اے رھشون، باوقار و عزت داریں زال کئے انت کہ ہزاراں مردینانی سرا بازگران انت؟ اے کجام گراں طبیعت و شیردلیں صحابیہ انت کہ آچہ اسلام قبول کنگا رند،
دراہاں چے پیسر یک مُشرک و مردودیا را قتل کرت؟ اے کجام دور اندیش و جنگجویں زال انت کہ چہ آیئےء دستا اولیگیں شہ سوارے رودینگ بوت کہ آ اللہء راہا وتی زحم چا نیاما کش ات؟…. بلئے، اے زال نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلمء تُرو انت (پِسّی گُہار) حضرت صفیہ بنت عبدالمطلب رضی اللہ عنھا۔جاہ و جلال، عظمت و شہرت آئیء چپ و چاگردا مان پتوشتگ ات۔ آیئے پت، نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلمء واجہ (پیروک) و قریشء مزنیں لیڈر و رھشون و وتی دورء سردارانی سردار عبدالمطلب بن ہاشم، و آیئےء مات نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلمء تُرو ہالہ بنت وہب ات۔ و آیئےء پیسریں لوگ واجہ (شُو) ابوسفیان بن حربء براس، حارث بن حرب ات، کہ بیران بوتگ ات۔ آیئےء دومیگیں شُو دَور جاہلیتء عرب جنینانی سردار و اولی ایں ام المومنین حضرت خدیجہ بنت خویلدء براس عوام بن خویلد ات۔ و آیئےء پُسگ (زھگ، بچ، چک) نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلمء جان نثار و حواری حضرت زبیر بن عوام رضی اللہ عنہ ات۔ایمان یارگء چے ابید دگے چے چیزے پشت کپتگ ات کہ آیئےء عزت و وقار و آیئے چُوڑا بُرزا چست بکنت۔پتء بیرانی چے رند کسانکیں زبیرء رُدینگء ذمہ، آئییء مات حضرت صفیہ وت زرت۔ زبیرء رودینگ و تربیت کنگ چُشیں اصولانی بنیادےء سرا بنگیچ بوت کہ دیما آیئےء واستا جفاکشی، شہ زوری و شہسواریء صلاحیت پیداگ ببیت۔ دگے کساں سالیں زھگانی پیما کہ چُکی گوازی و لیب کن انت، زبیرء مات مدام آئیا را چہ چوشیں گوازیاں سک دور داشت۔ بلئے ھو صفیہ، وتی زھگ زبیر را دگے پیمیں گوازیانء تکا دل بڈی دات و آئیارا تیراندازی و تیرکمانء اڈ کنگ بلد کنائینت۔ و اے بابتا حضرت صفیہ رضی اللہ عنھا گوں زبیرا باز سکی کرت کہ آ وتی فن و ہنرء تہا زانتکار ببیت۔ زبیرء تربیتء معاملایا صفیہء نرمی پیداگ نہ کرت۔ وتی چمانی روک زبیرا را پُر خطریں جاگہ ہاں دیم دات و وتی پیشانیگء سرا ہچ پیمیں گِرِنچ نیاورت۔تربیتء وھدا، ہر وھدے کہ ضرورت بوتا حضرت صفیہ وتی پُسّگارا وت گوں ھیزران و چابک سزا داتا۔ بازیں سختی و لٹ جتنء وجہا، یک روچے چہ زبیرء ناکوھاں یک ناکوے کئیت و حضرت صفیہء را گشیت کہ اے پیما گوں کسانیں زھگاں مردم سختی نکنت و آزھگا گوں بے دردی و بے رحمیا نجنت۔ ترا چے بوتا کہ تو وتی زھگا انچو جنئے کہ مردم بزان انت کہ تئی دلئی تہا ہیچ ماتی دوستی نیست، انچوش محسوس بیت کہ تو وتی غیظ و غضب آئیارا پیش دارئے۔ حضرت صفیہ رضی اللہ عنھا اے سوالئی جوابئی تہا گشت:’’من قال قد اغضبتہ فقد کذب و انما اضربہ لکی یلب ریھزم و یاتی بالسکب‘‘کہ نہ چو نہ انت، من وتی چکا غیظ و غضب پیش نداراں بلکے پنے خاطرا جنانی کہ آئیے جان سک ببیت و چالاک و ہوشیار ببیت۔ وھدے کہ لشکریئی سرا حملہ بکنت گڑا آئیا را شکست بدنت و گوں بازیں مال غنیمتا واپس بیت۔ہما وھدے کہ اللہ تعالی نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلمء دین حق و ہدایت دات و پیغمبری عطا فرمائینت، و آئیا را پہ آ مردمان رکینوک بنائینت و دیم دات، و آئیا اے حکم بوت کہ آ وتی قوما دینء دعوت بدنت گڈا چہ دراھاں پیسرتر آئی بنی عبدالمطلبء مردین و زال و بول، مزن و کسان، و چک و چوریگاں دراھیناں یکجاہ لوٹائینت و آھانی دعوت دات و فرمائینت:’’یا فاطمۃ بن محمد، یا صفیہ بنت عبدالمطلب، یا بنی عبدالمطلب انی لا املک لکم من اللہ شیءأ‘‘(اے فاطمہ بنت محمد! اے صفیہ بنت عبدالمطلب! اے عبدالمطلبء چک و چوریگاں (اہل و عیال)! من اللہ تعالیء دیما شمئے ہچ پیمیں کارے آتک نکناں)
چہ اے گشگا رند نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلمء آھانا اللہ تعالی و آئی رسولء سرا ایمان یارگء دعوت دات۔ اے مزنیں ہجومے میانجیا لہتیں چا آھاں ایمان یاورت و لہتیں دیم ترّینت۔ حضرت صفیہ بنت عبدالمطلب رضی اللہ عنھا گوں اولیگیں ایمان یاروکیں گروہا ھورات۔ آگوں وتی خاندانی عزتمندی، کہ اہلء قریشء تہا یک اعلی مقامےء مالک ات، گوں ہمے جاہ و جلالا آ اسلامء کشکے تہا ھور بوت۔ حضرت صفیہ رضی اللہ عنھا بنت عبدالمطلب، گوں وتی زھگء ھور نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلمء دعوت قبول کرت و اسلام و ایمانء خاطرا اہلء قریشیء مصائب و مشکلانے گونا دیم پہ دیم بوت انت۔ پدا اللہء حکمء نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلمء مسلمانانء چہ مکّہا مدینہ ہجرت کنگء حکم دات۔ دُراھیں ایمان یاروکان رسول اللہء حکم پہ دل و جان قبول کرت و مکہء تہا وتی وشیں یادانا پشتا ہشت و مدینہء نیمگا ہجرت کرت۔ گروہے میانجیا، ہاشمی خاندان اے غیرتمندیں و رھشونیں زال حضرت صفیہ رضی اللہ عنھا ہم ھور ات۔سفرء روچاں، حضرت صفیہ رضی اللہ عنھاء عمر یک اندازہ اے شست (60) سال ات۔ بزاں پیراں سریا آ جہادء ہر وڑیں میدانء تہا پیسر قدم ات۔ و آیئے عظیم قربانی و کارنامہ ھاں بے مثال بوتگ انت، کہ اسلامی تاریخ آھانا ہر وہدگوں حیرتء بیان کنت۔ حضرت صفیہ رضی اللہ عنھاء کار گُذاریاں چونائیا سک زیات انت بلئے من ادا چا آیئےء کارنامہ ھاں یوکا دو مزنیں کارنامہ ذکر کناں، کہ یکیء تعلق گوں جنگ اُحد انت و دومیگینء تعلق جنگ خندق انت۔جنگ اُحدء وھدا حضرت صفیہ رضی اللہ عنھا زال و بولانء یک ٹولیء تہا گوں مجاہدینء ھور ات و جہاد فی سبیل اللہ راہا در آتکگ ات۔ آیئے کار ایش ات کہ تُنیگ ایں مجاہدانا آپ بُوارینیت و اشیا چے ابید تیرانا راست بکنت و تیرکمانانء جوڑ بکنت بزاں آھانی مرمت بکنت۔ و چہ اشیا ابید جنگء دراھیں کار رَوائیا پہ وتی چماں بچاریت۔ اے پہ حضرت صفیہ تعجب و حیرانیء گپے نہ ات، پرچا کہ اے جنگ تہا آیئے وتی برازاک نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم و آیئے براس حمزہ ابن عبدالمطلب رضی اللہ عنہ و آیئے وتی بچ حضرت زبیر بن عوام، حواری رسول صلی اللہ علیہ وسلم، اے دراہیں آیئے وتی خاندانے مردمتیں۔ اے چہ اے گپاں ابید مزنتریں گپ ایش ات کہ چہ اے دراہیں چیزاں پیش اے جنگ تہا اسلامیء مستقبل ہمگرنچک ات، و آ ہر سہتی و سوریا پہ دل و جان قبول کرتگ ات۔وھدے کہ آئی دیست کہ کمیں تعدادیء بغیر دگہ دراھیں مسلمانان رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلمء میدان جنگء تنہا یل داتا و یک یک بوتگ انت، و نزدیک انت کہ کافراں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلمء زندگی چراغا بکش انت، گڈا آئی وتی آپء کلیگ زمینا دور دات و چو یک شیریا کہ آیئے چکانی سرا کسے حملہ بکنت چوں بیت، ہما وڈا آئی چہ یک تچوکیں مسلمانیء دستا نیزہ زیت (پچ گپت) و دشمنے ردانی تہا چوں تیریا مان بوت، و گوں نیزیا حملہ کنان و اے گوشگا ات:’’و یحکم انھزمتم عن رسول اللہ؟‘‘شما وشی مگند ایت، آیا شما رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلمء یلا دیت و تچاگا ات؟وھدے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم آئیارا دیما روگا دیست، گڈا فکرمند بوت کہ چون مبیت کہ آیئے چم وتی برات حضرت حمزہ ابن عبدالمطلب رضی اللہ عنہء لاشیء سرا مکپیت کہ زمینیء سرا کپتا کہ مشرکینء گوں آیئےء لاشء بے رحمی کرتا و آیئے دیما باز خراب کرتا۔ پہ ہمیے خاطرا رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم و آیئے بچ حضرت زبیر بن عوام رضی اللہ عنہ نیمگا اشارہ کرت و گوشتی: زبیر! وتی ماتا بدار، آئیا اُدا روگا میل، زبیر دیما شت آئیا داشت و گوشتی منی مات! پُشتا برو، اودا مرو، بلئے آئی زبیرا ھکّل دات و گوشتی کہ تو وت چہ منی راہ سرا دور بو۔ گڈا زبیر گوشت کہ اے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلمء حکم انت۔’’بلئے پرچے؟ منا معلوم بوتا کہ منی برات لاش خراب کنگ بوتا۔ بلئے اے پہ خداء راہا بوتا۔ آئی گوں صبر و تحملیء کار گپت۔ گڈا رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلمء فرمائینت: آیئے راہا یلا بِدَ اِت۔ و زبیر چہ آئیء راہ سرا دور بوت۔وھدے کہ جنگ ھلاس بوت و آ وتی برات حضرت حمزہ رضی اللہ عنہء لاشء کشا اُشتات و دیستی کہ لاشء بے رحمی کنگ بوتا، و اے دیستی کہ حضرت حمزہ رضی اللہ عنہء لاپ چاک کنگ بوتا، و آئیے گوش و پونز بُرگ بوتگ انت و آیئے دیم سک خراب کنگ بوتا گڈا آ مغفرت دعا کرت و گُشتی: اے دراہیں پہ اللہء راہا بوتا۔ من پہ آیئے فیصلہ ہا راضیاں۔ خداء قسم انت کہ من صبر کنان و چا اللہ ہا اجر لوٹاں۔‘‘نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلمء اے معمول ات، وھدے کہ یک جنگ و غزوہیء روگء ارادہ فرمائینت گڈ آئیا اے فکر لاحق بوت کہ چوش مبیت کہ یک غدارے آیئے مُحافظانی غیر موجودگیا فائیدہ چست مکنت و پہ غداریا پاد مئیت۔پنے خاطرا نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم زال و بول و چُکانا یک محفوظیں جاگئیء نیندارینت۔ اے گانی ہم اللہء رسول صلی اللہ علیہ وسلم لوگ بانوکاں، وتی تُورو، و دیگے مسلمان زال و بولانی حفاظتء خاطرا حضرت حسان بن ثابت رضی اللہ عنہ، یک کلاتیء کہ آئیا چہ پت و پیروکاں وراثتء تہا رستگ ات، و آ کلات، مدینہء دراہیں کلاتاں مضبوط تر و مستحکمیں کلات ات و چہ دشمنانی دست و ہوبتا (دست رَس) سک دور ات، آ دراہیں زال و بولانی اُدا دیم دات۔جنگء دوران مسلمان، قریش و آہانی مدد کنوکیں قبیلیانی گونا خندقء چپ و چاگردا نگہبانی کنگا مصروف اتنت و چہ زال و بولاں یک دم بے خبراتنت، بزاں غافل اتنت۔ حضرت صفیہ بن عبدالمطلب رضی اللہ عنھا شپء آخریگیں وھدا، تہاریء تہا، یک انسانی وجودیا سُرگا (حرکت کنگا) دیست۔ آیئے وتی گوش و وتی چماں آنیمگا سک کرت و دیستی کہ ھَو، یک یہودیے کلاتء نیمگا پیداگ انت۔ آ یہودی، کلاتء حالات معلوم کنگ و آیئے تہا نیندوکیں مردمانی تعداد و حسابء باروا زانگ و چکاسگء واستا آتکگ ات۔ حضرت صفیہ رضی اللہ عنھا فورا زانت کہ اے مئے قومء جاسوس انت کہ زانگ لوٹیت کہ آیا کلاتء تہا فقط زال و بول و چُک و چوریگ انت یا اشانا کسے حفاظت کنوک ہم ہست۔ اے حقیقتء زانگ پد حضرت صفیہ رضی اللہ عنھا وتی دلء تہا گُشت:’’بنو قریظہء یہودیاں بزاں وتی اے عہد و پیماں پروشت کہ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم و آہانی درمیانا بوتگ ات۔ و ہنو آہاں قریشء مدد کنگء واستا تیار انت۔ و اے غداران و مئے درمیانا ہچ وڑیں مسلمانے نیست انت کہ مئے مدافعت کرت بکنت۔ و رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم گوں وتی ہمراہاں گوں دشمناں سینہ سپر انت۔گوں چوشیں حالاتاں، اگہ اے یہودی مئے دراہیں صورتحالاں وتی قوما رسنگا کامیاب بوت گڈا بزاں کہ یہودی، مسلمان زال و بولاں دست گیر کن ات و چُکانا غلام بنائیننت و اے پہ مسلماناں باز ٹوہیں مصیبتے جوڑ بیتیں۔آئی، گوں تیزیا (اشتا پیا) گوں سریگےء وتی سر ککرت و بست، گورء گدانا گوں وتی سرینا (کمر) بست، و خیمہء یک ستونے چست کرت و وتی کوپگا ایر کرت و کلاتء دروازگء نیمگا ایر آتک۔ گوں باز احتیاطء دروازگ پچ کرت و ہوشیاریء چہ دروازگء شما چارگ لگت و آ یہودی جاسوسء انتظاری کرت۔ یہودی دیما کایانت و آ ہوشیاریے گونا یک شرّیں وھد و موقعء انتظاراَت، وھدے کہ حضرت صفیہ رضی اللہ عنھا پورا یقین بوت کہ آئیارا قابو کرت کنت، گڈا گوں خیمہء ستونء یہودی جاسوس (چارو)ء سرا حملہ کرتی و گوں یکیں وارے (زدے)ء آ یہودی زمینء سرا تِچک بوت۔ پدا گوں خنجرء آیئے سر چہ جسما جدا کرت و چنا برزیا چگل داتی۔ سر لیٹ وراں بوت و جہل چہ کلاتا آتک و زمینء آ مقامء سرا کپت کہ اُدا آ یہودیے دیگے ہمراہ آیئے انتظار کنگائتنت۔ وھدے کہ آیئے ہمراہاں بُرِّتگیں سر دیست یکے چا آہاں دومیگا گشت:’’من پیسرا زانت کہ محمد زال و بول و چُکانا بغیر محافظ و جان نثار تنہا یلہ دیوکیں مردے نئنت‘‘۔پدا آ دراہیں ہمراہ واپس پشت مان دات و شت انت۔اللہ تعالی حضرت صفیہ رضی اللہ عنھاء چے راضی ببیت۔ آ مسلمان زال و بولانی واستا منفردیں کارنامہ انجام دات و لازوالیں مثال قائم کرت۔ آئی وتی یکیں یلیں بچ وش تربیت کرت و وتی برات حضرت حمزہء موتء صدمہ گوں خندہ پیشانی، صبر و تحملء برداشت کرت، کفارء بازیں آزمائیشانی تہا ثابت قدم بوت۔ آ یک عقلمند و دلیریں زالے ات۔ تاریخ گواہ انت، ہنچوش کہ تاریخ وت وتی صفحاتے تہا نوبیسیت:’’ان صفیۃ بنت عبدالمطلب کانت اول امرأۃ قتلت مشرکا فی الاسلام‘‘(صفیہ بنت عبدالمطلب رضی اللہ عنھا اسلام اولیگیں جنین آدم ات (زال ات) کہ آ یک مشرکیارا قتل کرت۔
دکتر شاہ بخش اربابسرچمّگ: راستیں راہ