ ریڈیو ءِ زمانگءِ کسہانی گوشدارگءِ نیامءَ منی جیڑگانی آدینکءَ چار اَبدمانیں کارِستاں دَراہی کتءُ منءَ لاچار کت کہ من اے کارستانی سرا لُکیں بحث ے بکناں ۔ چریشاں چہ یکے بشیرؔ احمد بلوچ اِنت کہ یک لبزانتے ءِ جہتءَ وتی دورگندیں دیدءَگوں رحیم بکش نازؔءِ اِزمی بودشتءَ پجاکاراِیت ، آئیءَ را آڈیشنءَ نادین اِیتءُ سوبینے کنت، سکینے دَنت، دلبڈی ءُ کمکے کنت ۔اِشیءِ نشانیءُ رنگ مارا مُلا پازُلؔءِ مشہوریں لچہ؛ ” باگانی کپودَر سبزیں ، توتی زیمرءُ وش لبزین ” ، چہ سہرابنت کہ اُستاد رحیم بکش نازؔءَ گشتگ۔( مُلا پازُلؔءِ شعرانی دپتر” شپ چراگ “بشیرؔ احمد بلوچءَ نزآرتگءُ بلوچی اکیڈمیءَ 1968ءَچاپ کتگ) ۔
دومی کارست عطا شادؔ انت کہ اے زمانگءَ ریڈیو ءَ پروڈیوسربیت۔عطا شادؔ وت شاعر، کمپوزر، انائونسرءُ ازمکارے بیت، پمیشکا اے دُرائیں سرشوناں آئی ءِ سنگتی اُستاد رحیم بکش نازؔ ءَرا لبزانکی سنگینیءِ نیمگءَ کشان کنتءُ بارت ءُبلوچی زبانءِ نامداریں شاعرجام دُرکؔ ، مست توکلیؔ،مُلا پازُلؔ،آزاتؔ جمالدینی،میرگل خان نصیرؔ، سید ظہورشاہ ہاشمیؔ، انور شاہ قحطانیؔ، مراد ساحرؔ ،مراد ؔآوارانی،ظفر علی ظفرؔ،بشیربیدار، مبارک قاضیؔ، غوث بکش صابرؔءَ اَبید غنی غریبؔ، قاضیؔ صابرءُ اے دگہ بازیں شاعرانی شعرءُ سَوتاں آئیءَ رازَپت کنائینتءُ تَبءَ ئِے لبزانکی کنت ۔
” او،پروش دِلاں ، بگش کہ شیشگاں “۔
یا
” دل گلءَ بالیں چو بُلبُل ، بیا گُلابءِ پُل”۔
یا
“ناگتءَ مہ کجءَ دل موم ببیت چوش نبیت”
عطا شادؔ ءِ اے پُرمعنائیں شعررحیم بکش نازؔ ءِ گشتگیں ہما ماسٹر پیس اَنت کہ اِشانی کمپوزنگ نازءَ وت کتگ بلئے عطاشادؔ ءِوڑیں حساسیں شاعرءُ بودناکیں ازمکاری زہنےءِ رہدربری الم مان بوتگ کہ اے سوتءُ گزلے پہ دُراہیں زمانگءُعمرءُ جنساں اَبدمان کتگ اَنت۔ یا ما گپءَ بکنیں سید ہاشمیؔءِ اے شعرءِ ؛
“منی سُستیں رواجاں چُش مہ چارءِ
شُمارءَ یک پہ یکءَ من رسیناں”،
یا کہ کریم دشتیءِ؛
“پنءُ مزواکے من کولولیگاں تو بازارءَ مرو
بے انانیءَ ءُ کدی بے وارءَ مرو”.
مست توکلیؔ
“جوان نہ ایں جنگانی بدیں بولی
کَے وتی دوستیں مردماں رولی”
یاکہ ظفرعلی ظفرؔءِ
“مُدتے گوشتگ کہ ماہیں گلءِ دیدار نبیت
یا حُدا مارا پہ چماں نوں دگہ کارنبیت”
یا کہ مبارک قاضیؔءِ
“گورگیں کُلءَ سمبہیناں بلکیں بیائے انشپی
درچکءُ داراں سمبہینءِ بلکیں بیائے انشپی”
اُستاد رحیم بکش نازؔ یک ابرمی ازمکارے بلئے آئیءِ تراشگ ءَسہمی مستریں کارست اُستادرحیم بکش نازؔءِ ناکو(لوگیءِ پت) ناکو فیض محمد فیضکؔ بوتگ کہ آ اِے زَمانگءَ ریڈیو ءِ توتی الہانیں گشندہ، کمپوزرءُ بلوچیءِ پہلوانیں داسپان ءُ سَوت گُش بوتگ۔ ناکو فیض محمد فیضکؔ اُستاد رحیم بکش نازؔءِ وشیں گٹءِسوزءُ سوزمانی ٹُلءُ بُرجاں تراش اِیتءُ آئیءَ را سُرءُ سازانی متابک ءَ زیمرین اِیتءُ گشندہی قالبءَ ایر نندگءَ پہ دل پہکیں کمکے کنت۔ناکو فیض محمد فیضکؔ ءِ بابتءَ استاد رحیم نازؔ گشیت ” ناکو فیضؔءَ منءَ زہیروک سوج داتگ ءُ بلوچی سَوت ءِ گشگءَمنی رہشونی کتگ”۔
بلئےاے دُرستاں چہ پیش پہ گشندہی رہدربریءُ زیمرءِ الپ بءِ واننیگءِ ڈُبہءَ نمیرانیں اُستاد ارباب ؔخان کھوسہ پیلو کنت۔ اُستاد ارباب ؔخان کھوسہ( اُستاد کھوسہ ؔوت بلائیں زیمری کارستے کہ آئیءِ سرا سرجمیں پٹءُ پولے المی انت) رحیم بکش نازؔ ءِاِزمی بودءُ بودشتءَ پہم اِیتءُ چو زَرگرئےءَ آئیءَ را تراش اِیتءُ چہ سُہرءَ قیمتی ایں سہتے جو ڑ ے کنت ۔ دیمترءَاُستاد رحیم بکش نازؔ گوں وتی وَسِرک خیر ؔجان فیض ؔمحمد بلوچ کہ ڈھولک ءِ بلائیں اُستاد، کمپوزرءُ شاعرے بوتگ، کمکءَ بازیں سَوتءُ گزلے ریکارڈ کنتءُ ہمے پمءَ تاج محمد تاجل ولد فیض محمد فیضکؔ ءِ کمکءَ ہم بازیں سوتءُ گزلے ریکارڈ کنت۔ انچوش کہ پدراِنت ، اُستاد رحیم بکش نازؔ ءِ تب گیشتر گوں گزلءَ نزیک بوتگ۔اے ہما زمانگ اِنت کہ بلوچی لبزانک نوکیں دُروشُمے ءَ دیمرئی کنان ءُ نبشتہءُ کتاب چاپگءَ جُنزان اِنت۔ رسانکءِ وسیلگ کمءُ سفردراج بنت۔ شالکوٹ پہ مکرانءُ کراچیءِ اِزمکاراں سکیں دوریں منزلے بیت، پمیشکا شالکوٹءَ پہ بلوچی زیمرءَ دو گشندہانی کرد مزن اَرزشتی لیکگ بنت ۔ یکے ناکو فیض محمد فیضکؔ کہ بلوچی پہلوانی ءُ سَوتءِ مزنیں جہگیرےءَ جہتءَ ماں شالکوٹءِ سنگرءَننداِیتءُگزلءِسنگرءَ اُستاد رحیم بکش نازؔ ءِ دستاں دنت کہ استاد رحیم بکش ناز ؔ اشیءَ را الکاپی سنبال اِیت ءُ بلوچی گزلءَ را مزنے مڈی بکش اِیت۔
اُستاد رحیم بکش نازؔءَ را من یک روچے جست کت کہ اُستاد تو چہ” رحیم ؔبکش”ءَ “رحیم بکش نازؔ” چوں جوڑ بوت ئے؟ پسہ ئے دات” من ریڈیوءَ پروگرام کتگ اَت ءُ وتی مُزءِ گرگءَ پہ اکائونٹس برانچءَ شُتوں گڑا اودا سہ چار رحیم ؔبکش نامی دگہ گشندہءُسازگرانی چیک ہم ایراتنت۔ من ءَ گشگ بوت کہ وتی چیکءَ وت پجا بیار ۔من چیک آنی زرچاراتنتءُ زانت کہ من اے ماہءَ انچو پروگرام کتگ ءُ زرئے انچک انتءُ اے چیک منیگ انت۔ من چیک زرتءُ اکائونٹنٹ ءَ را گشت کہ انچو رحیم ؔبکشءِ تہءَ مامانگشیں پمیشکا منی نامءِ دیمءَ مرچی ءَ چہ “نازؔ” نبشتہ بکنءُ اے پیمءَ من چہ ” رحیم ؔبکش”ءَ رحیم بکش نازؔ جوڑ بوتوں”۔
انچوش کہ برزءَ گشگ بوت،اُستادرحیم بکش نازؔءَ وتی گیشتریں سوتءُ گزلانی کمپوزنگ وت کتگ بلئے یک مزنیں بہرےءِ کمپوزنگ آئی ءِ وَسِرک تاج محمد تاجل ؔءُ دومی وَسِرک خیرؔجان فیض مؔحمد بلوچ ءَ کتگ ۔ اے دوئیں وت سازگریءِ پجیءَ شاعرءُ کمپوزر ہم بوتگ اَنت/اَست اَنت (خیرجانؔ بیران بوتگءُ تاج محمد تاجلؔ استءُ حیات اِنت) ۔بلوچی زیمرءِ راجدپترءَ ڈو اِٹ(دوگانا)ءِ بہر سک کسان اِنت بلےاُستاد رحیم بکش ناز ؔءَ وتی زمانگءِ زالبول گشندہ بانُک سُریا الماسؔءُ نصرتؔ شاہین( اے دوئیں دَرزُبان بوتگ اَنت بلئے پہ بلوچی زیمرءَ جہداِش ساراہگ کرزانت)ءَ گوں اَنچیں شیرکنیں ڈواِٹ گُشتگ کہ بلوچی زیمر ءِ اَبدمانیں بہرجوڑ بوتگ اَنت۔ اِے ڈو اِٹانی لڑ ءَ؛
” لیلڈو لاڈو لیلڈو ،بیا منءَ درنگءَ ایربکن اِسپیت چادری “۔
“کدی بچکندءِ، کدی پُرکندءِ۔ کدی دابءُ کئیبءُ کمار کن ءِ، کدی پروشءِ ،کدی سہڑینءِ دلءَ”
ایش ءُ اے دگہ ڈواِٹ ہَوار اَنت کہ سکیں شیرکنیں سَوتانی رَمءَ ہواراَنت۔
بلوچی زیمر ءِ اے باکمالیں کارستءِ زندءِ سہ بہرانت۔اولی بہر ءَگلؔ محمد ءِ چُک رحیم ؔبکش اِنت کہ اے آئیءِ بنی آدمی پجار انت ۔دومی بہرریڈیو پاکستا ن شالکوٹءِ پوریاگریں کمپوزررحیم بکش ناز ؔاِنت کہ ادا آ روزگارءُ کارکنتءُ زندءِ روچاں تیلانک دَنتءُ سیمی اَرزشتی ئیں بہرءَ آبلوچی زیمرءِ جہگیریں گزل گُش” اُستاد رحیم بکش نازؔ”ءِ نامءَ زانگءُ پجاآرگ بیتءُ بلوچ راجءاُستادرحیم بکش نازؔ ءِ سراپمیشکانازاِنت، کہ آئیءَ گوں وتی پُرسوزیں توار، وشیں زیمرءُ گرانبہائیں ترزءُ پرُمعنائیں شعر اں بلوچی زیمرءِ ہزانگءَپہ سہ کار کتگ؛
اولی ،چووتی نامءِ تاثیرءَ” رحمے” کتگءُ گزلے گُشتگ،
دومی، بلوچی زیمر ءَ را گوہرقیمتی ایں گزلی مڈی یے “بکش “اِتگ ءُ
سیمی ، بلو چ راج ءَ را پہ اَلکاپی “ناز” کنگ ءَ بلوچی زیمرءَ را یک اَنچیں اِزمی بہرشتے مانے کتگ کہ آئیءِ برورداں بلوچی زیمر داں جہاں اِست اِنت ناز کنت۔
اُستاد رحیم بکش نازؔءِ زندءِ بابتءَ مالومداری مُچ کنگءِ نیامءَ من پگر کت کہ اگاں اُستاد حب چوکیءَ مہ یتکیں گڑا اَنچو صاحبِ فراموش بوتگ اَت؟ ہمے بزگی ءُ لاچاریءِ دیمپان بوتگ اَت کہ مرچی اِنت؟۔ سن 1990ءِ سال بیت کہ استادءِ مستریں بچ شاہد رحیم نازؔ سوشل سیکوریٹی ڈپارٹمنٹ حب چوکی کارگسءَ نوکر بیت ءُ حبءَ جہ منند بیت ۔ سرجمیں کُٹُم شالکوٹءِ منوجان روڑءَ ءُ یک بچے ماں حب چوکیءَ۔اے سبب بیت کہ استاد رحیم بکش نازؔہاندان پیسلہ کنت کہ دیم پہ حبءَ لڈءُ بارکنیں ۔ اے نیام ءَ بزاں 1990ءَ بگر داں سن 2010ءَ استاد رحیم بکش نازؔحبءُ شالکوٹءِ نیامءَ یکشلہ شفر کنتءُ ٹی وی ءُ ریڈیوءِ دیواناں بہر زوراِیت داں اے سفرءَسن 2001ءَ چہ پی۔ ٹی۔ ویءَ ” حسنِ کارکردگی ایوارڈ “گیپت۔
یکے نیمگے من جیڑاں کہ چہ شالکوٹءَ لڈءُ بار کنگءُ حبءِ جہ منند بووگ ءِشریں پیلسہ یے نہ بوتگ پرچا کہ شالکوٹءِ زیمری، لبزانکی، حکومتیءُ چاگردی دَمک ءُ دَر چہ استاد رحیم بکش نازؔ ءَ شری ءَ آشنا بوتگ انت ءُ زند گوازینگ ءَ پرائیءَدریگے، دروازگے، کشکے، شمے دَرے، کَشے کُنجے پشت کپتگ اَت کہ آئیءَ را چہ اے صاحبِ فراموشیءِ کپءَ سرسرجنگءَ رکینتگ اِتگ اِتے ۔ بلئے دومی نیمگ ءَ اے اوں جیڑاں کہ زاناں اُستاد رحیم بکش نازؔتہنا شالءِ گشندہ اِنت کہ اے دگہ ہندءُ جاگہانی بلوچی زیمر دوست ءُ بلوچ راج ءَ آئیءَ راچہ وتی مہرءُ ہیالداریءِلڑءَ دَرکتگءُ بے نامءُ نشانیں زندے گوازینگءَ پہ لاچار کتگ؟۔
اُستاد رحیم بکش نازؔ یک اَنچیں پہربندگی ایں اِ زمکارے کہ بلوچی زیمرءِ پڑءَ گزلءِ تہرءَ را آپسرےءَ سرکنگءَ پہ وتی وسءُ واکے گوں دل ءُ سِتک کتگ اَنتءُ وتی پُرسوزیں توارءَ وشیں زیمرے ساچ اِتگءُ راجءَ را سوگات کتگ۔ حب چوکیءِ یک کسانیں باڑئی لوگےءَ گوں 10 بچءُ جنکءُ نماسگاں پدمنتگیںءُ پراموشیں زندئے گوزینگءَ پہ لاچار یں اُستاد رحیم بکش نازؔ بلوچی زبانءُ زیمرءِ پہر ءُ شان اِنت ۔ اُمیت اِنت کہ بلوچ راج وتی پہرءُ شانءِ چیدگءُ جوہرداریں اِزمی گوہرقیمتی آں بے نامءُ نشان بووگ ءُ شُدلاپی مِرَگءَ نیل اِیت۔
سرشون:
اُستاد رحیم بکش نازؔ
اے آردادؔ
تاج محمد تاجلؔ
اسحاق خاموشؔ
اے ڈی بلوچؔ
آرکائیو، ریڈیو پاکستان شالکوٹ
آرکائیو،پی ٹی وی بولان
نوٹ: اِے پیپر اُستاد رحیم بکش نازءِ شَرَپءَ برجاہ بوتگیں 17/11/2018 ءِ زیملی مراگش، آرٹس کونسل کراچیءَ وانگ بوتگ.