Togo, ɔman a ɔwɔ Ebibir Atɔree mu, nyaa hɔn fahodzi fi French nhyɛdo amambu ase wɔ Ebɔbira 27, 1960 mu. Ɔman no nam amanyɛ ndwuma, ngyegu na nketsesi do dwir hɔn botae ho.
Togo a nkyɛ wɔfrɛ no French Togoland no yɛ ɔman a nna wɔhyɛ Germanfo amambu ase kɛpem dɛ Wiadze ntokwakɛse a odzi kan no kɔr ewiei. Iyi ekyir na wɔkyɛɛ mu maa Britainfo na Francefo. Afe 1960 mu no, Togo nam amanyɛsɛm mu mboaboano na anamɔntu do nyaa hɔn fahodzi.
Fahodzi ho aperper no, Sylvanus Olympio, onyimnyamfo kandzifo a ɔdze Committee of Togolese Unity (CUT) bɔbɔ adze na odzii enyim. Ekyir no CUT sesaa bɛyɛ Togolese Party of Progress (PTP), wɔkasaa maa Togofo hɔn fahodzi.
Olympio na n’abedziekyirfo no dze ɔhyɛ peer nhyɛdo amambu no ewiei na fahodzi a wɔdze bɛtsew hɔnankasa hɔn man. Wɔhwɛɛ dɛ wobohu Togofo amambra begyina akɔ kan, ɔman no botum mpon wɔ sikasɛm mu, na pɛryɛ a onnyi ɔman no mu no so befi hɔ.
Afedu 1950 n’ewiei mfe no mu no, nkitahodzi a ɔkɔr do wɔ Togo amanyɛ mpanyinfo na French amambu no ne mpanyimfo no ntamu no na ɔdze 1958 ambatow bɔbɔɔ adze. Ambatow no yɛɛ afanu dze a ɔmaa Togofo kwan dɛ wɔnntow amba nkyerɛ hɔn pɛ dɛ wobedzi hɔnho do wɔ French amandɔm mu anaa dɛ wɔbɛgye hɔn fahodzi. Na Togofo a nna Olympio’s dzi hɔn enyim no toow dɛ wɔpɛ hɔn fahodzi.
Ebɔwbira 27, 1960 mu no, Togofo nyaa hɔn fahodzi a wɔbɛyɛ ɔman a odzii kan nyaa ne fahodzi wɔ Ebibirmu Sahara n’Anaafo. Sylvanus Olympio bɛyɛɛ ɔman no ne manpayin a odzi kan a, ɔhwɛɛ ɔman no fahodzi ahyɛse mfe no nye ɔman no ne mpontu do.
Togo hyiaa ɔhaw pii wɔ ber a nna wɔadze hɔnho no a amanyɛsɛm mu basabasayɛ, nyimpakuw ahorow ntamu menntse-moho-ase na sikasɛm mu ɔhaw pii ka ho. Afe 1963 mu no, nsordaafo pamee tuu Olympio. Nsordaafo no hɔn ɔhyɛ abantu no mu no, wokum Ɔmampanyin Sylvanus Olympio. Iyi dze amanyɛsɛm mu ɔhaw na atseetsee nye mpanyindzi mu nsesa ntoatoa bae.
Mfe kakra yi mu yi, Togo aper dɛ wɔbɛma hɔn amanyɛsɛm edzi gyina na wahwɛ kabimamenkabi amanbu mu nhyehyɛɛ no nkɔdo. Ɔman no dze hɔn Mbrapɔn mu nsesa egu akwan mu dze edzi dwuma. Na wɔdze nhyehyɛɛ egu akwan mu dɛ wɔbɛma obiara ho ehia wɔ amanyɛsɛm mu na mpontu aba hɔn amambu mu.
Sikasɛm mu no, Togo asesa no ndwuma mu repɛ mpontu a obetsim akyɛr. Aban no dze nhyehyɛɛ egu akwan mu ɔbɔtwe aman afofor ma wɔdze hɔn ndwuma aba Togoman mu hɔ, ɔdze mpontu bɛba ekuadwuma mu na ɔman no asetsena ndwuma mu.
Togo ne fahodzi akwantu na ɔhaw a odzii ekyir bae no da dɛ amansiesie ho ndwuma nnyɛ adze a ɔda famu. Hɔn nkukuhwease ndzi na namɔntu nyinara mu no, Togoman no gu do araa reper mpontu, asetsena pa, na sikasɛm mu yiedzi.
Iyinom nyinara mu no, Togo ne fahodzi wɔ Ebɔwbira 27, 1960 mu no yɛ ngyinadobo kɛsenara ma ɔman no n’abakɔsɛm mu. Fahodzi mperee a Sylvanus Olympio dzii enyim no na ɔtoow amansiesie ndwuma ne fapem maa Togoman no. Ɔhaw no nyinara ekyir no, Togo da ho araa per daakye papa, bɔ kabimamenkabi mu ndzepa ho dawur, na ɔreper dɛ obenya mpontu mapa ama ne mamfoe hɔn yiedzi.
