بلوچی سوَتءِ نامی ئیں گُشندہ، حکیمؔ بلوچءَ را گمگسارءِ ودار
گلزار گچکی
بلوچی زُبانءَ گُشندہی پڑءَ بازیں اِزمکارےءَ وتی بور تاتکگءُ نام دَرآئورتگ کہ چراہاں چہ یکّے حکیم ؔبلوچ اِنت۔ حکیمؔ بلوچ کوہنیں سبز ی منڈی کراچی ءَ جہ منند اِنتءُ مروچاں سکّ نادُراہ اِنت۔ ستمبر 2018ءَ سوشل میڈیاءَ حکیمؔ بلوچ ءِ یکّ ویڈیو ے شنگ بوتگ ات کہ چرائیءَ چہ حکیمؔ ءِ بابتءَ زانگءُ پٹّءُ پولے ارادہے کت۔اے ویڈیو کہ سوشل میڈیاءَ شنگ بوتگ اَت اشیءِ تہ ءَ آسکّ لاگرءُ نزوردرا بوتءُ مہّلوکءَ پہ وڑوڑیں گپّءُ باوستءِ سبب بوت۔ چَلّیں دیم، ہُشکیں لُنٹءُ کَنڈءَ کپتگیں چمّ آئیءِ نزوری ، لاگری ءُنادُراہیءِ گواہی ءَ دیگءَ اِتنت۔اے لاگریءُ نروریءِ بابتءَ مہّلوکءَ گُشت کہ حکیمؔ بلوچ وہدءَ وتی اَرجان کتگءُ آ نشہءِ سلّیں عِلتءَ گورجتگ۔ اَپسوز بوت کہ یکّ شرّیں سَوت گُشے نشہءِ شومکءَ وتی پاداں بُرتگءُ آچہ کٹّءُ کارءَ شُتگ۔ جہدوں کت کہ لوگءَ ئےِ بُروئیں ءُ حالءِ بہ گریں بلئے دزگٹّیاں موہ نداتءُ بلوچی میوزک پروموٹرز سوسائٹیءِ چیردستیءَ 17 نومبر 2018ءَ ماں آرٹس کونسل کراچیءَ اُستاد رحیم بکش نازؔءِ شَرَپءُ کمک ءَ برجاہ بوتگیں مراگشءَ آ دعوت دیگ بوت ۔ برات گونگیں سنگت گُلاب ؔبلوچ کہ کوہنیں سبزی منڈیءَ حکیمؔ بلوچءِ ہمساہگءُ سنگتے ، گوراہی دستبندی کت کہ اُستاد حکیم ؔبلوچ ءَ مراگش ءَ بیارءُ اے ڈُبّہ ہمائی ءَ وتی کوپگاں زُرت۔ مراگشءَ حکیمؔ بلوچ من کلہے دیست بلئے مراگشءِ چنءُ لانچی کمیٹیءِ باسکےءِ جہتءَ سکّ گَسی اِتوں ءُ پہ حکیمؔ بلوچءَ نہ کپتوں۔ مراگشءِ نیامءَ گُلاب بلوچ منی کرءَ اَتکءُ حالے دات کہ ،”حکیمؔ بلوچ ءَ گُشتگ من نادُراہیءِ سببءَ گیشتر نشت نہ کناں ، اگاں اجاز ت دیئےگڑا من لوگءَ رویں ءُ اے پَیم من آگوں بچّ ءَ روان داتگ”۔ منی کشّ ءَنشتگیں اسحاقؔ رحیم کہ بلوچی میوزک پروموٹرز سوسائٹی(بی ۔ایم ۔پی ۔ایس ) ءِ ایگزیکٹیو باڈیءِ باسکاں چہ یکّے، دَرّائینتے ،” من دائود کلمتیؔءِ رزاءَ گوں حکیمؔ بلوچ ءَ را 10000 کلدارءِ کمک کتگ”۔ من گُشت ،سکّ شرّ کتگ، حکیمؔ بلوچ باز کرزاِیت، بلئے انوں ما اُستاد رحیم بکش نازؔءَپہ کمک کنگءَ ایں ءُ مئے گورءَ اِنچو نیست کہ حکیمؔ بلوچءَ را گیشتریں کمکے کت بکنیں، بلئے چہ اِچ نہ بووگءَ کمو ہم باز انت۔
مراگشءِ سوبینیءَ پد 21 نومبر2018ءَ گُلاب بلوچءِ پجّیءَ چہ حب چوکیءَ دیم پہ سبزی منڈیءَ اُستاد حکیم ؔ بلوچءِ چارگءُ حالپُرسیءَ آئی ءِ لوگءَ شُتیں۔ نیمروچءِ ساہت یکّ اَت ءُ حکیمؔ بلوچ لوگءِ کسانُکیں پیشگاہءَ نیم شلونگیں تہّتےءِ سرا نشتگ ءُ مئے ودارءَ اَت۔ مارا وش اَتک ئے کتءُبانءَ بُرتءُ نادینت ئے۔ بان ہم بانے نہ اَت کہ ہرکُنڈءَ چہ بزّگی، گریبیءُ پدمنتگیءِ عکساں یکّ پہ یکّءَ پیش دارگ ءَ اَت۔ یکّ جنڈیں اسیرے پچ اَت کہ بانءِ نیمے گپتگ اَت ءُ نیم دَراہ اَت۔ناں شہّمیں رنگءُ روگنے، ناں پلنگءُ نپادے، بس دیولانی کوپگاں ٹائلءُ گارڈر ایراتنت کہ یکّ جوانیں بلوچ گُشندہےءِ مالی وسءُ واکءُ بزّگ ءُ بدحالیں زندءَ شون دیگ اَت ۔
“کاگدیں لُنٹاں سُرینءِ باریں تو چے چے گُشءِ
گوں وتی ناز ءُ ادایاں باریں تو کیا کشءِ”(مدیؔ بلوچ)
حکیمؔ بلوچ کہ 1984ءَ گورے سَوتءَ اَوّلی نوارءَ پرّ کنتءُ بلوچی زیمری دُگنیاءَ وتی اِزمی گاماں ایرکنتءُ یکشلہ گشان کنت مرچی گوں ما ہمنیاد اَت۔ہما کاشن میدءُ زیم بروتیں حکیم ؔبلوچ ،کہ زمانگےءَ وشرنگیں بلوچ گُشندہے بوتگ ، آئیءِ جاگہءَ مرچی لاگرءُ بے آٹیگیں حکیم ؔ بلوچ نشتگ اَت کہ سرینے وَہّل اَتءُ ناں بچکندے ناں گپّءُ ترانے ،پہک تُکّءُ نُکّ اَت۔
وتی زندءِ بابتءَحکیمؔءَ گُشت ،”من1956ءَ ماں بلوچ گارڈن 13 –ڈی گلشن اقبال کراچی ءَ ودی بوتگوں کہ آزمانگاں اے جاگہ بلوچانی میتگے بوتگ۔من بُندرءَ باہوکلاتی یے آں پرچا کہ منی پت چمودءَ اَتکگءُ کراچیءَ بہ منند بوتگ۔ منی ناکوشیرمحمد شیرُک(تُروءِ لوگواجہ)ءِ لوگ وسیم باگءَ بوتگءُاے جاگہ آ وہداں بلوچ بوتگ وتگءُ ما ہمائیءِ کرّءَ جہ منند بوتگیںءُرندتِرءَ لڈّ اِتگ ءُاے میتگءَ (لوگ نمبر – سی 68،ابراہیم ولیج، یونیورسٹی روڑ، پرانا سبزی منڈی 2، کراچی)اَتکگ ءُ جہ منند بوتگیں کہ اے میتگ(ابراہیم ولیج) کساس 200 سد سال بیت کہ بلوچاں آباد کتگ ۔ وسیم باگءَمئے لوگ کہ آ جاگہءَ بوتگ اَنت ، اودءءَ یکّ چرچے ہم بوتگ۔ ادا کہ مئے لوگ اِتنت کہ جاگہ بلائیں جنگلے اَت ءُ نزیک گورءَ دگہ آبادی نیست اَت۔ من بنداتی یکّءُ دو تَبَکءَ گیش وَنت نہ کت،پرچا کہ شوانگی کتءُ وتی پس کہ کساس پنچ یا شش دانگ اِتنت ، وت چاریننت۔منی پجّیءَ منی سنگتاں ہم پس چارینتءُ ما ہمک روچ جنگلءَ شُتیںءُ من مُدام اُستادمحمد شفیعؔ، اُستاد محمد جاڑُک، استاد قادربکش قادُکؔءَ سَوت وشّ گُٹّیءَ اَلہان کتنت کہ اے سہینانی سَوتءُ گزل منءَ سکّ دوست بوتنت۔ہردیں کہ من پسءِ چارینگءَ جنگلءَ نزیکءِ کَورءَ گوں سنگتاںشُتگ اِتوںگڑا وہدءِ تیلانک دیگءَ پہ اے سہیں گشندہانی وتی دلدوستیں سَوت الہان کتگ اِتنت ،بلئے گشیتر منءَ اُستاد محمد شفیع بلوچ ءِ سَوت گُشتنت کہ شفیعؔ منءَ سکّ دوست بوتگ “۔
حکیمؔ بلوچ ءِ گُشتگیں سَوتانی شاعر مدیان مدیؔ بلوچ بوتگ۔ ما چہ حبءَ دراہگءَ پیش مدیان مدیؔ ءَ را حال داتگ اَت ءُ دزبندی کتگ اَت کہ آ اِے مجلسءَ ہمنیاد ببیت کہ بے آئیءَ اے مجلس سرجم ءُ تامدار نبیتءُ چوناہا ہم حکیمؔ بلوچ ءِبابتءَ گپّءُ باوَستءَ اگاں مدیؔ بلوچءِ سرا گپّ مبیت گڑا حکیمؔ ءِ سرا گپّ ناسرجم بنت پرچا کہ حکیمؔءَ را گشندہی پڑءَ آرگ، سَوت دیگ، گوں ڈیلراں نندءُ نیاد کنائینگءُ نوار کشّگءَ مستریں دست مدیؔ بلوچ ئیگنت۔ مدؔی بلوچ بُندرءَ اَسپی کہن تمپ ضلع کیچ ءِ جہ منندے بلئے دیراِنت کہ کوہنیں سبزی منڈی ءَ حکیمؔ بلوچءِ ہمساہگ اِنت۔ مئےگوانکءِ پدءَ مدیؔ بلوچ اَتکءُ مجلسءَ ہوار بوت۔
اے جُست کہ تو زیمر ہیل کتگ، اگاں ہَو گڑا تئی اُستاد کَے بوتگ؟، حکیمؔ بلوچءَ دَرّائینت،” من اُستادشفیعؔ ءِ کلبءَ زیمرءِ ہیل کنگءَ پہ روآکت بلئے اے درچ داں دیراں برجاہ نہ بوت کہ منی لوگ سبزی منڈی ،چہ لیاریءَ پَسِند اِتءُ منءَ پہ نولءَ زرنیست اَت۔ ہما روچءَ کہ زَرّے دست کپت گڑا کلبءَ شُتوں،بلئے نوارءِ ریکارڈنگءِ شوقءَ کلبءِ روآءُ ہیلکاری پشت کپت”۔
اے بابتءَ گیشتر مالومداری ءِ ہاترءَ مدیؔ بلوچ ءَ چہ جُست کت کہ حکیمؔ گُشندہی پڑءَ چون اَتک؟ ۔ مدیؔ بلوچءِپسّہ اَت ،” منی سر یکّروچے بلوچ پاڑا(سبزی منڈی)ءِ فٹبال کلب کہ نامے بلوچ کلب اَت ، کپت، اودءَ حکیمؔ گوں سنگتاں نشتگ اَت ءُسَوت الہان کنگءَ اَت۔منءَ حکیمؔءِ توار دوست بوت۔ من چہ حکیمؔءَ جُست کت کہ تو نوار پُرّ کن ئے؟، حکیمؔءَ ہَو کت۔ من وتی شاعری چہ کیچءَ بندات کتگ اَت ءُ ہما زمانگاں منی اے سوت اُستاد سبزلؔ سامگیءَ گُشتگ اَت؛
” سَریگءَ سَرچِن چہ دیمءَ گُلیں دیمءَ درا کن
دل تو مجن سِٹّ سِٹّوکی، چَکّ ءُ پد چاران مبی”۔(مدی ؔبلوچ)۔
منی شاعری ہُبّءُ شوقءَ منءَ لاچار کت کہ من حکیمؔ بلوچ ءَ گشندہی ءَ کمک بکناں۔ گڑا من وتی لہّتیں شعر تیار کت ءُ حکیمؔ ءَ را ترز جوڑ کتءُداتنت ءُ نوار پُرّ کنگءَ پہ کمک کت۔حکیمؔءِ اَوّلی نوارءِ منی اے سَوتءَ حکیمؔ زیمری دُگنیاءِ آزمانءَ سرکت؛
کاگدیں لُنٹاں سُرینءِ باریں تو چے چے گُشءِ
گوں وتی نازءُ ادایاں باریں تو کیا کُشءِ”
اِے سَوتءَ ریکارڈ بزنس کت ءُ ہرنیمگءَ حکیمؔءِ نامءُ توار جکس اِت۔
ریکارڈنگ چون ءُ چے پَیم بوتءُ اے رِدءَ جنجال ءُ مُسیبت چے پَیمین اتنت ؟۔اے جُستءِ پسّہءَ حکیم ؔبلوچءَ گُشت،”اَوّلی نوار ما جنوری1984ءَ پیراڈائز کمپنیءَ چہ ریکارڈنگ کت ، بلئے کمپنیءَاے تُرسءَ کہ حکیؔم نوکیں گُشندہے بلکیں نوار ےدوست دارگ مبیت ، شنگے نہ کت کہ بلکیں سوبین مبیتءُ آئیءَرا نکسان ببیت۔ اے تُرسءَ سرجمیں سالے گوستءُدسمبر1984ءَ نوار شنگ بوتءُ ریکارڈ بزنسے کت” ۔ اے ردءَ مدیؔ بلوچ ءَ گوستءِ سرا چمشانکے دات ءُ گُشت،”نوارءِ ریکارڈنگءَ پد من بحرینءَ شُتوں ءُ پُشتءَ،حاجی ہانُلؔ کہ ڈیلر اَت، آئیءَ نوارچہ تُرسءَ شنگ نکت۔ ءُ سالےءَ پد شنگے کت، بلئے سالے جتے گڑا دلے پُرّ کتءُ 500 نوارے مارکیٹءَ آئورت۔ صابرؔ چاہسری کہ وت گُشندہےءُ تربتءَ ڈیلرے اَت، آئیءَ 2000(دوہزار) نوارءِ آڈر دات گڑا حاجی ہانُلؔءَ گُشت کہ بلکیں صابرؔچاہسری کیسٹان مبارتءُ دگہ نکسانے بیت زَرّے ایڈوانس گپتنتءُ 2000 نوارے ریکارڈ کت ءُ داتءُ نوار مشہوربوہان بوت ۔ اے نوارءَ 45000 ریکارڈ مارکیٹنگ کت، بزاں اَوّلی نوارءِ45000 نوار بہابوت۔
اَوّلی نوارءِ سوبینیءَ پد حاجی ہانُلؔءَ گُشت حکیمؔءِ دومی نوارءَ ریکارڈ کنیں۔ من گُشت شُما شاعراں مُزّ نہ دیئے ، مُپتءَ آہانی شعراں زوراِتءُ وت زَرّکٹّ اِت۔حاجی ہانُلؔءَ منءَ 5000 کلدار دات کہ وتی سَوتءُ گزلاں بدئے۔ ما تیاری کتءُ دومی نوارریکارڈ کت کہ اے نوارءِ80000 ہزار دانگ بہا بوتءُ بلائیں بزنسے کت ئے”۔
“کوش باں کشّاں شپءَ
لیٹیناں تئی من کِلّہ ءَ
وشّیں تئی بوہاں چِناں
من آپ باں شیپاں تچاں
شودءِ تو مسکیں مہّپراں
وشیں تئی بوہاں چناں
من درچکے باں پُلے جناں
پُلےءَ چن ءِ جیگءَ جنءِ
وشیں تئی بوہءَ چناں
من سُرمگاں سیاہءُ چکاں
چمانی کوساں لیپگاں
وشیں تئی بوہاں چناں
من کوش باں کشاں شپءَ
لیٹیناں تئی من کلہ ءَ
وشیں تئی بوہاں چناں۔(مدیؔ بلوچ)
حکیمؔ بلوچ سَوت ءِگُشندہےءُ اِے تَکءَ بلائیں کردے پیلوئے کُتگ۔ حکیمؔ ءِ وشیں سَوتاں مُدتے بلوچ وشنود کتگ اَنت ءُ حکیؔم گیشتر مکرانءُ ایرانءَ گوشدارگ بوتگءُ انگہ ہم ایران ءَبازگوشدارگ بیت۔ حکیمؔءَ بلوچستانءِ کُنڈکُنڈءَ آروسیءُ ربیدگی مجلساں سَوتءُ گزل گُشتگءُایرانءُ مشکتءَ ہم دیواناں شُتگءُ بہّرے زُرتگءُ بلوچی زیمرءَ ہذمت ئے کتگءُ راجی زیمری مڈّی ئے ودّینتگ۔ حکیمؔءَ گومءَ رِدَمءَ شکورؔکچھیءُ چاچا حسینؔ کچھی ءَ ہمراداری کتگ، سروزی غفور ؔکلری والاءُ نگبہتؔ تربتی بوتگ اَنتءُ بنجوماسٹرے عثمانؔ بوتگءُ ہمے اِزمکاربوتگ اَنت کہ حکیمؔءِ گُشتگیں سَوتےتامدار کتگ اَنت۔حکیمؔءِ گیشتریں تَرز مدیؔ بلوچءَ ٹہینتگ اَنتءُ منی گُمان 80 درسد سوت مدیؔ ءَ پربستگ اَنت ءُ حکیمؔءِ گُشندہی یکّ ہسابےءَ مدیؔ بلوچءِ وامدارءُ منتوار اِنت۔
گُشندہی ءَ ہور،حکیمؔ انجن مستری یے بوتگ ءُ روچانی تیلانک دیگءَ پہ مستری گری یے کتگ۔ اے بابتءَ حکیمؔ گُشیت، “من لفٹرءُ جیپ انجن شرّ کتگءُ 11 سالءِ عمرءَچہ اے کار وتی ناکو محمد حسینؔ ءَچہ ہیل کتگءُ ہمائیءِ گیراجءَکار کتگ۔لانڈھیءَ چراؔگ ہوٹلءِ کرّءَ سیٹھ خورشیدؔ، سیٹھ ملکہؔ، سیٹھ امام ؔدینءُ سیٹھ خُشیاؔءِ کرّکارکتگ۔ گُشندہی بندات کنگءَ پد مستری گری چہ دَستءَ شُت ءُ سرجمءَ گُشندہی کت۔ منی لوگءَ چہ کس وشّ نہ اَت کہ من گُشندہے بباں بلئے منی شوکءَ منءَ لاچارکت”۔
حکیمؔ بلوچ ءَ گیشتر مدیؔءِ سَوت ءُ گزل گُشتگ اَنت بلئے، مبارک قاضیؔ، گل محمد وفاؔ، ؔغنی بیوسؔ،یعقوب بزگرؔزکرزہیرؔ،سبزل نصیرؔءُ اے دگہ نامی ئیں شاعرہوار اَنت۔
حکیمؔءِ دوچُک میتگءِنزیکءَ فیکٹری یےءَ پوریاگری کننتءُ لوگءَ لاپ دیئنتءُ حکیمؔ لوگءَ نشتگءُ زندءِ روچاں پہ بزّگیءُعذابی گوازینگءَ اِنت۔ 2014ءَلوگی یے بیران بوتگءُ 2017ءَ جِنکے کپتوکیءَ مُرتگءُ حکیمؔءِ دردءُگمے گیش کتگ اَنت۔ حکیم ؔ بلوچ ءِ عمر اے وہداں 62 سال اِنت بلئے نادُراہیءَ سکّ نزورکتگ۔ حکیمؔ نشہ کنت یا ناں ؟ اے بابتءَ من وہدے میتگءِ مردُم جُست کتنت گڑا میتگءِ مردُمءُ آئیءِ ہمساہگاں گُشت کہ اے گپّ دُروگے کہ حکیم ؔنشہ کنت۔ حکیمؔ نادُراہیءِ آماچ اِنت کہ اشیءِ سببءَ آسک لاگر بوتگ۔ اَوّلی وَ آ دلءِنادُراہ اِنت۔ دلءِ یکّ رَگے بنداِنتءُ دومی ٹُنگ اِنت کہ چرائیءَ ہون پٹّ اِیت۔ دومی نادرُاہی سید (ہرنیا)ئیگنت کہ اے دوئیں نادُراہیاں حکیمؔ سکّ لاگر کتگ، بلئے مستریں نادُراہی بے زَرّی بے مالی ءُ گریبی اِنت ۔
حکیمؔ بلوچ ءِ کُلّ 19 نوار ریکارڈ ءُشنگ بوتگ اَنت ءُ سَوتءُ گزل ہسابی نہ اَنت کہ دیوانءُ مراگشاں گُشتگ اَنت ئے۔بلئے بہ گُپتء مدیؔ بلوچ، “نادُراہیءَحکیمؔءِ توار پچ گپت نہ کتگ۔ حکیمؔءَنادُراہی جاگہءَ اوں یکّ کیسٹے ریکارڈ کتگ۔ حکیمؔ ءِ توار ہما ہما پیشی تواراِنت ءُ بہ گُپت ء مدیؔ بلوچ اگاں الاجے ببیتءُ جاں دُراہ ببیت ،دگہ 20 نوار ریکارڈ ءُ شنگ کت کنت”۔
اِے جُست کہ ترا وتی کجام سَوت دوست بیت؟ ، حکیمؔ بلوچءَ پسّہ گردینت، “من ءَ وتی دُرائیں سَوت دوست بنت بلئے اے سَوت سکّ دوست بیت؛
“پہ دَردانی بہّرءُ بانگءَ من دَرورے نہ گنداں
گموارءُگم گساریں اَنچیں دَرے نہ گنداں”۔(مدیؔ بلوچ)؛
دلءُ سید(ہرنیا)ءِ نادُرائیں ، گریبءُ بزّگیں، تنگدستءُ کمتوانیںءُوتی زمانگءِ نامی ئیں بلوچ گشندہ حکیمؔ بلوچ ءِ چمّ رہچاراَنت کہ کدی چہ راجءَ کَسے کَیتءُ آئیءِ دردانی دَرمان بیت ءُ پرائیءَگموارءُ گمگساری ڈَکّے گیپتءُ آئیءَ را ملکموتءِ دَپار بووگءَچہ رِکّین اِیتءُ زندءِ شادہاں ہوار بووگ ءِموہے بدَنت۔
نوٹ:حکیم بلوچ 14 دسمبر 2018ءَ ماں کراچیءَ بیران بوت۔