اصل جیڑہ بلوچی سیاہگ انت؟ (9)
اسکول یا مکتب علم ءُ زانت ءِ دربرگے جاگہہ اِنت گڑا ایش چوں مارا رُنگ راہاں پرّین ایت؟
بوت کنت پہ انگریز، جرمن ، رشین ، عربک یا حتی کہ پہ سندھی آں ہم اے گپ انچائین ئے بہ بیت پرچا ایشانی وانگ ءُ زانگے دراہیں رہبند ہماہانی جندے زبان ءَ انت۔ اے قومانی زہگ ہر چیز کہ چہ وتی گس ءُ چاگرد ءَ ہیل گر انت ہما چیزانی باروا اسکول ءُ یونیورسٹیاں وان انت یا وانینگ بنت۔ پمیشا ایشانی ذہن ءَ کم از کم زبان ءُ سیاہگے ہچ وڑیں جیڑہ (Conflict) ودی نہ بیت۔ بیدئے ہما جیڑہاں کہ آ گوں آہانی زبان ءَ انگت ءَ بندوک اَنت پرچا چوشیں زبان نیست کہ آئی ءِ تہا جیڑہ مہ بیت بلے بازیں زبان ہمے واستہ دیمرئی کن انت کہ آوتی جیڑہانی گیشینگے توجیلاں ساز انت۔
گڑا بلوچ ءِ بد بحتی چے انت؟
ایشی ءِ پہمگ ءَ مارا وتی سرجمیں اسکولنگ سسٹم یا وانگ ءُ زانگے رہبندسرپد بوئگ لوٹ انت۔
اگاں سادہیں رنگ ءَ ایشی ءَ بیان کنگ بہ بیت گڑا ایش چواے وڑا بوت کنت۔( باز جاہاں بلکیں ایشی ءِ تہا تپاوت بہ بیت بلے گیشتریں بلوچ دمگاں ہمے رہبند کارمرز بوئگ ءَ انت)
زہگے کہ پیداک بیت آ وتی زند ءِ اولی چار یا چار ءُ نیم سالاں چہ وتی گس، چاگرد ءُ کہول ءِ مردماں ہیل گریت۔ ہمے دئوران ءَ ماتی زبان ءَ گپ جنگ زانت ءُ چیزانی نام ءُ پجّار ءَ ، مردمانی رویہ آں ماریت، احساس ءُ جذبگ آئی ءِ تہا ودی بنت۔
چار ءُ نیم سال ءَ پد آ اسکول یا مدرسہ ءَ داخل بیت۔ اودا آئی ءَ را عربی، انگریزی ،اردو (پاکستانی بلوچستان ءِ اسکولاں) ، فارسی (ایرانی بلوچستان) ءُ پشتو یا دری (افغانستانی بلوچستان) زبان ءَ وانینگ بیت۔ آگوں وتی کش ءُ گورے سنگتانی نیاداں، مارکیٹ ءَ پہ سودائی یا تجارت ءَ بلوچی ءَ گیشتر ہمے زباناں کارمرز کنت۔
تاں یونیورسٹی ءَ آہگ ءَ ساری آ انگریزی ، اردو یا ایندگہ شون داتگیں زباناں گپ جنگ، نبشتہ کنگ ءُ ایندگہ سائنسی علم آنی دربرگ ءَ ہیل گریت بلے آ گپّ ایوکا بلوچی ءَ جنت۔
کجام بلوچی ؟
ظاہر انت کہ آ اردو، انگریزی، فارسی یا عربی ءِ لبزانی وانگ ءَ پد ایشاں بلوچی زبان ءَ گپّانی تہا کارمرز ہم کنت۔ بزاں اے بلوچی زگریں بلوچی نہ بیت کہ ہمے بلوچ ایشی ءَ را پہ گپ ءُ نبشتہ ءَ کارمرز کنت۔
آ ہما وہداں پہکیں بلوچی ءَ نبشتہ کنگے جہد ءَ کنت وہدیکہ آئی ءَ وتی زبان ءَ شاعری یا ردانک نبشتہ کنگ ءِ حب ودی بہ بیت۔
بازیں زانت کار گوں اے گپّاں بلکیں تپاک مہ کنت چیا کہ آہانی حیال ءَ اے زباناں گوں بلوچی ءِ اصل زبان ءَ ہچ کار نیست۔
بلے اے زبان کہ یک برے انسانے شعور ءُ لاشعور ءَ جاگہہ بہ کن انت گڑا آ چوں ایشانی اثراں رکّ ات کنت؟
ایندگہ زباناں علم دربرگ ءُ پدا اے زباناں ہموروچی زند ءَ کارمرز کنگ ءِ مستریں درور ایش بوت کنت کہ مئے نامی ایں شاعر ءُ لبزانتاں بلوچی ءَ شاعری یا ردانک نبشتہ کنگ ءَ ءُ ساری اردو زبان پہ شاعری ءَ کارمرز کتگ۔
آ وہداں وَ اے گراں مہذبیں لبزانت پریشی میاری ہم نہ بوتگ انت کہ بلوچی ءَ نبشتہ کنگ ءِ دود یا وَ نہ بوتگ یا سک کم بوتگ۔
بلے ہما بلوچیں شاعر ءُ لبزانتاں کجا کنے کہ آہاں اول سرا وَ بلوچی زبان ءَ شاعری کتگ بلے پدا پد ترّیتگ ءُ اردو شاعری بندات کتگ۔
مئے چاگرد ءَ چوشیں ملّا ءُ مذہبی سروکانی ہم کمّی نہ انت کہ آ عربی ءِحیثیت ءَ چہ بلوچی ءَ کمتر لیکگ ءَ ہچ وڑا تیار نہ انت۔ آہانی گوشگ انت کہ بانگ ءَ بہ گر تاں ذگر ءَ اگاں عربی ءَ مہ بنت گڑا حداوند ءِ دربار ءَ قبول نہ بنت۔
انگریزی یا اردو زبان ءَ علم ءِ جتائیں فیلڈاں گریجویشن ءَ پد بازیں ورنا حب ءُ واہگے پدا پہ بلوچی زبان ءِ ہیل گرگ ءَ بلوچی ءَ ماسٹرز (Masters in Balochi Literature ) کنگ ءَ داخلہ زور انت۔
ایش ہما اسٹیج انت کہ چد ءُ ساری یا وَ آئی ءَ بلوچی نہ ونتگ ءُ نبشتہ نہ کتگ یا وتی بلوچی واہگے پدا شاعری یا ردانک نبشتہ کتگ بلے چوشکہ آئی ءَ را یک معیّن ایں رہبندے آں بلوچی زبان ءُ آئی ءِ سکرپٹ وانینگ نہ بوتگ پمیشا آئی ءَ اردو، عربی ءُ بلوچی ءِ لبزانی ہورتوری ءَ وتی جندے تجربتانی بنیاد ءَ یک زبانے اڑ داتگ کہ آئی ءِ واہگ یا حیالانی درشانی ءَ بہ کنت۔ گوشت کنے کہ اے زبان بلوچی، اردو (عربی ءُ فارسی ءِ لبزاں ہوار) یا کمّو انگریزی ءِ ہواریں (Mixture) زبانے کہ پہ نبشتہ ءَ کارمرزے کنت۔
بلوچی ءَ ماسٹرز کنگ ءَ پد ہمے ورنا بلوچی ءِ زانوگر وَ قرار دیگ بیت بلے آئی ءِ گورا اردو، بلوچی ، انگریزی ، عربی ءُ فارسی آب(Letters) ءُ لبزانی (Words) انچیں امبارے بیت کہ نبشتہے وہداں آئی ءَ را مان گیشین اَنت۔
اے ہمے آب ءُ لبزانی امبار اَنت کہ آئی ءَ را لاچار کن انت کہ من اردو ءِ لبزاں چوں بلوچی ءَ نبشتہ بہ کناں یا کجام آب عربی انت ءُ کجام فارسی۔ بازیں بلوچ زانندگ ایشی ءَ را پہ وتا لجّے لیکیت کہ پرچا بلوچی پد منتگیں زبانے۔ آ ایشی ءِ توجیل ءَ چوش سرپد بیت کہ آ بلوچی ءَ چہ ایندگہ زبانانی اثر ءَ چوں پہک بہ کنت۔ آ اے جہد ءَ ہم کنت کہ من چوں ایندگہ زبانانی رائج ایں لبزاں بلوچی دروشم بہ دیاں۔ پمیشا بلوچی ءِ وانوکانی دیما جتائیں سیاہگے ہواری یک لبزے ءِ جتائیں دروشم دیما کئیت۔
مرچاں دگہ یک دودے ایش انت کہ زہگ وہدے ہشت ءُ نہہ سالے اُمر ءَ کاینت گڑا آیاناں سندھ ، پنجاپ ءُ پشاور ءِ اسکول ءُ کالجاں وانینگ ءَ دیم دیگ بیت۔ اے زہگ اوداایندگہ علم آں وانگ ءَ ابید اردو ءُ انگریزی ءَ بلد بنت بلئے چوشکہ آہاناں بلوچی زبان ءِ ہیل گرگ ءِ موہ نہ رسیت پمیشا آ چہ بلوچی ءَ گستا بنت۔
بژن ءِ حبر ایش انت کہ بلوچی ءَ نبشتہ نہ کنوک یا نہ وانوکانی کساس چہ ہما ورناہاں نَوَد در صد گیشتر انت کہ آ بلوچی وانگ ءُ نبشتہ کنگ زان انت۔
نود در صد (۹۰%) بلوچی لبزانک ءَ ہم نہ وانیت۔ بوت کنت ہشتاد یا ہفتاد بہ بیت بلے ایش الّم انت کہ مئے بلوچیں ورنا ءُ پیرینانی گیشتری کساس چہ وتی لبزانک ءَ آشنا نہ انت۔
ایشی ءِ معنا ایش ہم نہ انت کہ مئے زبان دیمروی کنگ ءَ نہ انت یا کہ اوشت ءِ آماچ انت بلے دیمروی ءِ رفتار سک سُست انت۔
چرے گپّاں بلکیں کسے اندازہ بہ جنت کہ مئے بلوچی پرچا سائنسی یا تجارتی (مارکیٹ) زبان نہ انت۔ مئے زبان(بلوچی) ایوکا پہ لبزانک بزاں شاعری ءُ فکشن ءِ واستہ کارمرز بوئگ ءَ انت کہ ایشانی کساس دَہ فیصد (10%) ہم نہ انت۔
حقیقت وَ ایش انت کہ مئے زبان تنیگا سیاسی ہم نہ انت کہ بلکیں تنی وہدی عوامی بوتگ اَت۔ مارکیٹ ءِ یا سائنسی زبانے بوئگ ءَ انگہ دہلی دُور است۔
(روان انت)