Kengash qilgan el ozmas, keng bichilgan to'n to'zmas
Markaziy Osiyo birlashuvi, integratsiyasiga doir tashabbuslar nima sababdan muvaffaqiyatsiz tugamoqda? Ba'zilar nazarida davlatlar oras
Sharhlovchilar fikricha,bu kabi muammolarni faqat hamjihatlik, integratasiya orqali yechishmumkin. Biroq hozirgacha mintaqa davlatlari birgalikda ilgari surgan tashabbuslarmuvaffaqqiyatsiz yakunlanganini kuzatish mumkin. Mavjud fikrga ko’ra,davlatlar bunga tayyor emas, mintaqada siyosiy birlik yo`q. Ayrim sharhlovchilar esa Markaziy Osyio birlashishigeosiyosiy kuchlar manfaatiga to’g’ri kelmasligini ta`kidlaydi. MarkaziyOsiyo davlatlari integratsiyasi hamon muhokamadan tushmayotgan, biroq amalgaoshishi qiyin bo’lgan g’oya bo’lib qolmoqda. Hozirgacha Markaziy Osiyo davlatlarini birlashtirish uchunbir necha tashabbuslar kuzatildi. Mintaqaviy integratsiyani tiklash, regionaltashkilotlar tuzishda turli sabablar asos qilib olindi. Iqtisodiy hamkorlik,tarixiy birlik, madaniy-diniy yaqinlik, turkey xalqlar til birligi, qolaversa, YevropaIttifoqi misolida ham global miqyosda birlashish ketayotgani kabi sabablarshular jumlasidan. Biroq bu tashabbuslarning birortasi amalga oshmadi. Masalan,dastlab Markaziy Osiyo Ittifoqi deya atalmish reja Markaziy OsiyoIqtisodiy Hamjamiyatiga aylandi. Keyin bu tashkilot tarkibiga Rossiya qo`shilib,Markaziy Osiyo Iqtisodiy Hamkorlik Tashkiloti degan nom paydo bo`ldi. 2007 yilga kelib esa mintaqa davlatlari rahbarlari, asosan,Qozog`iston va O`zbekiston tashkilotni Yevrosiyo Iqtisodiy Hamjamiyatitarkibiga qo`shishni qo`llab-quvvtaladi. Shu bilan mintaqa davlatlarining nomigagina bo`lsada rasmiyyig`ilishiga sabab bo`luvchi birorta mintaqaviy tashkilot qolmadi. Markaziy Osiyo birlashuvi, integratsiyasiga doir tashabbuslarnima sababdan muvaffaqiyatsiz tugamoqda? “Geosiyosiy ta’sir bor-yo`qligidan qat’iy nazar, davlatlarorasida uyg`unlik yo`q, aksariyat hollarda manfaatlar bir-biriga zid keladi.MDH, Yevrosiyo Iqtisodiy Hamjamiyati, Shanxay Hamkorlik Tashkiloti - bularning kelajagiga umid bilanqaragan taqdirimizda ham, ular mintaqa nuqtai nazaridan ikkinchi darajagatushirilishi kerak. Birinchi galda Markaziy Osiyoning o`zi integratsiyaga kirishishiva bu boshqa tashkilotlarga a`zo bo`lib kirishning birinchi sharti sifatida qolishikerak”, - deydi siyosiy sharhlovchi Farxod Tolipov. Sharhlovchi Komron Aliyevning aytishicha, masala tashqigeosiyosiy kuchlar qarshiligida. “Tashqi kuchlarning siyosati mintaqa davlatlarinibirlashtirmaslikka qaratilgan. Ular Yevrosiyoni qoq o`rtasida kuchli biriqtisodiy birlashuvdan manfaatdor emas. Ular hech qachon turkiy xalqlarbirlashishini xohlamaydi. Aksincha, Rossiya ta`siri ostidagi bir qaram davlatbo`lishi kerak, tukiy davlatlar janubiy, sharqiy islomiy davlatlarbilan iloji boricha munosabatini cheklashi kerak. Transport yo`llari faqatRossiya hududi orqali o`tishi kerak”, - deydi sharhlovchi. Markaziy Osiyo davlatlari ittifoqini tiklash haqida Qozog`iston prezidenti Nursulton Nazarboyev tomonidan bir necha bor gapirgan. Ittifoq mintaqa o`rtasida joylashgan, eng ko`p aholiga egaO`zbekiston ishtirokisiz amalga oshishi qiyin. O`zbekiston rahbari Islom Karimov Qozog`iston prezidentibilan o`tgan uchrashuvida mintaqaviy ittifoq g`oyasini qo`llamasliginiaytdi. Islom Karimov buning sababini mintaqa davlatlariningiqtisodiy rivojlanishi turli bosqichdaligi, siyosiy-ijtimoiy yo`nalishlardafarq mavjudligi bilan izohlagan edi. Markaziy Osiyo integratsiyasidan kutilayotgan maqsadlar,natijalar ham turlicha izohlanadi. Qozog`iston prezidenti umumiy bozor tashkilqilish, ishlab chiqarish, mintaqaning mahsulotlar bilan o`zini o`zi ta`minlashimkoniyatlari haqida gapiradi. Sharhlovchi Komron Aliyev nazarida mintaqa umumiy bozorgabirlashsa, tez sur’atlarda rivojlanadi. “Oxir-oqibat bu tashabbus 10 ga yaqin turkiy davlatlarnibirlashtirishi va umumiy bozor yaratishi mumkin. 150 millionga yaqin aholibo`ladi. Bu turkiy davlatlar iqtisodining keskin rivojlanishiga, sanoatningturli yo`nalishlari paydo bo`lishiga olib kelishi lozim”, - deydi Aliyev. Sharhlovchi Muqimjon Qirg’izboyev fikriga ko`ra, turliiqtisodiy rivojlanish bosqichidagi davlatlarning birlashishi ziddiyatlarga hamsabab bo`lishi mumkin. “Boy bo`lmagan va rivojlanayotgan davlatlarning birlashishijuda qiyin. Buning uchun hali vaqt kerak. Rivojlanish ko’rsatkichlari keskinfarq qiladigan davlatlar birlashsa, ziddiyatlar, markazdan tashqaridagikuchlarda esa qo`shilmaslik kayfiyati ustuvor bo`ladi”, - deydi sharhlovchi. Ayrim sharhlovchilar ta’biricha, O`zbekiston Markaziy Osiyoittifoqini tuzish tashabbusidan uzoqlashgani sababi shundaki, bu boradagi yetakchilikQozog`iston tomonga o`tib ketgan. Siyosiy kayfiyatlardan qat`iy nazar Markaziy Osiyodagiiqtisodiy vaziyat integratsiyani belgilovchi uchrashuvlar, muammolarni haletuvchi aniq bir tashkilotga ehtiyoj borligini ko`rsatmoqda. Yaqinda Bishkekda MDH va Yevrosiyo Iqtisodiy Hamjamiyatisammiti o`tganidan so’ng, mintaqa davlatlari prezidentlarini alohida tartibdayig`ilgani ham shunday ehtiyoj tufayli yuzaga kelgani ta`kidlanadi. Siyosiy sharhlovchi Farxod Tolipov nazarida Bishkekuchrashuvi mintaqa integratsiyasini belgilashda biror jiddiy ahamiyatga egaemas. Unda odatda barcha uchrashuvlardan chetda turgan Turkmaniston ishtirokiniinobatga olmaganda. Sharhlovchilar fikricha, Rossiyaning Kavkazdagi harbiyharakatlari geosiyosiy vaziyatda burilish yasagan, bu harbiy hakatlar MDHdavlatlari tomonidan xavotir bilan qarshilangan, jumladan, mintaqa davlatlaridaham. Bunday xavotirlar mintaqa integratsiyasiga qanday ta`sirilqadi? Mintaqaning ikki yirik davlati - Qozo`giston va O`zbekiston siyosiyjihatdan birlashish zaruratini anglab yetadimi? “Markaziy Osiyo integratsiyasi Qozog’iston yoki O`zbekistontomonidan aytiladimi, bu mintaqa xalqlari, shu beshta davlatga bog’liq. Afsuski, bu davlatlar hozirgacha buni idrok eta olishmadi. Geosiyosiyjarayonlarda o`z manfaatlarini himoya qila olishmadi. Agar ular haqiqatdaistiqbol integratsiyada ekanligini anglab, birlasha olsa, turli tashqigeosiyosiy zarbalarga ham munosib javob bera oladi. Afsuski, ular bu darajagachako`tarila olmayapti”, - deydi Farxod Tolipov. Muxolifatdagi “Ozod Dehqonlar” partiyasi raisasi NigoraHidoyatovaning aytishicha, geosiyosiy munosabatlardan mintaqa manfaatlari uchunfoydalanish kerak. “Men tashqi geosiyosiy kuchlar mintaqa integratsiyasigaqarshilik qila olishiga shubha qilaman. Masalan, Qozog`iston misolida ko`pqirrali tashqi siyosat muvaffaqiyat bilan yuritilayotganini kuzatayapmiz. Busiyosatning asosiy mezoni milliy manfaatlar. Milliy manfaatlar esa bugunmintaqa yagona ittifoqqa birlashishi lozimligini taqozo etmoqda. Qozog`istontomonini tashabbuslarini qo`llab-quvvatlayman”, - deydi Nigora Hidoyatova. Markaziy Osiyo ittifoqi haqida gap ketganda ayrimsiyosatshunoslar bir paytlar O`zbekiston tomonidan bildirilgan shundaytashabbusni qo`shni davlatlar qo`llamaganiga e`tibor qaratadi. “Turkiston - umumiy uyimiz” degan tashabbusni kim ko`targanedi? O`zbekiston. Biroq qo`shnilarimizni u tomonga, bu tomonga o`zinitashlashi oqibatida bu tashbbuslar amalga oshmadi. Hozir bu tashabbusniko`tarayotganlar O`zbekistonning avvalgi tashabbusini qaytarayapti deyishmumkin. O`shanda ham bordi-keldilarni yaxshilash, tovarlar erkin qatnovi kabimasalalar ko`rilgan”, - deydi siyosiy sharhlovchi Tursunboy Qoratoyev. Markaziy Osiyo davlatlarini yagona ittifoqqa birlashaolmayotganliklari mintaqa yetakchilarining siyosiy ambitsiya-xohishiga bog`liqdegan mulohazalar ham bor. Siyosiy ambitsiyalar mintaqa davlatlarini tobora bir-birida uzoqlashtirmoqda. “Markaziy Osiyo respublikalari o`rtasida abadiy do`stlikhaqida bitimlar tuzilgan. Biroq hozirgacha bo`lgan harakatlar ana shu abadiydo`stlik, birlashuvlarga teskari ravishda olib borilayapti. Vizalaro`rnatilgani, bojxona tizimi qattiqlashgani, bir-biriga tovarlar o`tkazmaslik,kontrabandaga qarshi kurash degan shiorlardan foydalanish, chegaralarnianiqlashtirish kabi masalalar sun’iy ravishda ko`tarilgan. Bu O`zbekistondaintegratsiyaga kirishish uchun biror maqsad, g`oya yo`qligini ko`rsatadi”, -deydi sharhlovchi Komron Aliyev.