جینسیت، توْپلومسال قاتمانلاشمانین (Social Stratification) أن درین اؤرنک‌لریندن بیریسی‌دیر. جینسیت ائشیتسیزلیک‌لری، تاریخسل اوْلاراق صینیف سیستم‌لریندن داها درین کؤک‌لره ائنمکده‌دیر؛ أرکک‌لر، بلیرگین هئچ‌بیر صینیفین اوْلمادیغی اوْوچو-توْپلايیجی توْپلوم‌لاردا بیله قادین‌لارا گؤره داها اۆستون بیر قوْنوما صاحیب اوْلموشدور. دوْلايیسیيلا، اؤته‌دن بری بۆتون توْپلوم‌لار جینسیت ائشیتسیزلیگینی، ائله‌جه ثروت، ائتکی و توْپلومسال قوْنوم باخیمیندان أرکه‌یین قادین قارشیسینداکی آيریجالیغینی، يئنیدن یاراداجاق بیچیمده ياپیلانمیش‌دیر([i]).
گۆنوموز گلیشمیش توْپلوم‌لاریندا جینسیت ائشیتلیگی‌نین تام اوْلاراق ساغلانانمادیغی، بعضی‌لرینده‌يسه ائشیتسیزلیگین سوْن درجه‌‌ بلیرگین اوْلدوغو بیر اوْرتامدا، أسکی تۆرک توْپلوم‌لارینداکی أرکک-قادین ائشیتلیگی‌نین دؤنمینه قیياسلا گؤره‌جه‌لی اوْلاراق ساغلاندیغینی آنیمساتماق، گلیشمه‌میزین أسین قايناغی اوْلاجاق‌دیر، دئیه دۆشونوروک. بؤيوک آتاتورک، ایللر اؤنجه «ائي گنج تۆرک قێزی، تۆرک تاریخی‌نین بؤيوک آنیت‌لاریندا سیزین آدینیز، رۇحونوز وار» دئيه سسلندیگینده، اوْ گؤره‌جه‌لی اۆستونلوکدن سؤز ائدیردی. أسکی توْپلوم‌لاریمیزداکی قادینلیق قوْنومونون اۇنودولماق اۆزره اوْلان يۆکسک دۇروموندان.
تۆرکون اۆزونون آغلیغی، آلنی‌نین آچیقلیغی اوْلان اوْ بؤيوک آنیت‌لاردان بیریسی، «دۆنه‌نیمیزین کئچمیشی([ii])»نی آنلادان «دده‌‌ قوْرقوت» کیتابی‌دیر.
آشاغیداکی سطیرلرده ایسه، ایگیدلیک، يۇردسئورلیک، بیلگه‌لیک و آییله‌‌ سئوگیسی کیمی بیرچوْخ اینسانلیق ده‌يَرلرینی ایچَرن دده‌‌ قوْرقوت کیتابینا، أرکک-قادین ایلیشکیسی يؤنوندن ياخلاشیلماغا چالیشیلمیش‌دیر.
اوْغوز تۆرک‌لری‌نین گۆنده‌لیک ياشامینی و دۆنيا گؤروشونو  آری-دۇرو بیری بیر گۆزگو کیمی يانسیدان دده‌‌ قوْرقوت کیتابی‌نین يازیيا آلیندیغی دؤنم‌لرده، باشقا میللت‌لرده ده بعضی اثرلر يازیلمیش، آنجاق اوْنلارین هئچ‌بیرینده أرکک-قادین ایلیشکیسی، بۇنجا گؤزل يۆکسک دۆزئيده آنلادیلمامیش‌دیر. باشقالاریندا باسدیریلماسی گره‌کن، گۆجسوزلوک و أری‌نین بوْينونون يۆکو کیمی سیمگه‌لنَن قادین، دده‌‌ قوْرقوت'دا أری‌نین آرخاسی، دیره‌یی، ياردیمچیسی‌دیر. يئری گلدیکده أریيله چیگین چیگینه آتی‌نین اۆستونده اوْخ آتیب، قێلیج وۇروب، ایگیدلیک گؤستریر.
خان‌لار خانی بايیندیر خان، اوْغوز بَي‌لرینی ایللیک توْيونا قوْناق چاغیردیقدا، اوْغلو اوْلانی آغ اوْتاغا قوْندوروردوسا، قێزی اوْلانی قێزیل اوْتاغا قوْندوروردو. آرالارینداکی آیریجالیق أن دوشوک دوزئیه ائندیریلیردی. سئوگی، سايغی دوْلو سؤزلر يالنیزجا آداقلی بَي-گلین آراسیندا دئيیل، ایللردیر ائولنمیش ایستر اۇشاقلی، ایسترسه اۇشاقسیز أر-خاتین‌لار آراسیندا دا دؤنه‌لرجه کئچمکده‌دیر:
«- برۆ گل‌گیل باشیم بختی، ائویم تختی... قۇرولو يايا بنزر چاتما قاشلیم، قوْشا بادام سێغمايان دار آغیزلیم، گۆز آلماسینا بنزر آل ياناقلیم...» کیمی سؤزلرله ياناشی، «- خان بابامین کۆيگیسی(کۆره‌کنی)، قادین آنامین سئوگیسی(سئویله‌نی)...» کیمی سؤزلر([iii]).
بايیندیر خانین يێغینجاغیندا، اوْغوز بَي‌لری تانریدان باي‌بؤره بَيه بیر اوْغول ایسته‌يرکن، باي‌بیجان بَي يئریندن دۇروب «آلقیشی آلقیش، قارقیشی قارقیش([iv])» اوْلان اوْ بَي‌لره اۆزونو تۇتاراق: «بگ‌لر، منیم داخی حقیمه بیر دۇعا ائيله‌يین! الله‌تعالی مانا دا بیر قێز وئره» سؤيله‌يیر. آردیندان، «قالین اوْغوز بگ‌لری أل قالدیردیلار، دۇعا ائيله‌دیلر، 'الله‌تعالی سانا دا بیر قێز وئره' دئدیلر.»
قێز اۇشاغی وئرسین دئيه تانریيا ائللیکجه يالواریب ياخارماق! گئرچکدن بنزرسیز گؤزللیک‌لرله دوْلو اوْلان تۆرک تؤره‌سی دئمک‌دیر بۇ. أسکی تۆرک توْپلومونداکی آتا-آنالار اۆچون قێز-اوْغلان آيریجالیغی‌نین أن دۆشوک دۆزئيده اوْلدوغونو يانسیدان بۇ کیمی آنلاتمالارین اؤنمی، دؤنمییله و بلکه ده ایچینده ياشادیغیمیز توْپلومون بۇگونويله بیله قارشیلاشدیریلدیغیندا، داها ياخشی آنلاشیلار.
دده‌‌ قوْرقوت'ون ألیمیزده‌کی بۇ اوْن ایکی بوْيو آتا-آنا، باجی-قارداش، قاين‌آتا-قاين‌آنا و أر-خاتین‌ین قارشیلیقلی سئوگیسیيله باشدان آياغا سۆسلنمیش کیمی‌دیر.
قاين‌آتايلا قاين‌آنانین گلینه قارشی دۇيدوغو سئوگی، بامسی بئيرک'ین آتاسیيلا آناسی‌نین اوْنون اوْن بئش ایل يوْلونو گؤزله‌میش، يوْخلوغوندا «واردی، گلمز بگ يیگیدیم، خان يیگیدیم بئيرک» دئيه چوْخ آغلامیش، آداقلیسی بانی‌چیچک'ه سؤيله‌دیک‌لرینده نئجه ده گؤزل يانسیدیلمیش‌دیر:
«- دیلۆن ایچۆن اؤله‌يین گلینجیگۆم، يوْلینا قۇربان اوْلايین گلینجیگۆم،... قارا باشیم قۇربان اوْلسون سانا گلینجیگۆم!»
اؤنمی‌نین وۇرغولانماسی گره‌کن اؤزللیک‌لردن بیری ده دده‌‌ قوْرقوت'داکی تۆرک ایگیدلری، بَي‌لری و خان‌لاری‌نین تک قادینلی اوْلماسی‌دیر. بوْی‌لاردا، هئچ‌بیر أرکه‌يین نئچه قادینلی اوْلدوغوندان سؤز ائدیلمه‌میش‌دیر.
دد قوْرقوت'دا يۆکسک قوْنوملو قادین‌لارین باشیندا خان‌لار خانی بايیندیر خانین قێزی، بَی‌لر بَیی قازان بَي‌ین خاتینی، بۇرلا خاتون دايانار. اوْغوز بَي‌لری ایچینده قازان بَي‌ین يۆکسک قوْنومو، اوْغوز قادین‌لاری ایچینده بۇرلا خاتون'دا دا گؤزه چارپماقدادیر. قادین‌لارین يێغینجاغیندا بۆتون ایش‌لر بۇرلا خاتون'ون ألی آلتیندان کئچر. اؤرنه‌يین، باي‌بیجان بَي‌ین قێزی بانی‌چیچک'ین توْيونون قادین‌لار يێغینجاغیندا، ائله‌جه ایکینجی بوْيدا اسیر اوْلموش بَي قێزلاری‌نین ایچینده، بۇرلا خاتون پارلاق بیر اۇلدوز کیمی سئچیلمکده‌دیر. بۇرلا خاتون، گرَکدیگینده قێلیج قۇرشانیب، قارا آيغیر آدلی آتینا مینیب، قێرخ اینجه بئللی قێز-اوْغلانی يانینا سالاراق ياغیيا قارشی دؤيوشردی. اوْغلو اۇروزون تۇتساق اوْلدوغو بوْيدا، أری قازان بَي‌ین ياردیمینا «چال قێلیجین يئتدیم، قازان!» دئيه‌رک هامیدان قاباق چاتان يئنه بۇرلا خاتون'دور.
تۆرک قادینی‌نین دده‌‌ قوْرقوت کیمی اینسانلیق ده‌يَرلریيله دوْلو بیر آنیتدا يانسیدیلمیش يۆکسک قوْنومو، اوْنون سئوینج، گۆوَنج و قێوانج قايناغی‌دیر. آذربایجان تۆرکلويونون گنج قادین قۇرشاغی، آنالاریمیزین بۇ اۆستونلويوندن أسینلنه‌رک آيدین بیر گله‌جه‌يه دوْغرو أرکک‌لری‌نین آرخاسیندا دئيیل، يانیندا چیگین چیگینه يۆرويه‌جک‌دیر.
قایناق‌لار، آچیقلامالار:
([i]) بۇ آچیقلامالار سوسیولوژی کیتابی، آنتونی گیدئنز و فیلیپ ساتین(2016، قیرمیزی یایین‌لاری، ایستانبول). اوْن ایکینجی بؤلومون توْپلومسال جینسیت و طبقه‌لشمه آلت‌بؤلوموندن آلینتیلانمیش‌دیر.
([ii]) اسماعیل حاجی‌یئو: «دده قوْرقود، دۆننیمیزین کئچمیشی‌دیر.»
([iii]) بۇ چالیشماداکی بۆتون دێرناق«» آراسیندا وئریلن‌لر، گؤرونتوسونو ألده ائتدیگیمیز درئسدن نۆسخه‌سی‌نین «حسین محمدخانی گۆنئیلی»نین عرب الیفباسیندا و «توفیق حاجی‌یئو»ین لاتین الیفباسیندا یاییملادیغی اوْخونوشلارینا دایاناراق کؤچورولموش‌دور.
([iv]) بۇرادا «قارقیش» دئیه یازدیغیمیز سؤزجوک، یۇخاریدا سؤزوگئدن اوْخونوش‌لارین هر ایکیسینده «قارغیش» کیمی یازیلدیغینا قارشین، درئسدن نۆسخه‌سینده «قارقش» بیچیمینده کئچمکده‌دیر. بنزر بیر تۇتومدان یوْلا چیخاراق، دده قوْرقودون آدی، درئسدن نۆسخه‌سینده‌کی «دده قورقوت» یازیمینا دایاناراق بیر اؤزل آد کیمی دییشدیریلمه‌دن گتیریلمیش‌دیر.
