Biharat Firoşên Dîyarbekirê
Wekî bajarên dinê li Dîyarbekirê jî hejmara baharat firoşan zêde bûne. Li van deran her cûre gîyayên dermanê bi dest dikevin
Di van salên dawî de, zêdebûna nexweşîyên cûr bi cûr bixwe re lêgerînên alternatîv jî tîne. Wekî ku tê zanîn di nebatê da her cûre gîya di warê kîmyayê da, ji bo derman û çêkirinê tê bikar anîn. Lê carna, madeyên kîmyayî dibin egerê xetereyan li ser saxlemîya mirovan û metirsîyên nuh peyda dibin. Jiber hindê gelek kes weke alternatîf berên xwe didin biharat firoşan. Li biharat firoşan her cûre giya û biharat tên peyda kirin. Pirî caran kesên ku biharat firoşîyê dikin, dizanin ku kîjan giya jibo çi nexweşîyê baş tê û li gorî vê zanebûnê rê nîşanê mirovan didin. Wekî bajarên dinê li Dîyarbekirê jî hejmara baharat firoşan gelek zêde bûne. Li van deran her cûre gîyayên dermanê bi dest dikevin. Binevş, rihan, gergezik, gula hesretê, baxox, beybûn, cureyên behîvan, botav, dendureşkên hişk kirî, kitan, cahterî, şîlan, tûtirşk û gelek gîyayên dinê. Herwisa gîya û biharat jênegerên kozmetîkê ne jî û jibo kozmetîkê jî weke ava gulan, bîhnên xweş, dermanên xweçêkirinê, kilên çavan, her cûre krem, xine û gelek tişt din tên firotin. Li dikanên biharat firoşan di ber biharat û gîyayan de, kakil û mewij, bastêq û loqim, şabelot, dendik û gûz, balîcan û îsotên hişk kirî, ava firingî û îsotan jî weke temên xweş ên ku tên peyda kirinê ne. Kor Yusuf, dikana baharat firoşê herî kevn ya Dîyarbekirê ye. 150 sal in ku bê navber li bajêr heman karî dikin. Her çiqas neha nêzikê 60 baharat firoş hebin jî, li Dîyarbekirê cîhê herî navdar dikana Kor Yusuf e. Ev der heftê heft rojan vekirîye û her dem ji alîyê muşterîyan tujeye. Zekî 20 sal in ku li dikana Kor Yusufê biharata difroşe. Zekî dibêje çi cure biharat û gîya bixwazin, li dikana wan peyda dibin. Jibo dîabetê, serma girtinê, kolesterolê, kuxikê, made û vekirinê, gîya di destê wan de hene û destnîşan dike ku bi zanebûn were bi kar anîn gîya pir fêde dide mirovan. Zekî weha dewam dike “ neha dermanên ku li eczaxaneyan tên firotinê, alîyekî mirovan baş dike, alîyekî xera dike, bi zanebûn were bikar anîn, gîya ji dermanên kîmyayî baştir in herwisa erzantirin jî.” Gîyayên ku li dikanê tên firotên piranîya wan li çîya û deştên herêmê digîjin. Zekî dibêje ew piranîya gîyayan ji Licê, Pasûrê, Mêrdîn, Bîngolê, Colemêrgê tînin lê gîyayên ku ji dever û welatên xerîb jî tînin gelek in. Piranîya biharat firoşan, di heman demê da dizanin ku kîjan gîya ji çi nexweşînê re baş tê lê Zekî destnîşan dike ku ew tu caran nabêjin ku ew hekîm in û nexweşîya baş dikin. Zekî li ser pêzanînên xwe weha diaxive “ Bela ku em aktarîyê dikin em dixwînin, lêkolîn dikin ka kîjan gîya jibo çi baş e. Em tecrûbe dikin ger gîyayek li dehan kesî hatibe, em fêm dikin ku ew gîya dibe dermanek baş” Biharat firoş dibêje ku di demsala zivistanê da herî zêde mirov jibo nexweşîya sermayê tên serî li wan dixin. Zekî dibêje ixalmûr, nane, zencefîl, qurnefîl, çaya tirş, şîlan, darçîn biharat û giyayên herî baş in jibo serma girtinê. Biharat firoş destnîşan dike ku carna hinek kes dertên û dibêjin ku filan gîya jibo nexweşîya pençeşêrê baş tê, lê dide zanîn ku ew li ser vê yekê bi hisasîyet tev digerin û tu caran îddîayên weha nakin. Zekî dibêje “ lê ger nexweşîya wan di destpêkê da be, jibo parsatina bedena wan bi hêztir bibe, em pêşnîyarîya hin gîyayan dikin da ku zû bi zû nekevin.”