دودمانءُ بلوچ ربیدگ
اِلتاپ بلوچ
کوّاس ،نبشتہ کار ءُ پول کارانی گشگ اِنت کہ،کلچر(دودمان) بنی آدمءِ یک ھاسیں ٹولی ءِ زبان،مذہب،وردِن،چاگردی آدت،سازءُ زیمر،ازم کاری کہ ہما ھاسیں چاگردءِ نندوکیں مردمانی زندءِ ہر تکءُ پہناتاں درانگاز بووکیں نشانی است انت،ہمایانی ھواریں نام اِنت۔دودمان ءَ گوں ہمگرنچیں ہمے کلیں ربیدگ ءُ دوداں ہما چاگردءِ نندوکیں مردم پہ شان ءُ پہرے وتی زند ءِ المیں بہرے جوڑ کن اَنت ۔دودمان کومے ءِ زند گوازینگ ءِ سنچ ءُ آئی ءِ انسانی کیلوانی بستاراں سہرا کنت۔ ہر ہما کار کہ گچینءُ نُگدہ انت ہما دود ءُ ربیدگ جوڑ بیت ہما کار کہ ہما ھاسیں چاگردءَ ایبے لیکک بیت آ کار ہما راج،ہما چاگردءِ نندوکیں مردمانی دود یاربیدگاں چے ڈن لیکگ بیت پمیشکہ آ چاگرد چہ وتی دود ءُ ربیدگاں ڈن کتگیں کارے ءَ ایر جن انت ءُ آئی ءَ ھچبر کبول نہ کن انت، چیا کہ کومے تہنا چہ کرن ءُ زمانگانی تجربتاں وتی گچین کتگیںء پہ وت گیشینتگیں دود ءُ ربیدگاں بس پہ زند ءِ گوازینگا المی زانت ءُ اشانی بر ھلاپ ءَ کتگیں ھر کار ءَ چہ وتی دود ءُ ربیدگاں در لیک ایت ءُ ایر جنت ۔
ھر کوم وتی لوٹ ءُ پکاراں وتی زمینی (جغرافیہ ئی) ،سیاسی ، معاشی ءُ دگہ ھاسیں گواچنی راستیانی بنیاد ءَ وتی کرن ءُ زمانگانی تجربتاں پد جوڑ کنت ءُ دود ءُ ربیدگ ءُ پدا دودمان ءِ بستار ءَ دنت پمیشکہ اگاں ما اے سر زمین ءِ سرا بنی آدم ءِ تاریخ ءَ چاراں گڑا پدر بیت کہ دنیا ءِ ہر د مگ ءُ ھر نیمگ ءَ دگہ دگہ راجانی دگہ دگہ دود ربیدگبیتگ انت ءُ است اَنت۔
دودمان(کلچر) ءِ تہر: دودمان ءِ چونہا دوتہر اَنت،یکےءَ گشنت جوڑشتی دودمان (مٹیرئیل کلچر) ءُ دومی ءَ گشنت گیر جوڑشتی دودمان ( نن مٹیرئیل کلچر) جوڑشتی دودمان ہمائی گشنت کہ کومے کہ ھما یک میّن ایں چار ھد یا ملکے ءِ زند گوازینوکیں مردمانیھاسیں ٹولی ءِ پُچ ءُ پوشاک،لوگءُ گسانی بندگءِ رنگءُ دروشم،وانگ جاہ،ابادت جاہ،کِشتءُ کِشاری ءِ رہبند،کشت و کشاریءِ سازءُ سامان،اوزارانی جوڑ کنگ ءُ کارمرز کنگ،ءُ ہمے رنگءِ دگہ چیزکہ ہما راجءِ یا زمینءِ سرءَ آبادیں ہما ٹولیءِ پجّار بہ بنت ھمیشاں گشنت جوڑشتی دودمان۔پہ درور ، اگاں مرچی مایک جاگہے کُڈکے گنداں یا یک جاگہے آپءَ چہ پُرّیں کلّی(مشک)ئے گنداں گڑاں رسگامارءَ وتی بلوچ دود گیر کاینت ءُ ما گشاں اے بلوچءِ دود ربیدگ انت۔اگاں ما بلوچ زالبولانی پوشاکءَ بزوراں،دنیاءِ کجام کُنڈےءَ یک زالبولےءَ اے پوشاک گورا بہ بیت تہ ہر کس گشیت کہ اے بلوچی پوشاک اَنت۔بزاں زندءِ زلورتانی پورہ کنگ ءِ ھاترا بنی آدمءِ ہما ھاسیں ٹولیءِ ازم کاری ءَ ما ہما راجءِ جوڑشتی دودمان ءِ نامءَ دئیں۔
گیر جوڑشتی دودمان : بزاں نن میٹرئیل کلچر ،اے ہما دودمان اِنت کہ اے زاھری ءُ پدری ازم کاری کالب ءُ جوڑشتاں گوں سیادی نداریت،بلکن اے گوں ہماکوم یا ھاسیں ٹولی ءِ مردمانی تب،بھیسہ،لیکو،نندگءُ پاداہگ،زند راھبندیا راجی کیلو،زبان،مُچی یاچاگردی ادارہاں گوں بندوک انت ۔
انسانی دپترءُ انسانی دودمانءِ دیمروئی:
سائنس دانانی گش انت کہ اے ہستی ءِ تہا ہر چیز بدل بیت ءُ بدل بئیگا انت،اگاں انسانی دپترءَ بچارے تہ اے شون مارءَ دست کپیت کہ لکھاں سالانی گوازینگا پد بنی آدم مرچیگیں شکل و دروشمءَ اتکگءُ سر بیتگ۔ہمے پیما زمین،درچک ،دار،دریا،کؤر،شیپ،دلوت بلکن ہر چیز کہ اے ہستیءِ تہا است انت،اے کل وہدءِ سرا وتی رنگ ءُ دروشم ءُ کالب ءُ چیدگانی تہا بدلی آران بیتگ انت۔ما اگاں انسانءِ جندءَ بچاریں تہ پدر بیت انسان ءَ مزنیں سکی ءُ سوری، وھد ءُ زمانگانی تاڑ ءُ تیلانک،موسمانی بدلی ءُ سدلی ءِ ھمراہی ءَ انسانی ردوم بزاں ارتقاء ءِ تہا مزنیں بدلی و سد لی آ ورتگ ءُ انسان چہ یک جانور دروشمے چیزے ءَ یک مہذبیں ساھدارے ءِ شرف ءَ سر کتگ ۔
ھمے رنگا چہ وھد ءُ زمانگ ءُ زند ءِ ردوم (ارتقاء ) ءِ اثراتاں درچک ءُ اے دگہ ساھدار ھم نہ رک اتگ انت ۔انچو کہ انسان ءِ چک یا دگہ ساھدارے ءِ چک وتی ودی بیگ ءُ تاں پیری ءَ وتی ردوم ءِ بازیں منزلاں گوزگ ءَ پد سر بیت ھمے رنگا اے سر زمین ءَ زندگی ھم وھد ءُ باریگانی مزنیں پندے ءَ پد مرچیگیں دروشم ءَ سر بیتگ بلے سائنسی ردا ھمے ردوم انگتا برجاہ انت ءُ دگہ بازیں وھد ءُ زمانگا ں پد دگہ بازیں بدلی ءُ سدلی ھم کاینت ۔ بزاں وتی یکیں رنگ ءُ دابءَ زندگی ھچبر نہ اوشتیت۔
سائنسی علم و زانت یا سائنسی دپترءِ وانگءَ چہ اے ھبر پدّر انت کہ انسان اے سر زمینءَ لکھاں ارباں سال پیسر ودی بوتگ۔بلے انسان کہ مرچی اے رنگءُ دروشمءَ گندگ بیت ،ہزاراں لکھاں سال پیسر اے دروشمءَ نہ بوتگ۔نہ تہنا انسانءِ رنگءُ دروشم بدل بوتگ بلکنوھد ءُ زمانگاں گوں انسان ءِ پگر ءُ نپسیات ءُ تب ھم ھمے رنگا دیمروئی کنان انت وھدے انسان ءِ پگری سنچ ءُ آئی ءِ تب ءِ تہا بدلی کیت گڑا ھمے ھساب ءَ انسانی دود ءُ ربیدگ بدل بوانءَ سرجمیں دودماناں ھم بدل کنان کن انت ۔بنداتی انسان کہ لکھاں سالاں چو جانوراں جنگلاں وگشی ئے گوازینت ئے گڑا ھمے ردوم یا ارتقاء ءَ آئی ءَ را سنگ ءِ اہمیت ءُ چہ آئی ءَ کار گرگ ءِ پگر ءُ بیچار ءِ سنچ بکش ات۔ زانت کار ھمے دور ءَ انسان ءِ دیمروئی بندات کنگ ءُ چہ وتی کش ءُ گور ءِ چیزاں پائدگ چست کنگ ءِ سنچ ءُ شاھوکاری نیمگابنداتی دیمروئی لیک انت۔ سنگءِ زمانگ اوں دپتر زانتاں سئے زمانگءَ بہر کتگ۔۱۔سنگءِ کوْہنیں زمانگ، ۲۔سنگءِ میانجی ءِ زمانگ،ءُ ۳۔سنگءِ دور۔ہمے وڑا انسانی دپتر سنگءِ دور، زَرّبزاں پیتّل ءِ دو رءُ آسن ءِ دوراں گوں زانگ بیت۔
انسانءَ بنداتی زمانگءَ سنگ تراشت اَنت ءُ پہ شکار ءُ وتی دشمنانی جنگ ءُ تاچینگا تُوسکیں کارچ،تپر ءُ اندگہ اوزار جوڑ کت انت۔مُرتگیں دلوتانی کامپولانی دنتان ءُ کلاجورٗ زُرت ءُ داس ءِ جاگہا کار مرز کت انت۔ہمے زمانگءَ انسانءَ چہ موسم ءِ ترندی ءُ نا وشیں زھمتاں وتا رکینگ ءِ واستا درچکانی تاک زرت ءُ وتی برہنگیں جان ءِ ڈبگ ءُ چیر دیگ ھم بنا کت ۔دیم ترءَ دلوتانی پوست زرت انت ءُ شری ءَ ساپ کت انت ءُ تنکیں پوست پوشاک ءُ بزیں پوست کمبل ءُ نپاد ءِ جاگہا کارمرد کت انت۔پدا رند ترا کرپاس ءِ درچکانی پُکّی زرت انت ءُ پہ ازم کاری شال ءُ اندگہ پوشاک جوڑ کنگ ھم ھیل گپت۔اے انسانءِ انسانی اگل ءِ ھیوانی جبلتءَ چے سر سدگ ءُ پگر ءُ بیچارءُ مارگ ءِ انسانی سیم سراں اولی گام ایر کنگ ءِ دور انت ءُ ھمے رنگا اگلی ءُ مارگی سنچ بیرگا انسانءَ چہ اندگہ دلوتاں جتا کنگ ءِ سبب ھم جوڑ بیت۔
انسانی دپترءَ لکھاں سال پیش انسانی چاگرداں ٹَک ءُ بولکّ (ٹرائیبز) آنی ارزش مارتگ ءُ ٹک ءُ بولکی گروہانی دروشم ءَ زندگوازینتگ ساھدار انی ھمے ابرمی لوٹ ءَ انگتا ما جنگلانی تہا ویلیں ساھدارانی رمبانی دروشم ءَ دیست کنئے کہ کہول ءُ ھاندانی شکل ءَ ھر جاہ ءَ ھور انت۔بلے وھدے سنگ ءِ دور ءُ پدا کشت ءُ کشاری دور اتک گڑا ھمے ھوری ءُ یکجاہی ءِ لوٹ ءُ گرز پہ انسان ءَ گیشتر المی بیت چو کہ دپتر زانت Fyodor Korovkin وتی نبشتہ کتگیں کتاب(Short History Of the World،، ءِ تہا نبشتہ کنت کہ ’’ انسان ءَ تہنایا یک ءُ دو مردماں گوں ناں چہ سنگ ءُ ہڈّاں جوڑ کُتگیں سلاہ ءُ اوزارانی سرا نہ پہ جوانی ءَ پہ وت شکار کت کتگ ات نئے وتا چہ دشمناں رکینت کت کتگ ات ھمے رنگا رنداکِشتءُ کِشاری کنگ ءُ ایش رون ءُ موش ئے ھم کت نہ کتگ اتنت، ھمے انسانی لوٹ ءُ پکاراں انسان ھور ءُ یکجاہ ٹک ءُ بولکی دروشم ءَ زند گوازینگ ءَ مجبور کتءُ انسان ءَ چہ ھاندان ءَ ٹک ءُ بولک ءُ چہ ٹک ءُ بولک ءَ کو می دودمان ءِ نیمگا سپر بنا کت ،جنگلانی ساپ کنگ و آیاں پہ کشت ءُ کشار ءِ لائک جوڑ کنگ یا نا راست ءُ جُرّ ءُ ڈیمبریں یا ڈل ءُ کوہستگیں زمینانی ھم دست ءُ کشگ ءِ لائک کنگا سرجمیں ھاندان ءُ ٹکاں ھور کار کتگ ءُ ھمے زمین اش ھم ھور کشتگ ءُ رون ءُ موش اش کتگ انت پمیشکہ ھمے زمین ءُ چہ اشاں ودی بیوکیں دان ءُ کاہ ءُ بوچ ھم اشانی ھواریں میراث (مشترکہ ملکیت)بوتگ انت۔ہمے رنگا بازیں ھاندانانی ھواری ءَ ٹک ءُ ٹکانی ھواری ءَ کوم جوڑ بیتگ ءُ ھر کوم ءِ یک ھواریں بلے چہ آدگہ کوماں جتاہیں زبان ءُ گوں بازیں پرک ءُ پیراں وتی رسم ءُ رواج اش ھم جوڑ بیتگ انت۔‘‘
ہما زمانگاں ھاندانی جیڑہانی واستا چہ ھر ھاندان ءَ یکے کماش جوڑ کنگ بیتگ ءُ ھمے رنگا ٹَکّے ءِ کِشت ءُ کِشاری جیڑہ،شکار ءُ چَراگ جاہانی بہر ءُ بانگ ،یا ٹَکّانی نیامءَ جنگ ءُ جدلانی گیش ءُ گیوار کنگ ءِ ھاترءَ ٹک ءِ چہ ھاندانی کماشاں یک گچین تریں کماشے ٹک ءِ مسترءُ کماش (سپریم کونسل) ھم کتگ بیتگ ۔انچش کہ ا نگتا بلوچ راجءِ بازیں ٹَکّ ءُ ھاندانانی تہا تنی وہدی ھمے رواج اَست اَنت ءُ بازیں ھنداں انگت مردم پہ شِکار،کِشت ءُ کِشار،یا دلوتانی چَراگ جاہاں وت ماں وت اڑنت گڑا ھمے ھاندانی یا ٹکی کماش اشانی گیش ءُ گیوار ءَ کن انت ۔
بُن درا اے ھما بنداتی دور ءِ انسانی چاگردی لوٹ ءُ گرز انت کہ انسانی نسلءَ گوں ہمگرنچ اَنت۔ اگاں ما بلوچ راج دپترءَ چاراں تہ مارءَ ہما بنداتی زمانگءِ انسانی دپتر گیر کئیت۔پد منتگی،بے علم ءُ زانتی یا دیمروی نہ کنگ ءُ دنیا ءِ گاماں باز پشت ءَ پشت کپگ ءِ تاثر۔ مرچی ھم بلوچ راج کبائیلی ءُ نیم کبائیلی چاگردے ءَ زندگی کنگا انتءُ وتی بازیں شونداتانی ردا انگتا بلوچ چاگرد ھما زمانگءِ عکس ءَ پیش دارگا انت۔ پہ درور کُڈُک ءِ لوگ (گِس) ءُ آئی ءِ جوڑ کنگ ءِ وڑ ءُ پیم یا ھما چیز کہ چہ آیاں کُڈک جوڑ بیت،پِیشّ ءِ سواس،اُشتر ءُ ہرءِ سواری،میش ءُ بُزگل ءِ رمگ داری،پات ءُ پیش ءِ گوپگ ءُ ازم کاری ءُ ہمے رنگءِ دگہ دگہ بازیں دود ٗاست اَنت کہ اے ایوکءَ بلوچ ءِ ربیدگ ءَ مان نہ اَنت بلکہ انسانی دپترءِ ربیدگ اَنت کہ انسان ءِ بنداتی پد منتگیءِ نشانی انت یا بنکی دیمروئی کرد بزاں بنداتی ارتقائی کرد ءِ سپرکہ چہ ھما زمانگءَ اے دود گوں انسان ءِ جوڑشتی دودمان (مٹیرئیل کلچر)ءَ بندوک اَنت۔اے ھبرءِ مانا ایش نہ اِنت کہ چو کہ ایش انسانءِ بنداتی دودمان ءَ گوں ھمگرنچ انت پمیشکہ اشاں ما وتی راجی دودمان یا ربیدگ مہ گُشیں ۔بلکن ءَ راستی ایش اِنت کہ بلوچ یک تاریخی قوم اِت ءُ اشی ءِ ددمان چہ تاریخی دودءُ ربیدگاں سرریچ اِنت بلئے جست ایش اِنت کہ اگاں ہمے ربیدگ کہ مئے جوڑشتی دودمانءَ گوں بندوک انت اگاں انسانی دپترءَ اندگہ راجانی ربیدگ بوتگ اَنت گڑا اندگہ راجاں چہ پیم ءُ پرچہیل داتگ انت یا اشانی تہا بدلی آورتگ۔؟ اے ہما سوال اِنت کہ مئے اے سرھال ءِ واستہ منی ھیال ءَ مزنیں بستارے دارایت۔اے ھبر گواچنی اِنت کہ ہر زندگیں چیز ءِ دروشم بدل بیت،زندگیں دود ءُ رہبندانی تہا اوں بدلی کئیت۔چیا کہ وھد ءِ ھمراہی ءَ زندءِ لوٹ ءُ پکارانی درشم ءُ رنگ بدل بووان انت ءُ زندگی ءِ لوٹ گیش بیان انت ء، وانگ،زانگ ءُ سرپدیءِ راہءُ دراں مزنیں آشوبے اتکگ،ہمے رنگءَ روزگارءِ ربیتی (روایتی)دروشم مٹ بیتگ انت بلکیں اے تکءَ مزنیں بدلی ءُ سدلی ھم اتکگ اَنت،نوک نوکیں شونش (آئیڈیا)دیما آیگا اَنت کہ اشانی دیما آیگا گوں ہر چاگرد اثر مند بیان انت۔پمشکہ اے گوشگ رد نہ اِنت کہ ہر چاگردتُری آ نزوریں چاگردے بہ بیت یا توان داریں چاگردے چرے اثراتاں رک ات نہ کنت۔مزنیں چاگردءُ گہُرتیں راج دیما رونت ءُ نزور چیرترّان ءَبیگواہ بنت۔چیاکہ و ھدھچبر یکیں جاہءَ نہ اوشتیت آچوتچوکیں آپءِ رنگءَ ھمگیری (مسلسل)دیمترا جنزان انت ۔
بلوچ ربیدگ
بلوچ راجی ربیدگانی بابتا گپ جنان ءَ بازیں نبشتہ کارءُ پولکاراں ھمے جہد کتگ کہ آ بلوچی راجی ربیدگاں اسلامی ربیدگ پیش بدارنت۔آیانی ھیال ھمیش انت کہ بلوچ ءَ وتی راجی راھبند ءُ دود اسلام ءَ چے زرتگ انت بلئے من گوں اشاں تپاک نداراں چیا کہ اے منتگیں ھبر ات کہ بلوچ راج گوں وتی ھمے زبان ءُ ھمے ربیدگاں چہ ھزاراں سالاں ھمے سر زمین ءِ سرا موجود انت بلے اسلام ءِ تاریخ تہنا پانزدہ سد سال انت دومی مستریں ثبوت ایش انت کہ مئے کہن تریں شاعری مئے عہدی شاعری انت آئی ءِ تہا ترا مذہبی اثر چٹ جاہ نئیت البتہ رندترا کہ ملایانی دور اتکگ گڑا مذہبی اثرات پدریں رنگے ءَ زاھر بیتگ انت ۔بلے اے گپ ءَ کلیں زانتکار سرپد ءُ زان انت کہ بلوچ دودمان چہ ہزاران سال پیش گوں ہمے رہبنداں بندوکی ءَ اتکگ ءُ مارءَ سر بوتگ،ھر چند کہ بلوچ ءِ دودمان سک کہنیں انسانی دداں گوں باز نزیکی داریت بلے بلوچی دودمان سنٹیں دودمانے نہ انت چو کہ یکشلیں زند جاورانی سبب ءَ بلوچ ءِ زند جاوراں بازیں بدلی نئیتکگ پمیشکہ بلوچ دودمان ءِ بنیاد یا (اثاث) راست انت کہ سک کہن انت بلے ھمے میان ءَ ھر رنگیں بدلی ے بلوچ ءِ زند مان ءَ اتکگ بلوچی دودمان ءَ ھم آئی ءَ را کبول کتگ پمشکہ بلوچی دودمان تنی وہدی زندگیں دودمانےءِ بستارءَ است اِنت۔پدا پانزدہ سد سالی اسلامی دودمان ءُ ہزاراں سالیگیں بلوچ دودمانءَ زمین آزمانءِ پرک است۔اسلامی یا مذہبی دودمان ءِ رنگ ءُ دروشم ھما انت کہ بندات ءَ بیتگ انت بلے بلوچ دودمان یک راجی زندگیں دودمان ات کہ وتی کوم ءُ آئی ءِ لوٹ ءُ پکارانی شونداری ءَ یک درچ ءَ کنان ءُ پیداک انت پمیشکہبلوچ راجی دودمان زند ءِ لوٹانی ردا بدلان (گوں سُستیں رپتار ءَ) بلے روچ پہ روچ دیما روگا اِنت،اگاں یکے پٹ و پول بکنت تہ اے ھبر دیما کئیت کہ اسلامی ہما دود کہ گوں بلوچ زندمان ءُ دودمانءَ ہمگرنچ اَنت،اے اسلامی دود چہ بلوچ ءَ زورگ بوتگ اَنت گڑا بگندے مردم بھیسہ کُت بہ کنت چیا کہ بلوچ راج اے گل زمین ءِ سرا چہ ہزاراں سال پیش گوں ہمے دودمانءَ زندگ اِنت۔پمشکہ ہما بلوچ پولکار کہ بلوچ ربیدگءَ اسلامی ربیدگ گشنت آیاں سہہ وارتگ یا گوں دینءَ گیشیں نزیکی ءِ سبب ءَ آیانی جند ءِ واہگ انت کہ ما بلوچ دودمان ءَ گوں اسلامی دودمان ءَ یک بکنیں ءُ پیش بداریں گڑا چشیں ذاتی واہگ ءُ ھبراں علمی ارزش ءُ بستار نہ بیت۔ادا اے ھبر ھم شموشگ مہ بیت کہ بازعرب نبشتہ کاریا عرب ملکاں جاہ منندیں بلوچ نبشتہ کاربلوچاں یک کومے ناں بلکیں عربانی یک ٹک ءُ کبیلہ ے لیک انت بلے چشیں کلیں نبشتہ کارانی نبشتہ کتگیں ھبر اشکیں کسہ ءُ داستانی ھبرانی بنیادان انت ھچ یکے ءَ سائنسی ءُ گواچنی ثبوت و دلیل دات نہ کتگ پمیشکہ چشیں ہوائی ھبراں سائنسی پولکاری ءِ تہا ھچ بستار ءُ ارزش نہ بیت ۔ ھمے رنگا بازیں نبشتہ کارگشیت کہ بلوچی زبان چہ فارسیءَ دراتکگ،بلئے چوش نہ اِنت چیا کہ تاریخ دانءُ پولکارانی ردءَ بلوچی زبان چہ پارسیءَ سک باز پیسریگیں زبانے،بلئے اے ہما تاریخ نویس اَنت کہ گیشتر پارسی تاریخ نویسانی نبشتانکاں ارزشت دئینت یا کہ ہماہاں وان اَنت۔(ادا اے ھبر شموشگ مہ بیت کہ ایرانی سرکار ءَ مدام ھمے جہد کتگ کہ بلوچ فارسی زبان ءُ کوم ءِ یک ٹکے پیشدارگ بہ بیت ءُ جتا کومے ھچبر منگ مہ بیت)بلے راستی ایش انت کہ بلوچءِ دودمان ناں کہ چہ ارباں اتکگ ،ناں کہ چہ پارسیءُ اسلامءِ دودمانءَ زورگ بوتگ بلکن بلوچ ءِ زبان،دودمان زندگیں رنگے ءَ ہزاراں سال پیسر بلوچ ءِ راجی دودمانءُ راجی زندءَ درانگازکنان ءَ پیداک انت ۔
نوں بیا ما ءُ شما بلوچ ءِ دود ءُ ربیدگاں چمشانکے دئیں کہ چہ ہزاراں سال پیسر تنی وہداں ھمگیری ءَ بلوچ دودمانءِ پرُ ارزش ءُ المی ایں بہر اَنت۔چریشان یکے ،بِجّار،، اِنت۔
بجّار یا بجّاری :
بجّار یا بجّاری بلوچ چاگردی زند ءِ یک سکیں کہنیں رواجے ۔ کہ اگاں یک میتگےءَ کسّےءِ آروس بیت گڑاں میتگءِ کلّیں مردم آئی کُمک کن اَنت،آروسءَ پیسر سالونک یا بانورءِ پت ءُ مستریں مردم میتگءَ یا میتگءَ ڈَن وتی پجّاروک،سیادءُ ازیزانی کرّا پہ کُمکءِ زورگا رونت کہ ھمے کُمک ءَ بِجّار گشنت۔اے بجّار دلوت بنت یا نگدیں ذرّ،برنج،روگن یا دگہ وردنی چیز کہ ہر یکے وتی وتی بستارءِ متابکءَ دئینت۔بجّار مدام پہ سورءُ آروسی مراگشاں دئیگ بیت۔
بیر:
بلوچءِ وتی یک ھاسیں تبے کہ مدام بلوچ ءِ زندمانءِ درہیں کاراں بلوچ ہمے تبءِ متابکءَ بزاں گوں وتی راجی ابرمءِ متابکءَ زندمانءَ گوازینیت۔اے ابرم نہ ایوکءَ بلوچءِ تبءَ گوں ہمگرْنچ اِنت بلکن گوں دنیا ءُ سائنسءِ لہتیں قانوداں ہمدپ اِنت،اگاں تو یک پُٹبال( FootBall ) زورے گوں سکّیں زوراں گوں دیوالءَ جنے تہ ہمے پُٹبال ہما زوراں گوں واتر تئی نیمگءَ کئیت۔ہمے ابرم بلوچءِ تبءَ ہوار اِنت،اگاں بلوچءَ کسے مہر دنت گڑاں بلوچ دیم ءِ مردمءَ گیش مہر دنت یا کہ اگاں کسے یکے ءِ مردمے کُشیت تہ آ وتی کشندہءَ الّم کُشیت،ھمیشی ءَ بلوچ چاگردءَ گشنت ’’ بیر ‘‘ ۔بیر پہ شرّی ہم بوت کنت ءُ پہ ہرابی ہم بوت کنت ۔بلوچ تب ءِ تہا بیر گرگ یا ھوز کنگ گوں مھکمیں رنگے ءَ ہوار اِنت ،بازیں بلوچی کسّہانی تہا ما گندیں کہ بلوچءَ وتی کینگ انچو رودینتگ کہ اگاں یکےءِ دست وتی بیرءَ گرگءَ نہ رستگ تہ آئی صبر کتگ ءُ ہمے بیر آئی چُک ءُ نماسگاں ہم گپتگ۔پمشکہ بلوچاں گشتگ کہ ، سِنگ اگاں چاتانی بُنءَ ریز اَنت،کینگ چہ مردانی دلءَ کِنز انت،بیر بلوچانی داں دوسد سالءَ ،لسّہیں آہوگ اَنت دو دنتانیں،،بلئے دگہ یک قانودے بلوچءِ چاگردءَ است اِنت کہ کُشت و ھون ءِ بیرءَ ھلاس کت کنت کہ اے قانود تنیگہ دگہ دری راجانی تہا گندگ نہ بیت۔اشرا بلوچیءَ گشنت ،میڑھ،،بازیں جاگہاں اشرا پَتّر ءُ چِتّر ہم گشنت۔
میڑہ ءِ روایت چش انت کہ دین کاریں مردم ءِ لوگ ءِ پیریں جنین گشاناں گٹ ءَ لوپ کن انتءُ میتگ ءِ کماشیں مردمانی ھمراہی ءَ جتگیں مردم ءِ لوگا پترنت گڑا پدا میتگ ءِ کماشیں مردم دوئیں نیمگءِ مردماں بگل ءُ بگل گیر کن اَنت ءُ اشانی کشت و ھونءَ ھلاس کن اَنت۔میڑھ بروکیں مردم ہمے ھبرءَ درانگاز کن اَنت کہ اے مردم کہ ما تئی گسءَ آؤرتگ اے وتی کتگیناں پشومان اِنت ءُ چہ ترا پہلی لوٹیت۔دومی فریق اے حبرءَ پہ وتا مزنیں شانے سرپد بیت کہ منی دژمن منی لوگءَ پُترتگ ءُ منءَ چے کمّی منّگا اِنت یا وتی کُتگیناں پشومان اِنت۔ہمے میڑھءِ روگا گوں بلوچ وتی کرنیگیں دژمنی یا وتی مرتگینانی ھوناں اوں وتی ہونیگاں بکش اَنت۔بازیں میڑہانی پیسلہاں کشتگیں مردماں چہ جتگیں مردمانی نیمگا سانگ ھم دیگ بیت کہ ھمے پسات پدا دگہ چک ءُ نماسگے ءَ پدا چست مہ بیت ۔
پُرس:
ھال پُرسی بلوچ دودانی تہا چنا ءَ ھم است انت کہ اشی ءَ گند ءُ گدار، گند ءُ نند و گندوکی گشنت ۔ بلے پرس یک ھاسین وھدے ءِ ھاسیں دودے ۔اگاں کسے بیران بیت کلیں8 مردم ھما لوگ ءِ مردماں کمک کن انت و تاں سہ روچاں آ لوگ ءَ آس روک نہ بیت کلیں بند ءُ بست ءَ اے دگہ مردم کن انت ،بازیں جاگہاں اے دود پانزدہ روچ اِنت ءُ بازیں جاگہاں چل روچ ءُ باز براں داں سالءَ پُرس روت بلئے مرچاں کمتر انت پرس ءِ روچ۔ہمے روچاں کہ مردم وتی مُردگءِ گماں پرس دار اَنت ہمے روچاں میتگ ءُ بازارءِ جنین ءُ مردین پہ ہما پرس داروکیں لوگءَ رو اَنت ءُ گوں لوگ ءِ مردمانی گماں شریدار بنت ءُ مردماں تسلّا دئینت داں کہ آ وتی رَپتگیں مردمءِ گمءَ بہ شموشنت۔اے نیکراہی دودے اوں است اِنت ءُ بلوچ چاگردءِ تہا اشی رواج چہ کدیمیں زمانگاں اوں گندگ بیت۔اے دود دگہ دری راجانی تہا اوں است اِنت بلئے بازیں جاگہاں اشی تہر دگہ دگہ است اَنت۔بلئے بلوچءِ پُرس ءِ دارگ ءِ دودءُ مجلس اوں وتی راجی تبءَ گوں بندوک اِنت۔اگاں یکے دومی ئے پُرسءِ پتّرءَ مہ روت داں ہما لوگءِ مردم سک گِلگ اوں کن اَنت کہ پلاں مردم یا لوگ مئے پُرسءَ اوں نیتک۔
نکان :
یک لوگےءَ کسّے کہ بیران بوتگ یا کہ سُورءُ سانگ بوتگ اَنت گڑان آ لوگا مہمان باز اتکگ ءُ لوگءِ مردماں اینکس نان پتک نہ کُتگ ہمے ھاترا آہاں وتی نانءِ آرت وتی میتگءَ لوگ پہ لوگ بہر کتگ اَنت ءُ ہمساہگاں کُمک کتگ ءُ نان پتکگ داتگ اَنت۔اے دود اوں بلوچ چاگردءِ یک ھاسیں دودے بوتگ کہ مرچاں مزنیں شہراں گندگ نہ بیت۔نکان ہمیشنت کہ نہ پتکگیں آرتءَ پہ پچگ ءِ ھاترابہر کنے ۔اے دود بُن درا بلوچی تورو ءُ ننگ ءِ ردا انت کہ اشی ءِ تہا سرجمیں کبیلہ ءِ درو ءُ وشی ننگ ءُ گیرت ءُ نپ ءُ نکس یک زانگ بیت ءُ ڈگارانی ھشر ءِ دود ھم ھمے ردا کیت ۔
بانجیگ:
بلوچ چاگردءِ تہا چو اندگہ دودانی پیمءَ بانجیگ ءِ ارزشتءَ کس کم کت نہ کنت ،اگاں یک لوگےءَ آروس بیت یا کہ مرگءُ میرانءِ وہداں ھیرات کنگ بیت تہ وتی ہمساہگیں لوگاں بانجیگ کنت۔اگاں یکے بانجیگ دئیگا پشت کپیت تہ چہ بانجیگ کنوکءَ سک گلگ دار بیت کہ منءَ تو میتگءِ تہا دَر رِد کُتگ ءُ بانجیگ نہ داتگ۔بانجیگ ہما دؤکیں مردمءِ لوگا چے تیاریں وردنی چیزپہ وتی ہمساہگءُ میتگءِ مردماں دیم دئیگ بیت۔بانجیگ اگاں کسے ءِ لوگ ءَ نوکیں تامے اتک کمک انت یا بازگڑا پرائی ءَ المی بیت کہ ھمساہگاں کمو کمو بہر بکنت ھمے نوکیں تام ءَ وت تہنا مور چیا کہ اے ’’ بلوچی تورہ ءُ ننگ‘‘ ءِ راجی پلسپہ ءِ ھلاپ بیت۔
مہمانداری:
بلوچ دودانی تہا مہمانداری مزنیں شرپ ءُ ارزشتے داریت،ءُ زمانگاں انچیں لوگ بوتگ انت کہ اگاں یک مہمانے نہ بوتگ لوگءِ مردماں آ روچءَ ورگ نہ وارتگ ءُ بازارءَ گشتگ ءُ مہمان درگیتکگ۔چش نہ انت کہ ہر کسءَ انچش کتگ بلئے مہمان داریءِ انچیں ارزشت بوتگ کہ سیرءُ آبدانیں مردمانی لوگاں ہر وہداں مہمان بوتگ۔اگاں یک میتگےءَ یک مردمے پہ نان دئیءَ نام بوتگ گڑاں ہر یک درآمدے یا مہمانے اتکگ ہما لوگءِ جُستے کتگ۔بُن درا ھمے کلیں راجی کدر یا کیلو بلوچیت ءِ راجی پلسپہ ءِ اہمیں بنیاد زانگ بنت ءُ اشانی تہا مہماندری سکیں اہم تریں کیلواں چہ یک ات چو کہ ھمے کیلوانی پیلہ کنگ بلوچی چاگردی پلسپہ ءَ جوان ءُ شرف مندیں بلوچ بیگ ءِ نشانی ءُ ثبوت زانگ بیتگ انت پمیشکہ ھر یک بلوچے بلکیں وت شدیک بیتگ بلے وتی مہمان ئے ھر رنگا عزت ئے کتگ ۔
میار جلّی:
میارجلّی یک انچیں دودے کہ پریشی ءِ واستا بلوچ ءَ سک باز تاوان چست کتگ ، وتا ءُ وتی مردمانی کوشارینگا ھم چک ءُ پد نہ بیتگ بلے بلوچی چاگردی پلسپہ ءِ ھمے دود ھر رنگا زندگ ئے داشتگ۔ اے دود ءَ ما دگہ کومانی تہا نہ گندیں البتہ عربانی تہا بیتگ بلے اودا ھم اے دود اینچو زرنگی ءُ گہرتی ءَ گوںھم جاہ نئیت۔ بلوچ ءِ اے دود سکیں کہنیں دود ات ءُ اشی ءِ پکار بلوچ ءَ ھمے واستا بیتگ کہ بلوچ چہ ھزاراں سالاں ھجرت کنان ءَ پیداک انت ءُ سپر ھدا بزانت بیست ھزار سال یا کم ءُ گیش بیت اے میان ءَ بلوچ ءَ وتا ریاست نہ بیتگ یا گوں ریاستاں مدام اڑ ءُ کُڑ ءُ جنگ ءُ بجنگاں بیتگ ،وتی چاگرد ءِ تہا انساپ ءِ برجاہ دارگے واستہ کہ آئی ءِ گورا ریاست ءُ آئی کانود نہ بیتگ انت پمیشکہ آئی ءَ انچیں دود پہ وت ٹہینتگ انت کہ نزور تریں مردماں گوں گیشی یا زلم ءُ نارواہی مہ بیت پمیشکہ میار یا باھوٹی ءِ دود ءَ را پہ ھر بلوچ ءَ المی لیکگ بیتگ کہ یک نزور ءُ زلم آماچیں مردمے کہ تئی باھوٹ بیت تئی مستریں پرز ھمے بیتگ کہ تو ھر رنگا آئی ءِ پہریز ءَ بکن اگاں پرے کار ءَ ترا وتا کوشارینگ کپت ھم چک ءُ پد مہ بی ۔اے درچ ءَ یکتائی(انفرادی) رنگا ھزاراں چشیں درور ترا دست کپنت بلے ھما واقعیہ کہ آیاں بلوچ کومءُ آئی نفسیاتءِ سرا سک باز اثر کتگ ءُ ھمے واقعیہ تئی عہدی شاعری ءِ ھم زیب ءُ براہ انت چہ ھمیشاں لہتیں درور ادا شون دیاں چو کہ چاکر ءُ گوھرام ءِ تاریخی جنگ ءُ بجنگ یک گوھر نامیں جنوزامے کہ چاکر ءِ میار بیت اشی ءِ دلوت ءُ اشترانی سرا سردار گوھرام ءِ مردمانی ھملہ کنگ ءِ سبب ءَ چاکر ءَ وتی میار ءِ بیر ءِ گرگا گوھرام ءِ سرا حملہ کتگ ءُ اشی ءِ سبب ءَ سی سالانی جنگ ءُ بجنگاں ھزاراں بلوچ دوہیں نیمگاں کُشگ بیت انت ۔ھمے رنگا سمی کہ ھم جنوزامے ات ءُ دودا ءِ میار ات بیبگر پژ ءِ مردماں آئی ءِ سرا ارش کت ءُ آئی ءِ مال ءُ دلوت رمبینت انت ءُ برت انت گڑا دودا سمی ءِ مالانی رکینگا روت بلے بیبگر ءِ دستا دودا گوں وتی ھپتاد ھمراہاں جنگ بیت پدا بالاچ وتی برات ءُ مردمانی بیرا گریت۔ میر کمبر کہ و تی ھند ءِ کماش ءُ مستر بیت ءُ وھدے آ سہی بیت کہ خاران ءِ ھاکم ءَ تئی مردم ءُ میار جتگ ءُ پُل اتگ ءُ بندیگ کتگ انت گڑا ،میر کمبر چہ وتی سالونکی کلہ ءَ در کپیت ءُ خاران ءِ حاکم ءَ گوں جنگ دنت ءُ بازیں ھمراہاں گوں وتا ھمے جنگا کوشارین ایت پہ وتی مردم ءُ میاراں۔
سانگ بندی:
سانگ ءُ سیر ءُ آئی ءِ رسم ءُ رواج دنیا ءِ درستیں کوماں است انت بلے ھر کسی رسم ءُ رواج دگر دگرنت۔بلوچ چاگرد ءَ سیر ءِ پیسلہ مدام مستریناں کتگ ءُ پرے کار ءَ بچک ءُ جنک ءِ رزا ءِ ھاسیں اہمیت نہ بیتگ (بلے وھد ءَ گوں ھور میزان میزان ءَ بدلی ھم اتکگ ءُ رندا کم چہ کم بچک ءِ رزا ھم جست کتگ ئے) اگاں ھیرت بچارے اے دود ھم انسانی ھما بنداتی دور ءِ دوداں گوں ھمدپ جاہ کیت ۔ چک کہ پیداک بیتگ انت ھما و ھدا یک دومی ءِ نام ءَ کنگ بیتگ انت ءُ دود ھمے بیتگ کہ مسترینانی اے پیسلہ بچک ءُ جنک ءَ ھر رنگا کبول کنگی بیتگ۔دراسل اے دود ءِ ودی بوہگ یا انسانی چاگرداں مھکمیں دروشم زیرگ ءِ بُنی سبب کشاری دور ءِ ملکیت ءِ تصور انت چیا رندا مردمانی جہد ھمے بیتگ کہ مئے زمین ءُ مال ءَ دری مردم شری دار مہ بیت پمیشکہ وت ماں وت ءِ سانگ ءُ سیر ءَ دود ءُ رواجے ءِ دروشم زرت ءُ بلوچ ءِ تہا ھمے دود روچ ء مرچی ھم ھمے رنگا باز جاہاں است انت ۔ اشی ءِ دگہ سببے اے بیتگ کہ وتی ھر رنگا ترا چے مجبور انت پمیشکہ ترا جنگ ءُ داوا ءُ دگہ مشکلے بئیت گڑا ترا یل دات ءُ شُت نہ کنت سیمی اے کہ پیری ءِ وھدا وتی مردم تئی دلگوش ءُ ھیال ءَ چک ءِ رنگا کنت۔ سانگ بندی ءِ چاگردی راھبند چو بیتگ کہ ھر چنت جنک ءُ بچک چہ کسانی ءَ ،یا چہ پیسرا ،زبانی گوں یک دومی ءَ نام گپت بیتگ انت بلے چاگردی راھبند ءِ ردا پہ سانگ بندیءِ واستا سالونکءِ پت،برات ءُ سیادءُ ازیزاں مُچی ئے برجم کتگ ءُ بانورءِ پت ءُ ماتءِ لوگا پہ وتی چُکّءِ گوْاجار بُرتگ ۔ ھمے گواجار ءِ برگ ءُ آیانی کبول کنگ ءِ متلب چاگردی راھبند ءُ کانود ءَ بچک جنک ءِ دشتار منگ بیتگ۔ھبر بندیءِ وہداں باز جاگہاں چہ سالونکءِ نیمگءَ پہ بانورءِ واستا گشانے،سواس یا کہ نگدیں زرّ دئیگ بوتگ کہ اشرا پرداچ ءِ نام اِش داتگ۔
سُورءُ آروس:
چو اندگہ دوداں بلوچ چاگردءَ سور ءُ آروس ءِ دود اوں وتی چاگردی لوٹ ءُ تبانی دروشم ءَ جوڑ بیتگ انت۔بلوچ ءِ زند چاگرد سکیں نہ وش ءُ پُر زھمتیں چاگردے ءُ اے چاگرد ءَ وشی پہ بلوچ ءَ بس سہ دروشم ءَ بیتگ یا ھور ءُ باران ءِ (کہ سک کم بیتگ انت بریں بریں بازیں سالاں پد ماں پداں ھور نہ بیت) دومی ھر بلوچے ءَ کہ مچ ءُ مچکدگ بیتگ گڑا پرائی ءَ اے سال ءُ پراہ سال ھامین ءَ وشی ے آورتگ سیمی سیر ءُ سانگ ءِ وشی ،سیرءِ بنداتی ءَ یک ءُ دو روچ پیش نزیکیں سیاد ءُ وارث کل اتکگ انت ءُ تاں سیر اش ھلاس کتگ گڑا وتی وتی ھنداں شُتگ انت ۔جوانیں ھبر ایشنت کہ بلوچ ءِ دودانی تہا سور ایوکءَ سانگ کنگ نہ بوتگ بلکن مردیں زہگانی بُرُّ کی ھم چو سُورےءِ ارزشتءَ بوتگ۔کسانیءَ یا مزن عمریءَ اگاں مردیں چُکے بُرُّک بوتگ گڑاں ہما پیما کہ سانگ ءُ سور ءَ ڈہل ءُ چاپ بوتگ،بٹّ واریءُ ھیرات بوتگ ہما پیما بُرُّ کی ءِ وہداں اوں بوتگ۔بلئے سانگ و سورءِ واستا برے برے ہفتگے،دہ روچ یا ماہےءَ تک بازیں جاگہاں چاپ ءُ چوگان بوتگ کہ اشرا،چوک،،اِش گشتگ۔چوکاں پد گڑاں دُزُّکی،ہنّی بند بوتگ ءُ سیمی روچءَ گورگاں بوتگ کہ ہمے بیگاہءَ یا شپءَ سالونک اِش ماں کلّءَ سر کتگ۔ءُ دومی روچءِ سہبءَ یا بیگاہءَ سالونک ءُ بانورءِ مبارکی بوتگ کہ تیوگیں میتگ اتکگ ءُ مبارکی داتگ اَش۔
سپت:
سپت ھر چنت کہ شعری تہر ات بلے ھمے تہر بندوک انت گوں گپتوکی ءِ دوداں اگاں بلوچ چاگردءَ یک زالبولے چُکّ ءُ مات بیت یا چِلَّگ بیت تہ ہما زالبولءِ مات،گہار،نشار، دوسکیچ،وسّو،دزگہار،میتگءِ پجّاروکیں زالبول ہمک شپ ہما کپتوکءِ لوگءَ رواَنت ءُ سِپَت جن اَنت۔ اگاں ھیرت بچارئے تہ اے دود ءِ باپشت ءَ ھم ھما کہنیں انسانی بنداتی دور ءِ پگر و نپسات جاہ کیت کہ جن و جاتیگ یا دگہ ھمے رنگیں چیز کپتوک ءِ سرا لازم رو نت و چک و مات ءَ تاوان دینت ۔بن درا جنینانی کپتوک ءِ سرا ھر شپ نندگ ءِ مول ءُ مراد کپتوک ءُ ننوک ءِ چہ جن و جاتیگاں رکینگ انت۔ سپتءِ تہا پہ کپتوک ءُ ننوک ءَ نیکیں واہگ و دوا درشان کنگ و چہ اللہ، پیر و ولی و پیگمبراں دووا لوٹگ بیت بزرگ ءُ نیکیں مردمانی کسہ ءُ وسائت بیان کنگ بنت ۔ سپت گوں وش گُٹّیءَ گشگ بیت کہ یکے بنداتے کنتءُ اندگہ جوابی بنت یا برے برے درہا یک جاگہ ھور بنت ءُ گشنت۔ سپت ایوکءَ بلوچ کپتوک ءِ کرا نہ جن اَنت بلکن بلوچ چاگردءَ ذگر کنگءِ وہداں اوں مذہبی مردم سپت جن اَنت بلے اے سپت ءُ کپتوکی سپتانی گالاں پرک بیت ۔
لیلو یا لولی :
ایش ھم چو سپت ءَ شئیری تہرے شمار بیت بلے یک بلوچی المی ءُ میّن ایں دودے ھم است انت ۔لیلو چنا ء دنیا ءِ بازیں راجاں پہ چکاں گشگ بیتگ بلے اگاں دلگوش بدی ئے گڑا آیانی لیلوانی تہا پگری ءُ تربیتی پچ(عنصر) چٹ تو نہ گندئے بس لہتیں لبز بنت کہ پہ وش زیمری ءَ تہنا پہ ھمے مول ءُ مراد ءَ گشگ بنت کہ چک بہ واپسیت۔ بلے بلوچی لیلو ءِ دود تہنا چک ءِ واب گیجگ نہ انت بلکیں چہ کسانی ءَ آئی زہن ءَ بلوچی دودانی اہمیت ءُ ارزش ءِ نادینگا ھمے کلیں سرھالاں لبز و گال ءُ مارشت ھوار کنگ ءُ گشگ بنت ۔ پمیشکہ لیلو ءِ دو تہر بنت یک لیلو ءُ دومی نازینک نازینک تہنا ھما لیلو انت کہ آئی ءِ تہا ننوک ءِ جند نازینگ بیت بلے لیلو ءِ تہا کلیں بلوچی دود ءُ ربیتانی اھوال ءُ کسہ ھم گشگ بنت ۔مات لیلوانی تہا مدام ھمے واہگ ءَ درشان کنت کہ منی بچ راجی کیلو ءُ دودانی بہادریں پہازوک ءُ رکینوکے بہ بیت۔ پمیشکہ لیلوانی تہا بلوچی بامردانی شئیر ءُ آہانی مزن مردیانی گپ کنگ بنت ءُ مات وتی بچ ءَ ھمے رنگا بیگ ءِ نیک دواہی ءَ کنت ۔ مات ھمے واہگ ءَ داریت کہ منی چک مزن بیت ہما راجی بامردانی کسہاں نوک کنت ءُ پہ وتی راجءَ مزنیں کردے ئے واہند بیت۔ہمے پیمءَ جنکیں چکءِ واستا اوں بہادرءُ گیرت مندیءُ مہمان شوناوکءُ شاھوکاری ءِ نیک دُوائیءَ کنت۔بلوچ زہگ ہمے لیلواں اشکن اَنت ءُ مزن بنت ۔بزاں بلوچ زہگءِ بلوچی ابرم ءِ ساچشت چہ ہمے لیلوں بندات بیت کہ اے مئے دودانی سرتاج زانگ بیت۔
ھالو ءُ نازینک :
ھر چنت کہ اے دوہیں تہر سر زاھر ءَ شئیری تہرنت بلے ایش گوں یک ھاسیں دودے ءَ ھمگرنچ انت ءُ آ ھاسیں دود ایش انت کہ سور ءِ وھدا پہ بانور ءُ سالونک ءَ نازینک ءُ ھالو گشگ المی انت پمیشکہ بلوچی شائیری ءِ تہا ایش جتاہیں تہرے ءِ بستار ءَ دارنت ءُ بلوچ اشاں سوری سوت یا سالونک ءُ بانوری سوت نہ گشیت بلکیں جتا نازینک یا ھالو گشگ بنت ۔ ھالو ءُ نازینک ءِ تہا ھم کمو پرک است نازینک ھما شئیر ءُ آیانی ھاسیں الھان کنگی سُر ءُ ترزاں گشگ بیت کہ پہ سالونک ءُ بانور ءِ سپت ءُ سنا ء ءَ گشگ بنت ( نازینک پہ سالونک ءُ بانور ءَ ابید پہ چک ءَ دوستیں مردم یا دوستیں اولاکانی واستا ھم نازینک گشگ بیتگ) بلے ھالو ھاس پہ سالونک ءَ ءُ آ ھم چہ کورگاں جان شودگا پد سالونک ءِ لوگ ءَ برگ ءِ وھدا گشگ بیت انچو کہ اشی ءِ نام انت ھالو بزاں ھال دیگ ءُ سہی کنگ کہ سالونک پیداک انت بانور ءِ کش ءَ نندگا۔
دودمان بدل بوت کنت؟:
دود ربیدگ بہ بنت یا کہ دگہ زندگیں چیزے بدل الّم بیت ءُ بدل بووگ ءِ یک نیچرل پروسس ئے است۔ہر چیزءِ بدل بووگءِ وتی ابرمے است ءُ ہر چیز یک پروسسءَ گوْزگا پد نوکیں تہراں دیما کئیت اِنت۔ہمے پیما وہدیکہ مئے سسا ءَ اے جست کئیت کہ ربیدگ بدل بیت یا بدل کنگ بیت،گڑاں اے دوئینانی پسہ ءَ ما اے رنگءَ شہاز کناں کہ دودمان یا ربیدگ ءِ بدل بووگءِ پروسس پولکاراں سئے دروشمءَ دیما آؤرتگ۔اولی ایش کہ یک چاگردے وتی اندرءَ پہ زور بدلی آرگ،دومی ایش کہ یک چاگردے کہ گوں اندگہ چاگرداں رابطہ کاری یا نزیکی
کنت،سیمی ایش کہ قدرتی ماحولءِ تہا بدلی سدلی آیگءَ گوں یک چاگردےءِ دود ربیدگ بدل بوت کن اَنت۔زندگیں ءُ تاریخی زبان بہ بنت یا کہ دودمان ہر حالءَ بدل بووان بنت ،نوک بووان بنت بلئے یکیں وہدءَ کہ دودربیدگ بدل بووگءِ نیمگا روگا انت ہما یکیں وہدءَ دودربیدگءِ پہازگ ءُ اشرا دارگءُ بدل نہ کنگے جہد اوں چہ ہما چاگردءَ بندات بیت ،بلئے بدل بووگ ابرم اِنت کہ اشرا کسے اوں داشت نہ کنت،البتہ کواس ءُ کُتہ کاریں چاگردءِ ذمہ واریں مردم اشرا پلگارگءُ وتی راجی تبءَ گوں ہمگرنچ کنگءِ جہدءَ کُت کن اَنت کہ اشیءِ پوزیٹیو ریزلٹ دیما کاینت۔بلئے اے گشگ کہ منی دود ربیدگ چہ ہزاراں سال منءَ ہمیشنت کہ گون اِنت ءُ من اشی بدل بووگ نئیلاں اے منی نزّءَ ردیں گپے بیت۔ہزاراں سال پیسرءِ ہچ چیز ہما پیسریگیں رنگءُ دروشمءَ نہ اِنت۔ما تچوکیں آپءِ درورءَ بزوراں کہ تچوکیں آپ وہدیکہ تچگا اِنت سک ساپ ءُ پلگار اِنت ،ورگءُ شودگءِ قابل اِنت ،وہدیکہ ہمے آپ یک اوشتوکیں کانیگے ءَ بیت تہ شونز بندیت ءُ بد بودار بیت،اشی کس وارت اوں نہ کنت ءُ قابل زورگ ءُ کارمرز کنگ نہ بیت۔ہمے درور پہ چاگرد،دود ربیدگ ءُ زبانءَ ہم است اِنت،دانکہ وہدءِ سرا وتی ابرم ءِ متابکءَ بدل مہ بنت تہ اشانی ہست بووگءِ امیت ھلاس بیت۔
دنیا ءِ تہا علم و زانتءَ سک باز دیمرئی کتگ ءُ سائنس ءُ ٹیکنالوجی روچے یک نوکیں چیزے دیما آرگءَ اِنت،وہدیکہ اے سائنسی بدلی دنیاءِ تہا کاینت تہ نوکیں آئیڈیالوجیز انی سوبءَ دیما کاینت کہ زندگیں چاگرد چریشاں اثر مند الم بنت۔اگاں انسانءِ تب،زانت،علمی کساسءَ دیمرئی مہ کُتین تہ انسانءِ وجودخطرہ ءِ تہا بوتگ اَت ءُ مرچی ناجوڑی،موسمانی ترندی،ءُ اندگہ سوباں انسان ھلاس بوتگ
اَت۔مرچی اگاں ما وتی چاگردءَ ہما نیک راہی یک ڈکّیں(مذہبی انتہا پسندانی)مردمانی اوستءَ یلہ بکناں کہ اے ٹولی ناں انسانءَ انسان لیکیت ءُ ناں کہ سائنسی علم و زانتءِ منّوک اِنت تہ چاگردانی بیگوْاہ بووگ دیر نہ کنت۔چیا کہ دنیا دیمرئی کنگا انت ءُ مئے چاگرد کہ ہمے نیک راہی یک ڈکّانی دستءَ بئیت تہ اشانی موقف ایشنت کہ قدیم و کوہنیں مذہبی دوداں چاگرد بزوریت ءُ چاگرددیمرئی مہ کنت،اگاں یک چاگردےءَ کوہن و قدیمیں دود ربیدگ داشت اَنت تہ اے چاگردءِ زندگ بووگءِ تیوگیں راہ ءُ در بند بنت۔ہمے رنگءَ اگاں لبزانکی کواس،راجی کواس ءُ دودانی دعویٰ دار بگش اَنت کہ ما وتی کوہن ءُ قدیمیں دودمان یا ربیدگاں یلہ نہ کناں ءُ مرچیگیں دنیا ءِ ہمراہ داری نہ کناں منی ھیالاں اے کواس چاگردءَ یا راجی دودربیدگءَ دیما برگءِ جہدءَ نہ اِنت بلکن اشرا پُشتءَ برگ ءُ ھلاس کنگءِ جہدءَ اِنت،بلئے چش نہ بیت ءُ ہر یکے وس بہ کنت چاگرد ءِ تہا دودمان چو تچوکیں آپءِ پیما وت دیما رونت ءُ بدل بنت پہ دارگ ءُ یک ڈکی دودمان ،ربیدگ دارگ نہ بنت ءُ ابرمءَ بدل نہ کن اَنت البت نُکس ور اَنت۔اے بدلیءَ چہ مراد ایش اوں نہ انت کہ ما درامدانی دودربیدگاں بزوراں،بلکن اشی مراد ایشنت کہ ما وتی کوہنیں ربیدگءَ نوکیں زمانگ ءِ دیمرئی ءِ متابکءَ بہ رجیناں داں کہ مئے دودربیدگ گار ءُ بیگواہ مہ بیت ءُ ما چہ دنیاءَ سست ءُ سید مہ بئیں۔یا سادئیں لبزاں گوں من اے گشگ لوٹاں کہ ہر بدلی ءَ کہ مئے ربیدگی یا چاگردی ابرم قبول کنت ما آئی ءَ دل
ستک بزوراں ءُ گوں وتی اندگہ دودربیدگءِ تہرانی ہواریءَ دیما بہ براں۔اے دنیا سائنسی دیمروئیاں گوں یک،،جہانی کلچرے،،ودی کنگءَ اِنت کہ سائنس و ٹیکنالوجیءِ گلوبل ولیج ءِ اثراتاں،چریشاں ناں بلوچ رکھت کنت ناں دگہ راجے،البتہ مئے جہد بہ بیت کہ ما دنیائے اے شورشءِ تہا وتی راجی زبانءَ زندگ بداریں چیا کہ زبان زندگ بیت تہ مئے دودمانءِ ہمک بہر پہازگ بیت ،زبان نہ مانیت تہ ہچ نہ مانیت