Sobiq elchi Jon Xyorbst: O'zbekistondagi o'zgarishlar kamtarona, ammo haqiqiy
"Agar O'zbekiston hukumati hozirgi islohotlarni izchil, keng va chuqur amalga oshirishda davom etsa, O’zbekistonning farovonlik sari qadam tashlashiga hech shubha qilmayman", - deydi Jon Xyorbst.
"Amerika Ovozi" O'zbek xizmati Vashingtondagi nufuzli siyosatshunoslik markazi bo’lmish bilan O'zbekistondagi o’zgarishlar va jarayonlar, Prezident Shavkat Mirziyoevning Vashingtonga tashrifi arafasida AQSh-O'zbekiston munosabatlari haqida suhbatlashdi. “Atlantika Kengashi”da ish boshlagunga qadar Jon Xyorbst O'zbekiston va Ukrainada elchi bo’lgan, Davlat departamentida qator mas’ul lavozimlarni egallagan. Janob elchi, 2000-yillarda O'zbekistonda ishlaganingizda O’zbekiston tashqi ta'sir yoki bosimsiz, ko'cha namoyishlarisiz, rangli yoki zo’ravon inqiloblarsiz o'zgara olishiga ishonganmisiz? Ha. O'zbekistonda uyushgan, hamfikr siyosiy elita bor. Men buni o’sha yerda ishlagan paytimda his qildim, ko'rdim, ish yuzasidan shu holat bilan to’qnashdim. “O’zbekistonda qudratli yoki salkam qudratli oliy rahbar bor” degan afsonaga G’arbda ishonishardi. Biroq aslida shu payt siyosiy elita orasida murosa shakllanayotgan, siyosiy kuchlar qandaydir bir kelishuvga erishayotgan edi. Agar elita mamlakatdagi qiyinchiliklarni yengish uchun yangicha siyosat talab etilishini tushunsa, mamlakat ana shu yo'nalishda harakatlanadi. Men o’shanda shunday bo’lishini bashorat qilgan edim demoqchi emasman. So’nggi salkam ikki yilda biz guvoh bo’layotgan ochilishlar davom etadi. Hokimiyat tinch yo'l bilan almashishiga ishonchim komil edi. O'zbek jamiyati qanday ishlashini bilganim uchun ham jarayonlar meni hayron qildi deb aytolmayman. Shubhasiz, tashqi bosim orqali bu ishni amalga oshirish mumkin emas edi. Markaziy Osiyoda Qirg'iziston demokratiya modeli hisoblanar edi. O'zbekiston hokimiyatni tinch yo'l bilan o’zgartirish bobida namuna bo'la oladimi? Bunga guvoh bo’ldik.Hokimiyatning tinch yo’l bilan almashganini ko'rdik. To'g'ri, Qirg'izistonni Markaziy Osiyoda salkam demokratik mamlakat deb bilardik. Ammo Qirg'izistonda hokimiyat g’alayonli almashdi. O’ta izdan chiqmadi, lekin g’alayonli bo’ldi. O'zbekistonda esa nima bo’lishini oldindan ko’rsa bo’lardi, jarayon og'riqsiz kechdi. Hokimiyat almashinuvining natijalari, tadbiq etilayotgan siyosatning ijobiy ekanini ko’ryapmiz. Ammo hukumatdagi, mamlakatdagi ikkinchi raqamli arbobning 15 va undan ortiq yil sadoqat bilan xizmat qilgan sobiq rahbar siyosatini tubdan o’zgartirayotganiga nima deysiz? Axir Mirziyoyevning o’zi 13 yillik bosh vazirligi davrida Karimov siyosatini qattiq targ’ib qilmadimi, jon kuydirib amalga oshirmadimi? Men siyosatdagi o'zgarishlarga ortiqcha baho bermayman. Bugun O'zbekiston haqida ochiq yoki demokratik jamiyat sifatida gapira olmaymiz. Albatta, muayyan bir ochilishni, ba'zi bir qattiq siyosatning, ayniqsa, inson huquqlari va qamoqxonalar tizimida sezilarli darajada yengilliklarni ko’ryapmiz. Markaziy Osiyo doirasida tashqi siyosatda ham muhim o'zgarishlarni ko'rmoqdamiz. Biroq tashqi siyosatda o'zgarish qilish oson. O’zbekistonni 2003-yilda elchi sifatida tark etganimdan beri bu mamlakatga faqat bir marta, o'tgan yil noyabrida bordim. Men juda ko'p odamlar bilan suhbatlashib shuni tushundimki, Prezident Mirziyoyev nomi bilan bog’liq o’zgarishlarga ehtiyojni nafaqat uning o’zi, balki jamiyatning yuqori qismidagilar ham tushungan. Demak, bu g'oyalar Prezident Karimov hokimiyatda bo'lgan paytdayoq shakllanayotgan edi. Siz janob Mirziyoyev bilan uchrashganmisiz? Men u bilan ancha oldin uchrashganimni eslayman. Ammo Prezident Mirziyoyev bilan uchrashmadim. Demak, o’tgan yili ko’rishmagansiz? Yo'q. Men Toshkentda ishlagan davrimda Samarqandda hokim bo'lganida uchratganman deb o’ylayman. Ayrim odamlar Mirziyoyevning islohotlarga jiddiy kirishganiga ishonmaydi. Haqiqiy islohotlar alomatlari qanday bo’ladi deb o’ylaysiz? Ba’zi muhim o'zgarishlarni ko’ryapmiz. Hozircha nisbatan kichik hajmda. So’mning erkin konvertatsiyasini ta’minlash haqida gaplar bor. Hayot biroz osonlashgani aniq. Xavfsizlik idoralari tomonidan O'zbekistonda siyosiy, qonuniy siyosiy jamiyatning bir qismi hisoblanmaydigan odamlarga o'tkazilayotgan bosimning pasayishini ko'rdik. Nisbatan kamtarona, ammo haqiqiy o'zgarishlarga guvohmiz. Bu o'zgarishlardan ortga chekinish bo’lmasligi, yana olg’a qadamlar tashlash kerak deb o’ylayman. Masalan, agar so'mning haqiqiy konvertatsiyasi ta’minlansa, bu, menimcha, katta ijobiy o'zgarish bo'ladi. Biroq bunday o’zgarishlarni bir kechada qilib bo’lmaydi, chunki unga qarshi ba’zi kuchlar borligini tan olamiz. Janob elchi, siz AQShning Markaziy Osiyoga, xususan, O'zbekistonga nisbatan hozirgi siyosatidan mamnunmisiz? Aytganday, hozirgi siyosat nimadan iborat o’zi? Umuman olganda, Amerika siyosati so’nggi 25 yilda o’zgargani yo’q deb o’ylayman. Birinchidan, biz Markaziy Osiyodagi barcha davlatlar mustaqilligi, suvereniteti va hududiy yaxlitligini qo'llab-quvvatlaymiz. Buni mintaqa barqarorligi uchun muhim deb hisoblaymiz. Agar Markaziy Osiyo beqarorlikka yuz tutsa, oqibatlari juda yomon bo’lishi mumkin, chunki mintaqa Xitoy, Rossiya va Hindiston kabi yirik davlatlar hamda Pokiston va Eron kabi o’rta qudratga ega mamlakatlar bilan chegaradosh. Agar region davlatlari ham siyosiy tomondan, ham iqtisodiy tomondan ochiq bo’lsa, bu shu davlatlar uchun ham yaxshi bo’ladi, bizning mintaqadagi manfaatlarimiz uchun ham. Bizning siyosat mana shundan iborat va eng boshidan shunday bo’lgan. Albatta, har bir tarixiy davrning o’ziga xos xususiyatlari bor. Men O’zbekistonda elchi bo’lganimda Afg’onistondagi mojaro O’zbekiston va mintaqadagi davlatlar bilan xavfsizlik munosabatlariga katta urg’u berishimizni taqozo etdi va bu juda muhim edi. O'ylaymanki, bu to'g'ri siyosat. Ba’zan Markaziy Osiyoga yetarlicha e'tibor bermagan paytlar ham bo’lgan va hozir ana shunday davr bo’lishi mumkin. Ammo shuni aytishim kerakki, hozir O'zbekistonga yaxshi e'tibor qaratyapmiz. Shuning uchun bo’lsa kerak, Prezident Mirziyoev shu oyda Vashingtonga kelishi kutilmoqda. Oq uy ma'muriyati O'zbekiston bilan Afg'oniston bo'yicha hamkorlikdan mamnun. Hukumatimizda Markaziy Osiyo bilan shug’ullanuvchi rasmiylar Toshkentda yuz berayotgan o'zgarishlarni ijobiy baholaydi. Ular Markaziy Osiyoda mintaqaviy hamkorlik uchun haqiqiy o'zgarishga imkon tug’ilganini tan olishadi. Prezident Karimov paytida bu oson bo'lmagan edi. Bunday hamkorlik Markaziy Osiyo barqarorligi va farovonligi uchun juda yaxshi. So'nggi 25 yildan beri barchani qiynab kelayotgan suv muammolariga balki endi yechim topilar. Tramp ma’muriyati Prezident Mirziyoevning jonli va yangi lider ekanini yaxshi tushunadi va u bilan yaqin aloqa o’rnatishni istaydi, shuning uchun ham Tramp Mirziyoyevni qabul qiladi deb o’ylayman va men buni olqishlayman. AQSh Mirziyoyevga islohotlarni tadbiq etishda qanday yordam berishi mumkin? Birinchidan, AQSh O’zbekiston bilan faolroq hamkorlik qilishi kerak. Qo’shma Shtatlar mintaqada faolroq harakat qilishini O'zbekiston, Qozog'iston va Markaziy Osiyodagi boshqa davlatlardan tashqari qolganlar ham bilishi lozim. Biz O'zbekistondagi islohotlarni rag'batlantirishimiz, lekin qattiq bosim qo’ymasligimiz kerak. O'zbekiston rahbariyati qanday yo’l tutishini o’zi bilishini qabul qilishimiz lozim. O'zbekistonga ochiq bo’lishimiz, u bilan savdoni kuchaytirishga, kattaroq sarmoyalarni olib kirishga boshqalarni rag’batlantirishimiz kerak, biroq buning uchun O’zbekistondagi o'zgarishlar sarmoyadorlar foydasini hisobga olishi zarur. Xorijiy investitsiyalarni o’zboshimcha musodara qilish yoki poraxo’r sudlar yordamida kompaniyalarni olib qo’yish yaramaydi. Shu sabab O'zbekiston ma'lum kafolatlarni o’z bo’yniga olishi kerak. Bu nafaqat O’zbekistonda ishlashni xohlovchi G'arb yoki Amerika kompaniyalari, balki O’zbekistonning o’zi uchun ham foydali bo'ladi. Biz mintaqada, shu jumladan, O'zbekistonda katta va jiddiy manfaatlarga ega ekanligimizni aniq bildirishimiz kerak. Ma’lumki, Rossiyaning O'zbekistonga ta'siri hali ham katta - odamlar rus tilida so’zlashadi, rus tilidagi veb-saytlarni kuzatishadi, Rossiya telekanallarini tomosha qilishadi. Rossiya hukumati va matbuoti nazarida, AQSh Iroq, Afg'oniston, Suriya va boshqa mamlakatlardagi urushlari ketidan demokratiyani targ’ib qilish huquqini yo’qotdi. Demokratiya qurish tuzumni o'zgartirish, tartibsizlik, iqtisodiy inqiroz degan ma’noni anglatadigan bo’lib qoldi ko’plar uchun va o’zbeklar buni aslo qabul qilmaydi. Sizning fikringizcha, Qo'shma Shtatlar bunday qarashlarni o'zgartirish uchun nima qilishi mumkin? Bu juda jiddiy muammo. Kreml Rossiyadagi ommaviy axborot vositalari ustidan to'liq nazoratni o’rnatib, bu nazoratdan hamda puxta ishlangan televizion dasturlardan tashviqot va hatto yolg'onlarni tarqatishda foydalanmoqda. Men Markaziy Osiyodagi axborot maydonlarida va butun dunyoda bu borada faolroq bo'lishimizni istardim. Qo'shma Shtatlar, Yevropa va boshqa joylardagi ittifoqchilarimiz Kreml propagandasiga qarshi kurashda ancha faol bo’lishi kerak. Bu borada “Atlantika Kengashi”, men rahbarlik qilayotgan Yevrosiyo markazi ko'p ishlarni amalga oshirmoqda. Biz Toshkent yoki Samarqandda ushbu mavzuga bag'ishlangan tadbir o'tkazishni istardik. Ammo tan olish kerak, Rossiya matbuoti Markaziy Osiyoda faol ishlaydi, bizdan bu borada ancha ustun ular va shu maqsadda katta pul sarflashga tayyor, biz esa ayni damda bunga tayyor emasmiz. Buning aksi bo’lishini istardim, albatta. Siningcha, O’zbekiston ahli kimga ko'proq ishonadi - AQShgami yoki Rossiyaga? Men O'zbekistonni 15 yil muqaddam tamomila tark etdim. O'tgan yili olti kunga borib keldim. Savolingizga ishonch bilan javob berish uchun yetarli ma'lumotga egaman deb o'ylamayman, ammo Rossiya ommaviy axborot vositalarining O'zbekistondagi faolligini hisobga olib, o’zbekistonliklar AQShga qaraganda Rossiyaga sal ko’proq ishonadi deb o’ylayman. Ammo bunga Rossiya matbuoti tomonidan o’zbekistonliklarga yog’dirilayotgan yolg’on ma’lumotlar sababdir, chunki o’zbekistonliklar ishonchga sazovor jiddiy ma’lumot olish imkoniga ega emas. Bir muhim narsani alohida ta’kidlab o’tmoqchiman. AQSh xato qilishiga shubha yo’q. Afg’onistonga kirib to’g’ri qilganmiz, ammo ishni yaxshi yo’lga qo’ya olmadik. Iroqqa qarshi urushni o’sha paytda yoqlagan bo’lsam ham unga zarurat yo’q edi, bu katta xato edi. Amerika Qo'shma Shtatlari o'z xatosini tan olishga qodir. Biz O'zbekiston yoki boshqa mamlakatlardagi odamlarga “aybsiz, xatosiz bo’lganimiz uchun bizga ergashing” demaymiz. Bizga ergashing demaymiz ham hatto. Biz ularga “biz bilan ishlang, chunki bizning siyosiy tizimimiz, iqtisodiy hayot tarzimiz sizning hayotingizni yaxshilashda yordam beradi” deymiz. Va shunday bo’lishiga shubha yo'q deb o'ylayman. Rossiya ommaviy axborot vositalari Amerikadagi muvaffaqiyatsizliklar haqida gapirganda Estoniya, Latviya yoki Litvadagi hayot darajasi haqida gapirmaydi. Bu mamlakatlarda neft bo’lmasa-da, aholisining jon boshiga daromadi ancha yuqoridir. Rossiyaniki esa neft va gazga bog’liq. Ruslar Polsha yoki Bolgariyadagi hayot darajasi haqida gapirmaydi. 30 yil muqaddam O'zbekiston kabi kambag'al bo'lgan bu mamlakatlar endi boy hayot kechirmoqda. O'zbekiston Boltiqbo'yi davlatlariga o'xshashi uchun nima qilishi kerak? Men O'zbekistonning bu yo'nalishda ulkan yutuqlarga erishishiga shubha qilmayman. O’zbekistonda hayot balki Boltiqbo'yi davlatlarichalik farovon bo’lmas, chunki Boltiq davlatlari O’zbekiston kabi dengizga chiqish yo’lidan mahrum emas, ammo bu ham farovonlik yo’lida jiddiy muammo emas. O'zbekistonda olgan tajribam, bu yurt haqidagi bilimlarimga asoslanib shuni aytishim mumkinki, agar hukumat hozirgi islohotlarni izchil, keng va chuqur amalga oshirishda davom etsa, O’zbekistonning farovonlik sari qadam tashlashiga hech shubha qilmayman. Ammo hozirgi islohotlar yetarli emas. Ularni chuqurlashtirish kerak. Agar shu ishlar qilinsa, mamlakat ochilsa, iste’dodli, ortida tarixiy yutuqlari bor xalq farovon bo’ladi. Buning uchun suhbat boshida men tilga olgan o’zbek elitasi ba’zi qisqa muddatli tuzatishlarni qabul qilishi, ayrim manfaatlardan voz kechishi lozim. Vaqt o'tishi bilan shunday bo’lishiga aminman. Umidim shuki, bu kelasi 20 yilda emas, balki 5-6 yilda bo’lsa. Hozirgi siyosat bu ishlarni 5-6 yilda uddalash imkonini beradi. Ammo fol ochishdan yiroqman. (intervyuning inglizcha, asl matni) Have you met Mr Mirziyoyev? I remember meeting him a long time ago. I did not meet President Mirziyoyev. Odil O'zbek xizmatiga 2005-yilda kelgan. Diktor va prodyuser. AQShning Tafts Universitetida xalqaro aloqalar sohasida magistrlik darajasini olgan. Ungacha O'zbekiston TV 1-kanalida ingliz tilidagi yangiliklar – FCN (First Channel News) – ko'rsatuvining muallif-boshlovchisi edi. "Axborot" dasturida mehnat qilgan. Odil ko'p yillar AQShning Toshkentdagi elchixonasi axborot bo'limida ishlagan. O'zbek, ingliz va rus tillarida chop etilgan qator maqolalar muallifi. Farg'ona shahrida tug'ilgan.