دکتۆر سامان سۆرانی
زمان ناونیشانی بوون و شوناسە, چونکە زمان گەنجینەیەکە بنەماکانی وابەستەبوون و هزریئایندە لە خۆ دەگرێت.تیۆری ئەڵمانی سەبارەت بە زمان، کە بناغەکەی دەگەڕێتەوە بۆ فەلسەفەی (ئایدیالیستی)&quot;هێگل&quot;، بنەمای نەتەوە (شوناس) و پێوەرە دروستەکەی بە زمانەوە گرێ دەدات.لەم چوارچێوەیە فەیلەسوف ئەڵمان &quot;هێردەر&quot; دەڵێت، دڵی گەل لەناو زمانی گەل لێدەدات وڕوحی گەل لە ناو زمانی پێشینان بە زیندوویی دەمێنێتەوە.ئەو دەڵێت، زمان چەشنی سندۆقێکە گەل هەموو هزری پڕ بەهای خۆی و نەریت و فەلسەفە وباوەڕەکانی لەناویدا کۆدەکاتەوە.&quot;فیشتە&quot;ی فەیلەسوف، دامەزرێنەری ئایدیالیستی ئەڵمانی دادەنرێت، دەڵێت &quot;ئەو کەسانەیبە یەك زمان دەدوێن پێکهاتەیەکی تۆکمە پێك دەهێنن و بە دڵنیاییەوە سروشت ئەو کەسانە بەپەرژینێکی ئەستوری نەبینراو بە یەكەوە گرێ دەدات.ماکس نۆرداو، سیاسەتمەدار و دامەزرێنەری ڕێکخراوی زایۆنیستی جیهانی، سەدساڵ دوایبڵاوبوونەوەی بۆچوونی فەیلەسوفە ئایدیالیستە ئەڵمانیەکان باس لە گڕیدانی زمان دەکاتوەکو ئامرازێك بۆ پەیوەندی لە نێوان تاك و کۆمەڵ، زمان وەکو ئامرازێك بۆ داهێنانیڕۆشنبیری و بەدەستهێنانی زانیاری، زمان وەکو ئامرازێکی سیاسی-کۆمەڵایەتی، کە لەسایەیدا دیموکراسی و دادپەروەی دەستەبەر دەکرێت.پێمان وایە ئەو نەتەوەی مێژووی خۆی لە بیر بکات، هەستی نەتەوەیی لە دەست دەدات.بەڵام شوناسی ڕۆشنبیری کاتێ بێ کەم و كورتی دەبێت و تایبەتمەندی شارستانی خۆیدەردەخات، ئەگەر سەرچاوەکەی لە کیانی کەسێك بەرجەستە بوو، کە هەڵگری سێ فاکتەربێت: نیشتمان، نەتەوە، دەوڵەت.
فەیلەسوفی ئەڵمانی &quot;هایدیگەر&quot; دەڵێت، زمانی من ماڵی منە، نیشتمان و نشینگەمە، سنووریجیهانمە، لە پەنجەرەی ئەو ماڵەوە دەڕوانمە ئەم گەردوونە پان و بەرینە.زمان بەڵگەیە بۆ شوناسی تاك و ناخی مرۆڤ ئاشکرا دەکات، پێمان دەڵێت ئەو مرۆڤە کێیە.لە قۆناغەکانی ڕابووردوو، کە هەژموونی داگیرکاران بەسەر نیشتمان زاڵبوو، لە ڕێگەیبەرنامەی داڕێژراو ستراتیژ کار بۆ باڵادەستی زمانی داگیرکار دەکرا بەمەبەستی تواندنەوەیزمانی كوردی و کەسایەتی تاكی كورد، چونکە داگیرکار پێی وابوو بە کۆنترۆڵکردنی زمانفەرهەنگی خۆی بڵاودەکاتەوە و بەو شێوەیە دەتوانێت دزە بکات بۆ ناو سەرجەم توێژەکانیکۆمەڵگا و بۆ هەمیشە یەخسیر بکات.پێویستە لەسەرمان گرینگی تایبەت بە زمان بدەین، چونکە زمان بنەمای سەرەکی نەتەوەیە وشارستانیەتەکان پێکەوە گرێ دەدات و نەمریان دەکات. زمان کلیلێكە بۆ داهاتوو، ڕابووردووو میراتی نەتەوەیی لە ئامێز دەگرێت.هێز لە زمان ڕەنگ دەداتەوە، چونکە زۆرجار ژێردەست چاو لە داگیرکار دەکات و پێی سەرسامدەبێت، لە ڕووی زمان و ڕۆشنبیری و ڕەفتار دەکەوێتە ژێر کاریگەری داگیرکار. بێجگە لەوەشهەژموونی زمانی داگیرکار دەرهاویشتە و توێژینەوە زانستنی و هونەریەکان و چەمك وزاراوەکان کۆنترۆڵ دەکات بەمەبەستی پەراوێزخستنی زمانی ژێردەست لە ڕووی زمان وزانست و هزرەوە، تاوەکو پەرەسەندن و لێهاتوویی بەخۆیەوە نەبینێت.لە ئەڵمانیا و فەرەنسا و ژاپۆن و بەریتانیا، بە پێچەوانەی هەرێمی کوردستان ،کە زیاتر گرینگیبە زمانی بیانی دەدرێت، بە تایبەتی ئینگلیزی و بە مەرج دادەنرێت بۆ ئامادەکردنی کارنامەیزانستی، کارنامە زانستیەکان بە زمانی دایك پێشکەش دەکرێن.زمان بە بەکارهێنان دەبوژێتەوە نە بە زیندە بەچاڵکردنی لەناو دوتوێی کتیبەکان.زمان و زانینی زمان کاریگەریان هەیە لەسەر دەستەبەرکردنی زانیاری و بەرزڕاگرتنی ئاستیبەهرەداری و توانستی زانستی.زمانی كوردی دەتوانێت هەژموونی هەبێت بە سەر ژیان و شارستانیەتی مرۆڤایەتیدەوڵەمەندتر دەکات.بۆ دامەزراندنی كوردستانێکی هاوچەرخ و سەروەری یاسا و پاراستنی مافی هاوڵاتی وپابەندکردنی بە ئەرکەکانی، پێویستە زیاتر گرینگی بە زمانی كوردی بدرێت.
