” ساھے نہ برمشیت “ نسیم دشتی ءِ زند ءُ ازم ءِ چیدگ
زاھدہ رئیسی
ھما وھد کہ بلوچی زبان ءَ وانگ ءُ نبشتہ کنگ بنگیج کُتگ اتوں لھتے کتابانی تپاسگ ءِ وھد ءَ نسیم دشتی ءِ ھم یک دو نبشتانک چَہ چمانی دیم ءَ گوستگ اَت اَنت ۔ آھانی وانگ ءَ سما کُت کہ اے ندکار ءِ کار ھم مجگیں ءُ زانشی رِدءَ اَنت۔ پدءَ باز شوھاز اِت بلے دگہ چوشیں تاکے ، ماھتاکے اگں نہ کتابے من ءَ دست نہ کپت کہ نسیم دشتی ءِ زند ءُ ازم ءِ باروا الکاپیں سرپدی یے بہ رس ایت۔
مُدتے ءَ پد ڈاکٹر عطااللہ قحطانی کہ باسک لبزانکی دیوان ءَ ھوار بوت گُڑا چَہ ھمائ ءِ وسیلہ ءَ آئ ءِ کماش انور قحطانی ءُ آئی ءِ ناکو نسیم دشتی ءِ کتاب ھم دست کپت اَنت۔ من آئ ءِ لک منتواراں ۔
چَہ ”ساھے نہ برمشیت “کتاب ءِ تاکانی لیٹینگ ءُ وانگ ءَ دل ءَ گوشت کہ بلوچی لبزانک ءِ نبشتہ کنگ ءِ بنگیجی زمانگ ءَ ھاوند ءَ بلوچانی سرءَ مزنیں مِھروانی یے کُتگ اَت  ۔ پرچا کہ آ زمانگ ءَ آئ ءَ بلوچی زبان ءُ  لبزانک ءَ را  ءَ انچیں مردم ھم داتگ اَت اَنت کہ آھانی کار یک نپری نہ بیتگ بلکیں ادارھی ءُ مجگیں بیتگ کہ آھاں گوں دلپھکی ءَ وتی زمہ واری پیلو  ھم کُتگ۔ اگں من نسیم دشتی ءَھما مردمانی رد ءَ ھوار بہ کناں رَد نہ باں ۔
نسیم دشتی یکیں وھدءَ نبشتہ کار( مضمون نویس ) ، آزمانکار، رجانکار ءُ شائرے وَبیتگ بلے لبزانکی تھرانی ازمی پھناتانی سرءَ نگدی دیدانک درشان کنوکے ھم بیتگ ءُپٹپولکارے (ریسرچر) ھم ۔
چَہ بلوچستان اکیڈمی کیچ ءِ نیمگ ءَ نومبر 2011 ءَ چاپ بیتگیں ” ساھے نہ برمشیت “ کتاب ءَ آئ ءِ سرجمیں گچین نکان ( مواد ) مُچ کنگ ءُ یکجاہ کنگ، پَہ بلوچی لبزانک ءَ جوانیں ٹیکی یے ۔
اے کتاب ءَنسیم دشتی ءِ وانگ ءُ زانگ ءُ کسب ءُ کارانی گونڈیں پجارے ءَ رند بلوچستان اکیڈمی تربت ءِ شنگکار مجلس ءِ باسک مقبول ناصر ءِ گونڈیں نبشتانکے ھم ھوار انت کہ آ وتی گل ءِ واھگ ءَ درشان کنان ءُ نسیم دشتی ءِ چُکّانی منتواری ءَ گرگءَ اَت کہ آھاں پہ اے نکان \موادانی مُچ کنگ ءَ آ کمک کُتگ۔
”بلوچی زبان ءِ وش لسانیں آزمانکار ، عالم شاہ نسیم دشتی “ ءِ سرنام ءَ گوں نویس اتگیں نبشتانک ءَ غلام فاروق بلوچ تران کنان ءَ گوش ایت کہ :
” آ دور ءَ کہ نسیم دشتی ءَ اے آزمانک نویستگ انت ، مئے راج ءِ جنیں آدمانی پدمنتگی گیشتر بوتگ ءُ آھانی سرءَ بووکیں زُلم ءُ ناروائیانی کچ ءُ کساس ھم زیات بوتگ ۔ ھمے ھاترءَ واجہ ءَ اے سیاھگ ءَ را وتی آزمانکانی تہ ءَ آورتگ ۔ اے تک ءَ بازیں جاھاں واجہ ءِ زبان سک تھل ءُ ترند ءُ بے ریا گندگ ءَ کئیت ءُ برے برے ھنچو گمان بیت کہ آئ ءِ نازرکیں ءُ چیر اندریں اھوالان ءَ ھنچو زاھر کُتگ کہ بے پردگی ءِ گمان بیت“ ( ت: 11)
ساھے نہ برمشیت کتاب سرجمی ءَ چار درانی تہ ءَ بَھر کنگ بیتگ ءُ ھمک در گوں بھر ءِ نام ءَ نامینگ بیتگ چوشکہ اولی بھر نبشتانک ، دومی بھر آزمانک، سیمی بھر رجانک ءُ چارمی بھر شائری ءِ نام دیگ بیتگ ۔
اولی بھرءِ تہ ءَ ھواریں نبشتانکانی ارزشت منی دل ءَ چَہ اے دگہ بھراں گیشتر اِنت پرچا کہ ادءَ ساچشتکاریں نسیم دشتی ءَ وت ءَ یک کر کُتگ ، نگدکار یں نسیم دشتی ءِ دست ءَ واگ داتگ کہ نوں وتی جند ءَ اوں زانشی ردءَ بہ چکاس ءُ وتی مردماں ھم ھوار بہ کن۔ چوشکہ اُستاد اے آر داد ءَ وھدے جنینانی آزمانکاری ءِ سرءَ من ءَ ازمی ءُ نگدی کار دست ءَ دات گُڑا گوشت ئِے کہ وتی کتاب ءَ ھم ھوار بہ کن ۔ من وَ ساڑی اتاں بلے منی ھمکلاسیاں اِشکُنگ ءَ گوں سکین دات کہ داد ساب ءَ بہ گوش آ وت تئی کتاب ءِ سرءَ اے کار ءَ بہ کنت کہ چوش وش نہ انت تو وتی سرءَ وت نگد بہ کن ئے ۔ ھیر ھرکسی وتی ھیال ءُ تب  انت ۔ من  گپ ءَاتاں نسیم دشتی ءِ نگدکاری ءِ ۔ آ وتی نبشتانک ” جوانیں شائری “ ءِ تہ ءَ نبیس ایت:
” منی ھیال ءَ شائری تھنا ھم زیلی ءُ ھمروی (قافیہ ءُ ردیف ) ءِ زنجیلانی تہ ءَ کید کنگ جوان نہ انت ۔ مئے کُھنیں شائری ءَ ھم چُشیں گِر ءُ بند نہ بوتہ متلب ایش انت کہ ھمزیلی ءُ ھمروی ءِ شائری یکدم یلہ بہ بیت ءُ چُشیں شائری کار ءَ نئیت ۔ “ (ت: 18)
دیمتر ءَ گوش ایت :
” شائری ءِ تہ ءَ نوکیں پیم ءُ رھبند ، وشّیں شُبین ءُ چَھر (تشبیہ ءُ استعارہ ) ءُ شرّیں لوزانی رِد آرگ لازم اِنت چیا کہ دائم پُل ءُ بُلبل ، کمان میان ، قاتل ۔۔۔ ءُ دگہ ھنچیں لوزانی کارمرزکنگ دل ءَ گران گوزایت ءُ ناکہ شپ ءُ روچ پہ یار ءِ بے وفائ ءُ جور ءُ جفا ءِ سرءَ گریوگ ءُ پُرس دارگ رَوا اِنت ۔ “( ت: 19)
چَہ اے دانکاں سما کپ ایت کہ آ شائری ءِ ازمی پھناتاں اوں بلد انت ءُ شئیرءِ اندری لوٹاں ھم ۔
ھمے رنگ ءَ ” بلوچی غزل “ ءِ سرنام ءَ گوں نویس اتگیں نبشتانک ءِ بنگیج ءَ نسیم دشتی ، بلوچی ءِ شئیری تھراں گوں اردو شائری ءِ دیم پہ دیم کنگ ءِ جُھد ءَ اِنت :
” اردو شائری ءِ وڑءَ مئے شائری ھم نظم ، قصیدہ ، مثنوی ، ہجو ءِ گُفتاراں چِہ نا ھچ نہ اِنت ۔ شھداد ءُ مھناز ، کیّا ءُ سدو ، للہ ءُ گراناز ، ھانی ءُ شے مُرید ءِ کسہ ” مثنوی “ لِکگ بنت ، جنگانی شئیر ” رزمیہ شائری “ ، سردار میار جل ، زھم جن ءُ نان دھیں سرانی توسیپ ” قصیدہ “ دومی ءِ ایرجنگ ءُ ڈوبارگ ءِ شئیران ءَ ” ہجّو “ گوشگ روا انت ۔ “ ( ت: 24)
دیمترءَ بلوچی غزل ءِ بنگیجی دور ءِ شائری ءِ سرءَ ھم ایراد گرایت :
”بُنگیجی دور ءِ غزل دروگیں گریوگ ءُ پٹینگ ، دروگیں گم ءُ اندوہ ، ماہ گونگ ءِ جور ءُ جفا ءِ زنگ ءُ ماسیت انت ۔ شائر گرئیت ، گریوگ ءِ پیم ءَ نہ زانت ، شائر گوں ماہ گونگ ءَ دوستی کنت بلے دوستی ءِ رَھبنداں بلد نہ انت ۔ “ ( ت: 25)
ایراد ءِ وھد ءَ وتی مستریں برات انور قحطانی ءَ ھم  پَھِل نہ کنت:
” لالا قحطانی ءَ ھم بخملی ئیں سینگ ءِ محرابیں گنبد دوست بیت بلے اپسوز انت کہ لالہ ءِ زبان بازاری یے ( انت ) “ ( ت: 28)
عطا ءُ عندلیب ءِ شئیرءِ بُن گپ ءُ ھیال ءِ سنگینی ءُ سُبکی ءِ باروءَ تران کنان ءَ نبیس ایت :
” ھردوشائر یکیں گپ ءَ جنَنت ، بلے ھردوکانی گپ جنگ ءِ وڑ جتا انت ۔ شاد ءِ شئیر دل ءَ کار کنت ، عندلیب ءِ شئیر ھوس ءَ پاد کنت ، عطا شاد ماہ ءُ جوھان ءِ چِھرگ ءَ دَنت ءُ وتی گیر ءِ گپ ءَ جنت ءُ واجہ عندلیب گوں ھمبل ءَ دزپنجگ انت ۔ “ ( ت: 30 )
ھمے رنگ ءَ نسیم دشتی بشیر بیدار ءِ شائری ءِ سرءَ گپ جنگ ءِ وھدءَ اکبر بارکزئ ءَ اوں گوانک جنت ءُ اِدءَ آئی ءِ  ماناداریں بیانیہ ، آئی ءِ جھان گندیں  تب ءَ اوں سرپد بیت۔:
” تمپ ءِ ازگُل پہ لاپ ءِ شوھاز ءَ بدھال انت ، بلے لندن ءِ ازگُل ءَ بے روزگاری ءِ الاؤنس رس ایت ۔ مارا لندن ءِ پیمیں شَھرے ءَ امام خُمینی نَہ رَس ایت ۔ ( تاکدیم 49 )
بلوچی آزمانکانی بُنگیجی ھپت سالانی بُن دپتر ءِ تپاسگ، آزمانکانی گچین کنگ ءُ دیم ءَ آرگ، پدءَ آھانی بُن گپ ءُ کسھانی ریس ءُ پریس یک انچیں کارے کہ انونگیں وھد ءَ بید ءِ دانشگاھانی ایم فل پی ایچ ڈی ءِ اسکالر \ پٹپولکاراں دگہ کسے ءَ پہ کنگ ءَ انچو واک نہ کنت کہ وتی بے دردیں سرءَ درد بہ دنت بلے شاباش انت کہ نسیم دشتی ءَ ھما زمانگ ءَ ھم وتی زمہ واری  یے ماراتگ ءُ اے کارئِے  دیم ءَ یاورتگ۔
کتاب ءِ اولی بھر ءَ کریم دشتی ءِ یات ءَ نویس اتگیں نبشتانک ” لالا کریم دشتی “ ءُ اقبال راز نامءِ بیگواھیں شائر ءُ اُستاد ءِ سرءَ نویس اتگیں نبشتانک ” اقبال راز ، ہیروئن ءُ کلاشنکوف “ ھم ھوار اَنت ۔
کتاب ءِ ھمے بھر ءَ”گنجیں مکران “ ءِ سرنام ءَ گوں نویس اتگیں نبشتانک ءَ کہ وانیں ، کریم دشتی سرجمی ءَ یک بُن دپترزانتے گندگ ءَ کئیت بلے ھو اے نبشتانک ءَ ما پٹپولی نبشتانکے پمشکا گوشت نہ کن ایں کہ ایشی ءِ تہ ءَ سرشون ھوار نہ اَنت ۔ البتہ اے نبشتانک ءِ گُڈسرءَ گوشتن بے جیڑگ نہ کنت:
” یا امیر المومنین ! اودءَ آپ ءُ آپکاری گیشیں نیست ، بلے درچک چَہ نیوگاں لڈ اتگ انت ، مردم باز دلاور ءُ سرمچار انت ، پمشا اگں کم لشکر بیت تہ گار ءُ نیست بیت ، اگں زیات بہ بیت تہ تُن ءُ شُد ءَ مریت ۔ چیا کہ رسد ءِ بندوست مشکل بیت “ ( ت : 86)
گوں کیخسرو ءَ شاہ مکران ءِ جنگ ءِ درگت ءَ نسیم دشتی یک نیمگ ءَ طبری ءِ بُن دپترءَدست جنت ءُ دومی نیمگ ءَ فردوسی ءَ تپاس ایت ۔ ھمے رنگ ءَ راج دپتر ءِ بلوچ بامردانی ردءَ ھواریں ” مرید بلوچ “ ھم یک گاریں بامردے کہ نسیم دشتی ءَ شوھازگ ءِ جُھد کُتگ۔دیمتر ءَ میر عبدالنبی بوھیر ءِ ہارءُ ھیروپ ءِ کسھانی درگت ءَ گوشتگیں شئیر ” طوفان ءِ شعر “ سرنام ءَ گوں بیان کنگ بیتگ ۔
” زھم جنیں قادو “ ءِ سرنام ءَ گوں قادو مکرانی ءِ زندھال ءِ سرءَ نویس اتگیں نبشتانک ءِ بلوچی رجانک ھوار انت ءُ آئی ءِ اے جُھدءَ زھم جنیں بلوچے چہ انوگیں پدریچ ءِ چماں گار بَیگ ءَ نئیشتگ۔
کتاب ءِ دومی دَر کہ آزمانکانی بھر اِنت ایشی ءِ اولی آزمانک ” بیر “ اِنت۔نسیم دشتی ءِگیشتریں آزمانکانی وانگ ءَ سما کپ ایت کہ آئ ءَ وتی زمانگ ءِ جنیں آدمانی جیڑہ ءُ جنجالانی نیمگ ءَ گیشتر دلگوش دیگ ءِ جُھد کُتگ ، ھاس سیر سانگ ءِ جیڑہ ءُ جنینانی جنسی بے تاھیری ءِ  بُنگپانی سرءَ آئی ءَ جھولیں نگائے ایر کُتگ۔ کسان سالیں جنکانی گوں پیریں مردیناں سیر دیگ ، بے تاھیریں جنین ءِ ردیں کشک ءَ گچین کنگ، اگں نہ مردین ءِ گوں جنین ءَ بے وپائ کنگ ءُ جنین ءِ وت کُشی کنگ ءُ ایزگاریں لوگ ءِ جنین ءِ پہ لاپ ءِ کشگ ءَ بدیں کشکانی گچین کنگ ، سرجمی ءَ بلوچ چاگرد ءِ بدیں جاورانی پدراھی ءَ کن انت۔
بیانیہ تیکنک ءَ نویس اتگیں اے آزمانکانی وانگ ءَ سما کپ ایت کہ نسیم دشتی ءَ وتی چاگرد ءِ جیڑہ وَ دیم ءَ یاورتگ بلے جیڑہ ءِ توجیل ءِ گھتریں راہ ءِ شون دیگ ءِ جُھد نہ کُتگ، بوت کنت کہ آ زمانگ ءَ آزمانکاری ءِ ربیت  ھمے رنگ ءَ بہ بیت ۔
” شپُک “ نامی آزمانک ءَ سرگوستی تیکنیک کارمرد کنگ ءِ جُھد بیتگ بلے چوشکہ سرگوست ءُ آزمانک دوجتائیں تھرءُ بھر ھم ھست اَنت پمشکا ایشانی میان ءِ بارگیں کِشک اگں دلگوشی ءَ گوں چارگ مہ بیت گُڑا آزمانک چَہ آزمانکی تھر ءَ سِٹ کنت ءُ سرگوست ءَھوار بیت ءُ ھمے چیز اے آزمانک ءَ ھم گندگ کئیت ۔
کتاب ءِ رجانکی بھر ءَ ھم کساس شش دانگ دری آزمانک ، دودانگ بلوچی پربندانی اردو رجانک ءُ یک دانگ گوشتنانی نبشتانکے ھوار انت۔ من اگں بہ زانت ایں کہ نسیم دشتی ءَ خلیل جبران ءِ گوشتن یا افورزم ءِ رجانکاری ءِ سرءَ کار کُتگ الم منی کتاب ” سستگیں مُروارِد “ ءِ پٹپولی بھر ءَ آئ ءِ نام ھم ھوارکُتگ ات بلے بژنی گپے کہ منی کتاب پیسر ءَ چاپ بوت ءُ رندءَ اے کتاب من ءَ دست کپت۔
رجانکی بھر ءِ توک ءَ نسیم دشتی ءِ چَہ دری زبان ءَ ترینتگیں بلوچی آزمانک بہ بنت اگں نہ بلوچی ءِ گچین پربندانی اردو رجانک بہ بنت آئ ءِ زبان سک شیرکن ءُ واناک انت ۔ ادءَ من دو شئیری دروراں ایرکناں :
”وژدلیانی یات کُدین ایت ، وژدلیانی یات
گونمن کیگد ھرچی بکنت اِنت
زندگ ءِ نہ جناں من کہ نہ بیت انت
ھانل ءِ نام ءَ شات “ ( سید ھاشمی ، ت : 184)
رجانک :
” خوشیوں کی گزری ہوئ یادیں
اب میرے لئے دکھ اور درد کے افسانے ہیں
میرا محبوب مجھ پر جو جوروستم روا رکھے
میں لب پرحرف ِ شکایت نہیں آنے دونگا
کیونکہ اسکی طرف کسی قسم کا جوروستم منسوب کرنا
اُسکی شان میں گستاخی اور عشق کی توہین ہے “ (نسیم دشتی ، ت : 184)
” شنگ سھتے وتی بیکان نہ کنت
گرمیں روچاں منی ساچان نہ کنت
چونیں زوراکے دل ءِ دوست منی
جنت مارا ، بلے وشّان نہ کنت “ ( بشیر بیدار ، ت: 185)
رجانک :
” زیست کی تلخیوں کو مٹانے کے لئے محبوب
اپنی خوبصورت زلفوں کو پریشاں نہیں کرپاتے
ستم گرمحبوب ، ستم ڈھانے کے باوجود
مجھے درخور ِ اعتنا نہیں سمجھتا “ ( نسیم دشتی ، ت 185)
کتاب ءِ چارمی یا گُڈی بھر ءَ نسیم دشتی ءِ شائری دیم ءَ کئیت ۔ کساس دراھیں پربند لچّہ ءِ دروشم  ءُ ہیت ءَ انت ۔ اے گونڈیں لچھانی تہ ءَ آ دراھیں چیز پدر انت کہ یک جوانیں شائرے ءَ گور ءَ بیگ لوٹ انت ۔ نبشتانک ءِ دراج بیگ ءِ ھیال مَہ بیت انت من دَروَر الم ءَ ایر کُتگ ات ۔ بلے باید لھتے چیز پہ وانوکاں ھم یل دیگ بہ بیت ۔
کتاب ءِ گُڈی تاکاں ماں اردو زبان ءَ گپتگیں نسیم دشتی ءِ گلگدارے ھم ھوار انت کہ وانوکاں آئ ءِ بارو ءَکمے گیشتر سرپدی دنت۔  گُڈسرءَ من ھمے گوشاں کہ ساھے نہ برمشیت  کتا ب ، نسیم دشتی ءِ زند ءُ ازم ءِ جوانیں چیدگے پیشدارگ ءِ جُھدے زانگ بیت ۔ اُمیت اِنت بلوچی ءِ سنگین تبیں وانوک اے کتاب ءَ الم دلگوش دَینت۔
6 جولائ 2020