اے آر دادءِکتاب”ازم ساچشت معنا”ءِسرءَ چمشانکے
نبشتہ کار :- مؔومن مزار
اے آر داد بلوچی لبزانکءِ ھما نام اِنت کہ ھرچ نبشتہ کارءُوانوک چہ آئیءِساچشتاں وڑے نہ وڑےءَآشنا اِنت بزاں استیں دورءَآئیءَچہ درستاں گیش کار کرتگ،بازیں کتاب آئیءِ چاپءُشنگ بوتگءُانگتءَوتی ھمے سفرءَگوں ھمبستیءَروان اِنت پمشکہ وانگ ھم چہ درستاں گیش بوھگءَاِنت۔
بلوچی لبزانک ءِ پڑءَ اے آر دادءِکرتگیں کاراں چہ یکے آئیءِ کتاب”ازم ساچشت معنا” اِنت کہ من ونتگءُانوں یک نودربرے ءِبستارءَ ایشی بابتءَ چندے گپ جنِین۔
ازم ساچشت معناچونیں کتابے؟؟؟
ایشیءَچے رنگیں نکان مان اِنت؟؟؟
اے آر دادءِاےکتاب ازم ساچشت معنا چہ “استین” شنگکار کیچ ءِ نیمگءَ جولائی 2015ءاولی رند ءَ چاپ ءُ شنگ بوتگ کہ اے کتابءِنام دات نمیرانیں”صبا دشتیاری”ءِنامءَاِنت۔
ازم ساچشت معناءِتہا بیستءُیک جتا جتاھیں بنگپانی سرءَ دادءَ تران کرتگ ءُ کتاب دو بہرءَاِنت۔
اولی بہر کسّہ،گدار،آزمانکءِنامءَانت۔ بزاں اولی بہرکسّہی لبزانکءِبابتءَھواریں نکان اَنت کہ ایشی تہا بلوچی کسّہی لبزانک ءِ ساچشت کارانی ساچشت ءُکسّہی لبزانکءِازمءِ بابتءَ اے آر دادءَ تران کرتگ۔
بیاآزمانکءِسرءَ گپ جن اِیں:
اے بنگپءِسرا اےآر دادءَ آزمانکءُآزمانکءِواکیہ ،کسّہ،کسّہءِ ردءُ بند (پلاٹ) ءِ بابت ءَ باز جوانیں درور داتگ ءُ شریں وڑے ءَگپ گیشنتگ کہ پہ وانوکءَ سک باز آسانی بوت کنت ایشانی پہمگ۔
گدارءِسرءَ چے وڑا گپ بیت:
گدارءِسرھالءِسرءَ اے آر داد گپ جنانءَ گُش اِیت کہ “ھر تہرءِوتی شکل ءُ گوناپے بیت۔ھرگوناپءُشکلےءِوتی راھبندءُ پیم بنت۔پداھر راھبندءُ پیمےءِوانگءُسرپدبوئگءِوتی وتی راھبند بنت۔اےراھبنداندریءُڈنی دوئیں ھسابءَچارگ بنت نی مارا ھما تہرءِارزشت ءِسما بیت کہ چی یے۔”
دیمترءَاے آر داد چندے جُست کارایت کہ گدارءِسرءَ چون گپ جنگ بیتءُھمے وڑا گُش اِیت کہ گدار چون مزن بیتءُشریں گدار کجام گُشگ بیت۔
منی ارساں وتی دیوالءِدیم ءَ ٹنگ:
ادا اے آر داد اسلم دوستینءِ جندءِگپاں دیمءَایر کنتءُوتی گپءَباز جوانیں رنگےءَدیمءَ بران کنت۔
سوتکال:
سوتکال اسلم دوستینءِگدار اِنت کہ ایشی درشاندابءُزبانءَچہ اے آر داد دلجمیں رنگےءَ گندگءَکیت۔
کسّہ ھلاس نہ بیت:
منیر احمد بادینی نامی ئیں گدار”شالءِگُلیں بازار”ءِاولی بہرءِسرءَ اے آر داد تران کنتءُایشی کسّہءُکردارانی سرءَ وش گپ جنت۔
شالءِگُلیں بازار:
(دومیءُسیمی بہرءِسرءَ تران، مبارکءِکارستءُگدار)
داد وشیں گپ جنت منیر احمد بادینی ءِ ھمےگدارءِ کسّہ ءِ شاھگانی ءُ ھاسیں کارست مبارکءِسرءَ بس جاھےءَگُش اِیت کہ منیربادینیءَ زبانءِھیال نہ داشتگءُاردوءِگالبندءُگالریچءِکارمرز کرتگ۔
البت منءَدادءِگپ باز دوست بوت اَنت منیرءِگدارءِبابتءَ۔
بلوچی ردانکءُاگریچ:
ادا داد گیشتر بلوچی ءَ ردانک ءِ بابت ءَ گپ جنت کہ دیمروئی نہ کرتگءُگڈسرءَنزیرناصرءِگدار”اگریچ”ءِنیمگءَ
کیت کہ زند جاورھالی گدارے ءُ دومی نیمگءَمکرانءُمسکتءِچاگردی, راجی ءُ تب زانتی زند دپترے. ھمے وڑا یک نیمگےاے نزیر ناصر ءِ وتی جندءِ کسّہ اِنت۔
داد گُش اِیت کہ نزیرناصرءِاگاں چیزے لبزانکی کار مہلہ مردمانی دیمءِبیاتین اَنت, بوت کنت کہ ایشیءَرا وانوکاں مزنیں نبشتہ کارےءِزندھالءِحسابءَگیش بوتیںءُارزشت بداتیں۔
“زردیں ھور”ءُایوکی:
داد گُش اِیت کہ”زردیں ھور(Yellow rain)ھسپانوی گدارے کہ خودلیولیامازاریسءَنبشتگ”
ھمے وڑا داد ادا بازیں سرپدی دیمءَکار اِیت گدار نویسیءُگدارءِکسّہءِبابتءَ کہ انچیں گدارے آ میتگءِدرائیں مردم لڈ اِتگ اَنت تہنا مردءُجنےگوں وتی کُچکءَپشت کپتگ اَنت.
داد گپءَدیمءَبرانءَتژن جنت ءُ گُش اِیت بلوچ چاگردءَھم چوشیں کسّہ باز اِنت کہ ھلکءُمیتگ ویران بوتگ اَنت بلیں کدی اے دیمءَآرگءُنبشتہ کنگ بنت یاکہ مارا کسّہ نویس نیستءُمُرتگ اَنت۔
آزمانک:
آزمانکءِسرءَ داد گپ جنانءَگُش اِیت آزمانک ھما تہر اِنت کہ وھدءُ زمانگءِحسابءَ نوکیں زمانگءَایشی لوٹءُگزر بدل بوتگ اَنت بلیں داد گُش اِیت آزمانکءِچندءِ چیز ھلاس نہ بنت آ یکے کسّہ اِنتءُدومی کارست۔
دیمترءَداد آزمانک ءُآزمانک کارءِاگدہءِسرءَ تران کنت بزاں آئی لیکہءِبابتءَ.
دومی بہرمعناءِشوھازءِنامءَاِنت کہ ایشیءَبلوچیءِشعری لبزانکءُ درکسّہی لبزانکءِساچشت کارءُ اے تہرانی ازمءِراہءُراھبندانی بابتءَ ھواریں نبشتانک اَنت۔
شعرچی یے:
اے بنگپ چہ وتی نامءَزانگ بیت کہ داد شعرءِبابتءَگپ جنت بلیں اے ھم زانگ بہ بیت کہ داد چے گُشگ لوٹ اِیت۔
شعر عربی زبانءِلبزے ایشیءِ دومعنا اَنت داد گُش اِیت یکے لسءُدومی گالبندی۔
شعرءِبابتءَداد دگہ ھم بازیں گپ جنتءُدری نبشتہ کارءُزانتکارانی لیکہاں ھم دیمءَکار اِیت کہ آ شعرءِبابتءَچونیں گپ جن اَنتءُچونیں لیکہ یے دار اَنت۔
بنگیجی نمدی:
اے نمدیءَ داد وتی سنگتےءَگوں تران کنت کہ آ دادءَگُش اِیت کہ منءَ سرءُسوج بدئے کہ من شاعرے بوھگ لوٹاں۔
داد ایشیءَرا سوج دیانءَبازیں درور دنت شاعرءُشعرءِبابت۔
بیا چہرءُشبینءِکسّہ کنیں:
داد ادا گپت گالی تکنیکءَ گپ جنت گُشے آئیءِدیمءَکسے اَستءُداد آئیءَرا سوج دیان ءَ چہرءُشبینءِبابتءَبازیں درور دنت۔
چہرءُشبینءِگالبند دادءَشریں وڑےءَپہ وانوکاں آسان کرتگ گوں دروراں۔
ادبی زبان ءِ تہہ گرنچ
پسندی (روسی فارملزم)
داد ادا گوں میران نامی ورانایےءَگُپت گالی تکنیکءَگپ جنت کہ میران روایرنندی لبزانکی جنزانی بابت ءَ وانگءَبیتءُھرچی کہ نہ پہمیت گڑا کیت شہ دادءَجُست گیرت کہ داد آئیءِواستہ ایشاں شریں وڑے ارزان کنتءُسرپد کنائین اِیت ئے۔
بزانت سیالی:
ادا اوں دادءُمیران اَنت گپت گالی تکنیک ءَداد گپءَدیمءَبران کنتءُبازیں درور دنت بلوچی نوکیں شاعرءُکُہنیں شاعرانی ساچشتاں چہءُ گُش اِیت ھچ چیز لبزانکءِتہا اوریجنلءُاسل نہ اِنت۔
دادگُش اِیت بلوچیءَ”بزانت سیالی”ءِگالبند من دیمءَآورتگ کہ ایشیءَرا پدساختیات گُش اَنت۔
چیزےرودرتکی لبزانکی گالبند:
داد ادا سئے گالبندانی سرءَ گپ جنت۔یکے”مضمون آفرینی”انت، دومی”توارد”ءُسیمی”سرقہ”اِنت۔
مضمون آفرینی ھما اِنت کہ وتی مستریں شاعرانی ھیالءِسرءَ شعر گُشگءُشر ترءُجوان گُشگ۔
توارد ھما اِنت کہ دو لچہ شاعرانی یک بندے یا بہرےیک رنگءَبہ بیت۔
سرقہ دزیءَ گُش اَنت ایشیءِدرورءَداد چوش دیمءَکاریت”اگاں دو لچہ کارءِدویک رنگیں شعر بہ بنت گڑا ایشیءِمعنا ایش اِنت کہ دوئینانی لوٹ یکےبوتگ۔اگاں ایشی ءَابیدھم رندءِلچہ کارھمودءَاوشتاتگ گڑا ایشیءَدزی یا سرقہ گُشت کن اِیں”
لبزکہ بیت معنا بیت:
داد گُش اِیت لبزءَرا وت معنا نیست بلکینءَلبز گوں وتی کار بندگءَمعنا دنت کہ چاگردءَداتگ۔”اُشتر چہ وتی کدءُھسابءَمعنا دنت چہ لبزءَاناں۔ما اگاں(بزاں مئے زند ءُ چاگرد) پیشی ءِ ھاترءَ “اُشتر” ءِ لبزکارمردکُت اِیں ھچ پرکے نہ کپتگ اَت”
ھمے رنگءَداد دیمترءَ لبزءِبابت چوش گُش اِیت کہ
“ھر راجءُربیدگےءِتہءَلبزءِھیال بستار داراِیت معنا اِنّاں لبز کہ است آئیءِبزانتءُمعنا ھم بیت”
ادبءُکمٹ منٹ:
داد اےسرھالءِسرا اوں وش گپ جنت بلیں ادا شہ دادءِگپاں ھمے زانگ بیت کہ داد آزادیں نبشتہ کاریءِ منوگر اِنت آئی ھیالءَکمٹِڈ بوھگ المّی نہ اِنت اگاں کسے کمٹ منٹ لوٹ اِیت ھم پراوہ نیست بلیں آئی ساچشتانی تہا ساچشت پشت بہ کپ اِیت اے ھژدریءُالمّی اِنت۔
امبر سمینءِلچہ تریاک شکر:
امبر سمین لچہ کاریءِسرءَ داد تران کنانءَھمےگندگءَ کیت کہ آ شہ ایشیءِشاعریءَدلجم اِنت پرچکہ نوکیءِ واھند اِنت پمشکہ دادءَ امبر سمینءِ لچہ کاری دوست بیت۔
ظفر دریگتیں اینچوبزانتیں:
پہ نوک باھنداں ادا داد وشیں گپ جنت ازمءُساچشتءِبابتءَ۔
کہ چون وانگی اِنتءُچون نبشتہ کنگی انت پہ درور آ ڈنی ساچشت کارانی یکءُدو مثال دنت کہ چنچو واری اِش کش اِتگءُمئے ادا اے وڑیں سنگینی نیست۔
منیرمومنءِجُتکےءِسرءَ تران:
دَور جنت پتو مئے کاریزیں گمان
تو گُشئے پرچا نہ درپش ئےکدہاں
منیر مومنءِ اے شعرءِسرءَ داد وش گپ جنتءُ ھرچ لبز ءِ معنا ءِسرءَ ھم گپ جنت کہ وانوکءَرا گیشتر دوست بیت۔
صبا دشتیاریءِلبزانکی لیکہ:
ادا داد نمبرانیں صبا دشتیاریءِلبزانکی لیکہءِسرءَ تران کنت کہ یک زمانگےءَ صبا دشتیاریءَدادءَنمدی روان داتگ ءُھمے نمدیانی گپءَداد دیمءَبران کنت۔
داد گُش اِیت کہ شہ صبا ءِ آزمانگ ءِ نمدیاں من ھمے زاناں کہ آ گوں یک پگر ءُ لیکہے ءَ بندوک نہ بوتگ۔
“لبزانکءِردءَصباءِیک لیکہےنہ بوتگ بلے آزمانگ ءَکہ آئی ءَ منءَنمدی نبشتگ،ءُآئیءِچندیں نبشتانکاں چہ ھمےدرا بیت آ ایوکءَ شریں لبزانکءِلوٹوک بوتگ،ھما لبزانک کہ آئیءَراھچ رنگیں سیاسی پارٹیءِکار راھبند ءِ ھساب ءَ نبیسگ مہ بیت۔”
ھمے وڑا داد نمیرانیں صبا دشتیاریءِ گڈی وھدءِبابتءَھم گپ جنت کہ آئی لیکہ چے بوتگ۔
“گڈی وھدءَماشُمادرست زانیں کہ آبس ایوک آجوئیءِجنزءِآشک اَت”
چو دادءِگپءَبالکل درائیں بلوچ چہ اے چیزءَآشنا اَنت کہ نمیرانیں صبا دشتیاری انچوش مہکم اَت گوں آجوئی جنزءِلیکہءَکہ آئیءَ عملی رنگءَپیش داشت ءُوتی جانءِھم قربانی دات پہ بلوچءِبانداتءَ۔
آسر:
ازم ساچشت معناءِوانگءَپد من پہ ستک گُشِین کہ اے کتاب ءِ وتی ارزشتے پہ ھما مردماں کہ بلوچی زبانءُلبزانکءِمردم بوھگ لوٹ اَنت گڑا داد ءِاے کتاب پہ آیان المّءَشہ یک دادےءَکم نہ اِنت کہ ایشی تہا بلوچی لبزانکءِبازیں تہرءُجتا جتائیں نبشتہ کارانی ساچشتانی موسم گندگءَکیت۔
دومی دادءِلبزانکی بالادءُداد لبزانک ءَچے سرپد بیت تاں اے کتاب پہ وانوکےءَاے کارءَھم آسان کنت۔
گڈ سرا ھمے گُشاں داد بلوچی لبزانک ءِ براہ اِنت کہ بلوچی ءَ را چوشیں سوگات دیگءَ اِنت۔