عربی زبان اٹی متل ءِ ”ضرب المثل“ پارہ۔ دا اِرا لوز انا اواری آن مون آ بسنے۔ یعنی ”ضرب“ و ”مثل“۔ ”ضرب“ خلنگ، ٹھپ، ڈکھ، و ٹھپہ نا معنہ ءِ ایتک۔ ہندن ”مثل“ مثال، ہمو ہیت یا جملہ ہرا کہ مثال نا ڈَول بیان مرے۔“
ڈاکٹر سلیم اختر ضرب المثل انا بابت نوشتہ کیک:
”ضرب المثل سے مرد ایسا جملہ، کہاوت، یا بات ہے جو بطور مثال کے بیان ہو، اور دانشمندانہ انداز میں کسی امر یا نکتہ کی وضاحت کرتے ہوئے ایک نوع کی دلیل ثابت ہو۔
ضرب المثل شعر کی مانند شعوری طور پر تخلیق نہیں کی جاتی۔ انہیں ’لوک ودیا‘ سمجھا جا سکتا ہے۔ اور مخصوص کلچر انہیں جنم دیتا ہے۔“ (اختر، 2019ء)
اصطلاحی معنہ ٹی متل ہمو ہیت جملہ یا فقرہ ءِ پارہ ہرا مثال اسے کن پیش کننگک، و اوٹی سیانڑائی، پامداری و حکمت نا ٹِک آتا رد اٹ اونا درشانی نا بیان مون آ تخنگک۔
پروفیسر غمخوار حیات، براہوئی خلقی ادب نا تینا کتاب ”براہوئی متل“ اٹ متل نا بارو اٹ دن نوشتہ کرینے:
”ضرب المثل / متل آک السی کہول آ ودی مریرہ۔ دافتیان خلقی مخلوق نا عقل و فہم شعور نا ادراک مریک۔ والسی زند انا درشانی مریک۔ دافتا جوانی دادے کہ دافتے ہر دور تینائی کیک۔“ (حیات، 2017)
ڈاکٹر عبدالرحمن براہوئی تینا کتاب ”وساہت“ اٹی متل و وساہت آتا رد اٹ تینا خیال آتا دا وڑ درشانی ءِ کرینے:
”متل و وساہت آک ہر زبان نا ادب اٹی اریر۔ دافتیان بیدس ادب بے مزہ و بے تام مریک۔ ہرا اسہ متل بندغ نا زند اٹی مروک آ ہیت و گپ و واقعہ و حالیت آتا ہرغ و خسی مریک۔
ننا باوہ پیرہ غاک کہ انت اس کہ خنانو، اوفک ہندن پارینو، اوفتا ہندا مچ زندانا بھرم آک ءُ، ہندا خاطر آن دا ہیت آک (متل آک) خل انا چشخ ءُ۔ اوفک بے مٹ و بے بہا ءُ ٹیکی ءُ۔ (براہوئی، سال اف)
نوشتوک محمد عثمان بنگلزئی ہرا کہ متل آتا زی آ ”لال جواہر آک“ نا پن اٹ اسہ کتاب اس پٹ و پولی دروشم اٹی مونی ایسنے، او متل نا درستی راستی ءِ دن کیک:
”براہوئی زبان اٹی ہندن ءُ جملہ اریر کہ اوفتے ٹی بھلو معنہ و مطلب اس تخوک مریک۔
اگہ کس ءِ اسہ بھلو کِسہ اس چنکو منہ لوز اسے ٹی کروئی مرے تو داڑکن براہوئی ٹی اسہ متل اس پاہک کہ دا متل نا پاننگ تون بندغ ءِ تیویٰ کاریم یا کِسہ آسانی اٹ سمجھ اٹی زو بریک۔ دن کہ کس پاہے:
”ہیٹ ءِ اجل ہرفک تو او شوان نا اِرغ ءِ کنیک۔“
تو دا متل نا معنہ دا مس کہ کس اس چاہک کہ دا کاریم نا نتیجہ خراب ءِ۔ تو ہمو کاریم ءِ کپک۔“ (بنگلزئی، 2015ء)
متل آتا بنداوی مسخت و اوفتا کاریم اٹ اتنگ نا رد اٹ پروفیسر سوسن براہوئی دن پاہک:
”متل آک زبان اسے نا دیر ہلنگ و خرنی آن جوڑ مننگ شروع مریرہ۔
دافتا پن آن پن تخلیق کار آتا بارو اٹ ہچ ءُ خبر اس تمپک، ولدا ہم دا ہیت پک ءِ کہ گڑاس یا چندی ویل، واقعہ غاتا تجزیہ غاتیان اخذ کرسا دافتے پارینو، ہرا کہ اینو اسکان مشہور اریر، و دا ہیت و نا ہیت آ فقرہ و جملہ غاتیٹی استعمال مریرہ۔“ (براہوئی، 1998ء)
یخین اٹ دا ہیت پاننگ مریک کہ متل، وساہت، چاچا، بجازیک، اسہ زبان اسے نا بے مٹ آ ہمو مرواریک ءُ، ہرا زبان نا تمبہ تکنگرہ۔
زبان تا ایلو بنداوی مڈی تون اوار دا مڈیک ہم بے مثل ءُ مڈی حساب مریرہ۔ ادبی متل آک تو زبان آن بیدس اونا ادبی مڈی نا گچین آ بُن و کالوخواہ اریر۔ متل آک ہیت و بیان واقعہ و کِسہ غاتیٹی مدام چس و چاشنی نا درک ایترہ، و داڑتون اوار دافک مخلوق نا زند انا گیشتر آزموندہ غاتیا اڈ ہلوک مریرہ۔ ہرا سیانڑائی، چاہنداری، پنت و شون، و تیویٰ حکمت نا دلالت ءِ ہم کیرہ۔ او متل آتیٹی ڈکوک مریک۔ دن کہ دا متل آک:
……اللہ نا لٹ ءِ توار اف
…… کپہ بدی تمسہ پدی
…… اپوک پلپل پوک
……سد نا کاہے، اسٹ نا ہنپ۔
……سالم راج اس اف۔
بخت انا خواجہ خاچوک ءُ خزم خلیک۔
کتاب آک:
اختر، سلیم، (2019) ”اصطلاحات“، سنگ میل پبلی کیشنز لاہور
حیات، غمخوار، (2017)، ”براہوئی متل آک“ شعبہ براہوئی جامعہ بلوچستان
براہوئی، عبدالرحمن (سال اف)، ”وساہت آک“ براہوئی اکیڈمی پاکستان
براہوئی، سوسن، (1998)، ”براہوئی قدیم نثری ادب“، براہوئی اکیڈمی پاکستان
بنگلزئی، محمد عثمان، (2015)، ”براہوئی ادب نا لال و جواہر آک“، براہوئی اکیڈمی پاکستان
ہفتئی تلار
تاک: 39
22-16 اکتوبر 2021ء
پنہ: 02
