ظھور شاہ ھاشمیءِ ‘بلوچی سیاھگءِ راست نبیسگ‘ راھبندا لھتے بدلی ضروری اَنت۔
ولید گربنی
اولی بدلی: ظھورشاہءِ یلہ داتگیں عربی آب زیرگ بہ بی اَنت۔
شہ ھما وھدی کہ ظھور شاہءِ کتاب چپتگ تانکہ مرچی ابید شہ لھتے شاعراں دگہ ھچ ندکارا سیدءِ سوجانی ھمردیا عربی آب؛ ث، خ، ذ، ص، ض، ع، غ، ف، ق، یلہ نہ داتگ اَنت۔ گیئشتر ندکاراں وتی مَیلا جاھے نہ جاھے ھمے آب کارمرز کتگ اَنت۔ بزاں ندکاراں ضرورت مارتگ کہ شہ ھمے آباں بہ زیر اَنت۔
دلگوش: شاعرانی شعر پہ سیاھگی جیڑوانی ٹھینگا دردوار نہ اَنت۔ پمیشا آوانی سیاھگاں اے باروا ڈالچار کنگ ھژدری اِنت۔
لھتے ندکاراں جھد کتگ کہ وتی سیاھگاں سرجمیا سیدءِ راھبندا بہ نبیس اَنت۔ اے وڑیں سیاھگ پہ ھنچنائیں مردماں واناک نہ اَنت۔ خاص پہ عربی، فارسی و اردو دربرتگیں مردماں بے عربی آباں لھتے گال واناک نہ اَنت۔ اے ھما گال اَنت کہ ایشاں ساریا گوں عربی آباں دیستگ اَنت۔ ھنچوش کہ ‘صبر، ضامن، عادت، فایدہ، غیرت، قربانی، ظاھر، طاقت، خبر۔ ایوکیں آب کہ آئیءِ کارمرزی انچو ضروری مارگ نہ بیت ‘ذ‘ اِنت۔ ایشیءِ جاگھا اگر ‘ز‘ زیرگ بہ بیت، گالانی واناکیا ھچ فرق نہ یاریت۔ ذکر یا ذمہءِ ڈولیں گال گوں اگر ‘زکر‘ و ‘زمہ‘ بہ بی اَنت ھم واناک اَنت۔ البت ایشاں ھما وڑا نبیسگ ادیبی تر و بھتر اِنت۔
دومی بدلی: ‘ءَ ‘ (ھمزہ زبر)ءِ کارمرزیءِ سیمسر نز آرگ بہ بی اَنت۔
ظھورشاہ ھاشمیءِ داتگیں سوجانی ردا ‘ھمزہ زبر‘ نامگال، نام رنگ و نام بزانتیں گالانی رندا کئیت کہ وتی بزانتا سرجما دات (ب۔ س۔ ر۔ ن۔ تاکدیم 121)۔
ظھور شاہءِ اے داتگیں سوج ھما مردماں ھم سرکچ نہ وارتگ کہ کتاب اش کمپوز کتگ۔ پمیشا مرچی بازیں ندکار مانگیشتگ اَنت۔ لھتے شہ مانگیشتگیں مردماں ‘ترا‘ و ‘شمارا‘ گالاں پہ نزانتی ‘ترءَ‘ و ‘شمارءَ‘ نبیسگا اَنت۔ اے حسابا ‘ءَ‘ چیرا داتگیں راھبندءِ ھمردیا کارمرز بہ بیت۔
بے مٹـّین نامانءِ گڈسرا “ءَ” کارمرزبہ بیت۔ ھنچوش کہ حملءَ، جیندءَ، چاکرءَ، گوَھرامءَ. چاکرءَ کتابے وانت۔
کوئٹہ، تربت، زاھدان، چاہ بھارءِ گڈسرا۔ کوئٹہءَ پٹان باز ھست، چاہ بھارءَ آپ پہ ورگا نہ رسیت۔
آدگہ جاھان کہ “ءَ” کارمرز بہ بیت؛ گون ‘ی’ ، ‘ے’ و ‘الف’ سرجم بیوکین گال اَنت۔ چؤش کہ؛ شھرےءَ، کارےءَ، گاڑیءَ، استاءَ؛ بیبرگ دگہ شھرےءَ جاہ منند اِنت۔ محمد کارےءَ شت۔ دوستل وتی گاڑیءَ سوار بوت۔ استاءَ دار تراشت۔
اے خبرا گیشینگ ضروری اِنت کہ گوں ‘ی‘ و ‘ے‘ سرجم بیوکیں گالاں رند ‘ءَ‘ دیگاءِ بدلا ‘الف‘ ھم روا اِنت، بلہ پہ وانوکاں ‘ءَ‘ واناکتر اِنت۔ گیئشتر شوھازکاریا رند ادا ھم ‘الف‘ رواج دیگ بیت کنت۔
پشت کپتگین جاهاں کہ “ءَ” ضروری اِنت آ شہ نمبراں رند اِنت۔ مثال: 2011ءَ پاکستانءَ باز بلوچ ورنا شھید کتگ۔ رمس 11 آگست 1947ءَ بلوچستان آزاد بیتگ.
ابید شہ ایشان آدگہ پھکین گالانءِ گڈسرا اگر ‘الف’ءِ توار پہ کار بہ بیت اؤدا ‘الف’ءِ جند کارمرز بہ بیت۔ پہ درور بہ گشان؛ خدمتءَ، خدمتا نبیسگ بہ بیت۔ کارءَ ، کارا۔ شھرءَ، شھرا۔ مچءَ، مچا۔ حسابءَ، حسابا۔
راستیا اے نامگال اَنت، بلے بے مٹـّین نامگال نہ اَنت۔ ایشانءِ یکّی و بازی یا منفرد و جمع ھست اَنت۔
مثال:۔ شھر، شھرے، شھراں۔ مچ، مچے، مچاں۔ حساب، حسابے، حساباں۔
درا بیگا اِنت کہ گؤن ایشان دگہ آب ھؤر کارمرز بیگا اَنت۔ وھدے دگہ آب ھؤر کنگا مشکل نیست انت، گڈا ‘الف’ءِ کامرزیءَ نباید مشکلے بہ بیت۔
بحث:۔
ھنچوش کہ سیدءَ گشتگ ‘ءَ‘ یک گالے اِنت۔ ایشیا یک بزانتے ھست۔ انگریزیءَ اے وڑیں گالاں ‘پری پوزیشن‘ گش اَنت۔ سادویں زبانا بہ گشئے، ایشیءِ کار مزنیں گالاں قالبا دارگ اِنت۔ اگر ایشیا ما فارسیءَ رجانک بہ کنیں، بزانت ئی بیت: را، بہ، در۔
مثال:۔ 1۔ علیءَ سھیگ بہ کن۔ علی ‘را‘ آگاہ کنید۔ 2۔ محمدءَ کتابے بہ دی ات۔ ‘بہ‘ محمد یک کتاب بدھید۔ 3۔ ایرانءَ ملا حاکم اَنت۔ ‘در‘ ایران ملا حاکم ھستند۔
اردو زبانا ایشی بزانت ‘کو، نے، سے، میں‘ اِنت۔
مثال:۔ 1۔ کراچیءَ گرم اِنت۔ کراچی ‘میں‘ گرمی ہے۔ 2۔ دلاورءَ جست کن۔ دلاور ‘سے‘ پوچھو۔ 3۔ مالکءَ کتاب وانت۔ مالک ‘نے‘ کتاب پڑھ لیا۔ 4۔ آئیءَ کارے دی ات۔ اس کو ایک کام دے دو۔
اگر ھمے بزانتانی ھمردیا ما مرچییں ندکارانی سیاھگاں بہ چاریں، گڈا سرپدی رسیت کہ ندکار سیدءِ سوجانی ردا ‘ءَ‘ ءَ کارمرز نہ کنگا اَنت۔
مثال:۔ یک یا دو ندکاراں در کن، آدگہ پھک گوں کارگالاں ‘ءَ‘ دیگا اَنت۔ ھنچوش کہ: نبیسگءَ، کنگءَ، ورگءَ۔ حامد کاگدے نبیسگءَ اِنت۔ اگر ھمے گالرد فارسیءَ ترینگ بہ بیت؛ حامد دارد نامہ ای می نویسد۔ اردوءَ بیت؛ حامد ایک خط لکھ رہا ہے۔ ودی اِنت کہ دوئیں زبانانی ‘پری پوزیشن‘ اے گالرداں آیگا نہ اَنت۔ پمیشا گشگ روا اِنت کہ گیئشتر بلوچ ندکاراں ایشیءِ کامرزی سرکچ نہ وارتگ۔
‘الف‘ءِ کارمرزی سادہ اِنت و کسےءَ کواسے بیگ نہ لوٹیت کہ کامرز ئی بہ کنت۔ کموکیں جاگھاں کہ کارمرز بیت اِنت، اودا نبیسوک پہ وت دگہ راھے نہ گند اَنت و مجبور بی اَنت۔
سئمی بدلی:۔ ‘ئِے‘ ءِ بدلا ‘ئی‘ زیرگ بہ بیت۔
‘ئِے‘ نام رنگیں ‘پرو ناؤن‘ گالے۔ ھما ڈولا کہ سیدءَ گشتگ ‘آئی‘ بزانتا دات۔ ھنچوش کہ: گاڑی ئی ششت۔ پس ئی دوشت۔ ڈگار ئی گردینت۔ بزاں آئیا گاڑی ششت، آئیا پس دوشت و آئیا ڈگار گردینت۔ لھتے دگہ درور: آپ ئی وارت، روچگ ئی پروشت، نام ئی عمر اِنت۔ کار ئی زوال کت۔
‘ئی‘ ضروری توارا کشیت، شہ ‘ئِے‘ءَ نبیسگ ئی آسودگتر اِنت؛ ‘ئی‘ گوں 2 stroke نبیسگ بیت، بلے ‘ئِے‘ ءِ نبیسگا 3 stroke پکار اِنت۔
سیدءَ اشارہ کتگ کہ نبیسوک اگر ‘ئِے‘ ءِ بدلا ‘ئی‘ بہ نبیس اَنت، گڈا مردم گوں لھتے گالاں اڑ اَنت۔ ھنچوش کہ ‘دریائی، استائی، ملائی؛ دریا ئی مار، استا ئی تیشہ، ملائی فساد۔ ادا باید ‘یی‘ دیگ بہ بیت۔ ملایی، استایی، دریایی۔ ترانگ بہ دی آں کہ سرحدی گالوارا پہ سیادیءِ شون دیگا گوں الف سرجم بیوکیں گالاں رند ‘و‘ کئیت۔ دریاوی مار، استاوی تیشہ، ملاوی فساد۔ دگہ بازیں حالتاں ھم شہ الفءَ رند ‘و‘ دیگ بیت۔ آ یک گشتایں بحثے اِنت۔
چارمی بدلی:۔ ‘ءُ‘ ءِ جاگھا ‘و‘ زیرگ بہ بیت۔
ظھور شاہءَ ‘ءُ‘ ءَ زیرگءِ دو سبب درشان کتگ اَنت۔ یکے ایش اِنت کہ ‘و‘ پہ دگہ بزانتاں کارمرز بیت و دومی ایشی ‘ءَ‘ و ‘ءِ‘ ءِ ھمراہ اِنت۔ آئیا مثال داتگ؛ ما ‘وَ‘ ھر روچ تئی رندا تتک نہ کنیں! تو ‘وَ‘ پہ جنگا لانتکگ!
وھدے کہ سیدءَ ‘ءَ‘ ءِ سرا گپ جتگ، ھمے گشتگ ئی کہ زبر دیگ مدام مردما یاد نہ بیت۔ سید اے گپ ٹک اِنت۔ پمیشا داتگیں مثالاں ‘وَ‘ باید ‘وا‘ نبیسگ بہ بیت۔ اے کارا کنگا پد، ‘و‘ءِ کارمرزی ھما جاگھا پشت کپیت کہ ‘ءُ‘ اِنت۔ بزاں دو چیزاں ھوار کنگءِ کارا بہ کنت۔ ‘ءُ‘ءِ نبیسگا two stroke پکار اِنت، بلے ‘و‘ یک stroke ے لوٹیت۔ راھبند ٹھینگءِ بنی ضرورتانی نیاما یکے ھمیش اِنت کہ گال گوں کمتر آباں نبیسگ بہ بیت۔
من وت 1990ءِ دھرا ھمے گشتگ ات کہ ‘ءُ‘ و ‘و‘ ھر دوین زیرگ بہ بنت۔ منی دلیل ات کہ ‘و‘ پہ گالبندانی ھوار کنگا کارمرز بہ بیت و ‘ءُ‘ پہ دگہ مقصداں۔ ھنی گالبنداں من ھچ دیگا نہ آں و گندگا واناک اَنت۔ گالبندا انگریز phrase گش اَنت۔ ھنچوش کہ ‘جھکا بوست، سر چیر، چن لانچ، چکّ تان‘۔ گالبندانی نیاما conjunction دیگ لبزانکی نہ اِنت۔ (بلہ، البت، پرچاکہ، و (ءُ)، تانگہ یا انگت و تناوھدی conjunction گال اَنت۔) بلوچیءِ گالگنج شہ گالبنداں پُر اِنت۔ اگر زبانزانتاں گالبندانی نیاما ھوار کنگءِ گال ھژدری لیک اِت، گڈا ‘ءُ‘ وتی جاگھا کارمرز بہ بیت و ‘و‘ دومی درجہءِ conjunction ے حسابا ایوکا گالبندانی نیاما کارمرز بیت کنت۔ البت ایشی غیر ضروری دلسیاھیے بیت اِنت۔
پنچمی بدلی:۔ ‘ات اَنت‘ ھوار کنگ و ‘اِتنت‘ نبیسگ بہ بیت۔
سیدءِ راھبندءِ ردا ماضی بعیدءَ کتگیں کار گوں ‘اِت اَنت‘ سرجم بی اَنت۔ ھنچوش کہ: بیبگرءَ وتی درس یاد اِت اَنت، مردماں وتی گپ سرجم کتگ اِت اَنت، اشترءَ بار اش لڈتگ اِت اَنت۔ یکے شہ کوّاساں واجہ غلام فاروق بلوچءِ داتگیں سوجانی ردا اے دوئیں گالانی نیامءِ الف یلہ دیگ بہ بیت و ‘اِتنت‘ نبیسگ بہ بیت۔ ھنچوش کہ: بیبگرءَ وتی درس یاد اِتنت، مردماں وتی گپ سرجم کتگ اِتنت، اشترءَ بار اش لڈتگ اِتنت، دلوت چرگا اِتنت۔ ودی اِنت کہ غلام فاروقءِ سوج داتگیں گال گشگ و نبیسگا شہ سید سوج داتگیں گالاں آسودگ تر اِنت۔ ایشی گوں دگہ ھچ گالےءَ جنگ ھم نہ وارت۔
سیدءِ سوج داتگیں وڑا اگر مردم ‘دلوت چرگا اِتنت‘ گالردا بہ نبیسیت؛ ‘دلوت چرگءَ اِت اَنت‘ بیت۔ ودی اِنت کہ نیسگ و وانگ ئی گرانتر اِنت، و کسےءَ سرکچ دیگ ئی ھم آسودگ نہ اِنت۔
ششمی بدلی:۔ ‘اِینت، اِتگ و ایت‘؛ ایشانی نیاما ‘الف‘ ضروری نہ اِنت و گوں کار گالا ھوار نبیسگ بہ بی اَنت۔
سیدءَ مثال داتگ کہ لھتے گال گوں ‘اینت‘ءَ کٹ اَنت۔ ھنچوش کہ ‘سر اِینت، اڑ اِینت: قول سید اگاں اے گالا ‘الف‘ دیگ مہ بیت؛ سرینت، اڑینت ۔ ۔ ۔ نبیسگ بہ بنت ھم رد نہ اِنت۔ البت دگہ لھتے گال اَنت کہ اودا اگر الف دیگ مہ بیت، مردم مانگیش اَنت۔
البت سیدءَ ھما اڑینوکیں گال نہ داتگ اَنت۔ اگر ھنچیں گالے ھست اِنت، گڈا مردم پہ ھما گالاں راھشونیے در بہ گیجیت۔ ایش کہ مردما مان نہ گیشین اَنت، باید بے ‘الف‘ءَ و گوں گالاں ھوار نبیسگ بہ بی اَنت۔
اتگ: من کتاب چار اتگ۔ دار ریز اتگ۔ ایشانی نیاما الف مفتیں گیشیے اِنت۔ الف اگر دیگ مہ بیت نبیسگ اش آسودگتر بیت اِنت و وانگا ھم ھچ جیڑہ ودی نہ بیت اِنت۔ ھمے وڑیں دگہ کار گال اَنت کہ اودا ‘اتگ‘ دیگ بیت نہ کنت۔ چوش کہ نگن وارتگ، کار کپتگ، گاڑی گپتگ، نگن زرتگ۔ آدگہ گال ھم باید ھمے وڑا چارتگ، ریزتگ نبیسگ بہ بی اَنت۔
ایت: سیدءِ ردا کاریت، رسیت، ماریت، داریت؛ کار ایت، مار ایت، دار ایت نیسگ بہ بی اَنت۔ ادا غیر ضروری ‘الف‘ دیگ بیتگ۔ اگر الف یلہ دیگ بہ بیت، وانگا ھچ جیڑہ نہ کنت و سرکچ دیگ، سرکچ ورگ و نیسگا ھچ دلسیاہ نہ کنت۔