بلوچی دوچ ءُ دوچگر….
نبشتہ کار : .میجرمجید
کْوہنیں مہرگڑھءِ دیوالاں
دست کپتگ بلوچی دوچے
ٹِکّ ءُُ سَے ٹٹ ءُُ جالاراں
کنڈی گُل اجب ڈولداریں
پٹّ ءُُ نال گْومے سینگاریں
دوچ اِش کرمزیں زیبداریں
سنگانی سرا نکش بیتگ
کُلّیں عالمءَ ہم دیستگ
سک کْوہن اِنت بلوچءِ دودمان
یک راجےءِ چکاسگ ءُُ پولگءَ، گیشتر پولکار چہ ہما راجءِ دود ءُُ ربیدگ، لبزانک،پوشاک ءُُ دودمان ءِ چارگءَ پد اَندازہ جننت کہ آ راجءِ شریں ءُُ حرابیں کرد چی اَنت؟؟ ہر قومےءِ گہبودی آئیءِ دود ربیدگاں چہ زانگ بیت۔ راجءِ بُود ءُُ باش، لیب ءُُ گْوازی، دُرّیں دانک، بتل، شعر ءُُ سوت، چاچ ءُُ گُشتن ہما راجءِ کیلواں پدّر کننت، قدیمی دستکاری، وردنی شَے، وت جوڑ کتگیں ازباب، کاسگ ءُُ کلنڈ، کِشت ءُُ کِشارءِ جوڑ کتگیں اَزباب، سہت ءُُ زیور، جْوانیں دستکاری راجانی قدیمی مڈی اَنت۔ زند زانت ءُُ پٹّ ءُُ پولکار ہمے ہاترا کْوہنیں کلات ءُُ قدیمی دواریگءُُ منندجاہاں گیشتر پٹ ءُُ پو ل کننت۔ چہ ہمے قدیمی ازبابانی نوکیں سائنسی ٹپاسگ ءُُ چکاسگءَ پد زانگ بیت کہ آ قوم چینکس قدیمیں قومے۔ چہ شاعری ءُُ لبزانکءَ ہما قومءِ بودناکی، جوانمردی، بہادری، میارجلیءُُ کرد زانگ بنت۔ لبزانک، زبان، دود ءُُ ربیدگ راجانی آدینک انت، راجانی باندات انت۔چوش کہ یک ماتے وتی سالونکیں بچءِ سیرءِ شادہانی نازینکاں اے وڑا پربندیت:
ہلو ہالو کن اِت بچءَ منیگءَ
منی بچ ءَ ءُُ وش رنگیں کُمیتءَ
کُمیتءِ سنج ءُُ سالونکءِ سِلاہاں
منی سالونک ترا سَے چیز بْراہی
تُپنگ ءُُ اسپرءُُ زہم بادشاہی
بچار کہ سالونکءِ ماتءَ سالونکءِ پُچ ءُُ گُدانی یا رنگ ءُُ دْروشمءِ توسیپ نہ کت، بلے تُپنگ، اسپر، زہمءُُ بادشاہی کُمیتءِ سنج ءُُ سالونکءِ سلاہاں نازینیت۔ ماتءِ اے دانکاں گوں ہما قومءِ کرد زانگ بیت۔ ماتءَ پہ وتی سالونکیں بچ یا گْوہارءَ پہ وتی سالونکیں بْراتءَ چے شات بیت۔ اے ہالو بلوچءِ کردءَ پدر کنت۔ اے دابیں دَرور پُر گنجیں بلوچی لبزانکءَ سک باز اِنت۔
ہمے دابءَ بلوچی دوچ ، بلوچ دودمانءُُ ربیدگی قدیمی مڈی یے کہ اے ربیدگی مڈی روچ پہ روچ دیمروی کنان انت، یک جْوانیں ءُُ نوکیں رنگ ءُُ دْروشمےءَ دیما قدم جنان اِنت۔ یک زمانگے مئے اے قدیمی ربیدگی مڈّی دہرءِ شہماتاں سک نزور ءُُ نابود کت، مئے قدیمی اَصیلیں دوچءِ بدلءَ مشین پُلءُُ اندگہ وسّاچیں دوچاں سر کشّ اِت، گیشتر مشینءِ سرا دوچگ بیت اَنت کہ اے ہما اَصل دستکاری دوچانی نقل اتنت، بلے ہمے نقلءَ سک دیر نہ جت کہ مئے مات ءُُ گْوہاراں، بلوچ دوچگراں وتی اَصلی قدیمی دوچ پدا بنگیج کت ءُُ رواج دات۔اے درگتءَ مئے مات، گْوہارءُُ بلوچ دوچگرانی جُہد ستاکرزنت کہ آیاں پدا وتی قدیمی ربیدگی مڈّی شوہاز کت، پول اِت ءُُ وتی راجءِ پجار مڈی پدا زندگ کت ۔ بلوچی دوچءَ سک دیر اِنت، بلے تنے وہدی چو زانگ نہ بیت کہ کدی بنگیج بیتگ ءُُ کےَءَ بنگیج کتگ؟؟ اے اَلمی اِنت کہ بلوچی دوچءَ ماں بلوچ دودمانءَ سک دیر اِنت، پرچا کہ مہرگڑھءِ عمرءَ پولکار گْوشت اَنت کساس کم ءُُ گیش دہ ہزار سال اِنت۔ بلوچی دوچ مہر گڑھءِ دیوالانی یک سنگےءِ سرا نکش بیتگ، پٹ ءُُ پولکاراں دست کپتگ، زند زانت ءُُ پٹ ءُُ پولکاراں شوہازاِتگ۔ اے سوبءَ من گْوشاں کہ بلوچی دوچ بلوچ ءِ کْوہن تریں ربیدگی مڈیاں چہ یکے۔
مروچی ما گندیں کہ دَر قومیں زالبول بلوچی دوچءِ ستاءَ کننت ءُُ بازیں دَریں قومانی زالبول بلوچی دوچ ءَ پہ گل ءُُ شاتے پوشنت ہم۔ ماں عربستانءَ جہمنندیں بلوچ چہ کرناں ماں عربستانءَ جہمنند اَنت، بلے پہ بلوچی دوچ ءَ سک ہدوناک اَنت۔ یورپی ملکاں من چمء وت دیستگ کہ بلوچ زالبو وتی قدیمی ربیدگءُُ پجار مڈیءَ، بزاں بلوچی دوچءَ سک دوست دارنتءُُ پوشنت ہم۔ سیر ءُُ سربر ءُُ ماں بلوچی مراگشاں گیشتر زالبولانی گْورا بلوچی دوچ گندگ بیت۔ کسانیں زہگ بلوچی پوشاک گْورا کننت۔
یک گَشتے من لندنءَ ٹرینءَ بزاں ریل گاڑیءَ سفر کنگااِتاں یک کلانہیں زالبولے گوں من ہمسفر اَت ءُُ یک کسانیں جنکویے ہم گون اِت ءِے کہ نماسگ اِت ءِے۔ انچو کہ منی چم زالبولءِ پشکءِ دوچاں کپت انت، من زانت کہ بلوچے، من وتی ایرکپگءِ اسٹیشنءَ گڑومنج اِتاں ، گڑا من ماسیءَ را سلام دات، تیار جوڑی کت ءُُ جست کت کہ ماسی منا فلانہ جاگہءَ روگی اِنت، من کُجام اسٹیشنءَ ایر بہ کپاں؟ ماسیءَ منا سر ءُُ سوج کت ءُُ سبارگءِ سلاہ ہم جت، من پہلی لوٹ اِت ءُُ ماسیءِ منت گپت۔ گپ گپءَ من ماسیءَ را جست کت کہ اِدا ہم شما بلوچی پوشاک پوش اِت، شمے بلوچی مارشت ستاکرزنت۔ ماسیءَ درّائینت کہ بلوچی دوچ چہ مئے پجاراں یکے ءُُ مئے قدیمی مڈی یے۔ تْران کنانءَ گشت ءِے کہ ادا مئے زالبول گیشتر بلوچی دوست دارنت، مئے کش ءُُ گْورءِ سنگینیں انگریزیں زالبول ہم مئے دوچءَ سک پسند کننت۔ وہدے مئے بلوچانی آروساں کہ بہر زیرنت، مارا دائم بلوچی دوچءِ بابتءَ جست ءُُ پرس کننت۔ چونائیءَ ہم دوچ بلوچ دوچگرانی واستا مالی کُمکے، روزگارءِ درے پچ بیتگ۔ بازیں کہول ہمے دوچانی سوبءَ وتی وہدءَ تیلانک دنت۔ پدردیں گپ ایش اِنت کہ چہ سرکارءِ نیمگا اے دوچگراں ہچ وڑیں دلبڈی، مدت ءُُ کمک نہ رسیت، پرچا کہ اے بلوچ اَنت، بلوچانی واستا درامدانی دل درد نہ کنتءُُ مئے زوریں حاکم درامد اَنت، حالانکہ دستکاری یک بلاہیں ہنرے، اِزمے۔
بلوچی دوچ چہ شش رنگءِ آبْریشمءَ دوچگ بنت۔ چو ش کہ 1۔ ناسی۔ 2۔ زرد (سُہر)۔ 3۔ شینز۔ 4۔ سبز۔ 5۔ اسپیت۔ 6۔ سْیاہ۔
بلوچی کُلیں دوچانی جتا جتائیں نام اَست کہ اے نام وڑے نہ وڑے گوں بلوچءِ دودمانءُُ چاگردءَ سْیادی کننت۔ قدیمی بلوچی دوچانی نام اے وڑ اَنت:
1۔ کنڈی گُل ۔ 2۔ ژلانگوک۔ 3۔ تناب ۔ 4۔ پٹ ءُُ نال۔ 5۔ جالار۔ 6۔ چِنُک۔ 7۔ موسم۔ 8۔ مولُم۔ 9۔ٹٹ۔ 10۔ کارچُک۔ 11۔ زِہ۔ 12۔ کَپُّک۔ 13۔ زَرفشان۔ 14۔ مُرگء پانچ۔ 15۔ تیابی کپ۔ 16۔ جالارکپ۔
17۔ زُرَتُّکی ٹِک۔ 18۔ راست گُل۔ 19۔ کنڈگوءِ موسم۔ 20۔ زِہ بند موسم۔ 21۔ ٹٹ ءُُ شیرگو۔ 22۔ ٹٹءُُ گازُک۔
23۔ سبزُک۔ 24۔ ہتلی لال۔ 24۔ مُرگ پانچ۔
اے نام کُل قدیمی نام انت کہ گْران ءُُ سنگینیں نام انت۔ گوں بلوچءِ دودمانءُُ چاگردءَ سْیادی کننت، بلے بازیں ہند ءُُ دمگاں بگندئے دگہ دگہ نام بہ بنت یا چدو گیشتر دوچ بہ بیت، بلے گیشتر قدیمی دوچانی نام باز جْوان ءُُ وزن دار اَنت۔ دوچ گوں دوچانی ناماں ہمدپ اَنت۔
تنگویں بیلاں ! دگہ لہتیں نوکیں دوچانی نام اے وڑ انت :
1۔ سرمچارءِ کتار۔ 2۔ دود ءُُ ربیدگ۔ 3۔ رِندانی دیوان۔ 4۔ نواب بگٹیءِ چادر۔ 5۔نواب بگٹیءِ کلات۔ 6۔ جلوہ ٹِک۔
7۔ ٹَٹُک۔ 8۔ مورتءِ تاک۔ 9۔ تائیدُک۔ 10۔بی بی گُل۔ 11۔ گُلابءِ پُل۔ 12۔اِستار گُل۔ اے لہتیں نوکیں دوچانی نام انت کہ گوں بلوچ دودمانءُُ چاگردءَ ہمدپ انت ءُُ سنگینیں نام انت، بلے بیا کہ دگہ لہتیں نوکیں دوچانی نام انت کہ سک سُبک ءُُ سردر انت۔ اے ناماں گوں بلوچءِ دودمانءُُ چاگردءَ ہچ وڑیں ارزشت ءُُ سْیادی نیست۔ کس ہم نہ زانت کہ اے نام کےَءَ بستگ انت، بلے اَلمّا مئے ہمے دوچگریں ماتءُُ گْوہاراں پہ نہ زانتکاری پِر بستگ انت ۔ چوش کہ :
1۔ عارفءِ چادر۔ 2۔ عارفءِ ڈُکُّر۔ 3۔ شاہ جانءِ شلوار۔ 4۔ شاہ جانءِ کلات۔ 5۔ شاہ جانءِ کلم۔ 6۔مسلم حملءِ دیمءِ دانگ۔ 7۔ شوکوءِ بروت۔ 8۔ گوبردءِ ٹاور۔ 9۔ وٹساپ۔ 10۔ ایرانءِ گْوات۔ 11۔ زبیرمختارءِ کلم۔ 12۔ زیا گُل۔
13۔ مسلم حملءِ گیوار۔ 14۔ شاہ جانءِ چَلّہ۔ 15۔ سُتکگیں گُڑاکو۔ 16۔ بولانءِ ٹیر ءُُ دگہ بازین۔۔۔
دگہ لہتیں نوکیں دوچانی نام است کہ آ نام گِرگ نہ بنت، سکیں سُبکیں نام اَنت، من آ ناماں نبشتہ کت نہ کناں، بلے مئے دوچگر سرپد بنت کہ منی مول ءُُ مراد چی اِنت؟ من سرپد باں کہ اے دابیں سبکی گوں بلوچءِ قدیمی ربیدگی مڈیءَ یک قومی جُرمے۔ من ادا دزبندی کناں گوں وتی مات ءُُ گْوہاراں بلوچ دوچگراں کہ نوکیں دوچےءَ کہ نام بندنت، بلوچءِ دودمانءُُ چاگردءُُ ربیدگانی پاسداری آیانی قومی فرض اِنت۔
بلوچ مات ءُُ گْوہار مروچی گوں وتی بْراتاں دژمنءِ خلافءَ جنگءِ پڑءَ ہمسنگر اَنت۔ مئے شیرزالیںُ مات ءُُ گْوہارانی جہد ستا کرزنت۔ مئے دوچگریں مات ءُُ گْوہاراں اے زانگ لوٹیت کہ وتی دود ءُُ ربیدگانی پاسداری ہم جہدءِ یک بہرے۔ دود ءُُ ربیدگانی زندگ دارگ، دژمنءِ خلافءَ جنگے، پرچا کہ دژمن تئی دود ءُُ ربیدگانی ہم دژمن اِنت۔
مئے وانندہ ءُُ کلمکاریں مات ءُُ گْوہاراں زانگ لوٹیت کہ بلوچی دوچ مئے راجی ءُُ ربیدگی مڈی یے۔ مئے دوچگر کہ نوکیں دوچے ءِ نامءَ بندنت، دیمترا ہمے ناماں مئے پدریچ ہم کارمرز کننت، اے نام تاں کرناں ماننت۔ دیمترا اِے نامانی درکنگ سک گْران بیت۔ مروچی ارزان اِنت، بائد انت کہ تمردیں دودمان چو سبک کنگ مہ بیت۔
تنگویں بیلاں! مات ءُُ گْوہاراں! ڈاکٹر زاکر نائک بلاہیں نامداریں اسلامی اسکالرے کہ گْوشیت: ’’دنیاءِ ستر تریںءُُ زیب دار تریں پوشاک بلوچ زالبولانی اِنت‘‘
بائد اِنت کہ ما وتی اے قدیمی ربیدگی مڈیءَ دستء وت بے اَرزِشت ءُُ پولنگ مہ کنیں۔ راجی مڈیانی بے حُرمتی کنگ قومی جُرمے۔ بلوچ دوچگر کہ نوکیں دوچے بنگیج کننت، بائد انت کہ آ دوچءَ عزت دار ءُُ گْرانیں ءُُ وزن داریں نامے پِر بہ کننت، انچوش کہ من قدیمی دوچانی نام ءُُ نوکیں دوچانی نام دیم پہ دیم کُت اَنت، اِدا پرک زاہر اِنت۔ بلوچی دوچءِ کہ نام سُبک بیت، ہما دوچءِ اَرزشت ءُُ نہاد ہم کم بیت۔ اے ردیانی دلگوش دارگی اِنت۔
اِدا من وتی وانندہ ءُُ کلمکاریں، زانتکاریں مات ءُُ گْوہاراں گْوشگ لوٹاں کہ شما ہم ہمے راجءِ نام ءُُ ننگ اِت، ہمے راجءِ مات ءُُ گْوہار اِت، ہمے راجءِ باندات اِت، ہمے راجءِ عزت ءُُ شان اِت۔ اے درگتءَ قدمے چست کن ات، وتی راجءِ دوچگراں سر ءُُ سوج بہ کن اِت۔ اے درگتءَ من گوں وتی اے کلمکاریں، راجدوستیں مات ءُُ گْوہاراں دزبندی کناں چوش کہ زاہدہ سلیمان رئیسی، بانک مہلب نصیر، بانک عندلیب گچکی، بانک صبیحہ کریم، بانک زینل کلانچی، بانک شاہینہ شاہین ، بانک زینت ثنا، بانک رشیدہ بلوچ، بانک فریدہ انجم، بانک سلیمہ آزات، بانک سوحیلہ فائز، بانک یاسمین رؤف، بانک زینت زہری، بانک آقیلہ سہار، بانک آمنہ ستار، بانک سمی پرواز، بانک صبیہ بسمل ءُُ اندگہ بلوچ مات ءُُ گْوہاراں کہ ہر یکے وتی وتی ہلکءِ دوچگراں سرو سوج بہ کنت کہ وتی دوچانی ناماں چہ بلوچی دودمان ءُُ چاگردءَ درمہ کن ات، پرچا کہ دیمترا اِے نادْراہی سرا پہ شُومک ءَ جنت، گُڑا شُومکءِ علاج سک گْران بیت، مروچی علاج ءِے ارزان اِنت، سماجی یا دودمانی نزوری سرجمیں راجءَ نزور کنت۔
گُڈسرا من وتی نبشتانکءَ گوں بلوچ راجءِ نمیرانیں شاعر ءُُ کلمکار واجہ کریم دشتیءِ اے شعرءَ آسر کناں، بچار اِت کہ چے گْوشتگ ءِے:
دوچگر
دوچ دوچ جامگاں زَرّیں
درامداں پہ کُنڈ ءُُ مُہریاں بہ دوچ
شپ تاں روچ
دوچ دوچ
مچار روزءِ مُزد ءُُ موجباں کدی
بزانت کار دوچ موسمی ءُُ مولمی
درامداں پہ جامگاں
پہ جوریں وش نیاتکاں دوچ
چیا تو ریچ ئے چمءِ اُوردگاں
کےَءَ ترا پہ نقش ءُُ پُل شات بیت
کےَ اِنت کہ پہ تو چِیلکویے کُنڈ کنت
ترا پہ جامگے کہ دوچگا انت
آ کوٹہ پہ وت اِش کتگ
تئی گْورا کدی ٹہی، بْراہ دنت
بلے بچار اُوردگ اِت رِچنت کور بنت
گُڑا ترا پہ کسے گندگءَ نئیت
گُڑا ترا پہ کسے کار بندگءَ نئیت
شپ تاں روچ
دوچ دوچ
(اولس ، کوئٹہ دسمبر 1962)