ادبی نوشت آک اسہ وڑ مریرہ یا زمانہ تون اوار اوار بدل مرسا کیرہ؟:۔
بھاز آتا خیال ءِ کہ ننا براہوئی نوشت آتیان منہ سوال ودی مننگ اٹی ءُ، او دُن کہ:
(1) نن ہرا لوز آتے ہرافتے کن نوشتہ کینہ مگہ او خوانندہ اریر؟ دافتے اوفک خواننگ کیرہ؟
(2)ہرا بندغ آتے کن نوشتہ کینہ یعنی خوانندہ غاک، او دا نوشت آتا کل لوز آتے پُہہ مریرہ؟
(3) دا وڑ انا لوز آتا نوشتہ کننگ اٹ براہوئی ءِ خوانوک آک بھاز مننگ اٹی ءُ یا کم؟
(4) ایلو زبان والاک براہوئی آنبار تینا نوشت آتے مُست انا لوز آتیٹ یا بدل مروک آ پوسکن آ لوز آتیٹ نوشتہ کننگ اٹی ءُ؟
(5)براہوئی نوشت آک شارداری لوز آتیٹ نوشتہ مریر یا گم مروک آ مشی آ لوز آتیٹ؟
(6)دا جوان اف کہ نن تینا نوشت آتے شارداری لوز یعنی ہر بندغ نا پُہہ مننگ نا وڑاٹ لکھن، تا کہ او براہوئی ادب نا بنائی طالب علم آتے کن ہم اسہ گچین ءُ راہشونی اس مریر؟
ادب نا بارو اٹ چاہندار اسے نا قول اسے کہ اسہ بندغ اس کنے آن ارفے کہ ”ادب“ انت اسے پارہ؟ ای اودے پاریٹ کہ دا سوج انا ورندی ِتننگ آن مُست نی کنے پا کہ ”زند گی انت اسے پارہ؟ دلچسپ انگا ہیت دادے کہ دا سوج انا ورندی ءِ نی انت کہ ایتس، او ورندی پورو ءُ ورندی اس مفرو ءِ۔ نا ورندی ٹی زندگی نا ہمو کنڈ مرو ءِ ہرا کنڈ اٹ نی زند انا ندارہ ءِ کرینس یا کننگ اٹی اُس، ہندا ندارہ غاتیان اونا بارو اٹ نی تین تون تینٹ اسہ سلاہ اس ٹہیفینس۔ المی اف کہ ایلوفک ہم نا ہندا سلاہ تون ہم سلاہ مریر، ہراڑان کہ نی است جم اریس۔
نا دا سوج کہ ادب انت اسے، ہندا وڑ انا اسہ سوج اسے۔ اونا سوب دادے کہ ”ادب“ تینٹ زندگی نا درشانی نا پن ءِ، ادب  تینٹ لوز آتا شین و تنظیم آن وجود اٹی بریک، ہندا لوز آتے ٹی جوزہ، فکر ہم اوار مریک۔ ہندا سوب آن نن پاننگ کینہ کہ، لوز آتا کمک اٹ، جوزہ و احساس، فکر و خیال انا پاش کننگ ءِ ”ادب“ پارہ۔
دا ہیت ادب نا اسہ ہندن ءُ سفت اسے کہ دا سفت اٹی کم و وَد ہر ہمو ہیت، ہراڑان اسہ جوزہ، احساس یا فکر اس انسان نا بادوی آن پیش تمے یا اسہ قلم اسیٹ نوشتہ مرے، ”او ادب پاننگک“، یعنی نوشتئی آ زبان ہمو زبان ءِ پارہ کہ ہراٹی زی انا ذکر مروک آ ہیت آک نوشتہ مریر۔
ہر زندہ انگا زبان اٹ اگہ دا وڑ مننگ کیک او زبان نوشتئی ءُ زبان اس پاننگک۔ چاہندار آک پارہ کہ، دا اسہ پک ءُ راستکی اسے کہ ہر نوشتئی آ زبان نا رسم الخط، بولی، لہجہ، لوز، لوز آتا معنہ و نوشت آک زمانہ تون اوار اوار کرار کرار آ بدل مرسا کیرہ۔ ہندا بدلی تا سوب آن مُست انا ”اردو“ نوشت آک اینو ننا سمجھ اٹی بھاز مشکل اٹ برور، انگریزی نا ہم ہندا حالیت ءِ، پنچ سد سال مُست انا ”چاسیر“ (Chaucer) نا نوشتہ کروک آ کتاب ءِ لندن نا فاضل پروفیسر آن بیدس پین کس اس خواننگ و پُہہ مننگ کپک۔ چاہندار آک فارسی نا بارو اٹ ہم پارہ کہ اینو اگہ جامی، حافظ، رومی، بیدل دا کل زندہ مریر، تو او ہم تینا ہمو کلام آتے، ہرافک کہ پوسکن آ فارسی ٹی نوشتہ مسنو، شاید خواننگ کپس۔ یعنی بھاز آ زبانک وخت اتون اوار اوار ہندُن بدل مرسا کیرہ کہ پدا مُتکن آ نوشت آک پُوسکن آ دور انا بندغ آتا سمجھ اٹی دُن زو بفسہ(۷۱)۔ ہرا کہ بدل مفک او بیرہ ہمو عربی ءِ کہ اوٹی قرآن پاک نازل مسنے۔(۸۱)
دا وخت آ جرمن زبان ہم ہندا ڈول اٹی ءِ، او زبان اٹ ہیت و گپ کروک آک بیرہ گدرینگوک آ چار سد سال یعنی 1650ء آن گڈ انا نوشت آتے پُہہ مریرہ۔ اوکان مُست انا جرمن زبان ءِ سمجھنگ کن اوفتے خاص ءُ خوانِنگ و کوشست اسے نا گرج مریک، انتئے کہ دا ہڑدوسر زمانہ غاتا نوشت آتے ٹی بھلو فرق اس ساڑی ءِ۔(۹۱)
بادشاہ کجولا کدفیزس نا زمانہ نا نوشت آک ہم بھاز متکن ءُ نوشت ءُ، بھاز آ چاہندار آک اوفتے براہوئی زبان نا پارہ، اوفک ہم ہندا سوب آن داسکان خواننگ مفسہ۔
افضل مراد لوز آتا بدل سدل نا بارو اٹ لکھک کہ:
”زبان نا بارو اٹ پا ننگگ کہ دا اسہ تیار ءُ گڑاس اف، ولے دا اسہ لوز آتا ترتیب اسے، اوفتا ساڑی آ حیثیت وخت وخت اس (لوز آتا) بدل سدل نا پد ءِ۔ بولی نا بارو اٹ مُست انا بدل سدل انت کہ مرے ولے دا ہیت خل انا چشخ ءِ کہ ہندا بدل سدل زبان نا ساڑی آ دروشم نا سوب ءِ۔ زبان تیٹی ہندا بدل سدل ابد اسکان مرسا کیک ہندا بولیک بروک آ وخت اٹی، انت سما انت وڑ و ڈول اس دوئی کیر۔ ہندا بدل سدل بولی تا مون آ بننگ نا سوب ءِ۔ ہرا بولی ٹی بدل سدل نا کچ مدان ءِ، بروک آ وخت اٹی او بولی سلک ولدا شاید او بولی ختم مریک۔“
ہندا نوشتوک مون آ 5میکو پنہ غا نوشتہ کیک کہ:
”امریکہ نا ماہر لسانیات ”وھٹنے“ پارینے کہ اسہ بولی اس اگہ پوسکن آ نسل اسکان سر مریک تو اوٹی گڑا نہ گڑاس ردو بدل ضرور مریک، اوٹی لوز آک، ہیت آک، لوز آتے ملفنگ کل اٹی بدلی مرسا کیک۔ جرمن نا ماہر لسانیات میکس ملونے ”زبان و سائنس“ آ لیکچر ترسا پارینے کہ بولی تے ٹی ردوم مرسا کیک ولے دا ہیت انسان نا وس اٹی اف کہ او بولی نا ردوم ءِ تورے۔ بھاز انگا ماہر لسانیات آتا پاننگ ءِ کہ بولی نا ردوم اٹی انسان نا نیام تمنگ نا ہچ ءُ عمل دخل اس اف۔(۰۲)
کنا خیال ءِ کہ براہوئی ادبی نوشت آتے ٹی نن اُلس نا ہرا تپہ نا لوز آتے کاریم اٹ اتینہ، او تپہ دافتے خوانپک، انتئے کہ او خوانندہ اف، ہرا تپہ کہ خوانندہ ءِ او دافتے خواننگ و پُہہ مننگ کپک۔ ہندا سوب آن، ہڑدوسر کنڈ آن نن براہوئی ادب ءِ نسخان تننگ اٹی اُن۔ زی آ فارسی، انگریزی و اردو نا مثال آتے لسانیات نا چاہندار آک تسنو کہ او گرج انا رد اٹ تینا متکن آ لوز آتے پوسکُن آ لوز آتیٹ بدل کرسا بسنو، و اگہ اینو او دوارہ مُتکن آ لوز آتیٹ لکھر تو، دا زمانہ نا مخلوق اوفتے پہہ مننگ کپرو۔
ہفتئی تلار
تاک: 32
پنہ : 2
