اصل جیڑہ بلوچی سیاہگ انت؟ (8)
ما وتی نبشتانکے ہفتمی بہر ءَ پہ بنی آدم ءَ وانگ ، پہمگ ءُ عمل کنگ ءِ رہبندانی ہیل گرگ ءَ دو مکتب (ادارہ یا institution) ءِ ذکر کتگ ات۔
یکے انسان ءِ گس، مات، کہول ءِ ایندگہ مردم ءُ چاگرد ات۔ دومی مکتب ہما ات کہ آئی ءَ را اسکول گشنت۔
اے دوئیں مکتبانی (institutions ) فرق چے انت؟
ایشانی میان ءِ تپاوت ایوکا ہیل گرگ ءِ رہبندان انت۔ انسان چہ وتی گس یا چاگرد ءَ غیر سائنسی ءُ وتی سمائی (observation) ءِ بنیاداں چیزاں ہیل گرایت۔ وتی اُمر ءِ اولی چار سالاں (پیش ءَ تاں ہفت ءُ دَہ سالاں ہم زہگاں اسکول ءِ وانگ نہ دیستگ) چہ وتی چمّ دیستاں یا تواراں وتی کش ءُ گورے چیزانی باروا سرپد بیت۔ آ ایوکا وتی زہن ءَ اے چیزاں زانت یا پجّا کاریت۔ انسان ادا وتی زبان، سیاد ءُ وارث، چاگرد ءِ تہا نندگ ءُ پاد آیگ ، پُچ پوشاک ءُ کار ءُ روزگاراں ابید ایندگہ دوداں سرپد بیت۔ اے وڑیں علم ءُ زانت ءِ ہیل گرگ ءَ بےرہبندیں علم بزاں Informal یا Nonformal Education گوشنت۔
بلے اسکول (School) ہما جاہ انت کہ اودا انسان ءَ را باقاعدہ علم ءُ زانتے ہیل گرگ شون دیگ بیت۔ آئی ءَ را وتی حیالانی درشانے رہبند سرپد کنگ بنت۔ انسان چہ ہمے ادارہ ءَ دنیا ءِ ایدگہ علم چوشکہ ریاضی، سائنس ، مذہب، تاریخ ءُ ایندگہ سماجی علم آں در بارت۔
زبانے سائنسی علم ہم چمے اسکول ءَ در برگ بیت۔
ایش ہما علم انت کہ ایشانی در برگ ءَ پد انسان زانت کار ءُ شیوار زانگ بیت(اگاں کسے پہ ستک دل ءُ جہد ایشاناں سرپد بہ بیت)۔
اسکول ءِ یک دگہ ارزشتے ایش انت کہ ادا یک زانت کار ءُ وانندہے مردمے یک نزانت کارے ءَ وتی علم ءَ دنت( ٹرانسفر کنت)۔ ایشی ءَ را استاد، ماسٹر یا ٹیچر گوشنت۔ اے ٹیچر یا ماسٹرے علم چہ وتی پیرینانی داتگیں علمے برورد انت۔
ادا رندگیری ( Follow up) ءِ فلسفہ ءَ دلگوش کنے۔
اسکول ، کالج ءُ یونیورسٹی آنی اے علم ءِ طریقہ ءَ Formal Education بزاں رہبندیں علم گوشگ بیت۔
چوناہا ہرچ راجے یا ملکے وتی دود ءُ ربیدگ ءُ راجی ضرورتانی ردا وانگ ءُ زانگے رہبند ٹہینگ بنت بلے بلوچ اینچو واک دار نہ انت کہ پہ وتا چوشیں رہبندے اڑ بہ کنت کہ آئی ءِ راجی ءُ چاگردی لوٹاں ہم دپ بہ بیت۔
ایشی ءِ سبب ایش انت کہ آئی ءِ Informal education ءُ Formal education ءِ نیام ءَ یک مزنیں تپاوتے موجود انت۔
آ وتی گِس ءُ چاگرد ءَ ماتی زبان ءَ چیزاناں معنا دنت بلے اسکول ءَ آئی ءَ دری زباناں(اردو یا انگریزی) چیزانی معنا گوشگ بنت۔
یک بلوچے وتی گِس ءَ پَس گندیت، گوک گندیت بلے آئی ءَ را اسکول ءَ پہ زور ایشانی نام بکری یا بیل گوشگ بیت۔ اے زہنی ءُ علمی تپاوت (Conflict ) پورہیں زند ءَ ہمگرنچ انت پمیشا آ وتی ماتی زبان ءُ درآمدانی زبان ءَ چیزانی یا علم آنی جتائیں معنا ءُ جتائیں زبان دیگ ءَ لاچاریں۔
اگاں یک زہگے بنیادی چیزانی معنا دیگ ءُ نبشتہ یا سرپد بوئگ ءَ مان بہ گیش ایت گڑا سیاہگے (Script) مان گیشگ ءَ چیا میاری بہ بیت؟
اگاں راستی بہ کنے گڑا من ءَ اے گپّے منّگ ءَ ہچ باک نیست کہ منی کم علمی ءِ سبب ءَ بلکیں من اسکولنگ سسٹم وڑیں شاہیگانیں علمے (Vast System of education) ءَ سرپد کت مہ کناں بلے باور بہ کنے کہ اے ہما اولی سبب انت کہ مارا زبان ءُ سیاہگے رُنگ راہاں پرّین ایت۔
مرچی بلوچی اسکولاں ایوکا یک مضمونے ءِ جہت ءَ نہ بلکن ءَ سرجمیں وانگ ءُ زانگے زبان بلوچی بوتیں، سائنسی مضمون بزاں ریاضی، فزکس ، کیمسٹری ءُ بیالوجی بلوچی ءَ بوتین انت گڑا شمے حیال ءَ ما نشتگ ات ءُ سیاہگے جیڑہانی باروا تران کتگ ات؟ انّاں ۔۔ ما سیاہگے جیڑہانی باروا کدی ہم بحث نہ کتگ ات بلکن ءَ چوں ایندگہ دیمرئی کتگیں راجانی پیما ما سائنس ءُ ایندگہ علم آنی باروا تران کتگ ات، نوکیں حیال ءُ لیکہ دیما آئورتگ ات۔
سئیل کن ات اے چونیں حیالے؟ وہدے ما وتی زبان ءُ سیاہگے جیڑہاں بہ گیشیں گڑا نوکیں حیال، لیکہہ ءُ چریشاں مستر ایدگہ علمی جیڑہانی باروا گپ ءُ تران بیت۔
اے ہما کنڈگ (Stage) انت کہ اودا دیمرئی کتگیں راج ہبدہمی کرن ءَ گوستگ انت بلے ما تنیگا اے کڈگ ءَ مانگیشتگ ایں۔
گپاں گونڈ دار ایں ءُ پدا ہما علمی رہبنداں گوں بلوچی زبان ءُ سیاہگے جیڑہاں ہم دپ کنیں۔ پرچا کہ ایش ہما جاہ انت کہ اودا مئے نہ ایوکا زبان بلکن ءَ مئے بلوچی سیاہگ ہم رُنگ راہاں مان اڑیت۔
چوں؟؟؟
(روان انت)