گوشتانک: 
عندلیب گچکی ءِ کُلی ءِ تھر ءُ نوکیں باوست
زاھدہ رئیس راجی
عندلیب گچکی ءَ گوں منی جایاروکی ءُ نزیکی باسک لبزانکی دیوان ءِ وسیلہ ءَ بیتگ۔ بازینے ءِ رنگ ءَ عندلیب ءِ بلوچی لبزانکی سپرھم منی دیم ءَ اِنت ءُ منی عندلیب ءِ۔
ءُ من عندلیب گچکی ءَ اے ھِساب ءَ نگبھتے ماراں کہ بازیں چیزانی بُنگیج کنگ ءِ کریڈٹ ئِے زُرتگ۔ چوشکہ بلوچ جنینانی اولی آزمانکی کتاب چاپگءِ جِھت ءَ بلوچی جنینانی اولی کسمانکانی کتابءِ چاپگ ءِ جھت ءَ ءُ نوں بلوچ جنینانی اولی رودپتر یا رونبشت یا زرد نبشت ءِ دپتر ءِ دیم ءَ یارگ ءِ جِھت ءَ ۔ اِے دگہ گپّے کہ بلوچی ءِ اولی جنین آزمانکار ، اولی جنین کسمانکار ءُ اولی رونبشت یا زردنبشت کار انگت دگر اَنت۔
عندلیب ءِ نوکیں کتاب کُلی ءِ پچ کنگ ءَ گوں اولی چم واجہ سدیک آزات ءِ پیشگال ءَ کپت کہ آ عندلیب ءِ رونبشت ءِ سرءَ جیڑگ ءَ اَت کہ اِے گالبند آئ ءَ اولی برانت اِشکُتگ باید رونبشت ءِ جاہءَ زرد نبشت زورگ بہ بیت۔ ءُ اے ردانکی تھرئِے ھم پیش ءَ ھجبر نہ دیستگ۔
اِدءَ من پہ وانوک ءُ پَہ اِشکُنوکاں یک گپّے گیشینگ لوٹاں کہ خودکلامی یا جَوَرگانی درشانی ءِ یک کارے باسک لبزانکی دیوان ءَ سال 2006 ءَ بُنگیج کنگ بیتگ کہ سرھال اَت ئِے ”share your thoughts in your words بزاں باسکانی جند ءِ مارشت ءُ ھیالانی درانگازی۔ اے سرھال ءِ تہ ءَ چَہ من ءَ ابید بازیں باسکاں بَھر زُرتگ اَت چوشکہ مھلب نسیر ، عمران ثاقب ، ادبی ھکیم ،اسلم ھوت، حمید موج ، جبارآسکانی، دانیال شیردل ، ولید گربنی ءُ دگہ بازینے ءَ ۔
ھمے رنگ ءَ وھدے سال 2012 ءَ اکس چے گوشیت ایونٹ ماں سوشل میڈیا ءَ چَہ باسک لبزانکی دیوان ءِ نیمگءَ ایر کنگ بیت آئ ءِ تہ ءَ ھم بازینے ءَ وتی مارشت ءُ ھیال ءُ جَوَرَگ خودکلامی ءِ دروشم ءَ نبشتہ کُت اَنت چوشکہ غوث بھار ، ڈاکٹر ناگمان ، ازگر زھیر ، زاھد کریم ، الی جمّا زامرانی ءُ دگہ بازینے ءَ۔ البتہ عندلیب ءَ آ ایونٹ ءَ آزمانکی بھر ءَ بَھرزُرتگ اَت ءُ ھمے ایونٹ ءِ درگت ءَ ڈاکٹر ناگمان ءِ ” ترانگانی آس “ ءِ سرنام ءَ وتی گونڈیں ساچشتے دیم داتگ اَت۔ وھدے چَہ آئ ءَ جُست کنگ بیت کہ اے ساچشت آزمانکے نہ اِنت ءُ ریزمانک بزاں انشائیہ یے ھم نہ انت گُڑا اِے چی اِنت ، آئ ءَ پسّو داتگ اَت ” رودپترءِ تاکے “
رونبشت ءِ بزانت من ھمے رودپتر ءَ نبشتگیں نکان ءِ ردءَ زوراں بلے زرد نبشت ءِ باروا زانگ لوٹ ایت کہ لبزانکی ھمک ساچشتی نکان ءِ پُشدر ءَ زِرد تچک ءَ ھوار اِنت کہ نبشتہ کنگ پرمائیت پمشکا زردنبشت لبزانکی تھرے ءِ نام دیگ منی دل ءَ روا نہ اِنت۔
عندلیب ءِ کتاب ءِ پُشتی تاک ءِ چارگ ءَسما کُت کہ واجہ سدیک آزات زردنبشت ءِ گال ءَ پہ انشائیہ ءَ کارمرزگ ءَ اِنت۔ واجہ سدیک آزات مئے شرپداریں ءُ کواسیں ندکارے بلے گندگ ءَ آئ ءَ مالوم نہ اِنت کہ انشائیہ ءِ بلوچی ریزمانک اِنت ءُ اِےتھر ءِ سرءَ بازینے ءَ کار کُتگ ءَ ماں بلوچی زبان ءَ صبا دشتیاری ءِ پٹ ءُ پولی کتاب ءَ ابید بانک سنعیہ خالق ءِ ھم کتابے است کہ آئ ءَ ھمے تھر ءِ ردءَ ، رِد ءُ بند داتگ ءُ بلوچی اکیڈمی ءَ چاپ کُتگ۔
رونبشت یا زردنبشت ءِ تھر ءَ گوں ھمگرنچیں عندلیب ءِ کتاب ءِ چاپ ءُ شنگ بیگ ءَ پیش وھدے ھُدامُرزی بانک عین عین دشتی ءِ کتاب من ءَ دوسے ماہ پیش شال ءَ دست کپت آئ ءِ تہ ءَ دوسے ھمے یکیں تھرءِ ساچشتانی سرءَ اوں چم کپت ۔ چریشی ءَ زانگ بیت اِنت کہ بلوچانی گورءَ اے تھر نوکیں تجربہ یے نہ اِنت کہ واجہ صادق مُراد ءَ وتی چمشانک یا پیشگال ءِ تہ ءَ گوشتگ بلے ھو اِے دگہ گپّے کہ کتابی دروشم ءَ نوکی اَتکگ ءُ باوست ئِے بُنگیج کُتگ۔
نوں کایاں عندلیب ءِ کُلی ءِ تاکانی لیٹینگ ءَ ۔ اِے گپ ءَ منی جند ھم گوں عندلیب ءَ تپاک کنت کہ لبزانک ءِ دیدانک یا چمشانک ءِ وَھدءَ جنین ءُ مردین چارگ مَہ بیت بلکیں اے چارگ بہ بیت کہ ساچشتکارءَ چے نبشتہ کُتگ ، باریں آئ ءَ وتی ساچشت ءِ ازمی لوٹ پیلو کُتگ اَنت یا اناں؟
اے گپّ راستے کہ پدمنتگیں چاگردءَ جنین ءَ گیشتر دلبڈی دیگ لوٹ ایت داں آ وتی گاماں مَہ دارایت ءُ دگہ جنیں آدم ھم سکین بہ زوراَنت بلے جنینانی، جنین بیگ ءِ سوب ءَ دروگیں دلبڈی، آھاں مُدام چَہ تچکیں ءُ دیمروئ ءِ راہ ءَ گسر بہ کنت، اِے گنتریں تاوان اِنت ۔
منی دل ءَ عندلیب ءِ ند چَہ بنداتی گاماں سک دیم ءَ دراتکگ ءُ نوں آ وتی وانوکانی تب ءَ اوں سرپد اِنت کہ چَہ آئ ءَ چے لوٹ اَنت ءُ وتی جند ءِ لبزانکی زمہ واری ءَ ھم سرپد اِنت پمشکا آئ ءِ باید ند گوں ند ءِ ازمی پھناتاں چار ءُ بہ چار کنگ بہ بیت۔
بلے پژنی گپ ایش اِنت کہ عندلیب ءَ گوں سیاسی اختلاف ایر کنوک ، آئ ءَ گوں زاتی کست ءُ کینگ ایر کنوک وتی زَھراں آئ ءِ لبزانکی کارانی سرءَ کش اَنت اگں نہ ھمایاں کہ عندلیب ءَ گوں نزیکی یے است اگں نہ عندلیب ءِ دوستداروک یا فین اَنت آ عندلیب ءِ ند ءِ تک ءُ پھناتانی سرءَ ازمی باوست کنگ ءِ جاہ ءَ تھنا دلبڈی ءُ شاباشی ءُ واہ واہ کنگ ءَ ساڑی اَنت ۔
اگں بہ چارئے ھردوئیں چیز پہ سنگین تبیں ندکارءَ تاوان اَنت۔
چوشکہ من سرپد باں عندلیب ءَ کجام ھم تھرے ءَ تجربہ کنگ ءِ سکین چَہ ھرکُجا رس اتگ آئ ءَ وتی کار دیم ءَ بُرتگ ءُ ایراد ءَ رند ھم وتی گام ئِے نہ داشتگ اَنت ءُ اگں بہ گندئے ھمے عندلیب ءِ سُوبمندی اِنت۔
اے گپ راست اِنت کہ انسان جَوَرَگ ءِ وھد ءَ وتی تہ ءِ راستیاں درشان کنت ھمے رنگ ءَ رودپترانی تاکاں کہ مارشت ءُ ھیال درشان کنگ بنت آ انسان ءِ شخصیت ءِ راستیں آدینک ھم گوشگ بنت ۔
کُلی ءِ آدینک ءَ عندلیب ءِ شخصیت ءِ بازیں چیریں ءُ پدّریں پھناتے گون اِنت۔ جاھے آئ دوستدار گُل زمین اِنت جاھے انسانے ، جاھے ھیالی انت ءُ جاھے گواچینی۔ جاھے آ وتی دیم ءِ مردم ءَ گوں گلگ زاری کنان انت جاھے آئ ءَ ڈوباران اِنت جاھے آئ ءَ بیھار دیگ ءَ انت جاھے ایردستی منان اِنت۔ جاھے آ گوں کُلی ءَ ھمتران اِنت جاھے آ کُلی ءَ پنت ءُ نصیحت کنان اِنت کہ :
” بچار دُنیا باز ، چال باز ، ھُنر سازیں شکاریاں پُر اِنت ءُ شکاری ھمک روچ وتی مکر ءُ ھیلّاھانی نوک نوکیں پندل سازاَنت ءُ دام چیر کن اَنت
اے دُنیا ءَ چِہ بے سمائیں کُلی
کمے چماں شانک دئے ، وتی چپ ءُ چاگردءَ بہ چار کہ چنچو شکاری درچک ءِ ساھگ ءَ نشتگ ترا نشانگ اِش کُتگ۔
اے دنیا ءَ چِہ بے سمائیں کُلی !
ایشیءَچے پیش کہ تو شکاری ءِ نشانگ بہ بئے ءُ ایشی ءَ پیش کہ شکاریءِ دام ءَ بہ کپ ئے ، وتی بانزُلاں پچ کن ءُ وت ءَ چَہ شکاراں رکین۔“ (کُلی، تاکدیم : 46)
جاھے عندلیب ردانک ءِ کالب ءَءُتچکیں ردانکے ءِ دروشم ءَ وت تران یا خود کلامی کنان ءَ وتی اُپار، چیھال ، جَوَرَگ ءُ جیڑگاں درشان کنان اِنت ءُ جاھے ھمے ردانکءَ رم لچہ ءِ کالب ءَ بدل کنان اِنت ءُ جاھے جاھے مارشتانی تب ، وتی لبزانکی تھر ءِ لوٹاں سرگوز کنان ءَ آزمانکُک ءِ کالب ءَ مان ترّان اِنت ءُ پدءَ وتی آزمانکک ءِ کارستاں گپ پرمائینان اِنت ءُ وت پسّو دیان اِنت ۔
پمشکا اگں کُلی ءِ سرجمیں نکاناں یکیں تھرءِ بَھر ءَ ھوار بہ کن ایں منی دل ءَ اِے گوں کُلی ءِ ندکارءَ انساپے کنگ نہ بیت۔عندلیب گوشیت :
” منءَ بُگش تو کجام ھُداءِ منوک ئے
آگں منی ءُ تئ ھُدا یک اِنت ، گُڑا اے تپاوت منی ءُ تئ نیام ءَ پرچا ؟
سیاہ ءُ اسپیت ءِ تپاوت پرچا ؟
زات ءُ زریات ءِ تپاوت پرچا ؟
ازگاری ءُ نیزگاری ءِ تپاوت پرچا ؟
اگں منی ءُ تئ ھُدا یک اِنت گُڑا من ءَ بُگوش ھُدا ءِ درءَ من تو یک ایں یا ناں؟
بہ گندئے تو ھمے سرپد بئے کہ ھُدا ءِ درءَ ھم من ءَ گوں تو تپاوت است
گُڑا بگوش کہ تو وتی تخلیق ءِ تَھا پرک کن ئے ؟
اگں نا گُڑا آ چوں منی ءُ تئ نیام ءَ پرک کنت ؟
من ءَ بُگش تو کجام ھُدا ءِ منوک ئے؟ “(کُلی ، تاکدیم 54)
چونائ ءَ اے بُنگپ بازینے ءَ ساچ اِتگ وتی شئیرانی تہ ءَ وتی کَسّھانی تہ ءَ وتی گوشتانک ءُ نبشتانکانی تہ ءَ بلے عندلیب ءِ رم لچّہ ءِ زبان شئیری نہ اِنت بلکیں سد درسد ردانکی اِنت۔
سادگ ءُ واناک اِنت کہ جیڑگ ءِ دراں نہ بوج ایت بلے ترا دمانے ءَ جیڑگ الّم ءَ پرمائیت۔
کُلی ءِ تاکانی لیٹینگ ءَ سما کپ ایت گوشئے عندلیب گوں وانوک ءَ چم دیستے یا سرگوستے ءِکسّہ کنان اِنت۔ آ گوشیت:
” یک راہ گوزے یک میتگے ءَ گوزگ ءَ اَت ، آئ ءَ بلائیں مُچی ءُ میڑی یے دیست گُڑا آئ ءَ مُچی ءَ کموگستہ یک مردے ءَ پُرس اِت کہ ادءَ چے بوھگ ءَ اِنت ، آئ ءَ پسّو دات:
ھما کہ مُدام اِدءَ بوتگ ، ادءَ لیبے بوھگ ءَ اِنت ، پہ تو گندئے نوکیں گپے بہ بیت ، ادءَ لیبی اے میتگءِ وت اَنت ، ءُ چاروک اوں وت ، داد دئیوک اوں وت ءُ داد زوروک اوں وت، شرگشوک ھم وت اَنت ءُ بد گوشوک اوں وت۔ پہ تو گھتر ھمیش انت کہ وتی راہ ءَ بہ گرءُ برو اِشاں بل۔ “ (کُلی ، تاکدیم 137)
کُلی ءِ آدینک ءَ عندلیب ءِ پنت ءُ نصیحت ، آئ ءِ مارشت ءُ ھیال ، پَہ جنینی لبزانک ءَ گیشی یے الم ءَ کارایت باید وانگ بہ بیت ، تپاسگ بہ بیت چکاسگ بہ بیت ءُ نگدی تران کنگ بہ بیت کہ سنگینیں ند ھمے چیزاں کرزاِیت ۔
من وتی گوشتانک ءَ چَہ ھمِدا کُٹیناں۔ شُمئے درستینانی منتوراں کہ شُما منی اِے گوشتانک گوں دلگوشی ءَ گوش داشت۔
سلامت بات ات
28 جولائ 2019
باسک لبزانکی دیوان