2017-جی ایل اولوسلار آراسی تورک ادبیاتینا خیدمت اؤدولونو قازانان آذربایجان‌لی خانیم، “آزادلیق حیکایه‌لری”، “گئجیکمیش اویونجاق”، “تیقرانزم(تراژدی) خوجا‌لی‌دا”، “کرکوکلولر–یالنیز بوراخیلمیش تورک‌لر” کیتاب‌لاری‌نین مؤلفی ائلوجا آتا‌لی قوناغیمیزدیر.
سئودا میرزه: سلام، عزیز اوخوجولار. ت.ر.ت “تورکیه‌نین سسی” رادیوسونو آذربایجان دیلینده دینلییرسینیز. بیزیم قوناغیمیز اصلی آذربایجان جمهوریتین‌دن اولان، اما اوزون ایللردیر سوئدده یاشایان، “بیر اودوم آزادلیق”، “آزادلیق حکایه‌لری”، “آتلارا گولله سیخمایین”، “گئجیکمیش اویونجاق”، “تیقرانزم خوجا‌لیدا”، “کرکوک‌لولر – یالنیز بوراخیلمیش تورک‌لر” کیتاب‌لاری‌نین مؤلفی، یازیچی ائلوجا آتا‌لی‌دیر.
سئودا میرزه: سیز 2017-جی ایل اولوسلار آراسی تورک ادبیاتینا خیدمت اؤدولونو قازانمیش آذربایجان‌لی خانیمسینیز. بو موکافاتی کیم‌لر تاسیس ائدیب و هانسی تورک سویلو یازیچی‌لار آلیر؟
ائلوجا آتا‌لی، یازیچی: 42 اؤلکه‌ده تورک دونیاسینی تمثیل ائدن KİBETAK بو موکافاتی ادبیات، علم آدام‌لاری، یازیچی و شاعرلره وئریر. هر ایل 42 اؤلکه‌ده بیر یازیچی و یا شاعره تقدیم اولونور. 2017-جی ایلده ایسه بو موکافات اوچون منی تعیین ائدیب‌لر. موکافات سپنتامبر آییندا ایستوکهولم‌دا تقدیم اولونا‌جاق.
سئودا میرزه: ائلوجا آتا‌لی کیم‌دیر؟ بو سوالا ائلوجا خانیم اؤزو نئجه جواب وئره بیلر؟
ائلوجا آتا‌لی، یازیچی: سیز منه منیم اوچون دونیانین ان آغیر سوالینی وئردینیز. ائلوجا آتا‌لی کیم‌دیر؟ سوا‌لی اوزرینده ساعت‌لرله دانیشماق اولار. اما من بیر نئچه دقیقه ایچری‌سینده بونا جواب وئرمه‌لییم. ائلوجا آتا‌لی آسیف آتانین یاراتدیغی‌دیر. من دونیایا گلنده منه مدینه آدینی وئریب‌لر، بیلیرسینیز بو، عرب آدی‌دیر. اما آسیف آتا اوجاغینا گلن‌دن سونرا آسیف آتا دئدی کی، “هر شئی اؤزوموزدن اولما‌لی‌دیر” و منه ائلوجا آدینی وئردی. ائلوجا، یعنی “ائلی اوجال‌دان”، “ائله لاییق اولان” معناسینی وئریر. شخص‌لر ائلی آدینا لاییق ائدیر. بیز آسیف آتا اوجاغیندا اولارکن چینیمیزه اؤزوموزو دییشمک یوکونو گؤتوردوک. آسیف آتا دئییر کی، “اینسان دییشمه‌سه، دونیا دییشمز. بو سبب‌دن اینسان‌لاشین، اینسان‌لاش‌دیرین”. یعنی اینسان اؤزون‌دن باشلاما‌لی‌دیر. منیم “آزادلیق حیکایه‌لری” کیتابیمین هدفی ده بودور کی، “اؤزونه صاحب اول، اؤزگه‌لر سنه حاکم اولماسین. اؤزونه صاحب‌سیزلیک‌دن باشلاییر اؤزگه‌لرین سنه حاکم‌لیگی. باخ، ائلوجا آتا‌لی‌نین اوستونه گؤتوردوگو یوک بودور و اونو مدینه‌دن بو فرقلندیریر.
سئودا میرزه: سیز سوئدده یاشاییب-یارادیرسینیز. کیتاب‌لارینیز تکجه آذربایجان دیلینده دئییل، هم ده تورکیه تورکجه‌سینده، اؤزبکجه نشر اولونوب. طبیعی کی، بیلدیگیمیز حقیقت‌لری اؤزوموز یازیب اؤزوموزه قایتارماغیمیز کیفایت دئییل. یازیچی‌لاریمیزین اثرلری باشقا دیل‌لرده ده چاپ اولونما‌لی‌دیر. سیزین ایچینیزده تکجه آذربایجان دئییل، بیر عموم تورک روحو وار کی، بورادا بیر یئری آذربایجان، بیر یئری کرکوک، بیر یئری تورکیه توتور. بو باخیم‌دان کیتاب‌لارینیزین عمومی مو‌ضوعسونو سیز نئجه ایضاح ائدردینیز؟ بیری بیرینه باغلی و فرق‌لی اولان نلر وار؟
ائلوجا آتا‌لی، یازیچی: خوجا‌لی‌دان باشلاییم. خوجا‌لی بیزیم اوچون ندیر؟ بیرینجی‌سی، خوجا‌لی بیر یورددور. بیزیم یوردوموزدور. یورد ندیر؟ آسیف آتانین سؤزلریله دئسک، “یورد مقدس‌لشن تورپاق‌دیر، داش‌دیر. آدی تورپاق، داش دئییل. وطن داشی‌دیر”. خوجا‌لی فاجیعه‌سی بیزیم اوچون لیاقت مسئله‌سی‌دیر، بشریت اوچونسه فاجیعه‌دیر. بو گون دونیادا تروریزم آرتیب. تئوریزمه قارشی موباریزه گئدیر. اما نیه بشریت، بوگونکو دونیا 25 ایل قاباق اولان، حتی ویدئو‌لاری اولان خوجالینی گؤرمک ایستمیر؟ سارکیسیانین اؤزونون دئدیگی بو سؤزلر وار: “بیز خوجالینی ائتمه‌یه مجبور اولدوق.
چونکی تورک‌لر ائله بیلیردی بیز اونلارلا زارافات ائدیریک قاراباغ‌دا ساواشاندا. اما اونلارا ثبوت ائتدیک کی، بیز هر شئیه قادیریک و 1915-جی ایل ارمنی سویقیریمینا جواب وئردیک”. حالبوکی دئدیک‌لری بو دیرناقاراسی سویقیریم اولماییب. دیگر طرف‌دن، ارمنی ژورنالیستی، حکیمی زوری بالایان اؤز کیتابیندا اعتراف ائدیر: “بیز خوجا‌لیدا نلر ائتدیک؟ ارمنی کیملیگیمیزین نیه قادیر اولدوغونو گؤستردیک”. بوتون بشر بونو اوخویوب، هر کسین بون‌دان خبری وار. اما خوجا‌لی حادثه‌لرینی تروریزم حساب ائتمیرلر. حالبوکی ایلک دفعه ان بؤیوک ترور بیزده اولوب، خوجا‌لیدا. من نیه بونو کیتاب حالیندا یازدیم؟ کیتاب بئجریلمیش ایدراکین محصولودور. اینسان جیدی شکیلده بورادا سؤزونو دئیه بیلیر، آردیجیل اولا‌راق. هم حادثه، هم فیکیر شکلینده. کیتابدا سؤز اؤز فورماسینی آلیر. اونسوز دا بیز شیفاهی شکیلده خوجا‌لی‌دان هر یئرده بحث ائدیریک. “خوجا‌لیدا تیقرانیزم/تراژدی” کیتابیم بیرینجی دفعه تورکیه‌ده تورک دیلینده باسیلدی، ایکینده دفعه آذربایجاندا، اوچونجو دفعه عرب دیلینده عراقدا.
دیگر کیتابیم “کرکوک‌لولر – یالنیز بوراخیلمیش تورک‌لر”دیر. بو کیتاب 2014-جو ایلده باکیدا یایینلانیب، “کرکوک‌لولر تکلنمیش تورک‌لر” آدی ایله. سونرا‌دان تورکیه‌ده یایینلاندی. جمعیتده ده یاخشی قارشیلاندی. چونکی تکجه کرکوک دئییل، یورد یئرلریمیزین تک‌لنه-تک‌لنه سیرا‌دان چیخماسی، آدلارین دییشدیریلمه‌سی، عربلشدیریلمه‌سی، روسلاشدیریلماسی، گورجولشدیریلمه‌سی، ارمنی‌لشدیریلمه‌سی و بون‌دان سونرا او یورد یئرلری‌نین ایشغال اولونماسی مسئله‌سینی ده بو کیتابدا قویموشام. یعنی بورادا تکجه کرکوک مسئله‌سی دئییل، عموم تورک پروبلمی گؤتورولور. اورتا آسیا، قوزئی آذربایجان، ان چوخ دا گونئی آذربایجان.
بیز اینقیلاب ائتمکده آد-سان قازانمیش تورکلریک. نیه اینقیلاب؟ آسیف آتا دئییر: “اینقیلاب یئتیشممیش اوشاق کیمی‌دیر، یعنی کورتاژ اولونموش اوشاق کیمی، دونیایا گلمیر.” اصلینده ایسه اینتیباع لازیم‌دیر. یعنی بوداق-بوداق آغاجین یئتیشمه‌سی. “کرکوک‌لولر – یالنیز بوراخیلمیش تورک‌لر” کیتابیمین اساس هدفی بودور کی، بوتون فلاکت‌لر اینسان‌سیزلیق‌دان باش وئریر. بو اینسانسیزلیغین نتیجه‌سینی ده ان چوخ تورک دونیاسی دادیر. بیلیرسینیزمی نئجه‌دیر؟ آوروپا تورک قیلینجی‌نین قودرتینی گؤروب، اما تورک ایدراکینی یوخ. بیزی “قیلینج تورکو” کیمی تانیدیب‌لار. بیر آز دا “مسلمان عوام‌لیغی” آدینی قویورلار اوستوموزه. اما بیز ثبوت ائتملیگیک کی، تورک‌لر تامام باشقا دونیا‌دیر، بشریتین بیر پارچاسی اولسا دا، اؤزونه مخصوص‌لوغو وار. بیز وحشی دئیی‌لیک. آیاق باسدیغیمیز یئرلرده کیمینسه معبدینی، کیلسه‌سینی باسیب یوخ ائتممیشیک، اوچورتمامیشیق ارمنی‌لر، فارس‌لار کیمی. عابده‌لرین مؤلفینی دییشممیشیک. بیز اؤزوموزو ثبوت ائتملیگیک. تأسف کی، هله ائتممیشیک.
من اوزون مدت‌دیر آوروپادا یاشاییرام. نلری موشاهیده ائتدیم؟ بیز اینفورماسیونا اوستونلوک وئرن اینسان‌لار دئیی‌لیک بیر شرق‌لی اولا‌راق. بیز پروبلم‌لریمیزی ییغاریق، ییغاریق، بیردن بیره قالخاریق، عصیان و اینقیلاب شکلینده اونو حیاتا کئچیرمه‌یه چالیشاریق. اما آوروپادا ایسه بیر بالاجا پروبلم چیخان کیمی اونو  چؤزمه‌یه، حتی ایجتیماعیلشدیرمه‌یه چالیشیرلار.
تصور ائدین، بیر پالتاردا ساپ قاچیب، کیچیک بیر دئشیک یارانیب، بیر وار ائل دیلیله دئسک، اونو گوزه‌یه‌سن، یعنی اونا بند ووراسان، بیر ده وار او سوزولمه گئدیر، گئدیر، گئنیش‌لنیر، جیریلیر، یاماق‌لیق اولور. یعنی پروبلمی او حده چات‌دیریریق. ائله گؤتورک، خوجا‌لی اولای‌لارینی. 25 ایلدیر اولوب، دونیایا چیخاردیغیمیز نئچه رومان وار خاریجی دیلده؟ و یاخود نئچه فیلم وار، نئچه تاماشا وار؟ بیز هله کی، دایره‌نین ایچینه دوشموش وزضعیتدییک. “تیقرانیزم خوجا‌لیدا” کیتابیمدا دوشدوگوموز دایره‌لری گؤسترمک ایستمیشم. مسئلن، 1918-جی ایلده غربی آذربایجاندا دانارغان حادثه‌سی اولوب. آندرانیک گیریب حاککیرلی کندینه، ارمنی‌لر دانارغاندا 100 نفری خوجا‌لی‌داکی کیمی بیر گئجه‌ده یاندیریب، بومبا ایله پارتلادیب، کندی آلت-اوست ائدیب، قادین‌لارین، ایگیدلرین باش‌لارینی کسیب داغ‌دان آشاغی دیگیرلندیریب، اوشاق‌لاری نیزه‌یه کئچیریب، آنا‌لارین باش‌لاری کسیب، قولاقلاریندان‌ سیرغا‌لاری، قیزیل‌لاری چکیب-گؤتوروب‌لر. بو فاکت‌لاری ارمنی‌لر اؤزلری ده اعتراف ائدیر. ناخچیوان‌دا دا اولوب. آندرانیک تورکیه‌دن قووولدوق‌دان سونرا ناخچیوان‌ا گلیر، تورک‌لرین بوتون سیلاح‌لارینی آلیر، اونلاری سونگودن کئچیریر، 400 نفری مسجیده ییغیب بیر گئجه‌ده یاندیریر. 1988-جی ایل فوریه حادثه‌لرینده ده. نه باش وئردی؟ یئنه بوتون آذربایجان عذره سیلاح‌لار ییغیلدی، سونرا‌دان اوزریمیزه سالدیری اولوندو، علی یالین خالقیمیزا. گؤرورسونوزمو، بیز دایردییک. عینی حادثه‌لر پارالل-پارالل، تکرار-تکرار بیزیم باشیمیزا گلیر. دئمه‌لی، بیز 1918-جی ایلده بونو چؤزمه‌دیک. 70 ایل سوئت روسیاسی ایمکان وئرمه‌دی. تاریخ‌دن ده بیز بون‌لاری بیلمدیک. 1988-جی ایل حادثه‌لری باش وئرنده بیزیم یاش‌لی نسیل دانیشیردی کی، “1918-جی ایلده بون‌لار اولوب، سالیان‌دا، گؤیچایدا، شکی‌ده، شیروان‌دا، باکی‌ده”. بیز تاریخ‌دن درس آلماغی باجارمالیییق. بیر خالق کی تاریخ‌دن درس آلمیر، تاریخ اونون اوچون تکرارلانیر. بیر فیلوسوف دئییر: “تاریخ بیر اثری ایکی دفعه صحنه‌یه قویور. بیر دفعه فاجیعه، بیر دفعه کومئدیا شکلینده. بون‌لار ساده‌جه یئرلرینی دییشه بیلیر.” باخین، بیزیم تاریخ کیتاب‌لاریمیزا. بوتون تاریخیمیز فاجیعه‌دیر. بیز اورک‌دن گولوشه حسرت قالمیشیق. سون 25 ایلین اؤزوموز ده شاهیدی اولموشوق. غربی آذربایجان‌دان 200 مین قاچقین گلدی آذربایجانا، اوشاق‌لی-بؤیوک‌لو کؤچ حالیندا و نه گونده. بو اولای‌لار عصرین اوّل‌لرینده ده اولوب. 25 ایلدیر بیز بون‌لاری آغری کیمی جانیمیزدا چکیریک. بون‌لار بیزیم یوردوموزدا اولور، وطنیمیزده اولور، هم ده دؤنه-دؤنه اولور.
سئودا میرزه: دئمک، دؤنه-دؤنه اولدوغو اوچون بو سهو‌لرین سبب‌لرینی اؤزوموزده آختارمالیییق. بو، بوتون تورک دونیاسینا، او جمله‌دن مسلمان‌لارا عاییددیر.
