مئے نبشتہ ءِ رہبند
اکبربارزئی
(اِدا استاد اکبربارکزئیءِ نبشتانک ءِ درچتگیں متن دئیگ بؤہگ ءَ اِنت)
مئے ورناہانی یا ہما درستیں مردمانی کہ مئے نبشتہ ہاں ونت کت نہ کننت۔ مشکلءِ بُن رَدی ( بنیادی ) سوب ایش اِنت کہ مئے نبشتہ رہبندیکءُ یک رنگ نہ اِنت ۔ عجیبیں حبرایش اِنت کہ اے تہنا ورناہانی مشکل نہ اِنت بازبرنبشتہ کنوکانی جند یک ءُ دگرءِ نبشتہاں ونت نہ کننت۔بیدچہ لہتیں حسابی ئیں نبشتہ کنوکاں۔ ہرکس دیم وت تچان اِنت کسے اے فکرءُ ہوشءَ نہ اِنت کہ خدارا کئے وتی واگاں بہ داریت۔ہیداں ہُشک بہ کنت ءُ وتی چپءُ چاگردءَ بچاریت کہ آکجاانت ءُ کجام نیمگا دیمے داتگ؟ باریں آ مادنیں راہءِ سراانت یا رنگراہاں سرسرجنان اِنت؟ مئے نوکیں سواراں بازیں میارے ہم پِرنیست۔
پرچاکہ مئے کوہنیں قلم کاراں چوشیں چیدگے نئیشتگ کہ نوکیں ادیب ءُ شاعرہمائیءِ رندگیریءَ بکن اَنت۔
مئے نبشتہ ءِ رہبندءِ مستریں مشکل دو اَنت یکے عربیءُ فارسیءِ لفظ کہ مئے زبانءَ کاربندگ بنت آچے وڑا نبشتہ کنئگ بہ بنت؟
دومی نام ۔۔۔پنام۔۔۔کار (اسم ضمیرءُ فعل)ءِ جتاجتائیں حالت چوں نبشتہ کنئگ بہ بنت؟
شما فکرکن اِت کہ اے چوشیں مشکل وَ نہ اَنت کہ پہ آسانی گیشینگ یا دورکنئگ مہ بنت بلئے ما اے ’’ آسانیں ‘‘ مشکل انچو اڑینتگ ءُ کورگرنچ کتگ اَنت کہ مروچی مئے گیشتریں وانوک چہ ما سوکیگ اَنت ءُ بازینے چریشاں ککڑوکو کنان اِنت۔
اے بدوڑیں جاورءَ رَسگءِ بازیں سوب اَنت ۔من کوشش کناں وتی زانگءِ پداایشیءِ مستریں سوباں شمئے دیما پیش کناں۔
کوئٹہءُ کراچیءِ دوریءَ بلوچی ادبءِ تہا یک مزنیں جنجالے پیدا کت من چہ وتی یادگیریءَ بلوچیءِ سری دورءِ بزاں1950دہ سالگءِ گونڈیں جائزہ یے پیش کناں۔
منءَ شرّیات اِنت کہ ہمامردم کہ بلوچی زبانءِ چست و ایراں گون اتنت آہاں ( پہ زانت یا پہ نازانتی) ’’ کوئٹہ ‘‘ و ’’ مکران ‘‘ ءِ زبانانی گپّ جتگ اَت۔ چو بزاں کہ ادیب و شاعر دو ’’ فکری مکتبانی ‘‘ تہا بہراتنت۔ بزاں ’’ کوئٹہ ءِ مکتب ‘ ‘ و ’’ مکران ءِ مکتب ‘‘ مکران ءِ مکتبءِ بنجاہ ماں کراچیءَ ات ءُ آئیءِ سروک سیدہاشمی اَت۔
کوئٹہءِ مکتب ءِ سرکردہ ءُ پیشوک قومی سیاسی چستءُ ایراں ہم گون اتنت چوکہ میرگل خان نصیر، محمدحسین عنقا، عبداللہ جمالدینی، غلام محمد شاہوانی۔
مکرانءِ مکتبءِ سروکاں اے واجکاراناں گوں شکّیں نگاہاں چاراِتگ کہ آہانی نزیکءَ ادب ءُ سیاست دو جتائیں قطب ءُ دنیااتنت۔ بزاں اے سوبءَ ہم اے دوئیں مکتب چہ یک و دومیءَ دور بوتنت۔
مکران ءِ مکتبءَ کوئٹہءِ مکتبءِ سرا بزاں اودءِ شاعرءُ قلمکارانی سرا ایرادگپتگ اَت کہ آ ’’ کوئٹہ زبان ‘‘ زبان ءَ نبشتگ کن اَنت ءُ بلوچی نزان اَنت۔آہانی دیما کوئٹہ ءِ مثال ہمااَت کہ قدیمی یونانیانی دیما سولوئی Soloiءِ شہرئیگ اَت۔ سولوئی ءِ مردمانی گالوار چہ ایتھنزءُ دگہ دُودءُ ربیدگی شہرانی یونانی زبانءَ کمکے جتااَت پمیشکا آہاں سولوئی ءِ مردم ایر جتگ اتنت کہ بدڈول ءُ حرابیں یونانی گپ جن اَنت۔چہ سولوئیءَ Soloikismosدرکپتگ بزاں حراب حبرکنئگ ءُ نبشتہ کنئگ ءُ (حتیٰ بے ادبی کنئگ) انگریزیءِ ادبی اصطلاحSolecismہماسولوئیءِ یادگاراِنت۔
مئے مکران ءِ مکتب ءَ کوئٹہ نبیسوکانی سرا ایراد گپت بلئے کسّءَ اے فکر نہ جت کہ کوئٹہءِ قلم کارءُ شاعرپرچے اے زبانءَ نبشتہ کن اَنت؟ کوئٹہ بندرءَ (اصلءَ) بلوچیءِ گشئے یک کسانیںMetropolis اَت (ہماشہرکہ آئیءِ تہا بازیں راجانی مردم جاہمنند بہ بنت) ءُ انگت است اِنت ایشیءِ تہا درستیں دمگانی بلوچ جہہ منند اَنت۔ بزاں رودراتکی۔۔۔ رخشانی۔۔۔ قلاتی۔۔۔ءُ مکران زمینءِ مردم کوئٹہءِ بلوچیءَ چرے چرے درستاں اثرزُرتگ اَت۔ بلئے آہاں اے نیمگادلگوش نہ کت یا نہ لوٹ اِت اش کہ دلگوش بہ کن اَنت ۔آہانی نظرءَ کوئٹہ سولوئی اَت۔ آہانی گمان ایش اَت کہ’’ کوئٹہ والا ‘‘ پہ زانت مئے زبانءَ حراب کنئگا اَنت، بلئے آہاں رد وارتگ اَت۔
من حقّیں ہبرءَ کناں ۔کوئٹہءِ نبیسوکاں وتی ایرجنئگ بلکیں بدہم برتگ اَت بلئے آہانی دل چہ ما پہک تر ءُ سپاتِراَتنت۔ میرمٹھاخان مری۔۔۔ میرگل خان نصیر۔۔۔غلام محمدشاہوانی۔۔۔آزات جمالدینی ءُ عبداللہ جان جمالدینیءِ آزمانگءِ نبشتانک ایشیءِ مزنیں ثبوت اَنت آہاں کوشش کتگ اَت کہ وتی نبشتانکانی تہا گیشترءَ چہ گیشتر روبرکتی لفظ کاربنداَنت۔
بلئے مکرانءِ مکتبءِ سرکردئیں ادیب ءُ شاعرانی نبشتانک ءُ شعرانی تہا رودراتکی یا رخشانی لفظانی شوہاز کنئگءَ پہ ماراسکیں ہُورت گندے پکار بیت۔
1955ءَ کراچیءِ ادبی گندونندکہ بوتگ اَت آئیءِ کماش آغاعبدالکریم اَت، اے آغاءِ شخصیتءِ اثراَت کہ اے گندونندءِ تہا مکرانءِ مکتبءِ نمائندہ ہم یکجاہ بوت اَنت۔ اے دیوانءَ فیصلہ کت کہ تنوینءِ جاگہءَ ہمزہ زبر ( ءَ ) ہمزہ زیر (ءِ )ءُ ہمزہ پیش (ءُ ) نبشتہ ءُ چھاپءِ تہا کاربندگ بہ بنت۔
دیوانءَ تنوینانی کشّگءُ تہنا ہمزہ زبر (ءَ )ءُ ہمزہ زیر(ءِ) ءِ زورگءِ فیصلہ بوتگ اَت کہ ہمزہ پیش (ءُ )ءِ بدلءَ سادہیں ( و ) کارمرزکنئگ بہ بیت۔
دیوانءِ گیشتر بہرزوروک عربی حرفانی کشّگءَ پہ رازی نہ بوتنت البت برزی حبرانی سرا درست یک صلاح اتنت۔
’’ اومان ‘‘ ءِ تہا ہمے دیوانءِ گونڈیں حالے ہما زمانگءَ شنگ بوتگ اَت۔
یک دگہ افسوزی ئیں گپّے ایش اِنت کہ مئے سری دورءِ بازیں ادیبءُ شاعر ’’ وت دوست ‘‘ اتنت آہانی ’’ ہمدردانی ‘‘ کس ملیکی ءُ مزن سری ہم یک سوبے اَت کہ ادیب ءُ شاعر وت ماں وتا تپاک نہ بوتنت ۔یکّےءِ دعویٰ اَت کہ ’’ منی دپءَ درکپتگیں حبر خداءِ وحی اَنت ایشیءِ منّگ تئی سرا فرض اِنت‘‘
دومی ءَ پسّودات : ’’ دروگ بند! نبی وَ منوں تئی سرا وحی چہ کجا اتکگ؟‘‘ بید چہ وت دوستی ءَ مئے اوّلی دورءِ بازیں پیشوکانی فکرہم بلوچ امباز ( بلوچ گیرہ کہ درستیں بلوچ دمگ ءُ سیمسرآئیءِ نگاہءَ بہ بنت) نہ بوتگ ہریکے چو چاتءِ پگلءِ پیما وتی ’’ چاتُک ‘‘ءِ بادشاہ اَت۔ آئیءِ دلءَ درستیں جہان (کائنات ) ہمے ’’ چاتُک ‘‘ اِنت۔
اکبر بارکزئی۔۔۔۔۔۔بلوچی 1987
صباء دشتیاری۔۔۔ بلوچی زبانءِ عاقبت۔۔۔1997 جلد دومی۔۔۔ص۔۔173 تا 181