رووژئاوا ئه‌و راسيه‌ ئه‌ڕامان ئاشكرا بووگ ك چوين پرووسه‌ی خوه‌ندن ره‌سمی و مه‌ده‌نی زياتر وه‌ل سه‌رده‌م (ريسانسی)ه‌وه‌ كه‌مه‌ كه‌مه‌ په‌يا بوی و تويه‌نست مه‌رز كه‌نيسه‌يل بشكنيگ و بووگه‌ به‌رنامه‌يگ جياواز له‌ خوه‌ندن لاهووت و ژيرباڵ قه‌شه‌يل ، هه‌رچه‌نی خوه‌ندن ناو كه‌نيسه‌يل و بيجگه‌ ئه‌وه‌ك خوه‌ندنيگ دينی بويه‌ ، وه‌لی وه‌رده‌وام هه‌وڵ ئه‌وه‌ دانه‌ خوه‌ندكاره‌گه‌ شان وه‌شان ئه‌و زانياری دينيه‌ قه‌يريگ بنه‌مای سه‌ره‌كی زانسته‌يل ئه‌بستراكته‌يليش وه‌ربگريگ وه‌ك (بيركاری يا ريازيات ، فيزيا ، كيميا ، جوگرافيا) ، وه‌ل ئه‌وه‌يشا له‌باوه‌ت زانسته‌يل كوومه‌ڵايه‌تييشه‌وه‌ هه‌مان شيوه‌ خوه‌ندگه‌و له‌ ده‌رسه‌يل (ميژوو ، فه‌لسه‌فه‌ ، زوان ......) بيبه‌ش نه‌كرياگه‌ .
ئی راسيه‌ نه‌ك ته‌نيا له‌ ئۆرپا ، به‌ڵكوو له‌رووژهه‌ڵات خوه‌مانيش هه‌مان مه‌سه‌له‌ وجوود داشتگه‌و كه‌نيسه‌يل فره‌ پيشكه‌فتگ بوين له‌ڕوی خوه‌ندگاوه‌ له‌چه‌و دام وده‌زگای خوه‌ندن و خوه‌نه‌وار عوسمانيه‌يله‌وه‌و راده‌ی زانستی و رووشنهويری خوه‌ندكار له‌تيان به‌راورد يا مقارنه‌ نه‌كرياگه‌ وه‌ خوه‌ندن ناو مزگفت و حوجره‌يل ، دی كه‌مه‌ كه‌مه‌ وه‌ل پيشكه‌فتن رووژئاوايا خوه‌ندن و خوه‌نه‌واريش پيشكه‌فتياگ و به‌شيگ فره‌ی ئی شارستانيه‌ت ئيسه‌ له‌و ناوچه‌ی به‌رقه‌راره‌ زاينده‌ی ئه‌و خوه‌ندن و زانسته‌سه‌ ك وه‌گشت شيوه‌يگ په‌ره‌ وه‌پی درياگه‌و به‌شه‌يل تريش له‌لی كه‌فته‌سه‌وه‌و ريشگ كوتاگه‌ ، له‌رووژهه‌ڵات ئسلام ژير ده‌سڵات عوسمانييش وه‌ل كزه‌وبوين ئه‌و ئمپرباتۆريه‌ته‌ وه‌شيوه‌يگ ناڕاسه‌وخۆ ئه‌و شيواز خوه‌ندن و خوه‌نه‌واريه‌ جيواز كريا ئه‌را ناو مه‌رزه‌يل  ، ئه‌وه‌ بوی له‌ناوڕاس سه‌ده‌ی (١٩)ه‌وه‌ ده‌وڵه‌ت عوسمانی وه‌ل خوه‌ندن دينيا ده‌يه‌ها مه‌دره‌سه‌ی(موڵكی) و (عه‌سكه‌ری) دامه‌زران ك تا راده‌يگ هاوشيوه‌ی مه‌دره‌سه‌يل رووژئاوا بوين وه‌و مه‌به‌سه‌ بتويه‌نيگ وه‌رگيری له‌ ئۆرپيه‌يل بكه‌يگ ك ده‌سيان ره‌سويگه‌ گشت مه‌يدانيگ له‌ناو ده‌وڵه‌ت عوسمانی  .
