شه‌فه‌ق نیوز/ وت ووێژ وه‌ل
کامران ره‌حیمی ( نویسه‌ر و په‌ژووهشکار، له ئه‌ندامه‌یل زانستی زوان کوردی- تێهران)
-زوان نامجی کوردی، ئه‌ڔا
چه‌مانه؟
:ئه‌وگرتن زوان و بن‌زوان
نامجی، یه‌کێ له تایبه‌تمه‌ندییه‌یل مودڕنیسمه ده ژیان ئمڕووکه‌ی ئیمه. وه بێ‌شک
هه‌ر زوان و ئه‌ده‌بیاتێک ک ده‌رس وه‌ێ نه‌درێ جگڵه جگڵه له ناوه ئه‌ڵگیردرێ یه‌یش
نه‌بایه‌د له ویره‌و ببه‌یمن ک ئه‌ڔا ده‌رس داینیش وه گه‌ره‌که ک وه‌ر ژه ئه‌وه
بتوانیم بڕه‌سیمن وه زوانێگ نامجی.
یه ک ئیمه وه قه‌یرێ شێعر
ک په‌سا جوور گشتێ دئه‌ڵوه‌سیمن و چه‌ن کتاو شێعرێ ک چاپ دکه‌یمن، یه دڵخوه‌شی نه‌دیرێ
تا وه ئه‌وانه بتوانیم ده‌رس بده‌یمن یا وه‌ره‌قه‌ت بیاریمن ده وه‌ر لافاوێ جوور یه‌کسانسازی،
بوسیمن
-ئه‌ڔا چه هه زوان کوردی،
فره بن‌زوان و فره بنزاره؟
-نه، وه‌یجووره نییه، فره
له زوانه‌یل زینگ دنیا، جووراجوورێ فره‌یێگ وه‌رد جیاوازییه‌یلێ ده نامه‌ین بن‌زوان
و بنزاره‌یله‌ی خوه‌یان دیرن و یه تایبه‌تمه‌ندێگه ک ده گشت زوانێ هه‌سه‌ی. هه ئی
زوان فارسییه ک له‌ ئیمه‌ڔا یه‌ک یا چه‌ن بن‌زوانه، دوکتور موحه‌مه‌د موعین وتگه
زوان فارسی ئێسا، بان په‌نجا و چوار بن‌زوان دیرێ، یا زوان ئنگلیسی، ئه‌ڕا خوه‌ی
چه‌ن سه‌رلق لاژۆر، لاخوار و ناوه‌ندی دیرێ ک دواره هه‌ر کامه‌یان ئه‌ڔا خوه‌ێ په‌ل
و وه‌چ وه‌شانگه و بنزاره‌یل فره‌ترێ دیرێ ئوو بڕێ له ئه‌وانه ئێقه‌ره جیاوازن ک
هاده‌ێ زوانه‌واره‌یله‌یان، ده تاکمه‌قسه و تاکمه‌زارێگێ، له یه‌کتری ئه‌ونه‌ڕه‌سن.
وه بان ئی هه‌مگه‌وه، خووه
بزانن ک هه‌ر میلله‌تێ ئه‌ڔا خوه‌ێ زوان نامجیێگ دیاری کردگه ک زوان فه‌رمی و فه‌رمانی،
رووژنامه‌وانی، ده‌رس داین و ئداری ئه‌وانه‌ و ده که‌ش ئه‌وه، هه‌رگز زاراوه‌یل تر
سهر زار و زوان خه‌ڵکه‌گه‌یش مه‌ین و منا نه‌کریانه و وه‌ێ ڕه‌سییه، جوورێ ک ده لا
و لوو ئه‌و زوانه نامجییه هه وه کار دبرن.
-ئایا دبێ ده نام ئی هه‌مگه
زاراوه و بنزاره بویشیمن ک یه‌کێ له‌یان ئه‌و به‌خته‌وه‌رییه دیرێ ک هه له‌ی‌وا،
ئه‌ڕا خوه‌ێ بکرێگ وه زوان نامجی؟
:هه‌ له‌ی‌وا ک بڕێ وه
بوونه‌ی حه‌ز و نوستالووژی ئێڵیاتی بویشن زوان و شێوه‌زاره‌ی ئیمه ئی تایبه‌تمه‌ندییه
دیرێ خۆ مه‌پووڕه، هه‌ وه‌یجووره‌ی وه‌یجووره خۆ هه‌وه‌نته نییه، باوجی تواێ ئه‌ڔا
ئی کاره ئیمه وه یه‌کجوور هامدڵی و هام‌ڕیێ و عه‌قڵه‌واریێ بڕه‌سیمن ک ئه‌ر وه‌و جییه
بڕه‌سیمن دیاره ک وه جواوێ دڵخواز و دڵبقرچ ئه‌ڔا گشت پرسیارییه‌یله‌مانیش دڕه‌سیمن
و فره له که‌ڵکه‌ڵه‌یله‌مانیش له ملمانه‌و دبن.
ده کوومه‌ڵناسی زوان، چه‌ن
تایبه‌تمه‌ندی و هن، ئه‌ڕا زوان نامجی کریاگه‌سه دی ک سێیان له‌یان هن لاختناسی‌زوانه
و یه‌کێگێیانیش بغه‌یران ئه‌وانه‌ی تر. چشته‌یلێ جوور:
یه‌ک - کووم‌ئه‌ڵهاتن
زوانه‌واره‌یل
دو - فره بیین به‌رهه‌م و
ته‌ولید کاره‌یل فه‌رهه‌نگی ده گشت زه‌مینه‌یێگه‌و
سێ - ئه‌و رێ خستن ته‌وانائییه‌یل
و پتانسیله‌یل زوانه‌گه ئه‌ڔا خوه‌ێ.
ته‌نیا فاکتوورێ ک وه لاخت‌ناسی
زوان ئه‌ڵنه‌دگه‌ردێ ک فره‌یش موهمتر و یه‌کلاکه‌رتره، پشته‌وانی هووز ده‌وڵه‌ت و
ده‌سهه‌ڵاتداره‌یل و ده‌سداره‌یله ک تا ده‌سێیان دچوو پشته‌وانی دکه‌ن و پوول و
پاره دڕشنن و ئمکانات دنن تا یه‌ک زوان سه‌ر بکه‌ێ له‌و دووه‌ی زوانه‌یله‌ و ده
نام مه‌دره‌سه‌یله‌یش، یا کوت دکه‌ن ئه‌ڵه‌ وڵات، یان جوورێ پرزنت دکه‌ن ک وه هنز
رزامه‌ندی، وه‌و زوانه‌وه ده‌رس بدرێ و گه‌شه بدرێ وه‌ێ و ده گشت ده‌م و ده‌زگایل
خه‌وه‌رڕه‌سنی و هه‌واڵنێرییه‌یله ببێگه زوان سه‌ره‌کی وڵات.
-ئه‌نی ئه‌و بن‌زوان و بنزاره‌یله، توویشی ئه‌وان
چه بکه‌ن؟ ئایا بایه‌د هه یه‌ک زوان وه زوور ده‌وڵه‌ت بکرێگه ته‌نیا زوان ده‌رس داین
و دیوانسالاری؟ یا دبێ زوانێ نامجی له گشتێیان بده‌راێگه ده‌ر؟
:ئیمه، ئاخینمه ئه‌ڕا خوه‌مان
ک وه داناین نام‌ده‌ر کردیمنه ده گشت کارێ، یه‌یش ده بان گشتێ.
چ بخوازیمن و چ نه‌خوازیمن،
راسییه‌گه‌ی یه‌سه ک زوان کوردی خوه‌مان، ئه‌و دۆماتر زوان فارسی، ها نوای ئه‌ودووه‌ی
زوانه‌یل و زاراوه‌یل ئێرانی ک ئێسه دیریمن. یه خوه‌ش هاتن و به‌د هاتن نه‌دیرێ،
چوون ک زوان فارسی یه چه‌نێ چه‌ن سه‌د ساڵه ک وه‌ێ دنووسرێ و ده ملێ کار فره‌ترێ بییه
ئه‌وه‌یش وه ئمکانات ده‌وڵه‌تی. ئمجا ئیمه دۆمای ئی هه‌مگه‌ی هه‌پته کوتان و ئی هه‌مگه‌ی
هه‌پ و هه‌وڵه ک دایمنه، تازه ره‌سیمنه‌سه جیێ ک هه ده چوار واحد ده‌رسی ئازاد، ئه‌وه‌یش
هه ده رێشته‌ی ئه‌‌ده‌بیات و ئه‌وه‌یش هه ده ده‌بیرستان و جوور ده‌رسێگێ ته‌کمیلی
وه زوان کوردی، ده‌رس ئه‌ڔامان نانه، بنووڕن ئه‌وه‌یش ئه‌و دۆمای هزار زوور مل و
روو زه‌ردی، چوون‌چشتێ چمان دی فره نووڕستن وه حاڵمان و لایینمان داشتن و به‌زه‌یێان
هات ک ده‌فته‌ر نووسینگه‌ی کتاوه‌یل ده‌رسی وزاره‌تخانه یه کرد وه په‌سه‌نییه‌ی،
ئمجا ئیمه دخوازیمن چه بکه‌یمن؟ وه ئی ئه‌فزار و بڵنگه‌وه وه‌ر ئه‌و لافاو یه‌کسانسازی
کردنه بگریمن؟ دپووڕێ؟ یا دخوازیمن ک ئی باریکه‌رێیه ک ئه‌ڔامان چه‌کیاگه، وه جه‌نگڵه‌جنگی
ده نامه‌ین خوه‌مان بوه‌سیمنه‌ی و چوون چشتێ بده‌ێمنه رێ رسق خوه‌مان له لا ده‌رس
داین وه زوان کوردییه‌و، ئه‌وه‌یش وه ملجه‌ڔی و پاملییه‌یل و وه‌ر چه‌م‌ ته‌نگییه‌یلێ
ئێڵخوازانه  و ناوچه‌خوازی و هه‌ر که‌س ئه‌ڔا
خوه‌یه‌تیێگ گه‌وجانه.
تاکمه‌جارێ کارکارێ دکه‌یمن
و وه کووره‌رێیه‌یلێ دچیمن ک هه‌ر که‌س نه‌زانێ دویشێ (جه‌ما ئه‌یانه کوورایی
گرتگه‌سه‌یان؟ ک وه‌ی‌چوونه هه ته‌پ و کوور دکوتن؟) نه‌دزانم ئه‌ڕا چوون نه‌دفامیمن
ک ده‌رس داین وه گشت بن‌زوانه‌یله‌ی کوردی، نه عه‌قڵانییه، نه هه دبێ ئی کاره بکرێ،
نه‌یش ئی کاره ئقتسادییه‌یش چوون ک دزانیمن زوان نامجی، خوه‌ێ ئه‌ڔا خوه‌ێ ئی هنه‌یله
دیرێ و ئه‌یانه هان ده ئه‌ڵکه‌فت و سرۆشت و چووزانم لاختێیه‌و. یه‌مه ئیوه بچن
بننوڕن ئه‌ر ک دین هه‌ر کام له زاراوه‌یل زوان کوردی، وه بێ‌ملجه‌ڕی و لایینداری
ول، ئی چه‌ن هنه داشتن خۆ ئه‌وه بکه‌نه زوان نامجی، بێ‌هه‌ڕه‌کیشه‌کییه‌یل ول،
چوون بایه‌سه ک وه ده‌لیل عه‌قڵ و عڵم وه یه بڕه‌سیمن و به‌س. راسی یه‌یش بویشم ک
وه زوور نییه، ئه‌ر هه نه‌توانستیمن ک وه زوانێ نامجی بڕه‌سیمن دی هیچ، بایه‌د وه
ول شه‌که‌ت و وڵه‌که‌ت خوه‌مان نه‌که‌یمن 
و بویشیمن ک ئی واده‌یش نه‌وه‌واده‌ی بی و چگ.
ده‌ێ‌چوونه وه‌خته‌یلێ ویر
کردن وه خاس‌و‌ڔاس کردن ئی گیچه‌ڵه بایه‌د بنیمنه لا ئه‌ڔا هه‌میشان و دی واداری
ول نه‌که‌یمن.
ئه‌ڔا نموونه، هه وه‌وچوونه
ک دزانن ئیمه چوار بنزار سه‌رلق ده زاراوه‌ی کوردی ده کرماشانی دیریمن، (زه‌نگنه و
که‌ڵهوڕی)، (هه‌ورامی و گووران) ، له‌کی و جافی.
دپووڕێ ک ئیمه ئه‌ڔا هه‌ر
کامه‌یان یه‌کێ یه‌ک گله کتاو ده‌رسی بنووسنیمن؟ و چاپ و بڵاوێ بکه‌یمن؟ و ده‌رس
وه‌ێ بده‌یمن؟ ئه‌ر هه له لا بوار ئقتسادییه‌وه بنووڕیمن‌ وه‌ێ، خوه‌مان خاستر
دزانیمن ک ئی کاره هه له‌ بنه‌ڔه‌ته‌و نه‌بییه‌سه و هووچ و پووچ، کێیه ک پوول ئی
کاره بده‌ێ؟ له کاملا بیارن؟ ک ئه‌ڔا هه‌ر په‌لێ له‌ی بنزاره‌یله ماموستا و کتاو و
کڵاس بنرێ؟ دووزه‌مه‌ی دیاری‌تر ده ئی باسه، باس مخت داین و ئامخته کردن
ئامووژکاره‌یلێگه ک ئه‌ڔا ده‌رس داین هه‌ر کتاوێ دخوازیمن و خوه‌مان خاس دزانیمن ک
یه هه وه ده‌م ئاسانه و به‌س. هیر و ویر بکه‌ن هه له‌ی‌وا دتوانن فره گیچه‌ڵه‌یلێ
تر وه رزگه‌وه سه‌فته بکه‌ن و بچن و هه بده‌یمنه نام هیچ.
ئه‌ڔا هه هیچمان وه هیچ نه‌بییه
له‌ی باره‌وه؟
:ئه‌ر له منه، چوون ناکوکیمن
و مه‌پووڕ وه‌رد یه‌کتره‌کی، گشتێ دزانیمن ک وه‌گه‌رد دڵه‌قرچی کردن لایینداره‌یل
فه‌رهه‌نگ، هام‌ڕێ بیین ئایمه‌یل ده‌وڵه‌ت و ده‌وڵه‌ت خو‌ه‌ێ وه گرد و گردواری،
رووشنگه‌ری کردن رووشنبیره‌یل و رووژنامه‌وانه‌یل، دتوانیمن سه‌ر ئاسووه‌یل تازه و
دیاریێ ئه‌و بکه‌یمن ده نوای رێ خوه‌مانه‌یل تا وه به‌رنامه‌ڕشانن ده بان زوان، ئه‌ودی
کردن تایبه‌تمه‌ندیلێ ک ئی بن‌زوانه‌یله ده لا رێ‌ز‌وان و که‌لیمه و وشه‌سازی وه
گشتی دیرن، ئه‌یانه دواره سه‌ر و وه‌ز بگرن وه خوه‌یان، ده‌س دۆماخریش بایه‌د یه
وه‌تان بویشم ک ئیمه خوه‌مانیش نه‌بایه‌د کارێ بکه‌یمن ک له  ره‌وه‌ن ئه‌ڵگیردریمن و دموکراسی ده زوان بنیمنه
لا و واز له ئه‌و بن‌زوانه‌یل و بنزاره‌یله وه‌گشتی بیاریمن و هه بچاوسیمنه زوان
نامجییه‌و. خاسه هه‌میشان سه‌ره‌وه‌ره‌ی ئه‌وانه‌ی تریش بکه‌یمن و وه ئه‌ده‌‌بیات
تایبه‌تی ئه‌وانیش لائه‌ڵبکه‌یمن و ویر له شێعر و حه‌تا ده‌رس داین وه‌و زاراوه‌یله‌یش
چه‌نه چه‌ن واحد، نه‌بڕیمن ک خاس نییه.
-ئه‌ومه چه؟ وه‌مه‌یش یه
وتنه ک به‌رهه‌م و ته‌ولیدات ئه‌ده‌بی فره موهمه؟ ده جاران مه‌به‌ستمه
:ئه‌وسا ک فره‌یش له‌ی نه‌چگه،
یانێ په‌نجا ساڵ وه‌ر ژه یه‌، زوان گووران، زوان نامجی گشت خێڵ و هووزه‌یل کورد فه‌یلی
و که‌ڵهوڕ و له‌ک و گووران و هه‌ورامان و گشت کورده‌یل لاخوار بییه، جوورێ ک دبێ
بویشمین ئه‌ر وه سه‌د ساڵ پێش بنووڕیمن حه‌تتا یه‌ک به‌یت و لابه‌یتیش وه بنزاره‌یلێ
تر نه‌دتوانیمن بکه‌یمنه دی.
وه‌ی خاتره دپووڕێ بویشیمن
ک ناوچه‌خوازی ده شێعر هه نه‌بییه و  هه‌ر
چه‌ن ک ئیمه‌ی کورد، هیچ ده‌وڵه‌تێ یا نزام ئامووزێشتیێگیش نه‌داشتیمنه ک سه‌ر وه
خوه‌مان و هه  هن زوان کوردی ببێ، باوجی
زوان نامجی داشتیمنه. ئه‌ڕا؟ حه‌تتا ده مه‌کتبه‌خانه‌یله عراق و تورکیه و سووریه‌یش،
ده کوردستانات، کتاوه‌یلێ جوور بووستان و گوڵستان و جامی و ... وه فارسی ده‌رس دریانه
نه شێعر و ده‌ق کوردی.
وه‌ختێ خاس هیرده‌و دبیمن
و دنووڕیمن وه‌ی ره‌فتار و کرداره، ئوو ئیسفای نه‌بیین ئمکانات ئه‌ڔا په‌یوه‌ندی
گرتن وه‌ل یه‌کتره‌کییا دگریمن، ئوو سیفای ئه‌و دووه‌ی چشته‌یلێ ک به‌س و په‌یوه‌ن
دیرن وه‌رد مه‌قووڵه‌یل زوان‌ناسی، سه‌ر دچمنیمن ده وه‌ر ئه‌و هه‌مگه عه‌قڵداری و
ده‌رۆندارییه ک عامه‌ی وڵاتوه‌نده‌یله‌مان، ده‌و ده‌ورانه داشتنه ئه‌ڔا خوه‌یان و
گشتێیان یه‌ک قانوون نه‌نووسریاگ گرتنه‌سه وه‌ر چه‌م و پا له‌و کڕه ک خوه‌یان وه
وریایی و ویرایی و بێ‌ملجه‌ڕی کیشانه‌سه‌ێ، چه‌فت نه‌نن و گشتێ هه جوور یه‌ک جه‌رخه‌ی
جه‌م بننه‌ی وه بان دیده‌یان.
یه‌یش خاسه بزانن ک جاران،
شاعره‌یل کلاسیک، حه‌تتا شایه‌ره‌یل کوردزوان گشتێیان، یه گرتنه‌سه وه‌ر چاو ک
زوان خوه‌ێ هه‌م رێگایلێ ئه‌ڔا به‌زه‌یه‌تی دچه‌کنێ، هه‌م تاکمه رێگه‌ی ئه‌ڔا په‌یوه‌نی
گرتن. ئه‌ڔا یه‌سه ک تا توانستنه له وشه‌یل ره‌وان و که‌لیمه‌یل دڵپه‌سه‌نێ ک ناسینه،
گرتنه‌سه خزمه‌ت  شێعره‌یله‌یان، به‌شکه‌م
بتوانن ک زوان ئه‌ده‌بی، وه به‌ش خوه‌یان، گامێ یا چه‌ن گامێ تر بکیشن وه‌ر ئه‌و
نواتر.
•          رودوس فه‌یلی (مسته‌فا به‌یگی)، هامیار شه‌فه‌ق‌نیووز، ئی وت‌ووێژه
ک مه‌هدی مومنی وه‌رد کامران ره‌حیمی کردگه، ئه‌ڵگه‌ردانگه‌سه کوردی فه‌یلی.
