سید ھاشمی ءِ راست نبیسّی رھبند ءِ بن توار دْروشمی رنگ زبان زانتی ءِ رد ءَ
نبشتہ کار:زیا بلوچ
گْونڈ گِپت:
پہ سید ھاشمی ءِ راست نبیسّی رھبند ءِ بن توار دْروشمی رنگ ءِ بستار ءِ زانگ ءَ، مارا پیسر ءَ نبشتارءُ گْوشتار ءِ ھمبندی ءُ جد بندی ءِ نْیام ءِ سْیادی زانگ ءُ پدّر کنگ لوٹ ایت. داں اے گپ مہ گِیشّ ایت کہ نبشتار ءُ گپتار، رسانکی رد ءَ جتاجتائیں کِرد ءِ واھُند اَنت یا کہ اولی دومیگ ءِ گیگانی زلورت اِنت، راست نبیسّی دْروشم ءُ تھرانی گیشواری باوست ءِ جند بے سیتّیں کارے بیت. زبانزانتانی جِند اے دَرگت ءَ دو بھر اَنت. یک بھرے گْوش ایت کہ راست نبیسّی ءِ تہ ءَ تھنا زبان ءِ تواراں ارزشت دیگ بہ بیت کہ زبان چوناھیگا گپتار ءِ نام اِنت ءُ گپتار ءِ چِست ءُ ایرانی تہ ءَ بنیادی کِرد تواران ئیگ اِنت، پمیشکا نبشتار باید اِنت بیرگ ءَ بیرگ ھمے توارانی جاہ گیری ءَ بہ کنت ءُ گپتار ءِ پابند بہ بیت. دومی بھر ءِ لیکہ چوش اِنت کہ نبشتار ءِ رسانکی وڑ ءُ پیمانی مَیل پہ وت یک جتائیں کشکے ءِ گِیشّینگ ءِ جھد ءَ کنت. پمیشکا نبشتار، گپتار ءِ پابند بوت نہ کنت ءُ راست نبیسّی ءِ تہ ءَ نبشتاری لوٹانی پیلو کنگ ھم هژدری اِنت. ماں اے نبشتانک ءَ ھمے جھد کنگ بوتگ کہ یک برے نبشتار ءُ گپتار ءِ جند، زبان زانتی ءِ رد ءَ گیشّینگ بہ بیت ءُ پد ءَ ھمے رد ءَ سید ءِ راست نبیسّی رھبند ءِ بِستار تپّاسگ بہ بیت. یک چیزے گِیشّینگ لوٹاں، انچوش کہ چہ نبشتانک ءِ سرھال ءَ پدّر اِنت، ایشی ءَ گوں سْیاھگ گچینی ءِ وڑیں بن گپّ ءَ ھچ وڑیں ھمگْرنچی نیست اِنت. اے نبشتانک ءِ مول ءُ مراد تھنا سید ھاشمی ءِ رھبند ءِ رنگانی تہ ءَ ”بن توار دْروشمی (morphophonemic)“ رنگ ءِ زبان زانتی ءِ رد ءَ تپّاسگ اِنت.
کلیت گال: گْوشتاری زبان، گپتاری زبان، نبشتاری زبان، راست نبیسّی، تلگیں راست نبیّسی، جھلیں راست نبیسّی، بن توار دْروشمی راست نبیسّی، سید ھاشمی رھبند.
نبشتار ءِ بارو ءَ لَس ھیال ءُ لیکہ ھمیش اِنت کہ نبشتار پہ گپتار ءِ نکش کنگ ءَ ساچَگ بوتگ ءُ ھمائی ءِ شیت پد اِنت. داں گپّڑے وھد ءَ بازیں زبانزانتی لیکہ گراں، نبشتار ءِ جند وتی زبانزانتی پٹّ ءُ پولی کارانی تہ ءَ جاہ نہ داتگ. Goody (1987) ھمے گلگ ءَ چہ سوسُور، بلوم پیلڈ ءُ رندگیراں کنت ءُ گْوش اِیت:
Gelb (1952) اولی زبان زانت اِنت کہ زبان زانتی ءِ بُن شلانک (mainstream) ءِ تہ ءَ نبشتار ءِ ڈالچاری ءِ نیمگ ءَ دلگوشاں گْور کنائین ایت ءُ اے درگت ءَ وتی جھد ءَ بنا کنت. چد ءُ پد زبان زانت (linguist) ءُ نشان زانت (semiologist) اے نیمگ ءَ دلگوش ءَ گْور کن اَنت ءُ نبشتار ءَ وتی زبان زانتی پٹّ ءُ پولی کارانی تہ ءَ یک زانشتے ءِ رد ءَ جاہ دیان کن اَنت. Roy Harris, Florian Coulmas and Gordon Whittaker ھما نوکیں جُنز ءِ لیکہ گرانی تہ ءَ شمار بہ اَنت کہ پہ نبشتار ءُ نبشتہ رھبند ءَ پاداریں دیدانکی کارکالبے (Theoretical framework) ٹھینگ ءِ جھداش کرتگ.
بیستمی کرن ءِ ھپتمی دھک ءِ بنداتی سالانی تہ ءَ، اولی رند ءَ پراگ اسکول ءِ کوّاساں، زبانزانتی زانشت ءِ تہ ءَ نبشتار ءَ یک شھمیں جاھے دات ءُ جْوانیں رنگے ءَ دیم ءَ آؤرت. اے درگت ءَ پراگ اسکول ءِ جوزپ واچک ءِ نام گرگ کرز اِیت کہ مزن بستاریں کار ئِے کرتگ. یورپ ءِ تہ ءَ، رھبندی زبانزانتی(systematic linguistics) ءَ داں ھدّے ءَ اے نیمگ ءَ دلگوش گْور کرتگ، بلے آ ھم چوش یورپ ءِ زبانزانتی پڑ ءِ گیشتریں بھر ءَ، نامداریں زبانزانت ایپ.ڈی سوسُور ءِ لیکھانی رندگیر بوتگ اَنت کہ زبان ءِ تہ ءَ بنکّی بستار ءُ ارزشت گْوشتار ئیگ اِنت ءُ نبشتار چہ زبانزانتی ءِ درشانک ءُ پیشداشت ءَ ڈنّ اِنت. چوش کہ سوسُور ءِ لیکہ اِنت کہ:
بہ زان، زبان (گپتار) ءُ نبشتار، دو جتائیں چیدگی رھبند اَنت؛ دومی (نبشتار) پہ اولیگ (گپتار) ءِ جھگیری ءَ ھست اِنت. چہ ایشاں زبانزانتی ءِ پیشداشتی ءُ درشانکی بُنگپ تھنا گپتار اِنت. Coulmas ( 2003)، ماں وتی کتاب “Writing System”ءَ سوسُور ءِ ھمے لیکہ ءِ نیمگ ءَ اشارہ کناں، زبانزانتانی دلگوش ءَ گْور کنائین ایت ءُ درّائین ایت کہ:
بہ زان، سوسُور ءِ اے دیدانک کہ زُبان (گپتار) ءُ نبشتار دو جتائیں چیدگی رھبند اَنت، وَ دل ءَ دارگی گپّے، بلے دومی گپ کہ دومیگ پہ اولیگ ءِ جھگیری ءَ ھست اِنت، ھچ وڑ ءَ منّگ نہ بیت.پرچا کہ چہ گپتار ءَ جتا، نبشتار ءِ وتی یک راست بندی یے.
ھمے وڑ ءَ ساچار پْروشیءُ پدجوڑشت گِری ءِ نامداریں رھشون ءُ شھزانت، ژاک دریدا ءَ وتی کتاب (Of grammatology) ءِ تہ ءَ سوسُور ءِ لیکھانی سر ءَ تْرُندیں نگد کنت. دریدا گْوش ایت کہ سوسُور ءِ زبانزانتی لیکہ اپلاتون ءُ ارستو ءِ زبانی لیکھانی ودّانک اَنت. ارستو ءَ گْوشتگ اَت کہ” گپّ ءُ تْرانی گال سسّائی کتہ کاریانی ءُ نبشتاری گال گْوشتاری گالانی چیدگ اَنت”. دریدا شھزانتی ءِ تہ ءَ گوں میٹاپزیکس ءِ اے ربیت ءَ ھچ نہ ٹھ ایت گوں. دریدا ایشی ءَ لوگوسینٹرازم ءُ پونوسینٹرازمءِ نام ءَ دنت کہ ھمیشی ءِ رد ءَ، گیشتر کہ یورپ ءِ تہ ءَ، چہ بنداتاں لوگوز ءِ راج بوتگ. ماں یونانی ءَ لوگوز ءِ تہ ءَ گْوشتار، مانا ، سسّا ءُ اگل سئیں ھوار بنت. دریدا ایشی ءِ سر ءَ نگد کنت ءُ گْوش ایت کہ چہ اپلاتون ءَ بہ گر داں ھوسرل ءَ درا، گْوشتار، مانا ءُ سسّا ھمے اندازہ ھور ءُ تور اَنت کہ ایشانی نْیام ءَ ھچ وڑیں دگری درا نہ بیت. پمیشکا میٹاپزیکس ءِ منّ اِتگیں ربیت ءِ رد ءَ لوگوز بنکّی ارزشت ءُ گْواچن ءِ بستارمند اِنت. نبشتار تھنا یک ڈنّی ءُ پدی چیزے. دریدا وتی شھزانتی رنگ ءَ یورپی شھزانتی ءُ زبانزانتی ءِ ربیت ءَ چیلنج کنت. دریدا سوسُور ءِ اے لیکہ ءَ ھچ وڑ ءَ نہ منّ اِیت کہ گْوشتار سربستاری چیزے ءُ نبشتار چیر بستاری. دریدا گْوش ایت کہ نبشتار ءُ گْوشتار، ابرم ءُ ربیدگ، درائی ءُ چیری، راستی ءُ دْروگ، در ءُ اندر، سرم ءُ پدم ءُ ساہ ءُ کنٹ ءِ دگرکاری ءِ تہ ءَ ھوینی (positive) مانائی گال یا رِدکاری ءِ دْروشم ءَ اے جتکانی اولی گال گوں لوگوز ءَ ھمگْرنچ اَنت ءُ لوگوسنتریزم ءِ ربیت ءِ رد ءَ بنکیّ ارزشت ءِ واھند اَنت. وھدیکہ ھمے جتکانی دومی گال، نھینی (negative)، درکپتین، ءُ ناشر ءُ پرّامی گیگان اَنت. دریدا شھزانتی ءِ اے جزگیں ربیت ءَ نہ منّ اِیت ءُ ایشی ءِ راستی ءَ جست پان کنت. ھمے جست، ساچار پروشی لیکہ ءِ بنگاہ اِنت. دریدا گْوش ایت کہ چوشیں ھچ وڑیں راست بندیں بنار ءُ سوب نیست ءُ ناں کہ چوشیں سوبjustify بوت کنت کہ اے وڑیں جتکانی اولی بھر ءِ گال بنکّی یا پھک ءُ پلگار گْوشگ بہ بنت کہ کمکیں سسّا تاچی ءَ پد ایشانی رِدینک مٹّ بوت کنت ءُ نھینی مانائی گال، بنکّی ءُ پلگار گْوشگ بوت کن اَنت. دریدا سوسُور ءِ کتاب ءَ وانگ ءَ پد ھمے سرپد بیت کہ سوسُور ھما جاہ ءَ کہ لوگوسینٹرازم ءِ گواھی ءَ دنت ھمود ءَ آئی ءِ درانگاز ھم وت ءَ چوش deconstruct کنت کہ سوسُور گْوش ایت:
سوسْور ءِ اے لیکہ کہ زبان ءِ تہ ءَ پوزیٹیو یا وت واکین نام ءِ ھچ وڑیں چیز نیست، بلے اے گوں دگرانکیاں بندوک اِنت. وت، وتی دور ءَ یک تانسر دوستیں لیکھے اَت. دریدا سوسُور ءِ اے لیکہ ءَ مزن ءُ دور سکّیں بستار ءِ رد ءَ چار اِیت ءُ ایشی ءَ لوگوسینٹرازم ءِ سر ءَ یک نگدانکی اُرشّے گْوش ایت. دریدا دگرانکی ءِ ھمے راھدر ءَ بنشتی رد ءَ ھَمُک چیز ءِ سر ءَ کار بند ایت ءُ جار پرّین ایت کہ ھَمُک چیز ءِ بنشت دگرانک اِنت. مئے سسّایانی تہ ءَ ھَمُک چیز ءِ ھستی ءِ مارشت پہ همے بنیاد ءَ اِنت کہ آ چہ دومی چیز ءَ جتا اِنت. بلے چوش اِنت کہ ما آئی ءِ پجّاری کار ریچ ءِ تہ ءَ اے دگرانکیاں چیر ترّین ایں. وھدیکہ ھمے دگرانک ھما چیز ءِ ساچاری ءِ بُن بھر اِنت. پمیشکا پدلیں ارزشت درائی ءِ نہ اِنت، چیری ئیگ اِنت.
نبشتار ءِ بنیاد ءَ دریدا یک نوکیں زانشتے گراماٹولوجی ءِ نام ءَ دیم ءَ کار ایت کہ نبشتاری چیدگانی چار ءُ تپاسی زانشت ءِ رنگ ءَ ودی بیت. وتی نبشتگانی تہ ءَ دریدا نبشتار ءِ جوھر ءُ ارزشتی چار ءُ تپّاس ءَ نوکیں بنگیجے دنت ءُ اے منّانکاں نہ منّ ایت کہ نبشتار، گْوشتار ءِ دری پوشاک اِنت ءُ ایشی ءَ ھچ وڑیں آزاتیں بستار نیست. دریدا ءَ چہ پیسریں شھزانتانی لیکہ چوش بوتگ کہ نبشتار ءِ آسری لوٹ ھمیش اِنت کہ کجام ھم بنگپّے ءِ جھلانکی ءَ سربوگ ءَ رند آئی ءِ بنکّی ھیرتیاں پدّر بہ کنت. ءُ نبشتار باوست ءَ پتایگ ءِ دمب ءَ اِنت. بلے دریدا گْوش ایت کہ: 
یورپی شھزانتی ءِ ربیت ھمے پدّر کنت کہ آئی ءِ تیوگیں توان، گْواچن ءِ درگیجگ ءَ پد، باوست ءِ گڈّی سیمسراں سر بوگی ءِ سر ءَ کاربندگ بوتگ. وھدیکہ گواچن ءُ راستی چوش اِنت کہ نبشتار ھمینچو توانا بیت، گیشتر نبشتار ئِے پکار بیت ءُ گیشتر نبشتار ودی کنان کنت. ھمے وڑ ءَ گْواچن چہ دست ءَ دور بوان کنت. دریدا گْوش ایت کہ یورپی شھزانتی، ربیتی رد ءَ گوں میٹاپزیکس ءِ ساڑشت ءُ سہرائی (Metaphysics of Presence) ءَ بندوک اِنت. بہ زان، ایشی ءِ تہ ءَ تیوگیں زور ءُ توان، بنگاہ، مانا، گال ءُ گْواچن ءِ ھستی ءَ سکّ اِنت. اے ھساب ءَ چہ گْوشتار ءَ درآتکگیں ھَمُک گال یا وَ زوال بیت یا کہ چیر ترّ اِیت، بلے ایشی ءِ پدّر کنگ ءُ مانا ءِ میّن کنگ ءُ پراریچ کنگ ءَ گْوشوک ءُ تْران کار وت ساڑی اِنت. وھدیکہ نبشتار ءِ تہ ءَ نبشتہ کار وت چیر ترّ ایت بلے تاکانی سر ءَ گند کالب ءُ نکش پشت کپ اَنت. پہ چوشی مانا ءِ میّن کاری ءُ بنگاھی بستار گار بیت. نبشتہ کار ءِ چیرترّی ءُ مانا ءِ نابن گاھی، نبشتار ءِ کرد ءَ شاھگان کنت ءُ بستار ءَ بُرز بارت. اے پُژدر ءَ دریداArchie-writing ءِ نوکیں لیکھے دیم ءَ کار ایت ءُ آوازی نبشتگ (vocal writing) ءُ نگاری نبشتگ(graphic writing)ءَ ھمیشی ءِ دو شاھڑ گْوش اِیت. دریدا سوسور ءِ لیکھانی سرءَ نگد کنت ءُ گْوش ایت کہ یک نیمگے سوسور نبشتار ءِ پدبستاری ءِ رد ءَ منّانک دنت کہ پہ زبان ءِ جوھر ءِ سرپد بوگ ءُ سرپد کنگ ءَ چہ نبشتار ھچ وڑیں کمک رس اِت نہ کنت. دومی نیمگ ءَ وتی ھمے گپ ءِ سرپد کنگ ءِ واستا چہ نبشتار ءَ کمک ھم زور اِیت. چوش کہ:
پدّر اِنت، ابید چہ ایشی کہ سوسُور زبانزانتی چار ءُ تپاّسانی تہ ءَ نبشتار ءَ یک درشانک ءُ پیشداشتے نہ منّ اِیت، ھمے نبشتار وت، زبانزانی گْواچن ءِ سرپد کنگ ءَ آئی ءِ کمک کار اِنت. چوش آ وتی جند ءِ منّانک ءَ وت پروشگ ءَ اِنت ءُ گْوشتار ءَ نبشتار ءِ یک نمونگے ءِ بستار ءَ دیگ ءَ اِنت.
جان ڈی پرانسس، پراگ اسکول ءِ نامداریں کوّاس جے واچک ءُ ھمراھانی سرشونی ءَ نبشتار ءُ گْوشتار ءِ جتاجتائیں کارکردانی بارو ءَ گپ جنت ءُ گْوش ایت کہ: 
ھمے گپ ءَ دگہ یک کوّاسے درشان کناں، real writing ءَ چوش پدّر کنت:
چوناھیگا ھم نبشتار گپتار ءِ بیرگیں نکش چہ پیم بوت کنت کہ گْوشتار ءِ رسانک گر گوش اِنت ءُ گوش ءِ چن ءُ رسین ءِ کار ریچ دگرے ءُ نبشتار ءِ رسانک گر چم ّ اَنت ءُ چمّانی چن ءُ رسینی کار ریچ دگرے. پہ درور اگاں من گْوشتار ءِ تہ ءَ گالاں زیت زیت ءَ بہ گْوشان ءُ ھور ءُ تور بہ کناں؛ چوش کہ ]تُنَشگینِمَشنگین[ ءِ تہ ءَ گالانی ھمبندی دْروشم ءَ گوش وَ پہ شرّی گِیشّینت کن اَنت، بلے چم مان گیش اَنت. پرچا کہ دوئینانی کار ریچ جتا جتا اِنت. ھمے درگت ءَ Douglas Medin(2002) وتی رد ءُ بند داتگیں کتاب ءِ تہ ءَModern eye tracking methodology in reading and visual perception ءِ پیشونک رینر ءُ ھم لیکھیں کوّاسانی دیدانک ءَ چوش دیم ءَ کار ایت:
وانگ ءُ اشکنگ ءِ نْیام ءَ ھمے وڑیں بنیادی دگری ءِ سوب ءَ گندانکی ءُ اشکنانکی گال پجّاری ءُ سماداری (visual and auditory word recognition) ءِ بازیں نمونگ ءُ کالبے ءَ ردوم زُرتگ ءُ زوران اِنت کہ چہ ایشانی تہ ءَ لھتے نمونگ بیان کاری (descriptive) اَنت ءُ لھتے رزینکی (computational).
نبشتار ءِ تہ ءَ بن جاور یک کِرّ بیت، اے چیز نبشتہ کار ءُ وانوک ءَ چہ یک دگر ءَ وھد ءُ جاھی سیمسراں آدیم کنت. وانوک نبشتہ کار ءِ نبشتگیناں چہ آئی دور ءُ باریگ ءَ دور ءَ کنت ءُ وان اِیت. دومی نیمگ ءَ گْوشتار ءِ تہ ءَ ابرمی رھوت، ءُ وھد ءُ جاھی بن جاور گون اَنت گوں. گْوشتار ءِ تہ ءَ بن جاوری رد ءَ چیز پدّر بنت ءُ ایشی ءِ تہ ءَ گْوشوک ءِ پدل نہ بوگ ءِ گمان مدام ھست اِنت. وھدیکہ نبشتار ءِ تہ ءَ نبشتہ کار ءِ دْراھیں بودشتی توان یکجاہ بیت. ءُ اے چیز پہ نبشتار ءَ یک جتا ءُ پاداریں بستارے گِیشّین ایت. جے واچک ھمے نیمگ ءَ اشارہ کنت ءُ گْوش ایت کہ:
ھمے درگت ءَ ٹانِن ھم وتی ھیال ءَ چوش درشان کنت کہ:
پریڈ برنجلمن (1970) وتی یک نبشتانکے ءِ تہ ءَ کہ سرھال ئِے Generative Phonology and the Teaching of Spellingاِنت. ھمے درگت ءَ چوش گْوش ایت کہ:
پد ءَ انگلش سپیلنگ ءِ بارو ءَ گپ جنت ءُ گْوش ایت کہ:
اے وَ ھیر نبشتاری جاور ءِ گپ اَت. مروچاں گْوشتاری جاورانی تہ ءَ ھم پہ تْرانی رسانک ءِ گھتر کنگ ءَ زانتکار اِشکُنانکی تْران(audio speech) ءِ ھمراھی ءَ، گندانکی تْران(visual speech)ءَ ھم ارزشت دیگ ءَ اَنت. پمیشکا بن توار(phoneme ) ءِ کش ءَ بُن گند (viseme)ءِ وڑیں گالبند دیم ءَ آیگ ءَ اِنت کہ پہ بازیں وانوکاں یک نوکیں گالبندے. بُن گند، تْران ءِ ھما کسترین ءُ گیشّینوکیں گندانکی بھر ءَ گْوش اَنت کہ یک یا یک ءَ چہ گیش بن توار ءِ جھگیری ءَ بہ کنت. نوں کہ چوش اِنت گڑا نبشتار ءِ تہ ءَ گند کالب ءُ دْروشم ءِ ارزشت وت بُرز تر رَوت.Baron (1973)لھتے بے مانائیں ھور گالانی چکّاس درور ءَ دنت ءُ گْوش ایت کہ:
اِے وڑیں بے مانائیں ھورگال چکّاسگ بوتگ اَنت کہ باریں وانوکانی سما ءَ چیزے کپ ایت یا ناں، داں اے آسرال دیم ءَ آتکگ کہ ایشانی گند کالبی کارپرما پریشانی رَد کنگ ءَ چہ گالتواری کارپرما ءَ گیشتر بوتگ. پمیشکا آ گْوش ایت کہ چکاّس ءِ بھر زوروکاں داں lexical decision ءَ visual information ءَ سر کرتگ.
نوں کہ پدّر بوت کہ نبشتار گْوشتار ءِ شیت پد ءُ اَکس نہ اِنت بلکیں وت یک جتائیں بستارے ءِ واھد اِنت، مارا چارگی اِنت کہ باریں سیدھاشمی ءِ راست نبیسی رھبندکہ morphophonemic اِنت ءُ ایشی ءِ تہ ءَ ھم گالانی نبشتہ کنگ ءِ بنیاد گْوشتاری زبان ءِ رد ءَ بُنتواری نہ اِنت، بہ زان phonemic نہ اِنت، بلکیں نبشتاری زبان ءِ رد ءَ بن دْروشمانی برجاھی ءُ پجّار ایشی ءِ بنکی لوٹ اِنت، بستار ئِے چے اِنت. پہ درور سید ھاشمی {a:}ءِ mophophoneme ءَ ھمزہ زبر ءِ دْروشم ءَ جتا نبشتہ کنت. وھدیکہ بن تواری رھبند ءِ رد ءَ باید ھمیش اِنت کہ اے پدوند گوں گالاں ھور نبیسگ بہ بیت. چوش کہ گالرد ”کتاب ءَ من ءَ بہ دئے“ ءِ تہ ءَ مئے آ دگہ زانتکار ”کتابا (گوں الپ ءَ)“ نبیس اَنت کہ بن تواری رد ءَ وَ برابر اِنت بلے بن دْروشمی ءُ مارپیمی رد ءَ اگاں بہ چار ئے تہ ” a:“ ءِ پدوند کہ یک جتائیں مارپیمے، جتائیں پجّار ئِے پشت نہ کپتگ. البت سید ھاشمی مارپیم ءِ یکتائی ءُ پجّار ءَ برجاہ داریت ءُ ایشی ءَ ”ھمزہ زبر“ ءِ دْروشم ءَ ”کتاب ءَ“ نبشتہ کنت.
اے گپّ ءِ تہ ءَ ھچ شک نیست کہ چوناھیگا زبانزانت پہ راست نبیسی ءَPhonemic orthography ءَ چہ درستیں راست نبیسی رھبنداں گھتر ءُ جْوان تر لیک اَنت. بلے اے ھم راستے کہ زبان تھنا توارانی نام نہ اِنت کہ آ دگہ تک ءُ پھنات، چوش کہ morphology, syntax ءُ دگہ چوشیں چیز پھک ڈالچار کنگ بہ بہ اَنت. پرچا کہ اگاں رھبند پھک ءَ پھک بن تواری بہ بیت گڑا باز جاھاں بازیں اڑ ءُ جنجال ودیگ بوت کنت کہ ایشانی کساس گوں زبانانی تب ءُ جوڑشت ءَ بندوک اِنت.
پمیشکا C. Jany (210) گْوش ایت کہ:
وت ھما زبان کہ پہ fully phonemic orthography ءَ نامدار اَنت، ھم مدام بن تواری رھبند ءِ رد ءَ شت نہ کن اَنت. چوش کہ اٹالین راست نبیسی ءِ تہ ءَ کارگال dico ءِ تہ ءَ /ک/ ءِ توار کہ گوں <c> ءِ چیدگ ءَ نشان کنگ بوتگ، سَیمی مردم ءِ بن رھبندی جاور dice ءِ تہ ءَ گوں /چ/ ءِ توار ءَ مٹّ بیت. بلے پہ اے گپ ءَ <c>ءِ چیدگ مٹ کنگ نہ بیت. اگاں گپ یک توار ءُ یک چیدگے ءِ بہ بیت گڑا اد ءَ اے رھبند ءِ رندگیری کنگ نہ بوتگ. پرچا کہ اگاں پہ اے گپ ءَ اے گال ءِ دْروشم مَٹ کنگ بہ بیت، تہ وانوک رد کپت کنت. پرچا کہ وانوک پہ چمّ وان ایت ءُ چمّ ءِ واستا گالانی سربری ءُ گند دْروشم ءِ بستار چہ آیانی گالتوار ءَ گیشتر اِنت. 
اے درگت ءَ Venezky ( 1970) چوش درّائین ایت:
بہ زان، زبانزانتی ءِ رد ءَ ھم راست نبیسی ءِ تہ ءَ تھنا توارانی بستار بنکی نہ اِنت بلکیں آ دگہ تک ءُ پھناتانی نیمگ ءَ ھم دلگوش گْور کنگ لوٹ ایت. آ لیکہ کہ تھنا تواراں ارزشت دنت، نوکیں زبانزانتی ءِ تہ ءَ مٹ بوتگ. زبان زانت راجرز ھمے نیمگ ءَ اشارہ کنت ءُ گْوش ایت کہ:
انگریزی راست نبیسی ءِ تہ ءَ داں دور دور ءَ G2P؛ بہ زان ”پہ یک توارے ءَ یک چیدگے“ ءِ رھبند نہ گْواھ ایت. چومسکی ءُ ھالے انگت ءَ ھمیشی پلّامرزی کنگ ءَ دم نہ بر اَنت. پرچا کہ انگریزی راست نبیسی lexical form ءَ برجاہ دار اِیت. پرڈ برنجلمن چامسکی ءُ ھالے ءِ ھمے پلّامرزی ءِ رد ءَ آؤرتگیں منّانکانی سرءَ تْران کنت ءُ گْوش ایت کہ:
وھدے ما سید ءِ رھبند ءَ چار ایں تہ پدّر بیت کہ سید ءِ گیشتریں جاھاں انچوش اِنت کہ لبز ءِ phonological information ھم چیر نہ ترّ ایت ءُ morphological information ھم وتی کرد ءَ پہ جْوانی پیش دار ایت. چوش کہ: >کتاب+ ءَ، کتاب+ ءِ، کتاب+ ءُ< ءِ تہ ءَ[aː , eː , o] ءِ گالتوار چیر نہ ترّ اِیت، پرچا کہ ھمزہ ماں اردو پارسی بلوچی سْیاھگ ءَ چوش الپ ءَ کشّاب ءِ جھداری ءَ کنت. اے سئیں جاھاں ایشانی گالتوار ھمزہ ءَ گوں گالتوار گیشّینوکیں سُرینوکاں گیشّینتگ اَنت. اے وڑ ءَ کہ ایشانی ھوار دْروشم ماں بلوچی ءَ مدام ھمے تواراں کشّ اَنت ءُ چو انگریزی ءِ بن نگاراں مان نہ گِیشّ اتگ اَنت کہ یک جاھے <oo> دگہ گالتوارے دنت ءُ دومی جاہ ءَ دگہ چوش کہ <book> ءُ <food> ءِ تہ ءَ. چوناھیگا انگریزی ءِ تہ ءَ ایشانی دگہ سوب بوت کن اَنت بلے سر بُر ءَ ھمے وڑ ءَ مان گیشّ اتگ اَنت. البت ماں سید ءِ رھبند ءَ چوش نہ اِنت. سید ءِ رھبند ءَ ایشانی شرّی ایش اِنت کہ گالتوار ھم پدّر بوگ ءَ اِنت کہ fix اِنت ءُ بن دْروشمی رد ءَ گند دْروشم ھم گیشّ اِتگ. ھمے چیز سید ءِ رھبند ءِ بستار ءَ زبان زانتی ءِ رد ءَ اے وڑ ءَ برز بارت کہ گیشتر جیڑگ ءُ ھیرت چاری ءُ تپّاس کاری پرما اِیت.
آسرال :
چہ اے دْراھیں گپّاں مردم ھمے آسرال ءَ سر بیت کہ نبشتار ءِ انچشیں وتی چِست ءُ ایر اَنت کہ گپتاری زبان ءِ پابند بوت نہ کنت ءُ روچ پہ روچ اے چیز گیشتر پدّر بوان اِنت. وھدیکہ چوش اِنت گڑا راست نبیسی رھبند ءِ گیشوار کنگ ءِ واستا زبانانی تب ءُ جوڑشت ءِ ھیالداری ھژدری اِنت. اگاں زبان ءِ تب ءُ جوڑشت ھمے وڑ اِنت کہ آئی ءَ پلگاریں بن تواری راست نبیسی ساچ ایت، و سک شرّ اِنت. بلے اگاں چوش مہ بیت گڑا پہ دگرانی رند گیری ءَ چوشیں گچینکاری باز اڑ ءُ جنجال ودیگ کنت. پمیشکا کاٹز ءُ پراسٹ گْوش اَنت کہ:
اے چیز ءَ کہ ما چار ایں تہ ھمے گند ایں کہ بلوچی ھم داں ھدّے ءَ تابینکیانی سوَب ءَ توار زانتی رد ءَ پیچنیں زبانے، پمیشکا بلوچی راست نبیسّی ءِ ٹھینگءِوھد ءَ بُن دْروشمی چست ءُ ایرانی ھیالداری کنگ، سیت مند بوت کنت ءُ سید ءِ رھبند ءِ ھمے وڑیں کار کرِد، زبان زانتاں، گیشتر پٹّ ءُ پول ءُ تپّاس کاری ءِ سکین ءَ دنت کہ وتی تہ ءَ وت یک مزن بستاریں گپّے.
دلگوش: اے نبشتانک ءِ گیشتریں بھر، 21 اپریل 2017 ءَ ماں گْوادر ءَ سید ھاشمی ءِ نود ءُ یکّمی بوتّن ءِ روچ ءُ سید گنج ءِ دیم درائی ءِ مراگش ءَ وانگ بوتگ.
سرشون ءُ کتابانک: