ماں لبزانک ءَ رجانک ءِ اَرزشت ءُ بِستار
 __________ اِسحاق خاموشؔ
ماں لبزانک ءِ تہارجانکاری اوں یک اِزم یے ءُ دُنیا لبزانکانی تہا ایشی ءِ مزنیں بِستارءُ اَرزشت یے۔رجانک یک انچیں اِزمے کہ ابید چہ ایشی ءَ گوں دِگہ دری زُباناں آژناگی ءُ پجّاروکی بُوت نہ کنت ءُ ایشی ءَ ابید ہچ زُبان وتی دیمرئی ءِ جار ءَ جت نہ کنت۔رجانک ہما زانِشت اِنت کہ یک راجے دومی راج ءِ عِلم ءُ زانِشت، آئی ءِ نیکراہ ،لیکہ،راجمان، چاگردی چِست ءُ ایر، راجمانی سُر پُر ءُ ایدگہ چیزاں چہ آژناگ ءُ سرپد بُوت کنت۔ 
 رجانک ءِ بارو اِزم ءِ زانوگِراں وتی حیال ءُ لیکہ جتا جتائیں وڑءَ درشان کُتگ اَنت۔۔۔۔ یکّے ءِ گُشگ اِنت کہ یک ساچشتے ءَ ماں دگہ ءِ زُبانے ءِ تہا ترّینگ ءَ رجانک گُشنت۔
 باز ءِ گُشگ اِنت کہ یک متن Text ییءَ را ماں دگہ زُبانے ءَ برگ ءُ سر کنگ ءِ نام رجانک اِنت۔۔۔۔
 ءُ لہتے ءِ اے ہم گُشگ اِنت کہ یک زانشی ءُ لبزانکی جوڑشتے ءَ یک کالبے ءَ چہ دومی کالبے ءِ تہا ایر گیجگ ءِ نام رجانک اِنت۔
 رجانک ءِ باروا ءَ وڑ وڑیں گپّ جَنَگ بُوتگ بلئے اے گپّ ءَ ہرکس زانت ءُ پہمیت کہ رجانکاری اَرزانیں کارے نہ اِنت۔گُشنت کہ اے یک انچیں کارے کہ ایشی ءِ تہا رجانکار وتارا نبشتہ کار ءُ ساچشت ءِ میان ءَ دُور کنت بزاں نبشتہ کار گْوست ءِ تواراں وتی عہد ءِ تہا ہَوار کنت۔۔۔ بلئے وت ءَ نیام ءَ نیاریت ،رجانکاری ءِ اِزم ءِ بارو ا اے ہم گُشگ بیت کہ اَنچو کہ یک اِزمگر، گُشندہ ءُ سازندہ یے نبشتگیں رِداں توار یا اِشارگے مان گیج ایت ہمے وڑا رجانکار اوں نبشتگیں ساچشت ءَ یک نوکیں پوشاکے گْورا دنت ءُ ایشی ءِ دْروشم ءَ بدل کنت ءُ ایشی ءِ تہا یک نوکیں اَرواہے مان کنت۔اَسل ساچشت ءِ اندری رنگ ، دْروشم ءُ داب ءَ برجاہ داران ءَ ، آئی ءَ دگہ زُبانے ءِ کالب ءِ تہا مان گیج ایت۔
 اے باز گْرانیں کارے۔
 رجانک ءِ باروا یک نبشتہ کارے نبشتہ کنت کہ ’’ جْوانیں رجانک ہما اِنت کہ اگاںاَسل Text دیم پہ دیم کنگ ءَ مہ بیت اوں، پہ جْوانی ءَ وانگ بہ بیت‘‘۔
 رجانک ءِ سوبمندی ءِ راز ایش اِنت کہ آ، چہ اسل ساچشت ءَ گیشتر دِلکش ءُ واناک بہ بیت ءُ گوں وانگءَ وانوک اے مہ ماریت کہ اے رجانکے۔یک نامداریں رجانکارے پروفیسر عبدالرؤف نبشتہ کنت کہ ’’”Translation is like a young girl, if faithful not beautiful, if beautiful not faithful.”
 رجانک ءِ سوبمندی ءُ دلکشّی ءِ برجم دارگ ءِ ہاتر ءَ الّمی اِنت کہ آئی ءِ تہی متلب ءُ مکسد وتی اَسل دْروشم ءَ برجاہ بہ مانیت۔بلئے اگاں لَس وڑا چارگ بہ بیت تہ چو وش گِندگ نہ بیت۔ایشی ءِ مستریں درور پاؤلو کوئیلہو ءِ گِدار ’’ الکیمسٹ ‘‘ اِنت کہ بازیں رنداں مں اردو زُبان ءَ رجانک کنگ بُوتگ تو اِشاں بْوان ئے ءُ پدا اِشاں گوں انگریزیءَ دیم پہ دیم بکن ئے تہ مردُم ءِ سر چکرّیت ۔۔۔۔ ابید چہ آکسفورڈ ءِ وڑیں رجانک ءَ۔۔۔۔کہ مردُمءَ وانَگ پرمائیت۔
 بلئے اگاں ما بلوچی ءِ نیمگ ءَ چاریں کہ بلوچی ءِ نبشتہی کدّ ءُ بالاد ءِ عُمر(اے دِگہ زُبانانی رِدءَ) اینچو نہ اِنت بلئے اے کسانیں مُدّتے تہا لہتے اَنچیں کار کہ بُوتگ اَنت آ، پہ زُبان ءُ لبزانک ءِ دیمرئی ءِ ہاتر ءَ جْوانیں دِلبڈّی ءِ توشگ بُوت کننت۔بلئے ایشی ءِ تہا ڈنّی مردُمانی آہگ ءُ رجانک کاری ءِ تَک ءَ دیما برگ ءَ مزنیں کِردے۔
 پہ درور، کہ 1920 ءِ زمانگ ءَ چہ لاہور ءَ یک مشینری گَلے ءَ بائبل ءِ یوحنا ماں بلوچی ءَ رجانک کنائینت ۔۔۔ چاپ کُت ءُ ماں بلوچی ہند ءُ دَمگاں ایشرا بہر ءُ بانگ کُت تہ اے کار چو ،تگ بازی یے ءِ رنگ ءَ دیما اتک۔۔۔ایشی ءِ پد کِرد ءَ دو مُلاہاں کہ نام اِش مولوی محمد افضل دُرخانی ءُ مولوی عبدالکریم اتنت رجانک ءِ کار دیما بُرت۔ اِشاں چہ پیسر،بِزاں 1876؁ء ءِ زمانگ ءَ ماں ڈہاڈر ءَ حضور بخش نامیں مردے ءَ ’’ مکتبہء دُرخانی‘‘ ءِ نام ءَ یک ادارگے جوڑ کُتگ ات کہ گوں اِسلام ءِ نیکراہ ءِ دیمرئی ءَ زانشی کاراں دزگٹّ اَت …..ُُ مولوی حضوربخش ءَ چوناہا چہ 1906؁ء ءِ زمانگ ءَ قُرآن شریف ءِ ماں بلوچی ءَ رجانک بِندات کُتگ ات۔۔۔وہدیکہ آہاں دیست کہ عیسائی مشینریانی رجانک ءِ کار روچ پہ روچ دیما روان اِنت تہ آہاں ایشی ءِ دیم ءِ دارگ ءِ ہاترا وتی رجانک کاری کار ءِ گامگیج تْرند کُت۔۔ گُشنت کہ مولوی حضور بخش ءَ گوں مولوی عبدالکریم ءَ کساس 300 ءَ چہ بُرز دینی جتا جتائیں سرحالانی سرا کتابُک ءُ کتاب رجانک کُت ءُ شِنگ ءُ تالان کُتنت۔ ما گُشت کنیں کہ بلوچی ءِ رجانک ءِ کار بِندات ءَ مکتبہ ءِ دُرخانی ءَ کُت۔
 ما کہ وہدے وتی لبزانک ءِ رِدانک ءِ نیمگ ءَ نگاہے شانک دئیں تہ ما گُشت کنیں کہ ہاسکن آزمانک کہ مرچی مئے لبزانک ءِ تہا پہ وتی جْوانیں جاہ ءُ مقامے ءَ سر بُوتگ آئی ءِ دیمرئی ءَ رجانک ءِ بلاہیں کِردے۔اے رِد ءَ مولانا خیرمحمد ندوی ءِ ماہتاک ’’ اومان‘‘ (1950) ءُ لالہ غُلام محمد شاہوانی ءِ ہپتگی تاک ’’ نوائے وطن‘‘ (1953)ءِ ستاکرزیں کِردے۔آزمانک ءَ انگت ءَ ہما زمانگ ءَ کمّے دست ءُ پاد جت ……مرچی گوں جتائیں رنگ ءُ تہراں دیما آہان اِنت بلئے گِدار کہ ہما زمانگ ءَ ہاسیں رنگے ءَ رجانک نہ بُوتگ ات ، اینچو باز ماں بلوچی لبزانک ءَ آژناگ نہ بُوت ، چوناہا گِدار ءِ رجانک ءِ کار ماں بلوچی لبزانک ءَ چہ 1968 ؁ء ءَ بِندات بُوتگ ات۔ بلئے1970؁ء ِ زمانگ ءَ حکیم بلوچ ءِ رِد ءُ بند داتگیں رجانکانی کتاب ’’ گچین آزمانک‘‘ چہ بلوچی اکیڈمی کوئٹہ ءِ نیمگ ءَ چاپ ءُ شِنگ بیت کہ اے کتاب ءِ تہا دُنیا ءِ دِگہ دِگہ زُبانانی نامئیں آزمانکار چوکہ میکسم گورکی، ژاں پال سارتر، انتونی چیخوف، ولیم سرائن، ماہم ری، سمرسٹ، کرشن چندر، قاضی نذر السلام ءِ آزمانک ، عبداللہ جمالدینی، عبدالصمد امیریؔ، غوث بخش صابرؔ، نعمت اللہ گچکیؔ، نسیم دشتیؔ، حکیم بلوچ، کریم دشتی،مُراد ساحر ءُ اے دِگراں رجانک کُتگ اَنت۔
 پدا ما گِندیں کہ ماں 1973؁ء ءِ زمانگ ءَ چہ بلوچی اکیڈمی ءِ نیمگ ءَ غوث بخش صابرؔ ءِ رجانک کُتگیں دری آزمانکانی کتاب ’’ ملگزار‘‘دیما کئیت کہ ایشی ءِ تہا اُردو، سندھی، بنگالی، پنجابی، براہوئی ءُ کشمیری آزمانک ہَوار اِتنت۔محمد حسین عنقاؔ ءِ رجانک کُتگیں ’’ گُلستانِ سعدی‘‘، ڈاکٹر فضل خالق ءِ میان اُستمانی شاعرانی پِربندانی بلوچی بدل گچین یوری پیڈیز ءِ’’ میڈیا‘‘، نکولو مکیاویلیءِ ’’بادشاہ‘‘ ہمے رنگ ءَ ڈاکٹر بیزن صباؔ ءِ میان اُستمانی آزمانکانی گچین رجانک’’ سچکان‘‘، امام بخش امام ءِ رابندر ناتھ ٹیگور ءِ ’’ گیتانجلی‘‘حکیم بلوچ ءِ والٹئیرءِ ’’ کاندیت‘‘اے آردادؔءِ ارسطوؔ ءِ ’’ بوطیقا‘‘ءُ ایذرا پاؤنڈ ءِ شعری سفراَنچیں کار اَنت کہ راجدپتر ءِ تاکدیماں دائما نمیرانیں کار لیکگ بنت۔
 پرے زُوتاں کہ رجانک کُتگیں گِداراں ما چاریں چو کہ کارلوس فیوفتین ءِ گِدار ’’ جوھان‘‘ (رجانک ارداد)، ہومرؔ ءِ ’’ اوڈیسی ‘‘ (رجانکا ر فدا احمد )، ’’ گُنگدامانی واڑ‘‘ ( رنکار ڈاکٹر علی دوست /صدیق صلاح)’’ ، ڈیبئیل ڈفوری ءِ زندگی لوٹانی چکّاس (جمال بلوچ، چارلس بودلئیرءِ ’’ کُماراں بہ بئے ( اے آرداد)، افریقی گیدی کِسّہ، ’’ مرگ ءِ کِسّہ‘‘ (علی گوھرؔ)، ایوان ترگنیف ءِ ’’ مُرادانی بام ‘‘(مسرور شاد)، البئیرکامیو ءِــ ’’ زوال‘‘ (شرف شاد)، انتون چیخوف ءِ ’’ وارڈ نمبر شش‘‘ ( شرف شاد)، جارج بورخیس ءِ رجانک کہ قاسم فراز ءَ کُتگ ہمک حساب ءَ لبزانکی رجانک ءِ کچّ ءُ کیل ءِ تہا جْوان تِریں درور اَنت۔
 واجہ عبدالصمد سربازی ءُ مولانا خیرمحمد ندوی ءُ ھمے زُوتاں جمال عبدالناصر ءِ قُرآن شریف ماں بلوچی ءَ رجانک ستاکرز ءُ ابدمانیں کار اَنت۔
 رجانکاری ءِ تہا لبزانکی رجانکاری مزنیں ارزشتے داریت۔لبزانکی رجانکانی تہا لبزانکی چست ءُ ایر ءُ لبزانک ءِ بِستار ءِ جْوانیں وڑے ءَ حیال دارگ بیت۔در لبزانکی رجانکاری ءِ تہا اسل ساچشت وتی ہاسیں معنا ءُ بِزانت ءَ گار ءُ اندیم کنت ءُ وتی ہما اثر ءَ کٗوردیمگ کنت۔وہدیکہ لبزانکی رجانک وتی اسل Textءِ ہاس ءُ میّن ایں معنا ءُ بزانت ءِ دیگ ءَ ابید زِندگ مانیت۔اے حساب ءَ اگاں چارگ بہ بیت تہ لبزانکی ساچشتانی رجانک چہ ایدگہ تہر ءِ ساچشتاں گیشتر گْراں تر بیت بلئے زیبدار ءُ دلکش بیت۔لبزانکی ساچشت ءِ رجانکاری ءِ وہد ءَ لبزانی اَندری معنا ءُ بزانت ءِ زانگ ءَ ابید مردُم ءَ دٗودمانی پد ءُ پیش اوں چارگی اَنت کہ ہمے چاگرد ءِ تہا ہمے ساچشت ساچگ بُوتگ۔لبزانکی رجانکاری ءِ تہا چہ رِدانک ءَ گیشتر لچّہ ءِ رجانک کنگ گْران تِر اِنت۔
 ٹڑانسلیشن Translationبُندر ءَ لاطینی زُبان ءِ لبزے۔ایشی ءِ معنا ءُ بِزانت یک جاگہے چہ دگہ جاگہے ءَ برگ۔۔۔آ، دست ءَ بَرَگ۔۔۔۔عربی، فارسی ءُ اُردو ءِ لبز بَلداں ایشی ءِ معنا ءُ بِزانت ـ’’ نقلِ کلام۔۔۔۔تفسیر و تعبیر۔۔۔۔دیباچہ۔۔۔ دگہ مردُمے ءِ بیان۔۔۔احوال یا آئی ءِ بابت ءَ تْران۔۔۔‘‘
 لبز ترجمہ ماں فارسی ءُ اُردو ءِ تہا چہ عربی ءَ اتکگ۔
 مرچیگیں عہدءَ رؤآ ءُ رسانک ءِ گیشی ءِ سَوب ءَ دُنیا ءِ جتا جتائیں زُبانانی تہا یک نزّیکی یے ودی بُوتگ۔چہ دِگہ لبزانکاں پائدگ چِست کنگ ءِ یک وسیلگے رجانک اِنت۔زُبانءِ دیمرئی ءُ ردوم ءَ ہم رجانک ءِ مزنیں کِردے۔
 ماں ہستیں وہد ءَ ما، اگاں اُردُو ءِ دیمرئی ءَ گِندیں تہ رجانک ءِ پڑ ءَ محمد حسین آزاد، سرعبدالقادر، عبدالعلیم شرر، ہادی رُسوا، سجاد حیدر یلدرمؔ،پریم چند، حسرت موہانی، ظفرعلی خان، رتن ناتھ سرشار، مولوی بدالحقؔ، عزیز لکھنوی، تلوک چند، محروم، منشی عنایت اللہ، نادر کوروی، ھافظ محمود شیرانی، مخمور جالندھری، میراجی،سعادت حسن منٹو، ن، م راشدؔ، علی سردار جعفری، فیض احمد فیضؔ، اختر حسین رائے پُوری، محمد حسن عسکری، ڈاکٹر جمیل جالبی، انتطار حسین، فہیم اعظمی،قراۃ العین حیدرؔ ءُ کِشور نائید ءَ ابید اے پِڑ ءَ نوکیں عہد ءِ نامئیں نبشتہ کاراں اجمل کمال، ضمیر احمد، کاشف رضا، آصف فرخی، حسن عابدی ءُ اے دگرانی نام گِرگ کرزنت کہ آہاں دری زُبانای نکان ماں اُردو ءَ رجانک کُتگ اَنت ءُ اُردو ءَ را پٗونزے دیما داتگ۔
 چرے گپّ ءَ لبزانک ءِ ہمک وانوک سرپد اِنت کہ چہ انگریزی ءَ ماں اُردو ءَ رجانک ءِ برکت ءَ اُردو زُبان ءِ تہا بازیں نوکیں بدلی ءُ چِست ءُ ایرے ودی بُوتگ۔زانشی، سائنسی ءُ شعر ءُ لبزانک ءِ پِڑ ءَ نوکیں تب ءُ مئیل ودی بُوتگ اَنت۔
 مرچی ما گِندگائیں کہ دُنیا ءِ کساس ہمک مزنیں زُبان ءِ رجانک کنگ ءِ ہاتر ءَ آن لائن سوفٹ وئیر مارا چہ انٹر نیٹ ءَ دست کپنت ءُ یک حدّ یءَ تاں اے مردُم ءَ کُمک اوں کُت کننت بلئے سرجمیں وڑے ءَ اِنّاں۔کمپیوٹر ءِ رجانکاری پمیشکا یک جْوانیں آسرے ءَ دنیگہ سر نہ بُوتگ کہ زُبان دو+دو=چارءِ وڑا حساب ءِ فارمولا یے نہ اِنت۔چُشیں حساب ءُ کتابی میدان ءَ کمپیوٹروتی کار ءَ کنت۔ رجانکاری ءِ وہد ءَ مردُم ءَ گوں دو تَہر ءِ نکان ءَ کار کپیت ،یکّے لَس ءُ سادگیں ردانک ءُ دومی لیکہی ، لبزانکی ، دٗودمانیءُ راجدپتری پُشدر داروکیں رِدانکی نکان۔لبزانکی ساچشتانی تہا معنا ءُ بِزانت باز وہد ءَ لَس ءُ سادگ ءُ پدّریں وڑے ءَ نہ بنت۔چُشیں جاگہاں کمپیوٹر وتی دستاں چِست کنت کہ اے گوں من نہ بیت۔بلئے پدا اوں روچ پہ روچ کمپیوٹر سائنس ءِ دُنیا ءَ نوک نوکیں سافٹ وئیرانی آہگ اے گپّ ءِ پدّرائی ءَ کنت کہ ماں دُنیا ءِ تہا رجانک ءِ اَرزشت ءُ بِستار روچ پہ روچ گیش بُوہان اِنت ءُ دُنیا ءِ اے تَگ بازی ءِ تہا زلورت اے گپّ ئیگ اِنت کہ ماں بلوچی ءِ تہا رجانکاری ءِ گامگیج تیز تِر کنگ بہ بنت …… ءُ بائد اِنت کہ مرچی، مُلافاضلؔ، قاسم، شئے شولانؔ،سید ہاشمیؔ،عطاشادؔ،کریم دشتی،بشیر بیدارؔ، مُراد ساحرؔ، مُنیر مومنؔ،اے آردادؔ ءُ بلوچی ءِ اے دِگہ جْوانیں نبشتہ کار ماں انگریزی ، عربی، فارسی، اُردو ءُ دِگہ زُباناں رجانک کنگ بہ بنت۔ البت فضل بلوچ ءِ جُہد ستاکرزیت کہ آئی ءَ ھمے زُوتاں بلوچی نامداریں شاعرانی شعر ماں انگریزی ءَ رجانک کُتگ اَنت کہ انگریزی ءِ لہتے روتاک ءُ تاکبنداں شِنگ ءُ تالان بُوتگ اَنت۔
سرشون:
 ٭بلوچی ردانک ءِ نوکیں سفر، طاہر حکیمؔ
 ٌٔ٭مغرب سے نثری تراجم ، مرزا حامد بیگ
 ٭اردو زبان میں ترجمے کے مسائل (طارق محمود)
 ٭ترجمہ نگاری چند پہلو، ڈاکٹر احمد سُہیل
٭٭٭
 چاپ تاکبند ” اِستین” کیچ تاک 7 دسمبر 2017