بی بی گنجی بو
پٹّءُ پولءُ نبشتہ :گلزار گچکی
سال 1898؁ اِنت ، جنوری ءِ بنداتی روچ اَنت، میزریں کولواہ ءِندارگ اِنت، موسم سارتو اِنت ، کوچَگی بلوچ چہ یکے دومیءَ گِستا گِدان نشینی زندمانی یے کنگءَ اَنت ،آ مالداریءُ ھُداگِندیں زمیناں کِشارکاریءَ پہ وتی روچاں تیلانک دیگءَ اَنت، آھانی وردءُ وراک مالانی زَگریں شِیر،ءُ ڈَکّوئیں نان اِنت، چاگردءَ پدمنتگی، ناوانندگی لاچاریءُ بزّگیءِ تَنداں ھَرگْورءَبَستگ ۔ھمے چاگردءَ ،میریں چاکرءِ بوتن جاہ ،’’آشال‘‘ءَ چہ دیم پہ آوارانءَسروے آف انڈیاءِ یکّ ٹولی یے کپٹن برنؔ (Burn)ءِ سروکیءَ دَمَگءِ بُرزیں مات کوہ،تَلارءُ تیھُر، گَٹّءُ گَر ، وشّ زیدیں میتگءُکوچَگ، اََگولیں کِشکءُراہءُ رَھگْوز، دورسَریں کَورءُ شیپ،سارتیں کَھّنءُکَو ر جوءُ چَمّگ، راجءُ کَوم، دودءُ دودمانءُ زبان، وَردءُ وَراک، کاہءُ کدیم ءُ کَھچرءُ اِے دگہ زروری چیزانی بارہءَچارءُ تپّاسءَ دَزگٹّ اِنت تنکہ دَمَگءَ ھا کمی ءِ واگاں تْرند کنگءُ،جَنگ بجنگءِ جاوراں اِے سروے آئیءِ سپاہءَ پہ کمکے بہ بیت ۔
نْدارگ بدل بیت، 6جنوری 1898؁ءِشپءِ ساھت یکّ اِنت، کولواہءِروکَپتی نیمگءَ کیچءِمَچکدگءَ چَوگانءِ کَنڈگءِنزیک ءَ تُربت ءِ کلات شپءِ تَھاریءَ چو دیھءَ میلانْک اِنت۔ خان کلاتءِ نا ئب، دیوان اَڈھوداسؔ پہ ایمنی وشّ واب اِنت۔وتی منّءَآئیءَ کیچءِ میرءُ مُتبرءُ لس مھلوک وتی دستءَ کتگ اَنت، ھمراہءُ پلّہ مرد کتگ اَنت، بَلے تہءَ گُش ئے کیچءِ ساچءَ دیگے گْردگءَ اِنت، مَنجلے لھڑورگءَ اِنت، سَرزاھرءَبے بْرمشی اِنت بلے باتنءَ بیلءُ آلاڑ اِنت ،پَورءُ اَگرب اِنت، دنتان گْدروشگ اِنت ۔ گْوریچءَ شیکْ شیکْ ئِے مان اِنت ،دْراھیں ساھدار روچءِ تَچ ءُتاگانی دَمبُرگیءَ پد پہ ایمنی وتی ھَنکین، بُنجُلءُ کُدوھاں زُکُّراِتگ اَنت۔ ساربانی اُشترانی ٹُلّوءِ توار، دھکانانی آپءِگِرءُبندءِنِزوریں گْوانکاں اَبید ھاموشیءُ بے چِڑِکھیءَ میتگ سرجمیءَوتی اَمبازاں زُرتگ۔کلاتءِ پانگپاہ واب ءُ آگاہ اَنت،ھمے ساھتءَ اُرُش بیت،کلات اَنگّراں بیت،آئیءِ جہ منند وتی رکّینگءِ جھدے کن اَنت، بلے اُرُش کار آھاں وار نہ دیئنت،آ پْروش وَراَنت ، مُنشی بسّارامؔ مُھا سب ءُ لیویز ءِ سُپاھیگ ولیدادؔ کشگ بنت،مُنشی کُنجؔ لال ٹَپّی بیت، اَڈھوداسؔ دزگیر بیت، سردار مھراب خان کلاتءَ کبزہ کنت، اَڈھوداس ءِساہءَ مُتبررکّین اَنت، آ کلاتکءَ میر عبدالکریمءُ شے قاسمءِباھوٹ بیت ۔
ندارگءَ یکبرے پدءَ چَکّءَتَرّینتگ ،سے روچ گْوستگ، 9 جنوری 1889؁ ءِ سُھبءِبیل اِنت، کولواہءِ ھَندءُ اَبیلاں ،گیشکورءِ راستی دستءَچہ چَمبُرّءَ 4 کلو میٹر دور’’مُرگی ھور‘‘ ،ءِکوھانی شَم ءَ پِھمیانءُ ساھگداریں ھَندءُ اِستانےءَ کیپٹن برنؔ چہ انگلینڈءِ سارتیں گْواتءُ ساچءَ سکّ ،دور بلوچ سرڈگارءَ،تمبوےءَ وپتگ آرام کنگءَ اِنت،سے ھَپتگ اِنت کہ آ تَپءَ چو آسءَ روک اِنت ، وتی ٹولیءِ ھمراھداریءِ سِکَتءُ توان ئِے نیست، ٹولی گوں سپروائیزرءُ کاردارءُ سُپاھیگاں سروےءَ مُشکول اِنت۔ میر رستم ؔخان گچکی ( سردار مھراب خان گچکیءِ بْرات) سروے پارٹی ءِ اَپسر کیپٹن بَرنؔءِ ھِپازتی سِپاہءِ کماندار اِنت، آ سَمگو اِنت، تکانُسراِنت، آئیءِ چمّ اِنگوآنگو چارگءَ اَنت ، آئیءِ سَما چیزے جیڑگءَ اِنت۔تربت کلاتءِ اُرُش چو سیاہ گْواتے ءَکشّان داں کولواہ سر بوتگ،رَبّالوءَ آئیءَ را میر مھراب خانءِ کُلوہ سرکتگ ،آ گوں میر بلوچ خان نوشیروانی ءُ ھمراھاں باھَند کن اَنت ،سروے ٹولیءِ کیمپءَاُرُش کن اَنت، چندے سُپاھی کُش اَنت ، اِے دگہ وتی گُڈ ّی ساہءَ پہ چَمبُرّی کلاتءَ بَراَنت ۔ کپٹن برنؔ ءَ ھال گیپت، آ تَگاں زوراِیت ،دارگءَ اورماڑہ روت ، اُرُشءِ بابتءَ برٹش سرکارءَ ٹیلیگرامے رَوان دنتءُچو رپورٹ کنت ،’’ 9 جنو ری؁ءِ سُھبءَ مھلہ، منی کیمپءَ اُرُش بوتگ، سُپاھیگ ءُ خَلاصی جَنَگءُ کُشگ بوتگ اَنت، پانزدہ ھزار کلدارءُ سی دانگ تُپَنگ ھم بَرَگ بوتگ۔ رَندءَ منءَ ھالءَ گِپت کہ اُرُش میر رستم خان گچکی ءَ وتی بْرات سردار مھراب خانءِ سکینءَ کتگءُ آئیءِ کمک بلوچ خان نوشیروانی بو تگ ۔میر رستم خان پولیٹکل ایجنٹءَ مئے سروے ٹولیءِ ھِپازتءَ پہ نامیتگ اَت ءُ اِے ڈُبّہ داتگ اَت، بلے ایشاں مارا پِنھانی جَت۔ گْوستگیں سے ھَپتگ اِنت منءَ تَپءَ گْورجَتگ ،اُرُش ءِ سا ھت ءَمن چہ چَمبُرّءَ دور ’’مُرگی ھور‘‘،ءِ کوہءِبُنءَ واب اِتوں، تیرانی تواراں گُڑاِتءُ چہ وابءَ پاد اَتکوں ،ریوالورءُ دو تُپنگ گوں وت زُرت ، بیس خَلاصی ھمراہ کت ،روچءِساھت دوءَ بَلورؔءَ سربوتوں ۔ لیفٹنٹ ٹَر نرؔ(Turner) ،چَہ من چِلّ میل دور سروے کنگءَ اَت ، من لوٹ اِت آئیءَ ھُژ ّار بکنیں کہ مئے سرا چونیں کَھّرے کپتگ۔ من غلام جا ن والیِ بَلورؔ شوھازاِت کہ آ بُروتءُ لیفٹنٹ ٹَرنرؔءَ ھال بدنت ، بَلے آئیءَ گُشت، ’ نوں ھچّ پائدگ نیست، منی ھیالا ٹَرنرؔھم کُشگ بوتگ‘۔ھمے شپءَ من اُشترےءَ جمّاز بوتوں یک سدءُ سی میل ءِ پَند سیءُ شش کَلاکاں بُرّاِت، اورماڑہ ءَ سربوتوں۔ رندءَ ھال اَتک کہ سردار مھراب خان ءَ کیچءَکبزہ کتگ، آئیءَ والی ءُدیوان کُشتگ اَنت۔‘‘
اِے واکیہ ءَ کیچءَ اَڈھوداسءَ چہ کلات پَچ گِرَگ بیت، کولواہءَ سُپاھیگ کُشگ بنت، کپٹن بَرنؔ دیم پہ اورماڑہ تَچ اَیت، ایشانی کلائمکس ’’گوک پُروش جَنگ‘‘، بیت بَلے چَرے کلائمکسءَ پیش یکّ دگہ کلائمسکے چَمبُرّءِ کلاتءِ پیش آتک اِنت کہ راجدپترءَ بی بی گنجی بو ءِ نامءَ درج اِنت۔اَسل کسّہ کہ آاِے دانکانی رِدءُ بند دیگ ءِ سبب بوتگ ، چَداں بندات بیت کہ9 جنوری 1889؁ءِ سھبءَ کولواہءِ اُرُشءَ پد برٹش سروے پارٹی ءِپَشت کپتگیں سُپاھیگ ءُ خَلاصی تَگاں زوراَنت ،وتی گُڈ ّی ساہ ءَ چَمبُرّءِ کلاتءَ پہ سردار یار محمد ءَ بَراِنت کہ سردار بلوچیں مردے ،ماراوتی باھوٹ کنت، چہ ملکموتءَ پَچ گیپت ،بلےآ اِے روچی کلاتءَ نہ بیت، پہ کارےءَ ڈَ نّءُ دَراں بیت ، لو گءِ پُشتءُ پناہءُ نگھوان، مھمانداریءُ مَیارجَلّیءِ ڈُبّہ آئیءِ لوگبانُک ، بی بی گنجی بو ءِ دستءَ بیت۔بی بی گوں ھمکروچی کارءُ چُلوپَگاں چَمبُرّی کلا تءَ کہ آئیءِ لوگجاہءُ ھَنکین بیت، دَزگٹّ بیت ، آئیءِ گَتّءُ گُمانءَ نہ بیت کہ دیمتری ساھتءَ چندے ناشُناس ءُ دَرآمدپہ باھوٹی آئیءِ دیمءَ سوالیگ بنت ءُ آئیءِ بلوچی زَھرَگ، باھوٹءُ مَیارجَلّیءَ چَکّاس اَنت ۔آ ھچّ نہ زانت کہ مُرگی ھورءَ چْونیں ویلے رُستگ، برٹش سرکار کجام جنجالانی آماچ اِنت، آئیءِ کماندارکپٹن برنؔ چونءُ چتور دیم پہ بَلورؔ تَتک ،دیم پہ آئیءِ کلاتءَ ھیسکءُ ھَمپان تَچانیں سُپاھیگانی دُمبءَ کَےکپتگ، پرچا کپتگ؟۔ ھمے ساھتءَ آئیءَ را کلاتءِ دیمءَ سربوئوکیں سروے ٹولیءِ نَپرانی ھال رَسینگ بیت۔ آ وتی لوگی کارءُ چُلوپَگاں مولدءُ کارداراں دنت،’’بیا پہ ھَیر‘‘،ءَ وت کلاتءِ دروازگءِ دپءَ روت ءُاوشت اِیت ۔ سُپاھیگ ءُ خَلاصی پہ گُلوتگی وتی اھولاں دیئنت، چَرائی باھوٹءِ دزبندی کن اَنتءُ وتی ءِساہءِ رّکینگءَپہ پِنڈوکءُ سوالیگ بنت ۔ھمے ساھتءَ سُپاھیگ کہ سَھی بنت سردار کلا تءَ نہ اِنت،یکبرے آھاناں جانءِ گوشت یلہ دنت، آھانی سْرین کَرز ءَ تُرسے سَر کشّ اِیت کہ نوں پمّا ایر نیست ۔ دُژمن چو کیچ کَورءَ ڈَنّءُ ڈَگاراں لَپاشان، پُشتءَپیداک اِنت ءُ دیمءَ پہ باھوٹءَ یکّءُ تھنائیں جنیں آدمے کلاتءِ دروازگءِ دپءَ اوشتاتگ آھانی کسّہءُ باھوٹیءِ دزبندیءَ گوش دارگءَ اِنت ۔ سا ھت ءُ دمان ڈُکّان بنت، پہ بی بی گنجی بوءَ پیسلہ کنگءَ وھد سکّ کم بیت ۔ پرائی راہ دو بنت ،یا وتی کلات ءِ دروازگءَ پہ باھوٹی آں بند بکنتءُ آھاں مَرگءِ دپار بوگءَ یلہ بکنت، یا گڑا مَرگءَ مَڑاھے گون بکنت، آھاں وتی مَیار بکنت ءُ اُرُش کارانی دُژمنیءَ پہ تیار بہ بیت کہ برٹش سُپاھیگءُ خَلاصیانی ھونانی تُنّیگ ، آھانی کشگءَ پہ کُمیتاں سوار گوں لَھّڑیں زَھر گا ں چو بشّامی گْرندءُ گْروکءَ دیم پہ چَمبُرّی کلات ءَمَستءُ دودَست بنت۔ بی بی گنجی بو چندے دَرآمدانی باھوٹ کنگءِ آسر، تاوانءُ نُکسانءُ وتیگانی دُژمنی سَڈ ّءِ زورگءِ ھچّ پرواہءَ نکنت،ھما دمانءَ سُپاھیگءُ خَلاصیاں کلاتءَپُترگءِ اجازتءَ دنت، وت پہ میر بلوچ خانءُ میر رستم خانءُ ٹولی وداریگ بیت کہ بیا اَنت ءُ آ گوں شیرزالی باسْکءُ باھُڑاں پہ بلوچ باھوٹءُ مَیارجَلّی ءِ پاسداریءُ برجاہ دارگءَ کلاتءِ د رواز گ ءِدیمءَ چو کوہءَ مِکّ بہ بیت۔اِے ساھتءَآ چاگردی کیدءُ بندانی آماچیں، دودانی مُھریں سانکلاں بَستگیں، مَوجِریں، ْنِزوریں بلوچ زالے نہ اِنت، ’’ بلوچ دودانی نگھوانیں شیرزالے‘‘۔اَنچوش کہ بلوچ مَرد وتی دودانی برجاہ دارگءَپہ وتی کوشءِ رَوءَدیگءَ تیارءُ سَرمَتاب اِنت ،ھمے رنگءَ اِے روچی بی بی گنجی بو میر بلوچ خانءُمیر رستم خانءُ ھمراھانی زَھمءِ دپاربوگ، کُشتءُ کوشءُ تباھیءِ وداریگ بیت ۔
کلاتءَ بی بی گنجی بو گوں مُھکمیں ارادگءُبالاد وداریگ بیت ،کلات ءَپَسِّند کپءَ میر بلوچ خانءُ میر رستم خان گوں ھمراھاں بورانی واھگاں کشّان برٹش سرکار ءِ سُپاھیگءُ خَلا صیانی پَدرَنداں گْران،ڈاہءُ شو ر کنا ن ،بیھارءُ پادتراپی گْوانکاں مَنڈینان، چَمّاں دَرگُڑینان، زَھماں چہ پوستءَ کشّان، چَمبُرّ ی کلاتءِ دپءَ سر بنت ءُ آئیءَ اَنگّراں کن اَنت۔ بی بی چہ ساریءَ چوتَلکءَ سْرپَگی بیت،آ پہ شیرزالی، گوں شانءُ مڑاھے دَرکیت، دروازگءِ دپءَ اَنچو اوشت اِیت کہ بےگْورگِندءُ تیلانکءَ کسّ تہءَ پُترت مکنت کہ چَرے عملءَ آئیءِ نیتءُ اِرادگءُ پیسلہ سھرا بنت۔آ کاسد کن اَنت کہ ،’’ مئے دُژمن تئی لوگءَ پُترتگ اَنت، مئے ھوالہ اِش کن‘‘۔ بی بی بے تُرسءُ لرزءُ پہ بھادری پسّہ گَردین اِیت ،’’شمئے دُژمن اَنت، منی باھوٹ اَنت۔ بلوچ وتی باھوٹءِ دیگءَ ساری وتی سرا دنت، منی باھوٹءِ بَرگءَ ساری منءَ بُکُش اِت، منی جونءَ لگت بِدیئت، وتی دُژمناں بَراِت ‘‘۔ گْورائی سُھل ءُتْران کنگ بیت کہ بلکیں بہ منّ اِیتءُ رازی بہ بیت، بلے آ وتی گپّءَ بچیلءُ بِٹِکے ھم پُشتءَ نہ کِنزاِیت، چو مھروانیں ماتےءَ پہ وتی باھوٹاں سارتءُ ھونکیں ساھگءُ مھکمیں اِسپرے بیت، بلوچی مَڑاہ ءُ باھوٹانی ساہءِ رکّینگءَ پہ وتی زندءِ نْدرکنگءَچو تَلارءَ مُھکمءُ میلانْک بیت۔ میر بلوچ خانءُمیر رستم خان آئیءِ شیرزالی، بھادریءُ مَیارجَلّی جوھر، جْوزگءُ اِرادگاں گِند اَ نت ، بلوچی کوڈ،’’ باھوٹءُ مَیارجَلّی‘‘،ءَ جیڑاَنت ، سَوَڑ اَنت کہ چے بکن اَنت؟ ۔ یک نیمگے بلوچ کوڈ ءِ پاسداری اِنت، دومی نیمگءَ دُژمن ءِ کوشءَچہ زِدّءُ کُنَّتی ھوشامءِ پْروشگ اِنت۔ آ دُژمن ءِ کُشگءِ بدلءَ بلوچ کوڈءِ پاسداریءَ کن اَنت، مَیارءِ نگھوانی ءِھاترءَ کَلانھیں بلوچ شیرزالءِچِست کُتگیں گامگیجءِ شَرَپءُ اِزّتءَ کن اَنت، دُژمناں یلہ کن اَنت۔۔۔!بے تْرکءُ تواری پُشتءَ مان دیئنت واتر بنت، برٹش سُپاھیگءُ خَلاصی گینسارتےگِراَنت، آ چہ مَرگی زَدءَ رکّ اَنت، آھاناں بلوچ مات چو چُنکیءَ وتی بانزُلانی چیرا چیر دنتءُ پھریزاِیت۔ مَرگءِ تُرسءَتَلکار بَستگین آھانی لُنٹاں پہ کَلانھیں زالءَ نیک دُوائیءِ لبزبے تواری رِچان بنت، شُگرءُ مّنتءِ جوزگ آھانی چَمّاں چہ دَرءَ بنت۔
بی بی گنجی بوءِ بھادریءُ مَیارجَلّیءِ کسّہ برٹش سرکارءَ گوں اِے لبزاں سر کنگ بیت،’’ وشیّں ھال ایش اِنت کہ مکرانءِ ڈاہءُ شوری موسمءَ بی بی گنجی بو مئےسروے ٹولیءِ دَہ خَلاصیاں وتی مَیارءُ باھوٹ کنت، آھانی زندگیاں رکّین اِیت، آھاں چندے روچ وتی مھمان کنت ، وتی مردمانی ھِسارءُ ھِپازتءَ داں تیاب ءَ (اورماڑہ)ءَ بارت سَرکنت ۔ آئیءَ سرکارءِ مال مڈ ّیاں ھم رکّین اِیت، وتی کِرّءَ پہ ھِپازت ایرکنت ءُ رندءَ سرکارءِ دستءَ دنت۔من سَدّکاں گورنمنٹ آف انڈیا اِے بارہءَ سرپدبہ بیت، بی بیؔءِ اِے ھزمتءَ زرور ساڑاہ اِیت‘‘۔ ھمے نمدیءَدیمترءَ آئیءِءِ بھادری چوش درج کنگ بوتگ ، ’’ ایشیءَ ھچّیں شکّے نیست کہ مئے مردمانی زندگی اِے ،’’باجَنیں بانُک‘‘، ءِ وامدار اِنت‘‘۔
اِے واکیہ داں وائسرےءُگورنر جنرل انڈیاءَ روتءُ سر بیت۔اسسٹنٹ سکریٹری ٹو دی گورنمنٹ آف انڈیا چہ شملہءَ 4 مئی 1898؁ءَ ایجنٹ ٹودی گورنر جنرل ، بلوچستانءَ نِمدی یے چوش نبیسّ اِیت؛ ’’ منءَ ھکم دیگ بوتگ کہ من چہ سرویئر جنرل آف انڈیاءِ نیمگءَ رس اِتگیں نِمدی یے پَرتو روان بِدیئیں ۔ اِے نِمدیءَ نبشتہ اِنت کہ بی بی گنجی بو ( چَمبُرّءِ سردار یارؔ محمدءِ لوگبانُک) ءَ خَلاصیانی زندگی رکّ اِ ینتگ، تئی سَلاہ چی اِنت؟، اِے زال چونیں دادءُ ستاہ دیگ بہ بیت؟ ۔‘‘
بازیں ٹیلیگرافک سَلاہءُ مشورہءَ پد سرکار بی بی گنجی بوءِ کرد ءِساڑا ھگءِ پیسلہءَکنت ۔آ500 پنچ سد کلدار ءِ یک خَلعت( ھما شاھی پوشاک کہ بادشاہ پہ اِزّت ءُ شَرَپءُ دادءُ اِنام کسےءَ را دیئنت ئِے)ءُ یک سَنَدے پارسیءُ انگریزیءَ نبیسگءُ دیگ بیت کہ ماں سَنَدءَ چوش نبشتہ اِنت؛
چَمبُرّواکیہ بلوچ کوڈاں چہ دوکوڈپہ جْوانی پدّرکنت ، یکّے، بی بی گنجی بو ءِ کِرد کہ آ وتی مَیارءُ باھوٹءِ ھاترءَ چہ وت سرگْوزگ اِیت، وتی لوگواجہ، چُکّ ءُچَلانگ، ھاندان، وشّءُ وشّھالیءُبانداتءَ یکّرے ایرکنت ، دودانی پاسداریءَ مُھکمی اوشت اِیت، وتی مَیارءَنہ دنت، دومی نیمگءَ میر بلوچ خان ءُ میر رستم خان گوں ھمراھاں وتی دُژمنانی پَداں گِران داں آھاں رواَنتءُ سربنت ،اگاں بُلوٹ اَنت، یکّءُ تھنائیں زالےءَ جَتءُ کُشت کن اَنت، وتی زَھر واریں زَھمءِ اوشامءَ چہ دُژمنءِ پِژ ّار بَستگیں گرمیں ھوناں پْروشت کن اَنت، بَلے اِے ھوشام پْروشی آھانی دودانی پْرُشگءِ سبب بیت، آشیرزالءِ باھوٹیءَ شَرّیں چمّےءَ چاراَنت، آئیءِ شَرَپءَ بے بْرمشی پَدکِنزاَنت ۔
بلوچ راج، دُژمنءِمردماں باھوٹ کنگءَ پہ بی بی گنجی بوءَراجی باجَنے لیکّ اِیت یا کہ آئیءِ اِے کردءَ ایر جَنت ،اِے جاوراں دُژمنءِ یلہ کنگءِ میربلوچ خانءُ میر رستم خانءِ عملءَ شَرّیں چمّےءَ چاراِیت یا آھانی اِے کار ءَ رَدیں پیلسھے لیک اِیت ءُ یات کنت، کارچ ءُ گوشت وانوکءِ دستءَ اَنت ۔
–ھلاس–
٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭
پَہ سرشونانی وانگ ءُ چارگ ءَ پی ڈی ایف ءَ ایر گیج ات ۔
گُلزار گچکی ءِ دگہ پٹپولی ءُ ساچشتی نبشتانکانی وانگ ءَ ادءَ بہ چارات