اوپسالا نبشتہ رھبند ءِ سر ءَ کسانکیں چمشانکے۔ زیا بلوچ
​(سَیمی بھر)
جست: بُرز ءَ تو یک جاھے ” ورناێا /warnáéá/“ ءِ درور داتگ ءُ گْوشتگ اَت کہ اے چاربوگی گال ءِ سَیمی بوگ (ێ/é/) تچک ءَ تچک گوں کشّاب ءَ بُنگیج بُوَگ ءَ اِنت۔ باریں تازی سْیاھگ ءَ بوگانی بُنگیج تچک ءَ گوں کشّاب ءَ بوت کنت؟
پسّو: چوناھیگا بُندر ءَ تازی سْیاھگ ”راست آبینکی (true alphabet)“ سْیاھگے نہ اِنت، بلے ”ابجد“ یا ”جْوانابینکی (consonantal alphabet)“ سْیاھگے۔ پمیشکا پہ کشّابی تواراں اے سْیاھگ ءَ جتائیں آب گندگ نہ بیت۔ ”و“ ءُ ”ی“ ءِ چیدگ جْوانابی تواراں نشان کن اَنت ءُ ھم پہ کشّابی تواراں کارمرزگ بنت۔ پمیشکا چرے کشّاباں بُنگیج بیوکیں گالانی نبشتگ کنگ ءِ وھد ءَ چہ ایشاں پیسر ”الپ“ ءِ کارِست ءَ کاربند اَنت داں زانگ بہ بیت کہ گال گوں کشّابے ءَ بُنگیج بوَگ ءَ اِنت، جْوانابے ءَ ناں۔ پمیشکا گالانی بُنگیج ءَ ”الپ“ کشّابی جاہ دار ءِ نام ءَ زانگ بیت۔
​ھمے رنگ ءَ پہ گْونڈ کشّاباں سرجمیں آبانی بدل ءَ لھتے ”گِیشّار (diacritics)“ گوں جْواناباں کارمرزگ بنت کہ سید ءَ ”سُرینوک“ ءِ نام داتگ اَنت۔ ایشاں زبر، زیر، پیش گْوش اَنت۔ نوں ھما زبان کہ ایشاں پہ وتی گْونڈ کشّاباں کارمرزاَنت ءُ آیانی بازیں گالے گوں ھمے گْونڈ کشّاباں بُنگیج بیت، ھم ”الپ“ ءِ کمک ءَ زوراَنت کہ بے آئی ءِ کمک ءَ ایشانی نبشتگ کنگ ءِ ھچ وڑ نیست۔
​اے سرپدی ءِ مول ایش اِنت کہ تازی سْیاھگ ءَ پیت کہ ھمک کشّاب بُنگیجیں بوگ (syllable) تُری آ اولی بہ بیت کہ دومیگ ءُ سَیمیگ، گوں ”الپ“ یا دگہ کشّابی جاہ دار چوش کہ ھمزہ (ء) ءَ بہ بیت۔ بلے اوپسالا باز جاھاں (گالانی مْیان ءَ) اے ”راھدار“ ءَ ڈالچار کنت ءُ کشّاب بُنگیجیں بوگاں بے کشّابی جاہ دار ءِ کمک ءَ نبشتگ کنت، چوش کہ:
اوپسالا رھبند
کاێن /káén/ (کائیں)
ورناێن /warnáén/ (ورنائیں)
اگاں اوپسالا اے ”راھدار“ ءَ نہ منّ اِیت گڑا پرچا گالانی بُنگیج ءَ ”الپ“ ءِ کمک ءَ زور اِیت، چوش کہ <اێرھت> باید اوپسالا ءَ اے ھم گڑا بے الپ ءِ کمک ءَ <ێرھت> نبشتگ بہ کُرتیں۔
جست: شر، گڑا ”زیبایی/zé.bá.í/“ ءِ سَے بوگی گال ءِ سَیمی بوگ ھم یک کشّابی بوگے، پرچا اوپسالا ءَ اد ءَ ”الپ“ یا ”ھمزہ“ ءِ بدل ءَ ”ی“ کاربستگ؟
پسّو: اے ھم اوپسالا رھبند ءِ یک نِزوری یے کہ اے وڑیں کشّابی بوگاں ”ی“ ءَ کارمرز کنت پرچا کہ ”ی“ بوگانی بُنگیج ءَ مدام ”جْوانابی“ توار ءَ دنت۔ چوش کہ : ”یکّ /yakk/، مَیار/ma.yár/۔۔۔ءُ“ اگاں کسے بہ گْوش اِیت کہ اے ”ی“ جْوانابے توارے ءُ پہ کشّابانی شمُک گِری (hiatus prevention ) ءَ مان دَیَگ بوتگ گڑا جُست ایش اِنت کہ ایشی ءِ رومن گالتوار پرچا /zébái/ داتگ۔ پرچا کہ اوپسالا چوشیں مان داتگیں”ی“ ءِ گالتوار ءَ رومن ءَ ھم پدّر کنت، چوش کہ ” کایان /káyán/ “۔ اد ءَ کہ پدّر نہ کُرتگ ایشی ءِ مانا ھمیش اِنت کہ اوپسالا ءَ ”ی“ پہ کشّابی جاہ دار ءَ ھم کارمرز کُرتگ۔ نوں جیڑہ ایش اِنت کہ ”ی“ چوش کہ چوشیں جاھاں وتی جْوانابی توار ءَ کشّ اِیت پمیشکا پہ کشّابی جاہ دار ءَ کارمرزگ بوت نہ کنت۔ اوپسالا ءَ باید اے گوں ھمزہ ءَ <زیبائی> نبشتہ بہ کُرتیں یا گوں الپ ءَ <زیباای>۔
جُست: باریں اوپسالا بُنتواری بنیاد ءَ بُنتواردْروشمانی نبشتہ کنگ ءَ سوبین بوتگ؟
پسّو: بوت کنت کہ اوپسالا ءِ جُھد ھمے بوتگ، بلے چہ بازیں درورے ءَ انچوش جاہ کَیت کہ اے رِد ءَ بے سوب بوتگ۔ چوش کہ پہ سَیمی مردم ءِ پدچسپ (enclitic) ءَ اوپسالا سَے دْروشم کارمرز کنت :
اوپسالا رھبند ءَ ”سَیمی مردم، پدچسپ“ ءِ سئیں دْروشم گوں اوپسالا ءِ رومن رھبند ءِ گالتواراں:
ھدایی /hodái/ (ھُدائِے)
زیبایی ای /zébáii/ (زیبائی ئِے)
پسّئوی /passawi/ (پسّو ئِے)
انچوش کہ گندگ بیت بنتواری بنیاد ءَ اولی دْروشم ءِ گالتوار(اوپسالا ءِ گچین کُرتگیں گالوار ءِ رِد ءَ) /i/ بیت بلے دْروشم ”یی/yi/“ ئیگ اِنت، دومیگ ءِ /yi/ بیت بلے دْروشم ”ای/i/“ ئیگ اِنت ءُ سَیمیگ ءِ /i/ بیت ءُ دْروشم ھم ”ی/i/“ ئیگ اِنت۔ بزاں اولیگ ءُ دومیگ ءِ دْروشم دگر اَنت ءُ گالتوار دگر، انچوش کہ اوپسالا ءِ رومن رھبند پدّر کنگ ءَ اِنت۔ اے بُنتواری نِزوری ءَ ابید بُندْروشمی رد ءَ ھم نزوری ھست کہ یکّیں بُن دْروشم سَے جتائیں داب ءَ نبشتگ کنگ بوتگ۔ بلے سیدرھبند ءَ انچوش کہ چہ کمانکاں داتگیں دروراں پدّر اِنت کہ سئیں جاھاں بُندْروشم یک وڑ اِنت۔
​ھمے ڈول ءَ پہ ”دومی مردم، یکّیگ“ ءَ کارمرز بوتگیں بُندْروشم(پدوند) پیوندالی ءُ گْرنچ کارگالی بنیاد ءَ دو جتائیں داب ءَ نبیسّگ بوتگ اَنت۔ چوش کہ:
اوپسالا رھبند
پیوندالی : ئے /ay/ اک: کدی مئے گورا کائے؟ (کدی مئے گْور ءَ کائے؟)۔
گْرنچ کارگالی: ائے /ay/ اک: تئو کجا ائے ؟ ( تو کجائے؟)۔
بُنتواری بنیاد ءَ اے دوئینانی گالتوار یکّ اِنت بلے اوپسالا ءَ دو جتائیں دْروشم ءَ نبیسّ اتگ اَنت۔ پد ءَ ”ائے“ ءِ دْروشم ءَ ”الپ“ ءُ ”ھمزہ“ ءِ ھوار کنگ چہ پھم ءَ ڈنّ اِنت۔ اگاں اوپسالا ءَ پرے بنیاد ءَ دو جتائیں داب ءَ نبیسّ اتگ اَنت کہ اولیگ ”کارگالی پیواندالے (verbal copula) “ ءُ دومیگ ”گْرنچ کارگالے(linking verb)“ گڑا ایشی ءِ مانا ھمیش اِنت کہ اوپسالا ءَ اد ءَ ھم وتی بُنتواری رھبند ڈالچار کُرتگ ءُ چو سیدرھبند ءَ بُنتواردْروشمی بنیاد ئِے گچین کُرتگ۔ اگاں چوش اِنت گڑا سیدرھبند ءِ بُنتوار دْروشمی بنیاد پرچا نِزوری یے لیکگ بہ بیت؟؟
جست: اوپسالا ءَ پہ ”سَیمی مردم، یکّیگ، پدچسپ“ ءَ سیدرھبند ءِ ”ئِے/é/“ ءِ بدل ءَ ”ی/í/“ ءِ گالواری دْروشم گچین کُرتگ، زاناں اے دْروشم چہ سید ءِ دْروشم ءَ پہ راست نبیسّی ءَ جْوان تر اِنت؟
پسّو: بہ چار بلوچی ءِ دْراھیں گالوارانی مانا یکّ اِنت، دُرس تچک ءُ راست ءُ پُرارزشت اَنت۔ ھچ گالوار چہ دومیگ ءَ ھچ ھساب ءَ کمتر یا گھتر نہ اِنت۔ پمیشکا کجام ھم گالواری دْروشم گچین کنگ بوت کنت۔ بلے یک چیزے کہ مارا چارگی اِنت، ایش اِنت کہ ھما گالواری دْروشم ءَ کہ ما گِچین کنیں مارا ھچ جاگہ مان مہ گِیشّین اِیت۔ اگاں ما دیست کہ یک دْروشمے مارا مان گِیشّینت کنت ءُ یکّے نہ کنت گڑا مارا ھما دْروشم گچین کنگ لوٹ اِیت کہ یا وَ ھچ جاہ ءَ مان نہ گِیشّین اِیت یا وَ مان گِیشّی ئِے چہ آ دگہ دْروشماں کمتر اِنت۔ اے ھساب ءَ کہ ما اوپسالا ءِ گچین کُرتگیں دْروشم ءَ گوں سْیادی ”ی“ ءَ دیم پہ دیم کنیں، گوں بازیں مان گِیشّی ءَ دوچار کپیں۔ پہ درور:
اوپسالا رھبند
پدچسپ: گۆن من جنگی شر نَکرت /gón man jangí śar na kurt/ (گوں من جنگ ئِے شَر نہ کُرت)
سْیادی پدوند: گۆن من جنگی شر نَکرت /gón man jangí śar na kurt/ (گوں من جنگی شَر نہ کُرت)​
دومی درور ءَ سْیادی پدوند نامگالی کِرد پیلو کنگ ءَ اِنت ءُ ”جنگی“ مردمے ءِ نام اِنت، نوں اوپسالا کہ دوئیناں یک وڑ نبیسّ اِیت چوں زانگ بیت کہ کجام ”ی“ پدچسپ اِنت ءُ کجام نامگالی پدوند؟ اگاں کسے بہ گْوش اِیت کہ اے وَ چوشیں جیڑھے نہ اِنت دومی درور ءَ ”جنگی“ ءَ پد وھلیں ھالت ءِ پدوند ”ءَ“ گیش کنگ بہ بیت، بزاں ” گۆن من جنگیا شر نَکرت (گوں من جنگی ءَ شر نہ کُرت“)۔ گڑا من آئی ءَ گْوشگ لوٹاں کہ جھل ءَ داتگیں دروراں چون گِیشّین ئے؟ چوش کہ :
اوپسالا رھبند​
پدچسپ: چِلیمّی کُج اِنت /cilímmí kuj int/ ؟ (چلیمّ ئِے کُج اِنت؟)
سْیادی پدوند: چلیمّی کُج اِنت /cilímmí kuj int/ ؟ (چلیمّی کُج اِنت؟)
انچوش کہ پدّر اِنت اولی درور ءَ ”ی“ پدچسپے ءُ ”آئی ءِ“ ءِ بزانت ءَ دنت، دومیگ ءَ ”ی“ تیجاری پدوندے ءُ ”کشّوک“ ءِ بزانت ءَ ودیگ کنت۔ بزاں اولی گالرد ءِ بزانت ”آئی ءِ چلیم کُج اِنت“ بیت ءُ دومیگ ءِ ”چلیمّ ءِ کشّوک کُج اِنت“۔ نوں اے وڑیں جاھاں تو چوں ایشاں گِیشّنت کن ئے؟
اے پَیمیں درور باز اِنت، لھتے بہ چار:
اوپسالا رھبند​
پدچسپ: کاری نێست /kárí nést/ (کارئِے نیست) ”آئی ءَ کار نیست“۔
سْیادی پدوند: کاری نێست /kárí nést/ (کاری نیست) ”کار کنوک نیست“۔
پدچسپ: چاکر چُکّی نه اِنت /cákar cukkí na int/ (چاکر چُکّ ئِے نہ اِنت) ”چاکر آئی ءِ چُک نہ اِنت“۔
سْیادی پدوند: چاکر چُکّی نه اِنت /cákar cukkí na int/ (چاکر چُکّی نہ اِنت) ”چاکر آ ھالت ءَ نہ اِنت کہ چُکّ ءِ پگر ءَ بہ بیت“۔
پدچسپ: ھری وپت /harí wapt/ (ھرئِے وپت) ”آئی ءِ ھر وپت“۔
سْیادی پدوند: ھری وپت /harí wapt/ ؟ (ھری وپت) ”ھروالا (ھر ءِ واھند) وپت“۔
اے وڑیں درور باز اِنت۔ کد تپّاسگ ءَ بسّ اَنت۔
جست: زاناں ھما گالوار ءَ کہ اے پدچسپ ءِ گالتوار /í/ ءِ بدل ءَ /é/ اِنت، اے وڑیں جاھاں ھچ مان گِیشّی ودیگ نہ بیت؟
پسّو: بلے، الّم ءَ بیت اگاں بُنتواری رھبند ءِ رِد ءَ بہ روئے۔ پہ درو اگاں تو پرے (/é/) گالتوار ءَ یک دْروشمے، چوش کہ ”ے“ ءَ بہ زورئے ءُ ایشی ءَ گوں لس پدوند ”ے“ ءَ دیم پہ دیم بہ کن ئے، مان گِیشّی ودیگ بیت۔ چوش کہ:
بُنتواری رھبند گوں ”ے“ ءِ دْروشم ءَ
پدچسپ: اُشترے آتک/’uśtiré átk/ (اُشترئِے آتک)۔
لس پدوند: اُشترے آتک/’uśtir’é átk/ (اُشترے آتک)۔
بہ چار گالتوار وَ دوئینانی یکّ اِنت، گوں اے دگری ءَ کہ ”گالتواری زُور (stress)“ پدچسپ ءِ سرءَ نہ اِنت، بلے لس پدوند گوں گالتواری زور ءَ گْوشگ بیت۔ اگاں ما بُنتواری بنیاد ءَ اے دوئیناں یک وڑ ءَ نبشتگ بہ کنیں ھم مان گِیشّیں (تُری بلّے ایشی ءِ مان گِیشّی چہ پیسریگیں گالواری دْروشم ءَ کمتر اَنت)۔ سید ءِ پُھتگی ءُ ھُورت چاری چہ ھمد ءَ زانگ بیت کہ سید ءَ پہ پدچسپ ءِ بُن دْروشم ءَ یک جتائیں چیدگے ”ئِے“ گچین کُرتگ کہ ھچ وڑیں مان گِیشّی ودیگ نہ کنت۔ نوں چوش کہ ”ئِے“ گالتوار ءِ پدّر کنگ ءِ بدل ءَ تچک ءَ تچک بُن دْروشم ءَ نشان کنت، پمیشکا ھمک گالوار ءِ مردم اے چیدگ ءَ وتی گالوار ءِ رد ءَ ونت کنت۔
(روان اِنت)