Кавказ чӏыгу-огу ухъумэгъэ чIыналъэм (заповедник) игъэмэфэ зекIо лъагъохэр, чъэпыогъу мазэм зэфашIыжьыгъэх.
Узэрэдэхьэщт тхьапэхэр къызщаратыщтыгъэ чIыпIэхэми Iоф ашIэжьырэп. Джы чIыналъэм хэбзэнчъэу къыхахьэхэрэм нахь алъыплъэщтых, къэуцупIэхэу, зыгъэпсэфыпIэхэу хэтхэр охътэ гъэнэфагъэкIэ зэфашIыжьыгъэх.
чIыналъэм ипресс-къулыкъу макъэ къызэригъэIугъэмкIэ, гъэмэфэ зыгъэпсэфыгъо уахътэр блэкIыгъэ ­илъэсым егъэпшагъэмэ мыгъэ тхьа­мэфитIукIэ нахь кIыхьагъ. Ар къызхэ­кIыгъэр ом изытет ары, гъушъагъэ, фэбагъэ.
Джы чIыопсым зыкъызэблихъугъ. Метрэ 1200-рэ зилъэгэгъэ къушъхьэхэм чэщырэ къащигъэщтэу ригъэжьагъ. ЧIыпIэ-чIыпIэу къызщесыгъэхэри щыIэх. Ащ фэдэ мафэхэм къушъхьэ лъэгъо зэжъу­хэм къащыпкIухьаныр щынагъо.
Мэфэ заулэрэ къызщакIухьэщтыгъэ гъогухэр зэфашIыжьыгъэхэми, зы мафэ закъо къэкIохьынхэм илъэс псаум уахэлэжьэн плъэкIыщт. Адыгэ Республикэм зекIо къакIохэрэм Кавказ чӏыгу-огу ухъумэгъэ чIыналъэм нэIуасэ зыфашIыщтмэ, къуаджэу «Гъо­зэрыплъэ» дэт гупчэм мафэ къэс зыкъыщаплъэхьын алъэкIыщт.
Кавказ чӏыгу-огу ухъумэгъэ чIыналъэм иинагъэ гектар мин 280 нахьыбэ мэхъу. Ар Урысые-Федерацием исубект 3 хэт, Адыгэ Республикэр, Къэрэщай-Черкес Республикэр ыкIи Краснодар шъолъырэр.
Кавказ чӏыгу-огу ухъумэгъэ чIыналъэм УрысыбзэкIэ мыщ фэдэу еджэх: Кавказский природный биосферный заповедник.