Sɛ ɔman no mu mba hɔn asetsena mu nsɛm bɔkɔ yie a, nna ogyina ndzɛmba pa na nhyehyɛɛ pa a mpanyimfo dze bogu akwan. Dɛm ndzɛmba ahorow no akɛyɛ dɛ mbukyia; Sɛ iyi kor fi mu a, ebien no a aka no tum dzi dwuma dze, mbom nnyɛ papa biara. Sɛ obi yɛ edwuma na onnyi beebi da, onndzi mu. Sɛ obi so wɔ beebi da na onnyi apɔwmudzen pa onndzi mu na dɛmara so na sɛ obi wɔ sika naaso onnya edziban nntɔ nndzi a, no so nnyɛ asɛm papa. Iyi kyerɛ dɛ ɔsɛ dɛ aban no n’enyi kɔ apɔwmudzen nsɛm ho, sikasɛm ho, edwumasɛm, kuayɛ ho nsɛm na pii a ɔkeka ho ama ɔman no etum afa ne tam pa efura.
Sɛ yɛhwɛ 1983 ɔkɔm no a osii a nna ɔkyerɛ dɛ kuayɛ ho hia araa yie ma ɔman biara. Yenyim dɛ sɛ nyimpa benya edziban edzi a nna ogyina ekuafo hɔn mbɔdzembɔ do. Ekuafo yɛ dza wɔbɛyɛ biara dɛ edziban bɛba ma obiara enya bi edzi naaso sɛ yɛhwɛ hɔn dwumadzi mu a, ndzɛmba pii na ɔyɛ akwansiwdze dze ma hɔn. Ndzɛmba a ɔka do yi nyinara yɛ dza ɔyɛ haw ma Ghana ekuafo ma ntsi ɔmma hɔn dwumadzi nnkɔ do dɛ mbrɛ yɛrohwehwɛ.
Odzi kan nye sika ho haw a ekuafo hyia. Mpanyimfo dɛ, kwakye n’adze ayɛ fɛw no, wɔdze sika yɛɛ na dɛmara so na ekuafo nnkotum dze hɔn ahoɔdzen nko ayɛ ekuadwuma no ma eezi mu. Dodowara na wɔwɔ ɔman Ghana a wɔwɔ pɛ dɛ wɔdze hɔn ho bowura ekuadwuma no mu naaso sikasɛm yɛ hɔn haw. Ekuafo binom mpo nyaa nkyɛ wɔbɔtserɛw hɔn dwumadzi mu naaso sika wɔ hen. Sika a nkyɛ ɔsɛdɛ aban dza ma ekuafo ber to ber ma wɔdze yɛ kua no mmba na iyi ma wonntum nnyɛ kuadwuma no yie. Bio, ekuafo nnya sika nnkɔtɔ mfir a wɔdze bedzi hɔn dwuma, eduaba a wobodua na mpo edur a wɔdze bogu eduaba no do ma etum asow ntsɛntsɛm.
Dza aban dze ba no mpo nntum nnkɛka ekuafo no nsa na dza ɔbɛkɔ akɛka nsa no mpo yɛ dza wɔtɔn. Aso sɛ okuanyi no nnyi sika a ɔdze bɔtɔ a, ɔbɛyɛ dɛn ayɛ edwuma no ma ɔmanfo etum enya edziban edzi ma yɛdze bi akɔ kurow fofor do akɔtɔn enya sika dɛ ɔman. Sɛ yɛba Ghana dze a, sikasɛm ho yɛ haw ma ekuafo papaapa.
Nyimdzee a ekuafo nnyi no wɔ hɔn dwumadzi mu no so yɛ haw papaapa. Edwuma biara mu no, ɔsɛ dɛ nyimpa nya nyimdzee a ɔdze bɛyɛ ma edzi mu na akɔ nkan. Ekuafo pii na woennya akwangya annkɔ skuul eso wɔwɔ pɛ na wɔyɛ kua. Sɛ yɛhwɛ dza yehu no a, ɔnntse dɛm koraa. Nkorɔfo pii na wɔyɛ kua naaso wonnyi ho nyimdzee ma no dɛm ntsi hɔn edwumayɛ no nntu mmpɔn. Aban no a nkyɛ ɔsɛ dɛ ɔyɛ nhyehyɛɛ dze boa ekuafo ma wonya kuayɛ ho nyimdzee no atow ekuafo asaworam ma wɔyɛ dza wɔpɛ.
Ansaana ekuafo botum ayɛ kua wɔ asaase yantamm do na yeetum dze bi akɔ ɔman fofor do akɔtɔn a, nnyɛ dze wɔdze sekan na asɔw na wɔdze yi. Ohia abaɛfor mfir a wotum boa ma kuayɛ ho nsɛm kɔ nkan. Sɛ yɛkɔ aborɔkyirman mu a, yehu mfir apapa a ekuafo dze dzi dwuma ber to ber a ɔberɛ biara nnyi mu pii. Iyi ma aber biara na edziban nnyɛ na wɔ hɔ a no bo so nnyɛ dzen koraa. Sɛ yeyi ekuafo ɔha gyina hɔ a, hɔn mu bɛyɛ du pɛr na wɔwɔ sika a wobotum atɔ dɛm mfir yi ayɛ kua. Aso bisa dɛ, hɔn mu eduokron no bɛyɛ dɛn enya mfir papa yi bi dze ayɛ edwuma. Aban mma hɔn ntsi wɔyɛ kumaa bi a wobotum ayɛ enya bi dze ahwɛ n’ebusua. Obehia dɛ aban bɛyɛ nhyeyɛɛ dze aboa ekuafo ma woenya abaɛfor mfir yi bi dze aboa ma hɔn dwumadzi no akɔ nkan.
Sɛ okuanyi yɛ n’edwumadze nyinara ma no ndɔbaa sow ma otwaa , kwan a ɔbɛfa do dze ne ndzɛmba akɔ akɔtɔn mpo nnyɛ adze kakraba. Aban nnyɛ nhyɛhyɛɛ papa biara nnto hɔ ɔboa ekuafo ma wɔtɔn hɔn ndzɛmba . Mpɛm pii no, ekuafo nnya sika papa biara mmfi hɔn edwumayɛ mu a ɔyɛ haw papaapa. Binom mpo hɔn ndzɛmba dze nda pii wɔ haban mu no faara sɛɛ ɔnam dɛ kwan papa bʋara nnyi hɔ a kaar bɛfa do akɛfa ndzɛmba no aba fie ntsi.
Iyinom nyinara nnyɛ nkuranhyɛsɛm mma ekuafo na obu hɔn abaw mu a no ho nsunsuando nnyɛ papa ma ɔman no.
