بـلـوچـی زبـان و ادب
مــنـور سـرمـچـار
بلوچانی راجی زبان، بلوچی انت. زبان پجاری علمءِ بنیادءَ، بلوچی ھند و اروپایی زبانانی درچکءِ شمال روکپتی ایرانی زبانانی شاہءِ یک لمب ایت.
چہ بلوچستانءََ در، دگہ بلوچ نندیں دمگ وملکان و یا آ ھنداں کہ مروچی بلوچ نشتگ انت، بلوچی وانگ و نبیسگ بیت انت : چو کہ: سند، پنجاب، خلیجءِ عربی ملکان، ترکمنستان و دگہ بازیں ملکاں کہ بلوچ جاہ منند بیتگ انت.
بلوچستانءِ لھتے دمگاں، بلوچ دو زبانءَ گّپ کننت، یکے بلوچی کہ بلوچانی راجی زبان انت و دومی چو کہ براھویی ماں کلات و خضدارءِ دمگاں، جدگالی ماں لس بیلہ و دشتیاری، سرائیکی ماں کچّی و پنجاپءَ آھانی ماتی زبان انت. ھمے پیما “دھواری” کہ کلات و مستونگءَ دھوار قبیلہءِ زبان انت کہ بنیادءَ اے زبان فارسی بیتگ بلے انوں فارسی و براھوییءَ ھوربیتگیں شکل انت، گپ کنگ بیت.
بلوچی زبانءِ گالوار (لھجہ)
بلوچی زبانءِ سۓ مزنیں گالوار ھست انت:
1- کوہ سلیمانءِ گالوار؛ کہ بلوچستانءِ رودرآتکءَ ماں کوہ سلیمانءِ دمگ، مری و بگٹیءِ دمگ، ڈیرہ اسماعیل خان و ڈیرہ غازی خان و سندءِ لھتے ھند و دمگءَ بلوچ، ماں اے گالوارءَ گپ و تران کننت.
2- مکرانءِ گالوار؛ چہ پھرہءَ بگر تا کراچیءَ و زربارءَ بلوچستانءِ درستیں دمگاں و ھمے دابءَ سند و خلیجءِ گیشتریں بلوچ، مکورانءِ گالوارءَ گپ کننت.
3- رخشانی گالوار: بلوچستانءِ شمال و روکپتی شمال(کلات-خاران-سراوان-چاغی- سیستان- سرحد و نیمروز)ءَ گشگ بیت انت. همے وڑا ترکمنستانءِ بلوچ و ایرانءِ خراسانءِ دمگءِ بلوچ مان رخشانی گالوارءَ تران کننت.
لهتے زبان زانت و کوّاس، بلوچی زبانءَ مان دو گالوار رودرآتکی و روایرکپتیءَ بهر کننت. آهانی گشگ انت: رودرآتکی گالوار ڈیره غازی خان، ڈیره اسماعیل خان، مری و بگٹی قبیلهءِ دمگ و سندءِ لهتے دمگانی نندوکین بلوچانی گالوار انت و اے دگه گالوار چوکه مکورانی و رخشانی درست، روکپتی گالوار انت.
بلے اگان بلوچی زبانءِ جوڑ بند شریءَ چارگ ببیت گڑا زانگ بیت که اے بهر کنگ راست بیت نه کنت. چیا که کوه سلیمان و مکورانءِ گالوار گون یکدگرا نزیک ترانت چه مکورانی و رخشانیءَ.
مکوران و کوه سلیمانءِ گالوارانی جوڑبند یک پیما اِنت و آهانی درمیانءَ دستوری و بنیادی فرق نیست انت و ایوکا لهتے لبز و حرفانی توارءِ فرق انت که کوه سلیمانءِ گالوارءِ سرا، سندی و سرائیکی زبانانی اثرانت و همے وڑا بازین سندی لبزے ماں اے گالوارءَ آتکگ و هور بیتگ.
رخشانی و مکّورانیءِ گالوارانی در میانءَ یک مزنیں فرقے مصدرانی هست انت. مکورانءِ گالوارءَ مصدرءِ نشان “گ” انت که “امرءِ فعل” ءِ آخرا کئیت، بلے رخشانی گالوارءَ مصدرءِ نشان “ن” انت که اگر دور کنگ ببیت ” سادگین ماضیءِ فعل ” پشت کپیت.
گون اے نزیکی و فرقانی شون دیگءَ ما گشت کنیں که مکورانی و کوه سلیمانءِ گالوار گون یکدگرا باز نزیک انت و اگان بلوچی زبان ماں دو گالوارءَ بهر کنگ بیت گڑا باید مکورانی گون کوه سلیمانءَ هور کنگ بیت نئیکه گوں رخشانیءَ.
ابید چه مصدرانی دگریءَ، مکورانی و رخشانیءِ در میانءَ جملهانی جوڑبند و فعلانی صرف (سادگیں ماضیءِ زمانگ، انوگیں سادگیں زمانگ) بیگءِ فرق هم هست انت که اے دگری، مکورانی و کوه سلیمانءِ گالوارانی در میانءَ گندگ نه بیت.
ابید چه اے سئیں گالواراں، دگه هم کستریں گالوار ماں بلوچی زبانءَ هست انت که لهتے گوں یکے چه اے مزنیں گالواراں و لهتےگوںدگرےءَ نزیکترانت که “سب دیالکت” گشگ بیت کننت.
بلوچی ادب
ماں جهانءَ نبیسگءِ ضرورت، هر دمگےءَ گوں آ هَندءِ دیمروی و ضرورتانی مطابقءَ ودی بیتگ و دیما شتگ. کوهنین زمانگءَ ماں بلوچی زبانءَ نبشته اے بیتگ یا نه دنیگه معلوم نه انت. اے بابتءَ مان بلوچستانءَ پٹ و پولءِ ضرورت انت.
چہ سیزدھمی سدیءَ ماں بلوچستانءَ ، بلوچی حکومتانی بن­ھشتءِ ایربیگ بنگیج بیت، بلے ھمے زمانگءَ بلوچستانءِ سرا درآمدانی چوکہ؛ غوریان ، غزنویان و مغلانی ارش ھم سربار بیت انت و بلوچستانءِ شھرنندی زندمانءُ ردوم ءِ رواج کنٹ بیت.
رند ترا، ماں بلوچستانءَ پہ حکومتی کاراں، نبشتہءِ ضرورت ودی بیت، بلے اے ھما زمانگ ات کہ “فارسی” نہ تیوکا ماں ایران ءَ بلکین ماں سنٹر ایشیا و ھندوستان ءَ رواج گپتگ ات و اے دابا ماں بلوچستانءَ ھم فارسی زبان، حکومتی و دفتری زبان بیت. فارسی زبان ماں عربی رسم الخطءَ نبیسگ بیت و بلوچستانءَ ھم عربی رسم الخط رواج گپت.
چہ نوزدھمی سدیءَ پیسرتر، بلوچی ادب سرزبانی( ) انت کہ بلوچاں وتی سینگانی تھا داشتگ و بیگواھیءَ نہ اشتگ انت. بلوچی ادبءِ مڈّی و گنجءِ نبیگ چہ نوزدھمی سدیءَ دومی نیمءَ بنگیج بیت۔
شاعری
بلوچی کھنیں شاعری که مۓ دستءَ رستگ انت شانزدھمی سدی و میرچاکرءِ زمانگءَ شاعری انت. البت اشیءَ ھم باید بہ گشین کہ چہ آ دورءَ پیسرتر ھم بلوچانی سوسائیٹیءَ شعر و شاعری بیتگ: چیا کہ شعرءِ پر بندگ گوں زبانءِ ردومءَ ودی بیتگ و دیما شتگ. ھمے پیما چہ آ زمانگءَ شعرانی زبان و رھبنداں، زانگ بیت کہ آ شاعری، ابتدايی شاعری يے نہ انت. پمیشا ما گشت کنین کہ چہ آ دورءَ پیشءَ مۓ ادبی مڈّی، ما را پہ سربیگءَ کامیاب نبیتگ. حقیقت پسندی، میارجلی، بیرگیری و بھادری آ دورءِ شاعریءِ بنیادی جوھر انت. آ زمانگءَ شعر، گیشتر جنگی و تاریخی انت و ھمے پیما بازین زانتکار ی يے چہ آوھدءِ زند و چاگرد آھانی تھا ھست انت.
ھژدھمی سدیءَ ، بلوچستانءِ گیشترین بھر یک بنجاھی حکومتیءِ چیرا آتک و شھر نندی دود و ربیدگ دیمروی کنان بیت و بلوچی شاعریءِ سرا ھم اثر سھرا بیت. چہ جنگی شاعریءَ عشقی شاعری گیشتر بیت و شعرانی تھا نازک خیالی، مھر و دوستی و امن و ایمنیءِ کلوہ پیداور بیت. آ دورءِ شاعریءِ مسترین نام “جام درّک” انت.
چہ جام درّکءَ رند، ماں نوزدھمی سدیءَ بازین نامدارین شاعرے چو کہ ملا فاضل، ملا قاسم، عزت پنجگوری، مست توکلی، ملا ابراھیم باھوی، ملا بوھیر، ملا بھرام و۔ ۔ ۔ ۔ بلوچی شاعریءِ پڑءَ وتی بور تاچینت.
ماں بیستمی سدیءِ بنگیجءَ، ماں ھندوستانءَ برّ صغیرءِ راجی زرمبش چست بیت انت و انگریزانی استعمارءِ خلافءَ سیاسی گلّ و پارٹی جوڑ بیت و وتی جد و جھداش بنگیج کت انت. ماں بلوچستانءَ ھم انگریزانی ظلم و زورءِ خلافءَ ، جد و جھد بنگیج بیت و رحم علی مری آ دورء ھما شاعر انت کہ آییءِ شاعری آزاتی لوٹی و چہ راجی واھگاں سرریچ انت۔ میر یوسف علی خان مگسیءِ آزاتی لوٹیں زرمبشءِ چست بیگ و آییءِ شاعریءَ بازیں وانندھین بلوچ ورنایےءِ متاٹر کت. باز دیر نگؤستگ ات کہ” گل خان نصیر” و “محمد حسین عنقا”ءِ وڑین ورنایاں بلوچیءِ نوکیں دورءِ شاعریءِ پڑءَ دور کت. ماں روکپتی بلوچستانءَ ، وھدیکہ رضاشاہءِ لشکرءَ ارش کت و ملک وتی زوراکیں واکداریءِ چیرا آورت و آییءِ بچءِ حکومتیءِ دورانءَ راج دشمنیں زوراکی گیش بیان بیت انت، بلوچی ادبءِ دیمروی ھم نبیتگیں گپے ات۔ بلے پدا ھم ، بلوچان پہ وتی دود و ربیدگءِ زندگ دارگءَ وتی واک و توانءِ حدّءَ مدام کوشش کتگ. بلوچ شاعران وتی ماتی زبانءَ شعر پر بندگ دیما بران کت و بلوچان وتی سیری( آروسی) مجلس گوں بلوچی شعر و نازینکاں تامدار وبراھدار کت اتنت.
بلوچی شاعریءِ نوکیں دور، چہ دومی جھانی جنگءَ رند، بنگیج بیت انت. وھدیکہ ھندوستان آزات بیت، ماں آ دمگءَ دگہ راجانی تھا ھم آزاتیءِ لوٹ و راجی مارشت گیش بیان بیت انت. خاص وھدیکہ ، 1948 ءِ سالءَ پاکستانءِ فوجءَ کلات (رودرآتکی بلوچستانءِ آ وھدءِ بنجاہ)ءِ سرا ارش کت و گوں پاکستانءَ ھور کنگءِ جار جنگ بیت. ماں چشیں جاورےءَ ، بلوچ راجدوستان وتی جد و جھد ھم سیاسی و ھم دود و ربیدگی پڑءَ تیزتر کت انت. بلوچی شاعریءِ تھا سیاسی فکر و نوکیں رھبند آتک انت. گل خان نصیر اے کاروان ءِ سروکین شاعر ات. گل خان ءِ شاعریءِ بنیاد، وطنُء مھر، ملکء آزاتی، راج دوستی و دیمرویءِ سرا ایر انت.
وھدیکہ گل خان و آییءِ شاعری و جد و جھدءِ نام و توار ماں بلوچستان
ءَ جکس ات، دگہ ھم بازیں راجدوستین ورنایے ماں بلوچی شاعریءِ میدانءَ گام اش ایر کت. چہ اشاں “آزات جمالدینی ” و ” محمد حسین عنقا” ءِ نام گرگ کرزیت.
اگاں بلوچی شاعریءِ ھنیگین دورءَ سرا چمشانک دیگ ببیت، شرّیءَ سھرا انت که ماں بلوچی شاعریءَ بازینےءِ کلاسیک رھبندءَ ھم شاعری کتگ و کنگءَ انت و اے دگہ نوکین “سبک” و رھبنداں ھم باز دیمروی کتگ. مروچی ماں بلوچی شاعریءَ ، غزل، آزات شاعری، انگریزیِء “سانٹ” و جاپانیءِ “ھائیکو” ھم گندگ بیت انت۔
بلوچیءِ ھنیگیں دورءِ شاعری، بلوچ راجءِ لوٹ و واھگاں سرپد انت، چہ وطن دوستیءِ مرشتءَ سرریچ و بلوچستانءِ دیمروی و آباتیءَ لوٹوک انت. بلوچی شاعری، انسان دوستی، تپاکی و ماں جھانءَ امن و برابریءِ لوٹوک انت.
2-بلوچی نثـر
بلوچی ادبی مڈی و گنج تا نوزدهمی سدیا ، کاگدے سرا نبشتہ ای صورتا نہ بیتگ، بلکین بلوجان وتی سینگانی تہا برجاہ داشتگ. بلے چہ آيیا پیسرتر هم لہتے وانندهین بلوچان ، بلوچی زبانءِ نبیسگ ءِ کوشش کتگ۔
کہن­ترین بلوچی نبشتہ کہ مۓ دستءَ کپتگ، عثمان کلمتیءِ دست نبشتگین کتاب انت کہ مان ” برٹش لائبریریءَ ” ایر انت۔ ماں اے کتابءَ بلوچی شعر، داستان و بتل هست انت وگمانءَ 1763 ءِ سالءَ نبیسگ بیتگ. یک دگہ دست نبشتگین کتابے کہ آ هم برٹش لائبریری ءَ انت ، کمالان گچکیءِ کتاب انت کہ 73- 1872ءِ سال ء نبیسگ بیتگ.اے دوئین کتاب، آ زمانگءَ فارسی و پشتو ءِ نبشتہ رهبندءَ بزاں عربی رسم الخطءَ نبیسگ بیتگ انت. نوزدهمی سدی و بیستمی سدیءَ بنگجءَ یوروِپی پٹ و پول کنوکاں، چیزے بلوچی کتاب ماں لاتین رسم الخطءَ چاپ و شنگ کتگ انت۔
بلوچی نثرءِ نوکین دور، 1949 ءِ سالءَ گوں کراچی ریڈیوءِ بلوچی پروگرامانی شنگ بیگءَ بنگیج بیت انت. ماں کراچیءَ بلوچی ادبی انجمن و هوربندانی بنیاد ایر بیت انت و بلوچان پہ بلوچی ادب و ربیدگ ءِ دیمرویءَ وتی جہد بنگیج کت انت.
1951ءِ سالءَ ماں بلوچی ادبءِ تاریخءِ اولی برءَ ، بلوچی ماهتاک “امان”ءِ نامءَ چہ کراچیءَ شنگ بیت. ماهتاک اومانءِ شنگ بیگ پہ بلوچی ادب و خاص بلوچی نثرءِ دیمرویءَ مزنین گامگیجے ات کہ زیرگ بیتگ ات. چہ آییءَ رند، بلوچی زبانءِ وانگ و نبیسگءِ حبّ واہگ گیش ءُ بلوچی کتابانی چاپ و شنگ بنگیج بیت.
بلوچی زبانءِ دومی ماهتاک “بلوچی” ات کہ آزات جمالدینیءَ 1956ءِ سالءَ چہ کراچیءَ شنگ کت بلۓ دو سالءَ رند مالی مشکلاتانی سببءَ بند کنگ بیت.
1961ءِ سالءَ ماهتاک اولس چہ کوئٹہ و سال 1968ء ماہتاک “زمانہ بلوچی” چہ کراچیءَ شنگ بیت انت. مولانہ خیر محمد ندویءَ ماهتاک سوغات چہ کراچیءَ شنگ و تا وتی گڈی دمانءَ بلوچیءِ خدمت کت.همے دابءَ آزات جمالدینیءَ یک برے پدا ماہتاک “بلوچی” 1978ءَ چہ کوئٹہءَ شنگ کت و تا آییءِ بیرانیءَ مان سبتمبر 1981ءَ شنگ بیت.
ماں رودراتکی بلوچستانءَ ، چہ 1950 ءِ سالءَ تا انوں بازیں کتابے چاپ بیتگ و همے دابءَ بازین شهراں ادبی انجمن هست انت کہ پہ بلوچی ادب و دودوربیدگءَ کار کنگءَ انت. چیزے ماهتاک و وهدتاک اے دورانءَ شنگ بیتگ انت کہ چہ اشاں ،” لبزانک”،”رژن” و “تپتان” نام گرگ کرزنت. انوں ماهتاک “بلوچی” و “بلوچی زند” چہ کوئٹہ و “بلوچی لبزانک”چہ هبءَ شنگ بئیگءَ انت۔
ماں روکپتی بلوچستانءَ ، هنچو کہ گشگ بیت پهلوی رجیم ءِ زمانگءَ ، ہچ وڑیں ادبی کار و جهدءِ اجازت نیست ات. گوں شاہءِ رجیم ءَ چپیگ بیگءَ ، بلوچ ورنایاں وتی ملک و فرهنگءِ پدمنتگی مارات و هور گوں سیاسی جد و جہدءَ ، ادبی پڑءَ هم وتی کوشش بنگیج کت انت. بلوچی تاکبند چو کہ “مکراں” ،”کوکار” و رژنایی” شنگ بیت انت، بلے جمہوری رجیمءَ اے وڑین ادبی و ربیدگی کار و جهد هم سگ­ات کت نکت انت و اے تاکبند بند کنگ بیت­انت. ایرانءِ اسلامی جمہوری رجیم ءَ پہ بلوچ راجءِ زبان و فرهنگءَ گار و بیگواہ کنگءَ چو پیسریگین حکومتانی وڑا ، لانک بست و تا انون چہ هچ وڑین راج دشمنین کاراں چک و پد نبیتگ. بلوچ راجءِ بهرے ماں اوگانستانءَ زند گوازینکءَ انت. ما اوگانستانءَ، چہ1979 ءِ سالءَ پیش بید چہ اوگانستانءِ ریڈیوءَ بلوچی پروگرام ءَ دگہ ہچ وڑیں ادبی و دودوربیدگی کارے ماں بلوچیءَ نبیتگ. چہ 1979ءِ بدلیاں رند، بلوچی زبانءَ هپتگی تاکے “سوب” ءِ نام ءَ شنگ بیت و ہمے پیما دو ماهی تاکبند “ملیتہای برادر” ءِ یک بهرے بلوچی ات. “صلح و سوسیالیزم” ءِ مجلہءَ هم بازیں تاکبندے ماں بلوچی ء َترجمہ و شنگ بیت انت. اے دوران ءَ بازین بلوچی کتابے هم چاپ و شنگ بیت. اے دروستین کار رند چہ” نجیب اللہ “ءِ حکومت ءِ پروش ورگ ءَ بند بیتگ انت.
بلوچی زبان ءِ نشر وتی اے پنجاہ سالین گونڈین زندءَ ، اگر چہ گوں بازین اڑ و مشکلاں دیم پہ دیم بیتگ بلے پدا هم گوں دروستیں کمّی و نزوریاں، باز دیمروی کتگ. ماں اے گونڈین مدت ءَ بازیں نبیسوکے ءَ ماں بلوچی ادب ء پڑء بورتاچی کتگ. مروچی ماں بلوچی زباں ءَ ہر وڑیں نبشتانک و کتاب گندگ بیت انت. بلوچ قلمکاراں چہ دگہ زباناں هم بازیں سیاهگ و کتاب بلوچیءَ ترجمہ و شنگ کتگ انت.
راست انت کہ بلوچی زبان و ادب ءَ تا حدّے دیمروی کتگ و اے دیمروی بلوچ راج ءِ پسّگانی جهد و برورد انت. بلے پدا هم بلوچی زباں و ادب گوں دگہ بازیں اڑ و جنجالاں دیم پہ دیم انت، چیا کہ بلوچی زباں نہ پاکستان و نہ ایرانءَ وانینگ بیت و چہ حکومتی کمک و مدتءَ زبہر انت. ما زانین تا وہدے کہ بلوچی زبان، وانگجاہاں وانینگ مہ بیت آیی ءَ دیمروی ءِ راہ و در بندگ بینت. چہ بلوچانی لوگاں در ءَ زبان ءِ کار مرز کم بیان و زبان ءَ تها در آمدین زبانانی ارش گیش و گیشتر و زبان ءِ جند هم نزور تر بیت انت۔
پمیشا مۓ دروستانی و خاص وانندهیں بلوچانی ذمہ داری انت کہ پہ وتی زبان و دودوربیدگءِ زندگ دارگ و دیمروی ءَ ، هر دابے کہ بیت کنت باید جهد و کوشش بکنیں.
گوں گورخزنگ ویب تاک ءِ منہ وارئ ءَ