گودی حمیرا صدف نا کتاب ”کاپچر“ اٹ لولی سے نا رنگ:
”لولی لولڑو لولی ءِ
لولی لولڑو لولی ءِ
لولی لولڑو لولی ءِ
خوافن ہیٹ انا ٹولی ءِ
سکھینہ ایلم نا بولی ءِ
لولی لولڑو لولی ءِ
دیر و چکل کھانی ءِ
ہبو ایلم نا جوانی ءِ
لولی لولڑو لولی ءِ
بارو ءِ بندہ ءِ برمائی
ایلم نا خنکو سرمئی
لولی لولڑو لولی ءِ
لولی لولڑو لولی ءِ“
(صدف، 2007ء:126)
براہوئی نا گیشتری لولی تیٹ لمہ نا پارہ غان دعائیہ کلمہ غاک ساڑی ءُ، لمہ ناباٹی امر ءُ دعا اس بس او تینا چنا ءِ مہر و مریبت اٹی اُست انا ہُب اٹ نیک دعاکیک۔
لمہ نا پارہ غان تینا چناڑکن ندر و گوری مننگ نا درشانی لولی ٹی لمہ نا مہر آتا ترجمانی ءِ کیک و ہرا زبان اٹی کہ لولیک اریر اوفتا بیانیہ نا وڑو ڈول ہنداوڑ ءِ یعنی ہرا قوم وراج انا لمہ اس مرے اونا تینا اولاد کن مہر و مریبت نا درشانی اسہ وڑاٹی ءِ:
”لولی لولڑی ہند آٹو
جوڑیک کنا اُست نا بند آٹو
لولی لول کنا ہندادے
چوری کنا اُست انا بند آٹے
لولی لولڑی لولی ٹی
لاڈ کنا رب اَنا جولی ٹی“
(مینگل، 2005ء:201)
لولی تیا غور کین تو ننے براہوئی، بلوچی، اُردو، انگریزی تیویٰ لولی تیٹ ہنداوڑ انا سرحال آک دو بریرہ کہ لمہ اس تینا چناءِ نیک دعاتننگ ءِ۔ و بلوچی و براہوئی نا لولی تا سرحال آک اسہ وڑ ءُ۔ دا لولی تیٹ گیشتری تینا چنا تے تینا تدینگوک آ راجی مَڑد و تینا ڈیہہ وڈغار کن گوری مروک آ شہید آتا، غازی و سپاہی تا مثال ءِ ترسا اوفتا ڈول مَڑد ودلیر مننگ نا رمائشت ءِ کننگانے۔ اُردو نا لولی تیٹ دا گڑا کم خننگک۔ و براہوئی لولی نا اسہ پین سرحال اس براہوئی لولی ءِ ایلو لولی تیان اسُل جتاکیک او دا کہ نن تون راج و ڈیہہ اکن شہید مروک آ، جنگ کروک آ مَڑد آتا پن اٹی ہم لولیک اریر، ہرا پین زبان اسے ٹی افس۔
دُنکہ فرنگی تون جنگ کروک آ شہید علی دوست وغازی محمد مراد مینگل اس تے کن قیصرخان فقیرزئی نا پاروک آ لولی بھاز پنی ءِ:
”شہید میر علی دوست و اونا غازی و شہید آسنگت آتے کن قیصر خان فقیرزئی ہرا لولی ءِ نوشتہ کرینے اودے میر طاہر خان مینگل دا جنگ انا واقعہ تون اوار مچ کرسا براہوئی اکیڈمی آن شینک کرینے:
کیو اول یات ای رب سوب ساز ءِ
کس کن پرواہ اف تے بے نیاز ءِ
جوڑ کیک کل ءِ بندہ نا راز ءِ
لول کبو لول نم میر علی دوست ءِ
جی وجان کینہ غازی علی دوست ءِ
شیر تا دریکہ ءِ بھاز گل اٹ کارہ
ملک اسے لُٹار داسہ یک بارہ
قسمت اٹ برور دُراخ جوڑ دوارہ
لول کبو لول نم میر علی دوست ءِ
جی وجان کینہ غازی علی دوست ءِ
خلک قلات سیوا ءِ او درے لٹا
گڈیکو دے اس مس تمام کٹا
دیو انا با غان کوچہ کل چُٹا
لول کبو لول نم میر علی دوست ءِ
جی وجان کینہ غازی علی دوست ءِ
دا کسر کاہک شش تو نا پند ءِ
ہلکنو داڑے غازی تا رند ءِ
غازی تا رند آن دتر نا گند ءِ
لول کبو لول نم میر علی دوست ءِ
جی وجان کینہ غازی علی دوست ءِ
(مینگل۔م، 2016ء:69-100)
کٹیا:
لولی ءِ ہرا ڈول پٹان شِنان دا اسہ چنکو پٹ وپولی ءُ جاچ اس ئس۔ لولی نا ہرا سرحال آک ءُ دافتا چندی پالوک اریر ہرافتیٹ داخلی و خارجی درشان تون اوار ننا ڈیہہ و ڈغار آ مروک آ جنگ آتا حوال و دا جنگ آتیٹ بشخ ہلوک آ مڑد آتا کڑدار ہم بیان مسنے۔
دا پٹ وپولی جاچ آن دا معلومداریک ننا مون آ بَسُر کہ ایلو زبان تا وڑ براہوئی ٹی ہم ”لولی“ خلقی ادب آن ننے اسکان اینو نا پوسکن آ دور اٹی ہم ساڑی ءِ۔ و داسہ نا دور اٹی ہم چندی شاعرک براہوئی ٹی لولی لکھانو۔ ہرافتا گیشتری سرحال آک تینا ڈیہہ وہنکین کن شہید مروک آ مَڑد آک مسنو۔
ننا راج ڈیہہ وڈغار نا تاریخی پس منظر اٹی اگہ نن کان تو داڑے ہمے ازل آن جنگ وجدل آک مسنو۔ ننا ڈیہہ جنگی آ لشکر آتا راہ گزر مننگ تون اوار ایلو مُلک آتا دَنگ آتیٹ اوار مننگ نا سوب آن بے حساب لتاڑنگانے داڑے بیرانی تون اوار اوار ننا ڈیہہ انا حاکم آک نوری نصیر خان و محراب خان، چاکر و گہرام اس تا ڈول، نورا مینگل وعلی دوست نا وڑ ءُ جنگجو و سپہ سالار مسنو تو دا جنگ آتا اثر ننا شیرزال آ لمہ غاتا نفسیات اٹ ہم خننگک، ہنداڑان براہوئی نا بھاز آ لولی تیٹی لمہ غاک تینا چناتے جنگ آتیٹ بشخ ہلنگ نا پنت پرمان کرینو۔
ننا زبان اٹی ساڑی آ لولی دا سوب آن دڑدی و ارمانی ءِ کہ دانا اسہ سوب ہمو مس کہ ہرا بڑز آ بیان کننگاکہ داڑے ہمے وخت آن جنگ آک مسنو۔ نیو کالونیزم نا دورآن پد پوسٹ کالونیزم اٹی تو بھلو بیدادی اس دا جاگہ نا مخلوق تون مس ہراڑان چندی ورناک، چنا و زالبول، کماش آک بیران مَسُر۔ دا بیرانی نا دڑد ننا لولی تیٹ تالان خننگک۔ ایلو سوب ہنداکہ ننا ڈیہہ و ڈغار آ ساڑی مخلوق بھاز بیوس و لاچار ءِ زمانہ اسے آن بزگی، لوچی ولنگڑی تا آماچ ءِ تو دانا اثر ننا لولی نا سرحال ءِ ارمانی ہم کرینے۔
اسہ پین ٹِک اس دا پٹ وپولی جاچ اٹی ننا مون آ پاش مس کہ ننا براہوئی و ایلو بلوچی نا لولی تا سرحال آتیٹ بھلو خڑکی اس ارے تو دا ہیت ہمو غلط فہمی تے مُرکیک ہرافتا نظریہ دادے کہ براہوئی وبلوچی تینے آن اسُل جتا یا بھاز مُر ءُ۔ بلکہ دافتا شاعری تا چندی سرحال آک اسٹ ایلو تون ہمگرنچ ءُ دُنکہ لولی نا سرحال براہوئی وبلوچی اسہ ڈول ءِ۔
کتاب و حوالہ غاک:
براہوئی، عبدالرحمان، (1969ء)، ”گواڑخ“ ادارہِ ادب بلوچستان
صدف، حمیرا، (2007ء)، ”کاپچر“ براہوئی ادبی سوسائٹی
شفیق، عزیز، (1999ء)، ”ادب‘ لوک گیت اورکہانیاں“ نیشنل بُک فاؤنڈیشن اسلام آباد
مینگل، محمد افضل، (1992ء) ”شوشنگ“ براہوئی اکیڈمی پاکستان کوئٹہ
مینگل، محمدافضل، (2000ء)، ”منگُلی“ براہوئی اکیڈمی پاکستان کوئٹہ
مینگل، محمدافضل، (2005ء) ”شیشلو“ براہوئی اکیڈمی پاکستان کوئٹہ
مینگل، محمدافضل، (2010ء) ”شامپشتیر“ براہوئی اکیڈمی پاکستان کوئٹہ
مینگل، محمد افضل، (2014ء)، ”چمکلی“ براہوئی اکیڈمی پاکستان کوئٹہ
خان، طاہر، (2016ء) ”شہید میر علی دوست“، براہوئی اکیڈمی پاکستان کوئٹہ
ہفتئی تلار
تاک: 35
پنہ، 5
