الف. بیر دیرلی آددیم
1369 گونش ایلی، یازین سون گونو، سو گونو، سحر چاغی یئر تیتردی. بلکه گؤی ده تیتردی. 4.7 ریشتر قدرتینده بیر دئپرم زنگان و گیلان بؤلگه لرینی داغیتدی. بیر گؤزقیرپیمیندا 70 مین کیشی یارالاندی، یاشامینی ایتیردی. بو نئچه ثانیه لیک دئپرم تاریخیمیزین ان قانلی فاجعه سینی بیزه آرماغان گتیردی، شهرلر ییخیلدی، کندلر داغیلدی، تارلالار آلت-اوست اولدو.
قارامسار انسانلارین باخیشیندا بو شهرلرین بیرداها دیرچلمه سی اولاسی دئییلدی.
نئجه موتلو و نئجه ده گؤزل دیر، ایلک انسانین طبیعته قالیب گلدیگی گونو تاسارلاماق و بو خالق ائله همن انسانین تجروبه لی و اومودلو بالاسیدی.
سئودیکلرینی تورپاغا امانت وئرمیش بیر قیز، آلتونا بنزر ساری توکلو جوجه لرینه چپر هؤردو، دؤرد گون، بئش گئجه اؤلومله ساواشان آلتی یاشلی بیر اوشاق تورپاق آلتیندان ساغلام چیخدی، گؤزلرینده پیریل-پیریل اومود و سیخمیش یوموروقلارینی دونیانین توم چتین لیکلرینه.
بلکه بو اوشاق میفیک دونیانین ایلک انسانی ایمیش. دوققوز آی یوخ، دؤرد گون بئش گئجه، آنا بطنینده یوخ، آنا تورپاق قارنیندایاتان اوغلان، دوغولاندا آلتی یاشلی ایدی. بوتون میفیک انسانلار کیمیدیل آچیب دانیشیردی.
بو اومود آنیتی دوکتور محمد حسین مبیین-ی بوراخمادی. شاعیر مبیین شعر دیلیله اؤلوم-دوغوم اسطوره سینی تصویره چکدی:
گؤرورم بیر بالاجا اینجه قیزی / خیردا کرپیچ لری کوللوکدن آلیر
یئنی دن قوشلارینا لانه سالیر / یئنه گردونه دووران دولانیر
بئش گئجه آلتی یاشیندا بیر اوشاق / تورپاق آلتیندا اؤلومله ساواشیر
دیریلیک عشقی اؤلومله یاریشیر / نام "انسان" سنه اوغلان یاراشیر
بو قانلی چیچکلرین اوخشاماسینی تکجه دوکتور مبیین سیزلامادی. زنگاندان هوشنگ جعفری، قاراداغدان عباس بارز، ماراغادان نادرفرید فتحی، موغاندان جعفر قره پور، کرجدن شاعیر آلاو، تهراندان آذرمازندرانی و قوجامان تبریزدن باریش، ایتگین،باقر رشادتی،نجار اوغلو، نوروز کریمی، سعید امیر دادبر و مجید یالقیز کیمی شاعیرلر گؤز یاشلارینی، اورک دویغولارینا باغلاییب شعر واسیطه سیله او مصیبت گؤرموش انسانلارا باش ساغلیغی وئردیلر.
دوکتور مبیین یئله بئل باغلاسایدی او شعیرلر زامان توزو آلتیندا ایتیب باتا بیلردی آما او "انسان" بیر داها قوللارینی چیرمالادی هر شاعیردن بیر چیچک آلیب قانلی چیچکلر آدلی بیر کتابدا توپلاییب یایدی.
ب.باشقا بیر اوغور
هیندوستان، میصیر، آفریقا، چین و ژاپون دونیانین لاپ چوخ جوذاملی یئرلری ساییلیر. یالنیز هیندوستاندا بئش میلیون جوذاملی واردیر. هرایل بئش یوزکیشی بو سایا آرتماقدادیر. ایرانین لاپ چوخ جوذاملی بؤلگه‌سی، آذربایجاندیر. جوذام ویروسو میصیردن عثمانلی تورپاغینا، اورادان آذربایجانا یاییلمشدی، گئت گئده دوروم داها چتینلشیردی...
آذربایجان شهرلرینده ایسه، اهرله خلخال لاپ چوخ آلیزلی شهرلرایدی. آراشدیرمالارا گؤره قاراداغ تورپاغی بو ویروسون یاشامینا اویغون‌دور. ایرانلی جوذاملی‌لارین اوچوندن ایکی‌سی آذربایجانلی‌دیر. اؤرنک اولاراق: اهرده مین ایکی‌ یوز کیشی آلیزدیر. بیرحالداکی،فارس بؤلگه‌سینده یوز سککیز کیشی؛ اصفهان بؤلگه‌سینده یالنیز اون‌دؤرد جوذاملی آلیز واردیر.
بیر داها دوکتور مبیین گئنللیکله ایران و اؤزللیکله آذربایجانی بو فلاکتدن قورتارماغا جهد ائتدی.
توپلوموموزدان قوولان جوذاملی اینسانلارین تکجه اومودو محمدحسین مبین اولموشدو. ۱۳۳۴-جو ایلده تبریزده ناصرالدین شاهین گزی یئری اولان باباباغینی جوذاملی آلیزلار خسته‌خاناسینا چئویریب حایاتینین سون گونونه قدرآذربایجانین هر یانیندان؛ اردبیل، اورمو، زنجان هابئله تبریزدن گتیریلن آلیزلارین ساغالتماسینا چالیشدی. دوکتور مبین، گئجه‌لری فانیس یاندیریب؛ بولاقدان مریض‌لره سوداشیییب؛ اؤزخالقی‌نین توپلوموندان قوولموش بالالارینا یاردیم ائتدی. او آلیزلاری یالنیزساغالتماغای یوخ، بلکه بیرداها توپلوما قایتارماغا جان آتیردی. چوخلارینی ساغالدیب بیرداها اوخولا، بیلی‌یوردونا گؤندردی. ایسلامی آزاد بیلی‌یوردوندان گیلئی‌له‌نیردی: «بیزیم اوشاقلارین اوخول هزینه‌سینی تأمین ائتمه‌دیلر. آخی اون اوشاغین هزینه‌سی اونلارا بیرشئی ائتمزدی».
ج.بیر یول وار
88 ایل اؤنجه، اوخ‌آتانین اون‌اوچونده، تبریزین چرنداب محله‌سینده دونیایا گؤزآچان اوشاغین آدی محمدحسین قویولدو. محمدحسین ۱۳۱۹-دان ۱۳۲۹ قدر عائیله‌سییله بیرلیکده کرماندا یاشادیغینا باخمایاراق همه شه آذربایجان میللی حکومتیندن سؤز گئدنده دئموکراتیک حکومتیمیز دئیردی: دئموکراتیک حکومتیمیزگئدندن سونرا دوکتورلوق فاکولته‌سینی آذربایجاندا آرادان آپارماق ایسته‌ییردیلر؛ آما اؤیرنجی‌لر هر گئجه کئشیک وئریبب و فاکولته‌نی قورودولار.
دوکتور محمد حسین مبین دوکتورلوقدان باشقا اینجه دویغولو شاعیردیر. اونون آنا دیلیمیزده چوخلو کیتابی ایشیق اوزو گؤرموش. کیتابلاری‌نین چوخو اوشاق ادبیاتی قونوسوندادیر. اونلاردان «گل باهاریم؛ گل» «قوشلار یوواسی»«لای لای مارالیم؛ لای لای»، «آچیل چتریم؛ آچیل» ها بئله «جوذاملی سارا»-نی آد آپارماق اولار.
شهریار حاققیندا چوخلو مقاله‌لر یازمیش؛ اونلاردان: «شیطان در شعر شهریار»، «تبریز گنجینه‌ای مرده در تاریخ» و «به یاد شهریار»کیمی یازیلاری آد آپارماق اولار". نظامی گنجوی»، «عاشیقلار» و ها بئله «قاپیمیز آچیلیر گونشه ساری» اونون باشقا کتابلاریدیر. جوذاملی سارا کیتابیندان بیر شعر:
آرخاسیز آدامسیز/ گؤبَلک کیمی/ داغلارین دؤشونه/ دوشدوم بوی آتدیم
رنگلر ایچینده/ قارا رنگ ایله/ باختیمین رنگی‌نی/ قارا بویادیم
بیر یاغیش داملاسی/ یاراتدی منی/ یاغیشسیز قالالی/ کول اولدوم یاندیم
بیر لحظه یاشادیم/ بیر عؤمور یاندیم/ اودلانیب یانماغی/ من عؤمور ساندیم
د. هاردان قایناقلانیر بو دؤزوم
آذربایجان چاغداش تاریخینین آیدینلارینی بئش فرقلی نسله بؤلوب آراشدیرماق مومکوندور:
بیر: مشروطه دؤنمینه عایید آیدینلار
ایکی: رضا شاهین اقتدارینا یئنیلمیش آیدینلار
اوچ: میللی دئموکراتیک دؤولتی یاخیندان گؤروب ائتکیلنمیش آیدینلار
دؤرد: محمد رضا دؤورو وسوسقونلوق آیدینلاری
بئش: انقلابدان سونراکی آیدینلار.
منجه 1324 اولایلارینی گؤروب درک ائدن آیدینلارا موباریز بیلگین ایفاده سی داها اویغوندور. بو ایکی تئرمینی آیری-آیری داشییان انسانلار بو یازینین مقصدی دئییللر. بو نسیل باشقا نسیللره نیسبت یئکونلاشمیش و نه ایسته دیکلرینی دریندن آنلاییب"عمل" مرحله سینه یئتیرمیش نسیل ایدی. آذربایجان تاریخی اونلاردان باشقا، بیلیک و مجاهیدنی بیر آرایا گتیره بیلن انسانلاردان یوخسولدور. محض بونا گؤره آذربایجان چاغداش تاریخینده جهد ائدن چوخلو آیدینلارین چابالاری سونوجسوز اولدو آما او نسیلین دوکتور زهتابی، دوکتور مبیین، صمد بهرنگی و دوکتور فرزانه سینی عؤمور بویو رئال و خالقا فایدایئترن آددیملاری ایله خاطیرلاییریق. اونلاردان سونرا، قیرخ ایل صمد بهرنگی بوشلوغونو،یئتمیش ایل پیشه وری بوشلوغونو و کئچن ایگیرمی ایلدن باشلاییب بیر-بیر دونیامیزی ترک ائدن پیشه وری دؤنمینه عایید موباریز بیلگینلر بوشلوغونو حسرتله تامسینیریق. بو انسانلارین بیر اورتاق تجروبه لری وارایدی. او اورتاق تجروبه اونلاری سونراکی نسیلدن فرقلندیریردی. بیر ایللیک اولموش اولسادا میلی حوکومت کؤلگه سینده یاشاماق تجروبه سی و سون مقصدی بوتون آلچاق اوجالاردان کئچرک عینی شکیلده گؤرمک تجروبه سی.
دوزنسیز بیلگیلر و بیلگیسیز دوزنلر یولون یاریسینا قدر گئده بیلر. بیر یولون سون منزیلینه وارمانین لازمه سی یالنیز و یالنیز قاپساملی بیر دوشونجه نین بلدچیلیگی ایله ممکوندور.
