میاں اُستمانی لبزانکءِ گْوستگیں سد سالءُ زِرباری ایشیائی لبزانت
 اردو: خرم سہیل
 بلوچی: شعیب شادابؔ
 دنیاءِ ہمک زبانءِ نبشتہ بوتگیں لبزانکءِ تاریخ نبشتہ کنگ بیت۔ چرے زباناں بازیں نبشتہ کار، پولکار، نگد کار، لبزانکی واقعہ ءُ ساچشت انچین بنت کہ آ بے کساس نام کشّ اَنت۔چہ حدّءَ گیش نامداریں نبشتانک ایوکءَ وتی وانوکانی گورا نامدار نہ بنت بلکیں آ رجانک بنت ءُ میاں استمانی تک ءَ اوں وانگ ءُ پجّارگ بنت۔ یورپ، ایشیاء ءُ امریکہءَ ہوار دگہ دمگانی پولکار وتی وانوکانی ہاترا ہمے پیمیں لبزانکی ءُ علمی چِست ءُ ایرءُ واقعاتاں نبشتہ کن اَنت۔
ماں2007ءَ برطانیہءِ ’’ ڈیفائننگ مومنٹس اِن بکس‘‘ ءِ نامءَ میاں استمانی لبزانکءِ یک انسائیکلوپیڈیایے نبشتہ کنگ بوتگ کہ آئیءِ تہا نوزدہمی قرنءِ گڈسرا بگرتاں بیستمی قرنءِ میاں استمانی لبزانکءِ سرا سرجمیءَ چمشانک دئیگ بوتگ۔آئیءِ تہاسرجمیں دنیاءِ جوان تریں کتاب، یاتگاریں لبزانکی دیوان، کسّہی لبزانکءِ تہا ساتکگیں جوان تریں کارِست، لبزانکءِ جوان تریں علمی نگدکارءُ پولکار، شرتریں کتابانی تہا چہ گچین کتگیں نبشتانکانی گچینی بہر ہوار کنگ بوتگ اَنت۔ 1900ءءَ بگرتاں2000ء ءِ مُدّتءِ سرجمیں میاں استمانی لبزانکءِ جوانیں رنگےءَ ندارگ کشّی کنگ بوتگ۔ پولکارانی آسراتیءِ ہاترا 100سالءَ چہ گیشیں مدّتءَ را یازدہ درانی تہا بہر کنگ بوتگ۔ اے انسائیکلوپیڈیاءَ امریکہءُ کینیڈاءَ ہوار یورپءِ بازیں ملکاں نام کشّ اتگ۔ میاں اُستمانی لبزانکءِ وانوکانی گْورا اے انگت نامدار اِنت ءُ برطانیہءِ ’’ لائبریری آف کانگریس‘‘ ءَ ہواردنیاءِ بازیں مزنیں کتاب جاہانی تہا دست کپیت۔
 لبزانکءَ ابید فلسفہ، تاریخ، تب زانتی، سائنس ءُ عکس کشّیءِ زانتکارانی سرجمی زندءُ اِزمءِ احوال وانگ کرزیت۔ ہمک پجاّردوسدءَ چہ سئے سد لبزانی تہا سرجم ءُ جوان نبشتہ کنگ بوتگ۔ میاں اُستمانی لبزانکءِ سرانبشتہ بوتگیں اے گراں بہائیں انسائیکلو پیڈیاءِ شونکارءِ نام ’’ لوسی ڈئینیلؔ ‘‘ اِنت۔ اے جنین جوانیں لبزانکی سنچءُ گنجیں علمی بستارےءِ ہدا بند اِنتءُ برطانیہءَ ہوار مغربی لبزانکءِ پِڑا یک نامداریں نگدکارے۔ آئیءِ پی ایچ ڈیءِ بُنگپ ’’ پہ نوکیتءِ وانِشتءَ دودمانی نزیکّی‘‘ اِنت۔ چریشیءَ گوں دودمانءَ آئیءِ جہلیں علمی وانِشت سھرا بیت۔ دگہ سئے شونکاراں ماں دگہ پِڑاں وتی ڈُبہ پیلو کتگ اَنت۔ وہدے کہ 110پولکاراں اے پروجیکٹءِ سرا پولکاری کتگءُ بازیں پجاّر نبشتہ کتگ اَنت۔
 800تاکدیماں گوں رِدوبند داتگیں اے کتابءِ تہا 1000 ءَ چہ گیش بُنگپءِ سرجمی مالومداری ءُ نامداریں کتابانی سرتاکءُ نبشتہ کارانی عکس است اَنت۔ دنیاءِ کجام کتاب جوان تراِنت؟ کجا درساں چہ جوان تریں علمی ءُ لبزانکی مراگش برجاہ دارگ بوتگ؟ کئےءَ لبزانکی دنیاءِ جوان تریں لبزانکی کارِست دیما آؤرتگ؟ کئی ءُ کئی نبشتانک چہ درساں جوان تراَنت؟ ایشیءِ گیش و گیوار گوں میاں وانشتی نگدکاریءُ پولکاریءِ علمی ءُ سائنسی رہبنداں پد گوں ہُورت چاریءُ راست بازیءَ کنگ بوتگ۔ اے انسائیکلو پیڈیاءِ سرا کتگیں سائنسی ءُ علمی پولکاری مارا ہمے درسیں پسّہاں دنت۔
 ہما میاں اُستمانی لبزانت، فلاسفر، تاریخ نویس، نگد کارءُ پولکار کہ چہ جتائیں پِڑاں آہانی گچین کتگ عکس انسائیکلوپیڈیاءَ ہوار کنگ بوتگ اَنت۔آہانی تہا آسکروئلڈ، ہنری جیمز، ناتسومی سوسیکی، ایزراپونڈ، فرانزکافکا، ورجینا وولف، ڈی ایش لانس، ٹی ایس ایلیٹ، جیمزجوائس، میخائل چیخوف، سیمیون دی بووئیر ، ژاں پال سارتر، ایما گولڈمین، میکسیم گورکی، ہنری ملر، البرٹ کامیو، اینی فرینک، خلیل جبران، سلویاپلاتھ ، میلان کنڈیرا، یوکیومیشیما ، پابلونرودا، میریلن فرنچ، گبریل گارسیا مارکیز، ہاروکی موراکامی، اسٹفن ہاکنگ ، جنگ چینگ ، کنزا بورواوئے، جے کے رولنگ ، کنتراگراس ، مائیکل مور ، اورہان پاموک ءُ دگہ بازیں نامدار نام ہوار اَنت۔ ایشیءِ سرتاک 1995ءَ چاپ بوتگیں روسی گدار نویس ’’ ولادیمیربوخوف‘‘ ءِ گدار ’’ لولیٹا‘‘ءِ یک بے مٹّیں کارِستےءِ عکسءَ چہ جوڑ کنگ بوتگ، کہ اے گدارءِ شنگ بوہگءَ رندلبزانکءِ وانوکانی ہاترا زُوت جوان بوہگءِ یک ندارگے بوتگ ءُ دیما اتکگ۔
 لبزانکی دنیاءِ گوستگیں سد سالءِ اے داستانءِ تہازِرباری ایشیاء حاص پاکستان ءُ ہندوستانءِ وانوکانی واستہ دلگوش کرزیں گپّ ایش اِنت کہ کجام اردو یا ہندی زبانانی لبزانت ءُ آہانی کتابانی پجاّر ایشیءِ تہا ہوار اَنت۔ ایشیءِ گندگءَ گوں یک شرّیں حیالے مارگ بیت کہ پاکستان ءُ ہندوستانءِ نبشتہ کارانی ہواریءَ زِرباری ایشیاء ءِ کُل26لبزانت ءُ نبشتہ کار اے انسائیکلو پیڈیاءِ تہا ہوار کنگ بوتگ اَنت۔ پاکستانءِ لبزانتانی تہا سعادت حسن منٹو، بانو قدسیہ ، حنیف قریشی، محسن حامد ءُ ندیم اسلمءِ نام ہوار اَنت۔ ہندوستانی لبزانتانی تہا چندرا کانتا، رابندرناتھ ٹیگور، سارات چندرا، ملک راج آنند، بپسی سدھوا، آر کے نارائن، منشی پریم چند، راجاراؤ، جی وی ڈیسائی، نرادسی چوہدری، کاملا مارکاندیا، یش پال، عظیم حسین، کاملا داس ، انیتا ڈیسائی، سلمان رُشدی، سیتیو گھوش، وکرم سیٹھ، اروندھتی رائے ءُ وکرم چندرءِ نام ہوار اَنت۔ چریشیءَ ابید اے انسائیکلو پیڈیاءِ تہا ہما درملکی میاں اُستمانی لبزانت ءُ پولکار اوں ہوار اَنت کہ آماں زِرباری ایشیاء ءَ ودی بوتگ اَنت ءُ میاں اُستمانی لبزانکءُ تاریخ نویسیءِ پڑا نامدار بوتگ اَنت۔ ایشانی تہا میاں اُستمانی تکءَ نامداریں مغربی لبزانت روڈ رڈ کپلنگ ، جارج آرویلءِ پیمیں نام گرگ کرزاَنت۔
 اگاں زِرباری ایشیاء ذہنءَ کنگ ءُ اے انسائیکلوپیڈیا وانگ بہ بیت گرا بازیں لبزانتانی کمی مارگ بیت۔ گمان ہمیش اِنت کہ اے انسائیکلو پیڈیاءِ تہا تہنا ہما لبزانت ہوار کنگ بوتگ اَنت کہ آہاں یا وَ انگریزی زبانءَ نبشتہ کتگ یاآہانی ساچشت انگریزی زبانءَ رجانک کنگ بوتگ اَنت۔ اردو لبزانکءِ دو مزنیں نام سعادت حسن منٹوءُ بانو قدسیہءِ گچین باز جوانیں کارے۔ سعادت حسن منٹوءِ زرباری ایشیاء حاص پاکستان ءُ ہندوستانءِ چاگردءِ تہلیں راستیانی سرا بنشتہ کتگیں کسّہانی لبزانکی بستار منگ بوتگ ءُ آہانی ساڑا کنگ بوتگ کہ آہانی تہا ’’ کھول دو‘‘ ’’ ٹھنڈا گوشت‘‘ ’’ یزید‘‘ ءُ پردے کے پیچے‘‘ ءِ سرا جوانیں وڈےءَ تران کنگ بوتگ۔ بانو قدسیہءِ گدار ’’ راجا گدھ‘‘ءِ پلاٹ ءِ تکنیکءِ ساڑا کنگ بوتگ کہ پاکستانی چاگردءِ دودمانءُ لیکہءِ تکءَ نبشتہ کنگ بوتگ۔ ایشیءَ را جوانیں میاں اُستمانی گدارانی تہا ہوار کنگ بوتگ۔ ہمے وڈا ہندوستانءَ چہ منشی پریم چندءِ ذکراوں یک مثالےءِ بستارءَ داریت ۔ آہندوستان ءِ ہما چندے اردو لبزانتانی تہا ہوار اِنت کہ آئیءِ کسّہ ماں انگریزی زبانءَ رجانک بوتگ اَنت۔
 ماں سرجمیں دنیاءَ اے رنگیں علم ی انسائیکلوپیڈیا نبشتہ کنگ بیت۔ ادا اوں ہمے رنگیں علمی کار ءِ کنگ باز اژدری اِنت۔ اے باز وشّیءِ گپّے کہ مغربءَ میاں اسُتمانی تکءَ زِرباری ایشیاء ءِ لبزانت ءُ تاریخ نویس ءُ پولکار ارزشت دئیگ بوہگ اَنت۔ بلئے ادئے جوانیں لبزانت ءُ نبشتہ کارانی ساچشت گیشءَ چہ گیش میاں اُستمانی زباناں رجانک کنگ بہ بنت داں کہ مغربی وانوک اوں زِرباری ایشیاءءِ لبزانتاں چہ آژناگ بہ بنت۔ اے انسائیکلوپیڈیایک جوانیں مثالے کہ اگاں اے دیما کنگ بہ بیتءُ چارگ بہ بیت گڑا ادا اوں ہمے رنگیں علمی کار بوت کنت۔100سالءِ لبزانکی سفرءِ تہا میاں اُستمانی تکءَ کم چہ کم زِرباری ایشیاءءِ لہتیں لبزانت و نبشتہ کار انچیں است اَنت کہ چراہاں مغرب آژناگ اِنت۔