سال انا چندی دیک چندی گڑا تے کن گچین کننگانو۔ دن کہ لمئی بولی تا جہانی دے، لمہ نا دے، استاد آتا دے، دائے۔ ہندا وڑ یکم مئی نا دے مزورکار و خواری کش آتے کن خاص کننگانے۔ ہرادے انگریزی ٹی ”لیبر ڈے“ پارہ۔ دادے مزورکار آتے کن انت اسے کن اڈ تننگک؟ دادے ءِ اڈ تننگ نا مسخت آک انت ءُ؟ یخین اٹ دانا تینا اسہ مسخت و اسہ تاریخی ءُ پس منظر اس ضرور ارے۔
دادے ءِ اڈ تننگ نا مسخت آتے درشان کننگ آن مست اول دانا تاریخی پس منظر ءِ ہروئی ءِ۔ دا رد اٹ علی کاظمی اسہ سرجم ءُ نوشتانک اس نوشتہ کرینے، دانا تاریخی پس منظر ءِ درشان کرسا نوشتہ کیک کہ ”امریکہ نا اسہ تنظیم اس ئس، ہرانا پن ’فیڈریشن آف آرگنائزڈ ٹریڈ اینڈ لیبر یونینز‘ ئس۔ ہرادے امریکن فیڈریشن آف لیبر نا پن تننگا۔ و دا 1884ء ٹی تینا اسہ کنونشن اسے ٹی تینا منظور کروک ءُ قرار داد اسے ٹی فیصلہ کرے کہ یکم مئی 1886ء آن مزورکار و خواری کش آک پورو دے اس کاریم کننگ نا جاگہ غا دے انا ہشت گھنٹہ کاریم کرور۔ ہمو تنظیم نا کارندہ غاک تینا دا فیصلہ ءِ سرکار آن امنا کرفنگ کن برانز و ہڑتال آتیان کاریم ہلنگ ءِ بنا کریر۔ داڑکن مئی 1885ء ٹی یک و نیم لکھ آن زیات خواری کش امریکہ نا شار شکاگو و ایلو شار تے ٹی ہشت گھنٹہ کاریم نا بابت تینا جہد ءِ بنا کریر۔ اوفتا ہندا جہد برجا ئس کہ یکم مئی 1886ء ٹی امریکہ نا مسہ لکھ خواری کش ہرافتا تعلقداری بھاز آ صنعتی ادارہ غاتیان ئس، ہندا جہد اٹی بشخ ہلکر۔ امریکہ نا سرکار آ زور شاغار کہ او ہشت گھنٹہ کاریم نا وخت اکن امنا کرسا دادے کانودی وڑ اٹ پک کے۔ انتئے کہ داڑان مست آسٹریلیا نا شار ملبورن اٹی 1856ء اٹی 888 (ٹرپل ایٹ) پنی ءُ اسہ تحریک اس اڈ ہلک، مچ آ دے انا 24 گھنٹہ ءِ مسہ جاگہ غا بشخار، ہرافتیان ہشت گھنٹہ کاریم، ہشت گھنٹہ آرام و ہشت گھنٹہ ءِ خاہوتی معاملہ، سیل و چکر کن خاص کریر۔ دادے سرسہب کننگ کن بھلو کچ اس مزورکار آتا دا تحریک اٹی بشخ ہلک۔
ہندا وڑ شکاگو ٹی یکم مئی 1886ء نا دے 40 ہزار آن زیات مزورکار و خواری کش کاریم نا وخت ءِ ہشت گھنٹہ کننگ و دادے کانودی حیثیت تننگ کن جلسہ و جلوس آتا بنا ءِ کریر، ہمودے پنی آ مزورکار راہشون البرٹ پارسن، جویان موست، اگسٹ سپائیز و لوئی لنگ تینا پرجوش و انقلابی تران تیٹی چاگڑد ءِ جوان باسفیر، اوفتا جلسہ و جلوس آک برجا ئسر کہ 3 مئی آ ہڑدڑ بنا کرے، پولیس لٹ کٹ آن کاریم ہلک، لٹ کٹ نا سوب آن اِرا مزورکار شہید مسر۔ بھاز آک تا ٹھپی مسر۔ چار مئی آ مسہ مئی نا واقعہ نا رد عمل اٹ مزورکار آک ”ہے مارکیٹ“ آ اسہ مچی اس اڈ تننگ نا پڑو کریر، قدرتی ہمودے آ پر ہم زیات ئس، مسہ ہزار مزورکار تون اوار چنا نیاڑی و شکاگو نا میئر ہم ہمو مچی ٹی ساڑی ئس۔ اگسٹ سپائیز تران کننگ ئس کہ پولیس نا سم کاری آن ہڑدڑ اس بنا کرے، ہندا ہڑدڑ اٹی اسہ نادرست ءُ بندغ اس پولیس نا گاڈی آ دستی بمب اس چغل تس۔ بمب انا ترخنگ تون اسہ پولیس نا افسر اس کسک۔ ہراڑان پولیس سخت کاوڑ کرے، و سم کاری کرسا ہفت مزورکار ءِ شہید کرے۔ چل آن زیات ءِ ٹھپی کرے، ہنداڑان مزورکار آک سخت جوش اٹی بسر، بھاز آک تینا کوس تے دتر اٹ رنگ کرسا بیرک آنبار بڑزا کریر، ہموکان خیسن آ رنگ خواری کش آتا جہد و قربانی نا نشان جوڑ مس۔ پولیس کشت و خون نا دوبہ خلسا ہشت مزور راہشون ءِ دزگیر کرے۔ اوفتے ٹی البرٹ پارس، اگسٹ سپائیز، فیموئل فیلڈن، اسکرینی، مائیکل سخواب، جارج اینگلز، ایڈولف فشر و لوئی لنگ اوار ئسر۔ حالانکہ دافتیان بیرہ مسٹ تا ”ہے مارکیٹ“ نا مچی ٹی ساڑی ئسر۔ 11 نومبر 1887ء نا دے پارس، سپائیز، اینگلز و فشر ءِ پاہو تسر۔ لوئی لنگ پاہو نا دے آن اسہ دے مست تینے تینٹ کسفے۔ ایلو مسٹ ءِ شش شش سال قید و بند انا سزا تننگا۔ مزورکار و اوفتا راہشونک دا ہیت آن جوان سرپند ئسرہ کہ بمب مزورکار تحریک ءِ توننگ نا اسہ نیمون اسے۔ ہندا سوب آن اوفک تینا جہد آ سوگوی اٹ سلوک ئسرہ۔ وخت اس کہ پاہو کنوک آتے پاہو تننگ کن دریر تو اوفک اسہ تاریخی ءُ گپ اس کریر ”نی ننا جون ءِ ختم کننگ کیسہ۔ ولے ننا توار ءِ ڈمب کننگ کپیسہ۔“
ہمو مزورکار راہشون تے پاہو تننگ آن پد مچ آ دنیا ٹی کاریم نا وخت ءِ ہشت گھنٹہ کننگ نا خواست کاٹم ہرفسا کرے۔ امریکہ نا سرکار ہم 1887ء ٹی ہشت گھنٹہ کاریم نا باقاعدہ پڑو ءِ کرے۔ شکاگو نا مزورکار آتا جہد و قربانی تے مون آ تخسا خواری کش آتا جہانی تنظیم 1889ء اٹی جہانی سوشلسٹ کانفرنس اٹی دا فیصلہ ءِ کرے کہ ہر سال یکم مئی نا دے خواری کش آتے کن جہانی دے انا رد اٹ اڈ تننگو۔
دا دے ءِ اڈ تننگ نا اولیکو مسخت دا ئس کہ کاریم نا وخت ءِ کم کننگ کن مزورکار و خواری کش آتا بے مٹ انگا قربانی تے یات تخنگک۔ ارٹمیکو دا دے ءِ اڈ تننگ نا مسخت دادے کہ مزور آتا حق اکن جہد برجا سلے، کہ دا دے انا رد اٹ شکاگو نا خواری کش آتا جہد و قربانی تے یات کرسا ساڑی دور انا مزورکار آتا حق اکن جہد کننگے۔ ہندا بابت ہر سال یکم مئی نا دے آ مچ آ دنیا ٹی چندی ڈیہہ و ملک آتیٹی جم و جوش اٹ اڈ تننگک۔
دنیا نا چندی ملک آتے ٹی دا دے آ مزورکار و خواری کش آتا ویل آتے مون آ اتنگک، اوفتے عملی وڑ اٹ ایسر کننگ آ خاص وڑ اٹ خاص چکار کننگک، ولے پاکستان کون آ چندی ملک آتے ٹی مزورکار تپہ نا حق اٹ یا اوفتا ویل آتا ایسری کن تو جلسہ و جلوس، تران و شرہ نا پروگرام مریک۔ بلکن یکم مئی نا دے آ حکومتی ادارہ غاتا کنڈ آن چھٹی ہم تننگک۔ ولے افسوز نا ہیت دادے کہ دا دے آن مزورکار تپہ ءِ ہنداخس بے سما تخنگانے کہ اوفتیان بھاز آتے دا دے انا بابت ہچ ہم خبر اف، بلکن دا دے آ او تینا پڈ ءِ ولفنگ کن خید و خواری ٹی لگوک مریرہ۔ بھاز کم مزورکار تنظیم تینا ویل آتا ایسری و تینا توار ءِ بڑز کننگ و تینا حق آتے دوئی کننگ کن دادے آ پروگرام کیرہ۔ ولے دا بابت زیات آن زیات سیاسی پارٹی و سیاسی راہشونک مون مون اٹ خننگرہ۔ اوفک تینا وونٹ انا خاطر آن مزورکار آتا حق انا ہیت و اوفتا ویل آتے ایسر کننگ کن بھلو بھلو دعویٰ و قول کیرہ، ولے عملی وڑ اٹ دا پارہ غا ہچ ءُ گام گیج اس کپسہ۔
دانا کل آن بھلا سوب دادے کہ سیاسی لیڈر آتا تعلقداری سرمایہ دار، جاگیردار تپہ غان ءِ، ہندا سوب آن او ہچ خواپسہ کہ مزورکار تپہ نا ویل آک ایسر مریر۔ و اوفتا ظلم و استحصال آن پیشن مریر۔
ہندا وڑ بلوچستان اٹی مزورکار تپہ نا جاور مچے زیات بدحال خننگک۔ انتئے کہ داڑے سیاسی پارٹی تا سروک آک یا حکومتی بندغ آک سرمایہ دار یا جاگیردار ءُ، ایلو کنڈ آ ہرافک نواب، سردار، ٹکری، میر و ملک نا دروشم اٹ مزورکار تپہ نا زی آ بیٹ ءُ، اوفک نئے بیرہ مزورکار و خواری کش آتے غریبی، مے مولدی، بیداد، استحصال نا گواچی کرینو، بلکن اوفتے اوفتا بنداوی آ حق آتیان مر تخانو۔ داہم خواپسہ کہ مزورتے اوفتا بنداوی حق آک دو بریر۔ دا ہیت راست ءِ کہ مزورکار آتا خواری تیان یا اوفتا استحصال ءِ کرسا تینا زند انا آسراتی تے ودفرہ، بلکن خواری کش آتا خواری تا پیسہ غاتیان تینا چنا تے تعلیم دوئی کرفنگ کن پیشن راہی کیرہ۔ ولے دا ہچ خواپسہ کہ مزورکار آتا چناک تعلیم دوئی کیر، دا خبر ءِ تا کہ اگہ مزورکار آتا چناک تعلیم دوئی کریر، تو اوفتے ٹی شعور و چاہنداری بریک۔ ہراڑان مزورکار تپہ اوفتا بیداد و استحصال آن پیشن مریک۔ ہندا سوب آن اوفک تینا ہَد و اویل اٹ جوان انگا تعلیمی نظام تینا جاگہ غا اسکول نا جند ءِ ہم سگنگ کپسہ۔ اوفتے دا خبر اف کہ مزورکار آتا ویل آک راج انا ویل آک ءُ، اگہ مزورکار آتے بریبری ٹی حق تننگے، تو راج و ملک شون ہلیک،و شونداری نا پارہ غا کاہک۔
ہندا سوب آن داڑے دا پاننگ مریک کہ مزورکار آتا دے بیرہ تران و شرہ غاتسکان مف، بلکن عملی وڑ اٹ مزورکار آتا ویل آک ایسر کننگر۔ اوفتا حق آتے تننگ نا کوشست کننگے۔ گڑا راج شونداری نا پارہ غا کاہک۔ انتئے کہ دا ہیت ءِ منوئی تمک کہ مچ آ دنیا نا شونداری ٹی خواری کش تا بھلو دو اسے۔
ہفتئی تلار
پنہ، 3
