گْوستگیں روچاں ماں لیاری ءَ ھانی بلوچ ءِ نبشتگیں کتاب ” زِند ءِ آدینک” ، رمضان بلوچ ءِ ” لیاری کی اَن کہی کہانی ، وحید نُور ءِ ” سکوت بول پڑا ” ءُ عمیر رزاق ءِ ” لیاری ان دا رائز” ءِ شرپ ءَ پُرامڑاھیں مراگشے ماں بلوچ اتحاد ءِ کارگس ءَ برجم دارگ بُوت کہ اے مراگش ءِ تہا زِند ءِ جتا جتائیں پِڑاں چہ سیادی داروکیں مردُماں بہر زُرت۔
 ھانی بلوچی ءِ کتاب ” زِند ءِ آدینک ” ءِ باروا منی لہتے دانک اَنت کہ پہ بلوچی ءِ وانوکاں نْدر اَنت
 “زِند ءِ آدینک ” ءُ منی مارِشت
 اِسحاق خاموشؔ
 کتاب یک راجے ءِ دود ءُ ربیدگ ءُ معاشی، سائینسی ءُ عملی دیمرئی ءِ سہرا کنوک ءَ ابید بنیادم ءِ یک جْوانیں سنگتے ہم۔گوں کتاباں سنگتی کنوکیں مردُم زِند ءِ ہچ پِڑ ءَ وت ءَ ایوک ءُ تہنا نہ ماریت۔
 یک نیمگے مرچی ٹی وی، انٹرنیٹ ءُ موبائل ءَ مردُم وتی حصار ءِ تہا بند کُتگ بلئے کتاب ءِ بِستار ءُ ارزِشت وتی جاگہ ءَ۔۔۔پمشکا ہمک سال ماں دُنیا ءِ تہا 23 اپریل ءَ ”ورلڈ بُک ایند کاپی رائٹ“ ءِ روچ دارگ بیت۔
 راجدپتر اے گپّ ءِ شاہد ءُ گواہ اِنت کہ ہما راجاں کہ علم ءُ زانشت ءُ پٹّ ءُ پول ءِ کِشک یلہ داتگ ، آ، راج پد روئی ءِ آماچ بُوتگ۔
 ما کہ نوکیں عہد ءَ وت ءَ ھمگْرنچ کنیں ءُ وتی نگاہاں وھد ءِ تاکدیمانی سرا شانک دئیں تہ ما گِندیں کہ وھد ءِ گْوزگ ءِ ہمرائی ءَ کتاب ءِ ارزشت روچ پہ روچ گیش بُٗوھان اِنت۔آئی ءِ سَوب ایش اِنت کہ دُنیا روچ پہ روچ گوں یک نوکیں لیکہی گِرءُ چیلے ءِ تہا کپان اِنت۔نوک نوکیں لیکہ ءُ نظریہ سرکشّان اَنت ءُ ہمک روچ نوکیں لیکہ وتی جتائیں کلاتے جوڑ کنان اِنت۔چُشیں جاوراں الّمی اِنت کہ ما وت ءَ گوں کتاب ءَ ہمگْرنچ بہ کنیں ءُ دُنیا ءِ بدل بوہوکیں جاوراں گوں وتی تہا ذہنی ءُ پِگری بدلی ءِ ہاتر ءَ ساڑی بکنیں۔
 ہمے گُشگ بیت جاپانی راج چہ دْرستاں وانوک تریں راج اِنت ءُ دُنیا ءِ تہا دْرستاں چہ گیش چاپ ءُ شِنگی کار جاپان ءِ تہا بنت۔ءُ گُشنت کہ ٹوکیوءَ یک بازارے است کہ جاپان ءِ شہنشاہ ءِ محل ءِ کش ءَ اِنت ۔ چاریں نیمگ ءَ کتاب اَنت۔ہوٹل ءُ پارکانی تہا ہم کتابجاہ است اَنت۔جاپان ءِ آبادی کساس یازدہ ءُ نیم کروڑ اِنت ءُ سال ءِ تہا کساس 80 کروڑ کتاب بہا بیت۔
 ھانی بلوچ ءِزِندءِ آدینک پہ بلوچی زُبان ءُ لبزانک ءَ یک جْوانیں گیشی یے۔144 ءِ تاکدیم ءِ اے کتاب ایوک ءَ یک کتابے نہ اِنت بلکیں مئے لبزانک ءِ ہاترءَ ہاس پہ جنین آدمیں نبشتہ کاراں یک جْوانیں دِلبڈّی ءِ کِشکےءُ اے کِشک پدا بازیں کِشکاں پچ کنت۔
 ھانی بلوچ ءِ رُست ءُ ردُوم یک انچیں لوگے ءِ تہا بُوتگ کہ اودا کتاب ءُ زانِشت ءِ نُور ہمک نیمگ ءَ تالان بُوتگ۔
 آئی ءِ کماش کامریڈ عبدالواحد وت کتابانی شیدائی اِنت ءُ آئی ءَ دائما اے دگراں ہم گوں کتاب ءَ مہر کنگ ءِ سکین داتگ۔ماں کراچی ءِ جُلگہیں شہر ءَ بلوچی لبزانکی کتاب ءُ تاکبندانی چاپگ ءُ آہانی دیمرئی ءِ ہاترءَ بلوچی زُبان ءُ لبزانک واحد بلوچ ءِ تورہ بار اِنت۔
 اے کتاب ءِ تہا ھانی ءِ اوّلی نبشتانک ” زِند ءِ آدینک” آئی ءِ مارِشتانی درانگاز اِنت ءُ وتی چاگرد ءِ کِسّہ اِنت کہ اِدا جنیادم وتی راستی ءَ وتی گُشان ءِ لمب ءَ بندیت تانکہ قبر ءَ رؤت ءُ سر بیت بلئے کس آئی ءِ کِسّہ ءَ پرّیتک نہ کنت۔۔اے نبشتانک چاگرد ءِناوانندگی ءُ میڈیکل جیڑہانی ناسرپدی ءُ ناسرپدیانی راستیں کِسّہ یے۔
 ” زالبول ءَ من اِنسان نہ گُشاں” مردین آدم ءِ ماں چاگرد ءِ سرا مستری بڑاک ءُ وت ءَ چاگرد ءِ است ءُ نیست لیکگ ءِ مجگ آزینیں راستی ایت۔کہ ہمک سما داروکیں بنیادم ءِ جان ءِ پُٹاں بانبرین ایت۔
 ھانی وھدے گُشیت کہ ” من وھد ے تاک ءَ دیما کناں گُڑا دِل باز گُشیت کہ اے تیوگیں تاکانی سرا نویسگ بہ بیت”
 ھانی راست گُشیت چیا کہ اے تاک ھالیگ اَنت۔۔۔ اے تاکانی سرا نبشتہ کنگ نہ بُوتگ اگاں نبشتہ کنگ بُوتگ کہ آرت ءِ تہا واد ءِ کساس۔ ءُ انچُش کہ اودا راستی ڈنّ ءَ در آھگ ءَ تلوسیت۔منی ءُ ھانی ءِ چاگرد ءِ انچیں کِسّہ اَنت کہ انگت ءَ کسے ءَ آھانی بُنگپ ءُ سرھال نہ ونتگ اَنت۔ کسّے ءَ اے نیمگ ءَ چمّ چِست نہ کُتگ ءُ نہ چار اِتگ۔۔۔ کسے ءَ اے نیمگ ءَ وتی ھیال گْور نہ کُتگ ءُ نہ جیڑ اِتگ۔
 ھانی وتی وابانی معنا کنگ ءِ رند ئَ کپتگ ءُ چاگرد ءَ آئی ءِ وابانی معنا کنگ ءَ آئی ءِ ہمراہ دارہ کنگی اِنت اگاں ہمراہ داری مہ کنت اے چاگرد انچو مران کنت ءُ روان کنت۔ءُ دگہ کِسّہ جہہ جننت۔
 “تئی واب ہما وھد ءَ سرجم نہ بنت تانکہ تو وت آہانی معنا دئیگ ءَ شُدیگ مہ بئے”راست گُشئے ھانی جُہد ءِ مُہکمیں سکینے تئی ہمے لہتے نبشتگیں لبزانی تہا۔
 ھانی سوشل میڈیا ءُ دُنیا ءِ نوکیں رسانکدر ءِ ارزشت ءُ قدر ءَ زانت پمشکا سلاہ دنت کہ بائد اِنت سوشل میڈیا ءِ تہا پہ زالبولاں جتائیں ویب سائیٹ جوڑ کنگ بہ بنت ءُ آہانی کار کُرت ءُ جُہد دیما آرگ بہ بنت۔
 زِند ءِ وئیل ءُ کِسّہ زِند ءَ دیما جُنزگ ءِ سکین ءَ دئینت ءُ ھانی اے کسان عُمری ءِ تہا چرے وئیل ءَ گْوستگ ءُ بُوت کنت کہ گاری ءُ بیگْواہی ءِ ابیتکیں کِشک ءُ دَگاں آئی ءِ ساچشتی بُودشت ءَ را اینچو زُوت پُھتہ کُتگ ءُ مارِشت بکشاتگ۔
 ہما چاگرد ءِ تہا تانکہ جُست زِندگ اِنت آ، چاگرد نہ مریت ، آ، چاگرد ہما وہدی ساہ دنت ءُ مِریت کہ جُست پسوانی شوہاز ءَ گار ءُ بیگْواہ بیت۔
 ھانی ءَ جُست ءِ زِندگ کنگ ءِ مُہکمیں جُہدے کُتگ ءُ ھانی ءِ اے جُستاں زِندگ بُوہگی اِنت تانکہ چاگرد ئِ ساہ ءَ ساھے مان بہ بیت۔
 دُنیا ءِ تہا سوبمند ہما مردُم بنت کہ وابانی معنا دَیگ ءِرند ءَ کپتگ اَنت، بے واب ءُ بے تاھیر اَنت ھانی ءَ اے بے تاھیری چہ وتی اُستاداں در بُرتگ۔
 ھانی ابرم ءِ گپّ ءَ جنت ءُ آئی ءِ رنگاں گوں لوگ ءِ رُژناہ بُوہگ ءِ گپّ جنت۔دْرچکانی شِنگ ءُ شانگیں تاکانی کِسّہ ءَ کاریت۔مُلوریں چاگرد ءِ سُہبانی نودانی شنزگ ءِ واھگ ءَ داریت۔گْوات ءِ لہم لہم ءَ شیکگ ءَ ماریت ءُ کوترانی کُوکُوانی جرس ءَ ،ماہکان ءِ چہ واب ءَ جہہ سِرّگ ءَ لبزانی زُبان ءَ دنت۔راستی ءَ وتی بُن گپ کنت۔بِزاں وت ءَ گوں ابرم ءُ نیچر ءَ ھمگْرنچ کنت۔زالبول ءِ پرپیورل سائیکوس Perpueral Psychosis ءِ گپّ جنت، آئی ءِ دلپروشیانی گپّاں جنت، آئی ءِ چاگرد ءِ مُجانی تہا گار بُوھگ ءِ گپّ ءَ جنت۔
 یک کسان عُمریں جنکے کہ انگت ءَ آئی ءِ وانگ ءِ عُمر اِنت وتی چاگرد ءِ کُچّلیں راستی ءَ چِد ءُ گیشتر چون بیان بہ کنت۔
 ھانی کہ گوں ہرکس ءَ دُچار کپتگ ، آئی ءَ انچو وھد گْوازینی نہ کُتگ، آئی ءَ مردُمانی وانگ ءُ دربرگ ئِ جُہد اوں کُتگ۔
 ھانی اے گپّ ءِ ہچبر منّوک نہ اِنت کہ بیست ءُ چار ساھت بہ نند ءُ مردُمانی گِلگ بکن ، آئی ءِ لیکہ اِنت کہ دِلجمیں کار بنیادم ءِ شخصیت ءَ دُنیا ءِ دیما پدْر کنت۔
 اے پہ بلوچی زُبان ءُ لبزانک ءَ نیکیں پال ءُ مِستاگے کہ زِندءِ اے دگہ پِڑانی ہَواریں زالبول ہم وتی جْوانیں کِرد ءَ ادا کنگ ءَ اَنت۔
 ما اگاں راجدپتر ءِ تاکدیماں لیٹینان کنیں تہ مارا جنیادم ءِ باروا بازیںوئیل ئُ کِسّہ یے دیما کئیت ۔ ءُ اے وئیل ءُ کِسّہانی تہا جنیادم ءِ جْوانیں کِرد ہرجاگہ پدّر ءُ سہرا اِنت۔پہ درور ءَ ما گندیں کہ شہنشاہ اکبرئَ 1581 ءَ وتی کہول ئِ یک زالبولے بدرالنساء ءَ را کابل ءِ گورنر(والی ءُ حاکم)نامینت ءُ راجدپتر زانت اے ہم گُشنت کہ ہما دؤر ءَ چہ کابل ءَ پرمان بُوتگیں ہمک کاگد ءِ سرا تانکہ بدرالنساء ءِ مُہر ءُ دزرند نہ بُوتگ آ، منّگ نہ بُوت۔
 اکبر ءِ زمانگ ءَ یک جنیادمے جان بیگم ءَ ہندوستان ئِ شہنشاہ ءَ قرآن ءِ تفسیر نبشتہ کنگ ءِ مُزّ ءَ پنچ ہزار دینار دات۔(منہاج السراج، طبقات ناصری)
 ایگنو ڈسی ، اوّلی دائی ءُگائناکالوجسٹ اَت جان دْراہی ءِ پِڑ ءَ آئی ءِ کار ءُ ھزمت راجدپتر ءِ تاکدیماں نکش اَنت۔چریشی ءَ پیسر ماں یونان ءَ جنیادماں نادْراہانی چار ءُ گُزار کُت بلئے آہاں طِب ءِ پِڑ ءَ تجربگ کنَگ ءُ ہیل گِرگ ءِ اِجازت نیست ات۔بلئے گُشنت کہ ہما زمانگ ءَ آئی ءَ ہمّت کُت ءُ تجربگ کنگ ئِ جُہد کُت۔ آ، زمانگ ءَاگاں کسے اے رِد ءَ گِرگ بُوتیں تہ آئرا مرگ ءِ سزا دیگ بُوتگ ات۔
 یکروچے آ، گِرگ بُوت۔ وہدے نادْراہ جاہانی نادْراہ آئی ءِ پلّہ مُرزی ءَ پاد اتک اَنت ، تہ یونان ءِ حکومت کانود ءِ بدل کنگ ءَ لاچار بُوت ءُ پدا جنیادماں طِب ءِ زانشت دربرگ ئِ اجازت دیگ بُوت۔
 سورہوانا انیس دے لاکروز میکسیکو ءِ یک نامداریں نبشتہ کارے ات۔آئرا جنیادمانی حقّانی سروک گُشگ بیت۔ہبدہمی کرن ئَ آئرا سیکولر ئِ باروا وانگ ءِ سرا سکّ ایراد گِرگ بُوت ءُ آ،ہر وہد ءَ گِرءُ چیلانی تہا ات۔ آئی ءَ 1651 جنیادمانی حقّانی ہاتر ءَ بیرک بُرز کُت ءُ اے اوگام ءُ نعرہ جت کہ جنیادم ورگ گْرادگ ئِ وہد ءَ اوں یک جْوانیں لیکہ یے ٹہینت کنت۔
 مرچی اوں میکیسیکو ءِ کرنسی بِزاں زرّ ۓءِ سرا آئی ءِ عکس اَست اِنت۔
 اگاں ما لبزانک ءِ نیمگءَ کائیں تہ ورجینیا وولف ما ں ایر شُتی دُنیا ءَاوّلی نبشتہ کار اِنت کہ آئی ءَ جنیادمان ئَ کڈّن کُت کہ آ، مردین آدمانی پدگیری ءَ، آہانی وڑا نبشتہ کنگ ءَ چہ گہتر اِنت کہ وتی یک جتائیں رنگ ءُ دْروشمے ءَ نبشتہ بکن اَنت۔
 1912ءَ آئی ءِ اولی ناول The Voyage Outچاپ ءُ شِنگ بُوتگ اَت۔پدا وَ آئی ءِ بازیں ناولے شنگ بُوت۔
 چونائی ءَ آئی ءِ کُلّیں ناول لبزانکی ساچشتانی رِد ءَ یاتگار اَنت بلئے 1929 ءَ آئی ءِ شِنگ بُوتگیں A Room of One’s Own ۔ نبشتانک ءِ آئی ءِ نامداری ودّینت۔ایشی ءِ تہا آئیءَ جنیادمیں نبشتہ کارانی بابت ءَ دُنیا ئِ دِلگوش ترّینت ءُ دُنیا ءَ جینن آدمانی جُنز ءِ بندات ورجینیا وولف ءِ A room of one’s ownئَ چہ بیت۔ہمے زانگ بیت کہ اے جنین آدمانی حقّ ءُ راستی ءِ جُنز ءِ بِندات ات۔
 ما کہ وتی کشّ ءُ گْوراں چمّاں شانک دئیں تہ مئے کِرّا جنیادمانی لبزانک نُوکی وتی تاکچہ ءُ دراں پچ کنان اِنت۔
 ءُ اے تاکچہ ءَ کہ ما سر کشّیں کِرد ءُ گُپتار ءِ رِد ءَ مارا مہناز ءِ نام گیشتر سہرا گندگ کئیت
 کہ گشیت ؎
 من ہما انجیراں پتن تاکیں
 بُرزپما کوھانی سراں رُستاں
 گیشتر پما گٹّ ءُ سرشماں بُوتاں
 من ہما باگ ءِ بُرز تریں دْرچکاں
 سر منی گْوات ءَ ہچ نہ چنڈینتگ
 مئے کوھنیں لبزانک ءِ تہا کارِست ءِ دْروشم ءَ جنیادم ءِمزنیں بہر ءُ ونڈے چوکہ ھانی، سیمک، کمبر ءِ مات سلاتانون،گوہر، سمّی ، بانڑی ءُ دگہ بازینے۔
 بلئے مئے کِرّا جنیادمانی لبزانک نبشہتی دْروشم ءَ مارا 1956 ءَ گندگ بیت کہ طاہرہ عالیانی نامیں جنیادمے ءِ رجانک کُتگیں نبشتانکے ماں ماہتاک ” بلوچی” کراچی ءَ چاپ ءُ شِنگ بیت۔پدا دومی گُل خان نصیر ءِ بانُکیں جنک بانُک گوہر ملک ءِ نام دیما کئیت کہ آئی ءَ ن م راشد ءِ سفرنامہ یے رجانک کُتگ اَت ءُ اے ہم ماہتاک ”بلوچی “کراچی ءَ چاپ ءُ شِنگ بیت۔
 جنیادمانی لَڑ ءَ لبزانک ءِ پِڑ ءَ ہما نام کہ دیما کئیت آ، بانُل دشتیاری اِنت۔لبزانک ءِ پِڑ ءَ 1986 گوں “بلّو کپوت” ءَ ماں پانزدہ روچی ” زمانہ ” ءَ ایر کپیت۔
 نوکیں عَہد ءَ وَ مئے کِرّا زالبولیں نبشتہ کارانی رَمے مئے دیما آہان اِنت
 بانُک زینت ثنا وَ نوکیں لبزانک ءِ اولی سْرپ ءِ شیرزالیں نبشتہ کار اِنت۔
 بلئے بانُک سمّی پرواز،مریم سُلیمان، رخشندہ تاج، زاہدہ رئیس راجی،مہلب نصیر،عندلیب گچکی، صبیحہ کریم،ایسیان بی بی،شریفہ شزار ، عائشہ مُراد ءُ روزل خالد ءِ نام گِرگ کرزنت۔
 ھانی نَد ءِ ارزِشت ءَ زانت کہ ند اے دُنیا ءَ چہ دْرستیں تاگتاں گیش تاگت داریت ءُ پمشکا آ، گوں وتی ند ءِ دیدانک ءَ دُنیا ءِ دیما وتی چاگرد ءِ جیڑہاں درانگازگ لُوٹیت ءُ چاگردی قدر ءُ کیلواں ہم سرگْوز کنگ ءِ کِشکاں رَہ نہ گیپت۔ھانی وتی کتاب ءِتہاقدر ءُ ارزشتانی درانگازی ءَ جْوانیںرنگے ءَ کنت۔سوب ءُ بے سوبی ءِ میان ءَ کشّ اِتگیں بارگیں کِشک ءِ چپ ءُ چوٹاں ماریت ۔۔۔ ایوک ءَ نہ ماریت آہاں نبشتہ کنگ ہم زانت۔
 آجوئی ءُ بندیگی وَ آئی ءَ دربُرتگ ءُ بندیگی ءِ ساھتانی نہ سگّوکیں غم آئی ءِ چمّانی ارساں دیستگ اَنت۔دِلجمیں ہمراہ ءُبٹاکیانی بٹاک اوں دیستگ ءُ اِشکُتگ اَنت۔
 اندیمیں کِسّہانی تہا چیریں کِسّہانی کارست اوں دیستگ اَنت ءُ آہانی نبشتہ کنگ ءَ تُشے اوں چکّ ءُ پد گندگ نہ بیت ھانی۔
 ءُ اے اندیمیںکِسّہانی پدّر کنگ ءَ ھانی وتی وانِشت ءَ اوں گیش کنت ءُ گوں درور ءُ مثالاں آھاں پدّرکنت۔
 کتابانی ہمراہ ہچبر تہنا نہ بیت۔ کتاب ھانی ءِ دزگُہار ءُ ہمراہ اَنت ۔ پمشکا بازیں کتاباں ھانی ءِ رھشونی کُتگ۔
 ھانی ءَ زِند ءِ آدینک ءِ پیشدارگ ءِ یک سوبمندیں جُہدے کُتگ ءُ آئی ءَ اے جُہد برجاہ دارگی اِنت۔
 ھانی رھبند ءُ تھیورانی میان ءَ رستگین کِشکانی سرا ایوک ءَ نہ اوشتیت ءُ بیچّار نہ کنت وتی گپّ ءَ ہم جنت ءُ مئے لبزانک ءِ تہا اوں یک نیک پالی یے۔
 زند ءُ مرگ ءِ راستی ءِ باروا جیڑگ منی ھیال ءَ ھانی ءِ سما ءُ زانت ءَ چہ بالاتریں گپّے بلئے ھانی گُشیت من جیڑاں ءُ گُشاں کہ زِند ءِ راستی ئَ پُشتا مان دَیگ ءُ دیم ءَ گام جنان بُوہگ زِند ءِ راستی ءَ گار کنت۔
 ھانی دُنیا ءِ جُنز ءُ مارِشتانی سرا اوں جیڑگ زانت ۔ آ،اے گپّ ءَ زانت کہ اگاں میکسم گورکی ءِ ” ماں”نویسگ مہ بیت تہ روس ءِ تہا آشوب ءِ شکل ءُ دْروشم آ، وڑا گندگ نہ بیت۔آ، زانت کہ کِسّہانی نویسگ بنی آدمی زِند ءِ سرا چینچو سان ءُ اچر دؤر دئینت۔
 نبشتہ کار ءَ بائد اِنت کہ وتی دودمان ءُ راجدپتر ءَ بہ زانت ءُ سرپد بہ بیت ءُ ھانی چریشاں وت ءَ گِستا ءُ یکّر نہ کنت۔آ، اِشانی ھستانک ءُ گْوست ءِتہا روگ ءِ جُہد ءَ کنت۔
 ھانی ءِ کتاب ءِ گُڈْی تاک سْیا ہ اِنت ءُ آئی ءِ سرا اسپیتیں لبز وت ءَ شوھازگ ءِ جُہد ءَ اَنت ئُ من مُہکمیں اُمیتے دِل ءَ داشتگ کہ اے تاک پہ چاگرد ءَ مزنیں جُستے ودی کننت ءُ ہمے جُست بازیں پسّویے ھانی ءِ دْروشم ءَ ودی کننت۔ماں بلوچی لبزانک ءَ ھانی بلوچ ءِ ماں باندات ءِ آزمان ءَ چو اِستالے ءَ دْرپشگ ءِ اُمیت بائد اِنت دارگ بہ بیت۔
٭٭٭