(ضیا بلوچ ءِ کتاب بلوچی توارینک )
نبشتہ کار : زاھدہ رئیس راجی ؔ
ضیا بلوچ کہ یک ورنائیں ندکار ءُُ زبان زانتے کہ آئی ءَ کموکیں مدتے ءَ بلوچی زبان زانتی ءِ پڑءَ دوگران بہائیں کتاب داتگ اَنت ءُُ سیمی ھم اِشکُنگ ءَ راہ ءَ اِنت کہ زٗوت چاپ ءُُ شنگ بِہ بیت۔ اے کتابانی بستار چَہ اے گپ ءَ زانگ بیت کہ چدءُُ پیسر ھمنچو زبان زانتی ءِ بلوچ کوا سّاں اے پڑءَ وتی کتاب دیم ءَ یاورتگ اَنت آھاں زبان زانتی ءِ تیکنیک ءُُ آھانی زلورتانی جاہ ءَ وتی جُہد ءِ آسر دیم ءَ یاورتگ اَنت تاں لس مَہلوک شرتر پوہ بِہ بیت بلے چریشی ءَ ھما مردماں کہ اِے پڑءَ بنیادی تیکنیکی مالومداری نہ بوتگ آھاں وت سریں چمشانک دیان کُتگ ءُُ وانوک اڑینان کُتگ۔
پمشکا منی دل ءَ ضیا بلوچ ءِ اے جُہدیک جتائیں بستارے دارایت ءُُ ستا کرزیں جُہدے کہ آئی ءَ چَہ بندات ءَ وتی کار بُنگیج کُتگ ءُُ دیم ءَ بران کُتگ ءُُ کنا ن اِنت۔
اے درگت ءَ آئی ءِ اولی ردانکی دپتر ’’ بلوچی توارینک ۔ Introducing Balochi Phonetics and Phonology‘‘ مئے دیم ءَ پہ گونڈیں پجارےءَ ایر اِنت کہ ایشی ءِ چاپکار ’’ رُژن ایجوکیشن فاؤنڈیشن ‘‘ اِنت کہ آئیءَ فروری 2014 ءَ چاپ ءُُ شنگ کُتگ۔
236 تاکدیمانی اے کتاب ءِ نہاد 250 کلدار اِنت۔
کتاب ءِ نامدات ’’ بلوچی زبان ءِ مستریں جُہدکار سید ظہور شاہ ھاشمی ‘‘ ءِ نام ءَ اِنت ءُُ ھمشی ءِ پُشتی تاک ءَ سید ءَ اِے شئیر مان دَیگ بوتگ:
’’راجے کہ بہ بیت گنگ نَہ مانیت نہ مانیت
مانیت پہ اداروکے بزاں زندگ ءَ مُردار
سید ھاشمی ‘‘
پیشگال ءُُ کتابانی سرشون ءِ تاکددیماں ابید ایشی ءِ توک ءَ بیست ءُُ یک دَریا سرھال ھوار اَنت۔سرھال ’’ پیشگال ‘‘ ءِ تہ ءَ ندکار نبشتہ کنت کہ :
’’ لہتے زانتکار سید ءِ رہبند ءِ سرءَ کارکنگ ءِ حقّ ءَ اَنت ءُُ آئی ءَ سرجم کنگ لوٹنتءُُ لہتے زانتکار لاطینی سیاہگ ءَ پَہ بلوچی زبان ءَ شرتر لیک اَنت ۔ اِے ناتپاکی ءِ مسترین سوب ایش اِنت کہ دنیگہ بلوچی زبان ءِ توارءُُ توارریچ سرجمی ءَ گیشینگ نہ بوتگ اَنت۔ سرجمی ءِ لبز من ہمے واستا کارمرز کُت کہ توارینک ءِ سرا لہتے کار منی دیم ءَ گوستگ بلے ناتوام بوتگ اَنت۔ ‘‘
پیشگال ءِ توک ءَ کتاب ءِ نبشتہ کنگ ءِ مول ءُُ مراد پدر کنگ ءَ ابید راست نویسی ءِ تَہرانی باروا گونڈیں سرپدی یے ھم دیگ بوتگ ۔ چَہ ایشی ءَ ابید بلوچی زبان ءِ بُنزہ ءُُ گالوارانی باروا ھم راہ رواجوکی گپ جنگ بوتگ۔
نوںءُُ بیا اِت کتاب ءِ توک ءَ ھواریں ڈلگیں دراں یک پہ یک ءَ پچ کنان این ءُُ چارایں۔
اولی در ءِ سرھال اِنت ’’ توارچکاسی ءُُ توار زانتی ‘‘۔ اِدءَ ھبری توار یا speech sound ءِ دوئیں نمونگ یا تھرانی باروا بزاں توارچکاسی ءُُ توارزانتی ءِ سرءَ سرجمی ءَ تران کنگ بوتگ۔
توارچکاسی سرھال ءِ توک ءَ توار سازی یا پروڈکشن ، توارشنگی ، توارچینی یا Perception ءِ باروا سرپدی دَیگ بوتگ۔ ھمے رنگ ءَ توار زانتی ءِ سرھال ءِ توک ءَ ایشی ءِ پجّار کنائینگ ءِ نبشتانکے ھوار اِنت۔
کتاب ءِ دومی درءِ سرھال اِنت ’’ ھبری توار ءُُ آھانی جوڑ پیم Speech sound and their production ‘‘ اے نبشتانک ءِ توک ءَ ھبری توار ءِ جسمانی ساخت ءِ سرءَ تران کنگ بوتگ کہ بدن ءِ کجام اعضاء اَنت کہ توارءِ اَڈکنگ ءَ کارمرز بنت ءُُ چے پیم ءَ توار ءَ دَرکن اَنت۔ اے نبشتانک ءِ تَہ ءَ نکشون(map) ھم دیگ بوتگ تانکہ وانوک ائیر اسٹریم (گوات شل )ءِ میکینزم(کارکنگ ءِ وڑ ءُُ پیم ) ءَ الکاپی ءَ پہم اَت بہ کنت۔
اِدءَ توار ءِ راہ یا کشک ءَ ابید توار ءِ جاہ ءِ باروا ھم سرجمی ءَ سرپدی دیگ بوتگ کہ چریشی ءَ زانگ بِہ بیت کہ زبانانی میان ءَ جوان آب ءُُ کشّابانی تپاوت درگیجگ بِہ بیت۔
کتاب ءِ سیمی سرھال اِنت ’’ بلوچی آبینک Balochi Alphabets ‘‘ کہ ایشی ءِ تہ ءَ بلوچی آبینکانی باروا گونڈیں پجّارے دیگ بوتگ۔
چارمی سرھال اِنت ’’ بلوچی ہبری توار Balochi Speech Sound ‘‘ ۔ ادءَ بلوچی آبینکانی ھساب ءَ بلوچی ھبری توارانی ھساب گیش ءُُ گیوار کنگ بوتگ۔
پنچمی سرھال اِنت ” بلوچی ہبری توارانی بہر ءُُ بانگ The classification of Balochi-Speech Sounds ‘‘. ادءَ جواناب ءِ تھرانی سرءَ سرجمی ءَ تران کنگ بوتگ۔
ششمی سرھال اِنت ’’ توارنویسی Phonetic and Phonemic Transcription ‘‘ اِ دءَ توارانی نویسگ ءِ پجّار کنائینگ ءَ رند ایشی ءِ تھربُن توار ءُُ بدل توارانی باروا ھم پجّاری تران کنائینگ بوتگ گوں آئی پی اے ٹیبل ءِ سرءَ اِے توارانی چست ءُُ ایرپیش دارگ ءِ نکشوناں۔
ھپتمی سرھال اِنت ’’ بُندری توار ءُُ بدلی توار Phoneme and Allophone ‘‘ ادءَ بُرزءَ داتگیں دوئیں تھرانی باروا مجگیں تران کنگ بوتگ۔
ءُ چَہ ایشی ءَ ابیدجُتگالانی سرءَ گونڈیں پجّٓاری ترانے کنگ بوتگ۔
ھشتمی سرھال اِنت ’’ Co-articulated consonants‘‘ ادءَ ھما جوان آبانی سرءَ تران کنگ بوتگ کہ آھانی جوڑجاہ یکیں وھد ءَ دو بِہ بنت۔
نومی سرھال اِنت ’’ ہور جواناب Consonant Clusters / Blends ‘‘ ادءَ ھما جوان آبانی سرءَ تران کنگ بوتگ انت کہ یکپاریگہ چَہ دپ ءَ دربہ کپ اَنت۔ چریشی ءَ بلوچی ءِ گالتوار انی درور ھم نکشون ءِ دروشم ءَ پیش دارگ بوتگ۔
دَھومی سرھال اِنت ’’ Labialization‘‘ اِدءَ ھما جواناب ءِ سرءَ باوست کنگ بوتگ کہ آھانی جوڑ جاہ لُنٹ نَہ اِنت بلکیں گوں گردیں لُنٹاں توار ءَ دَرکنت۔
یازدھومی سرھال اِنت ’’ُ Palatalization ‘‘ کہ ادءَ نُک دیمی جوانابانی سرءَ تران کنگ بوتگ۔
دوازدھومی سرھال اِنت ’’ کشّاب Vowels‘‘ ادءَ کشابانی سرءَ جوانی ءَ تران کنگ بوتگ۔چَہ ایشی ءَ ابید نکشون ءِ توک ءَ زبان زانتانی شون داتگیں کشّاب ءُُ آھانی گالوارانی باروا ھم سرپدی دَیگ ءِ جُہد کنگ بوتگ۔
سینزدھومی سرھال اِنت ’’ بلوچی کشّابانی بہر ءُُ بانگ The Classification of Balochi Vowels‘‘ ادءَ مزنیں نبشتانکے دَیگ بوتگ کہ بلوچی ءِ کشّابانی گیش ءُُ گیوار ءَ کجام کجام چیز دلگوش کرزانت ۔
چَہ ایشی ءَ ابید گونڈیں کشّاب ، دراجیں کشاب ءِ باروا تران کنان ءَ دیمتر ءَ ایرانی گالوارانی سرءَ بانک فریدہ ءِ کارانی سرءَ ھم تران کنگ بوتگ کہ آئی ءَ ماں ایرانی بلوچستان ءَ کارمزبیوکیں گالوارانی توک ءَ کجام کجام کشّاب زائر کُتگ ءُُ آھانی چست ءُُ ایر مردینی توار ءَ چون انت ءُُ جنینی توار ءَ چون ۔
چاردھومی سرھال اِنت ’’ کشّابی جکس پیم Vowel Formants ‘‘ ادءَ ھبری توارانی چکاسگ ءَ ھما سافٹ ویئر یا نرم افزا کارمرز کنگ بیت آئی ءِ سیٹنگ ءِ باروا سرپدی دَیگ بوتگ۔ ادءَ ھمک چکاس اتگیں توار ءِ گراف ءِ پرنٹ آوٹ ھم ھوار کنگ بوتگ ءُُ چَہ ایشی ءَ ابید ایشانی آسر نکشون ءِ وسیلہ ءَ پیش دارگ بوتگ۔
پانزدھومی درءِ سرھال اِنت ’’ کشّابی کسان فرقی جُتگال Vowel Minimal Pairs‘‘ ادءَ پَہ کشّابی بُن توارانی جُتگالانی سرءَ تران کنگ بوتگ ۔
شانزدھومی در ءِ سرھال اِنت ’’ دوکشّاب Diphthongs‘‘ ادءَ دو جتائیں کش آبانی ھوری ءَ چَہ دپ ءَ درکپگ ءِ کار ءِ سرءَ باوست کنگ بوتگ ۔
ھبدھومی در ءِ سرھال اِنت ’’ صرفیائی کشّاب Morphemic Vowels ‘‘ چوشکہ مارفالوجی چَہ توارینک ءَ جتائیں بُن گپّے پمشکا ادءَ آ نیمگ ءَ رَوگ ءِ جاہ ءَ تیوک ءَ اے سرھال ءِ گونڈیں پجّارے دیگ بیتگءُُ چَہ ایشی ءَ ابید کشابانی مارفالوجی ءِ سرءَ سرجمی ءَ تران کنگ بیتگ۔
ھژدھومی در ءِ سرھال اِنت ’’ Nasalization ‘‘ ادءَ ھما کشّابی توارانی سرءَ گپ ءُُ تران کنگ بوتگ کہ چَہ پونز ءَ درکپ اَنت۔
نوزدھومی درءِ سرھال اِنت ’’ گالبوگ Syllable ‘‘ اے سرھال ءَ سیلیبل ءِ سرءَ گپ ءُُ تران کنگ بوتگ بزاں ھما ھجا یا توار انی مجموعہ کہ یک پاریگ ءَ چَہ دپءَ دربِہ کپ اَنت۔ دیمترءَ بیستومی در ءَ ’’گالبوگانی جوڑشت یا سیلیبل اسٹرکچر ‘‘ ءِ سرءَ ھم تران کنگ بوتگ کہ چَہ
پُشتی درءَ بُنگیج بوتگ ءُُ ادءَ ھم روان اِنت۔
بیست یکومی در ءِ سرھال اِنت ’’ توار زانتی ءِ رَھبند Phonological Rules ‘‘ ادءَ سرجمی ءَ توارزانتی ءِ سرھال ءِ راہ ءُُ راھبنددیم ءَ یارگ بوتگ اَنت ءُُ چَہ ھمدءَ اے کتاب ھلاس کنگ بوتگ۔
سرجمی ءَ اے کتاب ءِ چار ءُُ تپاس ءَ رند ما گوشت کن ایں کہ نبشتہی دروشم ءَ زبان ءَ دیم ءَ یارگ ءَ پیش آئی ءِ زبان ءِ سرجمیں گالوارانی توارانی سرءَ چارءُُ بچار کنگ الّمی چیز اِنت ءُُ تانکہ توارینک ءُُ توارزانتی ءِ وانشت ءَ زبانے چار ءُُ تپاس کنگ مَہ بیت کشّابی اڑ گیش ءُُ گیوار بوت نَہ کن اَنتءُُ نئیکہ اسٹینڈرائیزیشن ءِ نیمگ ءَ سوبمندیں گامگیجے زورگ بیت کنت۔
اے کتاب ءِ تہ ءَ من مارات کہ ندکار ءَ ٹیکنیکل گالریچانی سرءَ سد درسد بیسہ کُتگ ءُُ عام فہم زبان کارمزگ ءِ نیمگ ءَ دلگوش نَہ داتگ چریشی ءَ زبان زانتی یا لسانیات ءِ نودربر وَ نپ چست کُت کن اَنت بلے یک لبزانکی وانوکے بلکیں گوں ھّب ءُُ واھگے ءَ ایشی ءِ سرءَ دلگوش دات مَہ کنت ۔
پنچ جنوری 2018