شفیق احمد عزیز تینا کتاب ”ادب‘ لوک گیت اورکہانیاں“ ٹی ”ادب اوردھرتی کا رشتہ“ نا سرحال آ لکھک:
”فوک لور Folklore / لوک ادب/ خلقی ادب اسہ راج اسے نا سرجم تاریخ تو پاننگپک ولے اسہ راج اسے نا راجی تاریخ اونا فوک لور آن بید سرجم ہم مفک ۔ متل، وساہت، چاچاک، کِسہ، داستان و بجازیک گدرینگوک آ زمانہ نا راجی، نفسیاتی، زرگزرانی، سیاسی حالیت نا آدینک مریرہ۔ اسہ راج اسے نا راجی ادب نا خواننگ آن پد دا درک مریک کہ مُست زمانہ ٹی دا راج انا نفسیاتی، روحانی، مذہبی کیفیت و احساس آک امر مسنو۔ مخلوق نا رحجان او زمانہ ٹی ہرا پارہ غا مسنے۔ پیداواری واکداری و پیداوار تیا کوزہ گیر آتتون مخلوق نا تعلقداری ہرا سَند آ مسنے ۔
خلقی ادب Folkloreآن راج اسے نا تدینگوک آ مخلوق ناعقیدہ، ترندی و نزوری، احساس، جوزہ و ارمان، گل بالی، شادکامی، دڑد، ڈکھ و ویل آتا درک مریک۔ خلقی ادب ہمو ادب ءِ ہرا اسہ راج اسے نا سرجم راجی زند انا دروشم ءِ مون آ اتیک، درشان کیک۔ Folklore اسہ راج اسے نا راجی رویہ غاتے مون آ اتیک۔
دن پا کہ فوک لور آن بیدس راج اسے نا راجی تاریخ نیمہ سلک سرجم مفک۔“ (عزیز،1999ئ،12)
براہوئی خلقی شاعری نا چندی پنی آ تار آک ءُ، ہرافتیٹ ”برنازانا، لیلی مور، کیلوڑا، سوزو، لیلڑی آ لا، مورو، ماہ لنج، بجلی، لیکو، لولی، نازینک، زہیری، زہیرونک“ اوار ءُ۔
خلقی شاعری نا تار تے ٹی ساڑی ”لولی“ اسہ ہندن ءُ سرحال اسے، ہراکہ خلقی شاعری تون اوار اینو نا دورِ یعنی پوسکن آ شعر تیٹ ہم خننگک۔ یعنی ساڑی آوخت انا نئے بیرہ براہوئی نا بلکن ایلوزبان تا بھاز آ شاعرک ”لولی“ لکھانو، ولے ایلو زبان تا لولی تا سرحال و براہوئی ٹی داسہ نا نوشتوک آ لولی تا سرحال تیٹ بھلو فرق اس ارے۔
ہنداڈول لولی، براہوئی آن بیدس ایلوزبان ”اُردو، سندھی، بلوچی، پنجابی و اوغانی“ ٹی ہم ارے۔
دا نوشت اٹی نن ”لولی“ نا پس منظر نا درشانی تون اوار لولی نا ردوم، لولی نا تب وفکری وفنی جاچ تون اوار دا ہم ہُننگ نا اسہ پَٹ ولوٹ اس کینہ کہ ننا لولی ناتب ایلو ہرا زبان تا لولی تون خڑکی اس تخنگ کیک، ولے داڑان مسٹ اسیکا دا ادبی چاہنداری تے مون آ اَتین کہ لولی ارے انت اس؟ لولی نا بنا ہراوخت مس؟
لولی:
ہرادے اُردو ٹی ”لوری“ انگریزی ٹی Lullaby، بلوچی ٹی ’لیلو و لولی‘ اوغانی ٹی، للّوو اللہ ھو ہم پارہ۔ دانا معنہ اُردو لُغت اٹی داڈول ءِ
”(لوری) لو (و مجہول) + ری“ اصلاً سنسکرت زبان کا لفظ ہے۔ اردو میں سنسکرت سے ماخوذ ہے اصل معنی اور اصل حالت میں عربی رسم الخط کے ساتھ بطور اسم استعمال ہوتا ہے۔
1845ءکو ”حکایت سخن سنج’“ میں مستعمل ملتا ہے۔
معانی: ” وہ سریلے بول جو بچے کو سلانے کے لیے گیت کے طور پر ماں دھیمے سروں میں گاتی ہے۔“
داڑان دا معلومداری دوئی مس کہ ”لولی“ ہمو شاعری ءِ پارہ ہرادے لمہ اس تینا چناکن پاہک۔
انگریزی ٹی لولی نا تعارف ءِ
داڈول کیک :
خلقی ادب نا شاعریک مریر یا نثری تخلیق آک اوفتیٹ تیویٰ جہانی زبان وادب اٹی آفاقی پڑ آ اسٹی اس خڑکی اس ہر حوالہ ٹی خننگک دُنکہ لولی نا پن ءِ، ہرا براہوئی، بلوچی، ٹی اسہ وڑ، و اُردو، سرائیکی، انگریزی، اوغانی، فارسی وپنجابی ٹی اسہ وڑ لگک۔ ’براہوئی، بلوچی وسرائیکی ٹی لولی، اُردو ، ہندکو، پوٹھوہاری، پہاڑی و پنجابی ٹی لوری، انگریزی ٹی لَولَبائے Lullaby‘ اوغانی ٹی ’اللہ ھویا للو‘ فارسی ٹی ’لالائی‘ پارہ۔
مون مستی زرس پین سرجمی ٹی دا سرحال نا سرپدی کن اسہ گچین ءُ حوالہ اس ”لوری کی آفاقی زبان“ نا سرحال آ 23 جنوری 2013ءٹی بی بی سی اُردو نا ویب سائٹ آ اسہ نوشتانک اس شینک مسوسس۔ دا نوشتانک اٹی لولی ءِ دا ڈول بیان کننگانے۔
”لولی اسہ ہندن ءُ شاعری اسے ہراٹی لمہ اس تینا چناءِ نازیفک وگیشتری چناءِ خاچفنگ وخت آ ہنداگال آتے لمہ چناڑکن پاہک۔ کرارکرار دا گال آتے لمہ سُراسے تون پارسا کاہک۔ دا وخت انا پٹ وپول تا رِداٹ حضرت عیسیٰ ؑ نا ودی مننگ آن چار ہزار سال مُست لولی تا ڈَس سومیری تیان رسینگانے۔
لولی برصغیر اٹی خلقی آ شئیر تا ڈول ساڑی ءِ۔ ہرانا اسہ ادبی و مذہبی حیثیت اس ہم ارے۔ دُنکہ ”جھولنا“ پنی آ شاعری نا صنف اٹی ”محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم“ نا چنکی نا دے تا ندارہ کَشی ءِ نظمیہ وڑ اٹی کننگک داہم لولی نا وڑاسے۔“
لولی ناتاریخ:۔
بی بی سی اُردو نا سائیٹ آ شینک مروک، ہندا نوشتانک اٹی لولی نا تاریخ ءِ دا ڈول بیان کننگانے۔
”لولی دُن تو برصغیر اٹی بھاز متکن ءِ، ولے دانا تاریخی شاہدیک ہم عراق اٹی ساڑی سومیری وبابل نا تہذیب آتیان دو بریرہ۔
ہرا لولی نا نمونہ دا وخت آ دو بسنے او لولی ءِ چار ہزار مستر مسیح نا دور اٹی دیک۔
چار ہزار مسترسیح نا دا لولی مِش انا اسہ چنکو تختی سے آ نوشتوک متکن ءُ دمب اسے نا خُتنگ آن دو بسنے۔ دا تختی لندن نا برٹش میوزیم اٹی داسہ ہم تخوک ءِ۔ دو انا دلدست نا کچ آ مِش انا داتختی آ ساڑی آ نوشت ”کیونیفارم سکرپٹ/ لکھوڑ“ نا بنائی دروشم آتیان اَسٹ ءِ۔
دا لولی نا ہراتسکان معنہ ءِ خواننگانے اوڑان دا مطلب درشان مریک کہ ”ہراتم اُراسے ٹی چنا اس ہوغک تو خدائے پاک او اُراغان ناراض مریک، ہرانا پد ہمو اُرانا باتی تے کن جوان مفک۔“
لولی نا سرحال آک:۔
ہر دور اٹی لولی نا سرحال آک بدل مرسا کرینو۔ گڑاس راج آتا زبان تیٹ لولی ٹی ہڑزوبھیم نا درشانی مون آ بسنے۔ ہرافتیٹ چناتے اسہ مافوق الفطرت مخلوق، اساطیر یا جنگلی ءُ نہار اسے آن خُلیفنگانے۔ دانا اسہ مثال اس کینیا نا لولیک ءُ، ہرافتیٹ چُناتے کَفتار آن خلیفنگک۔ دافک متکن آ لولی تیٹ حساب مریرہ۔ ہنداڈول بھاز آ متکن آ لولی تیٹ چناتے دیوتا و اساطیر آتیان ہم خُلیفنگانے۔ وخت اس جہاندمی ایشیاءٹی پاروک آ لولی تیٹ چناتے کن مہر و مابت، دعا و نازیفنگ نا درشانی خننگک۔
ہنداوڑ دن ءُ لولی ہم دوبریک ہرافتیٹ لوز آک مفسہ بیرہ گڑاس توار مریرہ دُنکہ ”اُوں ہُوں‘ اُوں ہُوں، زو، زو، آہاآہا و پین پین۔“
ہندا نوشتانک اٹی مون مستی ”لولی“ نا وڑ تے بیان کرسا نوشتکار لکھک:
خلقی شاعری تیان بیدس نوشت نا پوسکن آ دور اٹی ہم لولی باقاعدہ نوشتہ مسنے۔ وخت اس کہ داسہ اُردو ٹی دانا رواج خننگپک۔ لولی نا اسہ وڑ اس ”جھولنا“ ہم ارے۔ ہراٹی ”محمد“ نا چنکی ءِ نظمیہ دروشم اٹی بیان کننگک۔
1870ءاٹی برطانوی ہند اٹی اسہ انگریز اس ’سرجن جنرل ایڈورڈ بالفور‘ اُردو لولی تیان گڑاس لکھسا ’لوری نامہ‘ نا پن اٹی شینک کرفے۔
ہرادے اُردو ٹی لولی تا اولیکو مجموعہ پاننگک۔ سی و چار پنہ نا دا کتابچہ ٹی غٹ ہژدہ لولی ءُ۔“
لولی نا رد اٹ پٹ وپولی آ ہندا نوشت اٹی دا پُرچَس و معلوماتی آ شرہ ءِ مونی درسا پنی آ موسیقار ’رچرڈ ڈبرل‘ دا رد اٹی دا وڑ خیال آتا درشانی ءِ کیک:
”مہالو نا لولیک گیشتری خلیس و ہڑز انا درشانی ءِ چنا تتون کریرہ، و اولیکو وار لولی چُناتے خاچنفنگ کن پاننگاکہ۔ وخت اس کہ داسہ نا لولی تیٹ مہر و مریبت نا درشانی ساڑی ءِ۔“
اسہ متکن ءُ لولی اسے نا مفہوم ءِ بیان کرسا موسیقار زوئی پامر پاہک ’دالولی ٹی چنا تے پنت تننگانے کہ بھاز ہوغپبو، شور کپبو نہ تو جاتوک بریرہ نمے کُنیرہ۔“
قبیلہ کینیا نا جنگلی آ کہول آتیٹ دالولی گیشتری پاننگک کہ ہرا چنا خاچتو کفتار بریک اودے کنیک۔ داڑسکان کہ برطانیہ ٹی لمہ غاک ”راک اے بائے بےبی“ پنی آ لولی ءِ گیشتری پارہ، داٹی ہم ہڑزوبھیم نا سرحال ساڑی ءِ۔ ولے دالولی ٹی بھاز زیبائی ٹی چناءِ مہراٹ خلیفنگ نا کوشست اس کننگک۔
چناتے کن لکھوک آ نوشتکار چندی کتاب آتا خالق ”گوڈارڈبیلتھ“ بی بی سی آ تروک انٹریو سے ٹی پاہک کہ تیویٰ جہان نا زبان تیٹ لولی پاننگانے۔ ہرافتیٹ چندی دن ءُ لولی اریر۔ ہرافتا لوز آتیان مطلب اس پیشن مفک۔ ولے بھازیکا لولی تیٹ مہر و مریبت، امن وآشتی، اسٹی ویکجہی نا سرحال آک بیان کننگانو وچندی لولی تیٹ راجی تاریخ و راجی آ مڑد آتا مثال آتے تننگانے۔
”زوئی پامر اسہ موسیقار اسے ہرا کہ رائل لندن ہسپتال اٹی لولی تیا کاریم کننگ ءِ۔ اونا پاننگ ءِ او ہسپتال اٹی لمہ غاتیان لولی بنسا دافتے ساز و زیمل طرز ترسا ترنم اٹی پاننگ ہیل ایتک۔ ہرافتیٹ متکن و پوسکن آ لولیک اوار ءُ۔ دا لمہ غاتا تعلق ’چین، بنگلہ دیش، ہندوستان، اٹلی، اسپین، فرانس ودے ٹکی یورپ آن ءِ۔ پامر نا پاننگ دادے کہ ”مزہ نا ہیت اسے کہ دا ملک آتا نیام اٹ اسٹی اف بلکن ازل آن دافتا نیام اٹ وڑ انا وڑ اسے ٹی چک وتاڑ اس ارے، ولے دافتا لولی تاسرحال آتیٹ اسٹی (مماثلت) اس خننگک۔“
زوئی نا پاننگ ءِ کہ ”دنیاجہان اٹی نی ہراڑے کاس لمہ غاک اسہ طرز (دھن) اٹی چناتے لولی بنفرہ۔ اسہ وڑ اسے ٹی تینا چناتے کن شئیر و باگل پارہ۔
بھاز آ لولیک گڑاس لوز آتیا تالان مریرہ ہرافتے وار وارآ پاننگک۔“
بھاز آ ماہرِ نفسیات آک لولی نا نفسیاتی پالو آ ہم تینا پٹ وپولی جاچ آتے مون آ ایسنو۔ دُنکہ روس اٹی چناتا ڈاکٹر مائیکل لیزار پاہک:
”حمل نا بیست وچارمی ہفتہ ٹی چنا تینا لمہ نا توار ءِ بنک۔ لمہ نا توار چناءِ پیشن نا دنیاغان واخب و ہمگرنچ کیک۔ لمہ نا پڈ اٹی چنا ایلو توار تے ہم بنک ولے کل آن زیات تینا لمہ نا توار ءِ سفا بنک۔“
او پاہک کہ ”بھاز آ لمہ غاک تینا چناتے کن ہندا وخت آہم لولی پارہ۔ داڑان چنانا نفسیاتی وذہنی ردوم ہندا زبان و لوز آتتون مرسا کیک۔ ہرانا اثر ودی مننگ آن گڈ ہم چنا غا تمک۔“
ہفتئی تلار
تاک: 30
پنہ : 07
