-11 براہوئی بولی، ادب و نوشتہ غاتا ڈس :۔
بولی تا بارو اٹ ہرا علم ارے، اودے چاہندار آک اِرا جاگہ بشخ کرینو۔
(۱) علم اللسان:۔ علم اللسان اٹی بولی تا متکنی نا زی آ ہییت وگپ مریک۔
(۲)لسانیات:۔ لسانیات اٹی بیرہ بولی تا زی آہیت و گپ مریک۔
براہوئی بولی نا قدامت، بولی نا ادب نا بارو اٹ دا زمانہ نا علم اللسان و آثار قدیمہ نا بھاز آ چاہندار آک دا ہیت آ اسٹ خننگرہ کہ، زمین نا دا تختہ غا براہوئی کل آن متکن آ بولی ءِ، اونا رسم الخط اس ہم مسنے۔ دا ہیت آ ہم اسِٹ خننگرہ کہ، براہوئی دنیا نا متکن انگا بولی تیان اسہ بولی اسے۔ داکان مست خوانان کہ براہوئی تاریخ نا لنجو (زمزیر) نا گُڈیکو کڑی تو مُتکن آ تہذیب موہنجوداڑو و مہرگڑھ ءِ سر مریک۔ دا بارو اٹ پولکار زون احمد خان تو پاش پارینے کہ براہوئی زبان تو مہرگڑھ نا زمانہ غان اینو اسکان بریبر ہندا علاقہ غاتے ٹی جاگہی مرسا بسنے۔
دا بارو اٹ دا کساس ہم کننگک، کہ موہنجوداڑو تہذیب ہرا کہ سکندر یونانی نا دور آن ہزار آ سال مُست انا تہذیب اسے، ہمو زمانہ نا ہرا کہ نوشت آک ملانو، او براہوئی زبان نا نوشت ءُ، و اگہ دا براہوئی نا ہیت ءُ تو اوفتا رسم الخط براہوئی زبان نا متکن انگا رسم الخط مرو۔ (مڑوئی دا ہیت داسکان پک مننگ کتنے)
مہرگڑھ و موہنجوداڑو آن گُڈ ملک توران کہ او، بنا غان یعنی مستر تاریخ اٹی بے پایان ءُ ملک اس مسنے۔ مورخ آک نوشتہ کرینو کہ ہمو بے پایان آ ملک انا تہٹی ”توران“ نا پن اٹ اسہ پین علاقہ اس ہم پنی مسنے، اودے چنکا توران پارینو۔ اوفک دا ہم نوشتہ کرینو کہ ہمو چنکا توران ناعلاقہ غاک اینو پگہ نا سطح مرتفع قلات (ساروان جھالاوان) نا علاقہ غاک ءُ۔ تاریخی کتاب آتیٹی ۴۵۸ مستر مسیح نا ایران و ہمو بھلا توران ملک آتا مُرغن آ جنگ آتےٹی قلات، مستونگ، کوئٹہ نا میری (قلعہ) تا ذکر ہم ارے، لکھانو کہ او جنگ آتے ٹی دا قلعہ غاک ہنداخس ژند مسنوکہ دوارہ اوفتے جوڑ کروئی تمانے(۵)۔ داڑان معلوم مریک کہ دا قلعہ غاک ایران توران نا جنگ آتیان ہم مُست تفوک مسُنو۔
براہوئی پاروک آتے ہمو بھلا (ایران توران) ملک آتا جنگی کسہ غاتے بھاز دوست ئسر۔ ہمو جنگ آتا کسہ غاتے منہ سال مُست اسکان ساراوان جھالاوان نا کسہ خلوک آ بندغ آک، تینا خلق و کچاری تے ٹی خلکرہ۔ گمان ءِ کہ ہمو جنگ آتا زمانہ غاتے ٹی ہم، براہوئی زوراک ءُ بولی اس مسنے کہ اوڑٹ کسہ غاک جوڑ مسنو۔ ہزارآ سال آتا گدرینگ آن پد ہم او کسہ غاک منہ سال مُست اسکان برجا ئسُر۔
دافتیان بیدس گڑاس چاہندار آتا گمان دا ہم ارے کہ ہرا زمانہ ٹی براہوئی بولی خروشتی رسم الخط اٹ نوشتہ مسنے، او زمانہ ءِ نن ہمو زمانہ پاننگ کینہ کہ او وخت آ براہوئی زوراک ءُ بولی اس مسنے۔ و دا بابت دا کساس ءِ مون آ اتنگک کہ کشان، کوشی یا کوشانی پن انا سیتھی آرین (Seythian) بادشاہ ”کجولا کدفیزس“ کہ بھاز آک اود ے ترک نسل آن پارہ، او دا ہم پارہ کہ چینی کتاب آتے ٹی او خاہوت نا پن پوچی لکھوک ءِ، او قوم ۵۶۱ مستر مسیح ٹی چینی قوم ”ہونگ نو“ آن شکست کُنگ۔ اوکان گڈ ہمو قوم باختر نا علاقہ غاتے کوزہ کرے، اوفتا حکومت دریا سیحون اسکان دوارہ بنا کرے۔ اسہ کرن اسے آن پد اوفتا حکومت کشمیر کابل تون اوار اوار ایران آن ہلیس سندھ دریاب، گمان ءِ کہ جہلم اسکان تالان مس۔ او خاہوت نا بھلا بھلا حاکم آک ،دُن کہ کنشک، واسیشیک، ہوشک، ہشکپور، بسو دیو او پینک تاریخ اٹی بھاز پنی مسنو۔
ذکر مروک آ ہندا خاہوت نا بادشاہ ”کجولا کد فیزس“ نا دور انا اِرا ”سکہ“ کہ چاہندار آتے دو تمانو اوسکہ نا، اسہ کنڈ آ باد شا ہ تینا تخت آ تولوک ءِ، ایلو کنڈ آخروشتی رسم الخط اٹ ”مہش وارا“ نا لوز آک لکھوک ءُ۔(۶)۔
فرانسیسی عالم ”موسیو فوشتہ“ دا لوزآتا ترجمہ ءِ ”مَش تا مالک“ کرینے، انتئے کہ ”مَش“ براہوئی زبان نا لوز اس ارے، ”وارا“ سندھی لوز اسے، ہرانا کہ پنجابی، اردو کنا خیال ءِ کہ براہوئی زبان اٹ شکل ”والا“ مریک، یعنی براہوئی ٹی (مَش+ والا) ءِ اوار کننگ آن ”مَش والا“ جوڑ مریک۔
ہندا وڑ، اسہ پین سکہ اسے آ بادشاہ نا جون انا کپ ءِ نشان تسنو، ہراٹی بادشاہ نا مون راستیکو کنڈ آٹے، اوڑا یونانی زبان اٹ ”بازیلوس اوموکد فیزس“ ہرانا ترجمہ ”بادشاہ اوموکد فیزس“ جوڑ مریک، نوشتہ ءِ۔ ہمو سکہ نا ایلو کنڈ آن فوٹو نا چارما کنڈ آ:
”مہاراجا، راجا دا راجا سا، سار والوکاسا، ایشواراسا، مہش واراسا، ہیما کپتی شاسا“ لکھوک ءِ۔
بھاز آک پارہ کہ دا لوز آتے ٹی ہم اگہ ”سا“ نا جاگہ غا ”سے“ و ”دا“ نا جاگہ غا ”ت“ خواننگے تو دا براہوئی نا لوز مریرہ۔ ولے راستکی دا ہم ارے کہ اگہ دافتیٹی ہچ ءُ بدلی اس کپیس تو دا ساڑی حالیت اٹی سندھی زبان نا ہندی لہجہ سے نا ہیت ءُ۔
و ہندادے سوب جوڑ کرسا پاننگک کہ مریک او زمانہ ٹی براہوئی بولی بھلو علاقہ سیٹی پاننگانے و سرپند مننگانے۔ ہندا سوب آن گمان کننگک او وخت آ براہوئی زبان و براہوئی رسم الخط انا، بھاز بھلو ہند اس مسنے کہ کوشی نسل انا بادشاک ہم اودے تینا سرکاری زبان جوڑ کرینو۔ دُن کہ مہالو ہیت مس کہ غزنی، غوری، منگول آتا جند انا زبان تو پین ئس، ولے اوفک او وخت انا طاقتور آ زبان فارسی ءِ تینا زبان آتا جاگہ غا سرکاری زبان جوڑ کرینو۔ و اگہ دا دلیل آتے امنا کننگے تو کوشی زمانہ نا براہوئی نوشت آتا کوڑیک، زمانہ نا شیف بڑزی نا گواچی مسنو۔
ہفتئی تلار
تاک: 28
پنہ: 05
