ایچ ۔آئی۔ وی ءُ سوچن ءِ وسیلہ ءَ نشہ کنوکیں مردم
 گلزار گچکی
ایچ ۔آئی ۔ویءِ راجدپتر: جان سلامتی ءِ میان اُستمانی گلّ ھمک سال ءِ گُڈّی ماھ ءِ اَوّلی روچ ءَ بزاں یکّ دسمبرءَ ایچ۔ آئی ۔ وی ءِ میاں استمانی روچ ءَ برجاھ داریت، کہ اشی ءِ مول ءُ مراد اے سلّیں نادراھی ءِ بابت ءَ لس مھلوک ءَ را مالومدار کنگ ءُ نادراھی ءَ را چہ ھُنڈالاں گْوج ءُ دو ردئیگءِ جھد ءُ گامگیجاناں تُرند کنگ اِنت۔ھمک سال ایچ ۔ آئی ۔ وی ءِ نادراھی گوں یک نوکیں سلوگن ئے برجاھ دارگ بیت۔
بلے دو ھزار یازدھ ءَ بگر داں دو ھزار ءُ پانزھءَ یکّ سلوگن ئے ٹھینگ ءُ منّگ بوتگ کہ آ ،’’Getting to zero‘‘اِنت، بزاں اے نادراھی ءِ دائمی ولگْوج کنگ ءُ بنیآدم ءَ را چریشی ءَ پھریزگ ءُ یکّ پھّمیانیں ءُ ایمنیں زندے ءِ نیمگ ءَ رَھ گیجگ۔ایچ ۔ آئی۔ وی ءِ بابت ءَ بنداتی پٹّ ءُ پولاں اے گپّ آشکار کتگ کہ اے نادراھی ءِ بنُزھ دگنیا ءِپدمنتگیں ملک افریقہ اِنت ءُ اِشی ءِ بنی آدم ءَ را گْور جَنَگ ءِ سْوب chimpanzee اِنت۔chimpanzee شادوءِ پدریچ ءُ پُسگ اِنت۔نوں گپّ کئیت ءُ ادا سر بیت کہ اے نادراھی ءِ کِرمُک (جراثیم) چہ شادو ءَ ماں بنی آدمءَ چون ءُ چہ پیم پُترتگ، انگہ شّری ءَ زانگ نبوتگ۔جان سلامتی ءِ سائنسدانانی گمان اِنت کہ افریقہ ءِ یک کؤلے کہ Bush Manءِ نامءَ زانگ بیت،شادو آئی ءِ دلدوستیں وراکےءُ شادوءِ گوشتءِ ورگءَ چہ ھمے کؤل ءِ مردماناں بنداتءَ ایچ ۔آئی۔ وی ءِ وائرس پُترتگ ءُ پدا میزان میزانءَ کُلّیں دُگنیا ئے پتاتگ۔
 زانتکار گشنت کہ ایڈز ءِ اوّلی نادراھ 1980 ءَ زانگ بوتگ ءُ چرائی ءَ پد امریکہ ءَ بگر داں دُگنیاءِ دیمروی کتگیں ءُ پدمنتگیں دُراھیں ملک اِشیءِ تُرس ءُ بیم ءِ آماچ بوتگ اَتنت۔اے سلِّیں نادراھی ءِ بابت ءَ بنداتی علم ءُ زانت ءِ کمی ءِ سْوب ءَ جان سلامتی ءِ گلّ ءُ کارندھ سکّ گڑ ءُ منج ءِ دیمپان بوتگ اَتنت ءُ یکّ ھسابے ءَ مانگشیتگ اَنت ءُ ھمے پیما دُگنیابدئت ءُ وڑ وڑیں پگرءُ لیکھانی تھا بھر ءُ بانگ بوتگ۔ کسّے ءَ اَشیءَ را ھدائی کھرے ءِ نام داتگ، کسّے ءَ دُژمنےءِ بیشکاری ءُ دگہ کسّےءَ دگہ سْوبے گشتگ۔اے نادراھی ءَ روچ پہ روچ وَدّگ ءُ دیمروی کتگیں ملکاناں تکانسر کنگءِ سْوب اِتنت کہ پٹّ ءُ پول، اِلاج، پھّریزءُ اِشی ءِ بابت ءَ لس مھلوکءَ راسوج ءُ سرپدی دیئگ ءِ کار تیز بوتگ اَنت۔ بازیں جکانسُری ءُ ھید ریچی ءَ پد مالوم بوتگ کہ اے نادراھی اَنّوگینے نہ اِنت بلکنہ اِشی ءَ وتی دام 1959 ءَ چیر کتگ ۔
ایچ ۔آئی ۔وی ءِ سْوبءَ بیران بوؤکانی کچّ ءُ کساس ءِ وَدّگ ءِ پجّی ءَ اِشیءِ بابت ءَ اِلاج ءِ توجیل، پھّریزی رِپک ءُ راھبندانی بابت ءَ ھم مزنیں جھدءُ جپائے کنگ بوتگ کہ اے نادراھی گیشتر تالان مبیت ءُ مردماناں مرگ ءِ آماچ کنگ ءَ سوبین مبیت۔ یک رپورٹے ءِ ردءَ اے وھدءَ پاکستان ءِ کساس 94,000 ھزار مردم ایڈز ءِ نادراھی ءِ آماچ اَنت ۔ بلوچستان ءَ شالکوٹ ، تربت ءُ ژوب ھم اے سلِّیں نادراھی ءِ نشانگءَ اَنت۔ جان سلامتی ءِ سرا کارکنوکیں یک گلّ ءِ رپورٹے ءِ ردا کیچ ءَ کم چہ کم 300 نادراھ اَست بلے، چاگردی ترسءُ شرم، کم زانتی، نادراھی ءِ بابت ءَ گیشیں مالومداری نہ بوھگءِ سْوب وتی نادراھی ءَ یا وَ نزان اَنت یا وَ چیر ے دیئنت کہ اے باز ھرابیں گپّے۔
بنی آدمءِ جان ءِ رکّینگی راھبند( دفاعی نظام): اے چہ واجہ ھداءِ نیمگ ءَ بنی آدم ءَ
راداتگیں یکّ بے مُلّیں دادے۔ ھمے رکّینگی راھبنداِنت کہ بنی آدم ءَ را چہ تھرتھرءِ کرمُک ءُ جراثیماں کہ نادراھیانی وَدی کنوک اَنت، رکّینیت۔ ھون ءِ اسپیتیں خلیہ جان ءِ تھا چو مھکمیں اسپرءَ اَنت کہ ڈنّی اُرش کنوکاں جان ءَ پُترگ ءُ تاوان بار کنگ ءَ اَلادو نئیل اَنت۔ اشی ءِ مثال ءَ ما چو اے پیم بزوریں کہ اگںیک اَنسانے ءِ جگر، دل یا گُٹّگے ھراب ببیت ،آئی ءَ را دگرےءِ چمے ھازاھاں چہ یکّے پیوند کنگ ببیت تہ رکّینگی راھبند ھمے ھازاھءَ کہ forgien body ئے ، ھچّ پیم ءَ جان ءِ بھرے بوھگ ءَ نئیلیت پرچہ کہ آ چہ بندرا جانءِ بھرے نبوتگ کہ اسپیتیں خلیہ آئی ءَ اجازت نہ دیئنت۔ پمشکہ پہ ٹیکی ءَ داتگیں ھمے گُٹّگ ءِ کبول کنگ ءُ جانءِ بھرے جوڑ کنگ ءِ ھاترا ڈاکٹرنادراھءَ را یک اَنچیں دَرمانے دیئنت کہ ھون ءِ اسپیتیں خلیہ ھمے آزاھ ءِ کبول کنگ ءَ انکار مکن اَنت۔
 ایچ ۔ آئی ۔ وی چے ئے ءُ چوں گْور جنت : ایڈز ءِ کِرمُک (جراثیم) یک وائرس ئے کہ جان سلامتی ءِ پڈءَ اِشی ءَ را (HIV- Human Immunodefeciency Virus)گشنت۔ اے وائرس چہ وتا نادراھی ئے یا کہ نادراھی ئےءِ نشانیاں ودی کت نہ کنت، بلکنہ اے ھونءِ دُراھیں اسپیتیں خلیہ آں کہ مدام جان ءِ تہ ءَ ھوار اَنت ءُ ، ساھ کشّگءَ ،نان ءِ ھمک لنکہہءِ ورگءَ ءُ آپ ءِ ھمک تِنگءِ وسیلہاں جوڑ بنت، کُشیت اِش یا بے زند ءُ بے زِکَت اِش کنت۔ اسپیتیں خلیہ آنی مرگ ءَ چہ جان ءِ رکّینگی راھبندءِ تاگت ءُ توان ھلاس بیت ءُ ڈَنّی دُژمنیں کرمک ءُ وائرس بنی آدمءِ سرا اُرش کن اَنت ءُ آئیءَ چورمیزاں وَرنتءُ کْوَک کن اَنت کہ چریشی ءَ بنی آدم ءِ جان ءِ مثال چو ھما ملکءِ پیمابیت کہ آئی ءِ ملٹری، نیویءُ ائیر فورس ءَ پروش وارتگ ءُ ناکارہ بوتگ اَنت ءُ ملکءِ ’ شگنز گوں لنڈان اِنت‘۔ اے گپّ گیر آرگ کرزیت کہ بنداتءَ ھمے گشگ بوتگ اَت کہ ھما مردم کہ وتی جن یا جود ءَ چہ ابید گوں درامدے ءَ بے پھمیانیں( غیر محفوظ) وپت ءُ وا ب بکنت، آئی ءَ را ایچ ۔آئی ۔وی گْور جَنت۔ آسانیں لبزاں ، اگں کسّے وتی مرد یا جن ءَ چہ ابید دگہ اَنچیں مردمے ءَ گوں وپت ءُ واب بکنت کہ آئی ءَ را ایچ ۔آئی ۔وی ایڈز ءِ نادُراھی جان ءَ اِنت گڑا ھمے شومیں کِرمُک آئیءِ ھم جان ءَ پُتریت ءُ آئی ءَ را نادُراھ کنت بلے رندترا چشیں بازیں نادُراھے دیما اَتک کہ آ چشیں ھچّ عملے ءَ ھوار نہ بوتگ اَت بلے ایچ ۔آئی ۔وی ءِ نادراھی ءِ آماچ اَت ۔گیشتریں پٹّ ءُ پولءَ اے گپّ پدَّ ر کت کہ اے نادُراھی تھّنا چہ بے پھّمیانیں وپت ءُ واب ءِ سْوب ءَ گْور نہ جنت بلکنہ اِشی ءِ بنکی سْوباں چہ یکّے Blood transfusion ( ھرابیںھون ءِ مان کنگ )اِنت۔ بزاں اگں یک سلامتیں مردمے ءَ را ایڈز ءِ نادُراھے ءِ ھون مان کنگ ببیت گڑا چریشی ءَ آ ھم نادُراھے جوڑ بیت۔
بچک بازی، جِنِک بازی، لاپُّری مات ءَ چہ چُکّ ءَ ھم اے نادراھی پُتریت ءُ سلامتیں مردمے ءَ را نادراھ کنت ۔ ھمے وڑا سوچن ءِ وسیلہ ءَ نشہ کارمرز کنوک بزاں ھما مردم کہ سوچن ءَ نشہ( ھیروئن، کرسٹل،اے ول، سوسی گان ءُ دگہ) مان کن اَنتءُ یکّیں سوچن ءَ باز مردماں جن اَنت ، ھم ایڈزءِ نادُراھی ءِ آماچ بوت کنت۔
 ایچ آئی ءُ نشہ کنوک : ایچ ۔ آئی ۔ وی ءِ مستریں سْوب علم ءِ کمی اِنت۔ نشہ کنوک اے گپّ ءَ سرپد نہ بنت کہ یکّیں سوچن ءَ کہ باز مردم کامرد کنت ءُ اگں چریشاں چہ یکّے ءَ ھم وائرس جانءَ اِنت ،دُرست ایچ ۔آئی ۔وی ، زردوی ءُ ھون ءِ اے دگہ نادراھیانی آماچ بنت۔ مئے دمگاں کجام نشہ اِنت کہ مھلوک ءِ دسترس ءَ نہ اِنت۔ چوک، کبرستان، پُرشتگیں ءُ ڈُریتگیں سرکاری ءُ اُولسی بان ءُ ماڑی، گند ءُ گسڑ ءِ آکوٹ ءُ کورچات ءُ انچیں جاگہ کہ اوداں سلامتیں مردم پاد ے ھم نہ جن اَنت، نشہ کنوکاں ھنکین جوڑ کتگ ءُ سوچن ءُ اے دگہ وسیلہاں نشہ ءِ دستاں برباد بوھگ ءَ اَنت۔ بلوچستان ءِ دَمگ کیچ ھم چرے وباہءَ نہ رکّ اِتگ۔یک زمانگے ءَ ھیروئن ءِ ھارءَ کیچ ملَّ اتگ اَت کہ ھچّ لوگے پشت نہ گیتکگ اَت۔ پدا تریاک پڈا اَتکءُ ھرکس ءَ بچار ے تریاکی ئے جوڑ بوتگ۔ رندتراکرسٹل ءُ شیشگ ءَ لانک مان جت ءُ دورے کت ءُ کتہ کتہ ئیں ورناھے گْورامبا ز کت ءُ آسءَ مانداشتنت۔نکسان وَ درست دئنت بلے سوچن ءِ وسیلہ ءَ نشہ کنگ ءِ نکسان ءِ مکابلہ ءَ اے دگہ نشہ آنی نکسان اے ھاترا دوسری اِنت سوچن ءِ نشہ چاگردءَ تباھ ءُ بربادی کنت ۔ ھما نشہ کنوکاناں کہ مچّی ( یکّءَ چہ گیش مردم)ءَ نندنت ءُ نشہ کن اَنت ،اے سما نیست کہ آچونیں شوپچے ءَ کپتگ اَنت۔ کیچ ءَ سوچن ءِ وسیلہ ءَ نشہ کنوکیں مردمانی سرا کار کنوکیں یک ھندی گلّءِ ردءَ آئی ءَ تھنا تربت ءَ تنیگہ کساس 183 مردم وتی کرا رجسٹر کتگ ءُ آھانی ایچ۔ آئی۔ وی ٹسٹ کتگ اَنت۔گلّءِ رپورٹءِ رد ءَ ھمے183 ٹسٹانی تھا 45مردم ایچ ۔آئی ۔وی پازیٹیو بوتگ اَنت کہ اے یک25 درسدانت، یکّیں مزنیں ترسناکیں دَرسدے۔ بدبھتی ءَ ھما مردم کہ سوچن جَن اَنت ءُ نشہ کن اَنت ،آاے گپّ ءِ ھچّ ھیال ءَ ندارنت کہ یکّیں سوچن ءَ کہ دُرست کارمرد کن اَنت، دُرست نادُراھ بنت۔مارکیت ءَ سوچن ءِ بھا دَھ کلدار اِنت بلے نشہ ئی ءَ را اسٹور والا پنجاھ کلدار گیپت، پرچہ آ زانت کہ اے لاچار انت، ھرھالءَ زوریتے ءُ پہ نشہ ئی ءَ پنجاھ کلدار مزنیں اَرزشتے داریت، پرچہ کہ اے پیمیں مردمانی نْود درسد چہ لوگاں سبیل اَنتءُ چاگردءَ سلِّیں چمّے ءَ چارگ بنت، زاھ ءُ بد کنگ ءُ گلینگ بنت۔ نشہ آنی گیشتریں بھرءَ چہ لوگاں زَر نہ رسیت ۔ اے لاچاریءَ یا وَ پنڈنت یا کسانیں پوریاگری ئے کن اَنت۔
گیشتریں نشہ ئی کاگد،کارٹون، گتہ ءُ پلاسٹک چن اِنت ءُ بھا کن اَنت ۔ اِنچو جنجالءَ پد دَست کپتگیں زَراں پہ نشہ ءِ بھا گرگءَ کارمرد کن ءُ یک نوکیں سوچن ءِ گرگ پراھاں گرانیں کارے پمشکہ دورھ شؤر بنت ءُ یکّیں سوچن ءَ جن اَنت ءُ پہ چکراَنت کہ ھون ءِ نادراھیانی بُن اِنت۔ اے وڑیں مردم باھدیں کہ وتی سوچن ءَ دگرار وتی سوچن ءَ مدی اَنت ءُ دگرءِ وت کارمرد مکن اَنت۔ سوچن ءِ وسیلہ ءَ نشہ کنوکیں مردم اے گپّ ءَ اوّل وَ سرپد نہ اَنت، بلے اگں سرپد کنگ ببیت ھم پرائی ءَ مستریں جنجال ایش اِنت کہ آ ایچ۔ آئی۔ وی ءِ الاج ءِ واستہ ڈاکٹر ءِ داتگیں دَرمانءَ پہ وھد ورگءَ سستی کن اَنت کہ چریشی ءَ آ ئی ءِ زند گیشتر ھترہءَ بیت۔ باھد ایش اِنت کہ نشہ کنوکیں مردم ءِ کٹم آئی ءِ ایچ۔ آئی۔ وی ، زَردوی ءُ ٹی بیءِ ٹسٹ ءَ اَلم بکنائین اَنت پرچہ کہ ڈاکٹرانی گشگ اِنت کہ اے سہیں ھمتبیں ( Co-infection ) نادُراھی انَت ءُ یکّے دومیءَ نادراھ ءِ سرا ارش کنگ ءِ ھاترا کمک کن اَنت ۔ نشہ آماچیں مردمانی کونسلنگ کنگ ببیت ءُ سرپد کنگ ببنت کہ ترا وَ اے نادراھی ءَ گْور جتگ بلے نوں تئی انسانی زمہ واری اِنت کہ وتی کش ءُ گْورءِ ھاس کن وتی جن ءَ چریشیءَ پھریز، پرچہ کہ وَپت ءُ واب ءِ نیام ءَ اگں چہ دوئیناں کسّے ءَ ھم Bleeding ببیت، نادراھی جان ءَ پتریت۔ پمشکہ اَلمی اِنت اے عمل گوں ھُپّوک (condnm) ءَ کنگ ببیت۔ گپّ سوچن ءِ بوھگ ءَ اِنت گڑا اَلمّی اِنت کہ اے بابتءِ شّری ءَ سرپدی دیگ بیت کہ یکّیں سوچن چہ یکّ مردمے ءَ گیش ھچبر کارمرد مبیت بلے بدبھتی ءَ کم زانتی ءِ سْوبءَ مئے زالبول ردءَ چار جنیلک نادیننت ءُ گوش ءُ پونزانے سُنبنت کہ چریشی ءَ چہ اَگں ھمے چکّاں کسّے ءَ نادراھی ئے جان ءَ اِنت دومی ءَ ٹیکی ءَ دَنتے۔
 ایچ۔ آئی۔ وی ءِ الاج: میڈیکل سائنس ءِ ردءَ ایڈز ءِ جوانیں الاج انگہ درگیجگ نبوتگ بلے ایچ۔ آئی۔ وی کہ اے نادراھی ءِ وائرس اِنت ، الاجے اَست۔ پریشی ءَ المی اِنت کہ نادراھ پیسرا وتی CD-4کاؤنٹ ٹسٹ ءَ بکنائینت تنکہ ڈاکٹر آئی ءِ بلڈ ٹسٹ رپورٹ ءِ متابکءَ زانتکار ءُ سرپد ببیت کہ نادراھءِ جان ءَ چنچک تاگت ءُ توان اَست ءُ کجام کچّ ءُ کساس ءَ دَرمان دیگ ببیت۔ پیش ءَ روچے سہ گولی وَرگی بوتگ بلے مروچاں نوکیں گولی ئے دَراَتکگ کہ روچے یکّے وَرگی اِنت کہ تربت ہستپال ءَ پہ اَرزانی دست کپیت۔ اگں یکّ نادراھے ھمے گولی ءَ بوارت آچہ مرگ ءَ رکّیت ءُ یکّ سلامتیں انسانے ءَ وڑا وتی ھمک راچی کاراں کت کنت ءُ یکّ کاملیں انسانے بیت، بلے اَگں ایچ ۔آئی۔ وی ءِ گولیاں مہ وارت گڑا آ دیم پہ ایڈز ءَ جنزان بیت ءُ مکموت ءِ ارجان بیت۔
 جوانیں گپّ: وش بھتیءَ نیشنل ایڈز کنٹرول پروگرام ءَ صوبائی ایڈز کنٹرول پروگرام ءِ کمک ءَ گوں ڈسٹرکٹ ھیڈکوارٹر ہسپتال تربتءَ CD-4 مشین ئے داتگ کہ وائرل لوڈءِ چیک کنگ ءِ ھاترا یک جوانیں ءُ اَلمّی ئیں ٹسٹے کنت ءُ نادُراھ ءِ جان ءَ پشت کپتگیں ھون ءِ کچ ءُ کساس ءَ گشیت گوں۔ اے یکّ باز کیمتی ءُ شّریں مشین ئے کہ ایچ ۔آئی ۔وی ءِ نادُراھ ءِ ھون چو ھمے پیمءَ ٹسٹ کنت چش کہ شکرین ءِ نادراھ ءِ ٹسٹ کنگ ءُ مالوم کنگ بیت کہ آئی ءِ ھون ءِ تھا شکرءِ کچ ءُ کساس چنچک انت، ھمے پیم ءَ CD 4 مشین نادراھے جان ءِ تاگت ءُ توان یا قوتِ مدافعت ءَ مالوم کنت ءُ ڈاکٹر ءِ رھشونی ءَ کنت کہ نادراھ ءَ را کجام ٹریمنٹ ءَ کجام ءَ ھساب ءَ بدنت۔ ایچ۔ آئی ۔وی ٹسٹ چوناھا کراچی ءَ آغا خان ہسپتال ءَ کم چہ کم یایازدہ ھزار کلدار ءِ ھرچ ءُ درچ ءَ گوں بیت بلے تربتءَ اے سہولت مپت ءَ کنگ بیت پرچہ کہ پریشی ٹسٹ کٹ اَست اَنت کہ چرے ٹسٹءَ اے پدَّر کنگ بیت کہ نادُراھی استیں یا کہ اِناں۔ ھمے وڑااگں کسے ءَ را اے نادراھی استیں گڑاآئی ءَ ھمک ماھ مُپت ءَ درمان دیگ بیت ءُ نادراھ ءِ جند ء آئیءِ کُٹُم دوئینانی زِندگی رَکّ ایت۔اوّلی رند انت کہ ڈی۔ ایچ۔ کیو ہسپتال تربت ءَ ایچ ۔آئی۔ وی ءِ نادراھانی الاج ءُ آھانی زند ءِ دراج ءُ وشءُ وشھال کنگ ءِ ھاترا انچکیں مزنیں آسراتی ئے سرکنگ بوتگ کہ گْوست ءَ آئی ءِ ھچ دَروَر نیست ۔ھندی چاگردی گل ءُ اھوالکار باھد انت کہ لس مھلوک ءَ را سرپدی بدنت کہ وتی چپ ءُ چاگردءَ اے پیمیں نادُراھانی کمک ءَ بکن اَنت ءُ آھاناں اے آسراتی ءَ سر بکن اَنت تنکہ آھانی ٹسٹ ببنت ءُ درمانے بہ رس اَنتءُ نشہ کنوک سرپد کنگ ببنت کہ اوّل وَ نشہ ءَ یل بکن اِنت تنکہ وشھال ءُ ایمن ءُ شرپمندے زندے بگوازین اِت بلے اگں اے گرانیں کارے گڑا کم چہ کم وتی سوچن ءَ دگرے ءَ مدی ات یا دگرے ءِ سوچن ءَ وتی نشہ ءِ ھاترا کارمرز مکن انت کہ اے دوئیں تبائی ءِ بن ھشت اَنت۔
 سرشون:
نیشنل ایڈز کنٹرول پروگرام، اسلام آباد
 وکی پیڈیا۔۔ پاکستان ایچ۔ آئی۔ وی ایڈز
 اے۔ آر۔ ٹی سنٹر تربت