له‌تاریخ . ستالین بویه‌سه‌ هووكار مردن زیاتر له‌(50)ملیۆن ئاده‌میزاد له‌ناونى ساڵه‌یل( 1927 و 1953 ) ، ئى شماره‌یشه‌ (15) قاته‌ له‌بان قوربانیه‌یل هتله‌ر له‌ئۆرپاو چوار قات له‌بان قوربانیه‌یل روسیا له‌جه‌نگ  جه‌هانى دویه‌م و یه‌ك قات له‌بان قوربانیه‌یل جه‌نگ  جه‌هانى یه‌كم!!
ئى كاره‌ساته‌یل جۆزیف ستالینه‌ له‌وه‌رجه‌ جه‌نگ  دویه‌م جه‌هانى ده‌س وه‌پیكرد ك ئه‌را ماوه‌ى فره‌یگ  دریژه‌ داشت ، وه‌لى هه‌ر وه‌نهێنى یا ژیر وه‌ژیر مه‌ند تا له‌شوون خوه‌ى (نیكیتا خروتشوف) ئاشكراى كرد له‌ساڵ 1956 ، ستالین فره‌ زیاتر له‌ (لینین) مامۆستاى بویه‌ هووكار كوشتن مه‌ردم و كووچوه‌پیكردن ره‌گه‌زه‌یل و دویره‌وخستنیان وه‌ره‌و سیبیریا . ئه‌ویش وه‌گووره‌ى ئه‌و ئاماره‌یله‌ ك له‌و ماوه‌ ئه‌نجام دریاو ئشاره‌ت وه‌ كه‌مى فره‌یگ  له‌شماره‌ى نیرینه‌و شماره‌ى مناڵه‌یل یه‌تیم كرد له‌ روسیاو له‌ناو جاده‌یل.
ستالین نه‌یاره‌یل فره‌یگ  داشت له‌ڕژیمه‌ سۆشیالیسته‌گه‌ى و بڕیاره‌یل ته‌كڕه‌وى ده‌ركردیاگ ئه‌را له‌سێداره‌داین ملیۆنه‌ها كه‌س ، ك ئه‌ویش ته‌نیا گومان یا شك وه‌هه‌ركه‌سیگ  بكردیاگ . بیجگه‌ ئه‌وه‌یش هویچ ڕه‌حمیگ  له‌دڵى نه‌وى و مه‌ردم شاریگ  وه‌ته‌واوى بكوشتیاگ له‌لاى قیمه‌ت نه‌یاشت ، چوینكه‌ له‌ ته‌نیا شه‌ویگ  له‌(18)ى دیسه‌مبه‌ر ساڵ (1938) ئمزاى لیستیگ  كرد له‌بان له‌سێداره‌داین (30)هه‌زار پیاو. دى وه‌ى جووره‌ ستالین وه‌رده‌وام بوى له‌بان كوشتن مه‌ردم وه‌تایبه‌ت له‌ (جۆرجیا)ى شوون ڕه‌سه‌ن خوه‌ى ، ك تاڕاده‌یگ  وه‌ختیگیش ختاب دیاگ مه‌ردم ڕخیان له‌لى چیاگ و نه‌ویرستیان له‌چه‌پڵه‌كوتان واز بارن تا ئشاره‌ وه‌پیان نه‌دریاتاگ.
جۆزیف ستالین جویر هه‌ر حاكمیگ  تر ئاماده‌ بوى له‌وه‌ر خاتر چه‌سپانن رژیم هه‌زاره‌ها كه‌س بكه‌یگه‌ قوربانى ، ئمجا دویاى ئه‌وه‌ك راسه‌وخۆ ده‌سڵات گرته‌ ده‌س گه‌نجینه‌ یا خه‌زینه‌ى روسیا داوه‌زى ، ئه‌ویش فه‌رمان دا ده‌س بگیریه‌یگه‌ بان گشت به‌رهه‌م كشتوكاڵى له‌ئۆكرانیاو هه‌واڵه‌ى كرد ده‌یشت وڵات ، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش ورسگى فره‌یگ  ڕوى كرده‌ خاوه‌ن زه‌وى و زار و جفتیاره‌یل . له‌ مانگ  ئاب (1942)یش له‌وه‌رده‌م (تشرشل) له‌مۆسكۆ ته‌سریحیگ  دا ك گوایا (10)هه‌زار جفتیار له‌ناو بریانه‌ له‌وه‌ر خاتر ئه‌وه‌ك ڕازى نه‌وینه‌ زه‌ویه‌یلیان بخه‌نه‌ ژیر ده‌سڵات حكوومه‌ت. له‌ڕاسى شماره‌ى دیاریكریاگیگ  نیه‌ ئه‌را ئه‌و كاره‌ساته‌یله‌ ك ستالین ئه‌نجامیان داگه‌ ، وه‌لى له‌ساڵ 1989 وه‌گووره‌ى ڕاپۆرت یا ته‌قریریگ  هه‌واڵگرى (مخابرات) روسى له‌یوا ده‌رخست ك ئه‌و شماره‌ كه‌متر له‌(36) ملیۆن هاووڵاتى نه‌ویه‌ . وه‌ل ئه‌وه‌یشا تاریخنویس بریتانى (نورمان دیڤیدز) مه‌زه‌نه‌ى ئه‌و قوربانیه‌یله‌ وه‌ (54) ملیۆن كردگه‌ ، بیجگه‌ ئه‌وه‌یش به‌ش تاریخ له‌زانكۆ یا جامعه‌ى (موسكۆ) مه‌زه‌نه‌ى وه‌ (57) ملیۆن كردگه‌و (ئه‌لكسنده‌ر سولز نیتین)یش ك ئه‌دیبیگ  روسى و دیارى یا جایزه‌ى نۆبڵ وه‌رگرتگه‌ شماره‌ى ئه‌و قوربانیه‌یله‌ له‌سه‌رده‌م لینین و ستالین وه‌(66) ملیۆن كه‌س مه‌زه‌نه‌ كردگه‌ ، وه‌لى تاریخنویس ئنگلیزى (كاسرین ماردیل) له‌ دویا كتاوه‌گه‌ى وه‌ناونیشان(مردن و یادگارى له‌ڕوسیا) مه‌زه‌نه‌ى قوربانیه‌یل وه‌ (50) ملیۆن كردگه. ئمجا وه‌گووره‌ى ئه‌و شماره‌یله‌ ك چه‌ن كه‌س و لایه‌نیگ  مه‌زه‌نه‌ى كردنه‌ ، ئه‌وه‌ ئه‌ڕامان ده‌ركه‌فیگ  ك شماره‌ى قوربانیه‌یل له‌(50) ملیۆن كه‌س كه‌متر نه‌ویه‌ ، ك یه‌یش كرده‌وه‌ى گه‌وراترین زاڵم  له‌جه‌هان نیشان ده‌یگ  ك ئه‌ویش (جۆزیف ستالین)ه‌.
