علم، شعور، فکر دا ہمو طاقت آک ءُ، ہراکہ انسان ءِ کل آن زیات جیرت و ہمت ایترہ۔ دافک ہرا بندغ تون مَسُر او زندگی نا ہچ ءُ سختی سے آن ہڑز کپک، خلیس ناگواچی مفک۔ اسُل کہ او زالبول اس مرے یا نرینہ اس۔ ولے بدبختی آن نن ہرا راج اٹی رہینگنہ، داڑے داسکان اسہ فرسودہ و طبقاتی نظام اس ساڑی ءِ۔ ہرا نظام اٹی نیاڑی تے کن آسراتیک او ڈول افس ہراوڑ نرینہ کن اریر۔ ای تینا لمہ ءِ وخت اس سوج کریٹ کہ ”لمہ نم انتئے اسکول خوانتویرے؟“ تو اوپارے کہ ”ننا خلق انا سڑدار خلق اٹ مسن تا خواننگ ءِ میار تکاکہ، وہنداڑان ننا خلق اٹی مسن تے کن خواننگ نا ہچ ءُ اسکول یا تعلیمی آسراتی اس الو۔ اتفاقاً ”ڈاکٹرعنبرین مینگل“ ہمو خلق انا باتی اسے، ہراکنا وکنا لمہ نا خلق ءِ۔ و دا خلق میرگل خان نصیر پنی آ دانشورنا خلق ءِ ہرانئے بیرہ دا خلق مینگل، دا علاقہ نوشکے بلکن بلوچستان کن علمی فکری جہد انا اسہ چیدہ اس پاننگک۔ میر گل خان نصیر ہمو شخصیت ءِ کہ مینگل نا خلق اٹی مسن تا خواننگ کن اولیکو عملی گام ءِ دُن ہرفے کہ اوتینا مسڑ ”گودی گوہر ملک“ ہراکہ پیدائشی نت تیان معذور ئس، اودے اُراٹی تعلیم تس۔ دُن چا، گل خان نصیر تینا اُرا ٹی مسن تا اسکول نا بنداو ءِ تخسا مہالو نا بندغ آتا پاروک آ ہمو ہیت ءِ رَدکرے ہراپاریرہ کہ مسڑ نا اسکول خواننگ نن کن میار اسے، بلکن گل خان نصیر داکاریم ءِ تینا مسڑتینا خاہوت تینا اُراغان بنا کرسا ہنداکلہو تس کہ مسڑنا خواننگ میاراس اف بلکن اسہ راج اسے نا روشنا غا آخبت ءِ۔
پارہ کہ گل خان نصیر نا دا شعوری گام انا ہمو وخت اٹ اونا جند انا خاندان نا میر و متبر آک بھاز مخالفت ءِ کریر گڑا گل خان نصیر ”بے علمیں جِنک“ (ناخواندہ انگامسڑ) پنی آ نظم ءِ لکھسا اوٹی ’مسڑ /نیاڑی‘ تا ناخواندگی نا نسخان وخواننگ نا فائدہ غاتے مون آ ایس۔ گل خان نصیر نا مسن تا خواننگ کن لگفوک آ چراغ اینو اونا خاہوت نا اسہ گودی اس ”ڈاکٹرعنبرین مینگل“ نا دوٹی ءِ۔ ہرادے او ”چراغ نا روشنائی“ نا پن ترسا ایلوفتیا سرکننگ نا زمواری ءِ ہرفینے۔ ڈاکٹر عنبرین مینگل بلاشبہ ”گل خان نصیر، گودی گوہر ملک، میر عاقل خان مینگل، امیرالملک مینگل نا ہمو پدریچ ءِ ہرافک، علم وآگہی، شعور و دانش نا بشخ اٹی داراج انا راہبلدی ءِ کریر، ہرافک مدامی ہندا پاریر کہ راج اس اگہ شعوری تعلیم دوئی کیک گڑا او زند انا ہر اسہ بشخ اٹ مونی ہنسا شونداری و شرحالی دوئی کننگ کیک۔ دا اسہ راستکی اسے کہ ننا چاگڑد بلکن تیویٰ بلوچستان اٹی اگہ نن ہُرن تو ادب اٹی نیاڑی نوشتکار آک ہور تیا حساب مریرہ، اسُل کہ اُردومرے یا براہوئی و بلوچی، کل بولی تا نوشتکار نیاڑی تے نن ہُرن دافک چَٹ کم ءُ۔ سوب تے ننا فرسودہ غا قبائلی نظام ءِ، ہراٹی داسکان نیاڑی نا او ڈول حوصلہ افزائی دا بشخ آتیٹ مفک، ہرا وڑ کہ نرینہ غاتا مریک۔ ولے دا فخر انا ہیت اسے کہ منہ نیاڑی اس اگہ براہوئی و بلوچی ٹی لکھرہ ہم دافتا کاریم سِتا کڑزک۔ ہرافتے ٹی ڈاکٹر عنبرین مینگل نا تخلیقی و نوشتئی کاریم ہم اوار ءِ کہ داوخت اسکان دا اونا ششمی کتاب ءِ ہراکہ شینک مسنے داکان مُست ”پہاڑی عقاب“ (اُردو)، ”چاندی کی ٹہنی“ (اُردو)، ”سُہب انا منزل مُر اف“، (براہوئی)، ”پرک آتا بال“ (براہوئی)، و ”اللہ اکبر“ (براہوئی) پنی آ اونا کتاب آک چندی ادارہ غاتیان شینک مسنو۔ عنبرین مینگل اسکول نا زمانہ غان چندی اخبار و رسالہ غاتیٹ لکھانے۔ ہرافتیٹ گیشتری چناتا ادبی سرحال و زالبول آتا بارو اٹ نوشت آک مسنو۔
داکتاب ”چراغ نا روشنائی“ ناول نا فارمیٹ اٹی نوشتہ ءِ، بنداوی وڑ اٹی اگہ نم دا ناول ءِ خوانورے تو داسرپدی مروکہ دا اسہ حقی ءُ کڑدار اسے نا زندگی نا وخاص وڑ اٹ تعلیمی سفر نا کسہ اسے۔ ہراکسہ ننے آ اسہ مسڑ اسے نا شیرزالی، ہمت وجیرت، خوداعتمادی، وژنری سوچ انا درشانی ءِ کرسا دا کلہو ایتک کہ زالبول اگہ ہمت کے تو زند انا ہچ ءُ بشخ اسے ٹی پدسلوک مفک۔ راج اسے ٹی نرینہ غاتا وڑ نیاڑی ءِ ہم داحق ارے کہ او تینا آسراتی، شونداری و شرحالی کن جہد کے دا جہد انا اولیکو گام اسہ جوان ءُ شعوری تعلیم اس دوئی کننگ ءِ۔
داناول زالبول نا تعلیم اٹی دیمروی نا بھرم ءِ نشان ترسا دا درشانی ءِ کیک کہ اگہ زالبول اس خوانک تو اخہ در تینا راج، تینا خاہوت و ایلو زالبول آتا کمکاری ءِ کننگ کیک۔ ہنداڈول نوشتکار تینا لکھوک آ دا کسہ ٹی دا نشان تسنے کہ زالبول اسے تعلیم دوئی کننگ کن بھاز آ ویل آتتون مون تروئی تمک، خاص وڑ اٹ اسہ مسڑ اس تینا اُراغان مُر وخت اس تعلیم دوئی کننگ کن کاہک تو اودے اخہ در ویل آتتون مون تروئی تمک۔ ولے کس اگہ ہمت کے تو تینا مزل آ الم سر مریک۔ دا گچین آ ناول اٹی زند انا بھاز آ پلّو آتا درشانی ءِ کننگانے۔ ہرا اسہ شیرزال و خواری کش ءُ نیاڑی اسے نا بھاز دلچسپ ءُ کسہ اسے، ای کسہ نا خلاصہ ءِ داڑے دا سوب آن بیان کپرہ کہ ولدا اونا چس کاہک، گڑا دا ناول نا غٹ ندارہ غاتسکان سرمننگ کن نمے دادے اول آن اخیر اسکان خوانوئی تمک۔
ہفتئی تلار
تاک: 41
24-30 Oct, 2020
پنہ: 02
