وخت اسے ٹی چُناک تین پہ تین گوازی کریرہ، یا تین پہ تین آ ملنڈ و مسخرا کریرہ تو، اوفتا ملنڈ و مسخرا ہم شاعری نا دروشم اٹ ساڑی ئس۔ اگہ اسہ چُنا اس ایلو چُناءِ دا پاریکہ۔ ”نی پا ہُچ۔؟“ ہرا تم ہمو چُنا ہُچ پاریکہ تو سوج کروک آ چُنا اونا ورندی ٹی پاریکہ ”برام نا، نا پُچ“ یا ”نی پا آئی“ سوچ کروک آ پاریکہ ”دیگ انا بائی“۔ ہندن اسہ ایلو ءِ دا ہم پاریرہ ”خلیو نے کیش اس، مریس پیش اس“ ہندا وڑ انا چندی شاعری تا نمونہ ننے خلقی ادب نا پڑآ نظر بریک۔ چُنا تا دا وڑ انگا شئیر تے افضل مینگل تینا شرہ تون اوار مُچ کرسا ”گرڈولی“ پنی آ کتاب اٹی خوندی کرینے، او تینا کتاب چمکلی ٹی گڑدولی آ شرہ کرسا پاہِک کہ ”دا کتاب چُناتا بولی تاءِ، گڑدولی امبالو، ہُو، کر، زک بہائی یا کشّکی چیست لوز انا سرحال ہم اریر۔ چُنا تا شاعری و لوزآتا گوازی ٹی چُنا تا شئیرک اریر، دنّان پِرغنگ، روچہ و عئید انا و ہتم نا زی آ چُنا تا گونڈ انگا شئیرک ہم اریر، دا شئیر تے ٹی ننے مسخرا، طنز، بھاز دُو بریک۔“ (چمکلی،پنہ 78) افضل مینگل تینا چمکلی پنی آ کتاب اٹی چُنا تا گڑاس شئیر تا نمونہ غاتے مثال کن پیدوار کرینے، ہراکہ دا وڑاٹی ءُ۔
شکُک بے لِٹک
بُنڈ بُنڈآ سِٹک
یا
خاخو ءِ سلام کر
پشّی ءِ برام کر
(چمکلی،پنہ 80)
ولے چُنا تا گِڑاس ہندن ءُ ہم شئیر اریر ہرا کہ چمکلی کتاب اٹی گوائپسہ۔ ہرافتے دا وڑاٹ چُناک تینا گوازی و مشغولی تے ٹی پارسا کرینو۔ چُناک ہمو چُناتیا شئیر تفینو کہ ہرافتیا چُنا تے تین پہ تین ہُج و پَت ہم مسُنے یا تینا خڑک انا ماما نا یا الہ نا مار اس۔ تو اوفتیا ٹاٹولی و مسخرا کرسا شئیر پارینو۔
ماما نا مار ءِ
مَون انگا پیش آ سوار ءِ
پد تے چرپ ءِ خوار ءِ
الہ نا مار نرومبی
بُٹ آ سوار گِرو خل
یا”ابا، کُکڑ ءِ دبّا، اما، بیش آن تما، بلہ چنک اس غلہ، پیرہ چنک اس شیرہ، اینوحج ءِ، مُلا نا دیک کج ءِ، اینو عئید ءِ مُلا شہید ءِ۔ پین چندی ہندا وڑ انا نمونہ غاک خلقی ادب اٹی خوندی ءُ۔ دا ہیت حقیقت ءِ کہ شاعری ٹی اسہ ہندن ءُ فطری ءُ چاشنی اس تخوک ءِ کہ او ہر بنوک یا پاروک آنا طب ءِ نئے بیرہ ساچک، بلکہ بنوک یا پاروک آدا کوشست ءِ کیک کہ تینا ہر ہیت ءِ شاعری نا دروشم اٹ ایلو اسکان تالان یا سر کے۔ ہندن ہرا وخت آ نن خوڑتی اٹ براہوئی خلقی ادب نا جاچ ءِ ہلینہ تو دا درشانی مریک کہ نناراج انا مخلوق نا فطرت اٹی شاعری نا ہنر و کمال آتا جوہر ساڑی مسُنے، نن دا نا گواچنی نا اندازہ ءِ دا گڑا غان بھاز جوان خلنگ کینہ کہ ننا راج انا چُناک ہم تینا مزاج اٹی شاعری نا جوہر و کمال آتے تینا فطری آ طب اتون ہمگرنچ کرینو۔ ہرافتا نمونہ ننے بُڑزکو شاعری تیان دُو بریک۔ شاعری نا وڑک آک نئے بیرہ چُنا تا ادب اٹی ننے نظر بریرہ، بلکہ براہوئی ادب نا نثر ادب اٹی ہم ننے شاعری نا رنگ بھلو کچ اسے اٹی دُو بریک۔ہراکہ براہوئی خلقی کسہ، متل، وساہت وچاچا تے ٹی پیدوار ءُ۔
وخت اسے ٹی باوہ لمہ یا پیرہ و بلہ غاک چُنا تے کن کسہ شاغارہ تو کسّہ غاتا اول سراٹ کسہ ءِ زیب دار کننگ کن بنوک آتا اُست پسندی کن منہ افسانوی ءُ ہیت کریرہ ہراکہ شئیری دروشم اٹ براہوئی خلقی ادب نا مڈی ٹی خوندی ءُ۔ خلقی کسہ غاتے ٹی شاعری ناساڑی مننگ نا بارواٹ عبدالقیوم سوسن تینا کتاب ”قدیم براہوئی نثری ادب“ اٹی دا گِڑا نا درشانی ءِ کرسا نوشتہ کیک کہ:
”براہوئی شاعری آن بیدس براہوئی خلقی کسہ غاتے ٹی ہم شاعری نا بُور بُور رسینگک۔ دُن کہ ”گِرو نا گودی“ کسّہ ٹی اسہ جاگہ اس شہزادی نا اَرِغ گوہنگک اسہ پین بادشاہی اسے ٹی کاہِک ایڑے اودے ہلیرہ قید کیرہ تو تینا مخصوص آ گِرو ءِ خلیک، گِرو نا طب آ چُک بریک دا حال ءِ خننگ آن گُڈ شہزادی پاہِک۔
شاہی آ تّما دُود اٹی
بوتار بند ءِ رود اٹی
یا
کُنج اٹی شیر انا
پٹہ مَش تے خیر انا
(براہوئی قدیم نثری ادب، پنہ 95)
دُنکہ داکان مہالو نوشتہ کریٹ کہ خلقی کسّہ پین اُست پسند کننگ یا اوفتے چس و مزّہ تننگ کن کسہ نا اول اٹی ہم کسّہ شاغوک آ کسّہ نا بناءِ اسہ شئیر اسے آن کریکہ۔
مُخ تے مُنگی نا
لِخ تے ہنج انا
موچڑی تا تے خژارہ
جان تے مسیل اٹ خسی نا
جان دُو خل دِیر مرے۔
ہندا نثری نظم یاافسانوی نظم آن پد کسہ نا شاغنگ نا باقاعدہ وڑاٹ بناءِ کریرہ، ہندن کسہ غاتا نیام اٹی شاعری نا چندی نمونہ ہم ساڑی ءُ،۔ براہوئی خلقی کسہ اسے ٹی لمہ تینا مسڑ تون شئیری وڑ ڈول اٹ ہیت گپ کرسا پاہک کہ
مسڑ۔ الے لمہ پُھل ءِ کشِکو
لمہ۔ سلہ مسڑ پُچ آتے نا بیرفو
مسڑ۔ الے لمہ پُھل ءِ کشِکو
لمہ۔ سلہ مسڑ موچڑی تے نا نت اٹ نا کیو
مسڑ۔ الے لمہ پُھل ءِ کشِکو
لمہ۔ سلہ مسڑ گُد ءِ نا کاٹم آ نا کیو
ہندا شاعری نمونہ ہیت گپ (مکالمہ) ءِ کسہ شاغوک خواجہ یا گودی اسہ ارمانی ءُ توار اسے اٹ زرنلی خلسا گُٹ اٹی پاریکہ۔ ہرا کہ خلقی کسہ نا چس ءِ پین زیات چاشنی تِسکہ۔ ہندا وڑاٹ نن براہوئی متل و وساہت آتا جاچ ءِ ہلینہ تو اوفتے ٹی ہم ننے شاعری نا اسہ گچین ءُ مڈی اس دُو بریک۔
ہرا وڑ اٹ کہ کسہ غاتا تہٹی شاعری نا رنگ ساڑی ءِ، براہوئی چاچاک ہم شاعری نا دروشم اٹ ساڑی ءُ۔ دا بارو اٹ براہوئی زبان نا پنی آ پولکار ڈاکٹر لیاقت سنی پی ایچ ڈی مقالہ ٹی پاہِک کہ ”براہوئی زبان نا چاچا تے ٹی لَے و سُر ہندن دُو بریک دُن کہ لوز آتا ہرا رد و بند یا شین و لَے ننے خلقی شئیر یا داسہ شئیر تے ٹی نظر بریک بلکہ چاچا ہم ہندا سُر و لَے آن بیرفوک ءِ، ہندا لوز آتا رد و بند ہرادے داسہ ردیف و قافیہ نا کانود پارہ چاچا تے ٹی ملک۔“ (براہوئی شاعری، پنہ 20،21) ڈاکٹر لیاقت سنی نا ہیت ءِ مثال آتے پیدوار کننگ کن ننے براہوئی چاچا تا جاچ ءِ ہلوئی ءِ کہ گواچنی براہوئی چاچا تے ٹی نئے بیرہ اسہ سُر و لَے یا اسہ سُبک ءُ روانی اس محسوس مریک بلکہ اسہ ردیف و قافیہ اسے نا ہم پابند ءِ، ہراکہ نئے بیرہ بھلا تے کن چس و مزہ نا سوب جوڑ مریک، بلکہ بِنوک آ چُنا تے کن ہم اُست پسندی نا گچین ءُ وسیلہ اس مریک۔
چاچا، چاچا
با ءِ پاچا (موچِنک)
چاچاچاچا
گڑد ءِ گبُڑد ءِ
شار ءِ پسند ءِ (پیسہ ءِ)
چاچاچاچا۔
آٹاٹے پاٹ آٹے
خواہے خراس آٹے (گوفتہ ءِ)
چاچاچا۔
خت اسے گُل خت اسے
تپرہ تے انت خت اسے (چُنا لمہ نا پِڈ اٹ)
چاچاچاچا
داخو چُنکو مَش اسے
ہرفِک بھلو مَش اسے (بندغ اونا چوٹ آک)
چاچاچاچا
چاچوک مار ءِ
مُسہ ہُلی آ سوار ءِ (پادینک)
ہندا وڑ انا کیہی مثال آک براہوئی خلقی ادب اٹ خوندی ءُ۔ دا بابت اگہ نن دا پان چاچاک پورو وڑاٹ شاعری ءُ یا شاعری نا ڈیک ءِ ایترہ تو پٹ و پول نا کمک اٹ دا ہیت ہچ ءُ وخت اس رد مفرو۔ چاچا تادا وڑِک آتیان دا حقیقت نا درشانی مریک کہ براہوئی زبان نا چاچاک ہم تینا اسہ لَے و ردوبند اسے ٹی ردیف و قافیہ نا پورو وڑ بلُم ءُ۔ یخین اٹ پاروک یا بِنوک آ اوفتیان المی چس ہلنگ آ بے وس مریک۔ سوج دا ودی مریک کہ چاچاک بیرہ اسہ ذہنی ءُ آمائش اس افس، بلکہ ذہنی آزمائش تون اوار اوفتے ٹی مزہ نا چاشنی ہم اودیم ءِ۔ ہندا سوب ءِ کہ براہوئی زبان نا گچین آ شاعر ادیب نادرقمبرانی براہوئی خلقی ادب ءِ ”اُلسی ادب“ یعنی عوامی ادب نا پن تِسنے۔
دا اُلسی ادب نا قدامت و کلاسیکیت ءِ کہ او بیرہ بھلا بندغ آتے کن اف بلکہ خلقی ادب نا امر ءُ بشخ اس مرے اوڑان چُناک ہم تینا مزہ ءِ دوئی کننگ اٹ بِسٹ سرسہب مریرہ، دا سرسہبی نا چرجوئی ءِ مون مُستی دننگ کن ننے براہوئی متل و وساہت آتاجاچ ءِ ہلوئی تمک۔ دا رد اٹ ہراتم آ نن تینا اُلسی ادبی تاریخ نا پنہ غاتے دامون ایمون کینہ تو ننے نئے بیرہ متل و وساہت آتیٹی حکمت و دانائی نا دُرآک نظر بریرہ، بلکہ داڑتون اوار مزہ نا ہم حکمت ساڑ ی ءِ:
متل:۔
اول پُہہ کہ
ولدا جو کہ
دُو سُرک
تو با سُرک
وساہت:۔
دب خراسان
بِٹ اسٹ
کش ارٹ۔
دا گونڈ انگا پٹ و پول آن دا حقیقت نا پاشی مریک کہ ننا پہوالی آ مخلوق شاعری تب نا خواجہ یا گودی مسُنے، ہرانا ہر ہیت چاچا، متل، وساہت بجازی نا دروشم اٹ شاعری نا ڈیک اٹ ساڑی ارے۔ شاعر تب آ بندغ حکمت و دانائی آن ہچ ءُ وخت اس ہورک مفک، براہوئی اُلسی ادب دا حقیقت نا شاہدی ءِ ایتک کہ ننا راجی مخلوق اٹی حکمت و دانائی نا بھلو کچ اسے ٹی فراوانی مسُنے۔
ہفتئی تلار
تاک: 29
13-07 اگست 2021ء
پنہ: 08
ہفتئی تلار
تاک: 29
13-07 اگست 2021ء
پنہ: 08
