*بلوچی کہنیں ردانک*
*بلوچی کہنیں ردانک*
ہردے بلوچی کہنیں ردانک ءِ گپ بیت داں بلوچی کہنیں ردانک سرجم ءَ Orally بزاں زبانی بوتگ۔ دنیا ءِ درائیں لبزانکانی کہنیں ردانک زبانی بوتگ ءُ رند ءِ آوکیں مردماں ایشاناں نبشتہی دروشم ءَ آورتگ۔ ہمے ڈول ءَ بلوچی ندکاراں ہمے کہنیں ردانک ءِ تہر ءُ دروشم ہم نبشتہی دروشم ءَ آورتگ انت۔ چوکہ کہنیں ردانک ءِ گشگ ءُ بیان ءِ کنگ ءِ مستریں سوب آہانی وہد پاسی ءُ وتی آوکیں پدریچانی سرپدی بوتگ۔ کہ آیاں وتی وہد ءَ چے چے کتگ، دومی آہانی پنت ءُ سوج ءِ ہاترءَ گشگ بوتگ۔ ہمے درائیں چیزانی ہواری ءَ را ما کہنیں ردانک ءِ نام داتگ، چوکہ کہنیں ردانک ءِ تہا کسہ،چاچ،بتل،گشتن ءُ داستان کائینت۔ ہمیشانی زانگ ءِ ہاتر ءَ یک پہ یک ءَ ایشانی چارگ ءُ تپاسگ بیت۔ کجام چیز چی یے ءُ ایشی ءِ تہا چونیں چیز ہوار کنگ بوتگ۔
*گیدی کسہ:*
انچوکہ زانگ بیت کہ ہما چیزے ءِ نام ءِ دیم ءَ ”گیدی“ کیت گڑا بزاں آ انچیں چیزے بیت کہ یک مردمے ءِ نہ بیت، بلکیں سرجمیں چاگردے ءِ سرجمیں قومے ءِ بیت۔ ہمے ڈول ءَ وہدے کہ ما گیدی کسہ یاکہ Folk story ءُ لوک کہانی ءِ لبزاں کارمرز کناں داں ایشی ءِ مانا ءُ بزانت ہمیش انت۔ کہ اے یک مردمے ءِ نہ انت بلکیں سرجمیں چاگردے ءِ سرجمیں قومے ءِ دودمان ءُ ربیدگانی اکس بندی انت کہ بیان کنگ بوتگ۔ کسہ اسل ءَ زند ءِ ہما ویل ءُ واکیا اَنت وہدی مردماں وہد پاسی یاکہ وتی ہال ءُ اہوال دئیگ ءِ وہد ءَ بیان کتگ انت ءُ رند ءَ ایشاں کہنیں ردانک ءُ کسہ ءِ دروشم گپتگ، یاکہ مردمانی دیستگیں واکیاہانی وت ساچی ءِ گوما بیان کنگ کسہ گشگ بیت۔
کسہ ءِ بندات ءِ بابت ءَ گشگ بیت کہ وہد ءِ مردماں مال چاری کتگ، ڈگارانی سرءَ کار ءُ روزگار کتگ،کشت ءُ کشاری ءَ پد وہدے آہانی شپ نندی بوتگ داں ہرکس ءَ وتی درائیں روچ ءِ ہال ءُ اہوال داتگ یاکہ کماندار ءُ جنگ کنوکیں بامرد بوتگ انت آہاں قوم ءِ تہا یا قوم ءَ در جنگ کتگ ءُ سوبمند یاکہ بے سوب بوتگ اَنت ہما آہاں جنگانی بابت ءَ گشتگ۔ ہمے بیان رند ءَ کسہ ءِ دروشم ءَ سہرا بوتگ انت۔ پدا ہمے کسہانی بیان کنگ گوں وت ساچیں دروگ ءُ مرچ ءُ مسالہ ءَ گوں بیان کنگ بوتگ انت۔ بازیں انچیں مردم بوتگ کہ چشیں کار ءَ بلد بوتگ اَنت پمشکا آہاناں کسہ گشوگ گشگ بوتگ۔ ہمے کسہ سازوک ءُ گشوکانی برکت ءَ مرچی گیدی نبشتہی دور ءَ سر بوتگ انت ءُ ندکاراں ہما آہاں گشتگیں گپ ءُ ہبر نبشتہ کتگ انت ءُ کسہ بندات بوتگ انت۔
ہمک قوم ءُ راج ءِ کسہ گشگ ءُ بیان کنگ ءِ وتی وتی اسلوب ءُ درشانداب بنت۔ ہمے رنگ ءَ کسہانی تہا ہم پرک ءُ جتائی بیت، بزاں کسہانی تہا پرک ءُ جتائی است انت۔ چنائی ءَ کسہانی بازیں تہر است انت۔ بلئے بنکی تہر سے انت کہ ہماہانی پشدر ءَ تنی وہد ءَ کسہ نبشتہ بوتگ انت ءُ نبشتہ بوھگ ءَ انت۔ ایشانی تہا، الیگری،پیرابل ءُ فیبل ہوار انت بیائے یکبرے ہمیشانی بابت ءَ زانگ ءِ جہد کنیں کہ اے کسہانی کجام تہر انت۔
*الیگری:*
اے کسہانی ہما تہر انت کہ ایشی ءِ تہا بنی آدم ءِ زاہر ءَ چہ گیش اندر ءُ باتن ءِ بیان بیت۔ بزاں آئی ءِ شری ءُ بدی،جوانی ءُ ہرابی،اخلاق ءُ جزبگ ءُ مارشتانی سرا کسہ سازگ بیت۔ ایشانی آسر ءَ ہر وہد ءَ یک کسانیں پنت ءُ اخلاقی سوجے اوں دئیگ بیت۔ اے تہر گوں حکایت ءَ نزیکی کنت۔ چشیں کسہانی کارست ءُ سینٹگ سرجم ءَ انسانی چاگردے ءِ بیت۔ باز براں گمانی جاہ ءُ چیز ہم آرگ بوت کناں چوکہ کسہ ءِ تہا بامرد وتی کالین ءِ سرا ءَ بال کت کنت، وتی مندریکے ءِ کمک ءَ آس گورت کنت ءُ وتی اپس ءَ اوں بال دات کنت۔
*فیبل:*
فیبل کسہ ءِ ہما تہر انت کہ ایشی ءِ تہا بنی آدم ءِ بدل ءَ کارست دلوت بنت ءُ آ چو انسان ءِ وڑ ءَ گپ جناں کار کن انت ءُ نندگ ءُ پاد آہگ کل انسانانی وڑ ءَ بنت۔ بلئے آئی جند ءِ یک دلوتے،کچکے،اپسے،پیلے،مشکے ءُ پسے ہر چیزے بوت کنت۔ چوکہ چشیں کسہانی تہا بامرد یک اپسے بیت ءُ شیر ءُ نرمزار بدیں کارست بنت۔ انچوکہ نامداریں گدار ”Animal farm“ انت کہ ایشی ءِ درائیں کارست دلوت انت، بزاں انچیں کسہ کہ آئی ءِ تہا کارست دلوت ءُ مرگ بہ بنت آ فیبل گشگ بنت۔
*پیرابل:*
اے کسہی ہما تہر انت کہ ایشی ءِ تہا کردار ساہ دارے نہ بیت، بلکیں بنی آدمی مارشت ءُ جزبگ یاکہ بالاد ءِ دگہ بہر ءُ اعضا کارست کنگ بنت۔ چوکہ نیکی،بدی،شری ءُ ہرابی،ہور ءُ جمبر،زمین ءُ آسمان،چم،پونز،گوش،دپ اے درست چشیں کسہانی تہا کارست بنت ءُ گپت گال کن اَنت۔ گڈی ءَ چو اے دگہ کسہانی وڑ ءَ ایشانی آسر ءَ ہم پنت ءُ سوجے بیان بیت گوں۔
اے درائیں تہراں ابید کسہی دگہ یک تہرے است انت کہ آئی ءَ *”چاگردی تہر“* گشنت۔
ایشی ءِ تہا ہما درائیں واکیا ءُ وئیل ءُ جیڑگ کائینت کہ یک مردمے ءِ گوما آئی ءِ چاگرد ءَ بنت ءُ آ ہمیشانی بیانی ءُ پر کنگ ءَ پد یک کسہی دروشمے دنت ے۔ نوں بیائے ہمے تہرانی ہور ءُ ہواریں دروشم ءَ لہتیں کسہانی بیان کنگ بنت کہ ایشانی تہا درائیں تہرانی بیان کنگ بیت ءُ وانوک وت سرپد بوت کنت کہ کجام کسہ، کجام تہر ءِ کسہ انت۔
دنیا ءِ تہا کلاں نامدار تریں گیدی کسہانی کتاب ”الف لیلیٰ“ انت کہ ایشی ءِ تہا ہمے درائیں تہرانی کسہ ہوار انت۔ ہمک چاگرد ءَ وتی پگر ءُ سنچ ءِ ہساب ءَ کسہ ساز اِتگ۔ بلوچ لبزانک ءِ تہا انچیں بازیں کسہ نبشتہ کنگ ءُ رد ءُ بند دئیگ بوتگ انت۔ چوکہ اے درگت ءَ یازدہ کسانیں ءُ واجہ شے رگام ءِ کتاب ”ہداوند بادشاہ وت ات“ چاپ بوتگ انت۔ چہ ہمے چاپ بوتگیں کتاباں چہ لہتیں کسہ درور دئیگ بیت کہ مئے گیدی کسہانی تہا چونیں کسہ ہوار بوتگ انت۔ ہمے کسہانی تہا لہتیں نامداریں کسہ اوں است انت۔ چوکہ بلک ءُ پشی،بوڑے بوڑے شاہ تپورک، من اوں رستوں نلے بوتوں،چاریں مرداں کہ زال ءِ بٹ از ٹہینت، ہر چیز ءِ توم، حضرت موسی آسک فقیر ءُ مار ءِ کسہ ءُ بادشاہ ءِ دیم ءِ دانگ ہوار انت ادا اے درستانی بیان کنگ بیت۔
٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭
باسک ءَ دیم دیوک عطا اشرف