زرتشت (۲)
زرتشت ءِ نام ءِ بزانت
ایش کہ زرتشت ءِ زمان ءُ جاہ ءِ بنگپ ءَ لھتے گپ نام ءِ درگت ءَ ھم جن اِیں ۔ ایران ءِ گیدی نیکمرد(پیگمبر) ءِ نام چَہ دہ گْونگ ءَ گیشتر پارسی زبان ءَ ھست ۔ زارشت ، زاردشت ، زارھوشت ،زاردھشت ، زراتشت ، زرتھشت ، زرہ تشت ، زرہ دشت ، زرہ ھشت ءُ چَہ ایشاں زرتشت گیشتر گْوشگ بیت ۔ پیگمبر ءَ وت ءَ ماں گاتھا ءَ زَرَتُشتَرَ گْوشتگ ءُ جاھے وتی کھول ءِ نام کہ سپیتمہ اِنت گیش کرتگ ، زَرَتُشتَرَ سَپتَمہ ۔ اے نام ءَ مروچی سپنتمان یا اسپنتمان گْوش اَنت ۔ گندگ ءَ اییشی ءِ بزانت اسپیت پوست یا چَہ اسپیتانی کھول ءَ اِنت ۔(باز جاہ ءَ زرتشت ءِ کھول نام اسپیتمان ھم گرگ بیت بزاں زرتشت اسپیتمان ، بلوچی ءَ اسپیتمان ءِ گال نیست بلے اسپیت ءُ مان گستا گستائی ءَ ھمے بزانت ءَ کارمرد بَہ اَنت چوش کہ ‘ اسپیت ‘ پارسی ءِ ‘ سفید ‘ اِنت ءُ ‘ مان ‘ چیزے ءِ تہ ءَ بیگ ھمے پیم اسپیتمان بزاں اسپیت ھوار ۔ رَجانکار ) چَہ دوھزار سال ءَ گیش گر داں اَنی ھرکس ءَ چَہ وتی نیمگ ءَ زرتشت ءِ نام ءِ بزانت گُمان کرتگ ۔ دینون (Deinon) یونانی ءَ آ استارانی ستا داتگیں بزانت کرتگ ۔
راستی اِیش اِنت کہ اے گالبندے چَہ دوگال زَرَت ءُ اشترا جوڑ کنگ بیتگ ۔ زَرَت ءِ درگت ءَ باز اَڑ ھست ءُ پہ آیاں گوناگونیں بزانت جوڑ کنگ بیتگ کہ آیانی شون دیگ گپ ءِ دراج کش دیگ ءِ انگیز بیت کنت ۔ ۱ ۔
بزانت کہ گیشتر گمان کنگ بیتگ زرد ءُ زرین اِنت ءُ چَہ آئی ءَ پد پیر ءُ زھر گیپتگیں بوت ۔ ڈرمیسٹیٹر ءَ سری بھر زرانو زانتگ ءُ آئی ءِ بزانت زرد گْوشتگ ۔ بارتولومے ءَ زرنت پیتبند کرتگ ءُ مردے کہ پیریں اُشترے ھست اِنت ئِے ، بزانت کرتگ ۔
بہ گندئے چَہ ایشاں ھچ راست مہ بیت پرچا کہ گال زرد اوستا ءِ جند ءِ تہ ءَ زَیرِتَ(zairita) اِنت ۔ راست اِنت زرنت ‘ پیر ‘ ءِ بزانت ءَ اَتکگ بلے ماں گالبند ءَ چِہ پیم اشترازرت بوت ؟ ۔
دومی بھر ءِ تہ ءَ باک نیست پرچا کہ دنیگت گال ‘ شتر ‘ یا ‘ اشتر ‘ ماں پارسی زبان ءَ منتگ ھچ شک نیست کہ پیگمبر ءِ نام دگہ ایرانی نامانی پیم ءَ کہ گوں اسپ یا اشتر ءُ جوڑ اَنت ، گوں اُشتر ءِ گال ءَ گالبندے پیم بیتگ ءُ ایشی ءِ بزانت زرد اُشتری یا زھرگیپتگیں اُشتر اِنت ۔ چوش کہ زرتشت ءِ جن ءِ پت ءِ نام ‘ فراشستر’ اَت ۔ ایشی ءِ سری بھر ‘ فراشا ‘ ءُ ایشی ءِ دگہ گونگے فرا وت اوستا ءِ تہ ءَ ھمے بزانت ءَ ھست کہ مروچیگییں پارسی ءَ اِنت ، درور ‘ فر ‘ ماں ‘ فرسودہ ‘ ءُ ‘ فرمان ‘ ءِ گالاں ۔ اے بنیاد ءَ ایشی ءِ بزانت گامگیج زرتگیں ءُ پیش اِنت ءُ ‘ فراشستر ‘ بزاں راھوار یا تیزگامیں اُشتر۔ زرتشت ءِ پت ءِ نام ‘ پوروش اسپ ‘ گوں پوروش ءَ گالبند اِنت کہ بزانت ئِے : دورنگ ، سیاہ ءُ اسپیت ، پیر ءُ اسپ ۔ ( بلوچی ءَ پُر سُتکگیں دار ءِ پَشت کپتگیں آرتینک ءَ گْوش اَنت کہ سیاہ ءُ اسپیت رَنگ اِنت ۔ پُرو : ھما رنگ اِنت کہ چوش پُر ءِ پیم ءَ سیاھدیمگیں اسپیت بہ بیت یا اسپیت دیمگیں سیاہ ۔پُرومید : ھما مردم ءَ گْوش اَنت کہ مید ئِے چَہ بیھ ءَ پُرو رَنگ بہ بی اَنت ۔ رَجانکار ). پوروش اسپ ءِ بزانت بیت: مردے کہ پیریں اسپے ھست اِنت ئِے ۔
زرتشت ءِ بیتن جاہ ءُ شیز ءِ آزرگشنسب
زرتشت ءِ بیتن جاہ ءِ درگت ءَ ھم اَڑ اِنت ۔ چَہ انکٹیل ءَ سرپہ در پیشیگیں رودرتک شناساں ‘ باختر(بلخ) ‘ آئی ءِ بیتن جاہ سُوج کرتگ اَت ۔ بلے مروچی زرتشتیانی پَت یک کرتگ ءُ آئی ءَ چَہ روکپتی ایران ءَ زان اَنت ۔ چَہ درساں گیش آزربایجان گمان بیت ءُ گچین گزن کہ تازیاں شیز گْوشتگ ءُ اَنی ‘ تخت ء سلیمان ‘ ءَ نام پْرشتگ ۔ اے نیمگ ءَ پمیشکا دلگوش شُتگ کہ گزن ءِ پھنات ءَ اورمیہ ءِ کور بُندھشن نسک ۳ ءِ تہ ءَ پاکیں کور گْوشگ بیتگ ۔ گزن ءِ نامداریں آتشجاہ ‘ آذرخش ‘ یا ‘ درخش ‘ ءِ نام ءَ باورکرزیں زیارتجاھے بیتگ ۔ اے پرستشجاہ آزرگشنسب ءِ نام ءَ نامدار بوت ۔ گزن ھما اِنت کہ ‘ یاکوت آئی ءِ درگت ءَ گوں ھیرتی گپ جنت ، گْوش اِیت : ‘ مراغہ ‘ ءُ ‘ زنجان ‘ ءِ میان ءَ زور ءُ دینور ءِ شھر ءَ نزیک اِنت ءُ آئی ءَ گوں وتی چماں ھپتمی ھجری سدھِک ءِ بندات ءَ آ اُود ءِ آچشکدگ دیستگ کہ آئی ءِ گنبد ءِ سر ءَ زَرّی ئیں (نُگرھی) نوکے جتگ اَت ۔ بازیں گْوستانک نویس ءُ زمین ٹک نویساں جزن یا جزنق (گزن)ءِ آزرگشنسب ءِ درگت ءَ گپ جتگ ۔ ‘ ابن خوردابہ ‘ نوشتہ کنت : چَہ تاج سری ءَ پد پادشاہ پادانی چَہ تیسپون ءَ آئی ءِ زیارت ءَ شتگ اَت اَنت ۔ بازیں یونانی گْوستانکاراں آیانی ھزانگ ءِ درگت ءَ کہ نازرک ، وژجنگ ءُ گرانبھا بیتگ اَنت ، نوشتہ کرتگ ۔ گال ‘ جزن ‘ ا ءِ جند وستا ءِ تہ ءَ ماں یشت ۵ ءُ ۴۹ گالرد ءَ چئچستَ کارمرد بیتگ ۔ دریں ایرانی گْوستانکار ءُ تازی چوش کہ « ابن خوردابہ ، بلادری ،ابن الفقیہ ، مسعودی ،حمزہ اصفھانی ،یاقوت ،قزوینی ءُ ابوالفدا » ءَ زرتشت آزربایجان ءِ گْوشتگ ءُ گچین ارمیہ آئی ءِ بیتنجاہ اِش من اِتگ ءُ ھمے ھمگرنچی ءَ آزرگشنسب ءُ آئی ءِ پاکیں جاہ ءِ درگت ءَ پیتبندی کرتگ ۔ بلے ‘ طبری ‘ ءُ آئی ءِ رندگیر ‘ ابن الاثیر ءُ میرخواند ‘ ءَ زرتشت چَہ بیھ ءَ پلستین ءِ نوشتگ ءُ چَہ آ اُود ءَ پہ آزربایجان ءَ لڈ ءُ بوجار داتگ ۔
گیدی ءَ ھست کہ چَہ ساچش ءِ بندات ءَ آچ ھم سازگ ءُ سئے بھر ءَ کنگ بوت کہ گوں گوات ءِ جنبش ءَ جھان ءِ گرد ءَ گشت داں ھریکے جاھے اُوشتات ۔
آزرگشنسب کیھُسرو (کیخسرو) ءِ پادشاھی ءِ بندات ءَ ماں گزن ءَ ایر کپت ، شھریاری آج ءُ جنگیان شُمار کنگ بیت ۔ ساسانی پادشاہ چَہ تاج سری ءَ پد آئی ءِ زیارت ءَ شتگ اَنت ءُ آزرگشنسب کوھنیں ایران ءَ بیتگیں سرجمیں پاکیں آچانی سرچمگ اِش مَن اِتگ ۔
دومی آچ ءِ نام ‘ فرن بغ (فروبا) دین ءِ پیشوکانی آچ اَت کہ پارس ءَ ایرکپت بوت ۔ آئی ءِ جاہ کاریان (پارس) اَت ۔ یاکوت ءِ گْوشگ ءِ پد ءَ : آئی ءِ کش ءُ کر ءُ چَہ دوریں جاھاں پہ آئی ءِ زیارت ءَ اَتکگ اَنت ءُ آئی ءِ آچ اِش پہ دگہ آچکدگاں بُرتگ ۔ کاریان ءِ کلات تازیانی چنگُل ءَ نَے اَتک ھرچُنت کہ تازیاں کوشست کرت ءُ شولیں انگیر دات بلے سیت اِش نہ بوت ۔
سیمی آچ کہ آئی ءِ نام آزربرزین مِھر اِنت ، برزیگران ءِ آچ اِنت کہ کراسان (خراسان ) ءَ نیشاپور ءِ ریوند نامی جاہ ءَ ایرکپتگ ۔ اے سئے ئیں آچکدگ گچینی پاک ءُ زریاتجاہ شُمار بیتگ اَنت، ھریکے پہ انگیز ءُ نیمونے کہ گمان کنگ بیتگ اَت ، ءُ ھر سئے ئیں دلگوشداریں جاہ اَت اَنت ۔
بے شک گزن ءِ آزرگشنسب چَہ زرتشت ءِ آ اُود ءَ ودی بیگ ءَ بزرگیں جاھے جوڑ نہ بوت ۔ یونانی زمیں ٹک زانت استرابون (strabon) کہ چَہ واجہ ھیسا ءِ ودی بیگ ءَ سدسال پیش زندگ اَت ءُ گْوستانکار رُمی پلینوس کہ سری میلادی سَدھِک ءَ زندگ اَت ، ءَ گزن ‘ گنزگا ‘ ءُ آزربایجان ءِ بنجاھی شھر گْوشتگ ۔
شُون :
ویندشمن Windischmann ءُ مولر Fr.muller ءَ زرتشت ءِ گال ءِ بزانت : ‘ مردمے کہ نترسیں اُشترے ھست اِنت ئِے ‘ کرتگ ۔
کاسل Cassel ءَ آئی ءِ بزانت استار ءِ زھگ گُمان کرتگ ۔ ھارلز Harlez ءَ آئی ءِ بزانت چوش سُھر ءَ دْرپشوک نوشتہ کرتگ ۔
۲۔ بنُدھشن : زرتشتیانی دینی نسکے ءِ نام اِنت کہ جھان ءِ جوڑ کنگ ءِ درگت ءَ ابرمانک ئِے مان اِنت ۔ بندھشن ءِ دو نسک اَنت یکے ھندوستانی بُندھشن ءُ دومی ایرانی بُندھشن گْوشگ بیت ۔ اَنیگیں گالبلدانی تہ ءَ بُندھشن ءِ گال بزانت ساچشت ءِ بنیاد ، ءُ ساچشت کنگ بیتگ ۔
گالبلد:
شھریاری : پادشاھی
جنگیان : جنگی
ابرمانک : اساطیر ۔ ھما گیدی وتساچیں داستان کہ آیانی تہ ءَ ابرمی چیزانی جوڑ بیگ ءِ درگت ءَ گپ ھست ۔
نسک : #اوستا
نوشت : #ابراھیم_پورداوود
رَجانک: #کازی_ریھان