بلوچی بتل ءِ چیزے تکءُ  پھنات
غلام فاروق بلوچ
بتل یک زبانے ءِ المی ءُ اھم ترین بَھر ایت اے ھما کیلوانت کہ چریشی ءَ یک زبانے ءِ کوھنیں ءُ قدیمی،پراھی ءُ شاھیگانی ءُ مزن دامنی کچ بوت کنت ءُ ھما آ دینک انت کہ ما ایشی ءَ قوم ءُ راجے ءِ تاریخ،دود ءُ ربیدگ،رسم ءُ رواج،قدر ءُ سپت ءُ تب ءُ نفسیات زاھر ءُ پّدر ینت۔
دنیا ءَ چوشیں زبانے نیست کہ آئی ءِ دامن چہ بتل ءَ ھالیگ بہ بیت،ءُ  اگن چوشیں زبانے بہ بیت۔تہ آئی ءَ را زبان گشگ رد انت نوں یک زبانے ءِ تھا چنچو بتل است انت ءُ آچہ ھد ءَ جلوہ ناک ءُ ڈولدار،مانادار،بامقصد ءُ ھما زبان ءِ گشوکانی تب ءُ نفسیات ءُ تاریخ ءِ شوندار انت۔چریشی ءَ ھما زبان ءَ مزنی ءُ مزن شانی ءِ ثبوت رسیت۔
بتل چیا گشنت:       ایشی ءِ باروا بازیں نویسکاراں بازیں ھبر نویستگ انت۔بلے سادہ ءُ آسانیں ما گشت کنیں کہ بتل یک نتیجہ ءُ آسر ایت کہ چہ بازیں دور ءُ زمانگانی تجربتاں پد جوڑبیتگ۔قوم ءُ راجانی سرءَ  وڑ اوڑیں دور ءُ زمانگ کاینت،جنگ ءُ جیڑہ،آس ءُ توپان، شُدءُ  ڈکّال،سوب ءُ وشی،آشوب ءُ انقلاب، وت ماں وتی جیڑہ ءُ ناتپاکی ءُ دگہ بازیں جاور۔چرے جاوراں دیم پہ دیم بوَگءَ پد مھلوک بازیں چیز گندیت ءُ ماریت۔ھمے گندگ ءُ مارگانی آسر ءَ چیزے ھبر گشگ بنت کہ آھانی بُنیاد راستی،تجربت،قومی تاریخ ءُ راجی قدرءُ  نفسیات ءِ سرءَ  بنت۔ھمے ھبر یا آسر بتل گشگ بنت۔
نوں جست ایش انت کہ بتل چونی ءَ ٹھِتگ انت یا آھاں جوڑکنگ ءِ وڑ ءَ رھبند چے انت۔اے یک سکیں مشکلیں جست ایت چیا کہ بتل چو شائری ءِ وڑا نہ خاصیں مردمے ءَ ٹاھینتگ انت نہ ایشانی باروا اے ھبر زانگ بوت کنت کہ اے کجام دور یا وھد ءَ ٹاھینگ بوتگ انت۔(البت چیزے بتلانی باروا زانگ بیت کہ آ یک خاصیں وھدے ءَ یا خاصیں مرمانی یا جاورانی باروا گشگ بوتگ انت۔)
قریب ۵۹ درسد بتل ھنچیں انت کہ آگوں وھد ءُ دور ءِ گوزگا وتا وت ٹھِتگ انت۔آھانی گشوک ءُ رواج دیوکانی باروا زانگ نہ بیت۔اے پیما گشت کنیں کہ بتل ءِ رواج دیوک یا نویسکار راج  انت۔ءُ  ایش گوں وھد ءُ دورانی گوزگا رواج گران ءُ دیما آیان بوتگ انت۔چیزے زانتکارانی گشگ ایش انت کہ بتل ھما انت کہ پیسریگیں دانا ءُ کواسیں مردماں گشتگ انت۔من گوں اے ھبر ءَ تپاک نہ کناں چیا کہ اگن اے ھبر منّگ بہ بیت تہ ایشی ءِ مانا اے بیت کہ بتل ھر چے کہ گشگ بوتگ بس ھما انت ءُ نوں نوکیں بتل دیما نئیت ءُ رواج نہ گیپت ءُ دومی ایش انت کہ دانا ءُ زانتکار ایوکا ساری ءَ بوتگ انت۔ءُ  نوں دنیا چہ زانتکار ءُ کواسیں مردماں ھالیگ انت۔منی نز ء َ اے دوئیں ھبر رد انت،اول!بتل زبان ءِ ھما رھبند انت کہ ھچ دور ءُ زمانگ ءِ واستیگ نہ انت۔بلکیں تانکہ ھما زبان ءُ زبان ءِ گشوک است انت بتل دیما روان بیت نوک نوکیں بتل دیما آیان بنت ءُ اے سلسلہ جاری بیت۔
دو می!ھر پیم کہ دور دیما روان انت۔مھلوک ءِ تھا زانت ءُ علم گیش بوان انت۔سائنسءُ  ٹکنالوجی ءِ سوب ءَ مھلو ک ءِ زانتکاری ءُ شیواری ودّان انت پمیشاکہ اے گشگ کہ دانا ءُ زانتکار ایوکا گوستگیں دوراں بوتگ انت۔پھک رد انت۔منی گشگ ایش انت کہ ھر پیم دور گوزان بنت۔بتلانی تھا گیشی بیت۔البت اے بوت کنت کہ ایشانی رھبند ءُ وڑ نوکیں جاورانی تب ءَ بدل بہ بیت۔
دگہ چیزے زانتکارانی گشگ ایش انت کہ بتل ءِ اھمیت ساری ءِ زمانگ ءَ زیات بوتگ چیا کہ آ وھد ءَ سائنس ءُ ٹکنالوجی انچو دیما نہ بوتگ ءُ ھبرانی شِنگ کنگ ءُ گشگ ءِ وسیلہ نہ بوتگ پمیشا مھلوک ءَ بتل زیات گشتگ۔ من گوں اے لیکہ ءَ ھم تپاک نہ کناں۔منی ھیال ءَ بتل ءِ اھمیت ءُ حیثیت چو کہ اے وھدی است انت ساری ءَ نہ بوتگ۔ چیاکہ ساری ءَ ایشی ءَ را بس گپّ ءِ تامدار کنگ ءِ واستا یا دیوان دِرّی ءُ وش گپّی ءِ واستا کارمرز کنگ بوتگ ءُ ایشی ءَ کارمرز ی لُکّ (محدود) بوتگ بلے نوں ایشی ءَ را کلمکار ءَ نویسکار کا رمرز کنت ءُ ایشی ءِ گوشداروک۔دوسہ مردم ناں،بلکیں سرجمیں،دنیا انت چیا کہ نوکیں سائنسی دور ءِ سوب ءَ ھرچ نبشتانکے کہ یک جاھے ءَ نویسگ بیت یا ھبرے کہ یک جاھے گشگ بیت آ ھمے دمان ءَ ماں سرجمیں دنیا ءَ سر بیت۔اگن مروچی بتل ءِ زلورت کم بوتگ گڑا بزاں شائری ءُ نویسکاری ءِ زلورت ھم کم بوتگ۔اسلیں ھبر ایش انت کہ نوکیں دورءِ لوٹ ءُ گذرانی پدا بتل ءِ زلورت ءُ اھمیت سک باز ودّتگ چیا کہ ایشانی وسیلہ ءَ پہ نویسکار ءُ گشندہ ءَ وتی ھبر ءُ مقصد ءِ گشگ سک باز آسان تر ءُ دل ءَ کپوک بیت ءُ مروچیگیں دور ءِ مستریں زلورت ھمیش انت کہ گشتانک ءُ نبشتانک ھر پیم کہ تامدار،دل ءَ کپوک ءُ بامقصد ءُ بامانا بیت،شر ترانت۔
منی نزّءَ اگن زبانے ءِ تھا بتل مہ بیت تہ آئی ءِ مِسال چو ھما جسد ءَ انت کہ آئی ءِ تھا ارواہ مبیت۔چو ھما پشک ءَ انت کہ آئی ءِ سرءَ  دوچ مبیت۔چو ھما کلات ءَ انت کہ آئی ءِ سر کپگءَ پدگ مبیت،چو ھما تھاریں شپ ءَ انت کہ اودا ماہ مبیت، چو ھما نبشتانک ءَ انت کہ آئی ءِ تھا مانا مبیت۔بتل ءُ زبان چہ بنگیج ءَ ھور ءُ ھمگرنچ بوتگ انت ءُ تا گڑا ھمے وڑ بنت۔
بلوچی بتل:                       انچو کہ ماساری ءَ گشت کہ بتل یک قوم ءُ راجے ءِ تاریخ،زند رھبند،دودءُ  ربیدگ،رسم ءُ رواج،تب ءُ نفسیاتءُ  قد رءُ  سپتانی شوندار انت ھمے وڑا اگن بلوچی زبان ءِ بتلانی سرءَ  چمشانکے دیگ بہ بیت۔اے ھبر پدّر بیت کہ اے بلوچ قوم ءِ تاریخ ءُ سر گوست،بلوچ راج ءِ دود ءُ ربیدگ ءُ رسم و رواج ءُ بلوچ  مھلوک ءِ تب ءُ نفسیات ءُ قدرانی مستریں شوندار انت۔اے ھبر چہ کس ءَ چیر نہ انت کہ بلوچ راج ءِ سیاسی نزوری ءُ بے پُشتی ءِ سوب ءَ ایشی ءِ گیشتریں تاریخی ءُ دود ءُ ربیدگی گنج ءُ ملکیت گارءُ  بیگواہ بوتگ انت۔بلوچی زبان ءِ کوھن ءُ قدیمیں شائری ءِ بس یک کسانیں بَھرے پہ ماسر بوتگ ءُ آ ھم کپّی چُنڈی انت۔کوھنیں قصہانی مستریں بَھر بیگواہ بوتگ بلوچی موسیک ءِ مستریں بَھر سِپت، نازینک،سوت،لیکو ءُ زھیروک چہ مھلوک ءِ دلاں شمشتگ انت۔ھر چے کہ پشت کپتگ انت آ ھم چیزے نوکیں گشندہ ءُ سازندھانی کہ چہ بلوچی ءِ اسیلیں ساز ءُ زیملاں نا بلد اَنت، مھربانی ءَ چپ ءُ چوٹ بوتگ انت بلے منی ھیال ءَ ایوکا بلوچی بتل تنی وہدی پشت کپتگ ءُ مھلوک ءِ دلاں است انت بلے افسوزی ھبر ایش نت کہ مئے وانندئیں ٹکّ ءُ نویسکار ءُ کلمکاراں اے بتلانی شوھاز کاری، زانگ ءُ کارمرزی ءِ نیمگا خاصیں دلگوش نہ داتگ ءُ ایشی ءِ آسرءَ مروچی ما گندیں کہ بلوچی  مھلوک ءِ ھر روچی ھبر ءَ ترانانی تھا بتلانی کارمرزی انت بلے بلوچی ءَ مئے شئر، نبشتانک ءُ گشتانکانی تہ ایشانی کارمرزی نہ بوّگ ءِ بروبرانت۔ایشی ءِ سوب ءَ مئے نویسوک،خاصیں نوکیں نسل چرے بتلاں نزانتکارانت ءُ آ ھمے مارنت کہ ایدگہ زبانانی درگت ءَ بلوچی زبان ءَ بتل ھم کم انت۔
راستیں ھبر ایش انت کہ انچو بتل کہ ماں بلوچی زبان ءَ است انت،بلکیں مئے ھمسائگیں دگہ ھچ زبان ءَ نیست انت۔ءُ  انچو بامانا ءُ با مقصد کہ بلوچی بتل انت دگہ ھچ زبانءِ بتل نہ انت۔ھرچ ڈنی زبانے کہ من ونتگ ءُ آھاں زاناں (چوکہ انگریزی ءُ اردو انت)من پہ دلجمی گشت کناں کہ پہ بتلانی گیشی،مانا ءُ مقصد ءُ تامداری ءُ ڈولداری بلوچی بتل چراھاں سک دیما انت۔
بلوچی بتلانی سرءَ  تئی وھدی چوشیں خاصیں پٹ ءُ پولی کار نہ بوتگ۔یک ءُ دو کتاب بتلانی باروا شنگ بوتگ کہ چراھاں یکے ”بتل ءُ گالوار“ اِنت کہ واجہ غوث بحش صابرؔ ءَ نویستگ ءُ ”بلوچی اکیڈمی کوئٹھِ“ءَ  چھاپ کتگ دگہ چیزے نبشتانک ھم شنگ بوتگ کہ چریشاں گہتریں نبشتانک (منی نزّءَ) واجہ عبدالغفار ندیم ء نویستگ انت کہ ماہتاک ”اولس“ بلوچی جون ءُ جولائی ۷۶۹۱؁ ءِ تاکاں شنگ بوتگ انت۔دگہ یک بنشتانکے منی جند ءَ نویستگ ات کہ ماہتاک”اولس“ءِ نومبر دسمبر ۰۸۹۱؁ (سالتاک) ءَ چھاپ بوتگ ات۔دگہ دگہ کسانیں نبشتانک ءُ بے حسابیں بتل ماں دگہ بازیں تاکاں چھاپ بوتگ انت۔بلے تنی وھدی بلوچی بتلانی باروا سک باز پٹ ءُ پول ءِ زلورت انت۔
منی اندازہ اش انت کہ بلوچستان ءِ دراھیں ھند ءُ علاقہانی ءُ ھما ھندانی کہ اودا بلوچی زبان گشگ بیت بتل چنگ ءُ یکجا گہ کنگ بہ بنت۔تہ بلوچی بتلانی کُلّی حساب چہ دہ ھزار ءَ ھم گیش بیت منی اندازہ ءَ ایوکابلوچستان ءِ قبلئی ھنداں کارمرز بووکیں بتلانی حساب سہ چار ہزار ءِ کچّ ءَ بنت۔کہ چریشاں بازیں ماں تاک ءُ ماھتاک چھاپ بوتگ انت۔ءُ  دگہ بے حسابیں تنی وھدی چھاپ نہ بوتگ انت۔ءُ  مھلوک ءِ دلاں است انت۔من ایوکا مکران ءِ چیزے ھنداں کسانیں تر ءُ تابے کت تہ منا سما بوت کہ بازیں ھمنچیں پیر زال است اتنت کہ آھاں چہ دوسہ سد ءَ گیش بتل یات اتنت۔ءُ  چوشیں پیریں مرد یا زالے من نہ دیست کہ آ ئی ءِ کم چہ کم پنجاہ بتل یات نہ ات۔منی ھیال ءَ اگن یکے بلوچی لبزانک ءِ پراہ  دامنی ءُ بلوچ قوم ءِ قدیمی ءُ مزن شانی ءِ باروا زانگ لوٹیت تہ آئی ءِ شر تریں شونداری چہ بلوچی بتلاں بیت،بلوچی بتلانی چارگ ءُ ٹپاسگ ءَ رند بلوچ قوم ءِ تاریخ،دود ءُ ربیدگ،تب ءُ نفسیات،قدرءُ  کیلو ءُ زند مان ءِ ایدگہ دراھیں تک ءُ پھناتانی باروا یک جوانیں ءُ سرجمیں چمشانکے دیما کئیت،بلوچ زندمان ءِ چوشیں تک ءُ پھنات نیست کہ ایشانی باروا بتل مبیت۔بلکیں یک یک پھناتے ءِ سرءَ  دہ،پانزدہ،بتل است انت۔کہ ایشانی باروا دیمترا گشگ بیت۔
بلوچی بتل!مانا ءُ مقصد:          ھوریں صورت ءَ اگن چارگ بہ بیت تہ پہ مانا ءُ مقصد بلوچی بتلانی ءَ سہ قسمانی تھا بَھر کنگ بوت کنت۔
اول:       ھما بتل کہ آمیان استمانی راستی ءُ نیچرnatureءِ قانود ءُ رھبندانی شونداری ءَ کننت۔ءُ  آھانی تھا انسانی فلسفہ ءُ نفسیات ءِ دروشم است انت چوکہ پہ درور ءَ اے بتلاں بچارت۔:
٭        امروز سباھانی ساھگ انت سارتیں
ساھگ روت ءُ روچ منءَ گندایت۔
٭        شپ کہ تھار اِنت ننکہ پہ مات ءُ گوھار ءَ۔
٭        مور پہ چرپی ءَ رچیت
٭        دل ءَ پہ وتی واھند ءَ بدی مان نیست۔
٭        کار پہ کؤر ءِ ایشرک ءَ ھم کپیت۔
٭        دشمن اگن مورے بزان ئے کدء مزارے۔
٭        مدگ ءَ گِرئے وتی بانزلاں سُرین ایت۔
٭        سگ اشتاپ گُلّڈ کور کاریت
٭        خدا ءَ نہ گندئے،قدرتان ئی بگند۔
٭        پہ داناھاں نصحیت پنتے ءُ پہ نادان جنگے۔
٭        بار ءَ پہ ھشک بُرّ ءَ مبند
نوک کیسگ ءِ وام ءَ مکن
دیر سریں کوران مدار
٭        آئرا وشحال کسی ءَ نہ دیستگ
کہ کٹّ ئی نوزدہ ءُ ھرچ ئی نیست
٭        آپ جان ءَ پاک کنت ءُ راستی دل ءَ
٭        اُشتر ءِ بنجاہ ءَ پیر ءُ سورگ نہ رُدیت۔
٭        اِلّت رؤت،عادت نہ رؤت
٭        بیتگیں کار ءَ کس مجنت جاک ءَ
ہنچو کہ روگن رِتکگ انت ھاک ءَ
٭        باز گندئے گل مکن۔
٭        کم گندئے گم ممکن۔
٭        براتے کہ بے برات ءَ شان کنت میری۔
زالے کہ بے جود ءَ سمبھیت سیری۔
عاقبت روچے،رَدے زیری۔
٭        تو انگری پہ دل انت نئیکہ پہ مال۔
بزرگی پہ عقل انت نئیکہ پہ سال۔
٭        جاھل ءَ نھ کائیگر ءِ زور مان۔
٭        چم پہ وتی عیب ءَ کور انت۔
٭        دست سُریت کہ د پ سُریت
٭        دلءَ گوں دلءَ راہ انت۔
٭        سد کٹّیت زبان۔سد ببا دنت زبان۔
٭        لاپ کہ گُرّیت۔دنتان سِنگ بُرّیت۔
٭        گنج بے رنج ءَ نہ بیت۔
٭        ہستی ءَ غلامے شرّانت۔
٭        نیستی ءَ ملوک ءَ گرّانت۔
٭        آپ ماں دپ ءَ کودک زیریا۔
دومی:
ھما بتل کہ آھانی تھا بلوچ قوم ءِ دود ءُ ربیدگ
تاریخ،رسم ءُ رواج ءُ قدر ءُ قیمتانی درانگازی کنگ بوتگ۔ماں بلوچ راج ءَ کجام چیز شرّانت۔ءُ  کجام ھراب،بلوچ ءِ بنیادی اصول ءُ رھبند چے انت۔یک شریں ءُ لج داریں بلوچے ءِ سپت چے انت ایش ءُ ھمے وڑیں بازیں دگہ مقصد اے بتلانی تھا زاھر بنت۔پہ درور ءَ چیزے بتل چیرا دیگ بوتگ انت۔
٭        سر بروت قول مروت۔
٭        شپ پہ استار وش انت ءُ گیابان پہ بلوچ۔
٭        بے تاوان ءَ بلوچ ھچ سیت نہ کنت۔
٭        آکہ مرد انت۔چم اش زرد انت۔
٭        بیر بلوچانی تا دو سد سال ءَ چو لسئیں آھوگ ءَ دو دنتان انت۔
٭        سنگ اگن چاتانی بن ءَ ریزنت
کینگ چہ مردانی دل ءَ کنز نت۔
٭        آ مرد کہ میاراں جلّنت
نیم روچاں نہ وسپنت کُلّاں۔
٭        پُسّگاں بے ننگ ءُ بدیناں چک جنکیں شر تر انت
چہ جنکاں لج بریناں،مات ءِ سَنٹی شر ترانت۔
٭        جوھر بلوچ ءِ غیرت انت۔
٭        تابہاری ھور نہ بیت بشّی ھو ر مبات۔
تاگوھاراں جود نہ بیت براتاں جن مبات۔
سیمی:
ھما بتل کہ آ ھانی تھا سوج ءُ نصیحت ءِ شونداری است انت۔چہ بازیں سر گوست ءُ تجربتان بلوچاں زانتگ ءُ مارتگ کہ کجام چیز شر انت ءُ کجام ھراب۔اے جوانیں زندمانے ءِ گوازینگا چونیں رھبند پکارا نت ءُ چہ جوانیں انسانے ءِ بوَگءَ چہ پیمیں رِپک ءَ رھبند لوٹیت۔اے بتلانی یک خاصیں سپتے ایش انت کہ اے چو مُلّائی و عظ ءُ نصیحتانی پیما نہ انت بلکیں ایشانی بنیاد راستی ءُ حقیقتانی سرءَ  ایر انت ءُ اے نہ بوتگیں صلاح نہ  انت۔بلکیں ھنچیں سوج ءُ نصیحت انت کہ ھر کسی دست ءَبنت۔ اے بتلانی تھا ھم بلوچ راج ءِ قدرءُ  سپتانی شونداری است انتءُ  چریشاں اے نشان رسیت کہ پہ جوانیں انسانے ءِ واستا المّی انت کہ آ جوانیں بلوچے ھم بہ بیت۔
پہ درور ءَ چیرءَ بتلاں بچارت۔
٭        ھبر ءَ پہ خدا بکن،لٹّ ءَ پہ برات ءَ بُوّر
٭        ماہ نندئے ماہ بئے،دیگ نندئے سیاہ بئے۔
٭        مر پر آئی ءَ کہ پر تو مریت۔
٭        آرگاں جائے،بن سنگاں چہ وت کم کنئے۔
٭        ھَرمبو پاداں مچار،اشتر بہ بو دور بچار۔
٭        نان ءِ دیگ سک انت،صلاح جنگ ھکّ انت۔
٭        آپ ءَ گندئے نوں گداں کشّ۔
٭        گرکاں کپ ئے ھُلّ! میشاں کپ ئے بار!
٭        لنڈر ءَ گندئے آپ ءَ بوپس۔
٭        زبان ءَ ھر وڑا کہ راہ دئے رؤت۔
٭        چہ نادانیں دوست ءَ دانا ئیں دشمن بہتر انت۔
٭        ڈولکو مبو ھوامکن۔
٭        پیرین ءِ سوج ءَ چادر ءِ لمب ءَ بند۔
٭        چاپ یک دست ءَ توار نہ کنت۔
٭        ھما ھبر ءَ بکن کہ دپ ئی داریت۔
٭        بچار،بگند ءُ بہ نند۔
٭        برات ءَ بگند،گوھار ءَ بگر۔
چرے قسماں ابید دگہ سدانی حساب ءَ بتل است انت کہ آدگہ سیاھگانی بابت ءَ انت کہ ایشانی تھا زندمان ءِ قریب دراہیں سیاھگ ءُ جاور است انت چو کہ وشّی ءُ شادانی،گم ءُ بیرانی،شُد ءُ ڈُکّال،سورءُ  سانگ،مھرءُ  دوستی،سیادی وارثی،دوستی ءُ دشمنی،لجّ ءُ غیرت،مھمانداریءُ  باھوٹی،بیرگیری ءُ پھِل کنگ،وتیگی ءُ درآمدی ءُ دگہ دگہ۔ھبر ءَ پہ دلجمی گشاں کہ انسانی زندمانی ءِ ھچ چوشیں تک ءُ پھناتے نیست کہ آئی ءِ باروا ماں بلوچی ءَ بتل نیست۔
بلوچی بتل:زبان ءُ تکنیک
تکنیکی صورت ءَ چارگ بہ بیت تہ بلوچی بتلانی زبان سک وشّ ءُ تامدار ءُ دل ءَ کپوک انت۔ھر لوزے گشے پہ گیگ ءُ گوم ایر کنگ بوتگ۔ھچ لوزے وتی جاہ ءَ نگیگ ءُ گیش نہ انت اگن تو کسے ءَ آئی ءِ نزوری یا ھراب کاری یے ءِ باروا بگش ئے تہ الّما آ زھر گیپت یا دل ءَ کاریت۔بلے اگن تو گوں بتل ءِ کمک ءَ ھمے ھبر ءَ پدّر بکن ئے تہ آدل ءَ نیاریت ایشی ءِ مستریں سوب ایش انت کہ بلوچی بتلانی تھا فردی صورت ءَ کسے ءَ را یر جنگ یا ھراب گشگ نہ بیت بلکیں ھوریں صورت ءَ یک راستیں یا حقیقت یے ءِ پدّری کنگ بیت۔چوکہ اگن کسے ءَ گشگ بہ بیت کہ تئی پت ءُ پیرک شرّ نہ بوتگ انت پمیشا تو ھم شر نہ ئے،تہ آ المّا جنگ ءَ پاد کئیت۔بلے اگن ھمے ھبر بتل ءِ شکل ءَ گشگ بہ بیت چو کہ ”آپ ماں آبدار ءَ اوشتیت“یا ”داداں ھما مرد دینت کہ پیریناں داد داتگنت۔“تہ الّما آزھر نہ گیپت۔بلوچی ءِ بتل تھا گیشتر ھما چیزانی تران انت کہ آماں بلوچ راج ءِ ھر روچی زندمان ءَ است انت۔ھما لوز ءُ ھبر انت کہ ھر کس اش زانت ءُ پجاہ کاریت۔ چوکہ ماں بلوچی بتلاں مارا درچک ءُ دار،کوہءُ  جنگل،کور ءُ مچکدگ،دلوت ءُ جناور، موسم ءُ ھوا،سیادی ءُ وارسی،وردن ءُ پوشگی چیز،ءُ  ھمے وڑیں چیزانی نام زیات گندگا کئیت۔ایشی ءِ سوب ایش انت کہ بتل مھلوک ءِ زبان انت۔ایشی ءِ جوڑ کنوک ءُ کارمرز کنوک مھلوک انت۔بلوچی بتلانی ز بان پھک ءُ اسیل اِنت البت چیزے بتلانی تھا عربی ءُ فارسی ءِ لوز است انت۔ایشی ءِ سوب ایش انت کہ ماں تاریخ ءَ تاں مزنیں دورے ءَ بلوچانی سرءَ  عربانی حاکمیت بوتگ۔پدا تامزنیں مدتے ءَ فارسی ادءِ سرکاری زبان بوتگ۔پمیشا چو کہ کوھنیں بلوچی شاعری ءِ سرءَ  عربی ءُ فارسی (زیات فارسی ءِ) اسر بوتگ ھمے وڑاچیزے بتلانی بلے ایشانی حساب سک کم انت ءُ نہ بوّگ ءِ برابر انت۔پہ درور ءَ چیزے مسال نویسگ بوتگ انت۔
٭        باز وردی شکم دردی
کم وردی کمر بندی۔
٭        سگ اشتاپ گلّڑ کور کاریت۔
٭        پت اگن پیر ءُ ناتوان بود
چک ھما ترز مھربان بود۔
٭        نادان پہ بازیں گشتناں شر نہ بنت۔
٭        کوشِ تنگ ءَ شپادی بہتر انت۔
٭        طاقتِ گربگ ءَ نہ دارئے
نعرہ شیر ءَ جنئے۔
٭        آپ ماں دپ
کودک زیرِپا
٭        دیگ ءِ دپ اگن پچ انت بلے سگ وت ننگ بکنت۔
٭        ھَرد پلار ءُ زنگی درآمین۔
٭        صادق پہ نانے
حارث پہ جہانے
٭        اسپ تازی ءُ زخم شیرازی۔
لاگری دست کپتگ بلوچ ءَ را۔
واقعاتی بتل:
بلوچی بتلانی تھا چیزے ہنچیں بتل ھم است انت کہ آھانی پشت ءَ خاصیں قصّہ یا سر گوست یے بوتگ۔چریشاں بازیں قصہ راست انت ءُ بازیں وت ساچ انت کہ پہ مھلوک سرءُ  سوج ءِ واستا ٹاھینگ بوتگ انت،پہ درور ءَ چیزے بتل چیرءَ دیگ بوتگ۔
٭        باگار ءِ نُھ شمبے۔
٭        مراد گنوک انت،مصطفٰے چیر داتگ۔
٭        من صدوآں ءُ راہ تلے داراں
٭        ناگہاں پیش ءِ بُرّگ ءَ کائے
٭        بابوکہ بابوے بیتیں ماھو میشاں نہ بوت۔
٭        قول ھما انت کہ عومر ءَ گوں ماھو ءَ کتگ۔
٭        خراسان نان آسان
نان آسان پہ کار آسان۔
٭        کپّڑی ءُ ملا ابراھیم۔
کَشتگ انت سنگ ءُ شاھیم۔
٭        پرشتگ ھَر،چالک کتگ کمبار۔
٭        وپتگیں مرد ءِ میش نر کاریت۔
٭        پیرین ءَ چادر ءِ لمب ءَ بند،
٭        ترا وتی دمب ءُ منا پُر یاد انت۔
مئیگ ءُ تئی پیشی نیکی برباد انت۔
٭        یکے ءِ پتر ءَ گوات بارت۔
شئری بتل:
واجہ عبدالغفار ندیم ءِ گشگ ایش انت ءُ من ایشی ءَ منّاں کہ بلوچی بتلانی یک مزنیں بَھرے کوھنیں شئرانی بند انت کہ دراھیں شئر مھلوک ءَ یات کت نہ کتگ انت بلے دل پسندیں ءُ ٹھِتگیں بند ءُ کڑیان ءَ مہلوک ءَ یات کتگ ماں دیوان ءُ مجلساں پہ وتی گپانی تامدار کنگا ایشان ءَ کارمرز کتگ*۱؎ بلے اے باروا منی گشگ ایش انت کہ ہنچو کہ بازیں شئرانی بند رندا بتل بوتگ انت ھمے وڑا بازیں بتل ھم شائراں ماں وتی  شئراں کار مرز کتگ انت۔چوکہ ما گندیں کہ ہنوگیں  شائر ھم بازیں بتلانی ماں وتی شئراں کار مرز کنگا  انت (ءُ  اے یک جوانیں چیزئے چیا کہ چریشی ءَ بتل پشت کپنت ءُ مھلوک ءِ تھا ایشانی کارمرزی ودّیت)
گُڈّی تران:
بتل زبان ءِ ھما بَھر انت کہ چہ زبان ءِ بندات ءَ آئی ءِ ھمراہ انت ءُ تا آئی ءِ گڈ سر گوں آئیءَ ھور ءُ ھم گرنچ بیت۔دنیا ءِ ھچ زندگیں زبان ءِ دامن چہ بتلاں ھالیگ نہ انت۔
بلوچی زبان ءِ دامن چہ بتلاں سر ریچ انت۔پہ مانا ءُ مقصد،پہ زبان ءُ تکنیک ءُ پہ ڈولداری ءُ تامداری بلوچی بتل بے مٹ انت ءُ بلوچی زبانءُ  بلوچ قوم ءِ کوھن ءُ قدیمی،مزن شانی ءُ ازگاری ءُ پراہ دامنی ءِ شوندار انت۔بلوچی بتلانی مزنیں بَھرے تنی وھدی است ءُ موجود انت۔بازیں ماں تاک ءُ کتاباں شِنگ بوتگ انت ءُ دگہ بازیں ماں مھلوک ءِ دلاں نقش انت۔مے مستریں ذمہ واری ایش انت کہ بلوچی زبان ءِ اے گنج ءُ گوھر قیمتی ایں مڈی ءَ بہ پھریزیں ءُ بلوچی بتلانی پشت ءِ قصہ ءُ جاورانی درگیجگ ءُ ماں دگہ زباناں ایشاں چھرءُ  ترّینگ ءِ واستا جُہد بکنیں۔پرے ھاترا پٹّ پول ءُ شوھاز کاری ءِ زلورت انت۔منی ھیال ءَ اے کار ھر پیم زوت تربہ بیت شر تر انت چیا کہ ھر پیم کہ وھد گوزان ابیت،مئے بتل چو کوھنیں شائری،سوت،نازینک،سپت ءُ ایدگہ مڈیانی وڑا گار بُوّان بنت۔
منی ھیال ءَ ماھتاک بلوچی لبزانک اوّلی تاک انت کہ ایشی ءَ بلوچی بتلانی شوھاز کاری ءُ چنگ ءُ پھریرزگ ءِ باروا اے گرانیں کاروتی کوپگاں زرتگ۔اے یک پھکیں پٹ پولی کار ایت ءُ پریشی ءَ ماھتاکءِ شونکار ءُ کارندہ سک باز سناءُ  سپت کرزنت۔من گوں ایدگہ تاک ءُ ماہتاکانی شونکاراں دزبندی کناں کہ آ ھمے  پیمیں پٹ ءُ پول بہ کن اَنت چیا کہ چریشان بلوچی زبان ءِ گار ءُ بیھالیں لوز،گالءُ  گالوار شوھاز بنت ءُ بلوچی زبان ءِ ردوم ءُ دیمروئی ءِ کار دیما روت۔
*  ۱؎: عبدالغفار ندیم ”مئے بتل“، اولس بلوچی جون 1967