Ufukta Normalleşme Görünmüyor
Amerika’nın Sesi muhabiri Hilmi Hacaloğlu, 1915’in 100. yıldönümünde 24 Nisan Anmaları’nı Ermenistan’ın başkenti Erivan’da Türkiye-Ermenistan ilişkilerinde normalleşme ihtimalini araştırdı
ERİVAN — “Buraya yaramızı kanatmaya değil yaramıza merhem olmaya gelmişsinizdir inşallah. Çok acı çektik, sürüldük, dedelerimizi ninelerimizi kaybettik. Bizi lütfen anlayın.” Hrant Dink Vakfı’nın davetiyle bir grup gazeteciyle birlikte geldiğimiz Erivan’da Ani Plaza Oteli’ndeki kahvaltı masasından kalktığımda yan masada eşiyle oturan Avustralya Ermenisi bir kadın, bu sözlerin ardından gözyaşlarına boğuldu. Evet, Ermenistan’ın başkentinde duygu yükü, 24 Nisan yaklaştıkça artıyor. Sokakta dünyanın dört bir yanından Erivan’a gelmiş binlerce insan var. Türkiye’nin tehcir, Ermeniler’in önce ‘büyük felaket’, sonra ‘soykırım’ olarak tanımladığı 1915 Olayları’nın 100. Yılı anma törenleri için hazırlıklar artık son aşamasına geldi. Her gün kentin bir başka köşesinde belgesel gösterimleri, anma konserleri yapılıyor. Dünyaca ünlü Ermeni grubu ‘System of A Down’ da tarihinde ilk kez Çarşamba günü Erivan’da konser verecek. Cumhuriyet Meydanı’ndaki konser, özellikle Ermeni gençliği üzerinde büyük bir etki yaratmış durumda. Zaten yemyeşil olan kentin her yanında özellikle de ‘beni unutma’ çiçekleri dikilmiş. “Hatırlıyorum ve talep ediyorum” sloganı altında otobüs durakları, billboardlar, otomobillerin camlarında yer alan çıkartma ve afişlerde ‘soykırım’a ilişkin isimler, rakamlar, fotoğraflar sergileniyor. Türk bir gazeteci olarak Ermenistan’da sokak röportajı yapmak kolay değil. Bazı Ermeniler, Türkiye’den geldiğimizi öğrenince kibarca röportaj vermeyi reddetti. Sorularıma yanıt veren Ani adlı genç ise bunun normal olduğunu söyledi. “Türkiye sınırları kapatıyor. Hiçbir ilişki kurmuyor. Soykırımı tanımalı ve toprak vermeli.” Toprak meselesinin şimdilik hayallerinin bile ötesinde olduğu söylemek hiç de zor değil. Ancak bir başka tazminat meselesinin yakınlarda konuşulmaya başlanacağını Vahram Ter Matevosyan’dan öğrendim. Tarihçi Matevosyan, bu konuda İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri’nde bazı üniversitelerin çalışmalar yaptığını söylüyor. İsveç Ermeni Cemiyetleri Birliği tarafından desteklenen genocide2015 internet sitesi, tazminat miktarının 54 milyar dolar olduğunu iddia ediyor. Levon Marashian ve Richard Hovanissian’ın yazmış olduğu kitapları kaynak gösteren sitenin iddiası, 1919’da toplanan Barış Konferansı’na katılan Ermeni delegasyonun 3,7 milyar dolarlık tazminat talebini temel alıyor. Tazminat meselesini bir yana bırakırsak Türkiye ve Ermenistan ilişkilerinde bir normalleşme olabilir mi? Erivan’da konuştuğumuz neredeyse herkes aynı yanıtı veriyor. “Mutlaka!” Peki nasıl olacak Kafkasya Enstitüsü’nden Aleksandr İskenderyan’ın sözleri dikkat çekici. “Önce soykırımın tanınmasında uzlaşamayacağımızda uzlaşmalıyız. Ve bu konuyu bir kenara bırakıp diğer konulara odaklanmalıyız. Ermenistan’ın komşularına bakın Gürcistan, İran, Azerbaycan, de facto bağımsız Dağlık Karabağ, Azerbaycan ve Türkiye. İran uluslararası yaptırımlarla karşı karşı karşıya, Dağlık Karabağ zaten malum, Gürcistan’ın ekonomik durumu belli, Azerbaycan’la Dağlık Karabağ meselesinden adım atmak imkansız. Ermenistan’ın Türkiye’yle ihtiyacı var. Ama Türkiye ile Ermenistan ilişkilerinin gelişmesinde en büyük engel Azerbaycan. Biz bazen Türkiye, Ankara’dan mı Bakü’den mi yönetiliyor anlamakta zorluk çekiyoruz” diyor. İskerdaryan, karşılıklı olarak yapılan açıklamalardan sonra ilişkilerin şu an için normalleşmesi umudunu taşımıyor. Ancak akşam saatlerinde Ermenistan Cumhurbaşkanı Serj Sarkisyan, CNN Türk’ten Damla Doğan’a, “Protokolleri Meclis'ten çekmek, Türkiye'ye verilen siyasi bir mesajdı. Biz imzamızı çekmedik, Türkiye onaylarsa biz de onaylarız. Başbakan Davutoğlu'nun 1915 olaylarıyla ilgili mesajı uluslararası kamuoyuna yönelik bir açıklamaydı, umarım Cumhurbaşkanı Erdoğan, 24 Nisan'da daha güçlü bir açıklama yapar ve ilişkiler normalleşir” dedi. Ermenistan lideri Sarkisyan’ın Cumhurbaşkanı Erdoğan’dan beklediği açıklama birkaç saat sonra geldi. 23 Nisan Barış Zirvesi için Türkiye’ye gelen Irak Cumhurbaşkanı Fuad Masum’la ortak basın toplantısı düzenleyen Erdoğan, “24'ünde de ne yapacaklar; Ermenistan'da bir araya gelecekler, kendileri çalıp kendileri oynayacaklar. Konuşacaklar, edecekler, Türkiye'ye hakaretler edecekler. 24 Nisan'da biz de Çanakkale'de bir araya geleceğiz ama biz Çanakkale'de bizim gündemimizde Ermenistan yok. 23 Nisan'da yani yarın İstanbul'da biz dünya barışını konuşacağız, bizim farkımız bu” dedi. Bu sözler, Türkiye-Ermenistan ilişkilerinin kısa vadede en azından 7 Haziran Seçimleri ertesine dek normalleşmesinin zor olduğunun göstergesi. Ancak umudu yitirmemek için yeniden Erdoğan ve Sarkisyan’ın açıklamalarından önce konuştuğum tarihçi Matevosyan’a kulak verelim, ‘ Papa’nın sözleri ya da Avrupa Parlamentosu’nun aldığı kararların Türkiye’yi kışkırtıyor. Üçüncü tarafların katılımı Türkiye üzerinde baskı yarattığı gibi tepki de yaratıyor. Tarihçilerden oluşan komisyonun kurulması sorunun çözümüne yardımcı olmaz. Türkiye ve Ermenistan, Türkiye’deki 7 Haziran Seçimleri’nden sonra protokolleri tartışmaya yeniden başlayabilir.’