لەم سەردەمەدا دیبلۆماسیەت لە چوارچێوەی پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکان ئامرازێكی سەرەکیدەستەبەرکردنی ئامانجە بنەڕەتیەکانی سیاسەتی دەرەوەیە و ڕۆڵێکی تایبەت و گرینگدەگێڕێت لە درووستکرنی کاریگەری لەسەر دەوڵەتان و کۆمەڵگاکانی دەرەوە بە مەبەستیبەدەستهێنانی پشتگیری یان گەیشن بە ڕێگاچارە بۆ سەرجەم ئەو کێشانەی، کە جێگای بایەخیدەوڵەتەکانن.هەروەها دیبلۆماسیەت ڕۆڵێکی گرینگ دەگێڕێت لە گونجاندنی بەرژەوەندیە دژ بە یەکەکان وبۆچوونە جیاوازەکان و ئاسانکاری دەکات بۆ دۆزینەوەی چارەسەر و یەکلاکردنەوەی کێشە وبڵاوکردنەوەی تەبایی و لێکتێگەیشتن لە نێوان دەوڵەتەکان.بۆیە دەوڵەتەکان دەتوانن لە ڕێگەی دیبلۆماسیەتەوە پێگەی خۆیان بەهێز بکەن و فەزایهەژموونیان فراوانتر بکەن، بە تایبەتی لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەیان لەگەڵ دەوڵەتانی تر، یانلە کاتی پشتگیری کردنیان لە ئاشتی و خۆ دوورخستنەوە لە جەنگ.ئەگەر دیبلۆماسیەت پێشووتر لە جوگرافیایەکی دیاریکراو بوونی نەبووبێت، ئەوا پێویستە لەئێستادا دابهێنرێت، چونکە لە سەدەی شۆڕشی تەکنەلۆژی تا دێت گرینگی دیبلۆماسیەت زیاددەکات.مەودای کارابوون و کاریگەری دیبلۆماسیەت پێوەرێکی گرینگە بۆ هەڵسەنگاندنی هێزیدەوڵەت. دەوڵەت ناتوانێت لەسەر ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتی ڕۆڵێکی تایبەت بگێڕێت،ئەگەر پشت بە دیبلۆماسیەتێکی ژیرانە نەبەستێت، تا بزانێت کەی و لە کوێ و لەگەڵ کێڕەفتار دەکات.بەو پێیەی دیبلۆماسیەت ئامرازێکی گرینگی سیاسەتی دەرەوەیە کاردانەوەی نەرێنی وئەرێنیشی دەبێت لەسەر ئەو سیاسەتە. ئەگەر دەوڵەت دەزگا یان تیمێکی دیبلۆماسی تۆکمەیهەبوو، ئەوا ڕەنگدانەوەی دەبێت لە توانای مانۆڤرکردن و ڕەخساندنی دەرفەت و
درووستکردنی بەرژەوەندی و دەستەبەرکردنی دۆستەکان و خۆ بە دوورگرتن لە زیان وڕووبەڕووبوونەوەکان، کە دەبنە مایەی خەرجکردنی وزە و لاوازبوون.گرینگترین لێهاتوویی لە ڕووی دیبلۆماسیەوە تواناییە بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ گۆڕاوەکان وکارامەیی و ویستی بەدەستهێنانی زانیاری و دلێری و ڕاستگۆیی و هێمنی و خاکێتیە لە پێناوباشترکردنی وێنەی دەوڵەت لە دەرەوە، لە ڕێگەی دەربڕینی خواست گەل و پێشنیارەکانیان بۆپەرەپێدانی دەوڵەت و گەشەسەندن.سەرکەوتنی دیبلۆماتکار لە بواری دیبلۆماسیەتی ڕۆشنبیری پێویستی بە ڕۆشنبیری و دانایی وخوێندنەوەی مێژوو و شارستانەیەت و داب و نەریت و سیاسەت و هێڵە گشتییەکانی ئەودەوڵەتەیە، کە پەیوەندی دوولایەنەی لەگەڵ دادەمەزرێت، ئەمەش بێ گومان بێ بەرنامە ونەخشەی کاری پێشکەوتوو و هەوڵی تیمی ناکرێت. باشترین دیبلۆماتکار ئەو کەسەیە ،کەدەزانێت کەی بێ دەنگی هەڵدەبژێرێت و کەی بەردەوام دەبێت لە گفتوگۆکردن لە چوارچێوەیکات و دەربڕینی ئەو بابەتانەی، کە مەبەستن، بێ ئەوەی بەرامبەر بریندار بکرێت.ڕا و بۆچوونەکانی هێنری کیسنجەر، کە لە نیوەی دووەمی سەدەی ڕابووردوو یەكێک بوو لەگەورە دیبلۆماتکارەکانی ئەمریکا، تاوەکو ئەمڕۆ کاریگەری فراوانیان هەیە لەسەر سیاسەتیدەرەوەی ئەو وڵاتە. کیسنجەر ڕەفتار و گوفتار، تیۆری و پراکسیسی پێکەوە گرێ دەدا،بۆیە زۆر جار پێی دەووترێت ڕێوی یان زۆرزانی دیبلۆماسیەت.هێنری کیسنجەر پرنسیپی میکیاڤیللی قبووڵە، کە دەڵێت مەبەست پاساوی میکانیزمە ، ئەوپرنسیپە بە یاسایەکی ڕەوا دەبینێت لە سایەی ململانێی نێودەوڵەتی، کە تەنها هێزی قبووڵە ودان بە هێز دەنێت. مێژوو لای کیسنجەر بیری گەلانە، یان کارخانەیەکی گەورەی ئەزموونەکانیمرۆڤایەتیە، ئەو پێی وایە هاوکێشەکانی سەرکەوتن بە بەرژەوەندی ئەو کەسانە تەواو دەبێت،کە بە باشترین شێوە ئەو هاوکێشانە دادەڕێژن. مێژوو بۆ ئەو کانزایەکە پڕ لە حیکمەت، لەناوئەو کانزایە کلیلە زێڕینەکانی کێشەکانی ئەم سەردەمە ئێمە حەشاردراوە، چونکە ئەگەر ئێمەنەزانین بەرەو کوێ دەڕۆین، ئەوا هەموو ڕێگاکان ئێمە بەرەو شوێنێکی نادیار دەبات، یانبەرەو هیچ.
دکتۆر سامان سۆرانی
