حقیق نا رداٹ دا وخت اسکان براہوئی زبان نا مسہ بنائی کتابی مسودہ دوئی مسنو، ہرافتیان اولیکو ہشتمی ہجری کرن اٹ مونی بسنے، ہندن ارٹمیکو نہمی ہجری کرن، و مسٹمیکو کتابی مسودہ دہمیکو ہجری کرن انا گڈیکو بشخ اٹی نوشتہ مسنے۔ دا ہر مسٹ آ کتاب آتا مسودہ غاتے براہوئی زبان نا پنی آ پولکار ڈاکٹر عبدالرحمن براہوئی پٹانے خنانے۔
خدمت دین:
براہوئی زبان نا اولیکو معلوم نوشتئی مسودہ 1292ء بمطابق 709ہجری نا اسہ قلمی ءُ نسخہ اسے ہرانا کہ سد پنہ ءُ، و دانا پن ”خدمت دین“ ءِ۔ ”خذمت دین“ پنی آ کتاب اٹ اسلامی تعلیمات نا حوال آک تروک ءُ، ولے دا قلمی آ نسخہ اینو اسکان شینک مننگ کتنے۔ ڈاکٹر عبدالرحمن براہوئی نا رد اٹ ”دا کتاب اٹ کاتب نا پن نوشتہ اف، خط بھاز گچین وڑاٹ نوشتہ کننگانے، دا کتاب خط نستعلیق اٹ نوشتہ کننگانے۔ دا قلمی آ نسخہ حافظ خان محمد ساکن اوستہ محمد بلوچستان نا کتب خانہ ٹی خوندی ءِ، دا کتاب اٹ قرآن مجید و حدیث نبویؐ نا پارہ غان پنت و نصیحت نا پڑو ءِ براہوئی ٹی نوشتہ کرینو، نوشتہ کروک آ کتاب اٹ حقوق العباد، لمہ باوہ نا حق تقویٰ، پرہیز گاری، دینداری نا سرحال آک اوار اریر، ہرافتیا عمل کننگ آن بندغ نیک انگا کسر ءِ ہلنگ کیک، نوشتہ کروک آ بھاز عاجزانہ وَڑ اٹ نوشتہ کرینے، دا نوشت اٹ عربی و فارسی نا الفاظ آتا استعمال بھازمسنے۔“
ڈاکٹر عبدالرحمن براہوئی نا پٹ و پول نا رد اٹ دا کتاب نا نسخہ 709 ہجری ٹی نوشتہ کننگانے، وخت اس کہ او تینا کل کتاب آتے ٹی دا کتاب نا نوشت نا سال ءِ عیسوی سال اٹ 1292ء نوشتہ کرینے، ولے ابوالنصر محمد خالدی نا تقویم نا رِد اٹ 709 ہجری 1309 ء عیسوی نا سال مریک۔ دن حوالہ کن تننگوک عیسوی سال اٹ کم و وَد ہودہ (17) سال انا فرق بننگ ءِ۔ دا قلمی نسخہ ءِ ڈاکٹر عبدالرحمن براہوئی آن بیدس پین کس خنتنے، انتئے کہ پولکار نا رد اٹ او تینا پٹ و پول نا وخت آ دا مسودہ ءِ ہُرسا اونا مواد ءِ تین تون نوشتہ کرسا خوندی کرے، ہمو مسودہ دا سوب آن دوئی مننگ کتو کہ اودے دا مسودہ تننگتو، و ہرا دور اٹ پولکار دا مواد ءِ تینا خن تیٹ خنا، ہمو دے تیٹی اوستہ محمد نا ہمو خلق اٹی فوٹو اسٹیٹ نا ہچ ءُ آسراتی اس ہم اَلو کہ او تین تون ہرفوسس و فوٹو کاپی کرسا ہمو مسودہ کتاب ءِ پدی تروسس۔ دا وڑ دا مسودہ نا اصل ءِ بیرہ ڈاکٹر عبدالرحمن براہوئی خننگ کرینے، و دا بابت انت اس کہ حوالہ اریر، اونا کمک اٹ اینو اسکان نا خوانوک کن سر مسنو۔ و اگہ اونا تروک ہجری سال ءِ پک تکنگے، تو دا کتاب نا پک سال 1309 عیسوی مریک۔
مجہول الاسم:
براہوئی زبان نا تاریخ اٹ ارٹمیکو مسودہ کتاب ءِ پن اف۔ انتئے کہ دا کتاب نا اولیکو پنہ گوہنگوک ءِ، و دادے ڈاکٹر عبدالرحمن براہوئی ”مجہول الاسم“ یعنی بے پن پارینے۔ دا کتاب نا ہم مسودہ ءِ بیرہ براہوئی زبان نا پنی آ پولکار ڈاکٹر عبدالرحمن براہوئی خنانے، اونا رد اٹ ”810 ھ بمطابق 1393ء ٹی نوشتہ مروک ءُ اسہ پین کتاب اس مجہول الاسم دو بسنے، دا نسخہ شوراوک اوغانستان آن ضلع چاغی نا حضرت بلانوش نا خاہوت ءِ دوبسنے دا کتاب اٹ اسہ جاگہ اس اسہ بزرگ اسے نا پن، میچڑ بریک۔ پارینو کہ دا بزرگ حضرت بلانوش نا خاہوت آن مسنے۔ دانا اصلی پن پاش متو، دانا بارواٹ پارہ کہ چنکی ٹی دانا لمہ کزیت کریسس ہندا سوب آن دادے لمہ نا پال/ نصیب متو، و اسہ گڈ اسے نا پال/ کنسا بھلن مس، میچڑ نا پن اٹ پنی مس۔ دا قلمی آ نسخہ ٹی دینی احکامات، دینی ہدایات، چنا تیکن و دوشہ کنوک آ نا علاج ہم ارے داڑان بیدس داٹی دارو درمان تا پنک و اوفتا علاج نا وڑ و ڈول ہم نوشتہ ءِ۔“
ہندن دا ہم پاننگک کہ ”دا کتاب اٹی دوشہ، تیل/ و ایلو زیاری آ ساہدار تیان بچنگ کن ہدہ غاک نوشتہ ء ُ۔“
دا کتاب نا ہم نوشتہ کننگ نا سال انا بابت تقویم اٹ ردینک آک ساڑی اریر۔ ڈاکٹر براہوئی دا کتاب نا نوشتہ سال ءِ 810 ہجری نوشتہ کرینے، و عیسوی کن تقویم کرسا دانا سال ءِ 1393ء پارینے، وخت اس کہ پک ہُننگے تو تقویم نا رِد اٹ 810 ہجری 1407 عیسوی نا سال مریک۔
ہندن دا کتاب نا پن انا بابت ہم اسٹ آن زیات سلاہ مونی بسنو، یا دا پاننگ مریک کہ دانا پن انا بابت ہم خوانوک آتے پک معلومداری تننگتنے، دن کہ ڈاکٹر عبدالرحمن براہوئی، براہوئی نا اولیکو مسہ کتاب آتا مسودہ غاتا بابت معلومداری تروک آ اولیکو محقق ءِ، تو او دا معلومداری ءِ ”براہوئی زبان و ادب کی مختصر تاریخ“ پنی آکتاب اٹ تسنے۔ و او خدمت دین آن پد ہرا کتاب نا مسودہ نا ہیت ءِ کیک او دا وَڑ اٹی ءِ:
”خدمت دین کے بعد 810ہجری میں لکھی ہوئی ایک ”مجہول الاسم“ کتاب ملی ہے۔“
دا جملہ نا خُوڑت جاچ ءِ ہلنگ نا گرج ءِ، ڈاکٹر پاہک کہ ”ایک ’مجہول الاسم‘ کتاب ملی ہے۔“ولے داکان پد ہر پولکار دانا بابت جتا سلاہ ترسا کرینے، و اخیر دا کتاب نا پن ”مجہول الاسم“ تخنگانے۔ وخت اس کہ راستکی دادے کہ دا کتاب ”بے پن“ ءِ۔
عملیات گہربار:
براہوئی زبان نا بنائی مسٹمیکو کتاب نا نوشتہ کننگ نا تاریخ نصابی کتاب آتیٹی 13ربیع الاول 980ھ بمطابق 1470ء لکھوک ءِ۔
ڈاکٹر عبدالرحمن براہوئی پاہک کہ ”دا کتاب نا اِرا بشخ ءُ، اولیکو بشخ تے پنچ باب آ تالان ءِ، اولیکو بشخ اٹ ہمزاد نا تسخیر، حاضرات و دفینہ پاءِ، ایلو ارٹمیکو باب اٹی دیو پری تے قابو کننگ نا بابت اٹ اعمال آک نوشتہ ءُ۔ ہنداوڑ مسٹمیکو باب اٹ و چارمیکو باب اٹ ہم کل 32 عملیات آک اریر، ہراٹی گڑاس دشمن نا سلہہ بندی و زبان بندی نا بابت اٹ نوشتہ ءُ۔ پنچمیکو باب اٹ دنّان نا خل/ و رزق اٹی برکت نا بارواٹ نوشتہ ءِ۔ کتاب نا ایلو بشخ انا شروع ٹی کاٹم ناخل/ چناتا ہوغنگ نا عملیات آک نوشتہ ءُ۔ داڑان بیدس ہر بیماری آن تینے بچفنگ نا عملیات و تعویز آک نوشتہ ءُ۔ داباب اٹی ”مرض“ ءِ ”مرز“ نوشتہ کننگانے، کتاب نا اخیر اٹ کیمیا نا نسخہ نوشتہءِ۔“
دا کتاب نا عیسوی تاریخ براہوئی نصابی کتاب آتیٹی عیسوی سال 1470 ء نوشتہ ءِ، وخت اس کہ ابوالنصر محمد خالدی نا تقویم نا رِد اٹ 980 ہجری 1572عیسوی نا سال مریک۔
دن دا پاننگ مریک کہ اولیکو ہر مسٹ آ کتاب آتا عیسوی تاریخ نا بابت پک ءُ راستکی اس مونی بننگ کتنے۔ و دن کہ دا کتاب آتا اصل مسودہ غاتے ڈاکٹر عبدالرحمن براہوئی آن بیدس پین کس خنتنے، تو ہجری تاریخ نا حوالہ غاتا رد اٹ ہمو حوال آتے پک کننگک کہ ہرافتے بنائی پولکار پارینے، و اگہ اوفتے ہُننگے تو ہر مسٹ آ کتاب آتا عیسوی سال آک نصابی کتاب آتیٹ تننگوک عیسوی سال آتیان جتا ءُ۔ و اگہ دا پوسکن آ پٹ و پول ءِ مون آ تخنگے و ڈاکٹر براہوئی نا ہجری سال آتے عیسوی سال آتتون تقویم کننگے تو دن پاننگ مریک کہ:
……براہوئی زبان نا اولیکو معلوم کتابی مسودہ ”خدمت دین“ انا نوشتہ کننگ نا پک سال 709 ہجری، 1309 عیسوی مریک۔
……براہوئی زبان نا ارٹمیکو کتاب ”بے پن/ مجہول الاسم“ 810 ہجری، 1407 عیسوی نا سال اٹ نوشتہ کننگانے۔
……براہوئی زبان اٹ نوشتہ مروک مسٹمیکو کتاب ”عملیات گہربار“ 13 ربیع الاول 980ہجری، 1572 عیسوی نا سال مونی بسنے۔
ایلو راستکی دادے کہ دا ہرمسٹ آ کتاب آک براہوئی ادب نا بشخ توجوڑ مسر ولے افسوز دا کتاب آک اینو اسکان براہوئی ادب نا خوانوک و ادیب اسکان سرمتوس کہ براہوئی ادیب آک دافتے خوانوسر، دافتا قدامت آتیا شرہ کروسر، و دافتے تاریخ ناچشمک اٹ ہننگوسس۔
ہفتئی تلار
تاک: 39
