دود ءُ ربیدگ
اسحاق رحیم
پَنچُمی بَہر
مہمان جَلّی / نَگن شانی :
مہمان جَلّی یا نگن شانی ھما دود اِنت کہ لوگ ءَ مھمانے کَیت آئیءَ پہ شَرپ عزّت دئیگ بیت ءُ وتی گوْر ءَ مہمان دارگ بیت۔
گوں وشّیں رُو ءُ پَچیں دیمے ھما اتکگیں مہمان ءَ مہمان دار وشّ آتک کنت ءُ آئی ءَ وتی کُلّ ءَ جاہ دنت پرائی ءَ وردن ءُ وراکے جوڈ کنت پدا آئی ءَ چو وتی دیدگاں دوست دار ایت۔
بلوچ ءِ گوْر ءَ مہمان ءِ عزّت ءُ شَرپ پمیشکہ سَکّ باز اِنت کہ تہنا مھمان نان وارینگ یا لاپ دئیگ نہ بیت بلکہ مہمان تاں ھما وھد ءَ بلوچ ءِ کُلّ ءَ یا میتگ ءَ مہمان اِنت آئی ءَ وتیگ سرپد بیت آئی سرا اتکگیں ھمک مشکل ءُ سَکّی ءَ گوں آئی ءَ ھمراہ بیت. اگاں مہمان ءِ سرا ناگتی جَنگے بہ کپ ایت ھم مہماندار یا مہمان جَلّ وتی مہمان ءَ نہ درْوہ ایت۔
پمیشکہ گوش اَنت کہ
“بلوچ ءِ سَر گوں مہمان ءَ یک راہ اِنت”
مہمان یک ھسابے ءَ بلوچ ءِ گوْر ءَ باھوٹ ءُ میار ءِ ھساب ءَ اِنت۔مہمان تُریں وتی بہ بیت کہ درآمدیں راجے ءَ سیادی بہ دار ایت پہ بلوچ ءَ یک ھِساب ءَ اِنت آ تاں مہمان اِنت بلوچ ءَ آئی ءِ ھیال ءُ اِنان گورْ اِنت۔
اے بَتل ھم بلوچانی گور ءَ سکّ مشہور اِنت ءُ نام کَپتگ کہ
“مہمان ءَ دو بَر دوست دار”
بزاں مھمان ءَ سک باز دوست بہ دار انچوش پہ آیگ وش آتک ئے بہ کن ءُ انچوش پہ رھادگی ءَ شَرپ ءُ عزت ئے بہ دئے۔
گوں مہمان ءِ آپ ءُ تام ءَ پَجّی ءَ بلوچ ءِ گور ءَ اے ھم الّم اِنت کہ در ءَ چہ آتکگیں مہمان وھد دئیگ بیت گوں آئی ءَ دیوان کنگ بیت۔
اگاں میتگ ءَ یک مردمے ءِ گور ءَ مہمانے کَیت گُڈا ھما میتگ ءِ درستیں مردم جُھد کَن اَنت کہ مہمان ءِ ھالپُرسی ءَ وت ءَ سر بہ کن اَنت۔
پمیشکہ بلوچ ءَ گوشتگ
“نانے نہ بیت گَندُمی
سُخنے بہ بیت آدمی”
بلوچ مہمان ءِ قدماں نیکیں پالے سرپد بیت ءُ آئی ءَ پہ وتی لوگ ءُ زندمان ءَ رحمتے زانت پمیشکہ گوں مہمان ءِ آیگ ءَ سک باز وشّ بیت۔
اے زمانگ ءَ وا ورگ ءُ نان ھمک مردم ءِ گور ءَ بے ھساب ھست بلے گوستگیں زمانگ ءَ کہ بلوچ ءِ گور ءَ شُد ءُ بزّگی بوتگ ھنچیں وھد ءَ لوگ ءَ نانے پہ ورگ ءَ نہ گوْاہ اِتگ ھم وھدیکہ مہمان اتکگ گُڈا بلوچ ءَ آئی ءَ اے سما کنگ ءِ موہ نہ داتگ کہ مئے گور ءَ ھِچّی نیست بلکہ گوں وش تَبی ءَ مھمان ئے وشّ آتک کُتگ ءُ پرائی ءَ کجام ھم دابے ءَ تامے ءِ بند ءُ بست کتگ۔
بلوچ ءِ سِتک ءُ ایمان اِنت مہمان کہ کیت تہ آئی ءَ وتی روزیگ وت ءَ گون اِنت۔ اے ھبر چو بَتلے ءَ رواج گپتگ ءُ ھر لوگ ءَ گوشگ بیت کہ
“مھمان ءَ وتی روزیگ وت ءَ گون اِنت”
اے راج ءِ گوْر ءَ نان دہ ءُ مہمان جَلّیں مردم گوں شرّیں رنگے ءَ شَرپ دئیگ بنت ءُ آھانی ساڑاھگ شریں رنگے ءَ بیت۔پمیشکہ بلوچ ءَ گوش اَنت کہ
“ناناں ھما مرد دئے انت
پیریں پِتاں نان داتگ انت”
یا
“داداں ھما مرد دئے اَنت
پیریں پِتاں داد داتگ انت”
بلوچ ءِ گور ءَ اے ھبر ھم سِتکے ءِ ھساب ءَ منّگ بیت کہ پہ نان دئیگ ءُ مہمان دارگ کَسّ گریب نہ بیت یا نہ کُٹّ ایت گار ءُ ناموران نہ بیت۔اے گَپّ ءِ درور شمارا گوں اے بَتل ءَ پہ جوْانی دست کپ ایت کہ
” نان دئے وار بیت بلے گار نہ بیت”
بزاں اگاں نان دئے ئیں مردم سَتر وار، بزّگ ءُ بدھال بہ بیت بلے آ وتی راج،مھلوک ءُ مُلک ءِ تہا کدی گار ءُ گُمنام نہ بیت آئی ءِ نیک ءُ شَرّیں نام پہ مدامی زندگ مان ایت۔
بلوچ ھما مردماں ھم نان دھی ءِ سِکین ءَ دنت کہ پراھاں مہمان دارگ یا نان دئیگ سَکّ اِنت گوش اَنت کہ کسے اگاں مہمان ءَ نان وارینت نہ کنت بلے الّم انت کہ آئی ءَ سِلاھے جَنگ بہ بیت۔
بلوچ گوْشتگ کہ
“اگاں نان ءِ دئیگ سَکّ اِنت
بلے سلاہ ءِ جَنگ ھَکّ اِنت”
بزاں اگاں کسے ءَ نان وارینگ ءِ ھاٹیگ نیست ھم وتی دودانی پدا مہمان ءَ سلاھے بہ جَنت۔
بلوچ ءِ گور ءَ گوں مردین ءَ ھوار جنیں آدم ھم مہمان داری ءَ پہ وت پَہرے سرپد بنت۔اگاں مہمان بئیت مردیں لوگ ءَ کَس مہ بیت تہ جنین آئی ءِ دیم ءَ درکیت شرپ ئے بکش ایت ءُ آپ ءُ تام ئے کنت۔
اگاں بلوچ ءِ بیر دار، ھونیگ یا دژمن ءِ سر پہ ردی آئی ءِ لوگ ءَ بہ کپ ایت اے وھد ءَ بلوچ وتی بیردار ءُ ھونیگ ءَ ھم مہمان سرپد بیت ءُ آئی ءَ دست پِر نہ کنت۔
بلوچی میتگ ھَر کُج ءَ کہ ھست کُج ءَ ھم بلوچے نِشتگ تاں اودا مھمان جاہ ءُ اوتاگ مرچی ھم الّم ءَ دست کپ ایت۔
بلوچ ءَ شرّ گوشتگ کہ
“شَپ پہ اِستال وشّ انت ءُ گیابان پہ بلوچ”
(روان اِنت)